text:
Turlututú 2 – Cants e Danças d’Occitània
Turlututú 2
Cants e Danças d’Occitània
I a vint ans ja sortiá lo primièr volum de restitucion del trabalh de collectatge de cançons pels enfants, lo Turlututú editat per La Talvera ; lo que faguèt cantar mantunas generacions de pichons.
Aprèp qualques annadas d’espèra, vaquí qu’arriba lo segond volum ! Dins aquel album traparetz 40 cançons de creacion e 24 comptinas, formuletas e mimologismes en occitan ; creadas o adaptadas per respondre melhor a las demandas actualas en matèria de transmission de la lenga e de pedagogia.
Coma dins lo primièr volum las cançons e formulas son ordenadas per tematica en fin d’obratge, e seguisson las sasons de l’annada.
La còla de la celèbra associacion tarnesa a trabalhat per fin de los adaptar a las soscadissas e als besonhs de la vida de uèi ; i trobaretz doncas de cançons sus l’ecologia, sul circ, de cants e formulas per apasimar los enfants… Faguèron tanben una plaça mai granda al mond de l’imaginari amb de cançons escritas sus d’estructuras que se pòdon aisidament completar, o que parlan d’èssers fantastics o estranhs.
La forma a parièr evoluit, daissant mai de plaça pels comentaris e nòtas sul contengut, e mai de versions instrumentalas de las cançons son prepausadas.
De notar egalament que los musicaires trobaràn a la fin de l’obratge totas las particions, e los acòrds per poder aisidament acompanhar eles-meteisses los joves cantaires.
Libre bilingüe oc/fr + 2 CD
illustr. : Coline Trubert
CORDAE – La Talvera
Prètz : 25.00 €


c: text/html

text:
Comunicat deu ministere de la cultura francesa : Lo ministre de la cultura Laurent Fabius qu’a trencat uèi. « Ne podem pas deishar ua lenga desaparéisher d’un territòri tan cargat d’istòria », digó. L’euskara, lenga de la republica, dèu estar valorizada hens lòcs on s’abaisha. Ende la preservar que cau lei de las mei duras.
Aquera avançada qu’ei vasuda possibla pr’amor deu cambiament filosofic e politic que travèrsa l’exagòne, e mei particularement pr’amor deu deputat europeenc locau JL Melenchon, elegit deu gran sud-oest. Qu’a plan trabalhat e sostengut la soa region que conéish tan plan. Que redigí un rapòrt parlamentari de centenats de paginas que muishan lo besonh e l’espèr de la populacion sus aquera question.
Uèi enqüèra, toristas ne comprenen pas la vergonha de l’abséncia de l’euskarra hens lo maine public de mantuas ciutats de la region. Que sia hens las vaths pireneencas, sus las plajas d’Òssagòr, hens la vila de Dacs, on la lenga s’es estujada ? La vergonha que tòca enqüèra aqueste pòble au son còr e ne gausa pas reivindica’s basco.
Urosament, la fiertat se pòt exprimir dab estickers. Sus hèra de veituras 33, 40 o a l’est deu 64, drapèus d’Euskadi se pòden véser pertot capvath la region.
L’euskara poiré estar la prumèra lenga au sud de la Garona e vàser oficiau sus tot lo gran sud-oest. Qu’espèram que’us detractors de las lengas minoritàras ne hassan pas tròp cagar. Las populacions alienadas an dret a las lors lengas desbrombadas.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Abric de la Magdalena
L'abric de la Magdalena es un jaç preïstoric de Tursac, en Sarladés, dins la region istorica de Peiregòrd e lo departament de Dordonha.
Es lo site eponim del Magdalenian. A servat un grand nombre d'objèctes d'art mobiliari de la fin del Paleolitic superior. Foguèt descobèrt e excavat per Edoard Lartet de 1863 a 1865.
Fa partida dels « sites preïstorics e caunas ornadas de la val de Vesera » inscriches dins lo Patrimòni Mondial de l'UNESCO.
-
-
Propulsor « de l'ièna serpanta », en bana de rangièr
-
-
Edat Mejana[modificar | modificar la font]
Lo site foguèt ocupat a l'Edat Mejana. Una glèisa parcialament cavada dins la ròca e las roïnas d'un castèl dominant lo site demòran coma testimòni d'aquel vilatge trogloditic.
-
-
-
Lo donjon del castèl de Petit Marzac


text:
Colómbia
Colómbia (en espanhòl Colombia) es un país situat dins lo nòrd-oèst de l'America del Sud. A de frontièras amb Veneçuèla e Brasil a l'èst, Peró e l'Eqüator al sud, e Panamà al nòrd-oèst. Al nòrd es bordada per la Cariba e a l'èst per l'Ocean Pacific.
Sa capitala es Bogotà.
Lo gentilici es colombian -a.
Somari
- 1 Istòria
- 1.1 Lo periòde precolombian
- 1.2 Lo periòde coloniau
- 1.3 La Granda Colómbia
- 1.4 Colómbia de 1830 a 1945
- 1.5 Colómbia dempuei 1945
- 2 Politica
- 3 Geografia
- 4 Economia
- 5 Demografia
- 6 Cultura
- 7 Liames intèrnes
- 8 Bibliografia
- 9 Nòtas e referéncias
- 10 Liames extèrnes
Istòria[modificar | modificar la font]
Lo periòde precolombian[modificar | modificar la font]
Lo territòri colombian sembla poblat dempuei 20 000 ans aperaquí. Pasmens, en causa de l'abséncia de documents escrichs, son istòria es mau coneguda avans l'arribada deis Europèus. En Colómbia, quauquei culturas liticas se formèron dins lei regions andinas. Lei doas pus ancianas son lei culturas de San Agustin e de Tierradentro qu'existiguèron probable entre lo sègle VI e lo sègle XVI. Après l'an 1000, d'autrei culturas apareguèron coma aquelei de Calima, dei Quimbayas e dei Muiscas que se mantenguèron fins a l'arribada deis Espanhòus.
Aquelei pòbles foguèron influenciats per lei civilizacions deis Andes Centralas ambé lo desvolopament d'una religion basada sus un culte solar. La basa de son economia sembla èsser una agricultura productritz de tartiflas e de gròs blat. L'excepcion principala èra probable la cultura dei Taironas, situada au nòrd lòng de l'ocean, que se destrièt per son mestritge de l'artesanat dei metaus natius (aur e coire) e per d'influéncias mesoamericanas.
Lo periòde coloniau[modificar | modificar la font]
La conquista e l'ocupacion espanhòla[modificar | modificar la font]
Leis Espanhòus arribèron lòng dau litorau de Colómbia a la fin dau sègle XV. Franc de l'airau culturau dei Muiscas, i trobèron ges de societat organizada e i fondèron sensa dificultat plusors ciutats coma Darién (1510), Cartagena (1533) ò Santa Marta (1536). La quista d'El Dorado foguèt lo motor principau de l'exploracion de la region durant lei premiers decennis. Devesits entre doas federacions rivalas, lei Muiscas poguèron pas empachar aqueleis incursions e foguèron somés a la fin deis annadas 1530.
En 1538, la fondacion de Santa Fe de Bogota per Gonzalo Jiménez de Quesada permetèt ais Espanhòus d'establir sa dominacion sus lei tèrras interioras. Puei, de negociacions ambé Sebastian de Belalcazar, que veniá de conquistar Quito, e Nicolas Federmann permetèron de definir pacificament lei limits d'influéncias respectius de cada conquistador e donèron sa premiera forma ai colonias a l'origina de la Colómbia actuala.
Lo Nuevo Reino[modificar | modificar la font]
Segon lo contèxte, lo tèrme « Novèla Granda » pòu designar la Vice-Reialtat establit au sègle XVIII que gropava la Colómbia, lo Panamà, lo Veneçuèla e l'Eqüator actuau, lo territòri de l’audiencia de Novèla Granada que correspond a la Colómbia actuala ò la region de Santa Fe de Bogota somesa per Quesada. Dins aquela darriera region, s'installèt un nombre important de colons que prenguèron lo contraròtle dei tèrras e utilizèron la man d'òbra indigèna per leis esplechar. La resisténcia foguèt febla e la cultura muisca dispareguèt tre lo sègle XVIII.
Dins lei regions occidentalas, l'activitat miniera congreada per l'esplecha de jaciments d'aur dinamizèt l'economia de la colonia en despiech de volumes de produccion relativament febles a respèct dei minas de Mexic ò de Peró (solament 5% de la produccion americana d'aur durant lo sègle XVII). La man d'òbra foguèt inicialament d'origina locala mai l'importacion d'esclaus africans foguèt necessària a partir dau sègle XVII. Enfin, certanei jaciments pus pichons foguèron esplechats per de mulastres aguent l'estatut d'òmes liures (lei mazamorreros).
En 1781, la reorganizacion fiscala e administrativa de l'Empèri Espanhòu entraïnèt una revòuta de la classa mejana de la colonia (païsans, artesans e captaus locaus). Aperaquí 20 000 insurgents menacèron Santa Fe de Bogota. L'arribada de renfòrç espanhòus, l'execucion dei caps de la revòuta e una amnistia generala per lei subrevivents permetèron d'amaisar la situacion. Pasmens, lo ressentiment demorèt viu au sen de la populacion.
Lo pòrt de Cartagena[modificar | modificar la font]
Fondat en 1533, Cartagena èra premier una escala e una crosiera per lei marchands d'esclaus. Aquò li assegurèt una activitat fòrta e sa prosperitat suscitèt lei cobesiás. Après cinc sètges durant lo sègle XVI, leis Espanhòus i construguèron de fortificacions poderosas. En parallèl, lo relarg de la vila venguèt un centre agricòla capable d'avitalhar una populacion e una flòta importantas.
L'independéncia[modificar | modificar la font]
En 1808, Espanha foguèt ocupada per la França Napoleonenca e lo demorèt fins a sa liberacion en 1813. Aquò entraïnèt una agitacion viva en America. En Veneçuèla e en Nòva Granada, de juntas se formèron en 1810. Aquela de Caracas proclamèt l'independéncia de Veneçuèla sota la direccion de Francisco de Miranda e de Simón Bolívar. Pasmens, la republica novèla aboliguèt pas l'esclavatge e mantenguèt lei mulastres (pardos) en fòra de la vida politica. Ansin, en 1812, quand desbarquèron de tropas espanhòlas en Veneçuèla, lei pardos sostenguèron lei lealistas. Batuts, lei republicans deguèron s'enfugir en Nòva Granada. A partir de Cartagena, Bolivar capitèt d'organizar la reconquista de Caracas en 1813. En revènge, mau capitèt de redurre la guerilha dei pardos dins lo sud de Veneçuèla. En Nòva Granada, lei republicans conoguèron tanben una tiera de reviradas còntra lei pòchis de resisténcia lealistas de Panamà e de Popayan en 1814.
A partir de 1814, la desfacha francesa en Euròpa permetèt au govèrn espanhòu de mandar de renfòrç dins lei colonias. Ansin, lei lealistas capitèron de tornar ocupar Caracas, Sante Fe e Cartagena entre 1814 a 1816. Pasmens, la repression saunosa dau generau espanhòu Pablo Morillo li alienèt lei mulastres que contunièron de menar sa guerilha. En 1817, concluguèron una aliança ambé Bolivar que permetèt d'ara endavant ai republicans de passar per lei Llanos per contornejar lei fòrças lealistas. En 1819, poguèron ansin intrar dins Sante Fe (que prenguèt lo nom de Bogotà) e proclamar una « Republica de Colómbia » gropant Nòva Granada e Veneçuèla.
