text:
Ajuda:Categoria
Las categorias son los indèxes tematics de Wikipèdia. Aquestes indèxes son pas automatics; an besonh de la mesa en plaça de marcadors (mots clau).
Se los divèrses articles de Wikipèdia constituisson lo veritable contengut enciclopedic, las categorias se devon considerar coma de contenents — de boitas de renjament, d'un cèrt biais —, mas de contenents dinamics, permetent una recèrca e una circulacion aisidas a travèrs tota l'enciclopèdia.
Somari
- 1 Consultacion de categorias
- 1.1 Arborescéncia de categorias
- 1.2 Vocabulari
- 1.3 Aspècte d'una pagina « categoria » a l'ecran
- 1.4 Per consultar una categoria
- 1.5 Classament per defaut dins las categorias
- 1.6 Avantatges comparats de las categorias e de las listas
- 2 Intervencion dins las categorias
- 2.1 Categorizacion
- 2.2 Marcador de categoria
- 2.3 Cossí organizar una categoria
- 2.4 Cossí escapar al classament « per defaut »
- 2.5 Categorias interlengas
- 2.6 Redireccions
- 2.7 Règlas e recomandacions d'usatge
- 2.8 Problèmas coneguts
- 3 Astúcias
- 4 Vejatz tanben
Consultacion de categorias[modificar | modificar la font]
La seccion presenta a per tòca de familiarizar lo començant amb lo ròtle e lo foncionament de las categorias de nòstra enciclopèdia — arborescéncia, descripcion d'una pagina, mòde de classament automatic, etc. Los editors que desiran d'efectuar de modificacions quitament al sen d'aquestas categorias — creacion, insercion de marcador, reorganizacion de l'arborescéncia, etc. — son pregats de se reportar a la seccion Intervencion dins las categorias.
Arborescéncia de categorias[modificar | modificar la font]
Las diferentas categorias de Wikipèdia son organizadas de manièra ierarquica. Per se far una idèa d'aquesta estructura complèxa, l'òm se pòt representar l'imatge d'un arbre dispausat « a l'envèrs » — valent a a dire las rasics en naut e las darrièras brancas en bas. Es possible tanben de se representar l'imatge d'una piramida.
Descripcion de l'arborescéncia[modificar | modificar la font]
L'arborescéncia conten quatre sòrtas de categorias.
La categoria principala[modificar | modificar la font]
La categoria principala es la categoria situada al punt culminant de la piramida. Es la categoria maire de las categorias essencialas, las categorias rasics.
- Notem que, levat en cas d’anomalia — cf. Wikipèdia:Articles sens categorias —, la categoria principala es la sola qu'a pas de categoria superiora — pas de categoria maire, e encara mens, de sus-categoria.
- Per consultar lo contengut de la categoria principala clicar aicí.
Las categorias rasics[modificar | modificar la font]
Una categoria rasic — nomenada atal perque se tròba a la « rasic », tot en naut de nòstra enciclopèdia — es una categoria dirèctament restacada a la categoria principala, que n'es per consequent una soscategoria. Las categorias rasics son las categorias generalas, que ne dependon totas las autras.
- Per exemple, la Categoria:Cultura es una categoria rasic.
- Las categorias rasics e la categoria principala deurián èsser las solas a possedir pas de sus-categoria.
- Per consultar las diferentas categorias rasics, dobrir la Categoria:Principala.
Las categorias terminalas[modificar | modificar la font]
Una categoria terminala es una categoria situada a la basa de la piramida — autrament dich, a las darrièras brancas, tot en bas de l'enciclopèdia. Las categorias terminalas son las categorias pus especializadas — per exemple : Categoria:Sinfonia, Categoria:Malautiá virala, Categoria:Club italian de football, Categoria:Monastèri, etc.
- Aquestas categorias an la particularitat d’aver pas de soscategoria. Tre que s’ajusta una soscategoria a aqueste tipe de categoria, aicesta deven tanlèu una categoria intermediària.
Las categorias intermediàrias[modificar | modificar la font]
Una categoria intermediària es una categoria situada entre las doas extremitats constituidas per las categorias terminalas e las categorias rasics.
Las categorias intermediàrias, fòrça nombrosas, an al còp, almens una soscategoria, almens una categoria maire, e almens una sus-categoria : constituisson lo tipe « estandard » de la categoria dins Wikipèdia.
Desplaçament dins l'arborescéncia[modificar | modificar la font]
Dins l'arborescéncia — o dins la piramida —, sols son possibles los desplaçaments verticals : montar o descendre.
- A partir d'una categoria quina que siá, « montar » significa aténher una categoria immediatament, nomenada tanben categoria maire : per exemple, en montant a partir de la Categoria:País del mond, se tròba Categoria:Geografia qu’es una categoria maire de la precedenta.
- Notem que tota categoria es susceptibla de dependre simultanèament de mai d'una categoria maire. Doas excepcions çaquelà : d'una part las categorias rasics, que dependon solament de la categoria principala, d’autra part la categoria principala ela meteissa, que depend pas de cap d'autra categoria.
- A partir d'una categoria quina que siá, « descendre » significa aténher una categoria immediatament inferiora, nomenada tanben « categoria filha », o encara « soscategoria » : per exemple, en descendent dempuèi la meteissa Categoria:País del mond, se tròba Categoria:País d'Euròpa qu’es una soscategoria de la precedenta.
- Notem que tota categoria es susceptibla d'englobar mai d'una soscategoria — a l’excepcion de las categorias terminalas, que, per definicion, ne son desprovesidas.
En consequéncia, entre las doas extremitats de l'arborescéncia — autrament dich, entre la categoria principala e una categoria terminala —, la « cadena » deu pas èsser rompuda, e, en montant coma en descendent, deu totjorn èsser possible de seguir la filiacion — perque las relacions entre las categorias son de relacions « de maire a filha » — dels divèrses malhons constituits per las categorias intermediàrias.
- Per exemple, entre Categoria:Botanista e Categoria:Principala, trobam dins lo sens ascendent : Categoria:Botanica, Categoria:Sciéncias de la Vida, Categoria:Sciéncias naturalas e Categoria:Sciéncias — Categoria:Botanica qu’es la categoria maire de Categoria:Botanista, Categoria:Sciéncias de la Vida qu’es la categoria maire de Categoria:Botanica, etc.
Un desplaçament orizontal — aténher una categoria « sòrre », d'un cèrt biais — se pòt realizar, mas en dos temps, pus precisament, gràcias a dos desplaçaments verticals — lo primièr, ascendent, lo segond, descendent.
- Per exemple, per aténher la Categoria:Riu d'Arièja a partir de la Categoria: Riu de Nauta Garona — la relacion entre aquestas doas categorias es naturalament orizontala — cal d'en primièr « montar » a la Categoria: Riu de França — categoria maire comuna de las doas precedentas —, puèi « descendre » cap a la Categoria: Riu d'Arièja.
Lista de categorias[modificar | modificar la font]
Podètz veire la lista complèta de las categorias actualament utilizadas dins lo Wikipèdia occitanofòn sus las paginas Totas las paginas (espaci Categoria) e Especial:categorias.
Se tròba tanben una lista presentada aqueste còp jos la fòrma d'una arborescéncia sus la pagina : FR Complete.htm CategoryOverview FR Complete.htm (se prendre garda çaquelà a la data de la darrièra mesa a jorn).
Vocabulari[modificar | modificar la font]
Cadena d'inclusion[modificar | modificar la font]
Una cadena d'inclusion es una succession verticala d'almens tres categorias dispausadas de tal biais que : A conten B, que conten C, que conten D, que conten E, etc.
- Per exemple, la Tèrra conten Euròpa, que conten Itàlia, que conten Roma, que conten lo Colisèu, etc.
Normalament, se deu trobar la categoria principala a l'extremitat superiora de la cadena, e una categoria terminala a l'extremitat inferiora.
D’un autre costat, e a l’excepcion de cases fòrça particulars, las divèrsas categorias maires d'una pagina se devon pas situadar sus la meteissa cadena d'inclusion. Dins lo cas contrari, conven de suprimir lo o los marcadors de categorias redondantas, e conservar solament lo pontant cap a la categoria mai pròcha, valent a dire la categoria pus precisa o pus immediata.
- S'una pagina a categorizar depend de las cinc categorias citadas dins l'exemple çai sus, es la categoria « Colisèu » que se deurà retenir coma sola e unica categoria maire de la pagina en question.
Categoria superiora[modificar | modificar la font]
Una categoria superiora es una categoria qu’englòba, dirèctament o non, una pagina donada — article o categoria.
- Per exemple, dins la cadena d'inclusion « A, B, C, D e E », ont A conten B, B conten C, etc. :
- - A, B, C e D son de « categorias superioras » per E ;
- - A, B e C son de « categorias superioras » per D ;
- - A e B son de « categorias superioras » per C ;
- - A es una « categoria superiora » per B.
Categoria maire[modificar | modificar la font]
Dins una pagina donada — article o categoria —, una categoria maire es una categoria immediatament superiora a la pagina en question.
- Per exemple, dins la cadena d'inclusion « A, B, C, D e E », ont A conten B, B conten C, etc., D es l'unica categoria maire de E, C es l'unica categoria maire de D, B es l'unica categoria maire de C, etc.
- Naturalament, mes a despart lo cas de las categorias terminalas, tota categoria es categoria maire de caduna de sas categorias filhas.
- Se notarà qu'una pagina pòt dependre simultanèament de mai d'una categoria maire, a condicion çaquelà qu’aquestas categorias sián pas situadas sus la meteissa cadena d'inclusion.
Sus-categoria[modificar | modificar la font]
Dins una pagina donada — article o categoria —, una sus-categoria es la « categoria maire de la categoria maire » ; los tres elements en preséncia fòrman una cadena d'inclusion : la pagina C a per categoria maire la categoria B, e per sus-categoria la categoria A.
- Per exemple, se la Categoria:Botanica es inclusa dins la Categoria:Sciéncias de la Vida, qu'a son torn es inclusa dins la Categoria:Sciéncias naturalas, se pòt dire qu'aquesta darrièra es la sus-categoria de la Categoria:Botanica.
Pagina inferiora[modificar | modificar la font]
Una pagina inferiora es una pagina inclusa — dirèctament o non — dins la categoria de referéncia. Pòt èsser una categoria inferiora o un article.
