text:
Espanha
Espanha es un país dau sud-oèst d'Euròpa qu'ocupa la màger part de la Peninsula. Sa capitala es Madrid. Es frontalier de França, d'Andòrra e de Portugal. Au nòrd e au sud, es limitat per l'Ocean Atlantic e a l'èst per la Mar Mediterranèa. Leis illas Canàrias, situadas dins l'Ocean Atlantic, ne'n fan partida. A una geografia montanhosa marcada per un clima generalament mediterranèu ò semi-arid. Resultat d'un procès lòng de fusions d'unei reiaumes iberics formats dins lo corrent de la Reconquista, presenta d'identitats regionalas fòrtas e una organizacion politica fòrça descentralizada.
Poissança mondiala majora pendent lo sègle XVI après la descubèrta e la colonizacion d'America, lo país conoguèt un declin lòng fins au sègle XX marcat per la pèrda progressiva de son empèri. De 1936 a 1939, una guèrra civila saunosa entraïnèt la formacion d'un regima faissista dirigit per lo generau Francisco Franco. Après sa mòrt en 1975, una transicion permetèt de formar un regime democratic que permetèt d'integrar Espanha a l'Union Europèa. Aquò favorizèt lo desvolopament economic dau país que venguèt la cinquena poissança economica de l'Union.
Lo gentilici es espanhòl -òla (var. espanhòu -òla).
Somari
- 1 Geografia
- 2 Istòria
- 2.1 Preïstòria e Antiquitat
- 2.2 La formacion e l'expansion de l'Espanha de l'Edat Mejana e de la Renaissença
- 2.3 Lo declin d'Espanha
- 2.4 L'Espanha modèrna
- 3 Organizacions politica e territòriala
- 4 Afaires estrangiers e defensa
- 5 Economia
- 6 Cultura
- 7 Bibliografia
- 8 Nòtas e referéncias
- 9 Vejatz tanben
- 10 Ligams extèrnes
Geografia[modificar | modificar la font]
Geografia fisica[modificar | modificar la font]
Espanha es un país montanhós d'una superficia de 497 000 km² que 56% de son territòri es situat entre 400 e 1 000 m d'altitud. Sus lo continent europèu, solament Soïssa a una altitud mejana pus auta. En revènge, au contrari dei regions aupencas lei cimas pus importantas passan pas 3 500 m. Lo pus aut es lo mont Mulhacén (entre 3 478 e 3 482 m) dins la Sierra Nevada au sud. Pasmens, fau nòtar l'existéncia dau mont Teide (entre 3 715 e 3 718 m) dins leis illas Canàrias.
Sièis ensems compausan leis elements majors de la topografia dau país :
- la region de Meseta cuerb aperaquí 40% de sa superficia e es l'ossatura de la peninsula. Es format de plans d'altitud auta enviroutat de cadenas de montanhas coma lei monts Cantabrics e la cordilhera Iberica centrala. Au centre, es marcat per la vau de Tage qu'es lo fluvi pus lòng de la Peninsula Iberica. Dos autrei rius majors, Douro e Guadiana, passan tanben dins la region respectivament au nòrd e au sud.
- lo bacin d'Èbre fa geologicament partida de Meseta. Fluvi pus poderós d'Espanha, forma una vau importanta entre lei regions centralas e lei Pirenèus.
- lei cordilheras catalanas forman un relèu d'altitud mejana magerament situada en Catalonha. Son percorrudas per divèrsei rius a l'origina d'una erosion importanta.
- lei Pirenèus forman un relèu important au nòrd que marca la frontiera ambé França dempuei l'Edat Mejana.
- lei cadenas beticas son situadas dins lo sud lòng de la Mar Mediterranèa. La longor dau sistèma principau aganta 800 km. D'autrei cadenas mai ò mens isoladas existisson a l'entorn d'aquel ensems fins a la region de Meseta.
- lo plan de Guadalquivir es una region sedimentària situada a l'oèst e au nòrd dei cadenas beticas. Es lo pus estendut d'Espanha.
Clima[modificar | modificar la font]
Lo territòri espanhòla se devesís entre tres zònas climaticas :
- una region sud, nòrd-èst e nòrd-oèst que presenta un clima mediterranèu caracterizat per d'estius secs e cauds. Doas variantas existisson en foncion de l'altitud e de latitud que son aumentacion demenís l'aspèct canicular dei periòdes cauds.
- una region sud-èst que presenta un clima semi arid. Pron similar au clima mediterranèu, es caracterizada per una sason seca lònga que pòu s'estendre sus la prima e sus l'autona.
- una region que s'estend sus lo rèsta dau territòri que presenta un clima d'influéncia continentala. D'efècte, es pas un clima continentau tipe e sei caracteristicas vertadieras oscillan entre un clima sec moderat per lei precipitacions e l'èr portats per l'Ocean Atlantic.
Demografia[modificar | modificar la font]
Espanha aviá oficialament 47 059 533 abitants lo 1èr de genier de 2013. Aquò representava una densitat de populacion de 93 ab/km². Èra fòrça inegalament despartida sus lo territòri e concentrada lòng dei regions litoralas e au sen de la region de Madrid. Son estructura es caracteristica d'un país desvolopat amb una esperança de vida auta (81 ans en 2012), de taus de feconditat e de mortalitat febles e una populacion que son temps se situa magerament entre 15 e 64 ans. L'imigracion a donc un ròtle importanta dins lo mantenement de la creissença demografica.
La premiera vila espanhòla es Madrid que son aglomeracion agantava 5,8 milions d'abitants en 2005 e qua fa partida dei vilas pus importantas d'Euròpa. Barcelona (4,7 milions en 2005) es la segonda vila pus importanta e es tanben un centre europèu major. Sa posicion pus pròcha dau rèsta dau continent li permet d'aver un ròtle primordiau au sen de l'economia nacionala. Quatre autreis aglomeracions passan lo milion d'abitants (Valéncia, Malaga, Sevilha e Bilbao). Son situadas dins de regions litoralas.
Lengas[modificar | modificar la font]
Unei lengas territorialas existisson en Espanha. An divèrseis estatuts. L'espanhòl ò castelhan es la lenga oficiala de l'estat. Es la lenga premiera de 74% de la populacion — magerament dins lei regions sud e centralas — e es mestrejada per la màger part deis abitants. Domina leis autrei lengas dins un rapòrt de diglossia.
Quatre lengas a un estatut locau de cooficialitat definit per lei comunautats autonòmas :
- lo catalan es la lenga premiera de 17% de la populacion. Es cooficiau dins la Generalitat de Catalonha, lo País Valencian e leis illas Balearas. En revènge, a ges d'estatut dins lei regions perifericas de l'espaci catalan situadas dins d'autrei regions.
- lo galèc es la lenga premiera de 7% de la populacion. Es coficiau en Galícia mai pas en Astúrias ont es parlat perifericament.
- lo basco es la lenga premiera de 2% de la populacion concentrada dins lei regions bascas (Comunautat Autonòma Basca, Comunautat Forala de Navarra) ont es cooficiau.
- l'occitan (dialècte aranés) es la lenga premiera de la Val d'Aran. Es cooficiau dins la Generalitat de Catalonha.
D'autrei lengas existisson encara sus lo territòri espanhòu mai an una reconóissança limitada ò, sovent, ges d'estatut oficiau :
- l'aragonés es parlat au nòrd d'Aragon. De projèctes regionaus de proteccion existisson que se son gaire concretizats.
- l'asturleonés (nomenat asturian en Astúrias, leonés en Leon e mirandés en Portugal) es parlat dins lo nòrd-oèst. Beneficia d'una proteccion parciala en Astúrias[1].
- l'estremenu es parlat au nòrd d'Extremadura. Es considerat coma menaça en causa de la disparicion rapida de sei locutors.
- lo berbèr es parlat dins l'enclava de Melilla e per de minoritats deis illas Canàrias (dialècte guanche).
- l'arabi es parlat dins l'enclava de Ceuta.
Religions[modificar | modificar la font]
Espanha es un país fòrça omogenèu regardant la religion de seis abitants. En 2011, 70,1% se considerava coma catolic e 24,1% coma sensa religion. Pasmens, coma dins la màger part d'Euròpa Occidentala, l'influéncia de la Glèisa Romana demenís e mai de la mitat dei fidèus an una practica limitada. Leis autrei religions son minoritàrias.
Istòria[modificar | modificar la font]
Preïstòria e Antiquitat[modificar | modificar la font]
Preïstòria e premiers pòblaments antics[modificar | modificar la font]
Lei traças pus ancianas de preséncia d'ominidats (Homo antecessor) en Espanha foguèron descubèrtas sus lo sèti paleontologic d'Atapuerca e datan de 1,2 milions d'annadas[2]. Puei, s'i desvolopèron ò s'i installèron divèrseis espècias pus desvolopadas coma Homo heidelbergensis ò Homo neanderthalensis. Enfin, l'òme modèrne (Homo sapiens) i arribèt i a 35 000 ans après lo passatge dei Pirenèus.
Après la Preïstòria, leis Ibèrs son le premier pòble mencionat dins la peninsula dins de documents escrichs. Avans lo sègle V avC, lei Cèltas migrèron dins la peninsula onte se mesclèron ai pòbles locaus. A partir dau sègle IX avC, lei Fenicians comencèron d'installar de comptadors maritims (Malaga, Cadix, Ibiza, Cartagèna...). Puei, au sègle VII avC, de colons grècs s'installèron tanben lòng dei costats. Aquelei marchands e colons aguèron una influéncia importanta sus certanei populacions indigènas. Per exemple, se desvolopèt a l'entorn de la vila de Tartessos una lenga e una escritura pròprias fòrça marcadas per l'influéncia cultura feniciana e egipciana.
Periòdes cartaginés e roman[modificar | modificar la font]
Après la desfacha cartagenisa a l'eissida de la Premiera Guèrra Punica (264-241 avC), la Peninsula Iberica venguèt lo còr de la poissança novèla de Cartage sota l'impulsion de l'ostau Barca. La màger part de son territòri foguèt conquista ò somesa per lei Cartaginés mai aquela expansion causèt de tensions novèlas ambé Roma. En 219 avC, lo sètge e la conquista de la vila de Sagonta, aliada ai Romans, foguèt a l'origina de la Segonda Guèrra Punica (218-201 avC) que s'acabèt per una desfacha novèla e majora de Cartage. Una partida de sei possessions ibericas foguèt ocupada per lei Romans e l'autra capitèt de restaurar son independéncia.
Dins lo corrent dau sègle II avC, lei Romans acomencèron la conquista sistematica de la peninsula (dicha Hispania). Se turtèt a de resisténcias importantas, especialament dins lo nòrd, e s'acabèt solament pendent lo rèine d'August (37 avC - 9 apC). L'influéncia romana aguèt d'efèctes importants dins la region — franc dei zònas montanhosas dau nòrd — regardant la politica, l'economia e la tecnica. L'aristocracia locala foguèt integrada au sen deis òrdres dei senators e dei chivaliers e, en 74, lo drech latin e la ciutadanetat romana foguèron estenduts a la region. Hispania foguèt la província d'origina d'uneis emperaires (Trajan, Adrian...) ò conselhiers importants dau govèrn (Senèca...). Gràcias a l'instauracion de la Pax Romana, Hispania conoguèt un desvolopament economic important (exportacions de vin, d'òli, de metaus) e lei Romans creèron unei vilas novèlas coma Saragossa ò Valéncia. Favorizèt tanben l'expansion dau crestianisme.
A partir dau sègle III, l'Empèri Roman acomencèt de declinar e son territòri deguèt faciar divèrseis invasions de pòbles barbaras venguts d'Euròpa Centrala e d'Asia. En 406-407, l'afondrament dei defensas romanas d'Occident entraïnèt l'installacion dei Vandals dins l'Andalosia actuala e dins lo nòrd de Galícia e dei Sueves dins lo sud de Galícia e leis Alans dins lo Portugal modèrne en 411. En 429, lei Visigòts obliguèron lei Vandals de se desplaçar en Africa dau Nòrd e formèron un reiaume important estendut sus la Peninsula Iberica e sus Gàllia.
La formacion e l'expansion de l'Espanha de l'Edat Mejana e de la Renaissença[modificar | modificar la font]
Periòde visigòts e conquista musulmana[modificar | modificar la font]
En 454, lei Visigòts acomencèron de conquistar la Peninsula Iberica que foguèt totalament ocupada levat dau nòrd-oèst e dau litorau nòrd. Après la batalha de Vouillé (507) e la pèrda d'Aquitània, la peninsula venguèt lo centre dau Reiaume Visigòt que sa capitala foguèt installada a Toledo en 554. En 586, ne'n ocupèt la màger part après la somission dei Sueves. Dins lo corrent dau sègle VI, capitèt d'integrar leis aristocracias germanicas e romanas au sen d'una classa dirigenta unica e leis envaïsseires foguèron tanben assimilats per lei populacions indigènas (abandon dau gòtic au profiech dei parlars romans). Pasmens, aquel edifici demorèt fragil en causa dei conflictes entre lo rèi e sei senhors pus importants.