Après aquela victòria, lei fòrças espanhòlas perdiguèron l'avantatge. Entre 1820 e 1821, Cartagena e sa region foguèron definitivament ocupadas per Bolivar. Puei, en junh de 1821, la batalha de Carabobo entraïnèt la presa de Caracas. Un mes aperavans, un congrès aviá dotat la republica d'una constitucion. Simón Bolívar ne foguèt proclamat president en setembre. Enfin, dins lo corrent de 1822, lo sud dau país — l'Eqüator actuau — foguèt a son torn liberat.
La Granda Colómbia[modificar | modificar la font]
Lo tèrme « Granda Colómbia » designa la Republica de Colómbia proclamada en decembre de 1819. Sa constitucion aviá instaurat un estat unitari dirigit per Simón Bolívar (president) e per Francisco de Paula Santander (vice-president). En 1823, lo segond assegurèt solet la direccion dau país après la partença de Bolivar en Peró.
Pasmens, l'elèit se devesiguèt entre doas tendàncias rivalas. Lo premier, subrenomat lei « juristas », èra eissit dei classas superioras e sostenguèt Santander. En revènge, lo second, que gropava lei caps de l'armada, s'i opausèt. En 1827, a son retorn de Peró, Bolivar foguèt obligat de negociar ambé son cap, José Antonio Paez per mantenir lo foncionament de l'Estat. Pasmens, aquel acòrd durèt gaire e un conflicte novèu opausèt rapidament lo partit de Bolivar, en favor d'un regime fòrt, e lei partisans de Santander, favorable au mantenement de la constitucion de 1821.
En 1828, una temptativa de còp d'estat permetèt a Bolivar d'obtenir lei plens poders. Puei, après una temptativa d'assassinat organizada per lei liberaus, ordonèt l'exili de Santander. Pasmens, aquela decision entraïnèt de trèbols intèrnes e l'autoritat dau govèrn centrau s'afondrèt. En 1830, lei proclamacions d'independéncia de Veneçuèla per Paez (en genier) e d'Eqüator per Juan José Flores (en mai) entraïnèron la demission de Bolivar e la disparicion de la Granda Colómbia.
Colómbia de 1830 a 1945[modificar | modificar la font]
Après la fragmentacion de la Granda Colómbia, Colómbia foguèt dominada per una oligarquia devesida entre partisans de Santander, a l'origina dei liberaus colombians, e partisans de Simón Bolívar (que moriguèt lo 17 de decembre de 1830) que formèron lo corrent conservador dau país. Cada camp se devesiguèt rapidament entre una ala moderada e una ala radicala que nosèron d'alianças cambiantas. La question de la plaça de la Glèisa dins la societat, constestada per lei liberaus e defenduda per lei conservadors, foguèt l'enjòc principau deis afrontaments entre lei dos camps. Pasmens, dins lei fachs, un certan consensus reüniguèt lei diferentei faccions, especialament per gardar un estat descentralizat que permetiá ai captaus locaus de ben tenir sei fèus electoraus.
Lei combats entre liberaus[modificar | modificar la font]
Dins un premier temps, lei liberaus dominèron la vida politica e sei luchas intèrnas entre moderats e radicaus (exaltados) animèron lo país. Arbitre dei conflictes entre lei doas alas, Santander foguèt elegit a la presidéncia en 1832. Foguèt remplaçat en 1837 per José Ignacio de Marquez, cap dei moderats, que se turtèt rapidament a l'oposicion deis exaltados. En 1840, lo generau José Maria Obando, figura principala dei radicaus, organizèt una revòuta que se transformèt en guèrra civila vertadiera après la mòrt de Santander en 1840. Lei combats durèron fins a mai de 1842 e s'acabèron ambé la desfacha deis insurgents.
Après aqueu conflicte, per amaisar la situacion, de moderats dei dos camps s'alièron per formar lei ministeriales que tornèron donar a la Glèisa un ròtle important dins la societat. En particular, demandèron lo retorn dei jesuistas expulsats per leis Espanhòus en 1767. Puei, en 1848, aqueu movement fondèt un movement conservador.
La « Revolucion Liberala »[modificar | modificar la font]
De 1848 a 1855, Colómbia conoguèt tornarmai de trèbols intèrnes liats ais evolucions au sen dau camp liberau. D'efèct, una generacion novèla de liberaus apareguèt après la Revolucion Francesa de 1848. Aprofichant de divisions entre conservadors e, de còps, de fraudas electoralas, capitèron de prendre lo contraròtle ambé l'eleccion dau generau José Hilario López (1849-1853) e dau Congrès (en 1851). Tornèron expulsar lei jesuistas (1850) e aboliguèron mai d'un privilègi judiciari e financier de la Glèisa.
Pasmens, en 1852, lei liberaus se devesiguèron entre centralistas, menats per José María Obando que foguèt elegit a la presidéncia en 1853, e federalistas de Manuel Murillo Toro. En 1853, lei segonds prenguèron l'avantatge. Reüniguèron lo Congrès e adoptèron una constitucion federala e fòrça novatritz (separacion de la Glèisa e de l'Estat, maridatge civiu, divòrci...). La temptativa d'Obando de s'opausar a l'adopcion definitiva d'aqueu tèxte entraïnèt la presa dau poder per José Maria Melo a l'eissida d'un còp d'estat en 1854. Melo se proclamèt dictator e suprimiguèt lei clausas pus contestadas. Pasmens, foguèt vencut en 1855 per lei « constitucionalistas » (aliança dei conservadors ambé certanei liberaus).
Lo periòde confederau[modificar | modificar la font]
Colómbia contunièt de conóisser de trèbols intèrnes liats a de questions constitucionalas. D'efèct, après l'eleccion dau conservator Mariano Ospina Rodríguez en 1856, una constitucion novèla instaurèt un regime de tipe confederau. Pasmens, lei relacions entre lo govèrn centrau e lei regions foguèron pas definidas. Aquò entraïnèt una tiera de conflictes entre liberaus e conservators. Puei, lo raprochament d'Ospina ambé la Glèisa e son projècte de laissar lo poder a Julio Arboleda, un conservator radicau, foguèron a l'origina d'una insureccion militara dirigida per lo generau Tomás Cipriano de Mosquera. Leis insurgents conquistèron la capitala en 1861 e Arboleda foguèt assassinat la meteissa annada. Mosquera comencèt una campanha de repression còntra la Glèisa (arrestacion de caps, venda a l'enquant de bens eclesiastics...).
Leis Estats Units de Colómbia[modificar | modificar la font]
En 1863, de representents liberaus deis estats federats adoptèron una constitucion novèla. Fàcia a l'autoritarisme de Mosquera, obtenguèron de restrénher lo poder centrau e fondèron leis Estats Units de Colómbia. Lo mandat dau president foguèt reduch a doas annadas sensa possibilitat de reeleccion immediat. En mai d'aquò, cada estat foguèt dotat d'una autonòmia importanta. Aquò permetèt d'amaisar la situacion de 1864 a 1866 durant la presidéncia dau liberau Manuel Murillo Toro.
Pasmens, son remplaçament per Mosquera suscitèt tornarmai de tensions qu'entraïnèron un còp d'estat dei progressistas en 1867. Gràcias a divèrsei fraudas electoralas, dominèron la vida politica fins ais annadas 1870. Dins aquò, lei liberaus se devesiguèron mai a prepaus de la question de la Glèisa. Gropats a l'entorn de Rafael Núñez, la tendància deis « independents » assaièt d'amaisar la situacion per se concentrar sus lo desvolopament economic. Lo periòde calme durèt fins a 1884 quand de revòutas trebolèron l'eleccion de Núñez a la presidéncia. Reprimits en 1885, decidèron lo cap de l'Estat de fondar un regime novèu.
La « Regeneracion » e la Guèrra dei Mila Jorns[modificar | modificar la font]
A l'iniciativa de Rafael Núñez, una constitucion novèla foguèt adoptada en 1886. De rebors dau tèxte precedent, instaurèt un estat unitari e transformèt leis estats federats en departaments. Lo mandat presidenciau passèt a sièis annadas e lo ròtle dau catolicisme — e sei privilègis — foguèt restaurat. Puei, Núñez, tornat elegir en 1886 e en 1892, dirigiguèt lo país fins a sa mòrt en 1894.
Durant aqueu periòde, lei liberaus perdiguèron sa plaça au Congrès entraïnant la formacion de divisions novèlas au sen dei corrents politics representats. Dins lo camp conservator, lei « nacionalistas » s'opausèron ais « istorics » (lei moderats) e dins lo camp liberau, lei moderats — favorables a una aliança ambé lei conservators moderats — s'opausèron a una generacion novèla de progressistas fòrça ostils ai nacionalistas.
En octòbre de 1899, lei progressistas organizèron de revòutas que foguèron a l'origina d'una guèrra civila saunosa (100 000 mòrts) dicha Guèrra dei Mila Jorns. En julhet de 1900, entraïnèt lo remplaçament dei nacionalistas per lei conservators istorics. Lei combats durèron fins a 1902 e lei liberaus foguèron batuts de pertot franc de Panamà. Sostenguts per leis Estats Units d'America, i proclamèron l'independéncia panamenca en novembre de 1903. Afeblida, Colómbia poguèt pas s'i opausar e perdiguèt lo contraròtle de l'istme.
Lo periòde conservator e lo desvolopament de la produccion de cafè[modificar | modificar la font]
Après la Guèrra dei Mila Jorns, lei conservators dominèron la vida politica fins ais annadas 1930. Pasmens, dins lei fachs, en causa dei divisions tradicionalas dei dos camps entre alas radicala e moderada, lo país foguèt principalament dirigit per de govèrns centristas. En 1910, lo sufragi dirèct foguèt introduch per l'eleccion presidenciala. La Glèisa i sostenguèt lei candidats conservators mai poguèt pas empedir la resurgéncia dau liberalisme colombian dins lo corrent deis annadas 1920. Au contrari, l'influéncia dau clergat devesiguèt lei conservadors. Ansin, en 1929, presentèron dos candidats, çò que permetèt la victòria dau liberau Enrique Olaya Herrera.
En fòra de la dominacion conservatritz, lo periòde anant deis annadas 1890 ais annadas 1930 veguèt lo desvolopament de la produccion de cafè. En 1920, representava aperaquí 70% deis exportacions e Colómbia èra venguda lo segond productor mondiau darrier Brasil. La region entre Medellín e Cali, dominada per de pichons proprietaris, èra lo centre principau dei plantacions. En 1927, aquelei pichons plantaires fondèron la Federacion dei Plantaires de Cafè per defendre seis interès.
La « Republica Liberala »[modificar | modificar la font]
Enrique Olaya Herrera contunièt de dirigir la politica colombiana d'un biais centrista gràcias au sostèn de conservators moderats. En revènge, son successor, Alfonso López Pumarejo, èra eissit de l'ala senèstra dau Partit Liberau. Encoratjèt la formacion de sindicats e intrèt en conflicte ambé la Glèisa a prepaus de l'ensenhament. Après un intermèdi pus moderat incarnat per Eduardo Santos que donèt la prioritat a l'industrializacion, López Pumarejo foguèt tornat elegir en 1942. Dins l'encastre de la Segonda Guèrra Mondiala, formèt un govèrn bipartisan avans de demissionar en 1945. Aquela politica foguèt perseguida per lo conservador Mariano Ospina Pérez qu'aprofichèt de divisions dins lo camp liberau per ganhar l'escrutinh.
Colómbia dempuei 1945[modificar | modificar la font]
Dempuei 1945, Colómbia conoís de conflictes armats d'un biais quasi permanent ambé la guèrra de 1948-1953, l'emergéncia de guerilhas marxista a partir de 1960, la multiplicacion dei movements paramilitars d'extrèma drecha e lo desvolopament dei trafegues de dròga. Pasmens, au contrari de la màger part dei país d'America dau Sud, lo país conoguèt ges de dictatura militara e seis institucions democraticas se mantenguèron (mai son foncionament normau foguèt sovent pertubat per lei violéncias).