- Per exemple, dins la cadena d'inclusion « A, B, C, D e E », ont A conten B, B conten C, etc. :
- - B, C, D e E son de « paginas inferioras » de A ;
- - C, D e E son de « paginas inferioras » de B ;
- - D e E son de « paginas inferioras » de C ;
- - E es una « pagina inferiora » de D.
Pagina filha[modificar | modificar la font]
Una pagina filha es una pagina immediatament inferiora, es a dire, inclusa dins la categoria de referéncia. Pòt èsser, siá una soscategoria, siá un article.
- Per exemple, dins la cadena d'inclusion « A, B, C, D e E », ont A conten B, B conten C, etc., B es l'unica pagina filha de A, C es l'unica pagina filha de B, D es l'unica pagina filha de C, etc.
- Plan entendut, una categoria pòt contenir mai d'una pagina filha — mai d'un « article filh » e mai d'una « categoria filha » o soscategoria.
Soscategoria[modificar | modificar la font]
Una soscategoria — o categoria filha — es una categoria inclusa dins una categoria donada.
A despart de la categoria principala emai de las categorias senhaladas dins aquesta lista, tota categoria es naturalament una soscategoria de sa pròpria categoria maire.
- Las diferentas soscategorias d'una categoria donada son classadas per òrdre alfabetic dins la zona de soscategorias de la categoria de referéncia.
- Se pòt ajustar de paginas de categorias a d'autras categorias : seràn automaticament reconegudas per soscategorias. Per exemple, se poiriá editar la Categoria:Petanca e i ajustar lo marcador [[Categoria:Espòrt]]. La Categoria:Petanca vendriá alara una soscategoria de la Categoria:Espòrt.
Aspècte d'una pagina « categoria » a l'ecran[modificar | modificar la font]
A l'ecran, una categoria possedís una pagina de discussion e un istoric associats, coma los articles de l'enciclopèdia. Coma los articles tanben, las categorias pòdon recebre de ligams interlengas.
L'afichatge d'una categoria se presenta totjorn jos la fòrma seguenta : tres zonas successivas, enquadradas per un títol e un pè de pagina.
Títol de la categoria[modificar | modificar la font]
Coma una pagina quina que siá, una categoria conten en primièr un títol. Aiceste es totjorn precedit del prefixe « categoria: ». Aquò permet, per exemple, de destriar l'article « Musica » de la categoria del meteis nom, la Categoria:Musica.
Zona de tèxt[modificar | modificar la font]
Al dejós del títol, figura una « zona de tèxt » o « entèsta », editabla en clicant sul boton « modificar », coma per quin autre tipe de pagina que siá. Aquesta zona permet de presentar la categoria e d'en descriure brèvament lo contengut, valent a dire las paginas — articles e soscategorias — qu’aicesta deuriá englòbar.
- Quand lo títol de la categoria es pauc explicit, o susceptible d'èsser interpretat de mai d'una manièra, es tanben possible — e se recomanda, a fin d’evitar una equivòca eventuala — d'ajustar dins aquesta zona qualques precisions relativas als elements que normalament, se deurián classar endacòm mai, dins una autra categoria.
- Aquesta zona de tèxt servís tanben a inserir los marcadors cap a las categorias maires.
Zona de soscategorias[modificar | modificar la font]
Al dejós del tèxt de presentacion, se tròba la zona contenent las soscategorias — o categorias filhas — de la categoria de referéncia, jos la forma d'una seguida de ligams classats per òrdre alfabetic.
- Se pòt pas intervenir dirèctament sus aquesta seguida de ligams, qu'es creada e mesa a jorn automaticament.
- Per aparéisser a l'ecran, aquesta zona deu conténer almens una soscategoria. S'aquesta zona apareis pas, es que la categoria en question es una categoria terminala.
- Cal plan comprendre que las soscategorias son nomenadas atal solament en referéncia a la categoria activa : aprèp aver clicat sul ligam d'una d'elas, un còp aicesta dobèrta, se pòt constatar qu’aquesta soscategoria es en fach una « categoria coma las autras », qu’a la meteissa estructura que la categoria precedenta, valent a dire, la categoria maire.
- Per exemple, dins la Categoria:Musica, se pòt trobar las soscategorias seguentas : Categoria:Organologia, Categoria:Musician, Categoria:Òbra musicala, Categoria:Teoria de la musica, etc.
Zona dels articles[modificar | modificar la font]
Al dejós de las soscategorias, se tròba la zona que conten los articles incluses dins la categoria de referéncia — los « articles filhs » —, aicí encara, jos la forma d'una seguida de ligams classats per òrdre alfabetic. Se tracta d’articles « divèrs » que se pòdon pas inclure dins una o l'autra de las soscategorias situadas dins la zona precedenta.
- Coma dins la zona de soscategorias, se pòt pas intervenir dirèctament sus aquesta seguida de ligams, qu'es creada e mesa a jorn, automaticament.
- Naturalament, clicar sus un d’aquestes ligams provòca la dobertura de l'article associat.
- Per aparéisser a l'ecran, aquesta zona deu conténer almens un article.
- Per exemple, dins la Categoria:Musica, se pòt trobar, entre autres, l'article principal, Musica.
Pè de pagina[modificar | modificar la font]
Dins lo pè de pagina d'una categoria apareis la mencion « Categorias: », seguida del nom d'una o mai d'una categoria maire — car, recordem o, una pagina pòt èsser simultanèament inclusa dins mai d'una categoria maire — que la categoria activa es solament en fach una soscategoria.
- Aprèp aver clicat sus una d’aquestas categorias maires, e un còp aicesta dobèrta, se pòt constatar que la categoria maire es solament en fach una « categoria coma las autras », a la meteissa estructura que la categoria precedenta, valent a dire, la categoria filha — que se pòt ara apercebre lo ligam dins la zona « soscategorias ».
- Per exemple, dins lo pè de pagina de la Categoria:Musica, se tròba lo ligam cap a la categoria maire, la Categoria:Art.
- Una excepcion concernís çaquelà la Categoria:Principala. Aquesta categoria, en efècte, possedís pas aqueste tipe de pè de pagina, perque, coma o indica son nom, depend pas de cap autra categoria e se tròba al som de l'arborescéncia.
Per consultar una categoria[modificar | modificar la font]
Se pòt accedir a una categoria de dos biaisses, segon que la pagina actualament afichada dispausa o non d'un ligam cap a la categoria recercada.
Consultacion d'una categoria en se desplaçant dins l'arborescéncia[modificar | modificar la font]
A partir d'una categoria quina que siá, per se desplaçar dins l'arborescéncia de categorias, cal doncas procedir atal :
- Per accedir a una soscategoria, clicar sus un dels ligams figurant dins la zona de soscategorias.
- Per accedir a una categoria maire, clicar sus un dels ligams figurant dins lo pè de pagina.
Consultacion d'una categoria per la comanda « Consultar / Recercar »[modificar | modificar la font]
Per apelar quina categoria que siá dempuèi una pagina Wikipèdia quina que siá, cal utilizar la comanda especiala « Consultar / Recercar » — situada dins la colomna d'esquèrra, al dejós del quadre « navigacion ».
- Picar lo nom exacte de la categoria, precedit de son sufixe « Categoria: ».
- Clicar sus « Consultar »
S'aquò marcha pas, cal pontar lo mot « Categoria » :
- - siá tot en bas de la pagina afichant los resultats ;
- - siá dins las « preferéncias » — ligam tot en naut, a drecha — : causir « Afichatge dels resultats de recèrca ».
Classament per defaut dins las categorias[modificar | modificar la font]
Sus Wikipèdia, lo mòde de classament « per defaut » es aplicat a l'afichage dels diferents elements d'una categoria — soscategorias e articles. Aqueste classament alfabetic — o, mai precisament, alfanumeric — es realizat de la manièra seguenta : en primièr los signes de pontuacion, puèi las chifras, puèi las letras non accentuadas, enfin las letras accentuadas — e, accessòriament, las majusculas abans las minusculas.
- Per exemple, segon aqueste principi, los mots seguents — que certanas de lors ortografias son volontàriament incorrèctas : « Escala », « escala », «Escala » e « escala » — seràn pas classats « jos la meteissa letra » (la letra « E »), coma o serián dins un diccionari, mas respectivament, jos la letra « E » (per « Escala »), jos la letra « e » (per « escala »), jos la letra « E » (per « Escala ») e jos la letra « e » (per « escala »).
Per consequent, dins una categoria quina que siá, los elements inferiors — articles e soscategorias — apareisson segon aqueste mòde de classament automatic, en foncion del títol real d’aqueste article o d’aquesta soscategoria.
- Per exemple, dins una meteissa categoria, l'article « Ase » seriá classat aprèp l'article « Zèbre ».
Çaquelà, es possible d'escapar a aquesta constrencha e d'impausar, dins una categoria, un mòde de classament pus confòrme als usatges, o, simplament, pus practic. Per mai d'informacion sus aquò, consultar la seccion Cossí escapar al classament « per defaut ».
Avantatges comparats de las categorias e de las listas[modificar | modificar la font]
Se tròba d’articles que son, en fach, de listas d'autres articles — veire Lista de las listas. Poiriá bastar o far concurréncia a las categorias. En fach, las listas e las categorias son netament distintas.
Las categorias son d’indèxes bruts, mentre que las listas se pòdon comentar — per exemple : la Lista dels principals bòsques de França indica tanben las superficias dels bòsques, classadas per regions. Las listas d'articles mai comentats son las dels titulars de principautats — per exemple Lista dels comtes d'Artés — qu'an pas mai res de veire amb las listas basicas talas coma resultan de las categorias.
Lo classament de las categorias es un [[#Classament per defaut dins las categorias|classament alfanumeric dels títols d'article]s], las listas pòdon prepausar d'autres mòdes de classament : cronologic, geografic, tematic, per talha, etc.
Las categorias referencian unicament d’articles existents ; las listas pòdon prepausar d’articles de realizar — que sos ligams apareisson normalament en roge. D'autra part, las categorias afichan lo títol real dels articles, mentre que las listas pòdon afichar de ligams reformulats, per de rasons d'uniformitat dins la presentacion de la lista — per exemple : [[Pau de Tarsa|Sant Pau]] — o de ligams cap a de paginas de redireccion — per exemple : Sant Loís que remanda cap a Loís IX de França.
Las categorias se pòdon embessonar per nivèls ierarquics — cf. Arborescéncia de categorias —, çò qu’autoriza una navigacion rapida e tematica dins l'enciclopèdia, çò que las listas permeton solament se de ligams intèrnes son estats prevists.