En 711, aquelei tensions foguèron belèu la causa de l'invasion d'una armada berbèra venguda sostenir lei princes en lucha còntra lo poder centrau. Lo rèi visigòt e son armada foguèron esquichadas e tota la peninsula, franc dei montanhas meridionalas onte se formèt lo Reiaume deis Astúrias, foguèron annexadas per lo Califat Omeiade en 732. En 756, après l'afondrament dau Califat Omeiade, un eiretier de la dinastia capitèt de conquistar lo poder en Espanha e d'i formar l'Emirat de Còrdoa que venguèt un califat en 929.
Lei musulmans s'installèron lòng dau litorau mediterranèu, especialament en Andalosia e dins lo bacin de l'Èbre. Dicha Al Andalús, la region musulmana de la Peninsula Iberica conoguèt un desvolopament important gràcias a l'introduccion de tecnicas novèlas (subretot d'aigatge) per lei venceires. Lei crestians e lei josieus obtenguèron l'estatut de dhimmis e demorèron relativament liures. L'islamizacion de la peninsula acomencèt de progressar a partir dei sègles IX e X quand la pression per convertir lei populacions indigènas a l'islam venguèt pus fòrta. Pasmens, a partir de 1002, lo Califat de Còrdoa declinèt rapidament en causa de guèrras de succession ò de poder entre lei faccions arabias, berbèras e indigènas de son aristocracia. En 1031, aquò entraïnèt sa division entre 23 emirats locaus dichs taifas.
La Reconquista[modificar | modificar la font]
La Reconquista designa lo lòng procès — de 718 a 1492 — que permetèt ai reiaumes crestians de la Peninsula Iberica de conquistar lei territòris sota contraròtle de princes musulmans. Associat ai Crosadas e renfòrçat per de chivaliers venguts d'Euròpa Occidentala, lo movement aguèt un ròtle primordiau sus l'estructuracion politica d'Espanha.
Acomencèt tre lo sègle VIII quand lo Reiaume deis Astúrias capitèt d'estendre son influéncia en direccion de Galícia e vèrs lo sud. Installats a Oviedo, sei sobeirans se presentèron coma lei successors dei Visigòts. En 912, installèt sa frontiera ambé lo Emitat de Còrdoa lòng dau fluvi Douro. En revènge, dins lo bacin de l'Èbre — poblat per de populacions musulmanas nombrosas — resistiguèt ais ofensivas francas, especialament durant aquelei menats per Carlesmanhe que poguèt solament ocupar una faissa territòriala estrecha au sud dei Pirenèus.
Dins lo corrent dau sègle XI, la fragmentacion deis estats musulmans après la disparicion dau Califat de Còrdoa foguèt una occasion novèla d'expansion per lei reiaumes crestians. Èran militarament pus poderós que lei taifas e poguèron impausar de tribúts importants en cambi d'un mantenement de la patz. Son organizacion acomencèt tanben de s'estabilizar après la mòrt dau rèi de Navarra Sanç lo Grand (1004-1035) ambé la formacion de tres reiaumes dirigits per sei fius : lo Reiaume d'Aragon a l'èst, lo Reiaume de Navarra — que gardèt son independéncia mai demorèt un estat pichon — au nòrd e lo Reiaume de Castelha — aumentat per l'absorpcion dau Reiaume de Leon (estat successor dau Reiaume deis Astúrias) tre 1037 — au nòrd e a l'oèst. Completat per la formacion de Portugal en 1139, aquel esquèma demorèt en plaça fins a la fin de l'Edat Mejana.
L'avançada militara d'aquelei reiaumes, especialament de Leon e de Castelha, foguèt inicialament aisada car progressèron dins lei regions vuejas entre Douro e la Cordilhera Centrala. En revènge, lei regions pobladas d'Arabis ò de convertits a l'islam resistiguèron. En 1086, en fàcia de la pression militara creissenta dei crestians (presa de Toledo en 1085 per Alfons VI de Leon), lei taifas demandèron l'ajuda deis Almoravides. Ocupèron leis estats musulmans de la peninsula e ganhèron la batalha de Sagrajas (1086) que permetèt d'arrestar lei progrès crestians.
Au sègle XIII, la Reconquista contunièt gràcias a la creacion deis òrdres religiós militars e a l'estrambòrd dei chivaliers crestians desirós de participar ai Crosadas. Pasmens, en 1195, aquelei fòrças foguèron esquichadas a Alarcos per leis Almohades — qu'avián conquistat leis estats musulmans espanhòus entre 1145 e 1172. Aquela desfacha suscitèt un apèu de la papautat qu'entraïnèt la reünion d'una coalicion gropant lei reiaumes de la peninsula sostenguts per d'importants còrs de chivaliers venguts d'Euròpa (principalament de França). En 1212, ganhèt la batalha de Las Navas de Tolosa onte la màger part dei fòrças musulmanas foguèron anientadas. Après aquela victòria, la màger part de la peninsula foguèt conquistada per leis estats crestians (Còrdoa en 1236, Sevilha en 1248, Cadis en 1263) franc dau Reiaume de Granada que gardèt son independéncia fins a 1492 en cambi dau pagament d'un tribút important.
L'afirmacion dau Reiaume de Castelha e lo declin catalan[modificar | modificar la font]
Lo Reiaume de Castelha foguèt lo beneficiari principau de la Reconquista e son sobeiran esitèt pas d'adoptar lo títol d'Imperator totius Hispaniae ai sègles XI e XII. Après l'union definitiva dei Reiaumes de Leon e de Castelha en 1230, èra la premiera poissança territòriala de la region. Adoptèt una politica pus dura — a respèct per exemple d'aquela d'Aragon — còntra lei populacions musulamanas que foguèron marginalizadas ò expulsadas après de revòutas. Aquò empachèt pas d'acòrds concluts per certanei rèis coma Alfons VI ò Ferdinand III per limitar la resisténcia musulmana dins lo corrent dei periòdes d'avançadas. Pasmens, au sègle XIV, una crisi de succession e una lònga guèrra civila — que se transformèt en conflicte periferic de la Guèrra de Cent Ans — entre lei partisans de Pèire Ièr e d'Enric de Trastamare entraïnèt un novèu periòde d'ostilitat còntra lei musulmans e tanben còntra lei josieus. Aqueu periòde causèt una demenicion de la poissança castelhana durant lo sègle XIV (desfacha còntra lei Portugués en 1385) mai favorizèt l'emergéncia d'una aristocracia militara e un començament de sentiment d'unitat nacionala.
D'aqueu temps, lo Reiaume d'Aragon èra vengut una poissança mediterranèa importanta. D'efècte, basat sus una aliança entre leis Ostaus d'Aragon e de Barcelona definitivament concluda en 1137, aqueu reiaume aguèt un ròtle important dins la Reconquista au sègle XII (presa de Saragossa, de Lerida e de Terual). En revènge, sa temptativa d'expansion au nòrd dei Pirenèus s'acabèt per una revirada e per la mòrt de Pèire II a la batalha de Murèth (1213). Puei, blocat après la conquista de Valéncia dins son expansion vèrs lo sud per la conquista castelhana de Múrcia, dirigiguèt sa politica militara vèrs la Mar Mediterranèa (conquista deis illas Balearas).
Aquelei conquistas foguèron integradas au sen d'un ensems complèx de reiaumes segondaris dirigits per de fius cadets de l'Ostau de Barcelona e liats entre elei per de pactes destinats a la proteccion dei libertats de cada entitat. Lei populacions aràbias conoguèron donc de sòrts variables segon lei regions : expulsion deis illas Balearas, mantenement dins lo bacin d'Èbre (pasmens ambé pèrda de l'usatge oficiau de l'arabi) e a l'entorn de Valéncia (ambé mantenement de l'usatge oficiau de l'arabi). A la fin dau sègle XIII, lo rèi aragonés capitèt tanben de venir rèi de Sicília segon un procès complèx que se debanèt entre 1282 e 1296 e que li permetèt tanben d'obtenir lo drech de conquistar Sardenha (conquista realizada entre 1323 e 1412) e Corsega (ges de temptativa importanta per ocupar l'illa que demorèt possession de Gènoa). Enfin, en 1442, lo reiaume de Napòli foguèt conquistada.
Aquò entraïnèt la formacion d'un reiaume important dependent de l'Ostau de Barcelona que gropava Aragon, la mitat sud d'Itàlia, leis illas Baleares, Sardenha e Sicília. Pasmens, a partir dau sègle XV, acomencèt de declinar en causa d'una crisi economica, de revòutas periodicas de paisans e de la disparicion d'Ostau de Barcelona que foguèt remplaçat per un Ostau castelhan eissit dei Trastamare. Aqueu cambiament de poder entraïnèt de tensions importantas entre lo rèi d'origina castelhana e son aristocracia d'origina catalana. En 1462, una guèrra civila comencèt entre lei dos camps. Marcada per d'intervencions estrangieras, en particular aquela de França que poguèt ocupar Cerdanha e Rossilhon fins a 1493, accelerèt lo declin dau reiaume e favorizèt son union ambé Castelha gràcias au maridatge entre Ferrand II d'Aragon e Isabèl Ièra de Castelha.
Lo Sègle d'Aur Espanhòu e l'apogèu d'Espanha[modificar | modificar la font]
Ferrand II d'Aragon e Isabèl Ièra de Castelha dirigiguèron ensems lo novèu reiaume. Cada entitat i gardèt seis institucions e sei drechs mai Castelha — reiaume pus poblat d'Espanha — prenguèt pauc a pauc l'egemonia. En 1492, foguèt aumentada de l'Emirat de Granada que sa conquista marquèt la fin de la Reconquista. Aquò renforcèt una politica religiosa, començada en 1478 ambé la creacion d'una Inquisicion espanhòla, fòrça repressiva còntra lei non crestians. Ansin, en 1492, lei Josieus dau reiaume deguèron « chausir » entre la conversion ò l'expulsion. En 1502, foguèt lo torn dei musulmans de Castelha (levat de Granada) puei d'aquelei d'Aragon en 1526. En 1568, aquela politica entraïnèt una revòuta massiva dei musulmans de Granada que foguèt esquichada. Enfin, entre 1609 e 1614, lei musulmans foguèron expulsats d'Espanha.
En fòra de l'annexion dei darrierei regions musulmans de la peninsula, 1492 foguèt tanben l'annada de la descubèrta d'America per Cristòl Colomb. En 1494, Espanha capitèt de s'assegurar la sobeiranetat — fòrça teorica — sus lei tèrras novèlas e acomencèt de lei conquistar. Aprofichant lei divisions politicas localas, lei desvastacions causadas per lei malautiás novèlas vengudas d'Euròpa e sa superiotat tecnologica (arma de fuòc), leis Espanhòus capitèron de conquistar leis estats astècs en 1521, l'Empèri Incà en 1533[3] e la màger part dei ciutats-estats maias entre 1520 e 1547[4]. Puei, l'expansion espanhòla contunièt en Asia (conquista dei Filipinas dins leis annadas 1560) e sus lo rèsta dau continent american, especialament en America dau Sud. Enterin, divèrsei pòrts arabis de Mediterranèa foguèt tanben atacats e ocupats coma Melilla (1497) ò Oran (1509). Espanha èra d'ara venguda una poissança mondiala majora — basada sus la poissança economica dei jaciments d'aur americans — qu'agantèt son apogèu durant lei rèines de Carles Quint (1516-1555) e de Felipe II d'Espanha (1556-1598).
D'efècte, Carles Quint capitèt d'unificar lei territòris espanhòus amb aquelei — alemands e austrians — de l'Ostau Habsborg. Premier prince europèu, se turtèt a l'oposicion acarnada de la França de Francés Ièr mai capitèt de rompre leis ambicions francesas en Itàlia. En revènge, poguèt pas sometre França que contunièt d'assaiar de rompre la dominacion espanhòla en Euròpa. Après son abdicacion, foguèt remplaçat en Espanha, en Itàlia e ai País Bas per Felipe II[5]. En 1580, i foguèt apondut Portugal, sei colonias e son comèrci d'espècias après la mòrt sensa eiretier de son rèi e l'adopcion d'una union personala entre lei coronas espanhòla e portuguesa.