Lei presidéncias d'Ospina e de Gomez[modificar | modificar la font]
Après l'eleccion d'Ospina, lei diferentei faccions politicas dau país comencèron de s'afrontar — per de rasons tant nacionalas que localas. En 1947-1948, lo nombre de mòrts aumentèt entraïnant una manifestacion de 100 000 sota la direccion de Jorge Eliecer Gaitán, cap de l'ala radicala dau Partit Liberau. Pasmens, lo 9 d'abriu de 1948, Gaitán foguèt a son torn assassinat.
Aquela mòrt entraïnèt d'esmogudas dins la capitala (lo bogotazo). Dirigidas còntra lei conservators, s'estendèron dins tot lo país. Culminèron en 1949 ambé la chausida d'un candidat extremista, Laureano Gómez, per lei conservators. Per lo privar de sa legitimitat, lei liberaus participèron pas a l'eleccion presidenciala mai aquò empachèt pas son eleccion. Ansin, de 1950 a 1953, l'autoritarisme dau regime foguèt largament renfòrçat.
La « Violencia » e la premiera presidéncia Rojas[modificar | modificar la font]
Après lo bogotazo, de guerilhas liberalas se formèron dins lo país entraïnant lo començament d'un periòde saunós dich « La Violencia ». Dins lei fachs, lei combats opausèron guerilhas, fòrças de polícia e militars, clans liberaus ò conservators rivaus, grops d'autodefensa païsans enquadrats per de liberaus (e de còps per de comunistas) e milícias paramilitaras païsanas creadas per de conservators. Lei caps dei dos partits aguèron gaire de contraròtle sus aquelei movements e assaièron sensa succès de negociar una alta-au-fuòc. Ansin, de 1948 a 1960, de combats confüs causèron la mòrt d'au mens 300 000 personas.
En 1953, lo generau Gustavo Rojas Pinilla prenguèt lo poder a l'eissida d'un còp d'estat e prepausèt una amnista ai guerilhas. Plusors movements acceptèron mai lei violéncias contunièron, especialament dins la region de Medellín onte de grops de bandits èran a s'afrontar per lo contraròtle dei plantacions de cafè. En reaccion, de païsans comencèron d'organizar de grops paramilitars importants enquadrats per de comunistas. Menèron d'operacions còntra lei grands proprietaris e resistiguèron a una ofensiva de l'armada en 1955.
Per faciar aquela situacion, Rojas assaièt de s'inspirar dau peronisme argentin. Sostengut per lei sindicats e per una partida dei fremas (qu'obtenguèron lo drech de vòte en 1956), adoptèt una politica populista qu'inquietèt l'oligarquia tradicionala — tant liberala que conservatritz. Aquela darriera formèt alora un « Frònt Nacionau » per empachar sa reeleccion. Puei, après la victòra electorala Rojas en 1957, organizèt una grèva generala que s'acabèt ambé la demission e l'exili de son adversari.
Lo « Frònt Nacionau »[modificar | modificar la font]
Après la partença de Gustavo Rojas Pinilla, lei partits liberau e conservator — lo « Frònt Nacionau » — concluguèron un acòrd de partiment dau poder. La presidéncia foguèt fisada ai dos camps d'un biais alternatiu e lei diferents pòstes publics foguèron repartits d'un biais paritari. Un referendum permetèt de legitimar aquela aliança. Tornat intrat en Colómbia en 1958, Rojas e son partit, l'Aliança Nacionala Populara (Anapo), ganhèron l'eleccion presidenciala en 1970 mai deguèron se clinar quand l'oligarquia proclamèt la victòria dau conservator Misael Pastrana. Puei, quand l'acòrd foguèt oficialament annulat en 1986, lei dos partits contunièron de collaborar.
Lo problema major de l'acòrd foguèt d'isolar la classa politica dau rèsta de la populacion. Dins un contèxte de desvolopament creissent dei trafegues de dròga, aquò favorizèt la corrupcion. De mai, après doas grèvas duras en 1977 e en 1981, lo president Julio César Turbay renforcèt l'aparelh repressiu de l'Estat.
La guèrra civila de 1964 a 1990[modificar | modificar la font]
Après la victòria de la guerilha cubana menada per Fidel Castro en 1959, l'idèa de prendre lo poder per leis armas foguèt tornada lançar au sen dei movements comunista d'America dau Sud. Ansin, dins lo corrent deis annadas 1960, lei guerilhas se multipliquèron. En 1964, se formèt l'ELN d'inspiracion guevarista. Puei, en Tolima, lei grops d'autodefensa païsans formèron en 1966 una guerilha poderosa, dicha Fòrças Armadas Revolucionàrias de Colómbia (FARC), que se raprochèt dei posicions marxistas leninistas sovieticas. Un an pus tard, una guerilha maoïsta, l'Armada Populara de Liberacion (EPL), venguèt completar aquel ensems. Enfin, en 1973, foguèt fondat lo Movement dau 19 d'abriu (M-19) per de militants de l'Anapo.
Aquelei movements conoguèron inicialament de dificultats importantas. En particular, en 1973-1974, lei FARC perdiguèron mai de la mitat de seis efectius e l'ELN manquèt de disparéisser. En 1984, lei FARC, lo M-19 e l'EPL acceptèron de signar d'altas-au-fuòc. Pasmens, lo president Belisario Betancur, a l'origina d'aquelei temptativas de negociacion, deguèt tanben faciar la violéncia dei cartèls de dròga e dei paramilitars au servici dei grands proprietaris. Aquò entraïnèt una represa rapida dei combats dins tot lo país. Ansin, se lo M-19 acceptèt finalament d'abandonar la lucha armada en 1989, la situacion s'agravèt pauc a pauc fins a l'eleccion de César Gaviria Trujillo en 1990.
Lei presidéncias de Gaviria e de Samper[modificar | modificar la font]
Après son eleccion, César Gaviria Trujillo convoquèt una assemblada constituenta en 1991. Elaborèt una constitucion relativament progressista (drechs de l'Òme, environament...). En parallèl, lei caps de cartèls obtenguèron de condicions especialas de rediccion e de negociacions comencèron ambé lei guerilhas. Pasmens, dins lei fachs, aquò aguèt gaire d'efècts sus lo conflicte. L'execucion dau cap dau cartèl de Medellín, Pablo Escobar, en 1993 renforcèt lo cartèl de Cali.
Lei discussions ambé lei guerilhas mau capitèron tanben e lei combats contunièron. Per contrar lei progrès dei FARC e de l'ELN, l'armada organizèt leis Autodefensas Unidas de Colómbia (AUC) per coordenar l'accion dei grops paramilitars. Pasmens, aquò entraïnèt sustot una multiplicacion deis exaccions còntra lei païsans e lei sindicats.
La presidéncia de Pastrana[modificar | modificar la font]
Elegit en 1998, lo conservator Andrés Pastrana Arango decidèt de menar de negociacions vertadieras ambé lei FARC. Li laissèt una zòna de 42 000 km² au sud de Bogotà. Dins aquò, lei discussions tirassèron e, en 2000, lo govèrn cambièt d'estrategia. Ambé lo sostèn de Washington, recebèt una ajuda militara importanta per redurre lei trafegues de dròga. A partir de 2002, foguèt largament utilizada per tornar atacar lei FARC.
De l'intransigéncia a la negociacion[modificar | modificar la font]
En 2002, Álvaro Uribe Vélez, candidat independent partisan d'una linha dura còntra lei guerilhas, foguèt elegit a la presidéncia. Tornat elegir en 2006, capitèt de demobilizar — nominalament — leis AUC. En parallèl, ordonèt d'ofensivas d'amplor còntra lei guerilhas. Pasmens, lei movements revolucionaris capitèron de resistir. Ansin, Juan Manuel Santos Calderón, lo successor d'Uribe, decidèt de tornar negociar ambé lei FARC. Menadas de 2012 a 2016 a L'Avana, permetèron la signatura d'un acòrd de patz lo 24 d'aost de 2016.
Politica[modificar | modificar la font]
Colómbia es una republica presidenciala. Lo president es lo cap d'Estat e tanben lo cap de govèrn, elegit dirèctament per la populacion per un periòde de quatre ans.
Geografia[modificar | modificar la font]
Los Andes dominan la mitat occidentala de Colómbia, e se dividisson en tres grandas sèrras: l'Occidental, la Centrala e l'Orientala. Entre las sèrras, los rius Magdalena e Cauca s'acaban cap a las planicias bassas al cors de la còsta cariba. En las parts mai nautas de las sèrras s'i tròban volcans, qualqu'uns que ne son encara actius. Lo punt pus naut es lo Mont Cristóbal Colón a la Sierra Nevada de Santa Marta, amb una nautor de 5 775 m per dessús lo nivèl de la mar.
La part orientala de l'estat se caracteriza per tèrras planas, en partida densament cobèrta per arbres e amb fòrça rius coma lo Putumayo, lo Yapura, lo Meta e lo Guaviare, que s'acaban al riu Orinòco o lo riu d'Amazonas. Colómbia a tanben divèrsas pichonas islas a l'ocean Atlantic e al Pacific.
Lo clima local es en calent al cors d'ambedoas còstas e a las planicias orientalas, del temps que las sèrras e las tèrras nautas pòdon èsser fòrça fredas. La vila pus granda de Colómbia es la siá capitala, Bogotà. Autras vilas importantas son Medellín, Cali, Cartagena, Barranquilla, Ibagué, Manizales, San Juan de Pasto, Cúcuta e Bucaramanga.
Economia[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
La diversitat etnica en Colómbia es un resultat de la barreja de amerindis indigènas, colons espanhòls e esclaus africans, causa qu'a produsit una mescla de mestís (48%), blancs (30%), mulats (14%), negras (4%) e una barreja negra-ameríndia (3%). Uèi, solament aperaquí 1% de las gents pòt èsser identificada coma totalament ameríndia sus la basa de la lenga e las costumas. La religion predominanta en Colómbia es lo catolicisme roman.
Per la populacion, Colómbia es lo tresen estat d'America Latina, après Brasil e Mexic. Lo movement de populacion rurala dins los airals urbans foguèt fòrt durant lo sègle XX. La populacion urbana aumentèt de 57% de la populacion totala en 1951 a aperaquí 74% cap a 1994. Trenta vilas an una populacion de 100 000 abitants o mai. Los nòus departaments de tèrras bassas de l'èst, que constituisson aperaquí 54% de la superfícia de Colómbia, an mens de 3% de la populacion e una densitat de mens d'una persona per quilomètre carrat.


text:
Cronica ESPIAR per Alan Sibé « Que hè 100 ans : era revolucion socialista d'octobre (part. 2)
Qu’aví dit era plaça dera guèrra russo-japonèsa ena seguida deths eveniments. Eras des·hèitas russas qu’accelerèn era crisi politica e economica, era situacion deths obrèrs e deths paisans qu’èra tostemps mes dura. Era grèva victoriosa deths obrèrs der’industria deth petròu a Baco en deceme de 1904 qu’estó anonciatora dera tempèsta. Aquesta que comencè en deceme de 1905 a Petersborg dab ua grèva sostenguda hèra qui entrainè era grèva generau. Mes de nombrós obrèrs que’s hasèvan encara illusions suth Tsar, que mes qu’èran enganats pera Glèisa, e atau qu’anèn en seguicí entàth « Palais d’Ivèrn » tà demandar ajudas. Eth Tsar que hasó tirar era tropa. De milèrs d’obrèrs qu’estón tuats e herits. Ua rompedura vertadèra que’s passè ath par deth regime. Protèstas e grèvas que’s generalizèn dab un caractèr mes politic encara. D’ara enlà eths acaraments dab eth poder qu’estón tostemps mes durs. Eth 1èr de mai de 1905 qu’estó eth parat de manifestacions nombrosas e encara de centenats de morts e de herits. Qu’ei en gran centre industriau de Lodz en Polonha que i avó eth 1èr còp ua accion armada deths obrèrs contra era tropa tsarista. Grèvas, manifestacions, acaraments, repression, morts e herits que’s multipliquèn. Eths paisans tanben que manifestèn en massa contra eths proprietaris fonsièrs. Que’s gahèn de recòltas d’aqueths e qu’arreïvindiquèn eras tèrras. Eth cicle lutas-arrepressions qu’estó engatjat e non s’arrestè pas mes. En’armada tanben que i avó manifestacions, subertot dab era susmauta suth vaishèth « Potemquine ». Ací tanben er’arrepression non tardè pas.
