text:
Wikipèdia:Comitat d'arbitratge (règlament)
Somari
- 1 Prerequistes
- 2 Règlament
- 2.1 Article 1 : conflictes tractats
- 2.2 Article 2 : demandaire
- 2.3 Article 3 : requèstas d'arbitratge
- 2.4 Article 4 : tractament de las demandas
- 2.5 Article 5 : non participacion d'un arbitre
- 2.6 Article 6 : desenrotlament de l'arbitratge
- 2.7 Article 7 : clausura
- 2.8 Article 8 : decision
- 2.9 Article 9 : eleccions
- 2.10 Article 9-1 : remplaçament
- 2.11 Article 10 : principis
- 2.12 Article 11 : proteccion d'article
- 2.13 Article 12 : litigis individuals
- 2.14 Article 13 : règlas de basa
- 2.15 Article 14 : solucion equitabla
- 2.16 Article 15 : sancion
- 2.17 Article 16 : sancions possiblas
- 2.18 Article 17 : competéncia especifica a prepaus dels administrators
Prerequistes[modificar | modificar la font]
I a 4 arbitres. Son elegits per un an, renovelable. Son renovelats per mitat cada 6 meses.
Règlament[modificar | modificar la font]
Article 1 : conflictes tractats[modificar | modificar la font]
Lo comitat d'arbitratge s'ocupa pas de cap de conflicte abans qu'una demanda d'arbitratge li siá estada adreçada segon la procedura descricha a l'article 3. Las demandas d'arbitratge se pòdon far a tot moment sens condicion, exceptat se lo conflicte ja es en fasa d'arbitratge.
Article 2 : demandaire[modificar | modificar la font]
Tot utilizaire pòt far una demanda d'arbitratge del moment que dispausa d'un compte enregistrat.
Article 3 : requèstas d'arbitratge[modificar | modificar la font]
Las demandas d'arbitratge son fachas sus la pagina Wikipèdia:Comitat d'arbitratge/Arbitrage#Requèstas d'arbitratge. La requèsta resulta de l'inscripcion sus aquesta pagina d'un ligam que remanda cap a una pagina d'arbitratge, construcha sul modèl [[Wikipèdia:Comitat d'arbitratge/Arbitrage/nom del planhent-nom del mes en causa]]. La plencha es inserida dins aquesta pagina d'arbitratge e compòrta obligatòriament un resumit del problèma e l'expausat de las pròvas, especialament jos forma de ligams URL.
Article 4 : tractament de las demandas[modificar | modificar la font]
Article 4 alinèa 1 : mediacion[modificar | modificar la font]
Los arbitres decidisson entre eles a la majoritat s'es necessari de balhar seguida a la demanda d'arbitratge o de la regetar sens examen. La decision es acompanhada se fa mestièr de conselhs en vista de pervenir a una conciliacion o a una mediacion. Per aquò far, los arbitres pòdon aviar un ampèl public a un mediator volontari e fixar las condicions de la mediacion. Se, ulteriorament, un comitat de mediacion èra creat, los arbitres lo poirián sasir d'ofici de la plencha en question.
Article 4 alinèa 2 : classament sens seguidas[modificar | modificar la font]
Los arbitres que decidisson de balhar pas de seguida a una demanda d'arbitratge i pòdon respondre aprèp un examen rapid en declarant qu'i a pas luòc a sancion compte tengut dels elements expausats.
Article 4 alinèa 3 : recevabilitat e coordinator[modificar | modificar la font]
Dins los autres cases, los arbitres declarant que l'arbitratge es dobèrt sus l'afar en question. Dins lo cas que los arbitres se son pas prononciats sus la receptibilitat d'una demanda dins los quinze jorns de sa data d'inscripcion, la demanda es reputada receptibla.
Un arbitre es designat coma "coordinator" de l'arbitratge, per rotlament dins l'òrdre alfabetic, levat s'es pas sufisentament disponible a aquel moment.
Article 4 alinèa 4 : Nombre d'arbitres que tractan un arbitratge "receptible"[modificar | modificar la font]
Per las demandas d’arbitratge receptiblas, lo nombre e la lista dels arbitres que tractan aquelas demandas son daissats a l’iniciativa del comitat d’arbitratge.
Article 5 : non participacion d'un arbitre[modificar | modificar la font]
Article 5 alinèa 1 : abstencion[modificar | modificar la font]
Tot arbitre implicat dins un conflicte somés al comitat d'arbitratge se deu abstenir de participar a aqueste arbitratge e mai a la demanda de receptibilitat (article 4, alinèa 1). L'implicacion d'un arbitre s'aprecia en conformitat amb l'article 13 çaijós e resulta pas ipso facto de sa sola contribucion a l'elaboracion d'un article enciclopedic e prepaus del qual es nascut lo conflicte.
Article 5 alinèa 2 : recusacion[modificar | modificar la font]
Fins a una setmana aprèp la darrièra modificacion de la lista dels arbitres participants, cada partida pòt recusar un arbitre e un sol (per afar), sens motivar sa decision formulada sus la pagina d'arbitratge, es pas necessari de discutir aquesta decision. L'arbitre recusat es remplaçat per un autre arbitre e pòt pas pus participar a l’afar ; sos vòtes eventuals, e mai lors efièches, son anullats.
Article 6 : desenrotlament de l'arbitratge[modificar | modificar la font]
En cas d'urgéncia, se la requèsta es estada declarada receptibla, l'arbitre coordinator de l'afar pòt èsser sasit per una o l'autra de las partidas per prendre totas mesuras temporàrias e conservatòrias de natura siá a permetre lo desenrotlament seren de la procedura d'arbitratge, siá a permetre d'empachar una de las partidas d'agravar lo prejudici que li es reprochat. Aquelas mesuras pòdon en particular consistir en una interdiccion d'edicion parciala o completa d'una partida per un periòde de 5 jorns maximum, renovelable. Dins lo cas d'un blocatge complet, una adreça email deu èsser dobèrta e comunicada per permetre a la persona mesa en causa de se defendre.
Los arbitres examinan çò reprochat e las pròvas del planhent. Sollicitan las explicacions e defensas del mes en causa, e mai sos mejans de pròvas. L'ensemble d'aquestes mejans, explicacions e pròvas figuran sus la pagina d'arbitratge [[Wikipèdia:Comitat d'arbitratge/Arbitrage/nom del planhent-nom del més en causa]]. Quand los arbitres considèran que son sufisentament esclairats sul conflicte e que dispausan dels elements de pròva necessaris, declaran l'afar mes en deliberat. Cap d'explicacion suplementària ni mejan de pròva novèl es pas receptible a partir d'aquel moment.
Çaquelà, s'un element favorable o desfavorable es aportat a la fin del periòde d'instruccion (apòrt de las pròvas), la partida opausada pòt demandar una sosta suplementària per respondre a aquel punt precis, per evitar que las aparéncias joguen un ròtle desfavorable.
Article 7 : clausura[modificar | modificar la font]
La decision dels arbitres deu èsser motivada per explicar lo sens de l'arbitratge. Aquesta decision es transcricha sus la pagina d'arbitratge e l'afar declarat claus.
Article 8 : decision[modificar | modificar la font]
Article 8 alinèa 1 : aplicacion de la decision[modificar | modificar la font]
La decision dels arbitres s'impausa als utilizaires partidas a l'arbitratge. Tot contributor pòt formar una demanda novèla d'arbitratge en cas de violacion manifèsta de la decision arbitrala. Los administators requerits (sysops) pòdon pas refusar lor concors s'aqueste es necessari a la mesa en òbra tecnica de la decision. Dins l'ipotèsi qu'un arbitre tanben es sysop, pòt pas el meteis prendre las disposicions utilas.
Article 8 alinèa 2 : identificacion[modificar | modificar la font]
Lo comitat d'arbitratge pòt requerir l'ajuda dels administrators dels servidors per procedir a l'identificacion de totas las partidas prenentas d'aprèp lor IP. Aquesta mesura a per tòca d'evitar las confusions degudas a l'utilizacion de mantun nom d'utilizaire per cèrtas personas.
Article 9 : eleccions[modificar | modificar la font]
Tot utilizaire enregistrat pòt depausar sa candidatura al comitat d'arbitratge. Sols los utilizaires enregistrats que dispausan d'un compte dempuèi mai d'un mes e qu'an efectuat mai de 50 contribucions dins l'espaci enciclopedic a la dobertura de l'escrutinh dispausan del drech de vòte.
Seràn elegits los candidats arbitres qu'auràn reculhit [estrictament] mai dels dos tèrces de vòtes favorables e qu'auràn amassat almens 5 vòtes [favorables]. S'aquò abotís a un nombre d'arbitres superior a 5, seràn retenguts los 5 primièrs noms qu'an recebut lo màger nombre de vòtes favorables. En cas d'egalitat en nombre de voses favorables, son elegits los candidats qu'an recebut lo mens de vòtes desfavorables.
Article 9-1 : remplaçament[modificar | modificar la font]
En cas de despart d'un arbitre del comitat es lo candidat pas encara designat arbitre qu'a obtengut lo mai de voses favorablas al moment de l'eleccion ordinària o parciala pus recenta que remplaça lo partent, a condicion çaquelà qu'aja obtengut estrictament mai dels dos tèrces de vòtes favorables e acampat almens 6 vòtes favorables. En cas d'egalitat en nombre de voses favorables, es causit lo candidat qu'a recebut lo mens de vòtes desfavorables. Se cap de candidat de l'eleccion ordinària o parciala mai recenta complís pas aquestas condicions, una eleccion parciala es organizada. Lo mandat del remplaçant s'acaba a la data de fin de mandat inicialament prevista pel partent.
Article 10 : principis[modificar | modificar la font]
Los arbitres pòdon tanben s'inspirar dels grands principis del drech. En particular, s'asseguran que los afars son entenduts equitablament e dins una sosta rasonabla. Verifican que lo mes en causa a dispausat del temps necessari per presentar sos arguments, especialament en regard amb los ritmes abituals de contribucion de l'interessat.
Article 11 : proteccion d'article[modificar | modificar la font]
Pendent la durada de l'arbitratge (a partir de l'acceptacion oficiala de l'arbitratge), los arbitres son autorizats a protegir lo o los articles suls quals los editors son en conflicte.
Article 12 : litigis individuals[modificar | modificar la font]
Los arbitres decidisson pels litigis individuals sens edictar de règlas de compòrtament aplicadoiras sul sit, aquesta demarcha que depend de la comunautat del sit. Se los arbitres se referisson als motius o a la solucion d'una decision arbitrala passada, devon explicar en qué l'afar que lor es somés es similar o comparable.
Article 13 : règlas de basa[modificar | modificar la font]
Los arbitres decidisson sus la basa de las règlas adoptadas per la comunautat e en particular de :
- Wikipedia:Règlas
- Wikipedia:Règlas de nomenatge
- Wikipedia:Convencions tipograficas
- Wikipedia:Neutralitat de punt de vista
- Wikipedia:Los falses passes mai corrents
- Wikipedia:Tojorn comentar vòs modificacions dins la boita de resumit
- Wikipèdia:Çò que Wikipèdia es pas
- Wikipèdia:Règlas de saber-viure
- Wikipèdia:Esperit de non violéncia
- Wikipèdia:Règlas d'utilizacion dels imatges
Article 14 : solucion equitabla[modificar | modificar la font]
Dins totes los cases, los arbitres devon recercar una solucion equitabla al conflicte. Quitament fàcia a de violacions caracterizadas de las règlas de la comunautat, pòdon decidir qu'i a pas luòc de prononciar una sancion en se fondant sus de motius d'equitat, qu'explican alara.
Article 15 : sancion[modificar | modificar la font]
Los arbitres decidisson liurament de la sancion aplicabla, se fa mestièr. Son pas tenguts de prononciar una exclusion, ni d'interdire de facultats d'edicion, mas pòdon causir dins totes los cases de prepausar a l'utilizaire sancionat de complir cèrts prètzfaches d'interès general o de prononciar un avertiment amb una sosta d'espròva simpla per una durada que determinan.
- Vejatz tanben : Wikipèdia:Punicion.
Article 16 : sancions possiblas[modificar | modificar la font]
Las decisions presas pel comitat d'arbitratge pòdon consistir en :
- blocatge temporari o fòrabandiment
- restriccion d'edicion sus cèrts articles
- avertiment amb o sens sosta d'espròva
Article 17 : competéncia especifica a prepaus dels administrators[modificar | modificar la font]
Lo desysopatge, temporari o permanent, fa partida de las sancions que pòt impausar lo comitat d'arbitratge a un administrator. "Permanent" vòl dire que l'utilizaire deu tornar passar per un vòte de la comunautat per tornar trobar son estatut.