Lo declin d'Espanha[modificar | modificar la font]
Lo declin dei Habsborg d'Espanha e la Guèrra de Succession d'Espanha[modificar | modificar la font]
A partir de la fin dau sègle XVI, Espanha acomencèt de subir una tièra de desfachas que minèron rapidament sa poissança. Dins l'encastre dau desvolopament de la Reforma protestanta, Felipe II assaièt de se pausar coma lo defensor dau catolicisme e mau contentèt leis estats e sei subjèctes protestants. En 1581, lei Províncias Unidas se proclamèron independentas e la guèrra navala començada còntra l'Anglatèrra anglicana s'acabèt per una revirada en 1588. Dins leis annadas 1620, lo país s'engatjèt dins la Guèrra de Trenta Ans que s'acabèt tornarmai per una desfacha espanhòla ai tractats de Vestfàlia (reconóissança de l'independéncia dei Províncias Unidas en 1648) e au tractat dei Pirenèus (pèrda de Rossilhon annexat per França en 1658). Enterin, divèrsei guèrras se debanèron dins la peninsula còntra Portugal que restaurèt son independéncia en 1649 e còntra Catalonha que faguèt secession sensa succès. Enfin, Espanha foguèt la victima principala de l'expansion francesa menada per Loís XIV.
La situacion s'agravèt a la fin dau sègle XVII quand lo rèi Carles II moriguèt sensa eiretier. D'efècte, leis Espanhòus chausiguèron Felipe V un eiretier de Loís XIV coma rèi menaçant de permetre una unificacion entre França — alora premiera poissança mondiala — e Espanha — premiera poissança coloniala — èra pas acceptabla per leis autrei poissanças europèas. Una guèrra lònga e saunosa de 1701 a 1714 s'acabèt per un compromés : Felipe V demorèt rèi d'Espanha mai deguèt renonciar au tròne de França e perdiguèt lei territòris espanhòus d'Itàlia (ocupats per lo candidat austrian a la corona d'Espanha), Gibraltar e Menòrca (annexats per Londres). Deguèt tanben tornarmai sometre Barcelona e sa region en seccession dempuei 1705.
Lo declin dau sègle dei Lutz e lei dificultats dau periòde revolucionari[modificar | modificar la font]
Après la fin de la Guèrra de Succession d'Espanha, Felipe V renoncièt pas ai territòris italians de la corona espanhòla. Gràcias a una diplomacia fòrça activa e a una reorganizacion de la flòta e de l'armada, capitèt de reconquistar lo ducat de Parma (1731) puei Sicília e Nàpols (1734). Poguèt pas annexar dirèctament aquelei territòris que formèron un reiaume distint. En Espanha, sei successors assaièron sensa succès de contuniar sa politica de reformas en causa de la manca de sostèn popular a la politica novèla. Lo país declinèt donc lentament dins lo corrent dau sègle dei Lutz.
En 1793, participèt a la Coalicion opausada a la Revolucion Francesa mai sei fòrças foguèron rapidament desfachas e la patz signada. En 1796, Madrid cambièt d'aliança au profiech de la França Revolucionària per reconquistar Gibraltar. Pasmens, en fòra d'una guèrra frontaliera ambé Portugal — aliat tradicionau deis Anglés — aquela aliança aguèt ges de resultat. Au contrari, en 1805, la signatura d'una convencion navala francoespanhòla entraïnèt la destruccion de sa flòta a Trafalgar. Puei, lei relacions se desgradèron ambé Napoleon Ièr e França ocupèt Espanha en 1808. Aquò foguèt l'acomençaça de la Guèrra d'Espanha còntra l'ocupacion francesa que s'acabèt per una victòria mai causèt de pèrdas e de destruccions considerablas dins lo reiaume. En 1814, Ferdinand VII poguèt i restablir aisament l'autoritat dei Borbons. Pasmens, la desfacha continentala de 1808 demeniguèt lo prestigi espanhòu e favorizèt lei movements independentistas dins lei colonias d'America. Après una tièra de reviradas suplementàrias, Espanha perdiguèt la màger part de son empèri e gardèt en 1825 solament Cuba, Puerto Rico e lei Filipinas.
L'instabilitat dau sègle XIX[modificar | modificar la font]
Maugrat la fin dei Guèrras Napoleoncas, Espanha aguèt gaire d'estabilitat politica durant lo sègle XIX en causa d'una succession de còps d'estat e d'insureccions. Lo premier se debanèt en 1820 quand l'armada — bastion dei tendàncias liberalas espanhòlas fins ais annadas 1870 — prenguèt lo poder per installar un regime liberau que demorèt en plaça fins a una intervencion francesa en 1823, sostenguda per la Santa Aliança.
Puei, dins leis annadas 1830, acomencèron lei crisis carlistas après la mòrt de Ferdinand. D'efècte, dins lo corrent de son rèine, aviá abolit la lèi salica permetent a una frema de lo remplaçar. Pasmens, aquela decision èra mau acceptada per una partida de la populacion. Ansin, en 1833, la filha de Ferdinand, Isabèu II venguèt rèina d'Espanha mai son coronament foguèt refusat per lei partisans de Carles de Borbon e de la lèi salica. La Premiera Guèrra Carlista (1833-1840) s'acabèt per una victòria malaisada d'Isabèu que deguèt demandar l'ajuda dei Francés e dei Britanics. Doas guèrras suplementàrias se debanèron en 1846-1848 e en 1872-1876 sensa mai de succès per lei carlistas.
Per faciar la pression carlista, la monarquia espanhòla assaièt de se raprochar dei movements liberaus. Pasmens, aquela aliança mau capitèt de dirigir lo país d'un biais eficaç e foguèt reversat en 1868 per un còp d'estat militar comandat per Joan Prim que foguèt rapidament assassinat. L'objectiu dei militars èra de fondar una monarquia parlementària. Acomencèt un periòde de trèbols intèrnes (abdicacion d'Amadèu de Savòia après un rèine cort de 1870 a 1873, guèrra carlista, Ièra Republica esquichada per lei militars, restauracion dau fiu d'Isabèu en 1874) que s'acabèt en 1876 ambé l'adopcion d'una constitucion.
Dins aquò, lo regime novèu se destrièt rapidament per la generalizacion dau clientelisme, de la corrupcion e de la frauda electorala. En 1898, Espanha foguèt donc totalament vencuda per leis Estats Units d'America après dètz setmanas de conflicte. Perdiguèt Cuba, Puerto Rico e lei Filipinas.
L'Espanha modèrna[modificar | modificar la font]
La Segonda Republica e la Guèrra Civila[modificar | modificar la font]
Après sa desfacha de 1898, Espanha acomencèt de participar a la corsa ai colonias en Africa. Pasmens, en causa de la feblessa de sei fòrças, limitèt seis ambicions a la region de Marròc que foguèt partejat ambé França. Madrid obtenguèt lo nòrd e lo sud mentre que París ocupèt lo centre. Pasmens, l'armada espanhòla aguèt de dificultats importantas per conquistar sa zòna (desfacha d'Anoal en 1921) e la guèrra dau Rif (1921-1926) s'acabèt en victòria solament gràcias a l'ajuda de l'armada francesa.
De son caire, la societat espanhòla conoguèt d'evolucions politicas importantas ambé l'arribada d'idèas politicas novèlas (socialisme, anarquisme) e lo desvolopament de movements nacionalistas dins lei regions bascas e catalanas. A partir de 1917, la crisi economica causada per lei reduccions dau comèrci internacionau entraïnadas per la Premiera Guèrra Mondiala (1914-1918) suscitèt de tensions socialas importantas. En 1923, un còp d'estat militar menat per lo generau Primo de Rivera assaièt d'establir un regime autoritari per assaiar d'acabar la crisi e de redreiçar l'economia dau país. Aguèt inicialament un sostèn larg (dei monarquistas moderats ai sindicats socialistas) mai son govèrn mau capitèt e s'afondrèt en 1930.
Après l'abdicacion d'Alfons XIII en 1931, la IIa Republica foguèt proclamada e lei partits de senèstra, majoritaris dins lei Cortes cargats de preparar una constitucion, adoptèron de mesuras de reorganizacion de l'armada, de l'agricultura e dei relacions entre la glèisa e l'estat. Pasmens, lei divisions entre partits conservadors e progressistas empachèron de trobar un acòrd per adoptar una politica establa. Au contrari, lo desòrdre ganhèt la màger part dau país e la victòria dei partits de senèstra en 1936 entraïnèt un còp d'estat militar sostengut per lei conservadors. Aquò foguèt lo començament de Guèrra Civila Espanhòla. S'acabèt en 1939 per la victòria de l'armada dirigida per lo generau Franco sostenguda per l'Itàlia faissista e l'Alemanha Nazia.
L'Espanha franquista[modificar | modificar la font]
Autoproclamat cap de l'estat per la durada de la guèrra, Franco demorèt en plaça fins a sa mòrt en 1975. Establiguèt un regime fòrça autoritari basat sus lei principis dau faissisme e sus la defensa dei valors tradicionalas de la societat espanhòla. Refusèt de participar a la Segonda Guèrra Mondiala (1939-1945) mai Espanha foguèt isolat en Euròpa après la desfacha nazia fins a la generalizacion de la logica diplomatica eissida de la Guèrra Freja que favorizèt un raprochament ambé leis Estats Units. Puei, a partir deis annadas 1960, Franco acomencèt una politica de modernizacion economica que menacèt pauc a pauc son regime. A la fin deis annadas 1960, Franco deguèt acceptar la restauracion de la monarquia après sa mòrt e nomèt Joan Carles coma successor.
La restauracion de la democracia[modificar | modificar la font]
Vengut rèi en 1975, Joan Carles adoptèt una politica de democratizacion d'Espanha. Fins a 1977, divèrsei reformas permetèron de fondar una monarquia parlementària e democratica maugrat de temptativas de còps d'estat menats sensa succès per de partisans d'una restauracion de l'Espanha franquista. En 1986, aquò permetèt a Espanha de venir membre de la Comunautat Economica Europèa puei de la Zòna Èuro en 1999. Favorizèt lo desvolopament economic dau país que venguèt la cinquena poissança economica de l'Union après Alemanha, França, lo Reiaume Unit e Itàlia.
En parallèl, Espanha adoptèt una politica en favor de l'autonòmia locala ambé la creacion dei comunautats autonòmas localas entre 1979 e 1983. Aquò permetèt de contentar certanei revendicacions nacionalistas. Pasmens, dins lo País Basc ò en Catalonha, l'influéncia d'aquelei movements demora importanta. En particular, dempuei 2010 e lo refús d'un estatut d'autonòmia avançada, de tensions fòrtas existisson entre Madrid e Barcelona, agravada en 2013 per l'anóncia d'un referendum sus l'independéncia de Catalonha per la fin de 2014.
Organizacions politica e territòriala[modificar | modificar la font]
Organizacion generala[modificar | modificar la font]
Espanha es una monarquia constitucionala democratica e multipartita que seis institucions son regidas per la constitucion de 1978. Aplica lo principi de separacion dei poders executiu, legislatiu e judiciari.
L'executiu es dirigit per lo rèi d'Espanha e per lo cap dau govèrn. Lo premier es lo cap oficiau de l'estat e lo comandant suprèm dei fòrças armadas. Pasmens, son ròtle es subretot simbolic. En realitat, es lo cap dau govèrn qu'es cargat de la màger part dau poder executiu e de la definicion de la politica espanhòla. Lo Parlament es compausat de doas chambras que son lo Congrès dei Deputats elegits au sufragi universau dirèct e lo Senat que sei membres son elegits dirèctament ò designats indirèctament per lei regions.
Regardant l'organizacion politica de son territòri, Espanha es caracterizada per una descentralizacion importanta, en particular au profiech dei comunautats autonòmas. Aqueleis entitats presentan d'estatuts variats mai son competentas per tractar d'afaires importants, compres de seguritat ò de finanças.
Poder executiu[modificar | modificar la font]
Lo poder executiu es tengut per lo rèi e per lo cap dau govèrn dich president dau govèrn. Lo rèi fa ofici de cap de l'Estat e de cap de l'armada. Sei ròtles principaus son de designar lo cap dau govèrn (après designacion per lo Congrès) e de representar diplomaticament lo país, especialament dins l'encastre dei relacions amb America. Au sen dei províncias espanhòlas, es cargat de designar lei presidents deis autonòmias (totjorn après designacion per lo parlament locau).
Lo govèrn es compausat de son president, de vice presidents e de minisitres. Lo mandat dau president es de quatre annadas. Son ròtle principau es de dirigir la politica interiora e exteriora, l'administracion civila e la defensa. Tèn tanben un poder reglementari e es cargat de la gestion dau budget. Es responsable davans lo Congrès dei Deputats.
Poder legislatiu[modificar | modificar la font]
Lo poder legislatiu es tengut per un Parlament bicamerau. Es compausat d'una chambra bassa dicha Congrès dei Deputats e formada de 350 deputats elegits au sufragi universau dirèct segon un sistèma proporcionau de lista. La durada dau mandat es de quatre annadas. Es tanben compausat d'una chambra auta dicha Senat qu'es formada de 264 senators elegits per lei províncias de peninsula (4 per cada província), per lei províncias insularas (3 per cada província) e per leis enclavas de Ceuta e Melilla (2 per cada enclava). Aquelei senators elegits dirèctament son completats per d'autrei senators elegits per lei parlaments regionaus (1 per cada parlament e un suplementari per un milion d'abitants).