- Per informacion, las listas son estadas categorizadas en una categoria:Lista e mai d'una soscategoria.
Intervencion dins las categorias[modificar | modificar la font]
Abans d'intervenir dins las categorias — suprimir un marcador, lo remplaçar per un marcador diferent, o encara, n'ajustar d'autres, crear una categoria novèla, etc. —, se recomanda vivament de se familiarizar un pauc amb lor organizacion e lor mòde de foncionament (per mai de detalhs, vejatz la seccion Consultacion de las categorias), e se mestièr fa, de demandar ajuda o conselh als contributors pus experimentats.
Categorizacion[modificar | modificar la font]
Sus Wikipèdia, categorizar una pagina consistís a i ajustar un marcador de categoria que son ròtle es d'associar aquesta pagina a una categoria que vendrà atal la categoria maire de la pagina en question. En resumit, per categorizar — valent a dire, inclure, ordenar — una pagina B dins la categoria A, cal editar aquesta pagina B e i apondre lo marcador de la categoria A.
- Per exemple, per ajustar un article apelat Albert Einstein a la Categoria:Persona celèbra, cal editar l'article e i apondre [[Categoria:Persona celèbra]]. Una linha contenent Categorias: Persona celèbra sera plaçada en bas de la pagina de l'article (pè de pagina) ; en clicant sul nom de las categorias, òm arriba sus la pagina descrivent aquesta categoria e contenent la lista dels articles ne fasent partida, e mai la lista de las soscategorias eventualas.
Una pagina podent dependre simultanèament de mai d'una categoria maire, va sens dire qu'aquesta pagina es susceptibla d'èsser categorizada mai d'un còp, e per consequent, pòt recebre mai d'un marcador de categoria.
Efèctes de la categorizacion[modificar | modificar la font]
La categorizacion produtz una relacion d'inclusion entre los dos elements concernits : la pagina B es inclusa dins la categoria A, autrament dich, A conten B. Aquesta relacion non recipròca, car ieraquica, se pòt exprimir de la manièra seguenta :
- la pagina B, element ieraquicament inferior de la categoria A, es la « filha » : segon lo cas, se tractarà, siá d'un « article filh », siá d'una « categoria filha » — dins aquesta segonda ipotèsi, se poirà parlar de « soscategoria » ;
- la categoria A, categoria ieraquicament superiora a la pagina B, es la « maire » o la « categoria maire » de la pagina B.
Es possible que la categoria maire existisca pas al moment de l'afectacion del marcador — en aquel cas, se poirà totjorn crear mai tard. En revenge, l'element B deu ja èsser creat al moment de son classament dins una categoria, car se pòt pas programar la categorizacion d'un element qu'encara existís pas. Per consequent, se pòt dire, en çò que concernís las categorias, qu'es « la filha que crèa la maire », e non l'invèrs.
- En cas de creacion de categoria, per mai de detalhs sus la causida d'un títol, consultar la seccion Designacion de categorias
Quand l'òm se dispausa a categorizar una pagina, la question de se pausar es : « La categoria maire d'aquela pagina — la que va figurar dins lo marcador de categoria — existís ja, o ben la cal crear ? »
Cossí categorizar una pagina quand la categoria maire existís ja[modificar | modificar la font]
Per categorizar una pagina dins una categoria maire ja existenta, cal editar la pagina en question e i ajustar lo marcador contenent lo nom d’aquesta categoria. Aprèp enregistrament, lo ligam « de color blava » cap a aquesta categoria apareis en lectura dins lo pè de pagina de l'article o la categoria que se ven de categorizar.
Dins lo marcador, cal causir la categoria immediatament superiora. Per exemple, dins la cadena d'inclusion « A, B, C, D e E », ont A conten B, B conten C, etc., la pagina E se deurà pas categorizar, ni dins A, ni dins B, ni dins C, mas solament dins la categoria D : es la règla de « la categoria mai precisa » o de « la categoria immediata ». S’admetrà una excepcion se l'article transcendís aquesta categoria immediata. Per exemple Juli Cesar entra dins la Categoria:Roma antica, mas tanben dins la Categoria:Antiquitat, e mai dins la Categoria:Istòria.
Una pagina benlèu marcada dins mai d'una categoria maire — per exemple una biografia, se poirà classar dins la categoria de l'epòca que visquèt lo personatge, la categoria del luòc principal ont visquèt (generalament l'Estat), la categoria de sa profession o foncion principala, etc. — pro que las diferentas categorias maires que ne depend sián pas situadas sus la meteissa cadena d'inclusion, senon, cal solament conservar lo marcador de « la categoria mai precisa », coma venèm d'o veire.
Cossí categorizar una pagina quand la categoria maire encara existís pas[modificar | modificar la font]
Per categorizar una pagina dins una categoria non existenta, la procedura es la meteissa, sol lo resultat cambia : aprèp enregistrament, lo ligam « de color roja » cap a aquesta categoria apareis en lectura dins lo pè de pagina de l'article o la categoria que se ven de categorizar. Aquesta procedura servís, a partir d'una pagina de categorizar, a crear una categoria novèla.
Cossí crear una categoria novèla[modificar | modificar la font]
Per crear una categoria novèla, cal editar una pagina — article o categoria — devent apartenir a aquesta futura categoria maire e li afectar lo marcador de categoria contenent l'entitolat d’aquesta futura categoria maire. Notem que generalament es solament aprèp qualques oras que lo ligam correspondent dins los articles ven blau : aquò afècta de cap de biais lo foncionament.
Cossí descategorizar una pagina[modificar | modificar la font]
Per descategorizar una pagina — valent a dire far cessar lo ligam cap a tala categoria maire —, sufís de suprimir lo marcador de categoria contenent l'entitolat d’aquesta categoria maire. Atencion : tota pagina enciclopedica (article o categoria) [a l’excepcion de la categoria principala] deu contenir almens un marcador de categoria, jos pena de venir una pagina orfanèla (cf. Wikipèdia:Articles sens categorias).
Marcador de categoria[modificar | modificar la font]
Un marcador de categoria es un mot clau que, un còp plaçat dins una pagina, l'associa automaticament a la categoria indicada dins lo marcador, categoria que ven atal la categoria maire de la pagina en question.
Una pagina estent susceptibla d'èsser categorizada mai d'un còp, pòt per consequent recebre mai d'un marcador de categoria.
Efèctes del marcador en mòde lectura[modificar | modificar la font]
Lo marcador de categoria produtz automaticament un « ligam d'apèl » cap a la categoria maire de la pagina concernida.
- En mòde lectura, aqueste ligam apareis totjorn en bas, dins lo pè de pagina, quin que siá l'endrech del tèxt ont lo marcador es estat inserit. S'es de color blava, es que la categoria existís ja — la color roja indica, siá qu' i a error de sintaxi dins lo marcador, siá que la categoria existís pas encara e que se deu crear.
- Aqueste « ligam d'apèl » permet, d'un simple clic, de dobrir la categoria en question.
- Per exemple, en bas de l'article Musica, apareis la mencion : « Categorias: Musica », indicant qu'aqueste article aparten naturalament a la categoria « Musica », accessibla en clicant sus aqueste ligam.
-
- Se notarà en passant que lo ligam cap a la categoria maire es totjorn precedit del ligam « Categorias: » que permet de dobrir una pagina especiala listant l'ensemble de las categorias ja creadas dins Wikipèdia.
- Una pagina quina que siá — article o categoria — pòt dependre simultanèament de mai d'una categoria superiora. D'un cèrt biais, se pòt dire qu'« una pagina es susceptibla d'aver mai d'una maire ». Dins aquesta ipotèsi, se tròba, en bas de pagina, la mencion « Categorias: » seguida dels diferents noms de las categorias superioras, separadas per de barras verticalas ( | ).
- Per exemple, l'article França apartenent a tres categorias, « França », « Francofonia » e « Estat membre de l'Union Europèa », se poirà doncas legir, en bas d’aiceste :
Sintaxi del marcador[modificar | modificar la font]
Lo marcador de la « categoria maire » apareis totjorn jos la fòrma seguenta : un element variable correspondent al « nom de la categoria maire » precedit d'un element fixe « Categoria: », lo tot plaçat entre de parentèsis carradas doblas ([[ ]] ), coma un ligam ordinari.
- Per exemple, en edicion, lo marcador de la categoria « Teoria de la musica » aurà la forma seguenta :
[[Categoria:Teoria de la musica]]
- - La letra iniciala de l'element fixe (« Categoria: ») se pòt escriure indiferentament amb una majuscula o una minuscula, mas los dos-punts (:) devon èsser ni precedits ni seguits d'un blanc.
- - Lo format ortotipografic (blancs, majusculas, letras accentuadas, etc.) del nom de la categoria maire se deu respectar escrupulosament. Sola la letra iniciala se pòt escriure indiferentament amb una majuscula o una minuscula.
- Lo marcador pòt tanben contenir un autre paramètre, separat del nom de la categoria concernida per una barra verticala ( | ). Aqueste paramètre es lo nom jos lo qual la categoria va classar aquesta pagina — en l'abséncia d'un tal paramètre, la pagina se classarà en foncion de la sintaxi de son títol.
- Per mai de detalhs sul foncionament del classament automatic dels elements d'una categoria, consultar las seccions Classament per defaut dins las categorias e Cossí escapar al classament per defaut.
- Atencion, quand una pagina depend de mai d'una categoria maire, la pagina en question deu contenir en edicion un nombre identic de marcadors — un marcador per cada categoria maire. Se reprenèm l'exemple de l'article França, per obtenir, en lectura : « Categorias: França | Francofonia | Estat membre de l'Union Europèa », conven de picar, en edicion :
[[Categoria:França]] [[Categoria:Francofonia]] [[Categoria:Estat membre de l'Union Europèa]]
- Remarca : un marcador per linha, en conformitat amb la presa de decision del 20/09/2005.
Plaçament del marcador[modificar | modificar la font]
Per afectar un marcador de categoria a una pagina, cal en primièr editar la pagina en question. Tecnicament, lo marcador se pòt plaçar a un endrech quin que siá de la pagina en mòde edicion, al començament, a la fin, o encara, dins lo còrs del tèxt : l'efècte obtengut serà lo meteis. Çaquelà, per de rasons practicas, e en conformitat amb la presa de decision del 20/09/2005, se recomanda de « regropar los marcadors de categoria en fin de tèxt » — just abans los interwikis — e de picar « un marcador per linha ». D'autra part, la seria formada pels marcadors de categoria se deu « precedir e seguir d'una linha blanca » (un saut de linha).