c: text/html

text:
Tsunami
Un tsunami es una èrsa o ondada provocada per un movement rapid d'un grand volum d'aiga (ocean o mar). Aquel movement es en general degut a un tèrratremol, una erupcion volcanica sosmarina de tipe explosiu o ben un fòrça grand emboden sosmarin o aerian. L'impacte d'un meteorit tanben pòt èsser la causa, coma una explosion atomica sosmarina.
Malgrat que que los tsunamis pòscan aténher una velocitat de 800 km/h quand lo fons de l'ocean es prigond, se pòdon pas percebre al larg, perque lor amplitud alà passa rarament un mètre per un periòde (temps entre doas ondadas successivas) de qualques minutas a qualques oras. Alara qu'un còp que tòcan las còstas pòdon provocar d'enòrmes damatges e se manifèstan atal:
- una baissa del nivèl de l'aiga e una reculada de la mar qualques minutas abans qu'arriban;
- e/o lèu una levada del nivèl de las aigas poden aténher 60 m provocant un corrent poderós capable de dintrat luènh dins las tèrras quand lo relèu o permet (plan).
Dins d'autres escasses cases, lo tsunami se pòt manifestar coma una èrsa desforrelanta o, sus un flum, un mascaret. 75 % dels tsunamis se produson dins l'ocean Pacific e la màger part dels autres dins l’ocean Indian, a causa de la fòrta activitat tectonica al bòrd d'aqueles dos oceans.
En foncion de l'intensitat de l'accion mecanica que los engendra e de la topografia de l'ocean, se pòdon propagar sus mai de mila quilomètres e pòdon tocar mai d'un continents, dins de zònas ont lo tèrratremol o l'erupcion volcanica son pas estats sentits.
Somari
- 1 Etimologia
- 2 Engendrament, propagacion e desforrelament
- 3 Dangièrs ligats
- 4 Prevencion
- 5 Frequéncia e localizacion del fenomèn
- 6 Caracteristicas fisicas
- 7 Tièra dels grands tsunamis
- 8 Megatsunamis
- 9 Fenomèns comparables
- 10 Vejatz tanben
- 11 Bibliografia tematica
Etimologia[modificar | modificar la font]
Lo tèrme tsunami, 津波 es un mot japonés compausat de tsu, 津, « Pòrt », « ga », e de nami, 波, « èrsa ». Foguèt nomenada atal pels pescaires que, sens aver pas res vist d'anormal al larg, trobavan lor vila portuària ravajada.
Cal notar que l'èrsa d'Hokusai (presentada aicí) mòstra pas un cas de tsunami mas es una èrsa scelerata[1].
Engendrament, propagacion e desforrelament[modificar | modificar la font]
Un tsunami se crèa quand una granda massa d'aiga es desplaçada. Aquò se passa quand lo tèrratremol es important, d'una magnitud de 6,3 (valor minimala segon los catalògs de tsunamis disponibles: NOAA, catalòg de Novossibirsk, etc) o mai, quand lo nivèl del fons oceanic lo long d'una falha baissa o lèva lèu (vejatz Fig. 1), pendent un emboden sosmarin o costièr o pendent l'impacte d'un meteorit. Un grand tèrratrem produsís pas forçadament un tsunami: tot depend del biais que (velocitat, superfícia, etc) la topografia sosmarina es constituida a l'entorn de la falha.
Lo movement de l'aiga provòca un movement de granda longor d'onda (generalament qualques centenas de quilomètres) e de grand periòde (qualques minutas dins lo cas d'un emboden o de qualques desenas de minutas dins lo cas d'un tèrratrem).
Qualques tsunamis se pòdon propagar fins a de distàncias de mai de mila quilomètres e aténher totas las còstas d'un ocean en mens d'una jornada. Aqueles tsunamis de granda espandida son en general d'origina tectonica, perque los embodens e las explosions volcanicas produson en general d'ondas de longor d'onda pus corta que lèu se dissipan.
Es pas solament la nautor del tsunami que ne fa sa fòrça de destruccion, mas subretot la durada de la levada del nivèl de l'aiga e la quantitat d'aiga desplaçada pendent son passatge: se d'èrsas de qualques mètres de naut fins a una desena de mètres, son fòrça sus las còstas de l'ocean Pacific, transpòrtan pas pro d'energia per dintrar luènh dins las tèrras. O encara una èrsa classica, d'un periòde fins a una minuta, lèva pas lo nivèl de l'aiga pro longtemps per que dintre luènh alara que lo nivèl de las aigas se lèvan al dessús de son nivèl normal pendent 5 a 30 minutas quand un tsunami passa.
La fòrça destructritz ven de l'energia fòrça granda que transpòrta: al contrari de l'ondada o èrsas classicas que son de fenomèns de superfícia e de longor flaca, lo tsunami pertòca l'ocean sus tota la prigondor e sus una longor d'onda plan mai importanta. L'energia dependent de la velocitat e de la massa, aquela es fòrça granda, quita per una flaca levada de superfícia al larg prèp de l'epicentre. Es aquela energia que se revela per la levada de l'èrsa a proximitat de las còstas.
Dangièrs ligats[modificar | modificar la font]
Los dangièrs dels tsunamis son ligats a l'inondacion que seguís, a la fòrça del corrent qu'engendran pendent lo flux e del reflux e a lor capacitat d'emportar los gents cap en nauta mar.
Mòrts[modificar | modificar la font]
Las victimas emportadas per un tsunami pòdon recebre de tustes pels objèctes carrejats (tròces de bastiments destruits, naus, veituras, etc.) o èsser lançats violentament contra los objèctes terrèstres. Qualques victimas pòdon tanben èsser presas jos las roïnas dels bastits. Encara, lo reflux del tsunami pòt emportar las gents al larg, morisson negats d'aganiment o de set.
Aprèp, las malautiás ligadas al poiriment dels còrses, a la contaminacion de l'aiga potable e a la perempcion dels aliments pòdon aparéisser. Lo ruscle pòt arribar en cas de destruccion de las recòltas e de las resèrvas alimentàrias.
Per exemple, lo tsunami del 26 de decembre de 2004 faguèt mai de 200 000 mòrts[2].
Damatges[modificar | modificar la font]
Los tsunamis pòdon destruire ostals, infrastructuras e vegetacion a causa de:
- Corrent fòrt qu'empòrta las estructuras pauc fixadas dins lo sòl;
- Inondacion que fragiliza los fondaments dels bastiments, ja damatjadas pel tèrratremol;
- Damatges deguts als tustes d'objèctes carrejats de granda velocitat per l'aigada.
E mai, dins de regions planas, l'estagnacion de las aigas de mar saumastras pòt tuar la fauna e la flòra costièras. Sus las còstas de sabla o de paluns, lo perfil de la riba es modificat per l'èrsa e una partida de las tèrras immergidas.
- Pollucions provocadas per la destruccion d'installacions dangeirosas (usinas nuclearas) e d'esparpalh de toxics o de sediments polluits.
- Un tsunami pertòca prigondament los litorals mas pauc las tèrras de l'interior
Prevencion[modificar | modificar la font]
Sistèma d'alèrta[modificar | modificar la font]
Sufís en general de s'alunhar de qualques centenas de mètres a qualques quilomètres de las còstas per se salvar[3].
Un sistèma de gavitèls adaptats per mesurar los movements pòdon èsser installats lo long de las còstas e atal prevenir del dangièr.
Adaptacion del bastit[modificar | modificar la font]
A Hawaii los reglaments d'urbanizacion impausan que las construccions prèp de la riba sián bastidas sus pilòts.
A Malé, capitala de Maldivas, un reng de tetrapòdes de beton despassant de 3 m lo nivèl de la mar.
Sensibilizacion[modificar | modificar la font]
La sensibilizacion al fenomèn e a sos dangièrs es tanben un factor determinant per salvar de vidas umanas, perque totas las còstas possedisson pas de sistèma d'alarma. E mai, qualques tsunamis se pòdon pas detectar a temps (tsunamis locals).
Cal conéisser dos indicis anonciant l'arribada possibla d'un tsunami:
- retrach rapid e imprevist de la mar;
- tèrratremol, pasmens localament flac, perque se pòt agir d'un tèrratremol major alunhat podent provocar un tsunami.
Quand siam susprés pel tsunami, cal pujar sul teulat d'un bastit o la cima d'un arbre solide, temptar de s'agafar a un objècte flotant que lo tsunami carreja en darrièr recors. Jamai cal tornar prèp de las còstas dins las oras seguent lo tsunami perque aquel se pòt compausar de mai d'una èrsa escalonadas de qualques desenas de minutas a plusors oras.
Las barrièras naturalas[modificar | modificar la font]
Un rapòrt publicat pel PNUE suggerís que lo tsunami del 26 de decembre de 2004 causèt mens de damatges dins las zonas de barrièras naturalas, coma las mangròvas, los escuèlhs corallins o la vegetacion costièra. Un estudi japonés sus aquel tsunami en Sri Lanka, establís amb modelizacion sus imatge satellit, los paramètres de resisténcia costièra en foncion de diferentas classas d’arbre[4].
Frequéncia e localizacion del fenomèn[modificar | modificar la font]
80% dels tsunamis registrats son dins l'ocean Pacific; d'entre los uèits tsunamis que causèron mai de mila victimas dempuèi 1900, sol aquel del 26 de decembre de 2004 foguèt pas dins l'ocean Pacific.
Caracteristicas fisicas[modificar | modificar la font]
Propagacion en nauta mar[modificar | modificar la font]
En nauta mar, lo tsunami se compòrta coma l'ondada: es una onda de propagar elliptic, es a dire que las particulas d'aigas son animadas d'un movement elliptic pendent son passatge. I a (gaireben) pas de desplaçament global de l'aiga, una particula torna a sa posicion iniciala aprèp lo passatge d'un tsunami. Vejatz fig. 2.
Mas, al contrari de l'ondada, lo tsunami provòca una oscillacion de l'aiga tanben a la superfícia (un objècte flotant es animat d'un movement elliptic al passatge, vejatz lo punt roge al naut sus la Fig. 2) que'n prigondor (l'aiga es animada d'una oscillacion orizontala dins lo sens de la propagacion de l'onda, vejatz lo punt roge al bas sus la Fig. 2). Aquo es a causa de la granda longor d'onda del tsunami, sovent qualques centenas de quilomètres, qu'es fòrça superiora a la prigondor de l'ocean - una desena de quilomètres pel mai. Resulta que la quantitat d'aiga mesa en movement es fòrça superiora aquela l'ondada produsís; atal lo tsunami transpòrta fòrça mai d'energia que l'ondada.
Caracteristicas fondamentalas[modificar | modificar la font]
Un tsunami possedís dos paramètres fondamentals:
- l'energia mecanica liberada;
- per simplificar, son periòde , es a dire la durada d'una oscillacion complèta (dins la practica, un tsunami es un cort tren d'onda qu'es caracterizat per son espèctre de periòdes.
Aqueles paramètres son relativament constants pendent la propagacion del tsunami, que la pèrda d'energia per friccion es flaca a causa de sa granda longor d'onda.