Lei doas chambras a de poders diferents. Lo Congrès es cargat de l'iniciativa legislativa, dau contraròtle dau govèrn e dau vòte dei lèis. Dèu tanben vòtar lo budget e pòu reversar lo govèrn. De son caire, lo Senat a per drech principau la possibilitat de s'opausar ai decisions dau Congrès gràcias a un drech de vetò.
Poder judiciari[modificar | modificar la font]
Lo poder judiciari espanhòu es tengut per divèrsei tribunaus superiors cargats d'afaires diferents organizats segon un ret nacionau piramidau. Lo Tribunau Constitucionau es ansin en carga deis afaires constitucionaus e dau contraròtle deis eleccions. Un Conseu Superior dau Poder Judiciari es cargat de la regulacion e de l'organizacion de la justícia. Enfin, existís un Tribunau Suprèm que s'ocupa deis afaires jutjats en apèu e de certaneis afaires grèus ò especializadas. Lei tribunaus inferiors son generalament fòrça especializats.
Organizacion territòriala[modificar | modificar la font]
L'organizacion territòriala es basada sus una division entre comunautats autonòmas compausadas de províncias. A son torn, lei províncias son compausadas de comunas. D'autrei divisions existisson dins certaneis endrechs coma lei comarcas que son de gropaments de comunas. Aqueu descoptage es basat sus lei principis d'autonòmia dei comunautats autonòmas (compres financiera), de solidaritat entre lei diferentei comunautats e d'unitat politica e economica dau país. Es a dire que lei comunautats an una autonòmia locala importanta mai son obligadas de respectar divèrsei lèis nacionalas en matèria d'economia ò de politica. En particular, existís un fons nacionau per assegurar un equilibri financier entre lei comunautats gràcias a un sistèma de transferiment dei riquessas dei regions pus ricas vèrs lei pus pauras.
Lei drechs de cada comunautats pòdon variar car lo procès de creacion foguèt pas identic per totei lei comunautats. Per exemple, lo País Basc e Navarra an l'autonòmia financiera gràcias au mantenement dei cartas medievalas assegurant de poders particulars a aquelei regions. La creacion d'aquelei comunautats foguèt rapide après la fin dau franquisme per lei « nacionalitats istoricas » (Catalonha, Bascoat, Galícia) e lo drech foguèt estendut ais autrei regions espanhòlas que s'organizèron en comunautats entre 1979 e 1983.
Regardant l'organizacion intèrna, cada comunautats dèu adoptar un sistèma democratic. Sa basa es generalament un parlament que son nom varia segon l'endrech (Generalitat en Catalonha, Junta General en Astúrias...). Maugrat lei diferéncias entre regions, lei comunautats an generalament de competéncias per organizar son sistèma de santat e d'educacion, adoptar sa politica urbana, organizar una fòrça de polícia locala, adoptar un còde civiu regionau, definir de lengas oficialas suplementàrias. Lei domenis de l'estat centrau son lei relacions internacionalas, la defensa, l'administracion de la justícia, lo comèrci, lei legislacions criminala e economicas, leis afaires financiers generaus, la legislacion generala, la coordenacion generala dei politicas e lo dèute public.
Questions regionalistas e independentistas[modificar | modificar la font]
Divèrsei formas de regionalisme existisson en Espanha. Revendican l'idèa qu'Espanha sigue un estat format d'unei nacions diferentas. Lei movements moderats defendon generalament aqueleis identitats localas sènsa contestar lo mantenement de l'unitat espanhòla. Lei movements pus radicaus defendon lo drech a l'autodeterminacion d'aquelei pòbles. Dins la practica, certanei movements mesclan lei doas tendàncias.
Aquelei movements son fòrts dins lei regions perifericas que formèron a passat temps d'estats independents ò autonòms e an gardat la sieuna lenga (Bascoat, Catalonha, Navarra, Galícia...). Pasmens, n'existís dins de regions istoricas dau reiaume de Castelha coma Andalosia. Dins dos cas, aquelei movements an una importància primordiala. Lo premier es Bascoat que foguèt marcat per la guèrra lònga (1958-2011) menada per lo movement armat ETA revendicant l'independéncia de la region. Lo segond es Catalonha qu'a decidit d'organizar un referendum sus son independéncia per la fin de 2014 maugrat l'oposicion dau govèrn centrau.
Afaires estrangiers e defensa[modificar | modificar la font]
Afaires estrangiers[modificar | modificar la font]
Espanha participa ai principaleis organizacions internacionalas (ONU, OMC...) e regionalas (UE, OTAN...). Sa diplomacia es caracterizada per tres axes principaus que son la participacion a l'OTAN e ai liames transatlantics, lo desvolopament de relacions bònas ambé lei país mediterranèus e lo renfòrçament dei liames ambé lei país ispanofòns.
La participacion a l'OTAN e l'aliança ambé leis Estats Units d'America son l'axe pus important de la diplomacia internacionala de Madrid. Ansin, lo govèrn espanhòu se representa coma un aliat fidèu de Washington e alinha generalament[6] sa politica estrangiera sus aquela deis Estats Units (sostèn e participacion a la guèrra d'Iraq, participacion a aquela d'Afganistan... etc). Regardant lo renfòrçament dei relacions entre país mediterranèus, Espanha se concentra magerament sus Marròc que lei relacions son de còps marridas entre lei dos estats en causa de divèrsei questions deis enclavas de Ceuta e Melilla, de l'imigracion e de Sahara Occidentau. Enfin, pertocant lei liames amb Ispanoamerica, an un ròtle important dins leis afaires estrangiers espanhòus car son considerats coma un factor de desvolopament economic per lo país. Per aquò, doas politicas parallèlas son menadas per promòure e defendre la lenga espanhòla e encoratjar lei cambis economics.
En fòra dei questions frontalieras ambé Marròc, existís tanben de territòris contestats ambé Portugal. Lo premier regarda la sobeiranetat sus la comuna d'Olivença qu'es revendicada per Portugal mai administrada per Espanha. Pasmens, lei temptativas portuguesas per faire reconóisser sei drechs son gaire activas. Lo segond es pus important e regarda leis illas Selvagens, una archipèla situada dins leis illas Canàrias, que sa situacion es invèrsa. Son administradas per Portugal e revendicadas per Espanha. Entraïnèt cada annada l'intercepcion d'unei naviris per la marina portuguesa.
Fòrças armadas[modificar | modificar la font]
Espanha fa partida de l'OTAN dempuei 1982[7] qu'es lo fondament de la defensa dau país. En 2012, lei fòrças armadas espanhòlas alinhavan 123 000 militars professionaus amb un budget de 6,3 miliards de dolars. Èran devesits entre de compausantas terrèstra (75 000 òmes), aeriana (20 000 òmes) e navala (21 000 òmes) equipadas d'armaments modèrnes. Lei principaus èran 327 carris de combat (Leopard II A4 e A6), mai de 2 100 veïculs blindats de combat, 192 pèças d'artilhariá pesuca, aperaquí 153 aeronaus de combat e 56 naviris (compres un naviri amfibí utilizat tanben coma pòrta-avions leugier, 2 naviris de transpòrt, 11 fregatas e 3 sosmarins).
Conflictes intèrnes[modificar | modificar la font]
Dins lo corrent de la segonda mitat dau sègle XX e lo començament dau sègle XXI, Espanha conoguèt unei conflictes intèrnes d'intensitat bassa opausant lei govèrns centraus successius a de movements d'extrema drecha, d'extrema senèstra e independentistas. Lo pus important èra la Guèrra de Bascoat (1958-2011) que causèt la mòrt d'aperaquí un milièr de personas. S'acabèt en 2011 après la decision de l'organizacion indepentista basca ETA d'arrestar la lucha armada. Pasmens, n'existiguèt d'autrei en Catalonha (fins ais annadas 1990) e còntra lo movement maoista GRAPO (un centenau de tuats de 1975 a 2008).
Economia[modificar | modificar la font]
Dempuei son intrada au sen de l'Union Europèa en 1986, Espanha es venguda un país desvolopat e la 5a poissança economica de l'Union après Alemanha, França, lo Reiaume Unit e Itàlia amb un PIB egau a 1 352 miliards de dolars en 2012. En particular, conoguèt una creissença economica anuala d'aperaquí 3,8% sus lo periòde 1997-2007. Pasmens, entraïnèt tanben la formacion d'una bofiga especulativa fòrça importanta dins lo sector de la construccion immobiliària. La crisi financiera començada en 2008 causèt l'afondrament d'aqueu sector e d'unei partidas de l'economia espanhòla. En 2011, lo taus de caumatge agantèt 26% de la populacion activa e lo govèrn adoptèt divèrsei mesuras fòrça duras per restaurar sa competitivitat ambé la disparicion ò la demenicion d'unei drechs sociaus.
Sector primari[modificar | modificar la font]
En 2012, lo sector primari representava 4,2% deis emplechs e 3,1% dau PIB. L'agricultura permet pas d'assegurar l'auto-suficiéncia alimentara dau país e dèu faciar una manca frequenta d'aiga, de tenements sovent pauc druds e d'altituds autas. Aquò entraïna la formacion de regions agricòlas — e de produccions — variadas. Lo nivèu de modernizacion dei tecnicas agricòlas presenta tanben de variacions importantas segon l'endrech.
Lei culturas principalas son l'òrdi (4en reng mondiau), lo blat, lo gròs blat, la bleda-raba de sucre, la tartifla, lo vin (3en), l'òli d'oliva (1en), leis agrumes (1èr exportator mondiau d'aranges, lei fruchs e leis èrbas, lo norigatge de pòrcs, d'ovins e de bovins. Una partida importanta d'aquelei produccions es destinada a l'exportacion vèrs leis autrei país de l'Union Europèa.
Espanha a tanben de ressorsas naturalas diversificadas mai generalament sota la forma de jaciments limitats ò gaire concentrats. Ansin, maugrat la preséncia d'un centenau de mineraus sus son territòri, solament 17 èran esplechats en 2009. Lei produccions principalas regardavan lo fèrre, lo coire, l'estam, lo plomb, lo mercuri, lo tungstèn, lo sau e la fluorita.
Sector segondari[modificar | modificar la font]
Lo sector segondari espanhòu representava en 2012 26,3% dau PIB nacionau e 24% deis emplechs. Tres regions principalas — Madrid, Catalonha e lo País Bacc — ne'n gropavan la màger part. Aquela industria èra diversificada e desvolopada especialament dins lo tèxtil, la metallurgia, lo sector agroalimentari, la quimia, la construccion navala, la produccion automobila (5en reng mondiau), la fabricacion de maquina otís, la produccion de materiaus de construccion, lo sector farmaceutic e l'equipament medicau.
Sector terciari[modificar | modificar la font]
En 2012, lo sector terciari representava 70,7% dau PIB e 71,7% de la populacion activa. Es caracterizat per l'importància de l'administracion publica e dau sector toristic. D'efècte, Espanha es lo quatren país pus visita de la planeta ambé mai de 55 milions de toristas anuaus. Aqueu sector representava 11% dau PIB e un motor economic major per tota l'economia dau país, especialament dins lei regions situadas lòng de la Mar Mediterranèa.
Cultura[modificar | modificar la font]
Arquitectura[modificar | modificar la font]
L'arquitectura es un art fòrça present en Espanha. D'efècte, lei premiereis òbras arquitecturalas bastidas sus lo territòri de l'Espanha actuala apareguèron tre la Preïstòria (megalits) e l'Antiquitat anciana (construccions celticas e ibericas). La conquista punica puei romana entraïnèron un desvolopament important dei vilas (Emerita Augusta) e deis infrastructuras (pòrta-aiga de Segòvia).
Per la seguida, la conquista musulmana favorizèt lo desvolopament d'una arquitectura islamica caracterizada per la bastida de mosquetas (Granda Mosqueta de Còrdoa, Giralda de Sevilha...), de palais (Alhambra), de fortalessas, de tombas e d'infrastructuras urbanas (banhs publics...). D'aqueu temps, se desvolopèt au nòrd d'arts arquitecturaus d'origina crestiana (roman, gotic...) que foguèron influenciats per l'art islamic. Dins lei regions reconquistadas per lei reiaumes crestians, se desvolopèt donc l'estil mudejar marcat per l'utilizacion de tecnicas ò de materiaus de construccion musulmans per la bastida d'edificis crestians.
Après la fin de la Reconquista, se desvolopèt fins a la fin dau sègle XVIII leis arts de la Renaissença, lo periòde barròc (catedrala de Granada), l'arquitectura coloniala espanhòla e lo neoclassic (Musèu del Prado). Au sègle XIX, apareguèt divèrseis estils regionaus, especialament d'estils basats sus l'utilizacion de veire. Enfin, lo sègle XX foguèt dominat per lo modernisme catalan (Sagrada Familha de Gaudí) e l'arquitectura contemporanèa.