En abriu de 1905 que s’amassè a Londres eth congrès IIIau deth « Partit sociau-democrate de Russia ». Qu’amuishè era division enter bolchevics e menchevics. Duas linhas politicas : tàths menchevics, eth proletariat que’s devèva destornar dera revolucion e arrecercar abans tot er’alliança dab era borgesia liberau. Tàths bolchevics e subertot Lenin, qu’èran en ua revolucion democratica borgesa, pr’amor eth objectiu politic qu’èra de destornar eth regime tsarista ath poder. Qu’insistí sura necèra eth proletariat qu’estosse gavidaire en aquesta revolucion, pr’amor der’interès d’ua revolucion e non pas de refòrmas simplas. Que mes er’alliança dab eths paisans e’ra susmauta armada que devèvan perméter era victòria contra eth tsarisme. Lavetz aquera revolucion que devèva èster seguida dera revolucion socialista. A partir de seteme e octobre de 1905 eth moviment de grèva que ganhè eth país sancèr. Qu’ei en aquer’annada que vadón eths « soviets » com expression deth pòple e en particular deths elements revolucionaris. Eras grèvas obrèras, eras lutas deths paisans e deras unitats der’armada qu’anavan tostemps mes hòrt. Tot d’un temps qu’èra engatjada era preparacion dera susmauta armada.
Costat tsarista qu’estó proclamada era lei marciau, era dissolucion deths soviets, er’arrestacion deths gavidaires. Cap de deceme qu’estó era susmauta a Moscó, que durè nau dias, per non pas estar seguida peth país sancèr, de nombrosas ciutats que’s susmautèn totun. Tanben que seguín en Georgia, Ucraïna, Letonia, Finlàndia. Mes eth poder qu’espotí tot aqueth moviment dab ua arrepression tarribla. En mai de 1907, eths bolchevics que devengón majoritaris en P.O.S.D.R. Pendent 5 annadas qu’estó dificil hèra tàra luta revolucionària. Ena luta contra eths reformistas e contra-revolucionaris en P.O.S.D.R., eths bolchevics que l’emportèn e lavetz que vadó eth Partit bolchevic.
Un balanç revolucionari navèth que’s produsí a partir de 1911 mes sustot en abriu de 1912, a partir dera tuadèra deths minaires dera Lena. Qu’amuishè eras fòrças dera revolucion encara vivas. Obrèrs, paisans, sordats que tornèn començar de manifestar e lutar. Qu’estó eth parat de crear un diari « Era Pravda » (Era vertat) sostenguda per de milèrs d’obrèrs. Per totas eras organizacions e societats legaus eths bolchevics qu’èran egemonics. Eth 19 de julhet de 1914, Alemanha que declarè era guèrra a Russia. Era guèrra de 1914, qu’estó ua guèrra imperialista e de partatge deth monde, tà’s gahar de territòris navèths. Eths bolchevics que demorèn sus ua linha politica internacionalista de luta contra era guèrra imperialista, contra eths capitalistas e proprietaris fonsièrs. Que ligavan era patz ara question deth destornament dera borgesia imperialista dab eth mot d’òrdi de transformacion dera guèrra imperialista en guèrra civila. Qu’èran contra era votacion deths crèdits de guèrra, tàra fraternizacion deths sordats,... Eth pòple que sofrí dera guèrra qui prengó totas eras ressorças deth país en tot arroeinar er’economica. Era question deth destornament deth Tsar qu’estó pausada. Era borgesia capitalista se la pausè, eth pòple tanben. En 1917 er’annada que començè per grèvas e manifestacions. Er’idea de grèva generau, eras fraternizacions dab eras tropas, eras manifestacions politicas que’s desvelopèn. Petrograd qu’èra eth centre d’aqueths moviments. Eth 27 de heurèr eras tropas qu’arrefusèn de tirar entàths obrèrs. Eths ministres tsaristas e oficièrs superiors qu’estón arrestats. Eths revolucionaris empresoats qu’estón desliurats. Peras autats ciutats qu’èra tot parièr. Atau qu’estó era victòria dera dusau revolucion, après era de 1905, revolucion democratica borgesa de heurèr de 1917. Eth poder n’estó pas aucupat peths bolchevics, mes per arrepresentents deths capitalistas, de partisans deth Tsar e de tendéncias politicas menchevicas e socialistas-revolucionaris. Que i avè arrasons de totas, com hèra de quadres bolchevics empresoats, ua partida grana dera classa obrèra enviada ath front, de nombrós elements populars venguts ara revolucion dab manca de consciéncia e d’experiéncia,... Era borgesia qu’aucupè eth poder alavetz. Qu’ei çò qui obliguè eths bolchevics de s’i tornar ath combat ideologic e politic. Mes s’èra acabada era revolucion tàths borgés e oportunistas d’ « esquèrra », qu’èra tot diferent tàths bolchevics. Mentre qu’eth poder borgés ensajava de’s tornar installar, eth tsarisme qu’èra tostemps shord aras arreïvindicacions popularas, « pan, tèrra e patz ». Lenin que tornè a Petrograd. Qu’i expausè un plan de luta tà passar ara revolucion socialista. Que perpausè de nomentar eth Partit bolchevic en Partit comunista. Eths 20 e 21 d’abriu, d’importentas manifestacions que’s debanèn contra era continuacion dera guèrra, en tot provocar era crisi prumèra deth governament. Eth 24 d’abriu, era conferéncia bolchevica qu’adoptè era linha politica deth Partit. Er’òbra immediata qu’estó formulada atau : « Tot eth poder tàths Soviets ! » Que i avó eth decís de confiscacion deras tèrras deths grans proprietaris fonsièrs tà dar las aths comitats de paisans. Enfin era question nacionau tanben qu’estó arretenguda dab er’arreconeishença der’autodeterminacion e de desseparà’s tàd aver eth sué Estat. En julhet e aost eths bolchevics qu’èran obligats de s’amassar ena clandestinitat. Que mes qu’èran minoritaris ens Soviets. Totun que contunhavan ua grana campanha de massa. Eth poder, alavetz concentrat enas mans deth governament, que contunhè de reprimir tostemps mes. Er’accion pacifica qu’èra dificila. Totun eth VIau congrès deth Partit que’s preparè e que preparè eths proletaris, paisans praubes e sordats ara susmauta armada. Eth 12 d’aost era borgesia e totas eras fòrças reaccionàrias que s’amassèn tà’s preparar ar’ataca dera revolucion. Eth 25 d’aost eth generau Cornilov que marchè entà Petrograd.
Eths bolchevics que mobilisèn eras fòrças tàd ua ripòsta armada. Eth governament de Querensqui qu’èra tostemps mirat. Eth ensaj de còp d’Estat de Cornilov qu’estó espotit. Eth rapòrt de fòrças qu’avè evoluit en favor deras tèsas e influéncia deths bolchevics. Eths dus camps obrèrs, paisans praubes, sordats d’un costat e tsaristas, capitalistas, proprietaris fonsiers der’aut, qu’aparescó tostemps mes clarament. Fin d’aost de nombrós Soviets que juntèn eths bolchevics.
Eth 7 d’octobre Lenin que tornè de Finlanda. Eth 10 d’octobre era tenguda deth comitat centrau deth Partit que decidí dera susmauta armada e qu’apitè un plan tàth pais sancèr. Que creè un Comitat militari revolucionari a Petrograd. Eth 16 d’octobre que creè un Centre deth Partit tà guiar era susmauta.
Eth 24 d’octobre que comencè era susmauta a Petrograd ath parat der’acarament deras fòrças enviadas per Querensqui tàd empachar era publicacion deth jornau deth Partit, “Era Via obrèra”, qui avè un aperet tà destornar eth Governament de Querensqui.
Eth 25 d’octobre eras tropas revolucionàrias qu’aucupèn garas, banca d’Estat, telegrafes... Aqueth dia eths bolchevics qu’anoncièn era fin deth Governament e’th poder d’Estat passat aths Soviets. Ena net eth Palais d’Ivèrn qu’estó aucupat e’th Governament arrestat. Ena net deth 26 d’octobre eth IIau Congrès deths Soviets que decretè era patz, qu’adoptè un decret sura tèrra en abolir era proprietat deths grans proprietaris fonsièrs e’ra distribucion de tèrras aths paisans.
Atau eth monde que cambiè. Era revolucion que comencè.
(Fòto : Afica tà : Sergei Eisenstein's film, 'Battleship Potemkin', 1926 per Anton Lavinsky (1893-1968) / Russian State Library, Moscow, Russia / Bridgeman Images)
Ara Revolucion socialista d’Octobre qu’ei estacat eth nom de V. I. Lenin (fòto baish). Que joguè un ròtle màger ena pensada com en’organisacion dera revolucion. Que vadó eth 10 d’abriu de 1870 a Simbirsc sus Vòlga, e que’s morí de malautia eth 21 de genèr de 1924. Dera sua vita personau qu’ei dificil de’n saber hèra. Sa pair que seré estat director der’ensenhament primari dera província. A dètz e sèt ans eth sué hrair ainat qu’estó executat pr’amor dera participacion a un complòt contra eth Tsar. De 1887 a 1891 que hasó estudis superiors de Dret ar’universitat de Cazan, puish que comencè era profession d’avocat a Samara.
Pendent eths estudis que s’interessè ath marxisme e que n’estudiè eras òbras en tot començar d’escríver tèxtes e de criticas subertot deth corrent « populista ». Qu’ei a partir de 1893 a Sant Petersborg que s’engatjè en’activitat militanta en hèr vàder aròus d’estudis marxistas. Qu’estó empresoat en 1895 pendent 14 mes puish qu’estó condemnat a 3 annadas de residéncia susvelhada en Siberia. (1) « Ua coneishença apregondida de Marx, er’aptitud tàd aplicar marxisme ara situacion economica e politica de Russia contemporanèa, ua fe ardenta, indestructibla ena victòria dera causa obrèra, talents d’organisacion arremarcables: tot aquerò que hasó de Lenin eth gavidaire arreconeishut deths marxistas de Petersborg.» (2) Era sua òbra teorica e politica de desvelopament deth marxisme que segueish eras etapas granas dera revolucion. Mes que james dab V.I. Lenin qu’am confirmacion eth desvelopament deth marxisme que’s hè ena luta tàra transformacion dera societat, tàth destornament deths sistèmas economics e politics d’opression e d’espleitada, mes tanben ena luta contra eras linhas ideologicas e politicas oportunistas e reaccionàrias presentas en quite moviment obrèr.
