text:
Batalha de Lièja (1914)
La batalha de Lièja se debanèt dau 5 au 16 d'aost de 1914 entre leis armadas bèlga e alemanda pendant la Premiera Guèrra Mondiala. Per l'armada alemanda, foguèt la premiera batalha de la guèrra e una victòria marcada per la presa de la vila e de sei fòrts. Pasmens, la resisténcia bèlga sosprenguèt leis Alemands que perdèron una setmana a respèct dau plan de l'ofensiva prevista contra lei Francés.
La garnison menada per lo generau Gérard Leman aguèt largament pus de combatents a respèct de çò que leis Alemands pensavan. D'efèct, 32 000 soudats bèlgas e 252 canons èran dins la vila e sei 12 fòrts còntra una estimacion de 9000. Lo premier assaut contra lei fòrts enviroutant Lièja amb un còrs de quasi 30 000 foguèt donc un escac saunós e de renfòrç foguèron mandats. Ansin, ambé 30 000 òmes suplementaris, leis Alemands poguèron s'infiltrar entre lei fòrts e prendre la vila lo 7 d'aost. Puei, lei fòrts foguèron bombardats per de canons d'importants calibres e lei diferentei garnisons se rendèron pauc a pauc fins au 16 d'aost.


c: text/html

text:
Lorentzen
Lorenzen en alemannisch (Lorentzen en francés) es una comuna francesa del departament del Bas Ren e de la region d'Alsàcia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Lorentzen A situat en la vallée de la Eichel, en Alsace Bossue, en bordure del Parc natural regional dels Vòges del Nòrd. La municipalitat es limitrophe de Dehlingen al nòrd, Butten al nòrd-es, Diemeringen al sud-es, Domfessel a l'oèst e Vœllerdingen al nòrd-oèst. Sarre-Union se tròba Modèl:A unitat. Lo A4 es distant d'unitat|12|km {{}} (échangeur de Sarre-Union). Lo vilatge a traversat per la rota départementale 919 (desserte regionala) #que pòrta de Haguenau a Sarreguemines ; la RD8 pòrta a Rahling en Moselle. L'estacion la mai prèpa es aquela de Diemeringen (mens de 2 km) sus la linha Estrasburg-Sarreguemines.
Lo païsatge a constituit de tucs, coma lo Kalkberg #que culmini a 301 m, dominadas per las culturas #qu'ocupan près de la mitat de la superfícia del ban communal e las pradas (un tèrç).
Lorentzen est située dans la vallée de l'Eichel, en Alsace Bossue, en bordure du Parc naturel régional des Vosges du Nord. La commune est limitrophe de Dehlingen au nord, Butten au nord-est, Diemeringen au sud-est, Domfessel à l'ouest et Vœllerdingen au nord-ouest. Sarre-Union se trouve à 7 km. L'A4 est distante de 12 km (échangeur de Sarre-Union). Le village est traversé par la route départementale 919 (desserte régionale) qui mène de Haguenau à Sarreguemines ; la RD8 mène à Rahling en Moselle. La gare la plus proche est celle de Diemeringen (moins de 2 km) sur la ligne Strasbourg-Sarreguemines.
Le paysage est constitué de collines, comme le Kalkberg qui culmine à 301 m, dominées par les cultures qui occupent près de la moitié de la surface du ban communal et les prairies (un tiers).
Istòria[modificar | modificar la font]
- Kirb (Fèsta del pòble) : lo dimenge abans lo 11 de novembre
- L'istòria de Lorentzen es estretament ligada a aquela del castèl. Bastit al començament de la Modèl:S- jos forma de Wasserburg pel comte Frédéric II de Saarwerden, lo castèl a donat en partida en fiança a la archevêque de Trèvas per rasons economicas. En 1527, passa als Nassau Saarebrucken pel matrimòni entre Catherine de Saarwerden e Johan Ludwig de Nassau Sarrebruck. Al continuament de dificultats financièras, a agut en bail pendent mai de 100 ans per la familha Steyss von Gornetz. A la fin de la Modèl:S-, a représ per la familha de Nassau Sarrebruck #que ne fa lo castèl douairière fins a la Revolucion. A vendut cossí plan nacional en 1793 e es converti n'espleitacion agricòla. Aperten uèi a 8 proprietaris desparièrs #que se partejan 9 parts del castèl. En 2008, una part del luòc castral i aurà ocupat per un C.I.N.E. (Centre d'Iniciativa a la Natura e a l'Entorn). La grange a dîme de la Modèl:S- aculhirà la part pédagogique, l'ancian molin de la 16e la hébergement. Lo projècte condusit per la Comunitat de Municipalitats de Alsace Bossue e realizat per l'agéncia d'arquitectura dwpa, architectes es l'escasença d'una mesa en valor de tot l'espaci central del pòble. L'anciana cerveseria "Lorentzator" de la Modèl:S- situada près del castèl dètz tanben renàisser jos la forma d'una micro-cerveseria.
- Kirb (fête du village) : le dimanche avant le 11 novembre
- L’histoire de Lorentzen est étroitement liée à celle du château. Construit au début du Modèl:S- sous forme de Wasserburg par le comte Frédéric II de Saarwerden, le château est donné en partie en caution à l’archevêque de Trêves pour des raisons économiques. En 1527, il passe aux Nassau Saarebrucken par le mariage entre Catherine de Saarwerden et Johan Ludwig de Nassau Sarrebruck. À la suite de difficultés financières, il est tenu en bail pendant plus de 100 ans par la famille Steyss von Gornetz. À la fin du Modèl:S-, il est repris par la famille de Nassau Sarrebruck qui en fait le château douairière jusqu’à la Révolution. Il est vendu comme bien national en 1793 et est converti en exploitation agricole. Il appartient aujourd’hui à 8 propriétaires différents qui se partagent 9 parties du château. En 2008, une partie du site castral sera occupé par un C.I.N.E. (Centre d'Initiative à la Nature et à l'Environnement). La grange à dîme du Modèl:S- accueillera la partie pédagogique, l'ancien moulin du 16e l'hébergement. Le projet conduit par la Communauté de Communes d'Alsace Bossue et réalisé par l'agence d'architecture dwpa, architectes est l'occasion d'une remise en valeur de tout l'espace central du village. L'ancienne brasserie "Lorentzator" du Modèl:S- située à proximité du château doit aussi renaître sous la forme d'une micro-brasserie.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Mascs Roges
Lei Mascs Roges de Thay forman una organizacion fictícia e una classa sociala de marrits magicians dins la campanha dei Reiaumes Oblidats, tirada dau juec de ròtle Donjons e Dragons. La classa de prestigi masc roge fa d'un personatge un membre de plen drech de l'organizacion.
Lei Mascs Roges son de mandaires de sòrts malefics que renhan sus la region inespitaliera mai pasmens fòrça abitada de Thay. Esclavatgistas, demonistas e experimentators, lei Mascs Roges son fòrça crenhuts per la rèsta de Fadaruna. Assajan de lònga de conquerir lei territòris vesins de la Rachemenia (onte fuguèron batuts per lei mascas qu'i rèstan), l'Aglarond (onte se faguèron remandar per la Simbula, una dei Sèt Sòrres), e Mulhorand (d'onte lei premiers emigrats de Thay vènon).
Lei Mascs Roges son dirigits per lei uech Zulquirs, un per escòla de magia, e que son dirigits per Szass Tam, poderós archimaga e licha.
An tanben d'enemics nombrós sus Abeir-Toril. S'an lo sostèn de demònis e de drows, s’opausan ai Mascas de Rachemenia, ai Sèt Sòrres e seis aliats, ai Menestreus, e tanben au Zhentarim que li agrada pas sei tendéncias a l'expansionisme territoriau.
La darriera conquista dei Mascs Roges, après una desfacha cosenta còntra la Rachemenia en 1375 CV, es de s'apropriar d’un biais legitim lei nacions de Fadaruna en vendent d’objèctes magics publicament, e dins l'ombra, en trafegant de dròga, de sòrts fòradits e d’esclaus. D’aquest biais, se construson de bastions dins d’autreis estats e se pòdon entraucar au còr de la politica. Tot aquò lei rend d'aitant mai poderós e indispensables, çò que pòu èsser vist coma un grand pas dins sa volontat de dominacion dau monde.


text:
Petronius Maximus
Petronius Maximus[Petròni Maxim[e]?] (vèrs 396 - 31 de mai de 455) fuguèt un emperaire roman d'Occident que reinèt de març a mai de 455. Succediguèt a Valentinian III e fuguèt remplaçat per Avitus.
Senator famós, organizèt un complòt còntra Valentinian III per se venjar dau violament de sa frema per l'emperaire. Capitèt de l'assassinar gràcias a l'ajuda de fidèus dau generau Aetius e fuguèt proclamat emperaire. Fuguèt massacrat per leis abitants de Roma après una temptativa per fugir la ciutat la capitala menaçada per lei Vandals.


text:
Batalha d'Hastings
La Batalha d'Hastings (14 d'octobre de 1066) foguèt la victòria normanda decisiva dins la conquista normanda d'Anglatèrra entre l'armada normanda de Guilhèm lo Conquistaire, e l'armada anglesa menada per Harold Godwinson. La batalha se debanèt a "Senlac Hill", pròche de la vila d'Hastings al sud-èst d'Anglatèrra.
L'armada normanda èra estimada en nombre a 8400 òmes siá 2200 cavalièrs, 4500 fantassins e 1700 arquièrs e balestrièrs. L'estrategia d'En Guilhèm repausava suls arquièrs per alentir l'enemic, seguit d'una avança generala de l'infantariá, puèi d'una carga de la cavalariá. L'armada normanda èra compausada de nòbles, mercenaris, e tropas vengudas de França e del sud d' Itàlia. L'armada anglesa èra compausada de 7500 òmes, mai que mai d'infantariá. Es fòrça probable que totes los sòcis de l'armada venguèron a caval, mas un còp arribats pel prat batalhièr, metèron pè a tèrra per combatre.
La batalha foguèt una victòria normanda decisiva. Harold II foguèt tuat; tradicionalament, se pensa que foguèt tuat per una sageta recebuda dins l'uèlh. Aquesta batalha es considerada per èsser lo moment qu'En Guilhèm prenguèt lo contraròtle d'Anglatèrra.
La famosa tapissariá de Bayeux conta los eveniments abans e durant la batalha. Una abadiá, sonada Battle Abbey (abadiá de la batalha), foguèt puèi bastida pel site del conflicte.


text:
Categoria:Organologia
Aquesta categoria recampa tot çò que tòca als instruments de musica, lor istòria, lors classificacions, lor fabricacion, lor entreten, los mestièrs associats, etc.
- Las biografias dels interprèts instrumentistas, los genres musicals associats e las òbras musicalas concernidas, seràn classadas endacòm mai.
Soscategorias
Aquesta categoria dispausa de 2 soscategorias, sus un total de 2.
F
- Factura instrumentala (2 C, 1 P)
I
- Instrument de musica (10 C, 3 P)
Articles dins la categoria « Organologia »
Aquesta categoria conten los 3 articles seguents.