-
Sagrada Familha, Barcelona
-
-
-
-
-
-
-
Pintura e escultura[modificar | modificar la font]
Espanha aguèt mai d'un pintor famós dempuei lo començament dau sègle XVII e lo país es un centre major d'aquel art ambé d'artistas coma El Greco, Bartolomé Esteban Murillo, Diego Velázquez, Francisco Goya, Pablo Picasso, Salvador Dalí, Juan Gris, Joan Miró e Antoni Tàpies.
Literatura[modificar | modificar la font]
Lo tèrme literatura espanhòla designa la literatura escricha en espanhòu. Pasmens, en Espanha, existís tanben a l'ora d'ara divèrsei literaturas escrichas dins d'autrei lengas coma lo catalan, lo basc ò lo galèc. Dins lei sègles precedents, existís tanben d'òbras escrichas dins de lengas ancianas ò ancianament parladas en Espanha coma lo latin ò l'arabi. Aquela literatura es un centre culturau major dempuei lei sègles XV e XVI e l'aparicion dau roman modèrne a l'inicitiava d'autors coma Miguel de Cervantes e son Don Quichòte.
Cinèma[modificar | modificar la font]
Coma per lei domenis culturaus precedents, Espanha es un centre de remarca dau cinèma mondiau e europèu maugrat de dificultats importantas dins lo corrent dau periòde franquista que foguèt marcat per l'exil d'unei realizators. Dos realizators, Luis Buñuel e Pedro Almodóvar aguèron un ròtle important dins aqueu desvolopament ambé d'actors venguts d'estelas mondialas coma Antonio Banderas ò Penélope Cruz
Bibliografia[modificar | modificar la font]
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ En revènge, lo mirandés es cooficiau dins certanei regions de Portugal.
- ↑ (en) E. Carbonell et al., The first hominin of Europe, Nature, vol. 452, p. 465-469.
- ↑ Lo reiaume de Vilcabamba resistiguèt fins a 1572.
- ↑ Unei ciutats maias, isoladas dins la jungla continentala demorèron independentas. La darriera, Tayasal, foguèt conquistada en 1697.
- ↑ Lei territòris austrians demorèron en revènge sota lo contraròtle de la branca austriana de l'Ostau Habsborg.
- ↑ Lo limit principau dau govèrn espanhòu es lo refús de reconóisser l'independéncia de Kosova en crenhença d'encoratjar lei volontats independentistas sus lo sieu territòri.
- ↑ Dins l'encastre de la Guèrra Freja, Espanha èra ja pròcha dau blòt occidentau ambé l'installacion de basas estatsunidencas sus son territòri.


c: text/html

text:
Rogièr Bernat II de Fois
Rogièr Bernat II, dich lo Grand (1195 - † 26 de mai de 1241) foguèt comte de Foia de 1223 a 1241. Èra lo filh de Ramon Rogièr, comte de Fois, e de Felipa[1].
Biografia[modificar | modificar la font]
Il se fit connaître en 1217 quand defendèt durant sièis setmanas lo castèl de Montgranièr contra las agarridas de Simon IV de Montfòrt. L'an seguent, se distinguèt del temps del sètge de Tolosa, qu'i moriguèt Simon de Montfòrt. En 1220, ajudèt son paire a reprendre La Vaur e Puèglaurenç e aguèt un ròtle important al costat de son paire per çò qu'es de la reconquèsta dels territòris raubats. Pasmens Mirapeis foguèt recuperada sonque qualque temps mai tard.
A l'epòca de son avènement, ajudèt lo novèl comte de Tolosa Ramon VII a assetjar Carcassonna. Lo 14 de setembre de 1224, los crosats cedèron davant los albigeses e la guèrra s'acabèt, cada senhor occitan faguèy la patz amb la glèisa. En 1226, lo novèl rei de França Loís VIII lo Leon tornèt començar las ostilitats pr'amor de far valer los dreches de la corona francesa sus Lengadòc. Rogièr Bernat ensagèt de servar la patz, mas lo rei rebutèt son ambaissada, e los comtes de Tolosa e de Fois deguèron tornar prendre las armas. Rogièr Bernat e una armada pichona amb sos vassals constituïguèron una pòcha de resisténcia a Limós de junh de 1226 e junh de 1227, mas la guèrra sonque foguèt una sèria d'escarmouches pontualas. En 1229, Ramon VII signèt lo tractat de Meaux amb Loís IX, lo successor de Loís lo Leon. Escomenjat dempuèi març o abril de 1227, e ja que son sol aligat aviá signat la patz, Rogièr Bernat aguèt pas cap d'autra opcion que la de negociar la patz. Lo tractat li garantiguèt sas possessions, mas li calguèt renonciar a Mirapeis.
Maridatges e enfants[modificar | modificar la font]
En 1203, esposèt una catara, Ermessenda, vescomtessa de Castèlbon e dòna d'Andòrra, e s'afanèt a s'espandir cap al sud, tre quee sas relacions amb los sobeirans franceses li o permetián. Fortifiquèt las vilas sus la rota d’Andòrra e d'Urgèl. Il entre en conflicte en 1223 amb l'avesque d'Urgèl sus la val de Caboet. Il s'opausèt a la venguda de l'Inquisicion dins sos territòris e s'opausèt à l'avesque en abril de 1239. Participèt pas a la revòlta de Ramon II Trencavèl en 1240.
Moriguèt en 1241 e laissèt dos enfants d'Ermessenda de Castèlbon, sa primièra esposa:
- Rogièr IV († 1265), comte de Fois
- Esclarmonda, maridada en 1256 amb Ramon Folc de Cardona.
Ermessenda de Castèlbon moriguèt en 1229 e Rogièr Bernat se remaridèt amb Ermengarda, filha d'Aimeric III, vescomte de Narbona e aguèron:
- Ceselha († 1271), maridada a Alvar de Cabrera, comte d’Urgèl.
Referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ probablament de Montcada.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Hestroff
Hestroff es una comuna francesa, situada dins lo departament de Mosèla e la region de Lorena.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
- Heruwinivilla (960), Harewainville (1212), Hernedorp (1224)
- Dépendait del Duché de Lorraine.
- Possession de la abbaye Sant-Pierre de Mètz, en partida racheté per las cisterciens de Villers-Bettnach.
- Heruwinivilla (960), Harewainville (1212), Hernedorp (1224)
- Dépendait du Duché de Lorraine.
- Possession de l'abbaye Saint-Pierre de Metz, en partie racheté par les cisterciens de Villers-Bettnach.


text:
Trith-Saint-Léger
Trith-Saint-Léger es una comuna francesa del departament del Nòrd e de la region del Nòrd-Pas de Calais.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
En 1170, lo vilatge establit suls dos marges del Escaut se trucava Pont-de-Trith (de trajectus, passatge de cors d'aiga). Un vièlh pont recebiá un camin descendent de Famars e en remontant dirèctament cap al masatge caseriu de Sant-Leugièr #que portava lo nom del martir #que i #sofrir.
Aquel passatge important se trobava defendut per una fortalesa #qu'ocupavan de poderoses senhors. Entre eles, Rénier de Trith #que #participar als crosadas de Constantinople. Es per las siás nautors fachas d'armas en Orient que los descendents de Renier de Trith #portar en los sieus armoiries « un creissent de cara en un camp de sòus ».
Es a la s-|XI|e}} #qu'a fach mencion de Trith #que los senhors n'èran de parelhs del comtat de Valencianas. Rics e poderoses, #èsser longtemps en guèrra amb aqueles de Aulnoye fins a #çò que Baudouin V, Comte d'Enaut, los obliga a renonciar a las siás disputas en 1171.
A la fin del Sègle XII, lo castèl de Trith passa a la familha de Roeulx de contunh al Comte de l'Enaut.
La houille, #que se cercava ja a la fin del Sègle XVIII e #que s'espeta en 1826, façonne de contunh la cara de Trith-Sant-Leugièr, aital coma la sidérurgie.
La fosse « Ernest » i aviá dobèrt en 1826 a Trith (actual territòri de la Sentinelle). Se pòt legir en una estatistica de 1832 : « existís a Trith sèt fòssas a carbon de las minas de Anzin e… un establiment considerable en contenent forgis e laminoirs a l'anglesa, ont se étire las fèrres; mai una fonderie ont se flueix de pèças en fonte del pes de 12 a 15 000 libres. » Aquel establiment i aviá #èsser creat en 1823. Lo « Ostal César Sirot », uèi Laminés Vendeires Europèus, societat presa pel grop Beltrame e ArcelorMittal, i a #èsser creada en 1875.
La municipalitat, coma fòrça d'autras d'aquela region, a #èsser durement tocada per las sequèlas economicas, socialas e mieiambientalas de la mina, las sequèlas de doas guèrras mondialas de contunh de la crisi de la sidérurgie (ex : clausura del luòc métallurgique de Usinor, #qu'en tèrmes de trabalh a pas #èsser que fòrça partiellement compensada per l'installacion de la fabrica PSA Peugeot-Citroën, e #qu'a daissat de sòls pollués sus aperaquí 30 a[1] (gazomètre (uèi destruit), ancian crassier sidérurgique #qu'una part n'a ocupat per la aciérie LME (USINOR - LME) #qu'a tanben « espetat una descarga intèrna pel stockage de poussières de aciérie fins junh 99 ») [2]. Aqueles luòcs son a l'origina d'una contaminacion de la capa de las alluvions per metals pesats (plomb, chrome, arsenic issus de déchets industriales especiales, e dels hidrocarburs aromatiques polycycliques (HAP).
La municipalitat se lèva progressivament d'aquelas crisis, en sostenent lo desvolopament cultural e en integrant los principis del desvolopament durable e del bastiment de anautita qualitat mieiambientala en las siás nòvas inversions.
En 1170, le village établi sur les deux rives de l'Escaut s'appelait Pont-de-Trith (de trajectus, passage de cours d'eau). Un vieux pont recevait un chemin descendant de Famars et remontant directement vers le hameau de Saint-Léger qui portait le nom du martyr qui y souffrit.
Ce passage important se trouvait défendu par une forteresse qu'occupaient de puissants seigneurs. Parmi eux, Rénier de Trith qui participa aux croisades de Constantinople. C'est pour ses hauts faits d'armes en Orient que les descendants de Renier de Trith portèrent dans leurs armoiries « un croissant de gueule dans un champ d'argent ».
C'est au Modèl:S- qu'il est fait mention de Trith dont les seigneurs étaient pairs du comté de Valenciennes. Riches et puissants, ils furent longtemps en guerre avec ceux d'Aulnoye jusqu'à ce que Baudouin V, Comte de Hainaut, les oblige à renoncer à leurs querelles en 1171.
À la fin du Sègle XII, le château de Trith passe à la famille de Roeulx puis au Comte du Hainaut.
La houille, que l'on cherchait déjà à la fin du Sègle XVIII et que l'on exploite en 1826, façonne ensuite le visage de Trith-Saint-Léger, ainsi que la sidérurgie.
La fosse « Ernest » était ouverte en 1826 à Trith (actuel territoire de La Sentinelle). On peut lire dans une statistique de 1832 : « il existe à Trith sept fosses à charbon des mines d'Anzin et… un établissement considérable contenant des forges et laminoirs à l'anglaise, où l'on étire les fers; plus une fonderie où l'on coule des pièces en fonte du poids de 12 à 15 000 livres. » Cet établissement avait été créé en 1823. La « Maison César Sirot », aujourd'hui Laminés Marchands Européens, société détenue par le groupe Beltrame et ArcelorMittal, y a été créée en 1875.
La commune, comme beaucoup d'autres de cette région, a été durement touchée par les séquelles économiques, sociales et environnementales de la mine, les séquelles de deux guerres mondiales puis de la crise de la sidérurgie (ex : fermeture du site métallurgique d'Usinor, qui en termes d'emploi n'a été que très partiellement compensée par l'installation de l'usine PSA Peugeot-Citroën, et qui a laissé des sols pollués sur environ 30 ha[3] (gazomètre (aujourd'hui détruit), ancien crassier sidérurgique dont une partie est occupée par l'aciérie LME (USINOR - LME) qui a aussi « exploité une décharge interne pour le stockage de poussières d'aciérie jusqu'en juin 99 ») [4]. Ces sites sont à l'origine d'une pollution de la nappe des alluvions par des métaux lourds (plomb, chrome, arsenic issus de déchets industriels spéciaux, et des hydrocarbures aromatiques polycycliques (HAP).
La commune se relève progressivement de ces crises, en soutenant le développement culturel et en intégrant les principes du développement durable et de la construction de haute qualité environnementale dans ses nouveaux investissements.