Los tsunamis d'origina tectonica an de periòdes longs, en general entre una desena de minutas e mai d'una ora. Los tsunamis engendrats per d'embodens o l'afondrament d'un volcan an sovent de periòdes pus corts, de qualques minutas a un quart d'ora.
Las autras proprietats del tsunami coma la nautor de l'èrsa, la longor d'onda (distància entre las crestas) o la velocitat de propagacion son de quantitats variablas que dependon de la batimetria e/o dels paramètres fondamentals et .
Longor d'onda[modificar | modificar la font]
Amplitud[modificar | modificar la font]
Desforrelament sus las còstas[modificar | modificar la font]
Movement orizontal de l'aiga[modificar | modificar la font]
Quand lo tsunami arriba de las còstas, son periòde e sa velocitat demenís, son amplitud aumenta. Quand l'amplitud del tsunami ven non negligibla a respècte de la prigondor de l'aiga, una partida de la velocitat d'oscillacion de l'aiga se transforma en un movement orizontal global, nomenat corrent de Stokes. Sus las còstas, es mai aquel movement orizontal e aviat (sovent mai de 10 km/h) qu'es la causa dels damatges que la levada del nivèl de l'aiga.
Prèp de las còstas, lo corrent de Stokes d'un tsunami a per velocitat teorica
- ,
o
- .
Complexitat dels efèits en zonas costièras[modificar | modificar la font]
Pasmens, al contrari de la propagacion en nauta mar, los efèits d'un tsunami sus las còstas son de mal preveire, perque dependon de fòrça fenomèns.
Contra un bauç, per exemple, lo tsunami pòt èsser fòrtament rebatut; quand passa s'obsèrva una onda estacionària ont l'aiga a subretot un movement vertical.
- Segon l'angle d'arribada del tsunami sus la còsta e la topografia d'aquesta, lo tsunami pòt interferir amb lo seu rebat e provocar una seria d'èrsas estacionàrias amb de zonas costièras non inondadas e de zonas vesinas fòrça pertocadas.
- Un tsunami prèp d'una illa es capable de la contornejar a causa del fenomèn de difraccion ligat a sa granda longor d'onda; en particular la còsta opausada a la direccion d'arribada del tsunami pòt tanben èsser tocada.
- Dins los fjòrds e los graus estreches, l'amplitud de l'èrsa se pòt amplificar, coma es lo cas per las marèas.
- Lo confinhament de las èrsas dins una baia estrecha pòt engendrar d'efèits espectacloses e limitats: lo seïsme del 9 de julhet de 1958 en Alaska (magnitud de 8,3) a provoquèt una èrsa recòrd de 524 m dins la baia Lituya[5].
Tièra dels grands tsunamis[modificar | modificar la font]
- Antiquitat e Edat Mejana
- vèrs lo sègle ab. C. Creta: l'erupcion del volcan de l'illa grèga de Santorin provoquèt un tsunami d'una vintena de mètres en Creta que contribuiguèt a la disparicion de la civilizacion minoïca.
- 21 de julhet de 365 ap. C., seïsme e tsunami sentit dins tota la Mediterranèa Orientala e sobretot a Alexàndria.
- 1570, Chile, 2 000 victimas.
- Sègle XVII
- Sègle XVIII
- 1703, Japon, 5 000 victimas.
- 1707, Japon, 30 000 victimas.
- 17 d'octobre de 1737, Kamchatka e illas Kourils: un tsunami conseguit al seïsme de Kamtchatka atenguèt 50 m de naut al nòrd de las illas Kourils.
- 1746, Peró, 4 000 victimas, subretot a Lima.
- 1èr de novembre de 1755, Portugal e Madèira, 90 000 victimas: un tèrratremol violent a Lisbona provoquèt un tsunami e 85 % de la vila foguèt damatjada. Las casudas de las chiminièras provoquèron l'espandiment dels fuòcs domestics fins a un incendi gigantesc, que durèt cinc jorns.
- 1766, Japon, 1 500 victimas.
- 1782, Asia del Sud-Èst, 40 000 victimas: un tsunami toquèt l'Asia del Sud-Èst, subretot en China.
- 1792, Japon, 15 000 victimas.
- Sègle XIX
- 1854, Japon, 3 000 victimas.
- 1868, Chile, 25 000 victimas.
- 27 d'agost de 1883, ocean Indian, 40 000 victimas: un tsunami associat a l'erupcion del Krakatoa foguèt detectat sus gaireben totas las còstas de la tèrra, amb una levada del nivèl de la mar de 40 mètres prèp de l'origina.
- 1896, Japon, 25 000 victimas.
- 1899, Indonesia, 3 500 victimas.
- Sègle XX
- 28 de decembre de 1908, Messina e Calàbria, 95 000 victimas, que 80 000 a Messina sus una populacion de 140 000 abitants.
- 1923, Japon, 2 000 victimas.
- 1933, Japon, 3 000 victimas.
- 1er d'avril de 1946, ocean Pacific, 2 000 victimas: un seïsme de magnitud 8,6 al larg d'Alaska provoquèt un tsunami de 30 m en Alaska, 12 m a Hawaii, e pertoquèt Japon e la còsta oèst dels Estats Units d'America.
- 9 de julhet de 1958, Alaska, 2 victimas: un emboden seguent un fòrt tèrratremol dins la baia de Lituya en Alaska provoquèt lo mai grand tsunami conegut - damatgèt la vegetacion sus un dels bauces fins a 500 m de naut - mas la topografia de la baia l'empachèt de s'espandir dins l'ocean Pacific.
- 22 de mai de 1960, Chile e ocean Pacific, 5 000 victimas : un tèrratremol de magnitud 9,5 en Chile provoquèt un tsunami fins a 25 m en Chile, 10 m a Hawaii e 3 m en Japon.
- 1976, Indonesia, 8 000 victimas.
- 1992, Indonesia, 2 200 victimas.
- 12 de julhet de 1993, ille Okushiri, Japon, èrsa de 31 m de naut, solament 239 victimas mercé al sistèma d'alerta[6].
- 17 de julhet de 1998, Papoa-Nòva Guinèa, 2 000 victimas: un tèrratremol de magnitud 7,0 a 20 km de las còstas provoquèt un tsunami local de prèp de 10 m de naut.
- Sègle XXI
- 26 de decembre de 2004, ocean Indian, mai de 220 000 victimas : un tèrratremol de magnitud 9,1 a 9,3 al larg d'Indonesia provoquèt un tsunami que pertoquèt los païses de l'Asia del Sud (Indonesia, Malàisia, Tailàndia, Índia, Sri Lanka) e mendre las còstas orientalas d'Africa.
- 17 de julhet de 2006, 668 mòrts: un seïsme de 7,7 al larg de la còsta sud de Java provoquèt un tsunami fasent 668 mòrts, 287 disparegut, 878 ferits e prèp de 100 000 sinistrats. Lo sistèma d'alèrta se revelèt deficient.
- 29 de setembre de 2009, 178 mòrts: un tèrratremol de 8,0 a 190 km al sud de las illas Samoa provoquèt un tsunami fasent 178 mòrts e prèp de 4 000 sinistrats. De desenas de quilomètres de còstas foguèron devastadas sus prèp de 400 m dins las tèrras.
- 11 de març de 2011, en Japon, tèrratremol de magnitud 8,9 qu'engendrèt un tsunami de 7 a 10 m de naut.
Megatsunamis[modificar | modificar la font]
Se definís coma megatsunami un tsunami que lo naut al nivèl de las còstas passa los cent mètres. Un megatsunami, se se propaga liurament dins l'ocean, es capable de provocar de damatges majors a l'escala de continents entièrs. Los tèrratremols èssent pas capables a priori de generar de talas èrsas, sols lo eveniments cataclismics, coma un impacte d'un grand meteorit o l'afondrament d'una montanha dins la mar, ne son la causa possibla.
Pas cap de megatsunami non local es constatat dins l'istòria de l'umanitat. L'explosion del Krakatoa en 1883 e l'afondrament de Santorin dins l'Antiquitat ne produguèron pas.
Las causas possiblas d'un megatsunami son de fenomèns rars, escalonats dins l'escala de temps geologics — mai de desenas de milierats d'ans, o milions d'ans. Qualques scientifics pensan pasmens qu'un megatsunami seriá estat recentament provocat per l'afondrament del Piton de la Fournaise sus el meteis, a La Reünion: l'eveniment remontariá aperaquí a 2 700 ab. C.
Lo risc de megatsunami demòra pasmens mediatizat e susevaluat. De modèls que fan controvèrsia predison en efèit doas fonts possiblas de megatsunami dins los mila ans que venon: son enfaciat un afondrament lo long dels costats del Cumbre Vieja a la Canàrias (metent la còsta èst del continent american en dangièr) e un autre al Kilauea a Hawaï (menaçant la còsta oèst d'America e aquelas d'Asia). D'estudis pus recents contradison lo risc d'afondrament suls costats d'aqueles volcans, e tanben, lo caractèr non local d'aqueles tsunamis generats.
Fenomèns comparables[modificar | modificar la font]
Qualques èrsas gigantas causadas pels ciclons mai violents pòdon aver un comportament similar al tsunami.
Lo BRGM per exemple repertorièt un « movement singular de la mar » a Marselha, lo 27 de febrièr de 1843, lo 14 de julhet de 1841, e lo 8 de julhet de 1829, catalogats dempuèi coma tèrratremol fals o tèrratremol dobtós [7].
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Articles connèxes[modificar | modificar la font]
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ (en)Cartwright, J.H.E. and Nakamura, H. (2009). What kind of a wave is Hokusai's great wave off Kanagawa ? Notes Rec. R. Soc., 63, 119-135.
- ↑ Le bilan du tsunami s'élève à 219.000 morts
- ↑ Le Japon dispose d'un système d'alerte au tsunami perfectionné mais pas infaillible
- ↑ (fr)La selva arrèsta los tsunamis, una modelizacion amb d'imatges satellits
- ↑ [url=http://atlas.nrcan.gc.ca/site/francais/maps/environment/naturalhazards/tsunami/tsunami/1/] (fr) Ressources naturelles Canada
- ↑ [1]
- ↑ (fr)SisFrance : catalogue des faux séismes et séismes douteux
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Bibliografia tematica[modificar | modificar la font]
Etimologia[modificar | modificar la font]
- (fr)Raz-de-marée (bande sonore), France Inter, chronique Le mot de la fin d'Alain Rey, 27 décembre 2004
- (fr)Tsunami ou raz-de-marée ?, Libération Modèl:Numéro7352, 30 décembre 2004
Estatisticas[modificar | modificar la font]
- (en) Estatisticas suls tsunamis, site del govèrn dels Estats Units d'America
Organs de vigilància e d'alèrta[modificar | modificar la font]
- Organs internacionals
- Organs d'alèrta nacionals
Dorsièrs generals[modificar | modificar la font]
- (fr) Qu'est ce qu'un tsunami ?, site futura-sciences.com
- (fr) Les tsunamis, site notre-planete.info
- (en) Glossaire sur les tsunamis, site de l'UNESCO
- (en) Questions recurrentas (FAQ), sul site de l'ITIC
- (en) Durada de percors de divèrses tsunamis istorics, sul site de la NGDC
Prevencion[modificar | modificar la font]
- (fr)Les grandes vagues, ITIC
- (en) Subreviure a un tsunami, testimònis reculhits pel US Geologic Survey acompanhat de conselhs
- (en) Tsunami: fact sheet, sul site de l'agencia americana FEMA
- (en)Questions recurrentas (FAQ), sul site del Pacific Tsunami Museum
Megatsunamis[modificar | modificar la font]
- (en) Evaluacion del risc de megatsunami, estudi detalhat amb referéncias sul site del Dr Pararas-Carayannis