Exemple :
... Fin del tèxt de la pagina. linha blanca [[marcador de categoria N°1]] [[marcador de categoria N°2]] [[marcador de categoria N°3]] etc. linha blanca [[interwiki N°1]] [[interwiki N°2]] [[interwiki N°3]] etc.
Cossí transformar un marcador en un ligam veritable[modificar | modificar la font]
Un marcador de categoria es pas totalament identic a un ligam ordinari, un « ligam d'apèl ». En efècte, quin que siá l'endrech ont es estat inserit, lo marcador, en lectura, apareis totjorn en bas de pagina, mentre que lo ligam abitual apareis precisament a l'endrech ont es estat plaçat. D'autra part, lo marcador a una foncion taxinomia, puèi qu'inclutz automaticament l'element categorizat (article o soscategoria) dins tala o tala categoria, mentre que lo ligam abitual a solament per foncion de dirigir l'utilizaire cap a la pagina qu'indica.
Òr, al dintre d'una pagina quina que siá — article o categoria —, es benlèu util de far referéncia a una categoria en plaçant un ligam permetent simplament de la dobrir — coma se dobrís un article —, sens çaquelà qu'aquel element siá necessàriament renjat dins la categoria en question. Per crear un tal tipe de ligam, sufís de sasir lo marcador de la categoria e d'i ajustar un dos-punts (:) just aprèp lo segond crochet dobrissent ( [[: ).
- Per exemple, lo marcador cap a la categoria Lingüistica ([[Categoria: Lingüistica]]) se poirà transformar en veritable « ligam d'apèl » de la manièra seguenta :
[[:Categoria:Lingüistica]]
Cal notar que se l'òm oblida los dos-punts, lo « ligam d'apèl » torna venir un marcador, valent a dire qu'en lectura, apareis pas a l'endrech ont es estat plaçat, mas qu'inclutz la pagina concernida dins la categoria que representa. Atal una pagina non enciclopedica — una pagina de discussion, per exemple — se pòt retrobar categorizada per error. E, coma un marcador de categoria complís son ròtle quin que siá l'endrech del tèxt ont es estat inserit — cf. Plaçament del marcador —, es pas totjorn facil de localizar son emplaçament, subretot se lo tèxt de la pagina es relativament long.
Cossí organizar una categoria[modificar | modificar la font]
Categorizacion de la categoria novèlament creada[modificar | modificar la font]
Se se tracta d'una categoria novèlament creada — lo ligam d’aquesta categoria apareis normalament en roge —, es imperatiu de la categorizar, valent a dire de li afectar una categoria maire, per crear pas una categoria orfanèla venent grossir la lista de paginas sens categoria. Generalament es solament aprèp qualques oras que lo ligam correspondent dins los articles ven blau : aquò afècta de cap de biais lo foncionament.
Tèxt de presentacion[modificar | modificar la font]
Que la categoria siá novèla (ligam roge) o ja existenta (ligam blau), dins la zona de tèxt o « entèsta », se recomanda d'ajustar un tèxt de presentacion permetent de guidar tan lo visitor coma lo contributor. Aqueste tèxt pòt precisar lo tipe d'articles que concernís, de categorias aparentadas, de règlas eventualas de classament dels articles, un ligam de retorn cap al portal o als portals que ne depend la categoria, etc.
Organizacion dels elements inclús dins la categoria[modificar | modificar la font]
Se lo nombre dels elements inclús dins la categoria — d'una part las soscategorias, dins la « seccion soscategorias », d’autra part los articles, dins la « seccion articles » — es inferior a 10, es tròp pauc, e per consequent (levat de cas particulars) l'existéncia de la categoria se justifica gaire.
Al contrari, s'aqueste nombre es superior a 500, es fòrça tròp (las recèrcas son malaisidas : las categorias s'afichan sus mai d'una pagina, etc.) : l'ensemble deu far l'objècte d'una subdivision o mai :
- - siá un regropament d'articles en soscategorias novèlas ;
- - siá un regropament de soscategorias en categorias intermediàrias.
Cossí escapar al classament « per defaut »[modificar | modificar la font]
Dins las categorias, lo mòde de classament « per defaut » pòt far aparéisser un cèrt nombre d'inconvenients, de tal biais que de còps es desirable d'i derogar. Aqueste cas de figura se produtz, per exemple, quand òm vòl obtenir un « classament tradicional », valent a dire un classament efectuat sus las 26 letras de l'alfabet, accentuadas o non. Pòt arribar tanben, e mai generalament, que se desire un classament mièlhs adaptat a l'organizacion de tala o tala categoria : per exemple, seriá judiciós, dins la Categoria:Lac, de defugir de regropar la màger part dels articles jos la letra L (Lac de..., Lac de..., Lac de..., etc.), o encara, de classar l'article Albert Einstein a la letra E coma es l'usage, al luòc de la letra A, coma o impausa lo classament per defaut, etc.
Generalitats[modificar | modificar la font]
Dins una categoria donada — tan dins la seccion « soscategorias » coma dins la seccion « articles » — per escapar al classament « per defaut », cal procedir atal :
- Quand lo classament del títol d'una pagina pausa problèma al dintre d'una categoria donada, conven d'editar aquesta pagina e de modificar lo marcador del biais seguent : en seguida del nom de la categoria, ajustar una barra verticala ( | ), seguida del nom de l'article (o de la soscategoria) reescrich de manièra a dissimular la particularitat ortografica qu'auriá pogut remandar aqueste títol a la fin de l'alfabet.
- Per exemple, dins la categoria Categoria:Musica, per que la soscategoria Categoria:Œuvre musicale siá precisament classada « jos » la letra « O » (e non pas jos « Œ », en fin d'alfabet), cal editar aquesta soscategoria e modificar atal lo marcador cap a la categoria superiora :
[[Categoria:Musica|Oeuvre musicale]]
- Dins lo marcador, se notarà l'ortografia « Oeuvre musicale » (e non pas « Œuvre musicale »). Çaquelà, dins la categoria Categoria:Musica, lo ligam cap a la soscategoria Categoria:Œuvre musicale apareis amb l'ortografia corrècta, « Œuvre musicale », e mai siá classat jos la letra « O ». Doncas, gràcias a aquesta manipulacion, sol lo classament es estat forçat, l'aparéncia del ligam pròpriament dich es pas estada modificada : se tracta encara del títol oficial de l'element concernit.
- En resumit, per que lo classament siá corrèctament realizat, lo nom de l'article (o de la categoria) qu'es estat objècte d'aquel ajustament ortografic dins lo marcador se deu imperativament escriure « amb una majuscula iniciala non accentuada ».
Cossí far aparéisser l'article principal al començament de la lista[modificar | modificar la font]
S'entend per « article principal » d'una categoria donada, un article portant (abitualament) lo meteis nom qu'aquesta categoria, e que son contengut se pòt considerar coma prioritari a respècte d'aquel dels autres articles de la meteissa categoria. Lo pus sovent, un tal article conten las definicions e las informacions elementàrias permetent d'accedir als contenguts mai aprigondits de las autras paginas d’aquesta categoria. En consequéncia, es sovent desirable de veire l'article principal d'una categoria aparéisser en primièr dins la seccion « articles » d'aicesta. Per aquò far, e en conformitat amb l'astúcia çai sus, sufís d'ajustar dins lo marcador de categoria de l'article en question una barra verticala seguida d'un asterisc ( |* ). Lo signe de pontuacion estent classat abans totas las letras, l'article principal se tròbara donc en primièra posicion, quina que siá l'ortografia de son títol.
- Per exemple, per que l'article Instrument de musica (article principal de la categoria Instrument de musica) siá classat en tèsta de lista dins la categoria en question, conven d'editar l'article e de modificar lo marcador atal :
[[Categoria:Instrument de musica|*]]
Se mai d'un article deu aparéisser coma prioritari, es possible de los classar en tèsta de lista en ajustant una chifra correspondent a lor plaça, immediatament aprèp l'asterisc ( |*01 |*02 |*03 |*04 etc.)
Cossí obtenir un classament mai practic[modificar | modificar la font]
La categoria Votz classica regropa las biografias de cantatrises e cantaires classics. Mas los títols d’aquestes articles, per la màger part, començan pel prenom del personatge (en conformitat amb las règlas de Wikipèdia), e non per son nom — per exemple, « Maria Callas », e non « Callas, Maria » —. Per obtenir un classament segon lo nom, mai confòrme als usages lexicals, e donc, mai legible e mai practic, se pòt tanben utilizar lo procediment çai sus.
- A títol d'illustracion, lo mòde retengut dins aquesta categoria es un classament « per nom de l'interprète ». Per exemple, l'article Maria Callas serà pas classat a la letra « M », mas a la letra « C », aquò, gràcias a la modificacion seguenta, facha sul marcador dins l'article en question :
[[Categoria:Voix classique|Callas, Maria]]
Categorias interlengas[modificar | modificar la font]
Coma los articles, las categorias se pòdon religar a lor equivalent dins una autra lenga. Sufís de metre un ligam interlenga al dintre del tèxt de la categoria (consultar Plaçament dels marcadors en edicion).
Per exemple en:category:Religion dins Categoria:Religion o encara en:category:Ancient_Egypt dins Categoria:Egipte antica.
Redireccions[modificar | modificar la font]
Es possible de plaçar una pagina de redireccion dins una categoria (çaquelà, es imperatiu actualament de plaçar aquesta categoria sus la meteissa linha que #REDIRECT).
Règlas e recomandacions d'usatge[modificar | modificar la font]
D'aprèp Wikipèdia:Presa de decision/Categorias e presa de decision del 20/09/2005.
Plaçament dels marcadors en edicion[modificar | modificar la font]
- Vejatz la seccion Plaçament del marcador.
Designacion de categorias[modificar | modificar la font]
- Las convencions suls títols s'aplican per nomenar las categorias. En particular, lo singular es impausat per las categorias, coma èra ja lo cas pels articles, levat d'excepcions coma las categorias « imatge » e « imatges ».
Classament dels marcadors de categoria[modificar | modificar la font]
- Quand una pagina es restacada a mai d'una categoria, lo classament per òrdre alfabetic dels marcadors es pas necessari — cf. presa de decision del 20/09/2005.
Minimum / Maximum[modificar | modificar la font]
- Se recomanda de crear pas de categoria tant que i a pas almens una desena d'articles per i metre.
- Se recomanda de limitar lo nombre d'articles dins una categoria : 500 articles sembla ja fòrça. Delà, cal pensar de crear de soscategorias e d'i desplaçar lo maximum d'articles.