Engatjat tot sancèr en combat politic, Lenin que produsí analisis, ensenhaments e posicions de principis, en rapòrt dirèct dab eth combat engatjat. Atau que’s presentè com eth teorician dera Revolucion, der’organisacion deth combat deras massas obrèras e paisanas, dera creacion, organisacion e foncionament deth Partit comunista. Mes precisament qu’ei possible de notar quauquas òbras com Eth desvelopament deth capitalisme en Russia hèit en preson mercés a un gran tribalh de documentacion. Qu’estó publicat en 1899 e qu’estó ua empara importenta tà compréner era situacion e preparar era lutas e mobilisacions futuras. Eras basas qu’èran pausadas atau. Qué hèr ? qu’estó piblicat en 1902 contra eth corrent “economisme”, en amuishar eras originas ideologicas d’aqueth corrent, contra er’espontaneitat deth moviment obrèr, er’importància deth element conscient, dera teoria.
Que’s pòt citar tanben Un pas en davant, dus pas ath endarrèr, pareishut en 1904, contra eras tèsas deths menchevics. Qu’ei ua grana defensa deths principis deth Partit d’abans guarda, organisat dab unitat de volentat, d’accion e de disciplina. Er’acarament deras linhas politicas deths menchevics e bolchevics qu’estó importent. Duas tacticas dera sociau-democracia ena revolucion democratica que tractè d’aqueras duas linhas e der’arreget dera linha menchevica. Qu’amuishè era tactica marxista en periòde de transicion de revolucion borgesa. Eth principi màger qu’ei de hèr deth proletariat eth gavidaire d’aquera revolucion. Aute combat contra eths desviaments dab Era malautia infantila de comunisme (“gauchisme”) qui tractava de tactica e de combinason deras fòrmas de luta legaus e illegaus, parlamentàrias e extraparlamentàrias.
A un moment de nombrosas atacas contra marxisme Lenin que responó en 1909 dab eth obratge Materialisme e empiriocriticisme en eth quau que hasó ua defensa dera teoria marxista, materialisme dialectic e materialisme istoric. En 1916 qu’escrivó Imperialisme, estadi suprème de capitalisme, qu’i balhè ua deras conclusions, socialisme non poderà pas véncer simultanement per tots eths pais, mes dens un o mes d’un. Aqueth tribalh teoric qu’estó tàth bastir deth Partit, tà passar deth Partit bolchevic entàth Partit comunista, shens eth quau n’èra pas possible de passar ara revolucion socialista. Qu’estó eth objectiu de Lenin despuish era debuta deth sué combat. No’s parla pas ací deths nombrós articles, tèsas de congrès o de conferéncias e auts libes e brocaduras escriuts per Lenin, abans, pendent e après era Revolucion. Tot aqueró finaument tà presar eth tribalh intellectuau de preparacion dera Revolucion socialista d’Octobre qui non vengó pas d’ua faiçon sobta mes com resultat d’ua preparacion rigorosa, pensada, organisada e conscienta. Lenin n’estó pas tot sol en aquesta entrepresa, mes totun qu’aucupè ua plaça centrau.
Lavetz que hè 100 ans. Uei qu’arrepresenta era Revolucion socialista d’Octobre tàths pòples, tàths joens militants e tà nosauts occitanistas? Probablament un passat luenhèc shens rapòrt dab era nosta vita, sustot après que’s sian esbonits eths nombrós ensajs deths pòples, deras classas obrèras, deths paisans praubes, tà bastir un monde navèth. E totun en i guerdar de mes près, en estudiar ens tèxtes d’analisis, de luta ideologica, de proclams, d’aperets der’epòca hicats en perspectiva totun , qu’ei possible de hèr gessir de nombrós ensenhaments, ua matèira de reflexion rica. Aqueth aniversari que pòt èster un parat tàd anar entàd aquera descobèrta, sustot en moment d’esta crisi ideologica e politica, quan hè necèra de trobar simplament vièrs tà començar de tornar tirar en davant. Per aquest’espaci de quauquas linhas non poderèi pas que m’acontentar d’evocar dus o tres elements hòrts constituis dera Revolucion e de qué podem tirar profieit.
En prumèr, plan segur, qu’ei era question nacionau. En efèit era Revolucion socialista d’Octobre que tractè era question nacionau d’ua faiçon vertaderament revolucionària, lavetz deth punt de vista internacionalista, ath contra dera Revolucion francesa de 1789. De notar, era Revolucion de 1789 qu’ei qualificada de « francesa », mentre qu’era de 1917 qu’ei qualificada non pas de russa mes de socialista. Per-delà aqueths qualificatius que son duas linhas politicas vertaderament antagonicas. Era Revolucion francesa, revolucion dera borgesia franciana, qu’a hicat a despart tota question nacionau en Estat francés, quan eths pòples deras nacionalitats embarradas en Estat monarchic parlavan eras suas lengas e qu’avèn identitats hòrtas qui non podèvan pas èster desconeishudas totun. Que mes, Lenin qu’expliquè ar’epòca dera Revolucion francesa era question nacionau qu’avè arrecebut ua responsa teorica e politica pera quita borgesia, en Soïssa. Mes era borgesia franciana que causí nacionalisme, opression nacionau, dominacion deths pòples. Eths bolchevics que causín ua politica completament diferenta en inscríver era resolucion dera question en programa deth Partit ara Conferéncia d’Abriu (eth 24 d’abriu de 1917). Que defenón eth dret deras nacions de dispausar de se-madeish, de desseparà’s e de constituí’s en Estats independents. Qu’adoptèn tanben er’egalitat complèta deras nacions, er’abolicion de totas eras fòrmas d’opression nacionau e d’inegalitat nacionau. Ua resolucion en aqueth sens qu’estó adoptada. Abans aquer’annada de 1917 d’auts documents qu’estón espandits sura question nacionau. Pròva eths bolchevics non desconeishèvan pas brica aquera question e que la hicavan ath centre dera politica e deths cambiaments futurs. Que sia era caracterisacion dera nacion com dera politica d’arrespècte deths drets nacionaus e sociaus, era Revolucion socialista d’Octobre e tot eth periòde de desvelopament deth moviment obrèr e de preparacion dera susmauta, que constitueish ath contra dera Revolucion francesa un corpus teoric e ua experiéncia de riquèssa grana.
Peras paginas precedentas qu’am vist er’importància dera vaduda d’un Partit, d’ua direccion ideologica e politica, er’importància tanben de guiar era revolucion. Er’experiéncia pròcha deras susmautas peths pais arabes, “eras primas arabas”, que ven d’amuishar era consequéncia dera manca de direccion politica unica en procèssus de destornament d’un poder e de cambiament de societat. Er’exemple deth pòple egipcian qu’ei un envit ara reflexion. Ua susmauta hòrta qui amassè totas eras categorias deth pòple, determinacion, coratge politic e fisic, collectiu e endividuau, que permetó de destornar eth dictator en plaça. Mes n’es pas estat pro. Nada direccion politica unica capabla d’amuishar un objectiu democratic comun e federator de totas eras partidas deth pòple, aquer’abséncia que’s hasó sentir viste hèit. Après un moment d’aqueth procèssus de cambiament aucupat peths religiós, “Hrairs musulmans”, eth pòple qu’a avut eth tornar der’armada deth dictator.
Eth chepic de Lenin qu’estó constent dera debuta enlà. Non pensè pas eth procèssus revolucionari que s’arredusisse a de susmautas, quitament armadas, contra eth regime deth Tsar. Que miè un combat tàd apitar er’organisacion capabla d’amassar er’abans-guarda deth obrèrs, e d’èster portaira d’ua linha politica e d’ua ideologia revolucionàrias vertadèras. Que significa n’arrèstè pas de miar un combat contra desviacions e teorias contra-revolucionàrias ath dehens deth camp deth pòple. Aqueth aspècte d’ua revolucion qu’ei universau e d’aulhors Lenin non manquè pas d’atacar eths reformistas ath plan internacionau.
Ua linha politica revolucionària que’s basteish contra eras linhas politicas opausadas, qu’implica ua luta tà convéncer mes taben tàd estremar. Tot combat d’un pòple qu’a d’aver ua direccion politica unica tà véncer. Qu’ei un ensenhament e un apòrt màger de Lenin com organisator gran dera Revolucion socialista d’Octobre.
Enfin un tresau punt essenciau, un aut apòrt de Lenin qu’ei era faiçon de guiar eth passatge dera revolucion democratica borgesa ara revolucion democratica socialista. Qu’ei importent hèra d’estudiar en detalhs aquera faiçon de guiar tot aqueth procèssus istoric. En prumèr era definicion der’objectiu politic, eth destornament deth regime deth Tsar en prumèr, ara Revolucion democratica borgesa, qui necessita eras allianças dab tots eths qui son opausats ath Tsar. Mes en precisar totun de tribalhar tà qu’eths bolchevics sian eths gavidaires d’aqueth procèssus, garantida tà passar ar’etapa dera Revolucion socialista.
Que digó tanben era necèra de possar era revolucion borgesa dinc ath cap e quitament d’arregetar era via peth parlament tà perméter de hèr madurar era situacion, eras contradiccions politicas, de hèr aparéisher eths interés de classa deras forças en preséncia, de clarificar era situacion politica, de perméter ath pople e ara classa obrèra de ganhar experiéncia. Sovent de comportaments « gauchistas » que hèn sautar etapas, manifestacions d’impaciéncia, incapacitat d’identificar clarament eths objectius, de definir era etapa politica. Lenin qu’amuishè atau ua grana comprenença dera situacion d’ua faiçon hèra rigorosa, e ua capacitat de gavidaire dab gran esperit tactic. Athèu tanben de qué putsar experiéncia tà uei.
Après totas aqueras linhas qui pòt pensar encara non sii pas convençut der’actualitat dera Revolucion socialista d’Octobre ?
Alan Sibé
1) Jean Roux, Précis historique et théorique de marxisme-léninisme, Paris, Robert Laffont, 1969, p.114.
(2) Histoire du Parti communiste /bolchévik/ de l’U.R.S.S., Paris, Editions Norman Bethune, 1971, p.19.
- Publicat dens Chroniques


text:
Dijòus, 11 de setembre de 2014, 03h00 Societat
Coma d’autras personalitats, lo prince Albèrt de Mónegue, lo sol cap d’estat d’Occitània, a relevat l’escomesa de l’Ice Bucket Challenge. En seguida de se getar l’aiga glaçada dessús, lo prince monegasc a lançat l’escomesa al president francés François Hollande, al prince Haakon de Norvègia e a Philip Knigh, lo cap de la societat Nike. “Sio ben aürós e fièr de prene part a aqueste projècte extraordinari, e serai aürós de far personalament un don a LSA”, çò diguèt lo prince sobeiran.
L’Ice Bucket Challenge, qu’en anglés vòl dire l’escomesa del ferrat de glaç, es una campanha publicitària solidària qu’ensaja de conscientizar sus l’escleròsi laterala amiotrofica, coneguda coma malautiá de Charcot o malautiá de Lou Gehrig, e vòl promòure los dons per la recèrca d’aquela malautiá degenerativa progressiva qu’ataca las neurònas motrises. L’escomesa desfisa los participants d’èsser enregistrats en vidèo pendent que se gètan un ferrat d’aiga glaçada sul cap, e en seguida devon lançar l’escomesa a un maxim de tres personatges famoses per far la meteissa causa. Aquelas personas auràn 24 oras per o far. La persona qu’o fa deu tanben far un don a una associacion caritativa.
#3 Es pas enebit de mandar d'articles a Jornalet.
#2
Que ne donariá de bonas a totòm!!!
#3
Interés = grafinhar FH. Lo rèste es segondari
Jornalet = actualitat + 8 dias !
Quin interest de tractar aquera non-informacion uèit dias après RMC e NRJ12 n'agin déjà parlat ?
Bensai un pauc d'aiga glaçada donariá las idèas claras al president francés.