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Augusto Roa Bastos
Augusto Roa Bastos (Asunción, lo 13 de junh de 1917 e lo 26 d'abriu de 2005) que ho un deus escrivan màgers de Paraguai. En 1989 qu'arrecebè lo Prèmi Cervantes.
Vadut a Asunción, la capitala, que passè ua bona partida deu son temps de mainatge a Iturbe dens un contèxte bilingue castelhan e guaraní. Qu'arrecebó ua bona educacion intellectuau dens lo son mitan de classa mejana e auprès d'un onco bisbe.
A 15 ans, que serví com infirmièr durant la Guèrra deu Chaco, coneguent atau ua mena violenta de batejament deu huec.
Qu'entrè dens la vita activa com emplegat de banca puish com jornalista dens El País. Atau, que viatgè a Euròpa en bèth entervistar Charles De Gaulle e tanben en tot assistir au Procès de Nurembèrg.
En 1947 que s'exilè en Argentina per'mor de la oposicion a la dictatura de Stroessner. Lo còp d'estat qui marquè la debuta de la Dictatura Militara Argentina que l'obliguè ad exilhà's ua segonda vegada, aqueth còp entà França on e ho jornalista e professor de castelhan e de guaraní a l'Universitat de Tolosa.
L'òbra de Roa Bastos qu'ei de segur ua de las màgers dehens lo corpus literari latinoamerican e paraguaian deu sègle XX. Ua de las soas originalitats, qu'ei la plaça qu'autreja (com ac hèi tanben Paraguai com nacion) a la cultura e a la lenga guaraní. En 1974 que publiquè Yo el supremo, un roman considerat com lo son cap d'òbra e ua de las òbras màgers de la literatura latinoamericana ; qu'ei basat sus un monològ imaginari d'un cap d'Estat emblematic e autoritari de Paraguai : José Gaspar Rodríguez de Francia.


text:
Translacion (geometria)
Una translacion, en geometria, es una isometria dins l'espaci euclidian caracterizada per un vector , de sòrta que dins cada punt P d'un objècte o d'una figura se correspond amb un autre punt P, de sòrta que:
Las translacions se pòdon entender coma de movements dirèctes sens cambiaments d'orientacion, doncas gardan la forma e la talha de las figuras o dels objèctes trasladats, que liscan segon lo vector. Segon lo caractèr d'isometria per tot punt P e Q se complís l'identitat seguenta entre distàncias:
Encara mai, se complís que:


text:
Clau articulària (art marciau)
Una clau articulària (kansetsu-waza en japonés, joint lock en anglés) es una tecnica de combat, e especialament de grappling, que consista en menar una articulacion d'un adversari au maximum de son amplitud, çò que provòca una dolor e doncas l'abandon de l'adversari. Aquelei tecnicas s'utilizan egalament per lei fòrças de seguretat (polícia...) per mestrejar una persona en redusent lo risque de feridura.
La sollicitacion de l'articulacion si fa en mobilizant un membre, amb un efèct d'aigre. Aquò necessita un plaçament que permete d'agantar lo membre sensa riscar de si far picar.
La manipulacion de l'articulacion adutz una dolor progressiva en foncion de la fòrça aplicada, e s'es mau realizada o facha tròup violentament, pòu adurre de lesions divèrsas sus lei muscles, lei tendons, lei ligaments e adurre un esquince, una luxacion veire una fractura.
Lei claus si pòdon utilizar per sometre l'adversari, mai tanben per projectar l'adversari au sòu. Dins aqueu cas, l'atacant utiliza la dolor provocada per la clau per forçar l'adversari de si metre au sòu.
Lei claus si pòdon classificar en foncion de la partida dau còrs que si visa :
- clau de braç (espatla e coide)
- clau de camba (ginolh)
- clau de cavilha
- clau de ponhet
- clau de det
- clau d'arteu
- clau de còle (vertèbras cervicalas)
E en foncion de la direccion de la fòrça :
- clau en extension (iperextension)
- clau en torsion (per exemple a la cavilha, mai dolorosa)
- clau que consista en un espotiment muscular (boteu o bicèps)


text:
Baixa
Baixa de Lisbona, tanben nomenada Baixa Pombalina es un quartièr edificat per òrdre del Marqués de Pombal, seguent lo tèrratremol de 1755, sus una aira de gaireben 23,5 ectaras.
Lo quartièr de Baixa es format de carrièras drechas e perpendicularas organizadas per los dos costats d'un axe central, la Rua Augusta. Los edificis an una arquitectura identica, amb al planpè de comèrcis e als estatges superiors de demoranças. Las dimencions previstas èran uniformas, çò que permetiá una construcion pus rapida amb d'elements prefabricats, coma los montants de las fenèstras, de dos tipes — un per las façadas de las carrièras principalas e l'autre per las façadas de las carrièras segondàrias.
Es tanben un dels primièrs exemples de construccion antisismica. Los modèls arquitectonics foguèron testats amb l'utilizacion de tropas en marcha per simular un tèrratremol.


text:
Crepuscul
Lo crepuscul o luscre o calabrun es l'illuminacion de l'atmosfèra per lei rais dau Soleu lo matin avans lo levar e lo ser après lo tremont. Aquela difusion de la lutz sembla d'alongar lo jorn, tant lo matin avans lo clarejar, coma lo ser après soleu tremont. Lo crepuscul es provocat per la refraccion de la lutz dau soleu per lei jaç auts de l'atmosfèra.
I a dos tipes de crepuscul:
- Crepuscul matinau: avans lo levar dau Soleu; se nomena tanben auròra o auba.
- Crepuscul vesperau: lo vèspre a la boca de la nuech.
Lo crepuscul a tres fasas:
- Crepuscul civil: dempuei soleu tremont fins que l'autor dau Soleu siá de -6º.
- Crepuscul nautic: quand l'autor dau soleu es entre -6º e -12º.
- Crepuscul astronomic: quand l'autor dau soleu es entre -12º e -18º.


text:
Catacrèsi
Una catacrèsi (del grèc ancian katάxpnσις katákhrêsis, "emplèc, usatge") es una figura de retorica que consistís en l'utilizacion d'un mot en defòra de son sens pròpri per fagar un novèl lexèma.
Creacion d'expressions novèlas[modificar | modificar la font]
La catacrèsi es un procès important per crear de mots novèls que designaràn de realitats qu'an pas encara de tèrmes pròpris.
exemples: pè d'escala, pè de taula.
Lo sens pròpri de "pè" a desaparegut per poder crear una unitat lexicala novèla.
Una catacrèsi designa atal lo procès de creacion de mots novèls qu'utilizan aquesta tecnica.
ex. ensalada de tomatas
Fonccionament[modificar | modificar la font]
La catacrèsi es sovent basada sus:
- la metonimia
- la metafòra


text:
Perèa
Perèa es una anciana region a l'èst de Jordan entre lo lac de Tiberiàs e la mar Mòrta de l'epòca erodiana. Las ciutats principalas èran Amathus e Betharamphtha. Los limits èran entre la ciutat de Pella al nòrd, la de Filadèlfia a l'èst, Moab al sud, e Jordan a l'oèst. Foguèt dominada pels cananeans fins al sègle XIV abC que passèt a Ammon. Al sègle XIII abC passèt al rei cananean Sihon de Khesbon mas al sègle seguent se n'apoderèron los israelitas. Apertenguèt a Israèl fins a la mitat del sègle IX abC que los ammonitas tornar la ocupèron. Los macabèus la recuperèron vèrs 160 abC. En 63 abC passèt a Roma. Faguèt partida del reialme d'Eròdes lo Grand. En 4 abC un esclau d'Eròdes lo Grand, Simon, s'apoderèt de la region e reclamèt lo títol reial de son senhor defunt, mas los romans dominèron la revòlta. La region foguèt donada a Eròdes Antipas, tetrarca de Galilèa fins a 39, e a la seguida passèt a Eròdes Agripa de Batanèa, que l'uniguèt a Galilèa fins a 44. Puèi tornar venguèt possession dirècta romana.


text:
Avantbraç
L'avantbraç es, per l'òme, la partida du membre superior compresa entre lo cobde e le ponhet.
Somari
Anatomia[modificar | modificar la font]
Esqueleta[modificar | modificar la font]
L'avantbraç se constituís de dos òsses : l'ulna (ancienament cubitus) e lo radius. L'articulacion del cobde se fa subretot amb l'ulna, alara que l'articulacion del ponhet (amb lo carpa) se fa sobretot amb lo radius. E mai, aqueles dos òsses mòvon l'un al respècte a l'autre dins los movements de pronosupinacion ; esquematicament, es lo radius que vira a l'entorn de l'ulna.
Musculatura[modificar | modificar la font]
L'avantbraç compòrta 19 muscles, repartits dins 3 lòtjas (anterioras, posterioras, e laterala). Aqueles muscles permeton gaireben totes los movements del ponhet (adduccion/abduccion, flexion/extension) e dels dets (flexion/extension). Conten tanben los muscles de la pronosupinacion, levat lo muscle bicèps braquial.
Vascularizacion[modificar | modificar la font]
Dins l'avantbraç, las principalas artèrias son las artèrias ulnàrias e radiala. Forman d'artèrias recurrentas e una branca comuna, l'artèria interossosa. L'artèria interossosa se situa entre lo radius e l'ulna (una branca dins la lòtja posteriora e una branca dins la lòtja anteriora). Aquela artèria interossesa a per origina l'artèria ulnària[1].
L'artèria ulnara accompanha lo muscle plegadís ulnar del carpa, alara que l'artèria radiala se tròba ela jool muscle braquioradial. Fin finala, l'artèria ulnara forma una arcada superficiala e, a contrario, l'artèria radiala passa posteriorament a la basa del primièr metacarpian per formar una arcada prigonda. Las arcadas prigondas e superficialas forma, enseguida las artèrias digitalas comunas, puèi las artèrias pròprias.
Nèrvis[modificar | modificar la font]
Principals nèrvis:
- lo nèrvi ulnar,
- lo nèrvi mejan,
- lo nèrvi radial,
- lo nèrvi cutanè medial de l'avantbraç.
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ (Font Medatice grenoble UJF)