Nivèl d'inclusion[modificar | modificar la font]
- Es fòrtament recomandat d'inclure un article unicament dins las categorias mai pròchas. Per exemple, al luòc d'inclure l'article París dins las categorias Vila francesa, Vila e França, l'incluràn pas que dins la categoria Vila francesa. Es aquesta categoria que serà inclusa dins las categorias Vila e França. Se tracta aquí de la « règla de la categoria mai precisa o mai immediata » — cf. las seccions Cadena d'inclusion e Cossí categorizar una pagina quand la categoria maire existís ja.
- Es fòrtament recomandat d'inclure un article (o una soscategoria) pas que dins de categorias que son camp d'aplicacion es mai larg, valent a dire las categorias mai generalas. Per exemple, se recomanda de tractar Vila francesa coma una soscategoria de França mas pas l'invèrs.
Organizacion[modificar | modificar la font]
- Es imperatiu de ligar un article (o una soscategoria) a una categoria pas que s'existís un ligam ieraquic dirècte o logic entre aquestas doas nocions. Per exemple, Categoria:França se pòt ajustar a Categoria:Region francesa, mas pas Categoria:Region bèlga a Categoria:Region francesa (lo ligam dirècte essent amb Categoria:Region).
- Se recomanda que cada categoria faga almens partida d'una sus-categoria (categoria mai generala), levat evidentament las categorias dichas « rasics » (las mai generalas).
- Es imperatiu de defugir los « cicles », valent a dire de defugir qu'una categoria A siá una soscategoria d'una categoria B en meteis temps que B es soscategoria de A, puèi qu'una categoria pòt pas al còp èsser mai generala e mai especifica qu'una autra. Aquesta interdiccion pertòca los cicles pus longs coma A -> B -> C -> A.
- Se recomanda de totjorn balhar un tèxt explicatiu de la categoria dins l'entèsta de sa pagina. Podètz n'aprofechar per balhar los ligams cap als articles principals d’aquesta categoria.
Problèmas coneguts[modificar | modificar la font]
Retard dins l'actualizacion de l'afichatge[modificar | modificar la font]
De còps, arriba qu'una pagina — un article o una soscategoria — que li an levat fa pas gaire un marcador de categoria rèste pr'aquò afichada dins son anciana categoria maire, o invèrsament, qu'aicesta presente pas l'article o la soscategoria que li es estat restacat. Aquesta anomalia es sens consequéncia : en general, al cap de qualques jorns, tot torna dins l'òrdre.
Çaquelà aquela estranhetat pòt èsser irritanta, o quitament desconcertanta. Per exemple, fàcia a aquela situacion, un editor non avertit serà susceptible de perdre de temps en se demandar s'a pas per azard efectuat una marrida manipulacion. Or, se pòt forçar la presa en compte pel logicial de la modificacion.
Per aquò far, òm edita la pagina de la categoria maire e òm la sauvagarda aprèp una modificacion menora (un simple blanc en mai o en mens): l'actualizacion de l'afichatge es alara immediata.
Utilizacion dels modèls categorizats[modificar | modificar la font]
Quand un bendèl remanda a un modèl avent recebut un marcador de categoria, totes los articles contenent aquel bendèl son automaticament categorizats d'aquesta categoria.
- Per exemple, se lo bendèl {{Schtroumpf}} remanda al modèl [[Modèl:Schtrompf]] (que supausarem categorizat dins la [[Categoria:Schtrompf]]), totas las paginas — quitament las paginas non enciclopedicas (paginas de discussion o autras) ! — contenent aqueste bendèl se retròban dins la [[Categoria:Schtrompf]].
Aquesta categorizacion « forçada » es sovent geinanta. Es pas totjorn plan contrarotlada per certans editors pauc abituats a las subtilitats del foncionament de las categorias, d'aitant mai que los elements categorizats an pas l'abitual marcador espert a trobar en los editant.
Per consequent, se desconselha fòrtament d'ajustar un marcador de categoria dins los modèls que creatz.
Astúcias[modificar | modificar la font]
Seguiments de las modificacions de las paginas dependent d'una categoria[modificar | modificar la font]
Es interessant, per exemple dins lo quadre d'un Portal, de dispausar d'un ligam que permeta l'afichatge d'una pagina recensant totas las modificacions portadas a las paginas dependent de la meteissa categoria.
Exemple çai jos, un ligam del portal de París aficha la lista de las modificacions dels seissanta darrièrs jorns per la categoria París : [http://oc.wikipedia.org/w/index.fp?title=special:Recentchangeslinked&target=Cat%C3%A9gorie:Paris&days=60&limit=500]
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
- Categorias : una lista de categorias principalas classadas per tèmas
- Articles sens categorias : mesa a jorn manuala
- Lista de categorias : mesa a jorn automatica
- Paginas sens categorias : mesa a jorn automatica


c: text/html

text:
Garlin
Garlin qu'ei ua comuna bearnesa deu Vic Vilh administrada peu departament deus Pirenèus Atlantics de la region francesa Nòva Aquitània.
Que produseish vin madiran e paisherenc.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
}
Istòria[modificar | modificar la font]
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- Paginas amb de proprietats pas resolgudas
- Categoria Commons amb ligam local identic sus Wikidata
- Article utilizant lo modèl Commonscat
- Pagina utilizant Commonscat sens afichatge personalizat
- Portal:Bearn/Articles ligats
- Referéncia qu'utiliza lo modèl Metaligam cap a portal
- Comuna de Bearn
- Comuna deus Pirenèus Atlantics

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Mongolia
Mongolia (en mongòl Mongol Uls) es un país d'Asia, pàtria del pòble mongòl e de la lenga mongòla, que dona son nom a un estat del meteis nom. A pas cap de frontièra maritima. Confronta China al sud e Russia al nòrd.
Sa capitala es Ulaan Baatar (que sa populacion èra estimada a 942 705 abitants en 2005).
Lo gentilici es mongòl -a.
La Mongolia istorica e culturala es plan mai granda que l'estat actual de Mongolia (compren per exemple la província de la Mongolia Interiora en China).
Somari
- 1 Geografia
- 2 Istòria
- 2.1 De la Preïstòria a Gengis Khan
- 2.2 L'Empèri Mongòl
- 2.3 De l'Empèri Mongòl a la Mongòlia modèrna
- 2.4 La Mongòlia modèrna
- 3 Economia
- 4 Cultura
- 5 Liames intèrnes
- 6 Bibliografia
Geografia[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
De la Preïstòria a Gengis Khan[modificar | modificar la font]
La Preïstòria[modificar | modificar la font]
La preséncia umana sus lo territòri mongòl sembla datar d'au mens 100 000 ans e aquela d’Homo sapiens d'au mens 40 000 ans. Lo Neolitic i comencèt entre lei millenaris VII e V av. JC. Entre 1100 e 800 av. JC, una cultura a l'origina a la bastida de monuments megalitics dichs pèiras de cèrvi dominava la region. Entre lei sègles VIII e II av. JC, foguèt remplaçada per una cultura caracterizada per la bastida de tombèus de lausas. Lo norrigatge èra l'activitat principala e lo mestritge dau chivau sembla precòça coma per un nombre important d'autrei pòbles de l'estèpa. De descubèrtas d'objèctes semblan indicar l'existéncia de rets marchands ambé de pòbles alunchats e l'existéncia d'una activitat artistica pròcha de l'art escite. Dins lo corrent d'aqueu periòde, a una data mau coneguda, se desvolopèt la metallurgia dau bronze qu'èra ben conegut au sègle V av. JC. La metallurgia dau fèrre apareguèt au sègle III av. JC e se difusèt rapidament.
Lei Xiongnus[modificar | modificar la font]
Lei Xiongnus son lo premier pòble ben identificat sus lo territòri mongòl. Son centre politic èra installat dins la vau d'Orkhon que venguèt per la seguida lo còr de plusors empèris nomadas ulteriors. A partir de 245 av. JC, lei Xiongnus menèron d'incursions còntra China e infligiguèron plusors desfachas ai fòrças imperialas. En 201 av. JC, l'emperaire Gaozu (202-195 av. JC), fondator de la dinastia Han, foguèt obligat de negociar, çò que venguèt generalament la regla dei sobeirans chinés seguents car la poissança militara de cavaliers-arquiers nomadas unificats sota la direccion d'un cap unic èra una menaça fòrça seriosa per la seguretat de l'Empèri.
Lei principis d'aquelei negociacions foguèron de pagar de tributs regulars per defugir d'invasions, de donar de títols ai caps de l'estèpa, de conclure de maridatges politics ambé lei caps pus importants, sostenir la division dei tribüs per empachar l'emergéncia d'un cap unic e encoratjar lei guèrras entre pòbles diferents. En parallèl, lei Chinés renforcèron sei defensas e organizèron d'expedicions punitivas còntra lei reguitnaires. Pasmens, quand lo poder imperiau èra afeblit, lei nomadas ataquèron sistematicament lo territòri chinés per obtenir mai de concessions.
Fins au sègle I ap. JC, lei Xiongnus demorèron una menaça importanta per China. En mai d'aquò, menacèron tanben la Rota de la Seda e lei Chinés foguèron obligats d'intervenir dins lo Bacin de Tarim per gardar sota son contraròtle leis itineraris comerciaus. Dins lo corrent d'aqueu periòde, lei Xiongnus se devesiguèron entre Xiongnus Meridionaus, installats lòng de la frontiera chinesa que se sinizèron e se reconoguèron vassaus de l'emperaire, e Xiongnus Septentrionaus que gardèron sa cultura. Pasmens, a partir dau sègle I ap. JC, foguèron pauc a pauc dominats per lei Xianbeis.
Lei Xianbeis e lei Ruanruan[modificar | modificar la font]
Lei Xianbeis establiguèron a son torn un empèri nomada centrat sus lo territòri de la Mongolia actuala que dominèt leis autrei pòbles locaus, compres lei tribüs xiongnus. Dins lo corrent dau sègle III, ataquèron regularament China qu'èra devesida e afeblida après la disparicion de la dinastia Han. Lei Xiongnus Meridionaus aprofichèron tanben lo declin dei dinastias chinesas per demandar de concessions suplementàrias puei se jonhèron ai pilhards. Au sègle IV, la resisténcia s'afondrèt e la China Septentrionala foguèt ocupada per lei Xianbeis, lei Xiongnus Meridionaus e divèrseis autrei pòbles nomadas. Puei, entre 386 e 439, un pòble nomada turc, lei Tobas, unifiquèt lei reiaumes formats per leis envaïsseires, fondèt la dinastia Wei dau Nòrd e se sinizèt rapidament.