text:
Innenheim
Innenheim en alemannisch (Innenheim en francés) es una comuna francesa del departament del Bas Ren e de la region d'Alsàcia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Pòbli en fasent part del costat de Obernai e del arrondissement de Sélestat-Erstein, situat près del Gloeckelsberg e près de la via rapida A 35 dintre Barr e Estrasburg. Près de las municipalitats de Krautergersheim, Blaesheim e Hindisheim, lo pòble se situa a 11 km al sud-oèst de Lingolsheim, #qu'es la mai granda aglomeracion la mai prèpa.
Village faisant partie du canton d'Obernai et de l'arrondissement de Sélestat-Erstein, situé à proximité du Gloeckelsberg et à proximité de la voie rapide A 35 entre Barr et Strasbourg. À proximité des communes de Krautergersheim, Blaesheim et Hindisheim, le village se situe à 11 km au sud-ouest de Lingolsheim, qui est la plus grande agglomération la plus proche.
Istòria[modificar | modificar la font]
Lo pòble es sens dobte ja conegut del temps dels Alamans #que se son installats en los alentours a Modèl:La s2. Ven un fief dels chevaliers del Sant-Empèri romain germanique dempuèi la {{s[X|e}}. Çò de mès d'ancian títol es una investidura concedida en 1316 per Louis IV de Bavière a un cèrts Texans, dicha Kage de Schaeffolsheim de contunh a divèrs chevaliers fins en 1483 amb sustot l'investidura de Henri de Uttenheim e de Bernard Zum Trubel. Cap a 1526, l'emperaire Charles Quint autoriza los sieus vassaux dels pòbles de Innenheim e de Krautergersheim a exercir la juridiction criminala aital coma d'aver una potence e una preson per i exercir los dreches régaliens. Del Modèl:XIVe s al Sègle XVIII, lo pòble passa entre las mans de divèrsas familhas de la pichona noblesa d'empèri e a desparièrs proprietàrias eclesiastica. En 1618, lo fief a donat a Seebach e Berkheim. Aquel darrièr exercís los sieus dreches a Innenheim fins a la Revolucion. Al cors del invasion de las Armagnacs de 1439 e 1444 en operant dempuèi Niedernai, la guèrra de las paysans en 1525, de contunh pendent la guèrra de Trenta Ans lo pòble de Innenheim patís d'invasions e de las dévastations. Pendent la guèrra oponent Louis XIV a la empèri lo pòble es totalament dévasté en 1674. Lo pòble es reconstitué a partir de la XVIIIen.
La Revolucion suprimís dreches seigneuriaux dins lo pòble e sustot la dîme #qu'a a causa del capítol de Sant-Léonard. Après lo periòde revolucionari la municipalitat connait una relativa estabilitat. En 1871, lo Alsace a annexat pel Alemanha : lo pòble ven alemand. Pendent las doas guèrras mondialas, Innenheim pèrd una cinquantena de joves gents. Ancians relèus de diligence, lo pòble viu dempuèi las siás originas del agricultura e de la cultura del canabàs, practicada en las ruisseaux de las tèrras humides del Ried.
Le village est sans doute déjà connu du temps des Alamans qui se sont installés dans les alentours aux Modèl:S2. Il devient un fief des chevaliers du Saint-Empire romain germanique dès le {{s[X|e}}. Le plus ancien titre est une investiture accordée en 1316 par Louis IV de Bavière à un certain Jean, dit Kage de Schaeffolsheim puis à divers chevaliers jusqu'en 1483 avec notamment l'investiture de Henri d'Uttenheim et de Bernard Zum Trubel. Vers 1526, l'empereur Charles Quint autorise ses vassaux des villages d'Innenheim et de Krautergersheim à exercer la juridiction criminelle ainsi que d'avoir une potence et une prison pour y exercer les droits régaliens. Du Modèl:XIVe s au Sègle XVIII, le village passe entre les mains de plusieurs familles de la petite noblesse d'empire et à différents propriétaires ecclésiastiques. En 1618, le fief est donné à Seebach et Berkheim. Ce dernier exerce ses droits à Innenheim jusqu'à la Révolution. Au cours de l'invasion des Armagnacs de 1439 et 1444 opérant depuis Niedernai, la guerre des paysans en 1525, puis pendant la guerre de Trente Ans le village d'Innenheim subit des invasions et des dévastations. Pendant la guerre opposant Louis XIV à l'empire le village est entièrement dévasté en 1674. Le village est reconstitué à partir du XVIIIen.
La Révolution supprime des droits seigneuriaux dans le village et notamment la dîme qui est due au chapitre de Saint-Léonard. Après la période révolutionnaire la commune connait une relative stabilité. En 1871, l'Alsace est annexée par l'Allemagne : le village devient allemand. Durant les deux guerres mondiales, Innenheim perd une cinquantaine de jeunes gens. Anciens relais de diligence, le village vit depuis ses origines de l'agriculture et de la culture du chanvre, pratiquée dans les ruisseaux des terres humides du Ried.


text:
National socialist black metal
Lo National socialist black metal o NSBM qu'ei un sota genre deu black metal. Com lo nom ac ditz, las paraulas que hèn l'apologia deu nazisme. Au nivèu musicau, n'i a pas gran causa qui cambie deu black metal "classic".
De segur, aqueth estil qu'ei hòrt confidenciau, com la oï nazi. Parièr, lo grop de NSBM Seigneur Voland que s'ac virè per aver quauquas pajas sus eth dens magazines de metal "classics" e atau véner mei de discs que los autes.
Precisem tanben que hèra de grops de metal (Motörhead, Slayer, Venom, etc...) hèn referéncia a l'Alemanha nazi o a d'autes regims totalitaris (los regims islamics per Immortal Ayatollah, per exemple) shens adherir ad aqueras ideologias, pr'aquò. En efèit, dens un estil musicau qui parla de mort, d'opression e deu mau en generau, l'istòria deu sègle XX qu'ei un subjècte de paraulas de mau evitar. Cèrtas tematicas religadas au totalitarisme que son vadudas tòpoi : uei lo dia que seré de mau comptar lo nombre de grops o de cançons qui s'apèran o se son aperats Genocide, per exemple.
Mes enter la fascinacion inspiratora deus artistas e l'adesion ideologica, la termièra qu'ei esloisha e sustot de mau véder entau public. Vist qu'ei anticomerciau d'afirmà's clarament neonazi, que's podèm demandar si cèrtes grops n'an pas un messatge volontariament ambigú.


text:
Morala
La morala es una disciplina umana que determina la drechura del comportament uman, segon unas nòrmas qu'exprimisson l'existéncia de devers e obligacions. A travèrs d'aqueles principis morals decidissèm las categorias de bon-mal, just-injust, adaptat-inadaptat a travèrs dels jutjaments morals. Etimologia: la paraula latina "mos, moriscas", abit
Diferéncias entre l'etica e la morala: la morala decidís la bontat o marridesa d'una accion, l'etica es una reflexion de caractèr filosòfic sus la creacion dels jutjaments morals, e se considèra per aquò plenament integrada coma una branca fondamentala de la Filosofia. Se pòt per aquò definir l'etica coma la Filosofia Morala, mas sens identificar l'etica plenament amb la morala.
La creacion del jutjament moral es un procès individual en cada persona, basat en las nòstras cresenças, en lo nòstre nivèl de desvolopament (coma afirma Lawrence Kohlberg),en foncion de los nòstres sentiments (coma considèra l’emotivisme morala) o en foncion de las nòstras cresenças o conviccions. Malgrat aiçò, lo jutjament moral se tròba totjorn (parcialament o radicalament) jos a las cresenças eticas, socialas, politicas e religiosas de la comunitat ont se tròba inserrat l'individú.


text:
Tetí
Tetí que ho lo purmèr faraon de la VIau dinastia egipciana. Que regnè durant lo sègle -XXIV. Qu'ei mentavut per Maneton dab lo nom de Orthoes e lo Canon Reiau de Turin qu'ei deficient sus la soa mencion.
Que seré arribat au poder en esposant Ipot, hilha deu darrèr faraon de la Vau dinastia mort shens nat eretèr masculin. Segon Maneton, que seré estat aucit per un cortesan dens ua conspiracion de palais.
Que ho sepelit dens la soa piramida, uei pro arrueinada, de Saqqarah e entornejat de tombas de notables de la soa cort (en particlular deu mastaba deus sontiati Mereroka qui esposè la soa hilha Seshehset) e de piramidas de las soas reinas.
Honts[modificar | modificar la font]
- Grimal, Nicolas. Histoire de l'Egypte ancienne. París : Fayard, 1988
- Shaw, Ian. The Oxford History of Ancient Egypte. Oxford : Oxford University Press, 2000.


text:
Leet
Leet (escrit 31337, 1337, L337, 13370rz o l33t[1][2]), o Leetspeak, es un sistèma d'escritura usat principalament a Internet, qu'emplega diverses combinasons de caractèrs ASCII per substituir l'alfabet latin.
Inicialament lo mot leet s'utilitzava coma adjectiu, per derscriure lo comportament de personas de la comunitat. Amb la proliferacion de l'us d'Internet dempuèi lo decenni de 1990, lo Leet es vengut part de la cultura d'Internet.[3]
Referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Escrit en "leet"
- ↑ Urban Dictionary:leet
- ↑ Mitchell.


text:
1845
Aquesta pagina concernís l'an 1845 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
- 23 de mai - Madrid: S'apròva la Constitucion Espanhòla de 1845.
Africa[modificar | modificar la font]
Etiopia[modificar | modificar la font]
Per de rasons desconegudas, lo negus Sahle Dengel perdiguèt tornarmai son tròne au profiech de Yohannes III, lo marit de Menen. Pasmens, coma en 1840-1841, retrobèt rapidament sa plaça, totjorn per de rasons mau conegudas.
Reiaume Merina[modificar | modificar la font]
Irritadas per la politica anticrestiana de la rèina Ranavalona Ièra, França e lo Reiaume Unit organizèron d'incursions navalas comunas còntra lo litorau de l'illa. Un impòst excepcionau foguèt levat sus lei marchands europèus per reparar lei degalhs dau bombardament de Manerinerina e lo comèrci amb Euròpa foguèt reduch durant uech annadas. Pasmens, lei campanhas anticrestianas foguèron d'ara endavant orientadas vèrs lei convertits e non vèrs leis Europèus.
America[modificar | modificar la font]
Estats Units d'America[modificar | modificar la font]
Integracion de dos estats suplementaris au sen de l'Union ambé l'intrada de Florida lo 3 de març e de Tèxas lo 29 de decembre. Aquela segonda integracion entraïnèt la Guèrra Americanomexicana car Mexic revendicava lo territòri de Tèxas.
Acomençament de l'imigracion massiva d'Irlandés que quitèron son illa tocada per la famina de la tartifla e dei persecucions religiosas còntra lei catolics. Fins a 1854, au mens 750 000 anavan venir s'installar sus lo territòri estatsunidenc[1]. Totjorn pertocant l'evolucion de la societat estatsunidenca, la jornalista e femenista Margaret Fuller (1810-1850) publiquèt son obratge principau (Woman in the Nineteenth Century) que revendicava l'independéncia dei fremas. Premier libre feminista que conoguèt un succès certan, favorizèt l'emergéncia dau femenisme estatsunidenc a la fin deis annadas 1840. Aquela lucha foguèt rapidament sostenguda per de figuras importantas dau movement abolicionista[2].
Mexic[modificar | modificar la font]
Annexion de Tèxas per leis Estats Units d'America. Aquò entraïnèt la formacion d'un desacòrdi frontalier fòrça perilhós car Mexic considerava totjorn la region rebèla coma una partida de son territòri. Sa consequéncia foguèt la guèrra de 1846-1848 entre Mexicans e Estatsunidencs.
Tèxas[modificar | modificar la font]
Disparicion de la Republica de Tèxas après son integracion au sen deis Estats Units d'America coma un estat novèu de l'Union.
Arts[modificar | modificar la font]
Sciéncias e tecnicas[modificar | modificar la font]
Fisica[modificar | modificar la font]
Acabament d'una tièra d'experiéncias e d'estudis menats dempuei 1840 per James Prescott Joule (1818-1889). Marquèt una etapa importanta dins la formacion de la termodinamica car permetèt de confirmar lo principi d'equivaléncia entre trabalh e calor descubèrt en 1824 per Sadi Carnot.
Economia[modificar | modificar la font]
Naissenças[modificar | modificar la font]
- 10 de genièr - Louis-Denis Chalain, personalitat de la Comuna de París (1871) (m. 1885)
- 30 de genièr - José Domingo de Obaldía, president de Panamà (m. 1910)
- 15 de febrièr - Elihu Root, diplomata american, Prèmi Nobel de la Patz (m. 1937)
- 3 de març - Georg Cantor, matematician alemand (m. 1918)
- 27 de març - Wilhelm Conrad Röntgen, fisician alemand, Prèmi Nobel (m.1923)
- 24 de març - Carl Spitteler, escrivan soís, Prèmi Nobel (m.1924)
- 16 de mai - Ilia Ilich Mechnikov, microbiologista rus, Prèmi Nobel de Fisiologia o Medecina (m.1916)
- 30 de mai - Rei Amadèu Ièr d'Espanha (m. 1890)
- 18 de junh - Charles Louis Alphonse Laveran, mètge francés, Prèmi Nobel (m. 1922)
- 30 de junh - Juan Bautista Gaona, president de Paraguai (m. 1937)
- 16 d'agost - Gabriel Lippmann, fisician francés, Prèmi Nobel (m. 1921)
- 16 d'agost - Wollert Konow (SB), primièr ministre de Norvègia (m. 1924)
- 25 d'agost - Juan Bautista Egusquiza, president de Paraguai (m. 1902)
- 24 d'octobre - Rafael Antonio Gutiérrez, president del Salvador (m. 1921)
- 30 d'octobre - Justin Besson, escrivan avaironés (m. 1918)
- 10 de novembre - John Sparrow David Thompson, primièr ministre de Canadà (m. 1894)
- 25 de novembre - Eça de Queiroz, escrivan portugués (m.1900)
- 19 de decembre - Henri Joseph Anastase Perrotin, astronòm occitan (m. 1904)
Decèsses[modificar | modificar la font]
- 7 d'abril - Julia Clari, princessa de l'Empèri Francés (n. 1771)
- 8 de junh - Andrew Jackson, president dels Estats Units (n. 1767)
- 23 d'agost - Rafael Urdaneta, president de Colómbia (n. 1788)
- 2 de setembre - Bernardino Rivadavia, president d'Argentina (n. 1780)


text:
Loís Deucòs de Hauron
Loís Deucòs de Hauron (en francés Louis Ducos du Hauron; Langon, 8 de decembre de 1837 - Agen, 31 d'agost de 1920) foguèt un sabent e artista occitan, un dels inventors de la fotografia en color en 1869 amb lo lengadocian Carles Cròs.
Biografia[modificar | modificar la font]
Loís Deucòs nasquèt en 1837 dins una familha de notables gascons. Estudièt la musica e las arts e venguèt un pianista virtuós quand aviá pas que 15 ans. S'interessèt a divèrses aspèctes de la sciéncia e publiquèt un memòri sus las sensacions luminosas en 1857. Cinc ans mai tard, en 1863, editava un tractat que portava la "solucion fisica del problèma de las colors per la fotografia".
Loís Deucòs depausèt mantun brevet sur la reproduccion dels sons e dels images. Pasmens es conegut mai que mai per son invencion de la tricromia (procediment de fotografia e d'impression policròm), per la fotografia en color. Inventèt los anaglifs, que patentèt lo 15 de setembre de 1891, d'imatges que restituisson l'impression de relèu quand s'agachan amb de lunetas verd-rojas. Los fraires Lumière desvolopèron mai los procediments de Deucòs per crear la fotografia modèrna.