text:
Araneae
Las aranhas o araneids (òrdre dels Araneae) son d'artropòdes de la classa dels aracnids, amb uèch patas, sens alas ni antenas, d'uèlhs simples, e que tipicament produson de seda. L'estudi scientific de las aranhas se nomena l'araneologia. La paur irracionala de las aranhas se nomena l'aracnofobia, una de las fobias pus comunas.
Aquel òrdre Aranae se devesís en subòrdres: Mygalomorfae (aranhas primitivas), Araneomorphae (aranhas modèrnas) e Mesothelae (sonque en Àsia)
Maitas aranhas fan de trapèlas amb de telaranhas (o rantelas) per caçar los insèctes. Las telaranhas son fachas amb una substància sedosa plan resistenta que sortís de l'abdomèn de l'aranha.
Las aranhas tenon 8 pautas e son còrs es devesit en cefalotorax e abdomèn. Son esqueleta extèrna se compausa subretot de quitina. Possedisson normalament 8 uèlhs simples e pedipalps que son dos segments a ras de la boca que las ajudan a manjar. Dins lo cas dels mascles dins l'acoblament.
Qualques aranhas injèctan de verin a sas presas e la tarantula possedís ela de pels urticants sus son abdomèn.
La metamorfòsi de l'aranha compren tres estadis: l'estadi embrionari, larval e ninfoimaginal (adulte)
Los rituals d'acoblament sovent son plan elaborats; dins lo cas de l'aranha coneguda coma la veusa negra Latrodectus mactans aquesta tua e se manja lo mascle après l'acoblament.
Las aranhas segon son espécia pòdon viure un an o mai.
-
Pisaura mirabilis o Pisaura remirabla.
-
-
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- Referéncia Fauna Europaea : Araneae (en)
- Referéncia ITIS : TSN 82732 Araneae (en)
- Referéncia AnimalDiversityWeb : Araneae (en)
- Referéncia NCBI : Araneae (en)
- Veire un esquèma detalhat de la morfologia e de l'anatomia intèrna d'una aranha
- Deutsche Arachnologische Gesellschaft e. V. - Societat Alemanda d'Aracnologia Associacion legala [FR/DE]
- Las telaranhas dins totes lors estats (estructura, proprietats, construccion) : las telaranhas.
- Macrophotographie - Fòtos d'aranhas


text:
Bauma de Rochelot
La bauma preïstorica de Rochelot se tròba dins la Charanta Occitana, au nòrd dau Bacin Aquitan, a 'na vintena de quilomètres au nòrd-est d'Engoleime.
Somari
Localizacion[modificar | modificar la font]
Se situa dins la comuna de Sent Amanç, dins la vau de Bonnieure[en occitan?], un afluent de Tardoira donc prep de las baumas de Font Chavada, de Mont Gaudier, dau Placard e de la Chadiera que son los sites paleolitics preps mai coneguts.
Se dubrís dins la vau de Bonnieure[id.] dins lo bauç, prep de las baumas dau Cròs de la Vielha e dau Molin de Rochelot, qu'an servat solament de la fauna.
Istoric[modificar | modificar la font]
Fuguet cerchada per Jòrgi Chauvet a partir de 1897. Las cerchas fugueren represas per Joan Francés Tornapicha a partir de 1980.
Topografia[modificar | modificar la font]
Fuguet voidada per los prumiers cerchaires, mas Joan Francés Tornapicha trobet un corredor de 1 m de larjor, 0,85 m de nautor e d'aperaquí 15 m de longor emplenat d'òs animaus.
Restas umanas[modificar | modificar la font]
Se trobet 6 dents abenadas d'un neandertalian vielh e un fragment de diafisi de l'umerus rausat per de iènas.
Fauna anciana[modificar | modificar la font]
Dins lo corredor, Joan Francés Tornapicha trobet daus òs de 'na vintena de grands mamifèrs, chavaus, bovids, cervis, dams, chabròus, urs, singlars, megalocèros, rinocèros de las estèpas, elefants, vibres e iènas de las cavernas (Crocuta crocuta spelaea). D'autres carnivòrs son presents: ors brun, lop, chen de las cavèrnas,[1] leon e pantera.[2]
Aplechs e objectes[modificar | modificar la font]
L'industria litica es liada au Magdalenian.


text:
Seta
Seta (Sète en francés) es una comuna lengadociana situada dins lo departament d'Erau e la region de Lengadòc-Rosselhon. Es una vila de 44 558 estajants situada a la broa de la Mar Mediterranèa e de l'Estanh de Taur, al ras dau Puòg de Sant Clar.
Lo gentilici es setòri, -ria.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Seta es un pòrt de pesca e de comèrci pro important en Mediterranèa, uòi administrat per la Cambra de Comèrci e d'Industria de Seta-Mesa-Frontinhan per la region de Lengadòc-Rosselhon. Es lo segond pòrt mediterranèu d'Occitània aprèp Marselha. Lo pòrt genèra per Seta e las comunas vesinas d'activitats dins los sectors industrial, quimic, metallurgic, agricòla e dau bastiment. Mantuna linha maritima assegura lo transpòrt de passatgièrs cap a Magrèb. L'espòrt local son las ajustas. La competicion mai importanta se debana a la fin dau mes d'agost sul canal reial, es Lo Grand Prèmi de la Sant Loís (mena de campionat dau mond de las ajustas).


text:
Luganh (Roergue)
Luganh[1][2][3] (Lugan en francés) es una comuna occitana de Lengadòc, situada administrativament dins lo departament d'Avairon e la region de Miègjorn-Pirenèus.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Luganh Es al encreuament de dos grands aisses : lo camin de Sant-Jacques de Compostelle cap a Sant-Amans de Rodez e la rota del pastel de Albi a Aurillac.
Luganh est au carrefour de deux grands axes : le chemin de Saint-Jacques de Compostelle vers Saint-Amans de Rodez et la route du pastel d'Albi à Aurillac.
Istòria[modificar | modificar la font]
Lo nom de Luganh es d'origina Cèlta. #Encobrir podiá significar Lueur o font. A l'epòca Carolingienne, Luganh (VIII - Xe) se trucava Luganium, èra lo banc de la Vicaria Luganiensis.
Le nom de Luganh est d'origine Celtes. Cela pouvait signifier Lueur ou source. À l'époque Carolingienne, Luganh (VIII - Xe) s'appelait Luganium, il était le siège de la Vicaria Luganiensis.
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Montbazens, al canton, 1997, Christian-Pierre Bedel
- ↑ Patrici Pojada, Repertòri toponimic de las comunas de la region Miègjorn-Pirenèus, Nouvelles Éditions Loubatières, 2009, ISBN 978-2-86266-573-3
- ↑ Sit Toponimia occitana


text:
Josieus
Lei josieus (var. judius) (יהודים yehudim en ebrieu; יידן yiden en yiddish; ג'ודיוס djudios rn judeoespanhòu) son leis aderents au judaïsme. Ne son tanben lei membres dau pòble d'Israèl (am yisrael), apelats tanben enfants d'Israèl (Benei Yisrael)[1]. I a en fach una distincion entre lei doas definicions, la Halakhà (la lei religiosa ortodòxa) indicant qu'un demòra josieu (membre dau pòble) mai se un n'es pus josieu (apertenent au judaïsme)[2].
Forman un grop que sa definicion coïncidís parcialament amb lei categorias usualas de grop culturau, etnic, nacionau o religiós. Son compausats o lo pòble josieu es un grop etnicoreligiós venent deis israelitas de Judèa en Orient Mejan e d'aquelei que se convertiguèron a sa religion au cors dei sègles.
La definicion que leis israelitas e puei lei josieus an donat d'elei-meteis a variat dins lo temps. L'idèa que lei josieus son un pòble, lo « pòble d'Israèl », apareis dempuei lei primiers libres de la Bíblia[3], e s'es afirmada au cors dei sègles. La definicion religiosa au contrari a evoluit: la Bíblia e l'arqueologia descrivon quitament d'israelitas politeïstas ai periòdes mai ancians[4]. L'idèa de «reiaume d'Israèl», que data de la Bíblia, a tanben variat amb lo temps e es largament mesa de costat per leis autoritats religiosas a partir dau sègle II, e reïntroducha per lei laïcs e per quauquei religiós sota la forma de Sionisme au sègle XIX. Enfin, la diaspòra josieva fòrça diversificada entre culturas diferentas dins l'espaci e lo temps a encara complicat l'apròcha de l'identitat josieva.
Lo nombre totau de josieus es malaisat d'estimar amb precision, e fa l'objècte de controvèrsias. Segon un recensament fach en 2002[5], seriá d'aperaquí 13 milions, que la majoritat viu en America dau Nòrd, en Euròpa e en Israèl.
Referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Lo tèrme am yehudí (pòble josieu) es un emprunt modèrne ai lengas occidentalas.
- ↑ T.B Sanedrin 44a.
- ↑ Per exemple, Genèsi 46:5
- ↑ Vejatz per exemple lo segond livre dei reis, 23:4 e seguents, o La Bíblia desvelada d'Israël Finkelstein e Neil Asher Silberman, pagina 276.
- ↑ Recensament fach en 2002.


text:
Stéphane Grappelli
Stephane Grapelli (París, lo 26 de genèr de 1908 - lo 1 de deceme de 1997) que ho un vriulonaire francés de jazz deu sègle XX.
Lo son pair qu'èra italian e la soa mair francesa de Saint-Omer. Que la perdó aus 4 ans. Au 12 ans qu'aprengó lo vriulon e que joguè dens cinèmas muts entà ganhà's la vita.
Dab lo guitarrista Django Reinhardt que creè lo Quintette du Hot Club de France e que desvolopè entau vriulon l'estil jazz manouche.
Qu'ei amassa qui estreèn ua version jazz de la Marselhesa qui hè escàndal. A despart de los sons numerós enregistraments que hè la banda sonora de filmes com Milou en mai.


text:
1770
Aquesta pagina concernís l'an 1770 del calendièr gregorian.
Somari
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Empèri Otoman[modificar | modificar la font]
Entre lo 5 e lo 7 de julhet, anientament de la flòta otomana per lei naviris rus a Chesma. 11 000 marins i foguèron tuats, 68 naviris (compres 15 naviris de linha) e 1 300 perduts e 5 naviris capturats còntra solament 600 tuats e un naviri de linha aprefondat. De mai, lo 7 de julhet, a Larga, una armada otomana foguèt esquichada per lei Rus (17 000 tuats ò presoniers còntra mens de 100 tuats). Puei, lo 1èr d'aost, una autra batalha conoguèt una eissida similara a Kagul (20 000 tuats ò presoniers còntra mens de 1500 tuats). A la fin de l'annada, la posicion turca en Crimèa èra fòrça menaçada mai lei poissanças europèas (França, Àustria e Prússia) comencèron de se mobilizar per limitar lei conquistas russas.
Africa[modificar | modificar la font]
Etiopia[modificar | modificar la font]
Acomençament d'una guèrra entre lo ras-bitwoded Mikael Sehul qu'ocupava Gondar ont èra installat lo negus fantòche Tekle Haymanot II e una coalicion gropant lei Gallas de Ras Gucho, lo prince de Begamder e lo prince de Godjam.


text:
-824
Aquesta pagina concernís l'an -824 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Asia[modificar | modificar la font]
Empèri Assirian[modificar | modificar la font]
Mòrt dau rèi Salmanazar III. Son fiu Shamshi-Adad V li succediguèt fins a 811 avC. Pasmens, fins a 820 avC, son autoritat foguèt contestada per l'insureccion dirigida per son fraire dempuei 827 avC qu'èra sostenguda per lei vilas e l'aristocracia bassa.


text:
Riu
Un riu (var. arriu) o una sòrga es un corrent natural d'aiga que cor de contunh amb una quantitat d'aiga determinada e que se pòt getar dins la mar, dins un lac o dins un autre riu. La partida finala d'un riu es son desbocament. De còps los rius s'acaban dins de zònas deserticas ont lors aigas se pèrdon per infiltracion e per evaporacion.
- Un riu de talha pichona se pòt sonar tanben riu o pus precisament rivet (var. arrivet). Tanben riusset o rèc. S'es intermitent, es un valat.
- Un riu de talha mejana se pòt sonar ribièra (var. ribiera, ribèira, ribèra/arribèra).
- Un riu de talha granda se pòt sonar fluvi o flume (o tanben flum).
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]


text:
Villecey-sur-Mad
Villecey-sur-Mad es una comuna francesa, situada dins lo departament de Meurthe e Mosèla e la region de Lorena.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Ancian vilatge en dependent de la prévôté de Prény e en levant per conseqüent del pòrti de Lorraine, Villecey-sus-Mad #venir francés l'an 1718 en lo moment de la signatura del tractat de París e i aguèt integrat dins l'anciana província de las Tres-Évêchés.
Ancien village dépendant de la prévôté de Prény et relevant par conséquent du duc de Lorraine, Villecey-sur-Mad devint français en 1718 lors de la signature du traité de Paris et fut intégré à l'ancienne province des Trois-Évêchés.