Aqueu procès se debanèt mai d'un còp a l'eissida deis invasions nomadas seguentas car lei venceires èran generalament numericament gaire nombrós a respèct de l'importanta massa representada per leis abitants chinés. De mai, sensa conóissença de la gestion d'un estat sedentari, adoptavan lo modèl politic chinés e s'impregnèron de sa cultura sofisticada. Enfin, aquel efècte èra accelerat per lei contactes ambé lei foncionaris chinés qu'èran necessaris per la gestion de l'administracion, de la burocracia e dau govèrn. Fòrça rapid, aquela evolucion durava generalament una ò doas generacions e lei venceires abandonavan alora totalament lo mond de l'estèpa ont èran remplaçats per d'autrei pòbles eissits dei prefondors de l'estèpa.
Ansin, tre lo sègle IV, Mongolia èra venguda lo centre de la confederacion dei Ruanruan (que se donavan lo nom « d'Avars »[1]). Lei mèstres novèus de l'estèpa representèron rapidament una menaça per China fins au sègle VI quand lei Chinés capitèron de formar una aliança amb un autre pòble nomada, lei Tujue d'origina turca, per leis anientar en 552.
Lei Tujue[modificar | modificar la font]
Lo vuege laissat per la disparicion dei Ruanruan durèt gaire car lei Tujue fondèron lo sieu khanat de la Mar Caspiana a Mongolia. La vau d'Orkhon ne'n foguèt tornarmai lo centre politic. Per lei Chinés, venguèron rapidament una menaça pus seriosa que lei Ruanruan. Per exemple, en 626, una incursion tujue agantèt la capitala Chang'an. Pasmens, lo govèrn chinés capitèt de lei devenir entre Tujue Occidentaus, installats en Asia Centrala, e Tujue Orientaus, installats en Mongolia.
Au sègle VII, la dinastia Tang, qu'aviá tornat unificar China en 618, contunièt aquela politica e suscitèt de divisions entre tribüs turcas. En 630, sei fòrças capitèron de capturar lo cap suprèm dei Tujue entraïnant la fragmentacion de son empèri que demorèt devesit fins ais annadas 680. Un segond khanat tujue se formèt a partir deis annadas 680 mai sa poissança demorèt inferiora a aquela dau premier khanat. Fòrça afeblits a partir de 710, lei Tujue foguèron vencuts en 745 per leis Uigurs.
Leis Uigurs[modificar | modificar la font]
Leis Uigurs son un pòble d'origina turca que dominèt l'estèpa mongòla fins ais annadas 840. Aliats de la dinastia Tang, intrèron en China a la demanda de l'emperaire per luchar còntra la revòuta d'An Lushan. Aprofichèron la situacion per pilhar lo territòri chinés. Au contacte dei rets marchands de la Rota de la Seda, adoptèron divèrsei trachs culturaus d'autrei pòbles asiatics coma lo bodisme, lo nestorianisme e un sistèma d'escritura. Organizèron pauc a pauc un reiaume amb una administracion, relativament desvolopada per un pòble nomada, qu'èra totjorn en plaça au moment de l'emergéncia dei Mongòls de Genghis Khan. Ansin, maugrat un declin precòç de sa poissança, tre leis annadas 840, leis Uigurs gardèron un ròtle administratiu e culturau important au sen dei khanats ulteriors.
Lo periòde de division de l'estèpa de 840 a 1206[modificar | modificar la font]
Après la disparicion deis Uigurs coma poissança dominanta, l'estèpa eurasiatica e Mongolia conoguèron un periòde marcat per una succession d'empèris nomadas que mau capitèron de dominar lòngtemps la region. Ansin, lei venceires deis Uigurs, lei Quirguizs mau capitèron d'establir d'un biais duradís sa dominacion e foguèron desfachs per lei Khitans en 924.
D'origina mongòla, aqueu pòble èra centrat teniá lo contraròtle de Manchoria e de Mongolia. Conquistèron tanben una partida dau nòrd de China onte fondèron la dinastia Liao (907-1125). Se sinizèron rapidament e se preocupèron gaire de l'estèpa. La fondacion en 1036 d'un reiaume, egalament rapidament sinizat, per lei Tanguts entre lo còr de China e l'estèpa permetèt de protegir lo territòri chinés deis incursions nomadas e agravèron la manca d'interès dei Khitans per leis afaires eurasiatics.
En 1125, lei Khitans foguèron batuts per lei Jurchens (nom ancian dei Manchós) que fondèron tanben una dinastia sinizada, la dinastia Jin. Pasmens, coma sei predecessors, s'interessèron subretot ais afaires chinés. Aquela manca d'interès entraïnèt de combats entre lei tribüs turco-mongòlas desirosas d'establir sa primautat dins l'estèpa.
L'Empèri Mongòl[modificar | modificar la font]
Lei Mongòls avans Genghis Khan[modificar | modificar la font]
Benlèu originaris de Manchoria occidentala segon de documents chinés dau sègle IV, lei Mongòls migrèron pauc a pauc vèrs l'oèst. Desvolopèron un liame important ambé lei Monts Khentii onte se troba Burkhan Khaldun, au nòrd d'Ulan Bator, qu'es sa montanha sacrada. Au sègle XII, vivián dins lo bacin de Kerulen. Èran devesits entre plusors tribüs principalas : lei Kereit ocupavan la vau auta d'Orkhon, lei Merkit èran installats entre Selenga e lo lac Baikal, lei Naiman vivián a proximitat d'Altai e lei Ongut se desplaçavan lòng de la Granda Muralha. De 1130 a 1160, lei Mongòls formèron una premiera confederacion, fondada per Qabul Khan, que foguèt destrucha per leis atacas dei Tatars, installats au sud dau domeni mongòl. Après aquela revirada, lei diferentei tribüs demorèron devesidas fins a l'arribada de Genghis Khan.
Lo rèine de Genghis Khan[modificar | modificar la font]
Genghis Khan ò « khan universau » èra un títol donat en 1206 a un cap mongòl dich Temudjin nascut dins lo corrent deis annadas 1150 ò 1160. A la fin dau sègle XII, aviá capitat de reünir lo pòble mongòl sota son autoritat. Totjorn en 1206, someteguèt tanben leis Uigurs que sei letruts formèron lei premiers personaus administratius mongòls e foguèron cargats de l'educacion intellectuala dei fius de l'elèit mongòla. Enfin, dotèt son pòble d'una lèi estricta que favorizèt la disciplina e l'obeïssença ai caps. Formada de soudats disciplinats, fòrça mobils gràcias ai capacitats fisicas excepcionalas dei chivaus de l'estèpa e tenent una poissança de fuòc quasi inegalada gràcias ais arcs composits caracteristics dei pòbles nomadas, l'armada mongòla agantèt ansin una fòrça encara desconeguda dins l'Istòria.
A partir de 1209, Genghis Khan acomencèt la conquista dei territòris vesins. Ataquèt premier lei Tanguts mai maugrat mai d'una victòria, poguèt pas prendre lei vilas. Lei Tanguts poguèron donc negociar la partença dei Mongòls en cambi d'una aliança per sei projèctes futurs d'expansion. En 1211, foguèt lo torn dei Jins de venir la buta deis atacas mongòlas. Pasmens, en despiech de plusors desfachas e de la pèrda de Pequin, capitèron de resistir a partir dau sud de son reiaume.
En 1218, lei Jins foguèron sauvats per l'execucion d'una ambaissada mongòla per lo sultan de Khwarezm. D'efèct, aquò entraïnèt una intervencion generala de l'armada mongòla en Asia Centrala en 1219-1220. Khwarezm foguèt ravatjat e plusors vilas qu'avián assaiat de resistir foguèron pilhadas e cremadas. En 1221, la màger part de Khwarezm èra conquistat e Genghis Khan s'entornèt en Mongolia. I preparèt una campanha novèla còntra lei Tanguts qu'avián refusat de l'ajudar còntra Khwarezm. Après doas annadas de resisténcia, foguèron batuts e annexats a l'Empèri Mongòl. Genghis Khan moriguèt la meteissa annada.
Lo rèine d'Ogedei[modificar | modificar la font]
A sa mòrt, l'Empèri foguèt partejat entre lei fius de Genghis Khan e seis eiretiers segon la volontat dau fondator de l'Empèri. L'Asia Centrala occidentala foguèt fisada a Batu (fiu dau fiu ainat de Genghis Khan), l'Asia Centrala orientala a Chagatai, la Mongolia occidentala a Ogedei e la Mongolia orientala a Tului. Designat per son paire per assegurar sa succession, Ogedei foguèt elegit en 1229 per dirigir l'ensems per l'assemblada dau pòble mongòl (lo kurultai). Lo sobeiran novèu creèt una administracion e una burocracia permetent de dirigir e d'administrar l'Empèri Mongòl en formacion. A partir de 1230, acomencèt tanben la bastida de Karakorum que venguèt la capitala de l'Empèri fins ais annadas 1260.
Durant lo rèine d'Ogedei, l'expansion mongòla contunièt. A l'èst, destruguèron lo reduch de la dinastia Jin entre 1233 e 1234. Puei, ataquèron l'Empèri Song marcant l'acomençament d'una guèrra lònga e saunosa còntra lei Chinés que resistiguèron amb acarnament a partir de sei rets de fortificacions. A l'oèst, menèron campanha còntra Pèrsia, Caucàs, l'Euròpa Orientala e l'Euròpa Centrala. Pasmens, leis armadas mongòlas deguèron se retirar de Polonha e d'Ongria en causa de la mòrt d'Ogedei en 1241 que necessitèt la reünion dau kurultai.
La division de l'Empèri[modificar | modificar la font]
Après la mòrt d'Ogedei — fenomèn classic e recurrent au sen deis empèris nomadas — l'Empèri Mongòl se fragmentèt rapidament entre leis eiretiers de son fondator car leis apanatges de cada branca de l'ostau de Genghis Khan venguèron pauc a pauc independents. Après lo rèine brèu de Guyuk (1246-1248), Mongke (1251-1259) foguèt lo darrier khan mongòl que son autoritat èra vertadiera sus la totalitat de l'Empèri. La conquista de territòris novèus contunièt dins lo corrent de son rèine ambé la conquista de Pèrsia e de Mesopotamia per son fraire Hulegu que fondèt l'Ilkhanat, divèrsei campanhas en Asia dau Sud-Èst, la conquista de Tibet e l'estructuracion dau Khanat de l'Òrda d'Aur en Asia Centrala Occidentala.