L'aiga es pas pro chara per 'quilhs que la besilhan. Lu filme lu melhor es 'queu-quí :
http://www.youtube.com/watch?v=4rOZ4bpkjjA


text:
L’actitud dels occitanistas es plan variabla per çò que tòca als « estrangierismes », los mots o biaisses de prononciar venguts d’endacòm mai. Aquò pòt anar d’una vigilanta suspicion cap als francismes, a una mesfisança tota francesa cap als anglicismes, a una vertadièra simpatia pels italianismes - levat benlèu dins las vals alpinas - fins a un entosiasme ispanofil que menaça uèi de descarar la lenga. Mas en lingüistica l’ideologia - o s’estimatz mai, la subjectivitat - non es bona cosselhaira. Cresèm que totes los que se mesclan d’estudiar l’occitan an per primièr dever d’escotar coma parla lo mond. E de s’assabentar de sa tradicion vertadièra.
maganhon / maquinhon. Los dos mots son retenguts per Mistral que lor dona una etimologia comuna (lat. mango, onis). Lo segond es un francisme en occitan mas benlèu un occitanisme en francés. Per aqueste, lo sénher Gaffiot es clar e dona rason al mèstre de Malhana per la rasic latina : « marchand d’esclaves (…) celui qui pare (maquille) sa marchandise, maquignon ». En occitan, lo mot « maganhon » sembla aver generalizat lo sens pejoratiu en marrit obrièr, comerçant malnet, etc., mentre que lo « maquinhon » (catalan : « maquinyó ») demòra un merchand de chavals pauc onèst. Los dos nos pareisson utils de conservar en occitan estandard amb lors senses especializats.
Per èsser complet : lo Larousse prepausa per « maquignon » una origina neerlandesa, makelen, que vòl dire trafegar, e lo TLF i vei puslèu un crosament entre maquereau e barguigner.
maison. Aqueste mot es sovent considerat coma un francisme (que pòt èsser de còps dins son usatge) mas los tèxtes coma l’onomastica nos pròvan lo contrari. En occitan medieval, se parla de la mayzo comunal o, coma uèi, de la maison comuna o, per far cort, de la comuna. Se parla aital de la maison de faiçon impersonala : la maison de comèrç, la maison d’edicion, la maison de santat, la maison reiala, la maison Pitaluga, etc. En general, per parlar de la demòra familiala, son utilizats los mots ostal o casa. E ostal pòt designar modèstament un palatz dins la vila, lo famós « hôtel » en francés, qu’es benlèu un occitanisme.
majordòme. D’autors que pretendon qu’ajustam « de " e " pertot », alavetz que son eles que las escafan, escrivon *majordòm (e en consequéncia, o esperam, pronóncian « n » la darrièra « m »). Trobam aquela fòrma unica - l’autra es una invencion - tre l’Edat Mejana. Aital al s. XIII dins las Leys d’amors : « En ayssi que te fay majordome ». En francés, lo mot apareis al s. XVI jos la fòrma « maiour dosme » (un « dosme » que sent l’adaptacion azardosa), puèi « majeur dome », e al s. XVII jos la fòrma « majordome ».
manegança. Dins la seguida de manegar, avèm manegança. Lo francés n’a fait « manigance », puèi es vengut « manigancer » : de diccionaris, sense saber qu’èran d’occitanismes, an adaptat aqueles dos mots, d’autres an assajat de los traduire en occitan.
manholièr. Dins los diccionaris trobam *magnòlia, mas aquest mot non a res de sabent. Es estat fargat d’aprèp lo nom del botanista montpelhierenc Pèire Manhòl, en francés Pierre Magnol (1638-1715). Doás fòrmas son possiblas mas, per de rasons de clartat de prononciacion, estimam mai amb Mistral « manholièr » que « manhòlia ».
massacre. Aqueste francisme es remplaçat sovent per chaple, masèl, mortalatge, matança o carnalatge. Pel vèrbe correspondent, se prepausa chaplar e maselar. Cal reconéisser que cap d’aqueles mots non correspond a son accepcion precisa, mas puslèu a d’interpretacions moralas : chaple e chaplar son de tèrmes de cosina ; masèl es sinonime d’afachament ; mortalatge e carnalatge exprimisson una consequéncia ; matança es ambigü e de mal compréner… Adonc, es amb rason que la majoritat dels diccionaris an retengut la seria massacre, massacrar, massacrat, ada, massacrant, anta e massacraire, aira, de francismes de segur mas necessaris e emplegats despuèi de sègles.
mairitz / matritz. La mairitz, mot de formacion populara, es l’autre nom de l’utèrus ; la matritz, mot de formacion sabenta, es un mot del vocabulari tecnic, judiciari, matematic, informatic, economic, scientific, ecologic, arqueologic…
molinariá. I aviá lo molin, de vent o d’aiga, e lo molinièr e, un còp passat à l’èra industriala, per mòler lo blat e produire de farina, sèm passats a una autra dimension. Los diccionaris prepausan de francismes pesucs amb *minotariá e *minotièr o, per defugir los francismes, de solucions presas a d’autras lengas… Nos sembla mai adaptat e mai simple de causir molinariá e de conservar molinièr perqué lo mestièr, dins son evolucion, demòra lo meteis. La molinariá serà tanben lo comèrç de la farina e la profession de molinièr dins son ensemble, mas aquò non deuriá crear de problèmas.
Varietats. Occ. gasc. : molineria, molièr, ièra ; occ. arv-medit. : molinier.
J.P.


text:
Païses Catalans
Los Païses Catalans (var. País Catalans) (en catalan: Països Catalans, abreviacion escricha: PPCC) son una sola entitat (per cèrtas personas, una sola nacion) qu'inclutz totes los territòris ont s'espandís istoricament la lenga catalana. Dins aquel sens dins d'unas sensibilitats independentistas se sòl emplegar tanben Catalonha (Catalunya en catalan) per designar aquesta entitat (cal dire pasmens que lo nom Catalonha comprenguèt pas jamai oficialament las Illas Balearas nimai lo País Valencian).
Lo 27 de setembre de 2013, lo Parlament de Catalonha reconeguèt oficialament, amb una granda majoritat, aqueste nom en far a l'encòp una declaracion en favor de l'unitat de la lenga catalana aprèp l'aprovacion de la designacion LAPAO dins la nòva lei lingüistica d'Aragon. Aqueste nom, dificilament tolerat pels corrents espanholistas e sovent criticat, faguèt l'objècte d'una proposicion pas de lei del govèrn balear, governat pel Partit Popular, per declarar que los "Païses Catalans existisson pas".
Somari
Origina del nom[modificar | modificar la font]
Aqueste concèpte apareguèt pel primièr còp a la fin del sègle XIX e mai tard foguèt popularizat per l'autor valencian Joan Fuster dins son libre Nosaltres els valencians (1962).
Lo tèrme Païses Catalans permet de levar qualques ambigüitats:
- Permet de parlar de totas las tèrras de lenga catalana, mentre que lo tèrme Catalonha a un sens variable (pòt designar los "Païses Catalans" al sens larg o ben la region oficiala de "Catalonha" al sens estrech qu'es sonque una part dels Païses Catalans, o lo Principat actual amb Catalonha del Nòrd).
- Permet d'apasimar las susceptibilitats possiblas de certanas regions, ont lo mond son prèstes a admetre una granda comunitat de lenga catalana, mas sens se subordenar a la region de "Catalonha" al sens estrech.
Per certanas personas, ça que la, lo tèrme "Païses Catalans" es politicament cargat, e tend a èsser estrechament associat a l'independentisme catalan. Per d'autras personas, al contrari, es un tèrme practic e apolitic.
Delimitacion[modificar | modificar la font]
Los Païses Catalans comprenon:
- L'ancian Principat de Catalonha, o lo Principat o "Catalonha" al sens estrech, comportant:
- L'actuala comunitat autonòma de Catalonha, dins l'estat espanhòl (que tanben se nomma Principat).
- La Catalonha Nòrd, dins l'estat francés, qu'ocupa quasi tot lo departament dels Pirenèus Orientals.
- La Franja de Ponent dins la comunitat autonòma d'Aragon, dins l'estat espanhòl.
- Lo principat independent d'Andòrra.
- Las illas Balearas, dins l'estat espanhòl.
- l'ancian reialme de Valéncia o País Valencian (oficialament Comunitat Valenciana), dins l'estat espanhòl.
- lo parçan del Carxe, restacat a la comunitat autonòma de Múrcia, dins l'estat espanhòl.
Problèmas de delimitacion[modificar | modificar la font]
Los Païses Catalans segon doas concepcions divergentas:
- En jaune encre: regions catalanofònas
- En jaune clar: restacament contestat de parçans occitans al nòrd (Val d'Aran, Fenolhedés) e de parçans ispanofòns al sud
Una part del movement catalanista considèra que cal inclure dins los "Païses Catalans" de parçans que son pas de lenga catalana, mas qu'apertenon a de regions majoritariament catalanofònas, çò es:
- Dos parçans occitans: la Val d'Aran (region oficiala de Catalonha) e Fenolhedés (Pirenèus Orientals). Pasmens los abitants d'aqueles parçans se son pas jamai sentits catalans.
- Los parçans periferics de lenga espanhòla, a l'oèst e a l'extrèm sud del País Valencian. Es vertat qu'un d'aqueles parçans, lo Bas Segura, a l'entorn d'Oriòla, foguèt catalonofòn fins al sègle XVIII.
Per contra, sovent se considèra que la vila catalanofòna de L'Alguer, enclavada en Sardenha, seriá pas dins los Païses Catalans.
Simbolisme[modificar | modificar la font]
Los Païses Catalans son de còps mençonats coma lo Pi de les tres branques (lo pin de las tres brancas, arbre real que jòga un ròtle simbolic dins l'istòria del catalanisme) perque lor territòri compren tres partidas majoralas: lo Principat, lo País Valencian e las Illas Balearas.
Atal, un dicton popular definís los Païses Catalans "De Salses a Guardamar e de Fraga a Maon" (De Salses a Guardamar i de Fraga a Maó).


text:
Seguissi de prèp los afars politics e militars d'Ucraïna, perqué es l'istòria europèa que s'illustra encara e encara ; los Estats imperialistas son causas de la guèrra entre Ucraïna e Rússia. Dins un article pron plan escrit e amb contengut precís de geopolitica en Ucraïna, un article del tipe aquel fauta dins los papièrs regionalistas de Bordèu, Lemòtges, Clarmont, Lyon, Tolosa, Montpelhièr, Avinhon o Marselha e Niça.
Dins l'article d'en Albert Branchadell, qu'es de convidar a Tolosa, Montpelhièr, Ais-de-Provença o Niça, per parlar de l'Ucraïna e de l'istòria modèrna, l'autor explica que «Segons els accords signats a Minsk el passat 12 de febrièr per Ucraïna, Rússia, Alemanya i França, el govern d'Ucraïna es va comprometre a iniciar una reforma constitucional que havía d'incorporar la decentraizació com a element clau i havía de tenir en compte 'els especificitats de certes àrees de les regions de Donetsk i Lugansk, d'accord amb els seus representants'.» [segon lo accòrds signats a Minsk lo passat 12 de febrièr per Ucraïna, Rússia, Alemanha e França, lo govèrn d'Ucraïna s'en esgatjat a debutar uina reforma constitucionala qu'aviá d'incorporar la decentralizacion coma un element clau e aviá de téner en compte 'las especificitats de mantunas tombadas de als regions de Donetsk e Lugansk, d'accòrd ambe los seus representants']
L'article es paregut dins la pagina Debat pel magnific jornal de Barcelona, ARA.