text:
Capèla Sixtina
La Capèla Sixtina es un dels mai famoses tresaurs artistics de la Santa Ses, bastida entre 1471 e 1484, a l'epòca del papa Sixt IV, d'ont li ven son nom, e mai qu'inicialament se nomenava Capèla Palatina.
Lo seu arquitècte foguèt Giovannino de Dolci. Es coneguda dins lo mond entièr per èsser la sala ont se celèbra lo conclau e autras ceremonias oficialas coma los coronaments papals, e mai per èsser estada decorada per Michelangelo Buonarroti. Se tròba a la dreta de la Basilica de Sant Pèire, après la Scala Règia, e a l'origina servissiá coma capèla a l'interior de la fortalesa vaticana.
La capèla es de forma rectangulara e fa 40,93 m de long per 13,41 m de larg (las dimensions del Temple de Salomon segon l'Ancian Testament). Sa nautor es de 20,7 m.
Sa decoracion picturala constituida de frescas comencèt a l'acabament de la construccion; i participèron Sandro Botticelli, Lucca Signorelli, Perugino, Pinturicchio e Ghirlandaio entre autres.
La paret sus l'autar màger, amb una superfícia de 13,7 m per 12,2 m, l'ocupa lo Jutjament Darrièr. Al centre de la vòlta son representadas nòu scènas rectangularas sus la Creacion e la casuda de l'òme, flanquejadas per de profètas e sibillas, los davancièrs de Jèsus e d'arquitecturas e esculturas simuladas.


text:
Mond Vièlh
Lo Mond Vièlh (var. Mond Vielh) [1] es la partida del Mond conegut pels Europèus dempuèi l'Antiquitat e l'Edat Mejana abans los viatges de Cristòl Colomb e sens téner compte de las descobèrtas isoladas coma las dels Vikings. Lo Mond Vièlh compren Euròpa, Asia e Africa (Eurafrasia). Ansin lo Mond Vièlh se distinguís del Mond Nòu, valent a dire las Americas.
Lo cartograf italian Fra Mauro cartografièt lo Mond Vièlh en 1459 amb una precision susprenenta. Foguèt nomenat "geographicus incomparabilis". Es sens dobte l'imatge pus precís qu'òm aviá del Mond Vièlh abans la descobèrta del Mond Nòu per Cristòl Colomb.
Se constata ça que la que la mapa en T subsistís encara en 1472.
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
- Eurafrasia
- Mond (univèrs)
- Mapamonds ancians
- Emisfèri oriental
- Mapa en T
- Grandas descobertas
- Mond novèl
- Eurocentrisme
- Extrèm Orient
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ En occitan se pòt dire Mond Vièlh puslèu que Mond Ancian, en se referir a las tendéncias romanicas majoritàrias, vejatz lo catalan Vell Món, l'italian Vecchio Mondo, l'espanhòl Viejo Mundo en fàcia del francés Ancien Monde.


text:
Ortès
Ortès qu'ei ua vila de Bearn, que'n ho la capitala après Morlans e abans Pau e lo sièti deu poder deus vescomtes de Bearn de la dinastia deus Montcada (estant Gaston Fèbus lo mei famós d'eths). Qu'ei situada dens lo departament francés deus Pirenèus Atlantics de la region d'Aquitània.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Situada capvath de Bearn dens la plana, Ortès qu'ei traucada peu Gave de Pau.
Heraudica[modificar | modificar la font]
L'escut modèrne qu'ei deu sègle XIX ; que's blasona atau : deu camp de gules au pont deu lòc de quate arcas inegaus dab au son miei ua tor crenelada e caperada maçonada de sable acostat de duas claus d'or
Istória[modificar | modificar la font]
L'istòria d'Ortès qu'ei ligada a la soa topografia : ua hauta comba on e ho bastida ua hortalessa abans deu castèth de Moncada, e lo gave dab un ga puish tanben dab lo famós pont. Au pe deu castèth (mes mei enlà) e au ras deu pont (e de l'aute costat deu pont), un barri que's bastí (lo borg vielh) ; puish, en traucar lo pont deu costat de l'arribèra deu costat deu castèth, Ortès edifiquè lo Borg Nau. Fin finau, lo Borg de Montcada que's bastir en tot minjar las tèrras e las pèiras deus castèth deu Vescomte.
Gaston VII de Bearn qu'i bastí lo castèth entà remplaçar la modèsta hortalessa e atau, los sègle XIII e XV Ortès que ho capitala de Bearn.
Durant las Guèrras de religion las òsts protestanta de Gabriel Ièr de Montgomery que perpetrèn massacres e execucions e Ortès los sons bastiments religiós e lo son castèth que hon sacamandejats peus partisans reformats de la reginaJoana III de Labrit. Aquesta que fondè l'Academia Protestanta d'Ortès qui dè a la vila un prestigi deus gran dens lo monde protestant d'aquestas tempsadas.
Com dens la resta de Bearn lo catolicisme que ho restablit en 1620 dab l'Edicte d'Integracion deu rei Loís XIII de França.
Dab la mudança de la capitala a Pau, los desvolopament d'Ortès que mermè.
En 1814 que s'i escadó la batalha d'Ortès on las tropas deu duc de Wellignton e hon vistoriiosas suber deu marescau Solt.
Au sègle XX lo parçan d'Ortès que ho marcat per l'industrializacion deu Bacin de Lac.
Barris[modificar | modificar la font]
Tradicionaument, Ortès que compta tres quartièrs ancians : Lo Borg Vielh, lo Borg Nau e lo Borg Montcada. A l'origina, de segur, lo castèth de Montcada que's quilhava au som de la soa coma emparant lo borg vielh juson au ras deu Gave de Pau.
Monuments e lòcs toristics[modificar | modificar la font]
De l'Etat Mejana, Ortès que consèrva la tor Montcada (sola causa demorada deu castèth de Gaston Fèbus qui las soas pèiras be servín entà bastir lo borg deu medish nom), la glèisa de Sant Pèir, lo pont fortificat.
L'ostau conegut com l'ostau de Joana de Labrit qu'arcuelha lo Musèu deu Protestantisme Bearnés.
De la soa istòria protestanta, Ortès que conserva lo temple protestant en activitat mei vielh de França (a maugrat d'estar pro modèrne e d'un estil neoclassic).
Situat suu camin de Sant Jacme de Compostela, lo convent de las sòrs Clarissas que persegueish la tradicion en acessar los romius per ua nuèit.
La glèisa de Sent Pèir d'Ortès qu'ei la mei hauta glèisa gotica bearnesa.
En bèth sortir d'Ortès, de cap a Lac e suu costat de la rota òm troba ua vielha bòrda qui acèssa lo musèu de Francés Jacme e l'associacion Per Noste.
Espòrts[modificar | modificar la font]
Ortès e lo son Estadi de La Moteta (uei vodat a d'autas activitats) que ho l'ostau d'ua de las màgers equipas europèas de basquet e regularament purmèra deu campionat francés : Lo Vam Bearnés de Pau-Ortès (en francés : Élan Béarnais de Pau-Orthez). .