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Basa de donada sòls pollués
- ↑ Basa de donada BASOL (Descarga intèrna LME)
- ↑ Base de donnée sols pollués
- ↑ Base de donnée BASOL (Décharge interne LME)


text:
Brachiopoda
Los braquiopòdes (Brachiopoda, del grèc brakhýs, "cuert" e podós, "pè") son un talh d'animals marines pertenecients al clad dels lophophorates. E mai se se son descriches mai de 12.000 espècias de fossils, existisson pas qu'unas 300 d'espècias actualas.
Son d'animals amb dos valves (una superiora e una inferiora, al contrari de las valves dels bivalves que son bilaterals) que son jonhudas en la region posteriora. Son generalament bentonics, en vivent fixes a sustrats durs per un peduncle, o enterrats en sustrats boques, a on catan en s'ajudant de los sieus valves, e forman de vastas galariás.


text:
Villes et mairies du District de Brigue (144)
Liste des communes
Brigue-Glis
Ville de Brigue-Glis, localité de la Suisse de 12 000 habitants.
La mairie de Brigue-Glis a une adresse e-mail et un site Internet.
Naters
Ville de Naters, localité de la Suisse de 7 800 habitants.
La mairie de Naters a une adresse e-mail et un site Internet.
Ried-Brig
Village de Ried-Brig, localité de la Suisse de 1 700 habitants.
La mairie de Ried-Brig a une adresse e-mail et un site Internet.
Termen
Village de Termen, localité de la Suisse de -1 000 habitants.
La mairie de Termen a une adresse e-mail et un site Internet.
Mund
Village de Mund, localité de la Suisse de -1 000 habitants.
La mairie de Mund a une adresse e-mail et un site Internet.
Simplon
Village de Simplon, localité de la Suisse de -500 habitants.
La mairie de Simplon a une adresse e-mail et un site Internet.
Eggerberg
Village de Eggerberg, localité de la Suisse de -500 habitants.
La mairie de Eggerberg a une adresse e-mail et un site Internet.
Birgisch
Village de Birgisch, localité de la Suisse de -500 habitants.
La mairie de Birgisch a une adresse e-mail.
Zwischbergen
Village de Zwischbergen, localité de la Suisse de -500 habitants.
La mairie de Zwischbergen est joignable par téléphone.


text:
Lach
Lo lach (var. lo lait, la lait, la lèit) es un liquid secretat per las glandas mammàrias de las femèlas dels mamifèrs. A per tòca de servir d'aliment als pichons pendent la primièra fasa de sa vida.
Cap a la fin de la gestacion, las glandas mammàrias fan pas mai de lach, mas de colòstre; es solament aprèp qualques jorns en seguida de la naissença, amb la dicha montada lactèa, qu'es produch lo lach.
Somari
- 1 Lo lach aliment
- 2 Lo lach natural
- 3 Lo lach crus
- 4 Tractament del lach
- 5 Autres procediments opcionals
- 6 Locucions e provèrbis
- 7 Autras paraulas ligadas
Lo lach aliment[modificar | modificar la font]
Dempuèi los temps mai ancians, a mai del lach uman, l'òme a absorbit preferentament lo lach de feda, de vaca e, mens sovent, de cabra (mai dins d'unes païses que i a, de buflona, d'èga o de camèla... ). Aqueles laches d'origina animala son destinats a substituir lo lach de la maire aprèp que lo nenon siá estat destetat, desmamat.
Dins la tradicion culturale rurala, lo lach a una posicion particulara en foncion dels emplecs, del trabalh e de l'economia de las populacions que provenon d'una estructuracion sociala agropastorala.
En consequéncia es lo lach, coma lo pan e mai caracteristicament qu'aqueste, un aliment fondamental, indefugible, irrenonciable e insubstituible de totas las edats, dempuèi lo nenon que popa sa maire fins al vièlh que per de rasons divèrsas se tròba sens cap d'autra alternativa per s'alimentar, en passar per totas las fasas en que se n'assumisson los contenguts plan importants de calci e de proteïnas, de vitaminas, de sucres e de grassas.
Composicion del lach[modificar | modificar la font]
Quand se parla de "lach" en general, se referís sovent a aquel que fan las vacas; pasmens cal saber que lo lach de cada animal ten una composicion caracteristica e pro diferenta.
Lo lach natural[modificar | modificar la font]
Las femèlas dels mamifèrs, a mai dins l'espécia umana, son provesidas de glandas dichas mamèlas (per las femnas tetas o popas; pels animals braguièr o somesa) que servisson per produire lo lach que servirà per alimentar los pichòts quand venon de nàisser.
En seguida de la naissença doncas, lo còs de la genitritz distribuirà amb son lach de resèrvas alimentàrias acumuladas pendent la gestacion per cobrir lo periòde de desvolopament de la capacitat edula (id est manjarèla...) pròpria de l'enfant.
Lo pichòt del mamifèr a en general un instint (aparentament ormonal-olfactiu, ja qu'es òrb a la naissença) que lo mena cap al popelon o popèl. En estimular e en mossegar a mai quitament palpejar a òrbas aqueste podrà chucar lo preciós element.
Lo colòstre[modificar | modificar la font]
Lo primièr liquid produch per las mamèlas (en seguida de cada naissença) se sona colòstre e es compausat d'una concentracion fòrça especiala d'elements nutritius destinats a formar una mena d' aviada o mesa en plaça dels procèsses alimentaris e digestius del nenon. Per mai d'unes especialistas, lo colòstre es pas vertadièrament de "lach", per diferentas estructuracions e foncions.
Aprèp un parelh de jorns (un periòde grosso modo, a quicòm prèp, analòg per la màger part dels mamifèrs), lo colòstre es remplaçat pel lach vertadièr.
L'alachament[modificar | modificar la font]
L'alimentacion en lach (es a dire l'alachament) dura en realitat sonque un periòde relativament brèu. Lo pichon puèi se deurà alimentar de quicòm mai: las mamèlas dapasset agotan la quantitat e la qualitat del lach, fins que n'arribarà lo moment de destetar lo fanton.
La capacitat productiva de las mamèlas es pro divèrsa en foncion de cada espècia, e ne pòt esser d'un biais oportun e convenent favorizada son extension temporala.
Los animals n'optimizan atal las "potencialitats" dels capi di latte e per la femna ne son la quita origina de la foncion de noirissatge, çò es l'activitat de la noirissa o maire noirissaira, que fornís de lach a de pichons non sius amb una produccion gaireben ininterrompuda pendent tot lo cors de la siá edat fertila.
Quand manca de lach natural de sa pròpria espècia, l'òme non arrèsta pas l'alimentacion en lach: en aquel moment, va cercar lo lach de qualques animals qu'a aprés amb lo temps que son de basas alimentaras excellentas.
Lo lach crus[modificar | modificar la font]
La legislacion comunitària europèa (a mai la de fòrça païses...) uèi permet la venda del lach crus, exclusivament e dirècta entre lo productor e lo consomador, a condicion que l' elevatge o abaliment d'origina se ne respècte las condicions igienicas e sanitàrias necessàrias.
Ne son ara a se desenvolopar en Itàlia per exemple, los distributors de lach crus gestionats directament pels elevaires o abalissaires que los lors escabòts o avers (id est mandrie en italian...) son sotmeses a d'unes contraròtles igienico-sanitaris pro particulars e aprefondits.
Lo lach crus es estat, a passat temps, un aliment de cada jorn tradicional pel jovent e pels vièlhs fins al sègle XX. Es encara dins la memòria de las generacions mai annadidas la naturalitat, çò pro natural de la recèrca del lach animal, e d'en primièr lo dels bovins o dels ovins, l'ensemble de las operacions de la molzuda.
E ne demòra tot parièr d'impossible oblidar o quasi, per totes los que los se poguèron conéisser e gostar o tastar, lo remembre del gost o la sabor incomparables e de subremal confondre (influéncia de las sasons e de l'alimentacion del bestiam), o la siá tebesor idem la siá nolor o quitament e mai simplament la siá quita decoracion crumosa, d'un veirat de lach tot bèl just molzut.
E quitament se uèi lo dia, lo rescontre amb un animal da lach n'es d'aquest'ora'ndavant cada còp mens frequent demest las generacions mai joves, n'èra pr'aquò sonque d'unes desenats d'annadas a lo sol e unic (o almens lo principal) tipe de lach consomat, quora distribuit pel pastre quora per molza d'animals directament elevats (dins fòrça ròdols èra acostumat de tener, aver o servar una feda o una cabra en cortil, e quitament dins los centres abitats, tot simplament e mèra, per la fornitura quotidiana del lach).
Lo lach crus, s'èra pas refrigerat, se conservava pauc de temps a temperatura ambienta, e n'acostumava l'òm de considerar tradicionalment e proverbiala, una jornada (compresa entre l'alba, ora de la molzuda, fins al luscre) coma durada maximala de la siá conservacion.
Las bacterias presentas dins lo lach crus non refrigerat, se multiplicavan de fach pro d'aviada, rapidament, en lo se tornar lèu pus cap comestible: d'unes tipes, d'unas menas de bacterias lo se fan venir d'efièch lèu-lèu acid e coagular (ferments lactics) quand d'unas autras pòdon quitament causar d'unas malautiás per los que lo s'ingerisson (bacterias patogènas).
Franc de las siás accions patogènas, en realitat lo lach acidificat se transforma (quitament amb l' ajuda de las practicas formatgièras) en derivats del tot al tot comestibles e de bon manjar, qu'unes que i a ne son quitament e d'un biais pro particular e singular utils a l'organisme uman, coma lo yogurth idem iaort o lo kefir, que ne son sonque una seleccion, una tria de lach acid fermentat (que lai n'es a de mai provocada l' acidificacion mas tot parièr se ne poiriá escaire naturalament e espontanèa, normalas, amb paciéncia o viraman).
Pr'amor de reduire las riscas d'una preséncia de microorganismes patogèns dins lo lach, pòdon èsser necessaris d'unes tractaments especials.
Tractament del lach[modificar | modificar la font]
Refredament[modificar | modificar la font]
Lo primièr tractament se passa dins la sala de molzuda.Lai lo lach, que sortís del braguièr, de las mamèlas de las vacas amb una temperatura de gaireben 37 °C, es condicionat dins d'unas bóstias especialas o briks estèrlhes ont es refredat e conservat a 4 °C.Amb aquesta temperatura las bacterias se reproduisson mai lentament que d'acostumada.Puèi lo lach es transferit dins de sèrvas o cisternas (termicament isoladas), que lo transpòrtan a las formatjariás per la siá transformacion venidoira en produch finit, manufacturat.
Pasteurizacion[modificar | modificar la font]
Gràcias a las descobèrtas del quimista francés Louis Pasteur, que en 1865 èra a cercar de metòdes per frenar l'epidemia de vairòla en França, sabèm uèi escalfar lo lach a d'unas temperaturas capablas d'anequelir los micròbis.
Los tractaments (quitas vertadièras operacions de bonificacion microbiana e bacteriologica) son diferenciats segon las exigéncias especificas de produccion que per çò far s'efectuan a temperaturas divèrsas e amb mantun estandard operatiu, que cadun se n'indutz de variablas (totas acceptablas pasmens) o variacions organolecticas.
Totes los tractaments s'acaban amb lo refredament a 4 °C: a aquesta temperatura lo lach fresc se sòl conservar pendent 4 o 5 jorns, a travèrs la cadena del fred (camions frigorifics per la distribucion en vila, banc refrigerat del cremièr o lachièr, e fin finala frigidari, frigo de l'ostal).
Pasteurizacion bassa[modificar | modificar la font]
Aqueste tractament, ara pauc emplegat, s'aplica uèi sonque en preséncia de lach amb risc minimal de contaminacion, qu'es portat a 65 °C pendent un periòde de 30 minutas.
L'evolucion genetica de talas bacterias se ne rend pr'aquò pas gaire eficaç aquesta mena de tractament per èsser utilizada dins l'alimentacion dirècta.
Pasteurizacion rapida HTST (High Temperature Short Time)[modificar | modificar la font]
Lo lach, en seguida del prerescaufament, es montat a una temperatura de 72 °C pendent almens 15 segondas. Aquela temperatura elimina aperaquí los 95 del 100 de las bacterias, mentre resta un 5 del 100 constituit per las espòras, valent a dire de bacterias que se son transformadas en una forma plan resistenta a la calor.
Per alentir la creissença de las bacterias que demòran, es lo lach sul pic refredat a 4 °C.
La prolongacion o protraccion del temps de tractament o l'adopcion de temperaturas superioras, n'influéncia la coagulacion, en tot provocar d'unes damatges importants a la producion formatgièra, que lai s'utiliza aicesta mena de tractament. Lo lach aprèp sa pasteurizacion pòt èsser conservat a 4 °C pendent quatre jorns.
Tractament UHT[modificar | modificar la font]
Aqueste procès es una etapa plan importanta dins la consomacion actuala de lach. Lo mot UHT nos ven de l'anglés Ultra High Temperature es a dire Temperatura Plan Nauta).