text:
Alemanha
Alemanha (nom oficiau : Republica Federala d’Alemanha, en alemand : Bundesrepublik Deutschland) es un país d’Euròpa enviroutat per la Mar dau Nòrd, Danemarc e la Mar Baltica au nòrd, per Polonha e la Republica Chèca a l’èst, per Àustria e Soïssa au sud e per França, Luxemborg, Belgica e lei Païses Basses a l’oèst. Amb mai de 80 milions d’abitants, Alemanha es lo país pus poblat de l’Union Europèa e la premiera poissança economica d’Euròpa.
Somari
- 1 Istòria
- 2 Geografia
- 3 Organizacion politica e sociala
- 4 Economia
- 5 Diplomàcia e defensa
- 6 Cultura
- 7 Religion
- 8 Nòtas e referéncias
- 9 Bibliografia
- 10 Nòtas & referéncias
Istòria[modificar | modificar la font]
Antiquitat e periòde roman[modificar | modificar la font]
Au sègle VI avC, lo territòri alemand èra poblat majoritàriament per de populacions cèltas. Dins lo corrent dei sègles seguents, dei tribús germanicas, probablament vengudas d’Escandinàvia, s’installèron pauc a pauc sus lo territòri actuau dei Païses Basses, d’Alemanha e de la mitat orientala de Polonha. Lei tèxtes pus ancians mencionant la preséncia d’aquelei populacions son d’origina grèga e romana e datan dau sègle I avC. L’absència de documents pus vièlhs mostra qu’una separacion politica importanta deviá existir entre leis Europèus dau nòrd e dau sud.
Pasmens, lei Germans representavan una menaça important per l’Empèri Roman e de guèrras acomencèron tre lo sègle I avC dins lo sud de França. La victòria dau consul Marius en 101 avC entraïnèt l’abandon deis ambicions germanicas sus Gàllia. Puei, la conquista romana de la region vèrs la mitat dau sègle I avC confirmèt aquela situacion e establiguèt definitivament lei tribús germanicas au nòrd de l’Empèri Roman. Maugrat de conflictes regulars, aquela frontiera demorèt relativament establa fins ais invasions barbaras de 406-407.
L’Edat Mejana e lo Sant Empèri Roman Germanic[modificar | modificar la font]
Après l’afondrament de l’Empèri Roman d’Occident au sègle V, lei barbars germanics creèron d’estats novèus en Euròpa Occidentala. Au sègle VI, lei Francs prenguèron lo contraròtle de la màger part de Gàllia e fondèron l’Empèri Merovingian. A la seguida d’una crisi de succession, aquel empèri foguèt remplaçat en 751 per l’Empèri Carolingian qu’establiguèt sa dominacion sus Gàllia, Catalonha, Alemanha e nòrd d’Itàlia. En 843, l’Empèri Carolingian foguèt partejat entre lei tres eiretiers de Loís Ien lo Piós (814-840). Tres estats foguèron formats :
- Francia Occidentala que serà a l’origina dau Reiaume de França.
- Francia Mediana que serà partejada entre lei fius de Lotari Ien en 855 e serà plus jamai reünificada.
- Francia Orientala que serà a l’origina de l’Empèri Roman Germanic.
Lo Sant Empèri Roman Germanic foguèt una dei poissanças majoras de l’Edat Mejana e sei caps foguèron capables unei còps d’intervenir dins leis afaires intèrns de la papautat. Pasmens, ai sègles XI e XII, aquela influéncia entraïnèt una reaccion de la Glèisa qu’afebliguèt lo poder centrau de l’Empèri e favorizèt l’autonomia de sei vassaus ja fòrça independents. Au sègle XVI e XVII, lei divisions religiosas dau continent europèus contunièron d’afeblir l’Empèri car cada camp fondèron d’alianças basada sus la religion e lei Protestants venguèron pron poderós per resistir a la repression. De 1618 a 1648, la Guèrra de Trenta Ans renfòrcèt aquelei divisions e la desfacha finala dau poder centrau marquèt l’impossibilitat definitiva per l’emperaire de fondar un poder centrau fòrt. Ansin, seis estats venguèron quasi totalament independents e Napoleon poguèt aisament dissòuvre l’Empèri en 1806 per una Confederacion Germanica sota protectorat francés.
L’unificacion alemanda[modificar | modificar la font]
La Confederacion dau Rin sota protectorat francés s’afondrèt amb la desfacha napoleonca. Lo Congrès de Viena la remplacèt per una Confederacion Germanica gropant 39 estats còntra unei centenaus per lo Sant Empèri. Plaçada sota la direccion onorifica de la dinastia dei Habsborg, la confederacion va venir un luòc d’afontrament entre Austria e Prussia. D’efèct, Prussia contunièt sa politica d’expansion dins lo nòrd d’Alemanha ja acomençada avans la Revolucion Francesa e se turtèt ais interés austrians. De mai, amb lo desvolopament deis idèas novèlas de la Revolucion, la nacionalisme faguèt son aparicion en Alemanha estructurant pauc a pauc de corrents politics favorables a son unificacion. Après una revirada entre 1848 e 1850, l’arribada au poder dau cancelier Bismark va permetre de complir aquela politica per una tièra de conflictes còntra Danemarc per un afaire de frontieras, còntra leis Austrians en 1866 per eliminar Viena de la gestion intèrna d’Alemanha e còntra França per assegurar l’unitat deis estats dau nòrd protestant amb leis estats dau sud catolic. Lo 18 de genier de 1871, la desfacha francesa permetèt la proclamacion de l’Empèri Alemand a Versailles. Pasmens, l’annexion de l’Alsàcia-Lorena va causar una fònt de conflicte permanenta en Euròpa e crear pauc a pauc un blòt de país (França, Reiaume Unit e Russia) opausat a la dominacion alemanda sus lo continent.
Lei dos conflictes mondiaus[modificar | modificar la font]
Au començament dau sègle XX, l’Empèri Alemand èra la premiera poissança continentala e acomençava de menaçar la supremacia navala britanica entraïnant la formacion de la Tripla Entenduda entre França, Reiaume Unit e l’Empèri Rus. En 1914, Alemanha s’engatjèt dins la Premiera Guèrra Mondiala amb son aliat austrian. Après lei premieras batalhas, l’evolucion dau conflicte foguèt blocada per lei progrès defensius e lei dos camps deguèron s’orientar vèrs una guèrra de posicion lònga e murtriera. S’acabèt per una desfacha alemanda en 1918.
Lo Tractat de Versalhas, qu’organizèt Euròpa après la guèrra, entraïnèt per Alemanha la pèrda de 88 000 km² e uech milions d’abitants. Lo servici militari foguèt abolit e l’armada limitada a 100 000 òmes. De mai, Alemanha foguèt jutjada responsabla de la guèrra e deguèt pagar de reparacions importants ai país venceires. Pus grèu, una partida dei territòris perduts venguèron rapidàment la fònt de crisis diplomaticas importantas coma l’estatut de la vila de Dantzig o lo cas de la Silesia.
Aquò va permetre lo desvolopament d’un corrent politic nacionalista poderós. La crisi economica de 1929, qu’aguèt de consequéncias grèvas en Alemanha, permetèt rapidàment au NSDAP, partit nacionalista e racista, de prendre lo poder d’un biais legau en 1933. Son cap, Adolf Hitler, eliminèt rapidàment seis oposants e venguèt lo mèstre dau país après la dissolucion deis autrei partits politics e l’eliminacion dei comunistas. Fondèt un estat novèu dich Tresen Reich basat sus la superiotat de la « raça alemanda » que deviá assegurar sa subrevida en fàcia dei raças dichas inferioras e deis elements dichs degenerats, principalament lei Jusieus e leis Eslaus. Leis atrocitats d’aquela politica, especialament son sistèma d’exterminacion massiva, va marcar durablament l’umanitat e entraïnar l’adopcion de mesuras d’occupacion duras dau país après 1945.
A partir de 1938, Hitler acomencèt una politica de revision dei frontieras dessenhadas per lo Tractat de Versalhas que va entraïnar lo començament de la Segonda Guèrra Mondiala sus lo continent europèu lo 1en de setembre de 1939. Lei premiereis annadas dau conflicte foguèron dominadas per l’Alemanha Nazi que conquistèt una partida granda d’Euròpa, especialament França puei la partida occidentala d’Union Sovietica. Pasmens, en 1942-1943, leis Aliats (URSS, Reiaume Unit, Estats Units, Canadà, França...) prenguèron l’avantatge après una tièra de desfachas alemandas majoras (Stalingrad, Korsk...). En 1945, Alemanha foguèt envaïda e Hitler se suicidiguèt lo 30 d’abriu.
La division dau país e la reünificacion[modificar | modificar la font]
Devastada per la guèrra, Alemanha foguèt devesida entre Union Sovietica, Estats Units, Reiaume Unit e França. La situacion èra similara a Berlin devesit entre lei quatre venceires principaus de la guèrra europèana. De mai, lo país perdiguèt un nombre important de territòris. De projèctes foguèron estudiats per fondar una Alemanha novèla mai lo començament de la Guèrra Freja empachèt la conclusion d’un acòrd e lo país demorèt devesit fins ai darriereis annadas de l’oposicion entre l’Èst e l’Oèst. Dos estats foguèron donc creats :
- la Republica Federala d’Alemanha (RFA) dins lei zonas d’ocupacions deis aliats de l’OTAN situadas dins la mitat occidentala.
- la Republica Democratica Alemanda (RDA) dins la zona d’ocupacion sovietica situada au nòrd-èst.
L’arribada de refugiats venent dei regions perdudas en 1945 permetèt a l’economia de compensar lei pèrdas de la guèrra e l’impulsion donada per lo plan Marshall permetèt de restaurar rapidàment l’economia de la RFA. En revènge, la situacion foguèt diferenta en RDA que son desvolopament economic foguèt pus feble meme se lo país aviá un nivèu de vida entre lei pus auts dau blòt sovietic. De 1961 a 1989, la muralha de Berlin foguèt lo simbòl d’aquela division e l’afondrament de l’Union Sovietica permetèt la reünificacion dau país e l’evacuacion de son territòri per la màger part dei fòrças estrangieras. Pasmens, lo nivèu economic diferent entraïnèt de dificultats economicas importantas dins lei regions de l’ex-RDA.
Geografia[modificar | modificar la font]
Localizacion e frontieras[modificar | modificar la font]
Lo país es situat dins lo centre d’Euròpa au sud de la peninsula de Danemarc e au nòrd deis Aups soïssas entre la vallada dau Ren e la linha Oder-Nesse. Son territòri tèn una superficia egala a 357 026 km². Es enviroutat per Danemarc, Polonha, Republica Chèca, Àustria, Soïssa, França, Luxemborg, Belgica e Païses Basses.
Geografia fisica[modificar | modificar la font]
La geografia alemanda es dominada per lo Plan d’Euròpa dau Nòrd qu’ocupa lo nòrd, per de cadenas de montanhas ancianas e d’altituds gaire autas au centre e per leis Aups e un bacin sedimentari au sud. Lei cimas principalas fan partida deis Aups amb d’altituds entre 2 000 e 3 000 m. Leis autrei relèus alemand agantan rarament mai de 1 400 m. Tres fluvis principaus son situats dins aquelei sistèmas. Lo pus important es Ren que passa dins la mitat occidentala dau país e forma una vallada importanta deis Aups a la Mar dau Nòrd. Lo segond es Elba que prend sa fònt dins lei Monts dei Gigants en Republica Chèca e se trai dins la Mar dau Nòrd au nivèu d’Hamborg. Enfin, lo tresen es Danubi que passa dins lo bacin sedimentari dau sud.
Clima[modificar | modificar la font]
Alemanha es situada dins la zona temperada de l’emisfèri nòrd e tèn un clima continentau temperat amb una influéncia oceanica venent dau nòrd-oèst. Es donc un clima de transicion entre aqueu d’Euròpa atlantica e aqueu d’Euròpa continentala. De mai, coma lo país subit l’influéncia dau Gulf Stream e de l’anticiclon deis Açoras, a una doçor climatica pauc frequenta sota aquelei latituds. Au sud dau país, lo foehn, vent venent deis Aups, pòu agantar una velocitat de 150 km/h e aumenta la temperatura d’ivèrn e de la prima accelerant la fonda de la nèu. D’ivèrn, d’autrei movements d’èr fregs vènon de Sibèria. Lo litorau es regularament somés a de tempèstas frequentas, especialament en causa d’una amplitud de temperatura accentuada.
Reparticion espaciala de la populacion[modificar | modificar la font]
Amb 80,3 milions d’abitants, Alemanha tèn una densitat de populacion de 226 ab/km². Aquela populacion es repartida principalament dins lo sud e l’oèst, principalament de lòng de la vallada dau Ren e dins la region de la Ruhr. En revènge, lei regions dau nòrd-èst son mens pobladas.
[modificar | modificar la font]
Forma de l’estat[modificar | modificar la font]
Leis institucions d’Alemanha modèrna foguèron inspiradas per aquelei de l’ex-RFA formada a l’iniciativa de l’OTAN en 1949. Es una republica federala compausada de setze länders amb Berlin coma capitala. Lo foncionament deis institucions es basat sus una Lèi Fondamentala contraròtlat per una Cort Constitucionala situat a Karlsruhe. Lo govern centrau s’ocupa deis afaires estrangiers, de la defensa, dei questions de nacionalitat, de la moneda, dei frontieras, dau trafic aerian, dei pòstas e dei telecommunicacions e d’una partida dau drech fiscau e de l’economia. Es dirigit per un cancelier elegit per lo Bundestag qu’es lo cap vertadier de l’executiu. Lo pòsta de president de la republica existís mai es principalament onorific. Lo Parlament federau es compausat de doas assembladas :
- lo Bundestag que sei membres son elegits per quatre ans a l’escrutinh mixte.
- lo Bundesrat que sei membres son de representants dei govèrns dei Länders. Cada Länder dona totei sei vòtes per o còntra una lèi.
Lo Bundestag es l’assemblada principala mai lei poders dau Bundesrat an aumentat e dèu d’ara endavant se prononciar subre totei lei lèis pertocant lei budgets dei Länders. Aquelei darriers son autonòms per leis afaires d’educacion, de recercas o d’environament.
Simbòls de l’estat[modificar | modificar la font]
Lo drapèu d’Alemanha es lo drapèu negre, roge e jaune ja adoptat per lei revolucionaris de 1848 e per la Republica de Weimar de 1919 a 1933. Foguèt tornarmai adoptat per la RFA e la RDA en 1949. Pasmens, en 1959, la RDA modifiquèt son drapèu per l’introduccion de seis armoriaus au centre de la benda roja.
L’imne oficiau dau país es lo tresen coblet dau cant Deutschlandlied. Pasmens, en causa de l’utilizacion dau tèxte entièr per lo Tresen Reich coma imne, son adopcion foguèt una fònt de problemas durant unei decennis après la fondacion de la RFA. L’usatge d’aquel imne foguèt tanben fòrtament limitat per leis Aliats après 1945 ais occasions majoras. Depuei la reünificacion, son utilizacion s’es normalizat mai l’utilizacion o lo cant dei doas premieras coblas es totjorn l’expression d’idèas politicas de drecha extrèma.
Organizacion territòriala[modificar | modificar la font]
Alemanha es devesit en 16 païses (Länder) o estats. Cada estat a un parlament (Landstag), un govèrn (Landesregierung), una constitucion e una organizacion intèrna pròpria. Es sobeiran en matèria de cultura, d’educacion, d’organizacion de la polícia, de drech locau e la Federacion pòu aumentar aquelei domenis per l’adopcion de lèis especialas. Per aquò, tèn lo drech de levar fiscalitat e reçaup un budjet de l’estat federal. Enfin, fau notar que la sobeiranat subre certanei domenis es pas clarament definida entre l’Estat federal e lei Länder per la Lèi Fondamentala d’Alemanha, especialament lo drech civiu, lo drech penau, lo drech economic, lo drech dau trabalh, la politica energetica o la circulacion automobila.
Lengas[modificar | modificar la font]
L’alemand es la lenga oficiala de l’Estat meme s’existís unei lengas minoritàrias istoricas que son oficialament protegidas. S’estima qu’es parlat per aperaquí 92% de la populacion. Dins aquò, la mitat solament utilizariá l’alemand estandard dich Hochdeutsch e lo rèsta parlariá un autre dialècte alemand. Lei lengas protegidas son :
- lo danés dins lei regions pròchas la frontiera amb Danemarc.
- lo frison orientau e lo frison occidentau parladas en Saxònia.
- lo romaní.
- lo aut sorab e lo bas sorab parlats en Brandeborg e Saxònia.
Leis autrei minoritats, coma leis emigrats recents mai tanben lei Polonés, an ges de drechs lingüisitcs.
Economia[modificar | modificar la font]
L’economia alemanda ocupa lo quatren reng mondiau après leis Estats Units, China, Japon e davans França e Reiaume Unit. Es principalament orientada vèrs leis exportacions permetent au país de realizar regularament d’excedents comerciaus importants. Dins aquò, aquela orientacion necessitèt de reformas importantas de la legislacion dau trabalh. Ansin, un nombre grand d’Alemand ocupan d’ara endavant d’emplechs de temps parciau e son venguts de trabalhaires precaris.
Demografia[modificar | modificar la font]
Segon lo recensament del 9 de mai de 2011, la populacion alemanda èra de 80 219 695. Aqueu nombre es relativament estable dempuèi la mitat deis annadas 1990 e la populacion totala a quitament un pauc demenit dempuei son maximum de 2002 (82,54 milions). Aquò es causat per la demenicion de la feconditat (1,39 en 2010) e una immigracion relativament febla. De mai, aquela populacion es mai e mai vièlha amb un percentatge de mai de 60 ans de la societat qu’es passat de 24,9% en 2005 a 26,3% en 2010. Pasmens, Alemanha demorèt lo segond estat pus poblat d’Euròpa après Russia mai davans França, Reiaume Unit e Itàlia.
Axes de communicacion e transpòrts[modificar | modificar la font]
Leis axes de communicacion naturaus d’Alemanha son lei valladas formats per lei fluvis principaus, especialament la vallada dau Ren, e lo plan dau nòrd en contacte amb la Mar dau Nòrd e la Mar Baltica. Aquela region assosta unei pòrts importants coma Hamborg o Brèma. Existís de rets de canaus en cors de modernizacion e un ret rotièr que son desvolopament foguèt ajudat per l’absència de relèus importants dins la màger part dau país. De còls existisson dins leis Aups per passar en Soïssa e Austria e a l’ora d’ara un ensems de rotas modèrnas permet de comunicar sensa problema amb lei regions montanhosas situadas aus sud.
Agricultura e ressorsas minieras[modificar | modificar la font]
En 2008, lo sector primari alemand representa aperaquí 0,9% dau PIB e emplega 2,4% de la populacion activa dau país. 35% de la superficia dau territòri son utilizats per la cultura, 20% per lo norrigatge e 30% per la silvicultura e la fòrest. L’agricultura es la tresena d’Euròpa après França e Itàlia. Son estructura es marcada per la division anciana dau país. Lei tenements son fòrça mecanizats e relativament pichons a l’Oèst. En revènge, a l’Èst, l’agricultura es principalament basada subre lo ret de cooperativas format per la RDA. Lei produccions principalas son lei cerealas (blat, séguel...), lo lach e lo norrigatge dei bovins.
Lo sector minier alemand es vengut relativament marginau dins l’economia dau país. Lei produccions principalas son lo lignit (1en reng mondiau), lo carbon, la sau e lo gas naturau. Pasmens, lo país es fòrça dependent de l’importacion de ressorsas dempuei lei país estrangiers per assegurar sei besonhs en matèrias premieras.
Indústria[modificar | modificar la font]
Alemanha es una poissança industriala mondiala majora. Son sector secondari emplega 33% de la populacion activa. Lei sectors principaus son la construccion automobila (777 000 emplechs en 2004) que representa 40% de seis exportacions, l’electrotecnica (799 000 emplechs en 2004), la construccion mecanica (868 000 emplechs en 2004), la quimia e l’alimentar.
Servicis[modificar | modificar la font]
Coma per leis autreis economias desvolopadas, lo sector terciari es la premiera fònt d’emplechs d’Alemanha e representa mai de 28 milions d’emplechs. Dos sectors principaus compausan lei servicis. Leis activitats financieras èran lo premier en 2008 amb 30,5% deis emplechs dau sector terciari. Lo comèrci, lei transpòrts e la restauracion son lo segond amb 18%.
Diplomàcia e defensa[modificar | modificar la font]
Politica estrangiera[modificar | modificar la font]
Alemanha fa partida de la màger part deis institucions internacionalas majoras coma l’Union Europèa qu’es membre fondator, l’ONU e seis organismes, l’OTAN, dau Conseu d’Euròpa e l’OMC. Dempuei la Segonda Guèrra Mondiala e la fondacion de la RFA en 1949, lei principis de la politica estrangiera d’Alemanha son lo desarmament e lo contraròtle deis armaments, l’ajuda au desvolopament e la defensa dei drechs de l’òme. De mai, es fòrça investida dins la proteccion de l’environament e lo dialògue entre lei culturas. En causa deis atrocitats de l’olocaust, lo país a renonciat d’adoptar una politica d’expansion militara e de mejans de pression militara meme se tèn una armada poderosa.
Dempuei la fin de la Guèrra Freja, lo país a repres sa sobeiranetat complèta per lo Tractat de Moscó meme s’aqueu tractat impausèt de limitacions militaras totjorn en vigor a l’ora d’ara. Doas dinamicas mai o mes opausadas defenisson donc la politica d’Alemanha actuala en matèria d’afaires estrangiers. Lo premier es la defensa de seis interés nacionaus coma referent d’una poissança granda e lo segond es la perseguida d’una projeccion post-nacionala de l’identitat alemanda defòra dei revendicacions nacionalistas. Per aquò, la país a desvolopat de relacions politicas o economicas fòrta amb leis ancians país comunistas d’Euròpa de l’Èst, amb Israèl, amb Russia e subretot amb França.
Fòrças armadas[modificar | modificar la font]
Maugrat seis objectius de contraròtle deis armaments, Alemanha tèn una armada nombrósa e modèrna dicha Bundeswehr. En 2008, es devesit entre cinc brancas que son :
- l’armada terrèstra dicha Heer que teniá 163 900 òmes.
- l’armada aeriana dicha Luftwaffe que teniá 25 200 òmes.
- la marina militara dicha Deutsche Marine que teniá 63 400 òmes.
- lo servici medicau centrau dich Zentraler Sanitätsdienst que teniá 19 000 òmes.
- lo servici logistic e organisacionau dich Streitkräftebasis que teniá 19 000 òmes.
Cultura[modificar | modificar la font]
Alemanha fa partida de la zona cultura de la civilizacion occidentala europèa. Alemanha es l’eiretier de la cultura dei principats germanicas dau Sant Empèri Roman Germanic, i comprés la partida alemanda d’Àustria-Ongria.
Arquitectura[modificar | modificar la font]
Tre l’epòca dei Carolingians, sota l’impulsion de l’emperaire e de sei prelats, Alemanha bastiguèt d’edificis religiós nombrós qu’un nombre feble existís totjorn a l’ora d’ara coma la chapèla palatina d’Aquisgran. Aquelei bastiments èran realizats segon un plan centrat e lo massís occidentau dich Westwerk. Es un còrs de bastiments quasi autonòm a respèct de la nef constituís d’una tor massiva d’uneis estancis sovent enviroutant per doas torrèlas d’escaliers.
Au sègle X, la restauracion de l’autoritat imperiala entraïnèt l’aparicion d’un art religiós novèu amb de glèisas grandas ai fustatges de fusta coma a Hildesheim o Gernrode. Au sègle XI, l’estil renan se desvolopèt e se caracterizèt per l’existéncia de tres absidas formant un treule coma a Colonha. L’art gotic faguèt son aparicion vertadiera en Alemanha vèrs la mitat dau sègle XIII. L’originalitat alemanda foguèt l’utilizacion de la brica, magerament dins lo nòrd dau país (Schwerin, Lubeck...). Una autra caracteristica dau gotic alemand foguèt l’adopcion de glèisas-halas (Hallenkirche) inspirada per l’arquitectura cisterciana (Marborg). Lei nefs lateralas i foguèron bastidas a la mema autor que la nef centrala. Entre lei sègles XIV e XV, lo gotic tardiu dominèt amb la construccion de la catedrala d’Ulm. Dins la borgesiá, se bastiguèt d’ostaus a pinhons aumentats de torrèlas d’estil italian.
Pendent la Renaissança, aquela influéncia italiana se confirmèt dins lo sud dau país. L’arquitectura baroca s’espandiguèt après la guèrra de Trenta Ans. Lei mèstres principaus d’aqueu movement foguèron Johann Michael Fischer, lei fraires Asam, Dominikus Zimmermann, Johann Balthasar Neumann e Matthäus Daniel Pöppelmann. En Prussia, apareguèt lo rococo frederician desvolopat per Georg Wenzeslaus von Knobelsdorff que son òbra principala foguèt lo palais de Sanssouci. A partir deis annadas 1750, lei cavaments de Pompèi entraïnèron una evolucion vèrs l’adopcion de tecnicas e de tematicas greco-romanas. L’art francés foguèt tanben popular durant aqueu periòde.
Vèrs la mitat dau sègle XIX, d’arquitèctes revendiquèron una forma pus adaptada a son epòca que foguèt caracterizada per una diversitat granda d’estils. Lei principaus foguèron lo neoclassisme prussian e lo neogotisme vengut d’Anglatèrra que foguèt associat au nacionalisme romantic alemand. Un exemple d’aquel estil es la catedrala de Colonha rebastida entre 1842 e 1863. Puei, au sègle XX, se desvolopèt un movement gropat a l’entorn de la nocion d’estetica industriala. Après 1945 e fins ais annadas 1970, l’arquitectura foguèt marcada per lo besonh rapide de bastiments après lei destruccions de la guèrra. L’estil de l’epòca foguèt alora caracterizat per la foncionalitat e lei critèris economics. Dempuei leis annadas 1990, de trabalhs grands de restauracion foguèron realizats o son en cors de realizacion, magerament dins la capitala. Lei caracteristicas d’aquela arquitectura son generalament lo modernisme e l’adaptacion ai besonhs ecologics de la planeta.
Literatura e filosofia[modificar | modificar la font]
La literatura alemanda es fòrça rica e leis escrivans majors i son nombrós. Es apareguda sota lo rèine de l’Empèri Carolingian e lo cant de Hildebrand (vèrs 820) es generalament considerat coma l’òbra fondatritz d’aquela literatura. La segonda òbra majora alemanda de l’Edat Mejana foguèt l’epopèia dei Nibelungen au sègle XII. Puei, ai sègles XIII e XIV, se fau notar lei trabalhs de Wolfram von Eschenbach (Parceval), Ulrich von Zatzikhoven e mèstre Eckhart.
Ai sègles XVI e XVII, la literatura foguèt marcada per lo cant puei per leis eveniments de la Guèrra de Trenta Ans que foguèt una fònt d’inspiracion importanta per lei testimònis. Lo sègle seguent foguèt caracterizat per lo movement dei Lutz, relativament important en Alemanha. En particular, un movement dominat per de personas coma Johann Wolfgang von Goethe o Friedrich von Schiller per denonciar l’estructura de la societat alemanda dirigida per la noblesa e la borgesiá e còntra lei principis moraus de l’epòca. Foguèt renfòrçat per lo corrent dau classicisme. Au sègle XIX, apareguèt lo romantisme que teniá divèrsei produccions diferentas e s’inspirèt fòrtament de la tradicion e dei legendas germanicas. Pendent la premiera mitat dau sègle XX, se desvolopèron l’expressionisme e lo simbolisme. Se fau tanben notar l’òbra originala de Kafka. Dins leis annadas 1930, l’apparicion e la presa dau poder per lei Nazis entraïnèt la fugida d’unei escrivans alemands defòra dau país. Après 1945 e leis atrocitats de la guèrra, la litetura alemanda foguèt magerament regardada per de questions moralas e per la descripcion dau monde reau.
De son caire, la filosofia alemanda a una influéncia fòrça importanta subre lo monde occidentau. Foguèt originària de l’introduccion au sègle XII dei sciéncias grègas e aràbias dins leis universitats dau país. Au sègle XVII, foguèt marcada per l’òbra de Leibniz puei per lo movement dei Lutz au sègle XVIII. Kant i aguèt un ròtle primordiau per son trabalh subre lei limits de la conoissança e de la percepcion umanas amb son òbra que son influéncia despassèt largament lei frontieras de la zona de cultura alemanda.
Au sègle XIX, la màger part dei filosofs principaus d’aquel epòca foguèron alemands coma Schopenhauer, Sigmund Freud per lo desvolopament de la psicanalisi, Marx e Engels per lo desvolopament dau communisme o Friedrich Nietzsche per l’estudi de la condicion umana. Au sègle seguent, Alemanha contunièt d’assostar de filosofs majors maugrat l’aparicion d’escòlas concurrentas dins lei país vesins coma França. D’un biais generau, la literatura e la filosofia alemanda demorèron entre lei pus importantas dau sègle XX amb lo gasanh d’uech prèmis Nobels per d’autors de nacionalitat alemanda e de treize per d’autors de lenga alemanda.
Pintura[modificar | modificar la font]
La pintura alemanda tèn dos periòdes principaus que son lei sègles XV-XVI e XIX-XX.
Dins lo corrent dei sègles XIV e XV, la pintura alemanda foguèt influenciada per l’art de la gravadura de la fusta e per de tematicas tragicas (Apocalipsi...). Dos corrents existián durant aqueu periòde. Lo premier (Wilhem de Herle, Stephan Lochner, Bertram von Minden...) dominèt dins lo nòrd dau país e privilegièt de contorns marcats. Lo segond (Lukas Moser, Konrad Witz...) es mai marcada per l’influéncia italiana e de personatges mai estirats e proporcionats. Quauqueis artistas (Martin Schongauer...) assaièron de fusionar lei doas tendéncias. Lo sègle seguent foguèt caracterizat per la transicion entre lo gotic e la Renaissança. Lei tematicas demorèron marcadas per l’aspèct religiós. L’artista pus conegut d’aqueu periòde es Albrecht Dürer (1471-1528) magerament famós per sei gravaduras.
Ai sègles XVII e XVIII, l’influéncia italiana demorèt importanta e lei capitalas dei principats aculhiguèron de pintors italians o francés nombrós. Lo sègle XIX acomencèt amb lo desvolopament de l’estil Biedermeier exaltant lei valors de la borgesiá. Puei, la pintura alemanda foguèt marcada per lo movement romantic amb de tematicas misticas e malancònias. Lei pintors principaus dau periòde foguèron Caspar David Friedrich o Philipp Otto Runge. Un grop de pintors basats a Roma prepausèt la renovacion de l’art per la religion. Après leis eveniments de la revolucion de 1848, certanei pintors foguèron tanben inspirats per la politica coma Alfred Rethel. D’autrei pintors assaièron de conciliar realisme e subrenaturau. Enfin, lo simbolisme foguèt representat per d’artistas coma Max Klinger o Franz von Stuck.
L’expressionisme foguèt lo corrent major dau sègle XX. Es a l’origina d’unei grops coma lo fauvisme, lo cubisme o lo futurisme. Aqueu movement apareguèt a Viene e s’espandiguèt dins lei mitans artisticas alemands a partir de 1905. Paula Modersohn-Becker ne’n foguèt una dei premieras representanta. En Alemanha, aqueu movement, fòrça tormentat e sorn, dominèt l’activitat cultura fins a la presa dau poder per lei Nazis. En 1905, lei pintors Ernst Ludwig Kirchner, Erich Heckel e Karl Schmidt-Rottluff creèron lo movement Die Brücke. Gràcias a de dessenhs ai trachs rapides e ai colors vivas, volián donar la prioritat a l’espontaneïtat, l’esmoguda e la subjectivitat. A Munich, en 1911-1912, Franz Marc, Vassily Kandinsky, August Macke e quauqueis autreis artistas creèron lo movement Cavalier Blau amb l’objectiu d’abondonar lo realisme per un art mai abstrach. Après la guèrra, leis expressionistas formèron lo grop Objectivitat Novèla. Seis òbras testimonièron dau pessimisme d’aqueleis annadas. Se pòu citar Max Beckmann, George Grosz e Otto Dix. Certanei pintors desvolopèron tanben un movement surealista. Dins aquò, aquela riquesa de movements artisticas foguèt arrestada per l’arribada d’Hitler que jutgèt aquelei formas d’arts coma desgeneradas, dangerosas e non adaptadas a la societat nazi.
Musica[modificar | modificar la font]
Alemanha es estada fòrça rica d’un nombre important de compositors, de cantaires, d’instrumentistas e de caps d’orquèstra. Es especialament la tèrra d’eleccion dau lied e de l’opera meme se leis estils de la sinfonia e dau poëma sinfonic i an conegut de desvolopaments majors.
La musica alemanda faguèt son aparicion durant l’Edat Mejana dins lei cors dei principats dau país magerament ai sègles XIV e XV. Lei fònts d’inspiracion principalas èran la poësia francesa o alemanda. Organizats en companhiás, lei menestrels alemands d’aquela epòca introduguèron l’art de la polifonia dins la region. Sota l’influéncia deis escòlas francesas e flamandas de la Renaissança, la polifonia se desvolopèt fòrtament a la fin dau sègle XV amb de compositors coma Heinrich Finck e Thomas Stoltzer. Au sègle seguent, evolucionèron vèrs la formacion de coralas liturgicas que foguèron a l’origina dau lied, dau singspiel e dau desvolopament d’instruments coma l’òrgue. Au sègle XVII, aquelei movements serán tanben a l’origina dau premier opera alemand.
A partir de la fin dau sègle XVII, la musica alemanda venguèt independenta de la Glèisa meme se lei tematicas religiosas i demorèron fòrça importantas. Lei genres principaus venguèron la toccata e la fuga. Leis autors majors d’aqueu periòde foguèron Johann Sebastian Bach, Georg Friedrich Haendel e Georg Philipp Telemann. Au sègle XVIII, l’Escòla de Mannheim melhorèt la forma de la sinfonia e son òbra foguèt tanben a l’origina d’un estil d’opera novèu sota l’influéncia de Christoph Willibald Gluck.
L’expansion de la musica sinfonica se faguèt ai nivèus de l’orquestracion e de l’escritura que venguèron mai complexas e dramaticas e non plus solament matematicas. Lo piano foguèt l’instrument major d’aquela evolucion. Es l’epòca que veguèt l’aparicion de lieder e d’operas en alemand. A la fin dau sègle XVIII, lo classicisme de la Cors de Viena aguèt una influéncia decisiva que permetèt de fixar lei formas diferentas de la musica classica. Ludwig van Beethoven foguèt lo solet dei tres classics de Viena (Haydn, Mozart et Beethoven) nascut en Alemanha. Inventèt un lengatge d’una expressivitat granda e seis òbras per piano, sei sinfonias e son opera unic Fidelio demorèron coma de caps d’òbras majors de la musica.
La musica romantica dau periòde seguent foguèt la continuitat d’aqueu movement e la musica alemanda venguèt universala. Dau concerto au lied, de la sinfonia a l’opera, la musica se nacionalizèt e se desvolopèt encara d’un biais qualitativa e quantitativa. Prestigi e rivalitat i foguèron tant personau que nacionau. La premiera mitat dau sègle XIX veguèt l’espandiment de la musica romantica. Richard Wagner renovelèt lo genre de l’opera en donant una importància novèla a l’orquestracion. Se pòu tanben citar Max Bruch, Carl Reinecke, Engelbert Humperdinck e Richard Strauss.
Aqueu patrimòni musica foguèt largament recuperat per lo poder nazi e uneis artistas foguèron compromés amb aqueu regime coma Richard Strauss e Carl Orff. La recuperacion de l’òbra de Richard Wagner foguèt tanben una caracteristica de la propaganda nazi. Dins aquò, maugrat un desvolopament important, leis artistas e leis òbras d’aqueu periòde obtenguèron pas una popularitat importanta. Après la guèrra, se desvolopèt la musica contemporanèa amb l’arribada deis instruments electronics.
Cinèma[modificar | modificar la font]
Lo cinèma alemand conoguèt una expansion rapida tre sa naissança. En 1914, existiá 3 000 salas de cinèma dins lo país e lei studios de Babelsberg foguèron entre lei premiers creats subre lo continent europèu. Après una reorganizacion dau sector, leis annadas 1920 veguèron lo succès dau cinèma expressionista. Lo premier cap d’òbra dau genre foguèt Lo Gabinet dau Doctor Caligari en 1919. Puei, Fritz Lang realizèt Lo Doctor Mabuse e Friedrich Wilhelm Murnau lo famós Nosferatu lo Vampiri e Lo Darrier deis Òmes. L’annada 1926 foguèt aquela de Metropolis de Fritz Lang. Puei, aqueu darrier realizèt en 1931 lo premier succès dau cinèma parlant alemand amb M lo Maudit. L’annada d’avans, Marlene Dietrich venguèt famosa amb lo film L’Àngel Blau.
L’arriba dau nazisme marquèt l’utilizacion dau cinèma au profiech de la propaganda dau regime. Leis òbras pus coneguts d’aqueleis annadas foguèron lei films de Leni Riefenstahl. Après la guèrra, lo cinèma alemand aguèt de dificultats per se restaurar. Son renovèu se debanèt dins leis annadas 1960 amb d’autors coma Werner Herzog e Volker Schlöndorff. Dempuei, unei realizators alemands an obtengut un raionament internacionau important coma Rainer Werner Fassbinder dins leis annadas 1970 o Wolfgang Becker e Florian Henckel von Donnersmarck dins leis annadas 2000. Berlin es venguda una dei capitalas dau cinèma europèu gràcias a l’estructuracion d’un festivau major de cinèma dins la capitala alemanda dempuei 1951.
Religion[modificar | modificar la font]
Lo nòrd d’Alemanha foguèt a l’origina de l’emergéncia dau protestantisme ai sègles XVI e XVII. La region foguèt prefondament marcada per lei conflictes religiós coma la Guèrra de Trenta Ans (1618-1648) e la reparticion dei religions subre lo territòri despend encara fòrtament dei resultats d’aquelei combats. Ansin, lo nòrd e l’èst assosta totjorn principalament de protestants representant aperaquí 30,8% de la populacion. Lei catolics ne’n forman aperaquí 31,4% e son magerament presents dins lo sud dau país. Se fau tanben notar la preséncia d’un nombre important d’abitants sensa religion (34,1%) dins l’èst d’Alemanha e la region d’Hamborg. Enfin, dempuei quauqueis annadas, l’islam (4,3%) se desvolopèt gràcias a l’arribada d’immigrants turcs magerament dins la Ruhr e lo relarg de Berlin.
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
Bibliografia[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- (de) Pagina oficiala d’Alemanha
- (de)(fr) Govèrn d’Alemanha
- (de) Presidéncia d’Alemanha
- (de) Parlament d’Alemanha
Nòtas & referéncias[modificar | modificar la font]