Lo sistèma federal alemand l'an imposat los aligats en 1945. Senon ni Minsk, ni Moscó, ni París son ontologicament enclinats a donar a la decentralizacion la valor que Donetsk o Lugansk son supausats vóler de manièra autonòma, se l'autonomia d'un pòble, de la pensada politica d'un pòble, se pòt mesurar ambe los tanks dabans la pòrta !
Dins las regions o províncias que fan la Federacion Russa, car es una Federacion (!), podèm notar que los caps de las republicas russas federadas son nommadas pel sistèma politica autoritari moscivit actual. Res a cambiat dempuèi lo regime sovietic, levat l'etiqueta de l'Estat independent rus. Aital en Crimèa, sul pis lo regime rus a integrat un partit unic e un cap de region annexada nommat.
Alara dins l'article d'en Albert Branchadell, «Les reformes inútils», l'autor explica que lo govèrn de Kiyv «estan a punt d'obtenir precisament el trencament que volien evitar».
Lo trencament d'evitar es lo trencament desirat pels nacionalistas franceses (Jean-Luc Mélenchon, Marie-France Garaud, Jean-Pierre Chevènement, Jacques Myard, etc.) aquel d'un Estat jove que recebrà jamai ajuda dels Estats vesins per bastir aquela republica que l'Union Europèa pensa cada jorn, l'ideala. Alemanha e sobretot França demanda a Ucraïna çò que, en temps de patz, e sense agression del vesin, fRança a pas jamai sabut capitar, una reala decentralizacion legislativa ; aquò dona la dimension del problèma, o de l'ajuda russa per menar los debats de Minsk.
Lo referèndum d'evitar èra aquel de Crimèa, mas coma evitar un referèndum car al passiu francés, i a tanben un referèndum del meteis tipe, aquel de 1860 per l'annexion de Savòia e Comtea de Niça ? E lo referèndum de favorizar es aquel de Catalonha, per non pas mostrar l'asirança granda d'Espanha per l'independéncia de Catalonha, benlèu de faiçon ipocrita coma Anglatèrra, mas aital jogar lo juec de la democracia vertadièra ; refusar lo referèndum coma l'explica Madrid, mòstra que lo regime de Madrid es pas democratic, e donc qu'a pas per vocacion d'èstre dedins l'Union Europèa, benlèu mens qu'Ucraïna independenta e modèrna.
Se i son Estats per bastir l'Union Europèa coma cal, en patz realament, son pas las diplomacias dels ancians Estats bellics qu'o pòdon fargar.
Al contrari de l'Albert Branchadell pensi pas que lo problèma ucraïnian es «articular la seva diversitat nacionala e lingüistica», es puslèu la dificultat de tot Estat novèl, de non pas poder exercir lo ròtle d'un Estat independent, e al meteis temps, en patz, poder bastir una administracion qu'agradarà non pas als Estats non-modelics francés o rus, mas agradar a totas las populacions o ciutadans d'Ucraïna. Aquò demanda temps, e l'independéncia d'Ucraïna es recenta.
Aquel temps que fauta, ajuda Rússia a bastir una estratègia de dominacion ; e las gròssas flaquesas e lentors de l'Union Europèa, que son tanben las flaquesas de l'OTAN, van ajudar l'adversari d'Ucraïna. L'annexion de la Crimèa es la primièra consequéncia, la segonda es la guèrra actuala.
La consequéncia d'aiçò per la pensada d'anuèch, es ligada al procèssus l'independéncia de Catalonha ; se l'independéncia es pas volguda pels Estats vesins, los problèmas arribarà pel futur de l'Estat novèl. E aiçò zo escrivi, non pas per frena las creacions d'Estat e la liberacion de pòbles de la sotmission d'un imperialisme dels Estats europèus actuals que fan la diplomacia tòrta e factor de guèrra, mas per determinar que cal establir al nivèl europèu lo biais d'arribar a l'independéncia per un pòble e un espaci d'administracoin que fabrica lo pòble. Cal dintrar clar dins los esperits que l'independéncia d'un Estat a res d'aver de plaser pels Estats vesins e quand los vesins an l'istòria colonialista similara a Rússia, e que son fRança e Espanha se cal mesfisar dels vesins.


text:
Lo 28 de febrièr 2016 serà un grand jorn de votacion per la Confederacion Helvetica ; aquela confederacion es neutra sul continent europèu dempuèi que las tropas de Napoleon Ier an assajat d'i dintrar coma Napoleon Ier -lo traïdor republican còrse- arriba a sacsejar lo continent europèu. La CH es un Estat federal, vertadierament ; donc la votacion del 28 de febièr de 2016, se farà sus tot l'Estat europèu aquel, mas serà tanben una votacion especiala per cada canton. Se nòta çaquelà que la campanha electorala se debana sus las parets de cada estacion de la SBB-CFF-FFS (companhiá dels camins ferrats helvetics) :
Son
aquel tipe devotacion qu'Occitània auriá mestièr ; es tanben un Estat
federal que lo multilingüyisme (qu'oblida çaquelà lo retoromansch) es la
règla, e s'ajuda de l'anglés tanben ; un modèl per TISSEO a Tolosa, e
totas las entrepresas de transpòrts collectius en Occitània.
De qu'es aquela votacion e coma es complicada : 1 / NEIN al tunèl ralh-rota es NEIN als escambis europèus, lo transpòrt entre los luòcs del productivisme europèu, los KMs que cal per aver un produït final, la pollucion fabricada per la consomacion e lo biais de fabricar un jòc dels còsts salarials dedins l'Union Europèa ; aquò se debana sus l'esquina dels poders federals helvetics e dels pòbles helvets. 2 / YA al tunèl es la perseguida de la politica per traversar la Confederacion Helvetica, mas traversada en bimodal, pas una traversada autorotièra. Es donc dubrir un tunèl nivèl (causa que podrà sembla una bona resulta ecologica e economica), mas que facilita los escambis sense cap d'utilitats, levats las concurréncias dels salariats europèus.
Donc es una votacion associada ambe d'autras, votacion qu'es plan complicada pels ciutadans helvets, que fosqèssen de lengas alemanda o francesa, retoromanscha o italiana, car totes son respectadas. Seriá complicada d'entendre pels ciutadans dels pòbles europèus ?
Aquela votacion aurà consequéncias sus lo biais de l'Union Europèa de transportar dins una union d'Estats que respecta mens las populacions en non reglamentar los transpòrts entre unitat del productivisme europèu.
Aquela pollucion dels transpòrts es mestrejada en Confederacion Helvetica pels pòbles d'Helvecia (votacion), la pollucion dels transpòrts de l'Union dels Estats, dit U.E., es fabricada pel liberalisme (PPE) que lo modèl es aquel de la sortida de l'Anglatèrra de l'Union Europèa, es de dire lo problèma europèu. La votacion priva a la partidocracia lo lobiisme d'entrepresas europèas que matan la sentat dels pòbles europèus. Cal veire a Romont (CH), lo sièti de Nescafé, per melhor entendre qu'una autra solucion logistica es possible per produsir e estauviar las tèrras europèas d'aquelas pollucions.
Aquela votacion helvetica deuriá èstre montada per tota l'Union Europèa, un meteis jorn, al meteis moment, car la partidocracia europèa (del Parlament Europèu o pas) fabrica facilitats pels lòbis e non pas democracia !


text:
Joana d'Arc
Joana D'Arc (vèrs 1412, Domrémy - 30 de mai de 1431, Rouen) es una cap militara francesa de la premiera mitat dau sègle XV e una santa de la Glèisa Catolica Romana. Nascuda dins una familha de païsans de Lorena, capitèt de rescontrar Carles VII puei de dirigir l'armada francesa còntra lei fòrças d'Anglatèrra e de Borgonha pendent la Guèrra de Cent Ans. Entre 1429 e 1430, ganhèt plusors batalhas permetent d'arrestar lei progrès anglés en direccion dau centre de França e de sacrar oficialament lo rèi Carles VII a Reims. Pasmens, après aquelei succès, foguèt capturada e liurada ais Anglés qu'organizèron un procès per mascariá e la condamnèron au lenhier. Foguèt cremada a Rouen en 1431.
Maugrat sa mòrt, son accion permetèt lo redreiçament decisiu de la situacion militara francesa durant la Guèrra de Cent Ans qu'anava s'acabar per la victòria finala de Carles VII en 1453. Après lo succès francés, son procès foguèt annulat per lo papa Calixte III en causa d'irregularitats tre 1456 e un jutjament novèu li donèt l'estatut de martir. Dins lo corrent dau desvolopament dau nacionalisme francés au sègle XIX, Joana d'Arc e son accion dins lo sauvament de l'unitat de França en fàcia d'Anglatèrra venguèt l'objècte de divèrsei mites. A partir de 1869, lei Catolics francés, sostenguts per unei grops politics dau país, demandèron sa canonizacion que foguèt prononciada en 1920.
Somari
- 1 Naissança, jovença e educacion
- 2 Contèxte politic
- 3 Carriera militara
- 4 Procès e execucion
- 5 La revision dau procès e la canonizacion
- 6 Consequéncias de son òbra
- 7 Bibliografia
- 8 Nòtas e referéncias
Naissança, jovença e educacion[modificar | modificar la font]
Joana d'Arc es probablament nascuda en 1412 en la bastida familhala de son paire, situada a costat de la glèisa de Domrémy, vilatge dei marchas de Champanha, de Bar e de Lorena. Son paire èra dich Jacques d'Arc e sa maire Isabelle Romée. Lo pareu teniá cinc autreis enfants. Durant sa jovença, Joana foguèt descricha coma fòrça piosa. Lei testimònis de sei vesins durant sei procès raportan que Joana realizava de trabalhs coma leis activitats domesticas, lo filatge de la lana e dau canebe, e ajudava per lei meissons e, de còps, per la gàrdia dau bestiau. D'un biais generau, son enfança foguèt pas diferenta d'aquelei deis autrei filhas dau vilatge.
Se fau notar que la preséncia de la particula dins son nom indica ren a prepaus d'una origina nobla car una particula pòu èstre utilizada tant per de roturièrs o de nobles. De mai, dins lei documents contemporanèus, lo nom de la familha es escrich d'unei biais diferents coma Day, Tare o encara Tarc.
Contèxte politic[modificar | modificar la font]
A la naissança de Joana d'Arc, lo reiaume de França èra fòrça afeblit per la foliá dau rèi Carles VI e la guèrra civila entre Armanhac e Borgonha. Aquela situacion permetèt ais Anglés d'Enric V d'atacar lo nòrd de França. Lo 25 d'octòbre de 1415, sei fòrças destruguèron l'armada reiala francesa a Azincourt[1]. Puei, enregistrèron mai d'un succès coma la presa de París e la signatura de la patz de Troyes en 1420 que li permetèron de venir l'eiretier oficiau dau rèi Carles VI. Una aliança ambé Borgonha permetèt de s'aparar còntra tota menaça venguda de l'èst.
En 1422, a la mòrt quasi simultanèa de Carles VI e d'Enric V, lei partits francés e anglés poguèron proclamar rèi sei pretendents : Enric VI per leis Anglés e lei Borgonhés e Carles VII, replegat a Borges, per lei Francés. Aquò entraïnèt una division territòriala dau Reiaume de França entre un nòrd ocupat per leis Anglés, un èst tengut per lei Borgonhés e un sud totjorn gardat per lei Francés.
Carriera militara[modificar | modificar la font]
La carriera militara de Joana d'Arc foguèt relativament brèva que durèt de 1429 a 1430. Pasmens, maugrat sa revirada finala e sa captura, ocupèt una plaça importanta dins lo redreiçament francés dei darriereis ans de la guèrra gràcias au succès decisiu de sa campanha per liberar Orleans, arrestar la contra-ofensiva anglesa dins la vau de Léger e permetre lo sacre de Carles VII a Reims.