Lo lach es rescalfat per accion dirècta a 135 °C pendent 2 a 5 segondas.S'efectua tanben amb emission de vapor (es aqueste procès que se pòt veire totes los jorns dins un bar, quand se prepara un cappuccino). Lo lach UHT se pòt servar mai de tres meses.
Esterilizacion[modificar | modificar la font]
Es lo tractament termic mai energic, que n'assegura l'eliminacion completa de totas las bacterias, a mai de las espòras. Lo metòde mai emplegat es l'uperizacion: se caufa lo lach amb de vapor d'aiga a una temperatura plan nauta, a l'entorn de 120 °C, segon de periòdes variables d'entre 20 e 30 minutas.
Lo lach esterilizat d'aqueste biais a una conservacion longa a temperatura ambienta, entre 4 a 6 meses. Pr'aquò, un còp qu'es estat dobèrt un carton o brik de lach esterilizat, lo cal servar al frigidari e consomar davant pauques jorns: que n'es pro lèu de fach en contacte dirècte o indirècte amb los microorganismes presents dins l'aire ambient.
Lo lach esterilizat es sens contèsta possibla mai segur que non pas lo lach UHT del punt de vista bacteriologic, mas a perdut bona o granda part dels sius contenguts nutricionals e d'unes que i a dobtan mai que pus uèi lo dia de l'oportunitat de la siá realizacion per èsser l'encausa primièra d'una diminucion de las vitaminas a mai una alteracion del calci.
Autres procediments opcionals[modificar | modificar la font]
Otra los procediments termics de pasteurizacion e esterilizacion se n'efectuan dequ'unes autres, tostemps segon lo produch particular que se vòl obtenir.
Demest un santfum, n'assenhalarem:
Descrematge[modificar | modificar la font]
Se fa aquel tractament per tal de demesir lo percentatge de grassas dins lo lach.
Lo lach entièr, çò que d'el, ne conten d'unes 3,2 del 100 de mejana (pòt anar de 3,1 en Chile per exemple fins a 3,8 en Soïssa...)
Se procedís en tot centrifugar lo liquid fins a la separacion de la part grassa (la crèma fresca).
Dont mai es longa e intensa la centrifugacion, dont mai son desseparadas las graissas.
Lo lach parcialament descremat ne conten, de fach, de graisses en percentatge d'1,5 a 1,8 del 100 e lo lach magre, mai centrifugat, en percentatge de 0,5 del 100 maximum.
Microfiltratge[modificar | modificar la font]
Aqueste nom remanda a una tecnica d'esterilizacion non termica.
Consistís a far passar lo lach, quitament predescremat, dins de filtres amb forets o trauconèls microscopics. Aquel tractament remplaça pas ges las esterilizacions termicas, es al contrari emplegat en combinason amb aqueste darrièr.
Lo lach microfiltrat se pòt conservar intacte dins un frigo pendent mai de 10 jorns.
Locucions e provèrbis[modificar | modificar la font]
- Lo vin es lo lach dels vièlhs - comparança entre dos aliments tradicionalament necessaris a l'alimentacion del jovent e dels adultes.
- Lach sul vin fa morir, vin sul lach fa santat - conselh sus las barrejas d'aquestes dos aliments.


text:
Castin
[[Categoria:Wikipèdia:esbòs Modèl:Esbòs/paramètres comuna de Gers]]
Castin[1][2][3] (Castin en francés) qu'ei ua comuna gascoa d'Occitània, situada dens lo departament de Gers e la region de Mieidia-Pirenèus .
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Castin Es una municipalitat situada al centre del departament del Gers, en lo airal urban de Auch a aperaquí 5 quilomètres de Auch.
Castin est une commune située au centre du département du Gers, dans l'aire urbaine d'Auch à environ 5 kilomètres d'Auch.
Castin ei una comuna situada au centra deu departament de Gers (32), dans la zona urbana d'Aush a 5 km d'Aush.
Istòria[modificar | modificar la font]
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Economia[modificar | modificar la font]
Luòc de produccion deus vins Costalats de Montastruc (VDP).
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Grafia d'après la mapa de las comunas de Gers en gascon
- ↑ Patrici Pojada, Repertòri toponimic de las comunas de la region Miègjorn-Pirenèus, Nouvelles Éditions Loubatières, 2009, ISBN 978-2-86266-573-3
- ↑ Sit Toponimia occitana


text:
Francis Cabrel
Francis Cabrel, vasut lo 23 de novémer de 1953 a Agen, ei un cantaire, compositor, autor occitan e francés, d'origina friolana. En 1983, escrigot ua cançon titolada "Los chivalièrs catars", en omenatge a sa cultura occitana. En 2010 participa a un album deu Corou de Berra.
Ei tanben vicepresident de l'associacion Votz del Sud. Frem cançons interpretadas per Francis Cabrel son devengudas classicas de la cançon francesa ("L'encre de tes yeux", "Petite Marie"...) e eston reviradas en autres lengas.
Somari
Discografia[modificar | modificar la font]
Participacions[modificar | modificar la font]
Interprèt[modificar | modificar la font]
- 1985: SOS Éthiopie dab lo collectiu Chanteurs sans frontières.
- 1992: Quand j'aime une fois, j'aime pour toujours de Richard Desjardins sus l'album Urgence, 27 artistes contre le sida.
- 1992: Les Passantes sus l'album collectiu Chantons Brassens.
- Dempuish 1992: participacions aus espectacles deus Enfoirés.
- Dempuish 1993: participacions aus albums e concèrts ende l'associacion Sol En Si.
- 1996: Sarbacane sus l'album Merci d'être venus de Jean-Jacques Milteau.
- 1997: Tandem dab Vanessa Paradis sus l'album Le Zénith des Enfoirés.
- 1997: Yo vengo a ofrecer mi corazón dab Mercedes Sosa sus son album Algo más de amor e sus The Best of Mercedes Sosa (Polygram, 1997).
- 2000: Petite Angèle de Daniel Balavoine sus l'album collectiu Hommages...
- 2002: La Complainte de la butte dab Patrick Bruel sus l'album Entre deux.
- 2004: Des nuits trop longues dab Michael Jones sus l'album Prises et Reprises.
- 2006: Gardien de nuit dens lo conte musicau Le Soldat Rose de Louis Chedid e Pierre-Dominique Burgaud.
- 2006: Le Loir-et-Cher dab Michel Delpech sus l'album Michel Delpech &...
- 2008: Pas question d'aventure dab Claude Dubois sus l'album Duos Dubois
- 2008: Giors dab lo Corou de Berra sus l'album 10
- 2011: Les filles à quoi ça sert ? dab Jean-Jacques Goldman, Alain Souchon e Bénabar, per la musica deu filme Titeuf le film
- 2011: Tout reste à faire dab Souad Massi sus l'album O Houria
Reviradas[modificar | modificar la font]
Lo medish Francis Cabrel hesot un discs de las soas cantas en espanhòu, Algo más de amor, dab « Vengo a entregarte mi corazón » en duo dab Mercedes Sosa. Duas cantas, La quiero a morir (adaptacion de Je l'aime à mourir) e Si algún día la ves (Si tu la croises un jour), son cantadas per frem d'artistas : Marc Anthony, Shakira, Jarabe de Palo, Lajhos, Manuel Garcia...
Jarabe de Palo hesot tanben ua version en italian de La quiero a morir, dab Francesco Renga.
Los cantaires canadians Roch Voisine e Jonas cantan Until Death Do Us Part, adaptacion en anglés de Je l'aime à mourir.
La cantaira chèca Lenka Filipová hesot versions en chèc de duas cantas de Francis Cabrel (Zamilovaná, adaptacion de Je l'aime à mourir; Přestaň si hrát na trápení adaptacion de Une star à sa façon).
Lo cantaire alemand Felix Meyer hesot ua version, en alemand de la canta La corrida (Die Corrida, en l'album Von Engeln und Schweinen).


text:
Pont-Aven
Pont-Aven en breton (Pont-Aven en francés) es una comuna bretona, situada dins lo departament de Finistèrra e la region de Bretanha.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
La municipalitat de Pont-Aven s'una municipalitat prèpa del littoral atlantic vorejada al èst pel riu Aven. La pichona vila de Pont-Aven a situat al bòrd de aquel riu, al endroit ont se agrandís en estuaire. Las aigas Del riu se faufilent al mièg d'un chaos de enòrmes rochers abans de prene la mar. Antany Las aigas De la Aven animavan de nombroses molins dins la pichona vila. Son a l'origina del dicton : Pont-Aven, vila de renom, 14 molins, 15 ostals. La municipalitat de Pont-Aven engloba n'indigne de vastes porcions de territòri pas urbanisés #qu'apertenián a la municipalitat de Nizon abans #que fusiona pas en 1954 amb aquela de Pont-Aven. De nombrosas pòbles parsèment aquela espaci. Lo bourg De Nizon, ancian cap de-luòc de municipalitat, constituissi la segonda aglomeracion n'importància. Al nòrd de la vila, surplombant la Aven, se tròba lo bòsc d'Amor.
La commune de Pont-Aven est une commune proche du littoral atlantique bordée à l'est par la rivière Aven. La petite ville de Pont-Aven est située au bord de cette rivière, à l'endroit où elle s'élargit en estuaire. Les eaux de la rivière se faufilent au milieu d'un chaos d'énormes rochers avant de rejoindre la mer. Autrefois les eaux de l'Aven animaient de nombreux moulins dans la petite cité. Ils sont à l'origine du dicton : Pont-Aven, ville de renom, 14 moulins, 15 maisons. La commune de Pont-Aven englobe en outre de vastes portions de territoire non urbanisés qui appartenaient à la commune de Nizon avant qu'elle ne fusionne en 1954 avec celle de Pont-Aven. De nombreux villages parsèment cette espace. Le bourg de Nizon, ancien chef-lieu de commune, constitue la seconde agglomération en importance. Au nord de la ville, surplombant l'Aven, se trouve le bois d'Amour.
Istòria[modificar | modificar la font]
Aquela municipalitat a citat a l'escasença de la revòlta de las Casquetas rojas sobrevinguda a Bretanha en 1675. La pichona vila de Pont-Aven comptava pas que 720 abitants l'an 1800. La populacion masculina màger de mai de 11 ans èra de 198 individus. Lo recensement de l'an VIII porg la profession exercida per 170 de dintratz eles. Los artesans e los comerçants son de luènh los mai nombroses.Se compta 12 carnissers, 8 meuniers e 4 gojats meuniers, 8 menuisiers, 6 cabaretiers e 2 aubergistes, 6 maréchaux ferrants, 6 cordonniers, 5 tailleurs d'abituds, 4 tisserands, 3 vendeires #qu'un de llençol, 3 taillandiers, 2 fourniers, 2 moulageurs (fustièrs cargats de la mantenença dels molins), 2 perruquiers, 1 barbèr, 1 charron e 1 serrurier. Los mestièrs ligats a la mar ne son egalament pro plan representats amb 27 marines e 2 canonniers. Los mestièrs ligats al trabalh de la tèrra son tanben representats amb 6 cultivateurs, 1 laboureur e 13 jornalers. La vila protegís tanben qualques foncionaris doncas que i a 7 douaniers. Fin finala se dénombre dos òmes de lei e un oficiar de medecina. Per contra pas i li cal mèstre d'escòla.
Lo constitucional Jacques Cambry, autentic torista abans l'ora, #visitar la pichona vila l'an 1794. En aquel passatge extrach de la siá labor Viatge en lo Finistère nos dona un brèu percepcion d'aquela tala #qu'èra i a dos sègles. Es luènh de demorar insensible al encant dels luòcs. « Aquel pichon pòrt de mar es lo sojorn mai capritxosa. A mes en l'aiga sus rochers, als pès de dos monts anautits, que # an semiat sus el d'enòrmes blòcs arrodonits de granit #que semblan escarrabilhat a se desligar. Servisson de pignon a chaumières, de murs a courtils. Aqueles blòcs davalats de la montanha shòrdan lo cors del riu, #que sauta contra tant d'obstacles. Qualques molins meses sus los sieus marges se'n son servits coma de supòrt per i metre l'ais de lo sieu rouage; qualques ponts de bòsques los amassan. Los coteaux de alentour an viscut, boisés, e d'un aspècte extraordinari, singularment variats. Lo bruch de las aigas, lo bruch de vint cascades atordeixen lo viatgèr coma los molins a foulon de Dom Quishòt, coma las casudas d'aiga de la Soïssa e de la Savoie. »
En la segonda mitat de la Modèl:S- s Pont-Aven aculhirà los sieus primièrs toristas. Vendrà una destination de predileccion pels pintors. La Bassa-Bretanha es n'efièch vengut una region a la mòda. Lo desvolopament de la ret ferré a permeses lo sieu désenclavement e la region se singularise alavetz per la siá lenga, las siás tradicions vestimentaires e la siá multitude de capèlas de campanha de la rèsta de la França. La pichona vila e la campanha environnante a #èsser per eles una font d'inspiracion.