text:
Castanea sativa
Lo castanh (var. chastanh) o lo castanhièr (var castanhier/-nhèr, chastanhier/-nhèir/-nhièr) es un arbre de las fuèlhas caducas, de la familha de las fagacèas (tan coma lo garric o lo fau). Produtz un fruch, la castanha (o chastanha).
Descripcion[modificar | modificar la font]
Es un arbre bèl (de 25 m a 35 m) amb de brancas longas e de grandas fuèlhas caducas dentadas (que pòdon mesurar fins a 25 cm en longor e 4 a 8 cm en largor). La selva ont lo castanhièr es majoritari se ditz una castanhal (Carcin, Roergue), una castanhau (Orlhac), una chastanhèira (Auvèrnhe), un castanet o chastanet (Cevenas), una castanheda (Gasconha), una castanhareda (Provença) o una chastanheirada (Lemosin), etc. E se'n tira lo nom del parçan de la Castanhau qu'es a l'entorn d'Orlhac.
La longevitat del castanhièr es plan bèla, de 500 a 1500 ans. Un castanhièr sicilian: Il Castagno dei Cento Cavalli sus la comuna de Sant'Alfio (sul penjal d'Ètna) auriá entre 2000 e 4000 ans.
Lo castanhièr florís de junh a julhet, las flors mascles nòlon alara a espèrma. Las castanhas tomban tre lo mes d'octobre. L'arbre es monoïc: se tròba sul meteis arbre de flors unisexuadas, mascles e femes, dispausadas en caton dreiçat a la florison.
Lo pelon, involucre verd e espinós, envelopa los fruches, las castanhas, d'un a tres per pelon. Pels botanistas son d'aquènis. Cadun d'aqueles fruches es format d'un clòsc prim e correjós, la pelòfa (lo pericarp pels botanistas) e conten una grana, de còps doas, envelopada d'una pellicula rogenca e astringenta, que dintra dins los plecs de l'amètla e que cal levar abans de consomar.
Etimologia[modificar | modificar la font]
Castanhièr ven del latin castanea, derivat del grèc kastanon. Aquel nom fariá referéncia a Kastanon, una vila de Tessàlia famosa dins l'Antiquitat per sas castanhas. Castanea designava lo garric abans de designar lo castanhièr. Sativus significa « cultivat » en latin.