La disparicion de Mongke entraïnèt una crisi de succession entre lei descendents de Tului, sostenguts per Kubilai, e lei descendents d'Ogedei. Lo premier partit ganhèt lo combat gràcias a la victòria de Kubilai còntra Arik Borke, un felen d'Ogedei. Pasmens, maugrat lo mantenement nominau de l'unitat mongòla sota l'autoritat de Kubilai, elegit grand khan, l'Empèri èra devesit entre quatre khanats independents. Tre 1279, Kubilai se preocupèt principalament de son domeni chinés, se proclamèt emperaire de China e fondèt la dinastia Yuan. Gardèt tanben lo contraròtle de Mongolia.
De l'Empèri Mongòl a la Mongòlia modèrna[modificar | modificar la font]
Lo periòde oirat[modificar | modificar la font]
La dinastia Yuan gardèt lo poder en China fins a 1368 e son expulsion per una revòuta dirigida per la dinastia Ming. Lei Yuans assaièron d'utilizar Mongolia per organizar la reconquista de China mai foguèron tornarmai vencuts. Aquela revirada marquèt l'abaissament dei descendents de Genghis Khan que foguèron remplaçats per lei Mongòls Occidentaus ò Oirat. Dins lo corrent dau sègle XV, leis Oirat ataquèron lo Khanat de Chagatai e l'Empèri Ming. Aquò entraïnèt lo renfòrçament de la Granda Muralha. Pasmens, la poissança oirat declinèt rapidament car poguèt pas redurre l'ostilitat persistenta dei Mongòls Orientaus. De mai, se devesiguèron entre elei.
Dayan Khan, Altan Khan e la conversion au bodisme[modificar | modificar la font]
Dins lo corrent dau sègle XVI, lei tribüs mongòlas orientalas se redreiçèron e venguèron tornarmai una poissança militara seriosa durant lei rèines de Dayan Khan (1480-1543) e d'Altan Khan (1543-1583). Capitèron de luchar victoriosament còntra la primautat oirat e de menar d'incursions còntra lo territòri chinés. Lei Mongòls ocupèron d'un biais solid lei regions au nòrd de la Granda Muralha, çò qu'es a l'origina dei poblaments mongòls actuaus en China Septentrionala. Après una tiera de victòrias, Altan Khan obtenguèt de privilègis comerciaus fòrça importants en 1570. Fondèt alora la vila de Hohhot en 1581 que venguèt sa capitala.
Una autra evolucion liada au periòde de redreiçament dei rèines de Dayan Khan e d'Altan Khan foguèt la conversion dei Mongòls au bodisme. D'efèct, a partir dau sègle XVI, de liames importants se desvolopèron entre Mongòls e Tibetans. En 1566, lei premierei conversions aguèron luòc dins lei clans pus meridionaus. Puei, en 1578, un rescòntre entre Sonam Gyatso e Altan Khan permetèt au premier d'obtenir lo títol de dalai-lama e la conversion dau khan e au segond d'èsser reconegut coma reïncarnacion de Kubilai. A partir d'aquela annada, lo bodisme vajrayana venguèt la religion deis elèits que l'impausèron au pòble.
L'integracion dei Mongòls Meridionaus au sen de China[modificar | modificar la font]
A la fin dau sègle XVI, lei Jurchens restaurèron sa poissança anciana. Capitèron rapidament de formar d'alianças solidas ambé mai d'una tribü mongòla, especialament au sen dei Mongòls Meridionaus, a partir de 1627. En 1634, lo khan manchó Abahai venquèt lo khan Ligdan qu'assaiava d'establir son poder sus lo rèsta dau pòble mongòl. Aquela victòria li permetèt d'obtenir lo raliment de la màger part dei Mongòls ai Jurchens e lo sagèu imperiau de la dinastia Yuan. Ansin, lei Mongòls Meridionaus faguèron partida de l'armada manchó e participèron a la fondacion de l'Empèri Qing.
Lei Khalkhas[modificar | modificar la font]
Lei tribüs de Mongolia Septentrionala demorèron en fòra dau movement d'integracion manchó. La tribü dei Khalkhas dominèt la region e sa politica aguèt un ròtle important dins la formacion de la Mongolia modèrna. D'efèct, lo khan Gombodorj proclamèt son fiu Zanabazar coma la reïncarnacion de Genghis Khan e d'un letrut tibetan dich Taranatha. Après un viatge en Tibet, recebèt lo títol de « venerable e sant senhor incarnat » e fondèt en 1639 lo monastèri d'Urga que foguèt a l'origina d'Ulan Bator.
A partir deis annadas 1580, Zanabazar favorizèt un raprochament entre Khalkhas e Manchós quand Mongolia venguèt la buta deis atacas dei Jungars. En 1691, una assemblada dei caps mongòls orientaus acceptèt la senhoriá de la dinastia Qing. China aprofichèt aqueu succès diplomatic per consolidar sa frontiera septentrionala definida au tractat de Nerchinsk signat en 1689 ambé Russia. De garnisons foguèron ansin installadas dins lo nòrd de Mongolia.
Lei Jungars e la conquista chinesa[modificar | modificar la font]
Dins lo corrent de la premiera mitat dau sègle XVII, lei Jungars, una tribü mongòla eissida deis Oirat, fondèron un empèri nomada en Tarbagatai. Dominèron l'estèpa d'Asia Centrala e venguèron pron poderós per intervenir dins leis afaires intèrnes de Tibet en 1642 e de la region de Kachgar en 1677. Puei, ataquèron lei Mongòls Orientaus, çò qu'accelerèt son raliment ai Manchós. En 1696, lei Jungars foguèron batuts per lei fòrças de l'emperaire Kangxi (1661-1722). Pasmens, lei Jungars poguèron se retirar dins l'estèpa.
Au començament dau sègle XVIII, organizèron d'atacas novèlas còntra China e Tibet. En 1717, prenguèron e pilhèron Lhasa. I demorèron fins a 1720 avans d'èsser desalotjat per una còntra-ataca chinesa. Pasmens, aquela desfacha demeniguèt gaire lo potenciau militar jungar que representèt una menaça seriosa per la dinastia Qing fins a una crisi de succession en 1745. A partir d'aquela annada, lei Jungars se devesiguèron e foguèron exterminats per lei Chinés en 1757. Son territòri foguèt repoblat ambé de populacions musulmanas.
Lo periòde Qing[modificar | modificar la font]
Après l'anientament dei Jungars, la politica Qing en Mongolia foguèt basat sus un respèct estricte de l'organizacion e dau mòde de vida mongòls. Ansin, lei limits dau territòri de cada khan foguèron clarament definits, lo desvolopament dau clergat bodista (40% de la populacion adulta masculina a la fin dau sègle XIX) foguèt encoratjat e un governador manchó foguèt nomat per susvelhar lo país. L'accès au país èra defendut ais estrangiers e ai Chinés. Aquò favorizèt la formacion d'una societat fòrça conservatritz dominada per lei khans e lei monastèris qu'èran proprietaris dei tèrras.
Conjugat ambé la politica isolacionista de China, aqueu conservatisme bloquèt tota evolucion de la societat mongòla. Ansin, a la fin dau sègle XIX, la màger part de la populacion èra reducha a un estatut similar ai sèrvs europèus. Pasmens, dins lo corrent dau sègle XIX, la sarradura de Mongolia foguèt mens fèrma. L'immigracion chinesa se desvolopèt ansin en Mongolia Interiora e lei Rus poguèron durbir un consulat a Urga en 1860. De mai, la manca de sòus e la fin dei pilhatges, que permetián aperavans d'obtenir lei bens necessaris ai Mongòls, donèt un ròtle preponderant ais usuriers chinés.
La Mongòlia modèrna[modificar | modificar la font]
L'independéncia[modificar | modificar la font]
En octòbre de 1911, se debanèt una revolucion republicana en China. Lei khans mongòls, que s'estimavan liats a la dinastia Qing e non au govèrn chinés, proclamèron son independéncia en decembre. Obtenguèron una promesa russa d'ajuda militara per rebutar una eventuala ataca chinesa en 1912. Pasmens, un an pus tard, Russia cambièt de politica. Reconoguèt la senhoriá chinesa en cambi dau mantenement d'una autonòmia intèrna. Signat en 1915, aquel acòrd subrevisquèt pas a la Revolucion Russa de 1917 e, en 1919, China ocupèt militarament Mongolia.
Pasmens, la posicion chinesa èra menaçada per lo desvolopament d'un corrent revolucionari mongòl dirigit per Damdinguine Sükhe-Bator e Khorloguine Tchoibalsan. Deviá tanben faciar lei projèctes de Japon, ja establit en Manchoria de crear un estat mongòl plaçat sota son influéncia. Tòquio sostenguèt donc lei fòrças antibolchevicas dau baron von Ungern-Sternberg que gardèt lo contraròtle de Mongolia fins a 1921. En julhet, lei tropas de Sükhe-Bator e de Tchoibalsan, renforçadas per de soudats sovietics, ocupèron Urga e i fondèron un govèrn revolucionari dirigit — en teoria — per lo Bodgo Gegen, considerat coma la reïncarnacion de Taranatha. Son autoritat s'estendiguèt sus la Mongolia Exteriora mai pas sus la Mongolia Interiora que demorèt sota contraròtle chinés.
Après la mòrt de Sükhe-Bator e dau Bodgo Gegen, respectivament en 1923 e en 1924, la Mongolia Interiora venguèt la Republica Populara de Mongolia en novembre de 1924. Premier « estat satellit » de l'Union Sovietica, foguèt dirigida per lo manescau Tchoibalsan e lo Partit Popular Revolucionari Mongòl (PPRM). Urga venguèt Ulan Bator.
La Republica Populara de Mongolia[modificar | modificar la font]
La Republica Populara de Mongolia demorèt dins l'esfèra d'influéncia sovietica fins a la fin de la Guèrra Freja. Lo regime comunista assaièt de modernizar lo país mai deguèt rapidament tenir còmpte dei particularitats liadas au nomadisme e au feble nivèu tecnologic dau país. Ansin, una premiera temptativa de collectivizacion dei tropèus entraïnèt una catastròfa au començament deis annadas 1930. Après aquela revirada, lo regime de Tchoibalsan venguèt pus flexible sus lei questions economicas. En revènge, lo caractèr autoritari demorèt viu e en 1937-1939, d'importantei purgas permetèron au govèrn d'eliminar l'oposicion dau clergat e dei khans.