Uèi la vila viu sustot del torisme. En #èsser, quand l'estacion touristique bat lo sieu plen, de nombrosas galariás vendeiras llauren las siás pòrtas. Los pintors i expausan los sieus œuvres.
Pont-Aven èra abans la revolucion una trève en dependent de la parròquia de Nizon. A #èsser erigida en municipalitat l'an 1790. En 1954 a fusionat amb Nizon, erigida-tanben en 1790 en comuna. Lo sieu territòri s'es d'aquel fach considerablament engrandit. Se redusissiá n'efièch abans la fusion dins la vila e las siás prèpas immeditaeses e cobrissiá pas del temps qu'una superficie de 179 ectaras.
Cette commune est citée à l'occasion de la révolte des Bonnets rouges survenue en Bretagne en 1675. La petite ville de Pont-Aven ne comptait que 720 habitants en 1800. La population masculine âgée de plus de 11 ans était de 198 individus. Le recensement de l'an VIII nous fournit la profession exercée par 170 d'entre eux. Les artisans et les commerçants sont de loin les plus nombreux.On compte 12 bouchers, 8 meuniers et 4 garçons meuniers, 8 menuisiers, 6 cabaretiers et 2 aubergistes, 6 maréchaux ferrants, 6 cordonniers, 5 tailleurs d'habits, 4 tisserands, 3 marchands dont un de drap, 3 taillandiers, 2 fourniers, 2 moulageurs (charpentiers chargés de l'entretien des moulins), 2 perruquiers, 1 barbier, 1 charron et 1 serrurier. Les métiers liés à la mer sont également assez bien représentés avec 27 marins et 2 canonniers. Les métiers liés au travail de la terre sont aussi représentés avec 6 cultivateurs, 1 laboureur et 13 journaliers. La ville abrite aussi quelques fonctionnaires puisqu'il y a 7 douaniers. Enfin on dénombre deux hommes de loi et un officier de médecine. Par contre il n'y a pas de maître d'école.
Le constitutionnel Jacques Cambry, véritable touriste avant l'heure, visita la petite cité en 1794. Dans ce passage extrait de son ouvrage Voyage dans le Finistère il nous donne un bref aperçu de celle-ci telle qu'elle était il y a deux siècles. Il est loin de rester insensible au charme des lieux. « Ce petit port de mer est le séjour le plus capricieux. Il est placé dans l'eau sur des rochers, aux pieds de deux monts élevés, sur lesquels sont semés d'énormes blocs arrondis de granit qui semblent prêt à se détacher. Ils servent de pignon à des chaumières, de murs à des courtils. Ces blocs descendus de la montagne gênent le cours de la rivière, qui bondit contre tant d'obstacles. Des moulins placés sur ses rives s'en sont servis comme d'appui pour y placer l'essieu de leur rouage; des ponts de bois les réunissent. Les coteaux d'alentour sont habités, boisés, et d'un aspect extraordinaire, singulièrement variés. Le bruit des eaux, le bruit de vingt cascades étourdissent le voyageur comme les moulins à foulon de Dom Quichotte, comme les chutes d'eau de la Suisse et de la Savoie. »
Dans la seconde moitié du Modèl:S- s Pont-Aven accueillera ses premiers touristes. Elle deviendra une destination de prédilection pour les peintres. La Basse-Bretagne est en effet devenu une région à la mode. Le développement du réseau ferré a permis son désenclavement et la région se singularise alors par sa langue, ses traditions vestimentaires et sa multitude de chapelles de campagne du reste de la France. La petite cité et la campagne environnante a été pour eux une source d'inspiration.
Aujourd'hui la ville vit surtout du tourisme. En été, lorsque la saison touristique bat son plein, de nombreuses galeries marchandes ouvrent leurs portes. Les peintres y exposent leurs œuvres.
Pont-Aven était avant la révolution une trève dépendant de la paroisse de Nizon. Elle a été érigée en commune en 1790. En 1954 elle a fusionné avec Nizon, érigée elle-aussi en 1790 en commune. Son territoire s'est de ce fait considérablement agrandi. Il se réduisait en effet avant la fusion à la ville et ses proches abords et ne couvrait alors qu'une superficie de 179 hectares.


text:
Dál Riata
Dál Riata (tanben Dalriada o Dalriata) foguèt un reialme Gaelic qu'èra situat a l'encòp sus las còstas oèst de l'Escòcia actuala e las còstas nòrd de l'Irlanda actuala, dins los territòris nomenats uèi Argyll e Bute, Lochaber, County Antrim. La vista tradicionala de Dál Riata coma una colonia irlandesa en Escòcia foguèt tornar mesa en question sus de basas arqueologicas, mas es pas clar qu'un consensus siá trapat e los istorians demòran devesits sus lo subjècte. Los abitants de Dál Riata son sovent apelats Scots, del latin scotti, un mot que ven del bas latin scottis, que ven del mot grèc σkotoσ que significa "foscor", e que pus tard designarà los "gaelic-parlants", si que non escocés, irlandés o autre. Son tanben sonats Gaels, un terme plan mai clar, o Dál Riatans.
Lo reialme atenhèt son desvolopament maximal jos Áedán mac Gabráin (574-608), mas son expansion foguèt arrestada a la Batalha de Degsastan en 603 per Æthelfrith de Northumbria. De desfachas seriosas en Irlanda e Escòcia al temps de DomnBrecc (m. 642) acabèron l'edat d'aur del Dál Riata, e lo reialme devenguèt un client de Northumbria, alara assubjectida als Pictes. I a una brega sus la destinada del reialme al sègle VIII, ont d'unes veson pas de reviscòl del Dal Riata aprèp la longa passa de dominacion estrangièra, d'aprèp 637 fins a a pauc près 750 o 760, alara que d'autres veson una respelida del Dal Riata jos Áed Find (736-778) e l'usurpacion de la reialtat de Fortriu per lo Dál Riata, un parelh de generacions pus lèu que lo que n'es creditat abitualament: Cináed mac Ailpín (800-858). Lo reialme desapareis fins finala a l'Edat Viking.


text:
Lituanian
Lo lituanian o lituan (nom autoctòn: lietuvių kalba) es una lenga baltica (e indoeuropèa) parlada en Lituània, ont es la lenga oficiala. Ten aperaquí 4 milions de locutors nadius. Es tanben una de las lengas oficialas de l'Union Europèa dempuèi l'adesion del país l'1 de julh de 2004.
Classificacion[modificar | modificar la font]
Lo lituanian es una de las doas lengas balticas amb lo leton qu'an subreviscut fins uèi. Lo vièlh prussian, la tresena lenga baltica coneguda se moriguèt pendent lo sègle XIX. Las lengas balticas an son grop pròpri que forma una branca distinta dins la familha de las lengas indoeuropèas.
Distribucion geografica[modificar | modificar la font]
Lo lituanian se parla essencialament en Lituània. Es tanben parlat pels lituanians que vivon en Bielorussia, Letònia, Polonha e Russia. Es estat exportat per las comunitats emigrantas en Argentina, Austràlia, Brasil, Canadà, Estònia, Islàndia, Irlanda, Russia e als Estats Units d'America.
Qualques mots de lituanian[modificar | modificar la font]
- Lituanian (adj.): Lietuviškai
- la lenga lituaniana: lietuvių (kalba)
- Adieu (d'arribada, informal): labas
- Adieu, al còp que ven (informal): iki!
- Per plaser: prašau
- Mercé: ačiū
- Òc: taip
- Non: ne
- Perdon: atsiprašau
- Compreni pas: nesuprantu


text:
Villes et mairies du District de Muri (114)
Liste des communes
Muri
Ville de Muri, localité de la Suisse de 6 400 habitants.
La mairie de Muri a une adresse e-mail et un site Internet.
Sins
Ville de Sins, localité de la Suisse de 3 400 habitants.
La mairie de Sins a une adresse e-mail et un site Internet.
Merenschwand
Ville de Merenschwand, localité de la Suisse de 2 400 habitants.
La mairie de Merenschwand a une adresse e-mail et un site Internet.
Boswil
Ville de Boswil, localité de la Suisse de 2 200 habitants.
La mairie de Boswil a une adresse e-mail et un site Internet.
Waltenschwil
Ville de Waltenschwil, localité de la Suisse de 2 200 habitants.
La mairie de Waltenschwil a une adresse e-mail et un site Internet.
Auw
Village de Auw, localité de la Suisse de 1 500 habitants.
La mairie de Auw a une adresse e-mail et un site Internet.
Aristau
Village de Aristau, localité de la Suisse de 1 200 habitants.
La mairie de Aristau a une adresse e-mail et un site Internet.
Oberrüti
Village de Oberrüti, localité de la Suisse de 1 200 habitants.
La mairie de Oberrüti a une adresse e-mail et un site Internet.
Buttwil
Village de Buttwil, localité de la Suisse de 1 100 habitants.
La mairie de Buttwil a une adresse e-mail et un site Internet.
Dietwil
Village de Dietwil, localité de la Suisse de 1 000 habitants.
La mairie de Dietwil a une adresse e-mail et un site Internet.
Mühlau
Village de Mühlau, localité de la Suisse de 1 000 habitants.
La mairie de Mühlau a une adresse e-mail et un site Internet.
Bünzen
Village de Bünzen, localité de la Suisse de -1 000 habitants.
La mairie de Bünzen a une adresse e-mail et un site Internet.
Beinwil
Village de Beinwil, localité de la Suisse de -1 000 habitants.
La mairie de Beinwil a une adresse e-mail et un site Internet.
Rottenschwil
Village de Rottenschwil, localité de la Suisse de -1 000 habitants.
La mairie de Rottenschwil a une adresse e-mail et un site Internet.
Abtwil
Village de Abtwil, localité de la Suisse de -1 000 habitants.
La mairie de Abtwil a une adresse e-mail et un site Internet.
Besenbüren
Village de Besenbüren, localité de la Suisse de -1 000 habitants.
La mairie de Besenbüren a une adresse e-mail et un site Internet.
Bettwil
Village de Bettwil, localité de la Suisse de -1 000 habitants.
La mairie de Bettwil a une adresse e-mail et un site Internet.
Benzenschwil
Village de Benzenschwil, localité de la Suisse de -1 000 habitants.
La mairie de Benzenschwil a une adresse e-mail.


text:
San Antonio (Tèxas)
San Antonio es la segonda vila mai granda de Tèxas e la setena vila mai poblada dels Estats Units. Al recensament de 2006, teniá tot just 1,3 milions de personas e son aira metropolitana n'acomolava quasi dos milions, la 29a mai granda del país. San Antonio, qu'es lo sèti del comtat de Bexar, cobrís 1.067 quilòmetres carrats entre lo limit nòrd de la region sud de Tèxas e lo limit sud de la region centrala de Tèxas. Son influéncia se fa sentir dins tot lo sud e sud-oèst dels Estats Units.


text:
Lombèrs (Albigés)
Lombèrs[1][2] (Lombers en francés) es una comuna lengadociana d'Albigés situada dins lo departament de Tarn e la region de Miègjorn-Pirenèus.
Somari
Géografia[modificar | modificar la font]
Situada sus l'Asson a 5 km de Rièlmont. Lo vilatge es dominat per un puèg ont èra lo castèl fins a 1632.
Geografia[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Primièrs diches sul castèl en 1032 e la vila en 1045. Lombèrs èra una plaça fòrta fins a 1622.
Concili de Lombèrs :
Per arrestar l'expansion de l'"eretgia catara", Guilhèm, evesque d'Albi, convoquèt un concili en mai de 11?5 a Lombèrs alara vila importanta del País d'Albi (env 2000 ab.). D'aquel concili arcavesques, evesques e abats d'Occitània (Narbona, Nimes, Tolosa, Agde, Castras, Galhac ...) rendèron l'arrèst que condamnava La sècta d'Olivièr (evesque catar)
Simon IV de Montfòrt sostengut pel papa prenguèt lo cap de la luta contra los catars e prenguèt Lombèrs e sos barris. L'influéncia locala de Lombèrs desapareguèt al profèit de la bastida de Reialmont fondada en 1272.
Pendent las guèrras de religion, lo castèl sul puèg e la vila de Lombèrs passèron dins los camps catolics o protestants.
La vila foguèt brutlada en 1622 pels protestants e las muralhas foguèron destruidas alara que Richelieu ordenèt tanben la destruccion dels castelars feudals, entre losquals lo castèl de Lombèrs.
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Bibliografia[modificar | modificar la font]
- (fr) Yann Roques, Mon histoire de Lombers, in Revue du Tarn, n° 214 (estiu 2009)
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Patrici Pojada, Repertòri toponimic de las comunas de la region Miègjorn-Pirenèus, Nouvelles Éditions Loubatières, 2009, ISBN 978-2-86266-573-3
- ↑ Sit Toponimia occitana