text:
Leptis Magna
Leptis Magna o Lepcis Magna (LPQY en punic ; Neάπoλις o Neapolis en grèc : vila nòva), èra una vila d'importància de la republica de Cartage. Jos Dioclecian, en 303, a la particion de l'Africa Proconsulària, venguèt la capitala de la nòva província, la Tripolitània. Los rèstes son prèp de la vilà actuala de Khoms (|ألخمس), a prèp de 120 km a l'èst de Trípol, sus la bòca de l'oèd Lebda en Libia.
Somari
- 1 Istòria
- 2 Lo pòrt
- 3 Monuments
- 4 Nòtas e referéncias
- 5 Annèxe
Istòria[modificar | modificar la font]
La ciutat foguèt benleu fondada pels fenicians mas las primièras marcas d'occupacion son datadas del sègle VII[1]
Mas venguèt importanta quand Cartage espandiguèt la seuna dominacion pel bacin mediterranèu al sègle IV. Aprèp la Tresena Guèrra Punica, passèt jos l'autoritat de la republica romana. Pasmens vèrs, 200 AbC, constituiguèt de fach una ciutat independenta.
Aquel estatut demorèt fins a que l'emperaire Tibèri là joncha a la província d'Africa. Venguèt alara una de las ciutat mai influentas d'Africa del Nòrd e un important centre de comèrci.
Leptis èra dins la mai granda prosperitat quand en 193, un dels seus, Lucius Septimi Sever, venguèt emperaire. Favorizèt sa vila mairala, per exemple en bastissent de somptoses monuments, que ne faguèron una de las tres mai bèlas vilas africanas, rivalisant amb Cartage e Alexàndria. I tornèt plan segur amb la seuna familha en 203, ont foguèt recebut amb fast.
Pendent la crisi economica del sègle III, que lo comèrci leu s'aflaquissiá, Leptis Magna perdèt alara d'importància, e al mejan del sègle IV, se trapava en partida abandonada. Aquel declin pòt tanben s'explicar per las atacas dels Austurian (un pòble Moros de l'exterior) en 362-365, que lo comte d'Africa Romanus (es lo responsable de l'armada romana en Africa) aviá pas pogut respondre. Coneguèt un flac reviscol jol reialme de Teodòsi I.
En 439, Leptis Magna e las autres vilas de Tripolitània passèron jol contraròtle dels Vandals, quand lor rei Genseric prenguèt Cartage als Romans per ne far la seuna capitala. Per evitar que Leptis Magna se rebele contra l'òrdre nòu dels vandals, Genseric ordonèt de rasar los barris. Aquela mesura permetèt malorusament a un grop de Berbèrs de sacatjar la vila en 523.
Belisari tornèt prene Leptis Magna pel compte de Bizanci dètz ans mai tard, e en 534 capvirèt lo reialme dels Vandals. Leptis venguèt alara una capitala provinciala de l'Empèri Bizantin. Pasmens, jamai se retrobèt de las destruccions fachas pels Berbèrs. En 650, los Arabs envasiguèron a lor torn la Tripolitana, e la vila foguèt abandonada levat una garnison bizantina.
Amb los sègles, lo site, obliat, foguèt sebelit jols sablas. E Atala demorèt fins al sègle XVII quand comencèt a èsser utilizats los materials: de colomnas utilizadas per l'altar máger de l'abbadiá de Saint-Germain des Prés (gravadura de Lucas, 1717) son alara dins la granda galariá de las pinturas del Lovre, que foguèron transferats a la Revolucion a la destruccion d'aquel alter.
L'escavacion arqueologica comencèt amb l'arribada dels italians al començament del sègle XX.
Ara, lo site de Leptis Magna constituís un dels mai impressionants rèstes de l'Empèri Roman, classificat al patrimòni mondial de l'UNESCO dempuèi 1982.
Lo pòrt[modificar | modificar la font]
Lo pòrt antic de Leptis Magna es fòrça plan conservat, al punt que d'istorians se demandan se jamai serviguèt. Es situat a la bòca d’un pichon riu, l'oèd Lebda, e sens dobte foguèt ensablat abans l'ora a causa dels bastits dels cais e magazins que provoquèron l'endigament de las aigadas de l'oèd.
A l’interior del pòrt, se vei plan ben diverses cais e subretot los cais Sud equipats d'estructuras que poiriá aver servit per lotjar de masts de carga. La fácia intèrna del mòle compòrta dos nivèls: la plataforma superiora es en arrièr al respècte de la basa. Al tèrme nòrd se trapan los rèstes massisses d'una torre amb escalièr de peiras. Al sud de la torre, un temple de talha modesta; puèi fàcia al desbarcador s'alinha una seriá de magazins.
Al Nòrd del pòrt i a lo far e una diga en enròcaments pausats fora-bora sus prèp de tres cents mètres, e d'estructuras que provan que de naus acostavan sus aquela fàcia Nòrd de la còsta[2].
-
-
Cai Sud amb anèl pel mast de carga (?)
-
-
Inscripcion bilingüa mencionant un sufèt anonime e venent del temple de Jupiter Doliquenus, dins lo pòrt[3]
Monuments[modificar | modificar la font]
Los principals monuments s'amassan en d'ensems aquitectonics.
En bòrd de mar, a l'entorn de l'ancian forum datant de l'epòca preromana, èran situats de bastiments oficials dels sègle I e II (basilica civila, curia), temples (Liber Pater, Roma e August, Magna Mater) e la basilica bizantina, mai tardièra, amenajada dins un temple de Trajan.
Mai a l'interior, a l'oèst de la via nòrd-sud o cardo, un segon ensems regropa lo teatre, lo mercat (macellum) e lo chalcidicum.
Mai al sud, entre lo decumanus o via èst-oèst e l'oèd Lebda, se desvelopan los grands tèrmes de la primièra mitat del sègle III que s'apondèt una granda palestra per l'exercici fisic.
Prèp dels banhs, las construccions severianas marcan lo site per lor grandor, lor luxe de construccion e lor abondiu decoratiu. Una majestuosa avenguda amb portic jonh la plaça, dominada pel nimfèu, al pòrt. Al nòrd d'aquela Carrièra, i a lo forum nòu e una basilica civila de doas absidis. En mai d'aquelas òbras, cal apondre l'arc dels Severis a la crosada de las vias majoras de la ciutat.
De l'autre costat de l'oèd Lebda, al tèrme oriental del site, i a l'ipodròm e l'amfiteatre vesin.
L'arc de Septimi Sevèri[modificar | modificar la font]
Al crosament del decumanus e del cardo, l'arc de triomf foguèt edificat en 203 a l'occasion d'una visita de l'emperaire Septimi Sevèri dins sa vila natala.
Es un arc tetrapila, es a dire un arc de quatre pòrtas. Es lo mai grand e mai bèl dels arcs de Leptis Magna que compte tanben los arcs d'Antonin le Piós e de Marc Aurèli sul decumanus e los arcs de Trajan (109) e de Tibèri (35) sul cardo.
Aquel arc de 40 m x 40 m per una nautor de 20 m possedís tres nivèls. Suselevat de tres grasas, los carris podavan pas lo passar devián contornar.
Tot bastit de calcari, sola la superfícia èra cobèrta de marbre esculptat. Los originals de marbre son expausats al musèu de Trípol mas qualques ornements de marbre tornèron èsser plaçats, coma de frisas de vinha. Las fácias son decoradas amb de victòrias aladas de cada costat d'arcadas e de grandas frisas suls quatre costats de l'atic representant scèna de sacrifici, scèna de batalha e una procession triomfala de Septimi Sevèri accompanhat dels ses filhs Caracalla e Geta. Los dieus protectors de la ciutat Jupitèr e Junon son représentats jols trachs de l'emperaire e de la seuna femna Julia Domna.
Los tèrmes d'Adrian[modificar | modificar la font]
Aqueles tèrmes foguèron inaugurats en 126-127 jol reialme d'Adrian, puèis renovats jos Commòde e jos Septimi Sèevèri.
Se dintrava per una cort d'exercicis amb colonmadas, longaruda que menava a una piscina cobèrta amb al tres costats un portic corintian de marbre ròse. Aprèp s'anava al frigidarium qu'èra l'element essencial de l'ensems. Vasta sala bordada de gigantècas colomnas corintianas, de sòl malonat, de parets de marbre e que lo plafon èra de segur penhada de colors vivas. A cada extremitats de la sala, doas piscinas amb cabussador.
Aprèp aquela sala, succedissiá lo tepidarium; un bassin unic central amb doas colomnas de marbre gris al costat; e encara aprèp lo caldarium. Mai tard doas salas de sudada (laconica) simetricas fuguèron bastits de cada costat de la sala tebesa.
Los banh èran bordats de vestiaris e de latrinas.
Lo nimfèu[modificar | modificar la font]
Lo grand nimfèu de Leptis Magna se situa al cambi de direccion de la carrièra amb colomna e deviá amagar lo canton atal creat; sa forma miègcirculària èra plan adaptada a una tala foncion arquitectonica[4]. Una restanca agrementada d'una baranda èra a l'avans del monument. D'aquela font gigantesca ornada de revestiments precioses, de colomnas de granit ròse et de cipolin verd rajava l'aiga venent de nichas contenent d'estatuetas de marbre blanc.
Carrièra amb colomnadas[modificar | modificar la font]
Dempuei lo tèrmes e la palèstra, en passant per la plaça del nimfèu, una avenguda de 20,50 m de larg, parallela a l'oèd, mena, sus 420 m, al pòrt. Aquela carrièra es bordada de cada cosat de portics que las colomnas, 125 al total, èran de cipolin verd, montadas sus pedestal e ornadas de capitèls de marbre blanc amb per motius de nimfèas e de fuèlhas d'acant.
Forum severian[modificar | modificar la font]
Datant del sègle III, foguèt inaugurat pendent la visita de l'emperaire a sa vila natala. Es un espaci tancat; vast quadrilatèri dominat pel temple de la familha imperiala plaçat sus un colossal podium.
Lo forum nòu es una vasta esplanada de 100 m de long sus 60 m de larg enrodat d'una nauta paret de peiras de talha. Lo peristil, malonat de marbre blanc, èra decorat de peiras de colors diferentas: arcadas de cipolin verd e colonmas de granit ròse. De medalhons representant de tèstas de Medusas e de Nereids reaussan los arquitraus de las arcadas. Sul costat sud-oèst, un escalièr piramidal manava al temple Septimian. De l'autre costat, lo long de la paret separant lo forum de la basiliça, una seriá de boticas e de bars.
-
-
Gorgone sur le forum
-
La basilica severiana[modificar | modificar la font]
La basilica es contigüa al forum. Bastida jos Septimi Severi, foguèt acabada jol reialme de Caracalla.
Vast quadrilatèr de 92 × 42 m, la basilica compta doas absidis, orientadas nòrd-oèst e sud-èst, e tres naus serparadas per dos rengs de colomnas corintianas de granit ròse. Las colomnadas de las naus lateralas compotan dos nivèls al dessús de que benleu s'auçava de galeriás de fusta. La nau centrala seriá estat mai nauta en biais de claravia per far dintrar la lutz.
Las nichas de doas absidis al tèrme de la nau centrala abrigavan d'estatuas. Cada absidi es dotada de dos pilars esculptats de motius illustrant Dionís (absidi nòrd) e los trabalhs d'Ercules (absidi sud), los dos patrons de la vila.
Forum Vetus (forum vielh)[modificar | modificar la font]
Lo forum vielh foguèt bastit jol reialme d'August al luòc del mercat cartaginés. Es enrodat al nòrd pels temples de Liber Pater, de Roma e August e d'Ercules bastits sus de podiums; al sud per la basilica e la curia; a l'oèst per una gleisa.
Lo teatre[modificar | modificar la font]
Bastit sus la necropòli punica, lo teatre foguèt bastit jos August e agrandit al sègle II.
Mirant cap al mar, l'observator domina lo teatre, los grases en emicicle, orquèstre miègcircular e de rèstas de la scèna autrescòps cobèrt d'un entrepont sonor. Lo laberint de colomnas de rèirescèna correspondiá a la paret de scèna d'una nautor de tres nivèls amb galariás e balcons e una faciada de colomnas corintianas. I aviá tres nichas, dintradas dels artistas e darrièr aquel ensems se trapava lo fogal e los magazins. Al dessús dels dos vomitòris laterals una inscripcion en latin remembra la generositat d'un ciutadan Annobal Rufus que faguèt lo don d'aquel teatre a la ciutat (1-2 ApC).
Lo mercat[modificar | modificar la font]
Prèp del cardo maximus, lo mercat o macellum foguèt agençat en 9 AbC pagat per Annobal Rufus (lo meteis que faguèt pel teatre) coma lo mòstra una placa dedicatòria.
Lo mercat èra un rectangle de prèp de 100 m de long amb al centre dos quiòscs circulars; cadun enrodat de colomnas ionicas, pausat sus una plata forma octogonala amb grases. De boticas foguèron apondudas a tres dels portics periferics. Entre los dos ostalos, demòran de taulas de mesura de capacitat e de longor.
Lo mercat tornèt èsser bastit en partit e embelit en 200 jos Septimi Severi.
Chalcidicum[modificar | modificar la font]
L'edifici, financiat per un ric ciutadan de la vila d'origina punica, Iddibal Caphada Aemilius (estatua conservada al musèu de Trípol), foguèt consacrat en 12 a la divinitat d'August.
Es un vast espaci a cèl dubèrt amb portics e boticas qu'èra un centre commercial.
Lo seu nom ven d'un sanctuari pichon dedicat a Vènus Chalcidica.
Los tèrmes de la caça[modificar | modificar la font]
Los tèrmes de la caça son situats en periferia de la ciutat, vèrs l'oèst. Es un establiment de banh datant benleu del sègle II que foguèt conservat jols sablas dins un estat remarcable. En mai de las vòltas e copòlas, a l'interior son ricament adornats. La primièra sala, la freja, presenta al nivèl de la copòla, los rèstes d'una fresca representant una scèna de caça que lo nom de l'edifici. Salas tebesas e caudas seguisson, bordadas de conduchas de teula clòtas menant l'aire caud dempuèi la caufariá.
Ipodròm[modificar | modificar la font]
Amfitheatre[modificar | modificar la font]
Edificat en 56, es lo mai grand amfiteatre roman d'Africa del Nòrd. De concepcion classica, i cabiá quinze mila espectators.
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ (fr)René Rebuffat, Leptis Magna, dans Dictionnaire de la civilisation phénicienne et punique, p. 257
- ↑ (fr)Arthur De Graauw, La côte Nord de Leptis Magna (pdf)
- ↑ (fr) Cf. Attilio Mastino et Raimondo Zucca, « La Naissance de la culture épigraphique latine en Africa », in Débuts de l'écriture au Maghreb: actes des colloques organisés par la Fondation du Roi Abdul-Aziz Al Saoud pour les études islamiques et les sciences humaines, 17-18 janvier et 18-19 avril 2002, Casablanca, Maroc Casablanca, 2004, p. 201 e notas 70 ISBN 9981035745}} (en linha).
- ↑ (fr)Corinne Sandoz: Le grand nymphée de Leptis Magna, étude historiographique, urbanistique et architecturale: Tèsi de doctorat, Universitats de Lausana e París, 2008
Annèxe[modificar | modificar la font]
Bibliografia[modificar | modificar la font]
- (fr)André Laronde e Jean-Claude Golvin, L'Afrique Antique, París, Tallandier, 2000, aamb des reconstitutcions de la topografia urbana.
- (fr)Robert Polidori, Antonino Di Vita, Ginette Di Vita-Evrard, Lidiano Bacchielli, La Libye antique, Ed Mengès, 1998 ISBN 2856204007
- (fr)A. Laronde e G. Degeorge, Leptis Magna : la splendeur et l'oubli, París, Hermann, 2005, amb mapas e reconstitucions.
- (fr)Claude Lepelley, Les cités de l'Afrique romaine au Bas-Empire, t. 2, París, Études augustiniennes, 1981, p. 335-368
- (fr)Roger Wood, Sir Mortimer Wheeler, L'Afrique romaine, Arthaud, Grenòble, 1966.
- Les biographies de Septime Sévère.
- Modèl:NtRenato Bartoccini, Il Porto Romano di Leptis Magna, Boll. Centro Studi per la storia dell’ architecttura, N° 13, suppl. al 1958, Roma, 1958.
Articles connèxes[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- (fr)Site amb una descripcion complèta ds monuments
- (fr) Detalhs sul pòrt antic
- Johann Hofmann (1636-1706), Leptis, in Lexicon Universale, Leiden, 1698.