text:
Dimars, 17 de genièr de 2017, 03h00
Aviá anullat dos còps aquel viatge, mas fin finala i es anat. Lo rei d’Espanha, Felip VI, anèt dissate passat en Aràbia Saudita amb la tòca d’assegurar la ... +
Dissabte, 14 de genièr de 2017, 03h00
Un dels eveniments de l’an 2017 es, de segur, lo referendum d’independéncia de Catalonha e Aran. D’un costat, lo govèrn de la Generalitat de Catalonha assegura que se tendrà ... +
Dissabte, 14 de genièr de 2017, 03h00
Las principalas comunas mediterranèas d’Occitània e de Catalonha an fach front comun per exigir dels estats francés e espanhòl que melhoren l’interconnexion ferrioviària ... +
Dimècres, 11 de genièr de 2017, 03h00
Gasconha > Lanas e Labrit > Shalòssa
Lo primièr procès d’un “dalhaire de cadièras” se tenguèt diluns passat, 9 de genièr, a Dacs (Shalòssa). Se jutjava Jon Palais pel raubatòri ... +
Dimenge, 8 de genièr de 2017, 03h00
Gasconha > Val d'Aran > Val d'Aran
Aqueste ivèrn a portat paucas precipitacions de nèu suls Pirenèus, e a de païses coma la Val d’Aran, que vivon gaireben exclusivament del torisme —mai que mai de l’esquí— ... +
Dissabte, 7 de genièr de 2017, 03h00
Las vilas del país son de mai en mai privadas de vida, de comèrcis e d’abitants. Las fornariás e las carnsaladariás son vengudas de botigas de tatoatges o de crompa ... +
Divendres, 6 de genièr de 2017, 03h00
Marine Le Pen, cap de l’ultradrecha francista e candidata del Front Nacional a l’eleccion presidenciala d’ongan, a defendut lo besonh que França e la rèsta de païses ... +
Dijòus, 5 de genièr de 2017, 03h00
Sabetz cossí son fachas las sabatas que cauçatz? Una campanha nomenada “Càmbia de Sabatas” es estada lançada per una associacion de Catalonha amb un quinzenat de ... +
Divendres, 30 de decembre de 2016, 03h00
Clarmont-Ferrand ven la primièra vila d’Occitània qu’a aprovat de boicotar los produches que provenon de las colònias israelianas, malgrat las protèstas energicas ... +
Dimars, 20 de decembre de 2016, 03h00
La Cort de Justícia de la Republica Francesa a reconegut colpabla la directritz gerenta del Fons Monetari Internacional (FMI), Christine Lagarde, de “negligéncia” e “malversacion ... +
Divendres, 16 de decembre de 2016, 03h00
Lo president dels Estats Units, Barack Obama, refusèt dijòus passat de signar una lei aprovada pel Congrès dels Estats Units per manténer las sancions contra Iran encara dètz ... +
Dimars, 13 de decembre de 2016, 03h00
Lengadòc > Lengadòc Naut > Tolosan
Se creèt lo 7 de decembre passat a Tolosa un grop de reflexion qu’amassa d’actors economics, de personalitats politicas e de responsables associatius. L’estructura se nomena “Bolegadís ... +
Diluns, 12 de decembre de 2016, 03h00
La societat Facebook s’es engatjada a investir vint milions de dolars en projèctes de lotjament a de còstes abordables. Fa gaire recebèt de criticas perque ajuda pas los residents ... +
Dissabte, 3 de decembre de 2016, 03h00
La Comission Europèa prepausèt dijòus passat de demesir la TVA que s’aplica als libres e als jornals electronics per que pòscan pagar la meteissa taxa reducha que las ... +
Dijòus, 1 de decembre de 2016, 03h00
La region qu’a pres lo nom d’Occitània serà la primièra d’energia positiva en Euròpa, sostendrà lo CIRDÒC e las lengas catalana e occitana. Vaquí ... +
Dijòus, 24 de novembre de 2016, 03h00
Occitània comptarà lèu amb una pista ciclabla long de tota Garona, d’Aran fins a Bordèu, nomenada Transgarona. Lo govèrn d’Aran e lo conselh departamental ... +