Diplomaticament, lo país èra protegit per lei Sovietics que menèron en 1939 de combats durs còntra lei Japonés a Khalkhin Gol per defendre lo país còntra leis ambicions de Tòquio. Puei, en 1945, l'armada mongòla participèt a l'invasion sovietica de Manchoria. Totjorn en 1945, Mòscou donèt son acòrd per l'organizacion d'un referendum permetent au país de venir totalament independent.
Khorloguine Tchoibalsan moriguèt en 1952 e foguèt remplaçat per Yumjagiyn Tsedenbal que gardèt lo poder fins a 1984. Durant aqueu periòde, lo govèrn assaièt de modernizar lo país amb un desvolopament de l'urbanisme e de l'industria, l'adopcion de reformas dau sistèma judiciari (creacion d'un còdi civiu, d'un còdi penau, de tribunaus, d'òrdres d'avocats... etc.) e la fin de l'isolacionisme mongòl (adesion a l'ONUen 1961, creacion de relacions diplomaticas ambé d'autrei país... etc.). Per redurre lo nomadisme, Tsedenbal capitèt tanben de collectivizar una partida de l'agricultura. Pasmens, a partir deis annadas 1970, son regime venguèt pus autoritari e autocratic (creacion d'un culte de la personalitat... etc.) e Tsedenbal foguèt destituit en 1984 durant un viatge en URSS.
Son successor foguèt Jambyn Batmonkh que renforcèt lei liames ambé l'Union Sovietica per assaiar d'accelerar la modernizacion. Pasmens, ambé la crisi sovietica deis annadas 1980, Mongolia deguèt tanben faciar de dificultats economicas e de manifestacions en favor de la democracia. En 1990, Batmonkh deguèt laissar lo poder. Una constitucion novèla foguèt adoptada e la Republica Populara de Mongolia dispareguèt oficialament en junh de 1992.
Mongòlia dempuei 1992[modificar | modificar la font]
La disparicion dau protector sovietic e la fin dau sistèma comunista aguèron de consequéncias importantas sus l'economia mongòla. En particular, la pauretat, l'inflacion e la criminalitat aumentèron e plusors avançadas dau periòde precedent, coma la reduccion deis inegalitats òmes-fremas, son fòrça menaçadas. De mai, en 2000, una secaressa causèt de pèrdas importantas au sen dei tropèus. Aquò accelerèt l'exòdi rurau en direccion de la capitala que conoís un desvolopament anarquic a l'origina d'una pollucion fòrça importanta. Politicament, lo PPRM e lei partits liberaus alternan au poder e forman regularament de coalicions comunas.
Economia[modificar | modificar la font]
De veire: Economia de Mongolia
Cultura[modificar | modificar la font]
Liames intèrnes[modificar | modificar la font]
Bibliografia[modificar | modificar la font]
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Una tribü d'Avars migrèt vèrs l'oèst e arribèt en Euròpa dins lo corrent dau sègle VI. I formèt un khanat en Panònia entre 560 e 805.


text:
La Nakba, podèm veire la fotografia partesana per n’aver una idèa, aquí.
Aquel document es per la reflexion collectiva ; es de cap manièra mon punt de vista. L'Estat d'Israël es pichonèl, la proprietat privada a format l'Estat de las populacions que son devengudas israelianas, e vengudas majoritariament de l’expulsion europèa e d’una organizacion qu’a portat aquesta populaicon en tèrra santa o considerada aital, en crompar tèrras o espoliant tèrras als proprietaris ancians, arabes en majoritat. Debutas : La venda de tèrras agricòlas es un fenomèn que sabèm uèi en banlèga tolzana, en enlevar lo fenomèn de nacionalisme sul modèl francés, Israël, Estat novèl e legitimat per l’ONU a la sortida d’una guèrra mondiala, es format d'une dimension pichonela ; parallèls pòdon èstre fait simplament, ambe las dimensions dels departaments (Lanas + Gironda), en préner los departaments lo mai bèl d'Occitània. Lo problèma del nacionalisme d'Israël es qu'es estat transformat, partit del nacionalisme de la primièra partida de la revolucion de 1789, dinca 1791, es tranformat en nacionalisme al modèl francés d’anuèch, 1791 al delai, e sabèm nosautres Occitans e Occitanas coma aquel nacionalisme nos a enganat... De la ciutadanetat entre las nacions amigas (primièr 14 de julhet èra la fèsta de la federacion, los dreit de l’Òme èran tradusit en 7 lengas de l’Estat dels ciutadans autoproclamats per una elita que nos representava fins a 1791), sèm passat de la nacionalitat englobanta e ciutadana, que refusa, sonque a partir de 1992 per escrich dins la dicha ConstituTion française, lo plurilingüisme dins l'Estat centralista e jacobin. Lo modèl francés es ara lo modèl Israëlian, e coma en Israël se pausa en França la question del modèl ... de quina manièra se podrà far marcha enrèir ?
De quina manièra podèm oblidar Ernest Renan e Maurici Barrès per bastir un Estat de ciutadans, de quina manièra mo dèl engimbrat en Israël podrà èstre cambiat ? Se Israël lo sistèma sembla impossible de cambiar, es que lo sistèma frnacés actual podrà èstre cambiat per destriar la ciutadanetat (lo juridic per totes/as, e per totes los locutors e totas las locutriças) de la nacionalitat (la descripcion antropologica).
Vaquí l’error que cal pas desvolopar, la pensada aquí junta, de la revista Tornaveu en Catalonha, es la pensada de l’esquèrra francesa que l’amaga çaquelà, mas que reberta la vida politica dins lo cap dels socialistas catalans. O aquela tanben basada sul maxisme es tanben una error marxista.
La primièra pensada a creat lo netejament lingüistic francés (zo suportèm uèi), per aiçò es impossible d’acceptar del punt de vista de la sobrevida de la diversitat lingüistica, aquí e sobre lo planèta.
La segonda es fòrabandida per rason de l’Istòria del marxisme… e aiçò per longtemps. Michel Dubet, nacionalista francés, ne sap jogar d’aiçò, tot en explicar qu’es d’esquèrra dabans professors del SGEN-CFDT dissabte passat.
Las meunas referéncias son los libres d’en Cornelius Castoriadis «la cité et la loi», «Histoire et création», «Thucydile, la force et le droit», o lo libre de na Isabel-Clara Simó sobre lo nacionalisme, o d’en Jürgen Habermas sobre l’Estat aprèp lo nacionalisme (d’expansion, per aver la patz en Euròpa), Monserrat Guibernau sobre los nacionalismes (per n’aver una fotografia independenta e sapienta), d’en Marcel Détienne «l’invention de la mythologie» per destrusir los mites dels nacionalismes d’expansion e los autres, d’en Marc Ferro «le ressentiment dans l’histoire, comprendre notre histoire», d’en Lorenzo Bonoli «Lire les cultures, la reconnaissance de l’altérité culturelle à travers les textes», d’en Robert Lafont «L’État et la langue», d’en Pierre Leroux per sas idèas umanistas, etc… Mas cal pas oblidar Montaigne, Montesquieu o La Boétie, e los plaçar dins lo contèxte gascon o occitan, una expression en lenga francesa per explicar a França çò qu’an matat en Aquitània (nos cal pas èstre tocat per l’assimilacionisme francés, que pensa francés tot çò qu’es escrich en francés, en lenga del rei dels Francs, es de nacional-expansionisme).
Lo problèma del primièr sistèma es que se pensa gaire reformable, e segur d’el, per imposar lo sistèma de faiçon sampitèrna, aquí e pertot, quitament en Africa (aquí ont caldriá cambiar las frontièras coma al Sodan)… Existís çaquelà sonque dempuèi un pauc mai de 200 ans. Lo sistèma d’Aquitània, destrusit per l’arribada dels Franceses en 1453 (chaples dinca 1470), existava dempuèi 400 annadas, 400 ! Lo sistèma de Navarra existiguèt dinca la votacion per donar lo poder a París en 1791, coma pel Comtat Venaissin a la meteissa data… Podèm dire tanben que lo sistèma de Piemont es estat destrusit per assimilar Savòia e Niça a França, la diplomacia francesa es logica, legitimista (normal), e fonciona ambe lo patern següent : lo nacionalisme francés es englobant e sempre aital, l’avèm poscut verificar ambe Mayotte, e, la francizacion forçada o departamentalizacion que s’i installa contra lo plurilingüisme, e lo respecte de las lengas del territòri, totas las lengas, dins un contèxte que sembla per la dimension geografia a la Palestina-Israël.
Podèm tanben notar los dreits e costumas d’Agen, Bordèu, Peirigüers, Tolosa, etc. Quasiment son constitucions de micro-estructura, comuna-Estat, similara al sistèma italica. Aquelas estructuras son segurament pas del bon nivèl pel XXIen sègle, mas per l’epòca èran melhorras que lo sistèma dictatorial reial franc… transformat en 1789 per una revòlta importada a París, alara qu’èra jà dins tot l’Estat reial emergenta dempuèi dètz annadas. A Bordèu abans l’arribada dels Francs, lo poder centralista e dictador francés, lo ciutadan aviá lo dreit per se defendre… çò qu’èra pas brica lo cas a París ; l’arribada dels futurs Franceses en tèrras occitanas es estats un retorn a la republica romana, una piada en darrièr.
Es que podrèm longtemps interdire als pòbles d’exprimir autras causas que conceptes qu’an res de veire ambe la realitat del terrenh, las realitats istoricas, e la geografia politica e fisica dels territòris concernits ambe l’installacion de pòbles qu’an dreit a la dignitat coma l’explica la Carta de l’ONU de 1947, e la partidocracia interdire longtemps aquesta expression en França coma en Palestina per la partidocracia d’Israël ?
Es pas sonque un subjecte, o question, conceptual, es tanben una faiçon de viure la representativitat dels elegits, d’èstre democrata o republican, se volèm oposar los dos tèrmis segon Michel Dubet :
La republica, sa partidocracia e los sindicalistas CGT, an imposat lo nuclear en França, vesètz ma linha politica de menar las causas publicas. Es complicat de téner, mas es la democràcia, es lo complèxe contra los simplismes tecnocratics.
-°-
Puèi, debuta en fin de mai 2011 lo festenal Sèm e Serem a Tolosa.