text:
Grop (matematicas)
En matematicas, e pus particularament en algèbra, l'estructura de grop es una abstraccion de la nocion d'operacion dins un ensemble quand existís una operacion invèrsa : per exemple l'addicion, pron que la sostraccion i siá definida. Aquesta estructura permet de modelizar de situacions fòrça divèrsas, que se rescòntran non solament en matematicas, mai tanben en fisica e en quimia.
Somari
- 1 Estructura de grop
- 2 Iterats d'un element per la lèi dau grop
- 3 Sosgrop
- 4 Morfisme de grops
Estructura de grop[modificar | modificar la font]
Definicions[modificar | modificar la font]
L'estructura algebrica de grop consistís en un monoïde que totei seis elements son simetrizables. Autrament dich, un grop notat es un ensemble provesit d'una lèi de composicion intèrna satisfasent leis axiòmas seguents :
- associativitat :
- existéncia d'un element neutre : ; se saup que e es unic
- tot element de es simetrizable : ; se saup que per cada element de , l'element es unic : es sonat simetric de .
Se ditz que es l'ensemble sosjacent au grop . Lo grop es dich finit se l'ensemble sosjacent es finit e en aqueu cas, l'òrdre dau grop es lo nombre d'elements de l'ensemble sosjacent ; senon lo grop es dich infinit.
Terminologia : en luòga de dire que lo pareu es un grop, se ditz sovent que « l'ensemble , provesit de la lèi de composicion intèrna , es un grop » ; se i a pas d'ambigüitat, lo grop se poirà notar en plaça de (l'operacion intèrna es sosentenduda).
Commutacion e commutativitat[modificar | modificar la font]
Siá un grop .
Commutacion d'elements[modificar | modificar la font]
Se ditz que dos elements a, b de G commutan se .
Per exemple, tot element a commuta :
- amb eu meteis :
- amb l'element neutre :
- amb son simetric :
Grop commutatiu[modificar | modificar la font]
Lo grop es dich commutatiu (o abelian) se, de mai, la lèi dins G es commutativa, çò es :
- (commutativitat)
Un grop es commutatiu se e solament se totei seis elements commutan a cha dos.
Notacions[modificar | modificar la font]
La notacion multiplicativa e la notacion additiva son particularament frequentas.
Grop multiplicatiu[modificar | modificar la font]
Quand la lèi dins G es notada multiplicativament, lo grop es dich multiplicatiu :
-
- s'escriu : x · y o x y en plaça de :
-
- l'element neutre se nòta "1" o "1G" (element unitat de G)
-
- per tot element x, lo simetric es sonat invèrs de x e se nòta
Grop additiu[modificar | modificar la font]
Quand la lèi dins G es notada additivament, lo grop es dich additiu :
-
- s'escriu : x + y en plaça de :
-
- l'element neutre se nòta "0" o "0G" (element nul, o zèro de G)
-
- per tot element x, lo simetric es sonat opausat de x e se nòta
Es convengut qu'un grop additiu es totjorn commutatiu (s'emplega jamai la notacion additiva per un grop non commutatiu).
Premierei proprietats[modificar | modificar la font]
Estent un grop onte lo simetric de cada element x se nòta x' :
- e' = e (lo simetric de l'element neutre e es e)
- (simetric dau compausat de dos elements)
- (simetric dau simetric d'un element)
Exemples[modificar | modificar la font]
- L'ensemble deis entiers, provesit de l'addicion, es un grop commutatiu. Ansin es de l'ensemble dei racionaus, de l'ensemble dei reaus, e de l'ensemble dei complèxes.
- L'ensemble dei racionaus diferents de 0, provesit de la multiplicacion, es un grop commutatiu. Ansin es de l'ensemble dei reaus diferents de 0, e de l'ensemble dei complèxes diferents de 0.
- L'ensemble dei permutacions d'un ensemble X, provesit de la composicion deis aplicacions, es un grop ; tre que X a aumens tres elements, aquest grop es pas commutatiu.
- L'ensemble dei matritz carradas (d'òrdre n fixat), provesit de l'addicion, es un grop commutatiu.
- L'ensemble dei matritz carradas invertiblas (d'òrdre n fixat), provesit de la multiplicacion, es un grop ; tre que n es diferent de 1, aquest grop es pas commutatiu.
- Siá l'ensemble dei partidas d'un ensemble . Estent dos elements A, B de , se definís sa diferéncia simetrica, notada :
- .
- L'ensemble , provesit de l'operacion de diferéncia simetrica, es un grop commutatiu. L'element neutre es la partida vueja , e cada element de es son pròpri simetric : per tota partida A de ,
- e
Còntraexemples[modificar | modificar la font]
- L'ensemble deis entiers naturaus, provesit de l'addicion, es un monoïde que son element neutre es 0 ; mai es pas un grop : lo solet element simetrizable dins es 0.
- L'ensemble dei matritz carradas (d'òrdre n fixat), provesit de la multiplicacion, es un monoïde que son element neutre es la matritz unitat ; mai es pas un grop : existisson de matritz carradas non invertiblas.
- L'ensemble dei partidas d'un ensemble non vuege, provesit de l'operacion d'union ensemblista, es un monoïde que son element neutre es la partida vueja ; mai es pas un grop : lo solet element simetrizable es la partida vueja.
Iterats d'un element per la lèi dau grop[modificar | modificar la font]
S'es ja vist la nocion d'iterats d'un element per la lèi d'un monoïde. Se limitam aicí au cas d'un grop multiplicatiu e d'un grop additiu (la soleta diferéncia entre lei dos cas es la notacion).
Poténcias d'un element d'un grop multiplicatiu[modificar | modificar la font]
Estent un grop multiplicatiu , un element x de G e un entier naturau m diferent de 0, se pausa :
- (produch de m factors egaus a x)
- (produch de m factors egaus a l'invèrs x' ) ; en particular, , çò que justifica la notacion usuala de l'invèrs
Se definís ansin una aplicacion sonada exponenciacion, qu'es un exemple de lèi de composicion extèrna dins G. Se ditz que l'element es la poténcia d'exponent n de x.
Proprietats de l'exponenciacion[modificar | modificar la font]
:
Avís : estent dos elements x, y de G e un entier n, en generau . Pasmens, se leis elements x, y commutan, e en particular se lo grop es commutatiu :
Multiples d'un element d'un grop additiu[modificar | modificar la font]
Estent un grop additiu , un element x de G e un entier naturau m diferent de 0, se pausa :
- (soma de m tèrmes egaus a x)
- (soma de m tèrmes egaus a l'opausat x' ) ; en particular, , çò que justifica la notacion usuala de l'opausat
Se definís ansin una aplicacion qu'es un exemple de lèi de composicion extèrna dins G. Se ditz que l'element es lo multiple de coefficient n de x.
Proprietats[modificar | modificar la font]
:
Sosgrop[modificar | modificar la font]
Definicion[modificar | modificar la font]
Un sosgrop d'un grop G es un sosensemble non vuege H de G qu'es estable per la lèi de G, e qu'es un grop per la lèi inducha, autrament dich :
Se pòt caracterizar ansin un sosgrop H de G : es un sosensemble non vuege tau que :
Exemples[modificar | modificar la font]
Dins un grop G :
- l'ensemble que l'element neutre es son solet element es un sosgrop
- l'ensemble deis elements que commutan amb totei leis elements de G es un sosgrop sonat centre de G:
Morfisme de grops[modificar | modificar la font]
Un morfisme de grops es una aplicacion compatibla amb l'estructura algebrica.
Definicions[modificar | modificar la font]
- Sián dos grops (d'element neutre ) e (d'element neutre ) . Un morfisme de vèrs es per definicion una aplicacion tala que
- En particular, un endomorfisme dau grop es un morfisme de vèrs eu meteis.
- Estent un morfisme de vèrs , se definís ansin son nuclèu (sosensemble de ), notat , e son imatge (sosensemble de ), notat :
- Un isomorfisme de grops es un morfisme bijectiu. En particular, un endomorfisme bijectiu d'un grop es sonat automorfisme dau grop (es un isomorfisme dau grop vèrs eu meteis).
- Se ditz que dos grops son isomòrfs s'existís un isomorfisme d'un vèrs l'autre (aiçò significa qu'an exactament lei meteissei proprietats algebricas : per exemple, s'un dei dos es commutatiu, ansin es de l'autre) ; dau ponch de vista de l'algèbra, dos grops isomòrfs son indestriables.
Proprietats[modificar | modificar la font]
- Siá un morfisme de vèrs (lei dos grops son notats multiplicativament). Alora :
- : l'imatge per de l'element neutre dau premier grop es l'element neutre dau segond grop.
- Per tot element x de , : l'imatge per de l'invèrs d'un element es l'invèrs de l'imatge d'aquest element.
- Pus generalament, per tot pareu (x, n) onte x es dins e n es un entier : .
- L'aplicacion identica de es un automorfisme de .
- La compausada de dos morfismes de grops es un morfisme de grops : sián tres grops multiplicatius , , e dos morfismes de vèrs , de vèrs .
Alora, l'aplicacion compausada es un morfisme de vèrs .
En particular, la compausada de dos isomorfismes de grops es un isomorfisme de grops.
- L'imatge d'un morfisme de grops es un sosgrop. Pus generalament, l'imatge d'un sosgrop per un morfisme de grops es un sosgrop.
- L'imatge invèrs d'un sosgrop per un morfisme de grops es un sosgrop. En particular, lo nuclèu es un sosgrop.
- La bijeccion recipròca d'un isomorfisme de vèrs es un isomorfisme de vèrs dich isomorfisme recipròc.
Exemples[modificar | modificar la font]
- Estent un reau a, l'aplicacion es un endomorfisme dau grop additiu ; se , es un automorfisme e l'automorfisme recipròc es l'aplicacion
- L'aplicacion es un isomorfisme dau grop additiu vèrs lo grop multiplicatiu (çò que pròva qu'aquestei grops son isomòrfs):
- es bijectiva
- L'isomorfisme recipròc es l'aplicacion


text:
Lapugnoy
Lapugnoy es una comuna francesa, situada dins lo departament del Pas de Calais e la region del Nòrd-Pas de Calais.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Lapugnoy A localizat al sud-oèst de Béthune, entre lo Bòsc de Roquelaure (al nòrd) e lo Bòsc de las Madamas (al sud). La municipalitat es a las fes drainée e irrigada per la Clarence.
Lapugnoy est localisée au sud-ouest de Béthune, entre le Bois de Roquelaure (au nord) et le Bois des Dames (au sud). La commune est à la fois drainée et irriguée par la Clarence.
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Los sieus abitants an trucat los Punéens e los Punéennes.
Ses habitants sont appelés les Punéens et les Punéennes.