text:
General Motors
General Motors Compay, coneguda tanben coma GM o GMC, es una constructor automobila american basat al Renaissance Center de Detroit, Michigan. L'entrepresa foguèt fondada en 1908 a Flint, Michigan.
General Motors vend los sieus veïculs al nivèl mondial jos las marcas seguentas: Buick, Cadillac, Chevrolet, Daewoo, GMC, Holden, Hummer, Opel, Pontiac, Saab, Saturn e Vauxhall. General Motors es l'accionari majoritari de GM Daewoo de Corèa del Sud amb 50,9% e a joint venture amb desparièras fabricantas en tèmas de fabricacion e tecnologia, coma la SAIC de la Republica Populara de China.
GM Parts e d'accessòris se vendon jos las marcas GM Performance Parts, GM Goodwrench e ACDelco als concessionaris General Motors a travèrs de GM Service and Parts Operations. Motors e de transmissions son provesits per GM Powertrain. GM A tanben una seccion comerciala que dona de credits e d'asseguranças a travèrs de GMAC Financial Services; ofrís tanben un servici de seguretat, informacion e seguretat a travèrs de la siá filiala OnStar. GM Lidera a totes los fabricants d'automobilas en la Strategic Vision's Totala Quality Index (TQI) del 2006.[1]
Es actualament lo segond fabricant d'automobilas a nivèl mondial, amb fabricas d'automobilas dins 30 estats dels Estats Units e dins 33 païses. Lo sieu principal mercat es los Estats Units, seguit pels mercats de China, Canadà, Reialme Unit e Alemanha.


text:
Prébois
'Prébois' (nom francés; lo nom occitan es pas documentat) es una comuna occitana dau Daufinat, situaa dins lo departament d'Isèra e la region de Ròse-Aups.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
La municipalitat de Prébois a situat al centre del Trièves. Fòrça dégagée de las montanhas e en se situant sus un vallon, Prébois jouit d'un fòrça bon ensoleillement e d'una superbe vista sus las montanhas la en environant. Es surement lo endroit çò de mès agréable e propice per observar lo Trièves a 360°. Essencialament agricòla, aquela municipalitat possedís de nombroses camps splendidement orientats, en permetent sustot la cultura de vinhas (vin dels Chirouses). Jean Giono evoca en los sieus escrits lo pichon vin de Prébois. Fòrça ligat a las siás tradicions, Prébois organiza coma de nombroses pòbles una vogue (fèsta del pòble) cada estiu. Aquela municipalitat surplombe lo vallon format del Ebron. Una dels caractéristiques d'aquel vilatge es lo sieu grand nombre de fontaines proportionnellement dins un vilatge d'aquela envergadura. Cela a a causa de las fièras a la bœufs organizadas en lo passat.
La commune de Prébois est située au centre du Trièves. Très dégagée des montagnes et se situant sur un vallon, Prébois jouit d'un très bon ensoleillement et d'une superbe vue sur les montagnes l'entourant. C'est surement l'endroit le plus agréable et propice pour observer le Trièves à 360°. Essentiellement agricole, cette commune possède de nombreux champs splendidement orientés, permettant notamment la culture de vignes (vin des Chirouses). Jean Giono évoque dans ses écrits le petit vin de Prébois. Très attaché à ses traditions, Prébois organise comme de nombreux villages une vogue (fête du village) chaque été. Cette commune surplombe le vallon formé par l'Ebron. Une des caractéristiques de ce village est son grand nombre de fontaines proportionnellement à un village de cette envergure. Cela est dû aux foires aux bœufs organisées dans le passé.


text:
898
Cronologia mensuala:
Gen - Feb - Mar - Abr - Mai - Junh
Julh - Ago - Set - Oct - Nov - Dec
Cronologias tematicas:
Literatura - Musica - Sciéncia - Espòrt
Aquesta pagina concernís l'an 898 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Asia[modificar | modificar la font]
Califat Abbassida[modificar | modificar la font]
Aprofichant lei dificultats abbassidas dins lo sud de Caucàs, lo governador locau se proclamèt independent e fondèt la dinastia dei Sajides. Pasmens, acceptèt rapidament de reconeisser l'autoritat nominala dau califa Al-Mutadid après un conflicte malaisat còntra lei princes crestians armènis. Aquò entraïnèt la pèrda definitiva dau sud de Caucàs per leis Abbassidas.
En Pèrsia, Al-Mutadid capitèt d'entraïnar un conflicte entre Saffaridas e Samanidas. Son objectiu èra d'afeblir lei doas poissanças principalas situadas lòng de sa frontiera orientala. Pasmens, aquò mau capitèt car lei Samanidas s'impausèron tre 900.


text:
Agustin d'Ipòna
Aurelian Agustin (Aurelius Augustinus), mai conegut coma Agustin d'Ipòna o Sant Agustin (13 de novembre de 354 - 430) nasquèt a Tagaste (Numídia) benlèu Tajelt de uèi. Filh d'una maire crestiana (Monica) e d'un paire pagan (Patrici, mòrt vèrs 424), recebèt una educacion de tradicion pagana (latina): retorica, estudi d'autors latins, etc.
S'inicièt en la filosofia gràcias a las òbras de Ciceron. Estudièt e ensenhèt a Cartage, Roma e Milan, vila ont faguèt l'experiéncia del maniqueïsme de l'scepticisme, que apuèi abandonèt pel platonisme.
Se convertiguèt al cristianisme qu'aviá 32 ans. Foguèt ordenat prèire en 391 e en 396 elegit evesque d'Ipòna. Son influéncia es enòrma, puèi que es considerat coma un dels pensaires fondamentals de l'istòria occidentala.


text:
Sant Ròc
Sant Ròc (nascut a Montpelhièr cap a 1295 - mòrt en 1327) es un dels sants occitans mai coneguts internacionalament. Ròc que foguèt confessor a Montpelhièr, venguèt lo patron des cardaires. Es onorat lo 16 d'agost.
Ròc nasquèt a Montpelhièr, filh unenc d'un consol de la vila e d'una maire Libèra. Foguèt orfanèl jovenet e fisat a un oncle. Estudièt probable la medecina que, per sonhar un bubon, emplegava una lanceta, instrument qu'emplegavan ja los metges de la vila (Montpelhièr ten dempuèi 1141 sas escòlas de medecina). A sa majoritat, distribuiguèt totes sos bens als paures e partiguèt en pelegrinatge cap a Roma.


text:
Sara Bareilles
Sara Beth Bareilles (Eureka, Califòrnia, 7 de decembre de 1979) es una cantautora e pianista americana. Venguèt celèbra en 2007 gràcias a sa cançon "Love Song", que la propulsèt en primièra posicion dins lo Billboard Pop 100. La cantaira a vendut mai d'un milion d'albums e sold over one million records e mai de 4 milions de singles sonque als Estats Units e foguèt nominada tres còps als Prèmis Grammy. Participèt a la jurada de la tresena sason del concors musical The Sing-Off de la cadena NBC. En febrièr de 2012, la cadena VH1 situèt Bareilles en 80ena posicion dins lo Top 100 de las femnas mai importantas del mond de la musica (en anglés: Greatest Women in Music)
Discografia[modificar | modificar la font]
- Careful Confessions (2004)
- Little Voice (2007)
- Kaleidoscope Heart (2010)
- The Blessed Unrest (2013)


text:
Alavetz, la mea ajòla Carmen, com lo son frair ainat lo pintre impressionista Andrés, que vadó a Bogotá en las a(n)nadas 1860. Un sègle après, en las annadas 1960, l'ostau familiau de Bogotá qu'estó venut a unha universitat privada bogotana, la Universidad de America, representada peu son fondator don Jaime Posada Díaz . Don Jaime que'u hasó restaurar tà i celebrar la memòria a don Antonio Nariño. La premsa istorica, conservada dinca lavetz au Musèu Nacionau, qu'estó trasladada a l'ostau batejat d'ara en davant "Casa de los Derechos Humanos. La venta que's hasó quan jo èri petiton. Que'm brembi perfèitament de la vesita de la tía Ysabel, hilha deu gran-onco don Andrés (lo pintre) , vienguda dab lo marit tà reglar l'ahar de l'ostau. La mia mair qu'arrecebó la soa part de la venta (1/32 deu totau), "ua porcion deus comuns", ce'm disè era en arrident. Totun, los mens pairs que's podón crompar ua Panhard nava dab los sòus colombians. E jo, mei tard, alavetz d'estudiant, que hasoi lo peregrinatge entà Colómbia tà i vesitar l'ostau qui n'èra pas mei noste, percórrer lo pais (magnific), saludar aus parents e practicar l'espanhòu qu'aprengoi solet tà l'ocasion.
Lo linhatge colombian deus Santa María qu’estó fondat peu men ajòu don Manuel de Santa María y Fernández de Salazar. Hilh de don Andrés de Santa María Taranco e de doña María Fernández de Salazar, que neishó en abriu de 1734 a Anzo de Mena, a un quarantenat de quilometres au sud de Bilbao. Qu'arribè a Medellín en 1759 com a militar, a l'atge de 25 ans. Aquesta medisha an(n)ada, que maridè ua gojata de Medellín, María Josefa de la Calle y Sánchez de Hijonosa. Qu'avón ua soleta hilha, aperada Inés, qui's maridè e dont descendents e son enqüèra vius uei lo dia. Arron la mòrt de doña María Josefa, don Manuel que's tornè maridar en 1770 unha auta María Josefa: la mia ajòla doña María Josefa Isaza Vélez, hilha de don Francisco Isaza Pérez e doña Francisca Vélez Restrepo, aquesta union qu'ei a l'origina de tots los Santa Marías de Colómbia. Lo nom que's pòt escríver indiferentament en dus mots o en un sol: Santamaría. L'arbo genealogic qui m'arreliga aus mens ajòus colombians qu'ei perfèitament coneishut e consultable suu GeneaNet gràcias au tribalh menimós d'un parent men, don Iván Restrepo Jaramillo, de Medellín. Que'm hasó l'amistat de m'enviar ua reproduccion deu portrèit de l'ajòu comun don Manuel.
Lo breç mei ancian deu linhatge de l'ajòu don Manuel que ns'ei coneishut, totun que demora generaument ignorat peus quites Santa Marías. Ua legenda, hòrt espandida per los dus continents, totun faussa, que’us hè remontar dinc au gran rabin de Burgos, Shlomo (Salomón) Ha Leví , qui’s hasó batejar en la catedrala de Burgos en préner lo nom de Pablo de Santa María. Lo quite personatge de Pablo de Santa María (ca 1350-1435) qu'ei perfèitament istoric e documentat. Ad aqueth poèta, escrivan e intellectuau de gran fama, la conversion que'u permetó de passar dirèctament de l'ofici de gran rabin a lo d'avesque de Burgos. Totun, los son dus hilhs, eths tanben convertits, non guardèn pas lo nom de Santa María. Que van préner lo de Cartagena, d'après la ciutat on tant lo pair com los dus hilhs estón avesques, l'un arron l'aute. Non i a absoludament pas nat Santa María ni Santamaría qui posca preténer dab arrason descénder de Pablo de Santa María.
Que podem dedusir deu blason deus Santa Marías colombians que lo fondator deu linhatge qu'èra d'ua branca capdèra deus Santa Marias de Heleta, en Baisha-Navarra. Lo breç mei ancian deus nostes Santa Marias qu’ei basco, concretament baish-navarrés. Los ainats de l'ostau Santa María qu’èran senhors de Heleta, un vilatge plan beròi au ras de Hasparren. La familha Santa María que i èra dejà mencionada en 1259 (Sancta Maria, hens un manuscrit en gascon navarrés) puish en 1350 (Senta Maria, tostemps en gascon navarrés). L’ostau heletar deus Santa Marías, bastit au sègle XIII, que's quilha sus la "plaza", au ras de la glèisa parropiau Santa Maria. De manèira rara per aqueth país, la plaza que's tròba un pòc en dehòra deu centre deu vilatge, suu camin vielh de Baiona tà Sent Joan de Pè de Pòrt. L'explicacion que n'ei istorica e estrategica: a l'Atge Mejan, los reis de Navarra qu'avèn encargat los senhors de Heleta de guardar lo pont de Garatzubieta, passatge obligat tà anar tà Sent Joan e au delà tau capdulh deu reiaume, Pampalona. La maison que i ei enqüèra, au ras deu dit pont. Lo solèr de l'ostau qu'amuisha enqüèra traças de las soas fortificacions datadas deu sègle XIII. Que i podetz dromir, pr'amor que hè d' "ostau rurau". A Heleta, que la coneishen com a Santamariaren etxea en basco, o sia maison de Santa Maria.
Heleta qu'ei un vilatge de sept cents poblants, haut o baish. Lo basco que i ei la lenga mei parlada, dab duas escòlas bilingüas d'immersion en basco, ua publica e ua privada. Lo monument taus mòrts que i pòrta la dedicacion exclusivament en basco. La municipalitat de Heleta qu’adopté com a blason deu vilatge lo de la familha Santa Maria. Aqueth blason heletar - de sable dab dus leons rampants d'argent de fàcia- qu’ei identic au deus Santa Marias colombians e identic o semblant aus d'un hèra gran nombre de Santa Marias o Santamarías espanhòus (tots los santa Marias o Santamarias no'n son pas necessàriament aparentats au linhatge heletar). Qu’ei gràcias au blason qu’avem podut determinar lo noste don Manuel de Santa María qu'èra d'aqueth linhatge. Qu'èra tanben probablament lo cas deus Santa María chilens. Lo fondator deu linhatge deus Santa Marias chilens qu'èra l'arrèr-gran pair du president liberau don Domingo Santa María González, president de la Republica de Chile de 1881 a 1886, qui joguè un ròtle capdau en reformar lo pais e i començar lo procès de secularizacion. Aqueth ajòu de don Domingo que s'aperava Pedro Manuel de Santa Maria Rettes. Qu'èra hilh de Zalla, en las Encartacions de Bizkaia. Zalla que's tròba a 24 km d'Anzo de Mena, lo vilatjòt on vadó lo men ajòu Manuel. Don Pedro Manuel qu'emigrè tau Chile com a capitani d'infanteria de l'armada espanhòla, qu'èra en 1779.
Segon un document conservat aus Archius Generaus de Navarra (a Pampalona), Guishen Arnaut de Santa Maria, senhor de Heleta, qu'asistí au coronament deu rei Carles III de Navarra, hilh de Carles II, en la catedrala de Pamplona (1387). Lo Dictionaire de la Noblesse de La Chesnaie-Desbois que'nse resumeish l’arbo genealogic deus Santa Marias de Heleta a partir de Martin, contemporanèu de la reina Joana d'Albret e deu bon rei Enric. Qu'èi trobat fascinant d'examinar quin aquera familha s'adaptè au cambi geopolitic qui afectè la region, dab l'annexion de facto deu reiaume de Navarra per França. Quan lo dit Martín de Santa Maria e maridè na Maria en 1580, qu'èra deu temps deu rei Enric III de Navarra, lo futur Enric IV de França. Martín n'èra pas enqüèra un subjècte francés, lo reiaume de Navarra - o çò qui'n restava, la partida peninsular(a) estant estada annexada per Espanha-, qu'èra enqüèra independent, totun non pas per hèra de temps enqüèra. Los (Baish-)Navarrés que vadón de facto subjèctes deu rei de França per coupa deu bon rei Enric coronat rei de França en 1582. Totun en bons bascos e navarrés qu'èran, los Santa Marias qu'èran acostumats a non pas créder la frontèra. Dejà, la màger partida de la familha qu'èra installada en Espanha, particular(a)ment au Bascoat, en Haut Aragon e au nòrd de Castilha. La casa de los Santa Marias qu'èra infançona. Lo mot navarresogascon infançon qu'ei equivalent au castilhan hidalgo (hijo de algo). Per tradicion e per necessitat, los Santa Marias de Heleta, que solèn perseguir ua carrèra de capitani d'infanteria (mot derivat d'infans, com infançon) en Espanha. Qu'èra lo cas deus ainats autanplan com deus capdèths quan aqueths darrèrs no’s hasèn pas de caperans. Lo curat de la glèisa Santa Maria de Heleta qu’èra hòrt sovent un capdèth de la familha. Los ainats que se'n tornavan d'Espanha tà l'ostau de Heleta dont avèn eretat. N'èra pas lo cas deus capdèths. Que cau raperar qu'en dret pirenenc, pas sonque los ainats e eretavan, mentre los capdèths n'arrecebèn pas arren. Los capdèths de Santa Maria que hasèn regular(a)ment de capitanis d'infanteria en l'armada espanhòla. Mei d'un que guanhèn galons e quauques uns qu'acabèn com governadors. Mei d'un tanben que demoravan en Espanha, que i fondèn familha e casa, en i har viatjar atau lo blason de la familha, sovent dab quauques modificacions, errors involontàrias o "amelhoracions" segon lo gost deu mèstre de l'ostau. En règla generau, los dus lions deu blason heletar que s'i arretròban plan. Lo blason de Santa Maria de Heleta qu'èra aqueth:
Qu'estó représ per la municipalitat de Heleta com a blason deu vilatge. Totun la version adoptada que difereish un shinhalon de l'originau, tà que aparesca mei beròia:
Aqueth blason de Santa María qu'estó exportat en Espanha per capdèths de l'Ostau de Heleta qui i vivón com a militars e qui i fondèn ostaus e linhatges. Lo site blasonari.net. qu'a recensat nau blasons distints correspondent ad aqueth nom Santa Maria o Santamaria per tota Espanha. D'aqueths nau blasons diferents, pas mensh de sheis que son semblants o identics au de Heleta. Un que n'ei clarament identic:
D'autes que presentan variacions per arrapòrt à l'originau de Heleta. Per exemple, aqueth:
Lo blason deus Santamarías catalans (perdon: Santamaria shens accent, en catalan) que's distingueish deus autes dus per la posicion deus dus lions.
Aqueth aute qui segueish qu'ei tanben de Santamarias catalans. Lo mèste de l'ostau que's degó hartar d'estar con·honut dab lo son cosin o ben que trobè lo blason tristonet, alavetz que se n'inventè ua version colorada:
N'i a un aute Santamaría espanhòu qui hasò tanben mòstra d'ua gran imaginacion (o d'ua memòria flaca) en bèth har dessenhar lo son blason atau:
En Haut-Aragon, un Santa María que s'i installé au sègle XV, se non abans, a Broto (parçan de Sobrarbe, Huesca). Los sons descendents que's son espandits per la vath de Broto e las vaths vesias. Lo blason deus Santamarias de Broto qu'an guardat los dus lions com l'originau. Totun, lo de dreta que vira de cuu au de l'esquèrra. A mei, los dus lions que son coronats, signe probable que los Santamarias de Broto s'afirmavan hidalgos d'origina (de sang), per oposicion aus hidalgos qui ac èran vaduts per decret reiau (còps qui avè, lo rei que decretava los poblants d'ua vath o d'un vilatge qu'èran tots vaduts hidalgos d'ara endavant, çò qui maucontentava los qu'ac èran dejà). Lo patron generau d'aqueth escut d'armas qu'ei aqueste (n'avem pas los detalhs):
Lo site blasonari.net que presenta tres blasons Santamaría de mei, totun aqueths tres n'an pas arren en comun dab lo de Santa María de Heleta.
Qu'ei au Bascoat que lo nom de Santa María o Santamaría que i ei lo mei frequent. Que's tròba a la 35au plaça deus noms mei espandits en cadua de las quate provincias bascas deu sud. Per l'Enciclopèdia basca Auñamendi Eusko Entziklopedia, l'origina deu nom qu'ei plan a Heleta. De Heleta que passè en Hauta-Navarra e en Gipuskoa, puish que s'espandí per Bizkaia, Araba e per Haut-Aragon abans d'invadir l'Espanha tota, en un briu alimentat peus movements migratòris deus capdèths heletarrak e deus lors descendents. Segon l'article de la wikipedia francesa consacrada a Heleta, dus d'aquèths capdèths heletarrak que hasón de corregidores (governadors) a Burgos. Mei luenh, que vederam los cas de dus autes qui haràn tanben de governadors, un a Saragossa, l'aute a la Vath d'Aran, enquèra que neishuts tots dus en la Navarra incorporada a França despuish, respectivament, ua e cinc generacions.
A l’ostau de Santa Maria de Heleta, mei d’un idiòma que s'i devèn parlar. De segur, que s’i parlava lo basco baish-navarrés. La mair de popa, la ninoèra e los serviciaus en generau non parlavan pas nada auta lenga. A mei, parlar basco qu’èra indispensable entau gojat destinat tà har de curat entà poder predicar e con.hessar los fidèus en l'unica lenga compresa peu pòble. Totun la lenga parlada enter eths peus mèstes de l’Ostau de Santa María qu’èra probable meilèu romanica, prumèr gascon navarrés e espanhòu, e mei tard francés. La lenga mei parlada que devèva depéner de l’origina de la dauna de l’ostau e de l'epòca. Lo mèste de l’ostau, Martin de Santa Maria qu’èra eth medish capitani de l’armada espanhòla. Pedro, l'ainat, qu’estó tanben capitani de l’armada espanhòla. Que maridè ua espanhòla, doña Graciana de Ursúa, qui serà dongas la dauna de l'Ostau. Lo frair capdèth, tanben de petit nom Pedro (que devè n'aver un dusau de petit nom associat a Pedro com Pedro Manuel) qu’ estó tanben capitani, puish generau de l’armada espanhòla e que vadó governador de la vila de Saragòssa (1627). L'istuèra non precisa pas lo hat d’aqueth capdèth. Qu'ei possible que fondè ua casa Santamaría deu costat de Saragòssa (n'i son quate recensadas au capdulh aragonés). Lo hilh deu prumèr Pedro e de Graciana, Charles/Carles/ Carlos qu’estó capitani-major de la ciutadela de Sent Joan de Pè de Pòrt, dongas au servici deu rei de França e de Navarra. N'agó pas a deishar lo país, aqueth. Lo frair capdèth Pèir/Pierre/Pedro tanpòc: qu’estó curat de Heleta. Carles que podó maridar ua hilha deu pais, Catarina de Montreal, hilha de Tristan, baron d’Armendarits. Atau, la lenga gascona que podó tornar tà l’Ostau de Senta Maria. L’ainat d'en Carles e de na Graciana,Tristan, qu’estó capitani de l’armada francesa e que maridè ua soletana, egaument de la petita noblessa, confirmant atau lo retorn de la lenga gascona a l’Ostau. Los hats deus quate hilhs de Tristan que son significatius : l’ainat Pierre qu’estó militar francés au servici deus Borbons. Lo capdèth, tanben nomat Pedro, qu’estó militar espanhòu, que hasó de governador en tèrra au còp espanhòla e gasconofòna: "el valle de Arán y Castelleón" (la Vath d’Aran e Castèth-Leon). Que's morí a Barcelona en 1758. Aparentament, n’èra pas lo prumèr Santa Maria heletar a installà’s au Principat de Catalonha, puish lo blason (retocat) deus Santa Marias que i èra dejà present desempuish aumensh un centenat d'an(n)adas. Lo tresau frair, Joan/Jean de Santa Maria o de Sainte Marie qu’estó caperan a l’Isla de Baish, en Savés (Gasconha) e que i vadó canonge. Lo darrèr frair Armand qu’estó militar francés e que's morí de la pèsta a Tolon. Uei lo dia, los descendents francés deu linhatge heletar que's disen Sainte Marie, Sainte-Marie o Saintemarie, pas mei Santa María. E tant los Sainte Marie, etc de França com los Santamarias d'Espanha e de l'America hispanica que viven uei lo dia com tot lo monde, que non exclusivament de l'ofici militar o eclesiastic, non com los lors ajòus infançons.
.Jo qu'èi devut eretar deus mens ajòus navarrés lo men escepticisme envèrs la legitimitat deus Estats e d'aquera frontèra qui assepara los dus penents deus Pirenèus. De hèra joenòt enlà, que m'i soi tostemps vist dab un pè au nòrd e un pè au sud, o, a còps, l'arrevèrs: un pè au sud e un pè au nòrd. Que deu plan estar un trèit genetic, aquò.


text:
Vector (biologia)
Tradicionalament, en medecina, en biologia animala o en fitopatologia, un vector es un organisme que provòca pas d'esper el, una malautiá mas que dispersa l'infeccion en transportant los agents patogèns d'un òste cap a l'autre ; par exemple lo pesolh es vector de divèrsas malautiás que lors consequéncias son importantas en agricultura e dins los vergièrs. Pels animals, gaireben totas las « malautiás de vector » son de zoonòsis, es a dire de malautiás passant de l'òme cap als animals domestics e/o salvatges, a vegadas surgentas o tornant surgir. Dins una economia mondializada e un monde ont se circula mai que mai e e mai que mai aviat, lo seguiment e lo contraròtle epidemiologic e ecoepidemiologic d'aquelas malautiás es vengut fòrça dificil malgrat lo progrès de la biologia e de sos espleches. L'OMS collabòra mai que mai amb l'OIE.
.
Somari
Caracteristicas dels vectors[modificar | modificar la font]
Una espècia « vector » es en general associada a qualques « espècias sèrvas ». Dins lo cas de virus, bacterias o protozoaris, l'agent infecciós se pòt tanben transmetre « verticalament », lo vector ven alara tanben sèrva.
Lo vector rarament a solament un ròtle de transportaire ;
Mantun agent patogèn a son cicle de reproduccion sexuada que se passa dins lo vector (per exemple per la malària).
La majoritat dels protozoaris se multiplican e se transforman dins lo vector ont obtenon lor poder infectant (se ditz alara « transmission ciclopropagativa »).
D'autras se transforman dempuèi d’embrion (se ditz alara « transformacion evolutiva » dins lo vector).
Dins d'escasses cases lo patogèn pòt afeblir lo vector, e mai lo tuar. E los parasitas pòdon tanben modificar lo comportament de son òste (interaccions durablas), per exemple per que venga pus aisit de manjar.
L'associacion micròbi-vector fa la lucha contra las malautiás induchas fòrça mai complèxa.
En epidemiologia, ecoepidemiologia e medecina[modificar | modificar la font]
Dins los cases de malautiás transmesas par fissada o mordida d'artropòdes, l’OMS (Organizacion Mondiala de la Santat) definís lo vector coma « un artropòde ematofaga, qu'assegura la vida, la transformacion, de còp que i a la multiplicacion e la transmission d’un agent patogèn infecciós o parasitari.». Per extension, qualques metazoaris que son pas d'artropòdes son inclús coma las sangsugas).
Son subretot:
- acarids (notablament del sosòrdre dels Ixodida o los pats)
- insectas (entressentiment diptèras, brachicèras o nematocèras)
Exemples :
- Mantunas espècias de moissals son insecta vector importants, per exemple,
per la malària, la dengue o lo virus del Nil occidental que provòca una malautiá.
- Las piuses transmeton divèrsas malautiás que la pèsta (Yersinia pestis) coma o mostrèt Paul Louis Simond en 1897. La piuse es vectora d’autres agents patogèns que Bartonella.
- D'autres espècias de pats son vectors de malautiás grèvas coma la Malautiá de Lyme recentament descobèrta e en extension importanta.
- Divèrsas espècias (canids, chiroptèrs) pòdon veïcular de formas de ràbia e la transmetre per lors morsuras.
Vector biologic en terapia genica[modificar | modificar la font]
Los vectors en terapia genica an totes una caracteristica en comun : s'assòcian als transgèns en neutralizant lors cargas negativas.
E mai pòdon presentar d'autras proprietats :
- favorir lo transit dins la cellula;
- permetre lo ciblatge de cellulas especificas, patologicas, dins un organisme entièr ;
- permetre de ciblar un site d'insercion precís dins los cromosòmas cellulars.
Los vectors de transferiment dels gèns pòdon èsser de macromoleculas cargadas positivament, o de virus, que se tirèt los gèns patogènas.
Vector biologic en engenh genetic[modificar | modificar la font]
En biologia moleculara e en engenh genetic, los vectors son de moleculas d'ADN que permeton la propagacion de sequéncias d'interès. S'agís de moleculas d'ADN quimèras coma los plasmidis o los cromosòmas artificials bacterians, contenent una origina de replicacion e mai d'un marcadors genetics. L'origina de replicacion permet de mantenir lo vector dins la cellula cibla amb las generacions.
Principals tipes de vectors[modificar | modificar la font]
- Cromosòmas artificials bacterian e de levadura
- Plasmidis, cosmides
- Virus, SV40, bacteriofagas


text:
Vanzy
Vanzi en arpitan (Vanzy en francés) es una comuna arpitana de Savòia, situada dins lo departament de la Nauta Savòia e la region de Ròse-Aups.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Se sap #que i i aguèt una preséncia préhistorique e protohistorique sus l' actuala municipalitat de Vanzy en rason de l'existéncia de cinc luòcs archéologiques.
On sait qu'il y eut une présence préhistorique et protohistorique sur l'actuelle commune de Vanzy en raison de l'existence de cinq sites archéologiques.


text:
fredoc
Occitan Warrior
Nombre de messatges : 916
Atge : 38
Localisacion : Biarn
Dialècte : Mai d'un dialècte
Nivèl de Lenga : Parli naturalament
Dins OCCITANIA !!, demòri a costat : de l'Estadi
Date d'inscription : 08/08/2007
Aquiu lo myspace d'un grop qui ei passat a Hestiv'òc augan:
http://www.myspace.com/larocolita
Que vienen d'Equator, e que foton lo oai e que desvelhèn lo public de Pau darrèr lo grop soporific Gai saber.
Lo cantaire que digo mantuns còps frasas en occitan com: "Que va plan?" o "Adiu Pau". Qu'avè plan aprés la leiçon.
Qu'an acabat ua tornada en Euròpa, mes s'avetz lo parat de'us véder, que vos conselhi d'i anar.
_________________
Ací qu'ei l'alh ! ce disè la ceba. / Amic de cadun, amic de degun.
"La vida es una tombola", Manu Chao.


text:
Saussinhac
Saussinhac [1], oficialament en francés Saussignac, es una comuna d'Occitània, dins la region istorica de Perigòrd, administrada per lo departament de Dordonha de la region d'Aquitània..
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Toponimia[modificar | modificar la font]
Lo nom de Saussinhac ven dau nom d'òme latin Celsinius, emb lo sufixe -acum [2],[3], latinizacion del sufixe celtic -*ako. Saussinhac èra donc una anciana granda propietat gallo-romana.
Remarca sus la grafia : una grafia estrictament etimologica seriá Çaussinhac. Mas pòt arribar, en occitano-romanic, que lo respècte de ç etimologic siá pas automatic : veire lo sufixe aumentatiu-pejoratiu -às, de -aceus [4]. Una grafia Çaussinhac seriá pesuga, inutilament pauc populara, e riscariá de se far escriure *Caussinhac sus los panèus. Val mai gardar Saussinhac. Saucinhac es una cacografia faussament etimologica. Veire Salsinha.
Istòria[modificar | modificar la font]
Entre 1794 (o benlèu abans) e 1836, Rasac de Saussinhac èra de la comuna de Saussinhac [5].
Administracion[modificar | modificar la font]
- Abans la refòrma cantonala de 2014, aplicada en 2015, la comuna èra dau canton del Sigolés; es ara dau canton dau Sud-Brageiragués.
Demografia[modificar | modificar la font]
- Lo grafic fonciona pas emb los nombres superiors a 1000, que correspondon en gròs al periòde de la fusion entre Saussinhac e Rasac. Aquí-los : 1793 : 1180; ; 1806 : 1350; 1821 : 1368; 1831 : 1110 abitants.
- Las chifras de populacion de 1800 pausan problèma (sembla que Rasac èra pas recensat a part)
- 1836 : Rasac (670 abitants) ven una comuna independenta, d'aquí la baissa de la populacion.
- 2012 : 427; 2013 : 429 abitants (21 ab/km²)
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ http://communes-oc.cg24.fr/cantons/sigoules/SAUSSIGNAC.htm
- ↑ Albert Dauzat, Charles Rostaing, Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France, Librairie Guénégaud, reedicion 1984
- ↑ http://communes-oc.cg24.fr/cantons/sigoules/SAUSSIGNAC.htm
- ↑ Loïs Alibèrt, Gramatica occitana, C.E.O. de Montpelhièr, segonda edicion, 1976, p. 364
- ↑ http://cassini.ehess.fr/cassini/fr/html/fiche.php?select_resultat=35556