« L'Apèu »[modificar | modificar la font]
Vèrs 1425, dins lo contèxte de la revirada francesa de la patz de Troyes, Joana comencèt d'ausir de votz d'àngels e de sants li donant l'òrdre d'anar en França per expulsar leis Anglés e sacrar lo daufin Carles VII a Reims. Espaurida e persuadida que son sèxe e son temps rendián aquela mission impossibla, assaièt de resistir a aquel apèu. Pasmens, lei votz venguèron mai importantas après lo començament dau sètge d'Orleans e Joana finiguèt per fisar son secrèt a son cosin que la conduguèt pròche de Robert de Baudricourt, capitani de Vaucouleurs. Après un premier refús, acceptèt de li donar una espasa e una escòrta per anar a la fortalesa reiala de Chinon.
Presentacion au rèi Carles VII[modificar | modificar la font]
Abilhada de vèstits d'òme sus lo conseu de sei votz, Joana e son escòrta agantèron Chinon lo 23 de febrier de 1429. Lo rèi acceptèt de la recebre en causa d'una profecia annonciant la pèrda dau reiaume en causa de l'accion d'una frema, probablament Elisabeta de Bavièra, e son sauvament per una verge. Escondut entre lei membres de sa Cort, Carles VII foguèt pasmens reconegut per Joana que capitèt de lo convéncer de sa legitimitat après una entretenança secrèta.
Puei, Joana deguèt faciar una comission de teologians pendent tres setmanas. Confiermèron l'autencitat de sa fe e un grop de matronas verifiquèt de son caire sa virginitat per demostrar son abséncia de relacions amb un demòni. Foguèt donc autorizat d'anar a Tors. I recebiguèt una espasa e una armadura e Carles VII la mandèt vèrs Orleans amb un convòi d'avitalhament.
La liberacion d'Orleans e la campanha sus Léger[modificar | modificar la font]
Sota la direccion de Joana d'Arc, lei tropas reialas formant lo convòi d'avitalhament arribèron dins la region d'Orleans en abriu de 1429. Lo 29, capitèron d'intrar dins la ciutat onte foguèron aculhidas per Jan d'Orleans, futur còmte de Dunois, e una fòga estrambordada. Joana ganhèt pauc a pauc la fisança dei capitanis comandant la garnison e motivèt lei soudats francés constrenhent leis Anglés a la retirada après una tièra d'assauts replegats lei 7 e 8 de mai. Après aqueu succès defensiu, foguèt cargada de la presa dei plaças tengudas per leis Anglés a l'entorn d'Orleans amb una armada dirigida per lo duc d'Alençon.
Dins lo corrent dau mes de junh, lei Francés capitèron de conquistar Jargeau lo 12 onte foguèt capturat lo duc de Suffolk, lo pònt de Meung lo 15 e Beaugency lo 17. Puei, lo 18, l'armada de secors anglesa de John Fastolf (5 000 combatents) foguèt anientada per solament 2 000 òmes a Patay. Aquela campanha sus Léger marquèt ansin lo començament dau redreiçament francés. Leis Anglés i perdiguèron de milièrs de soudats, especialament au sen de son còrs d'elèit d'arquiers, e sa reputacion d'invencibilitat. Enfin, foguèron pas capables de mandar de renfòrç per empachar l'avançada de Carles VII vèrs Reims.
La campanha vèrs Reims e lo sacre dau rèi[modificar | modificar la font]
Gràcias au succès de la campanha de Léger e au sostèn entosiasta d'aquelei qu'èran convencuts per l'aspèct miraculós de son aventura, Joana capitèt de constrénher lo Conseu Reiau d'acceptar l'organizacion d'una expedicion vèrs Rems per sacrar oficialament lo rèi Carles VII. Gràcias a la diplomacia reiala, que capitèt de neutralizar lei fòrças de Borgonha[2], l'armada francesa partiguèt de Gien lo 29 de junh de 1429 e rescontrèt gaire d'oposicion. Troyes capitulèt lo 10 de julhèt, Chalons lo 14 e Reims lo 16. Lo 17, se debanèt lo sacre de Carles VII que demostrèt sa legitimitat e obtenguèt rapidament lo raliment de divèrsei províncias.
Lo sètge de París e sa captura[modificar | modificar la font]
Après lo succès de Reims, Joana d'Arc e Carles VII s'opausèron sus la politica d'adoptar. La premiera desirava contuniar l'ofensiva militara còntra leis Anglés dins la region de París. Pasmens, lo segond preferiguèt d'en premier negociar la patz ambé Felipe de Borgonha per rompre l'aliança entre Borgonhés e Anglés. En consequéncia, Joana d'Arc veguèt sei mejans militars demenir après la dispersion de l'armada reiala lei 21 e 22 de setembre de 1429. Son ataca còntra París foguèt donc rebutada e Joana i foguèt bleçada per una sageta. Puei, son expedicion còntra La Charité-sur-Loire s'acabèt tanben per una revirada en decembre de 1429 maugrat la conquista de Saint-Pierre-le-Moûtier. Aquelei desfachas afebliguèron un pauc son prestigi mai empachèron pas lo rèi de li donar sei letras de noblesas lo 24 de decembre.
En abriu de 1430, obtenguèt lo drech de participar ais operacions còntra Melun, Lagny e Senlis. Pasmens, poguèt pas evitar la capitulacion de Soissons. Assaièt donc sauvar Compiègne onte capitèt d'intrar ambé de renfòrç lo 23 de mai. Pendent la serada, decidiguèt de menar un assaut còntra lei Borgonhés que deguèron recular. Dins aquò, l'arribada de tropas anglesas inversèt l'eissida de la batalha. La panica entraïnèt la retirada dei Francés e Joana foguèt capturada per un arquier picard au servici d'un chivalier borgonhés que la donèt tanlèu a Jan de Luxemborg. Aqueu darrier la vendiguèt ais Anglés.
Procès e execucion[modificar | modificar la font]
Après sa captura, leis Anglés decidiguèron d'eliminar d'un biais resclantissant una enemiga jutjada tróp perilhosa. Coma lei populacions de l'epòca èran fòrça religiosas, foguèt donc decidit de demostrar que sei visions èran faussas e inspiradas per un demòni avans de l'executar. Per aquò, un procès religiós trucat foguèt organizat que s'acabèt per de condamnacions multiplas (mascariá, eresia...) e una condamnacion au lehier.
Lo tribunau[modificar | modificar la font]
Per dirigir lo tribunau cargat de jutjar Joana d'Arc e s'assegurar dau resultat de sei deliberacions, lo duc de Bedford chausiguèt Pierre Cauchon qu'èra un òme de fisança deis Anglés e qu'aviá una legitimitat sufisenta per reünir un tribunau religiós. D'efèct, partisan dei Borgonhés dempuei 1413, venguèt un sostèn fòrça decidit deis Anglés a partir de 1420. Èra tanben un membre famós de l'Universitat de París e l'evesque dau diocèsi de Beauvais onte Joana foguèt capturat. Poguèt donc se declarar competent per menar lo procès e obtenir lo drech de desplaçar lo sèti dau tribunau a Rouen car lei Francés l'avián caçat de sa vila. Per compausar lo rèsta dau tribunau, Cauchon cridèt Jean Lemaître, vice-inquisitor de França, Jean d'Estivet cargat de l'accusacion, Guillaume Manchon e Guillaume Colles, dos notaris cargats de la redaccion dei verbaus e un seissantenau de conselhers chausits entre de clercs o entre seis amics.
L'instruccion[modificar | modificar la font]
L'instruccion dau procès se debanèt dau 9 de genier au 26 de març de 1431 sota la direccion de Jean Beaupère puei de Jean de La Fontaine. Sensa avocat, Joana deguèt respòndre ai questions de l'accusacion. I mostrèt un esperit critic important. En particular, i afiermèt la realitat de sei votz e se mostrèt convencuda per l'autenticitat de sa mission. De mai, èra diferenta deis eretics qu'èran alora relativament nombrós en causa de la crisi deis institucions religiosas entraïnada per lei combats. Sa virginitat foguèt tanben confiermada per un grop de matronas.
Finalament, 70 accusacions foguèron formuladas còntra ela. Lei principalas èran l'imaginacion messorguiera d'aparicions e de revelacions divinas, lo pòrt de vèstits masculins e lo refús de reconéisser l'autoritat eclesiastica terrèstra (aviá contestat la legitimitat dei magistrats cargats de son procès).
La condamnacion e l'execucion[modificar | modificar la font]
Lo procès comencèt oficialament lo 23 de febrier de 1431 e l'accusasion i foguèt presentada lo 28 de març per Jean d'Estivet. En fàcia dei refutacions de Joana, un resumit de 12 articles, que son contengut li foguèt pas presentat, foguèt finalament adoptat lo 2 d'abriu. Lei jutges decidiguèron donc d'utilizar la tortura per obtenir d'avoacions. Lo 9 de mai, un premier assai mau capitèt car Joana signèt un acte de retractacion anticipada deis elements dichs sota la tortura. En revènge, lo 24, una ceremonia d'exposicion publica lònga, umilianta e escagassanta permetèt a Pierre Cauchon d'obtenir la signatura d'una formula d'abjuracion. Joana i reconoguèt seis errors, especialament lo pòrt de vèstits d'òmes. Foguèt donc condamnada a perpetuitat.
Foguèt donc tornarmai remesa ais Anglés. Dins de circonstàncias mau conegudas (lei soudats anglés li aurián donat solament de vèstits masculins), Joana se retractèt lo 27 de mai e foguèt declarada eretica e relapsa lo 29. Aqueu còp, foguèt condamnada au lenhier e cremada lo 30 a Rouen. Per s'assegurar que venguèt pas l'objècte d'un culte popular, son còrs e sei rèstas foguèron brutlats tres còps e lei cendres escampilhadas en Sèina.
La revision dau procès e la canonizacion[modificar | modificar la font]
Après la disparicion de Joana d'Arc, son procès se revirèt còntra seis autors. D'efèct, Joana venguèt un mite popular e un martir per la populacion francesa. La realizacion de sei profecias de desfacha anglesa en 1453 li donèt un prestigi immens e entraïnèron rapidament la revision de son procès de 1431.
La reabilitacion[modificar | modificar la font]
Après una premiera enquista sensa resultat en 1452, Joana d'Arc anava venir l'objècte d'un procès de reabilitacion demandat per sa maire e ordonat per lo papa Calixte III. Un segond procès foguèt donc organizat a Rouen a partir de decembre de 1455. La màger part dei caps dau premier procès èran ja mòrts e la revision s'acabèt donc aisament per una senténcia de reabilitacion lo 7 de julhèt de 1456, publicament prononciada per l'arquevesque de Reims.
Lei mites[modificar | modificar la font]
Durant sa vida e leis ans après sa mòrt, Joana es venguda l'imatge dau sentiment nacionau francés e de l'esperança de la populacion francesa alassada per la guèrra e generalament desirosa de veire la victòria dau rèi Carles VII. Tre 1429, de testimònis li rendiguèron omatge. Après la guèrra, venguèt una eroina e un membre major dau mite fondator de França que sa remembrança foguèt regularament utilizada. Ansin, au sègle XVI, venguèt una eroina catolica pendent lei guèrras de religion francesas. Après un declin relatiu ai sègles XVII e XVIII, lo nacionalisme francés dau sègle XIX va la confeirmar, magerament pendent lei guèrras còntra Alemanha, son estat d'eroina nacionala e santa. D'efèct, lei partits d'esquèrra foguèron generalament sensibles a seis originas popularas e lei partits de drecha insistèron mai sus sei costats religiós e salutós per lo país pendent un periòde de crisi.
La canonizacion[modificar | modificar la font]
A partir de la fin dau sègle XIX, l'importància dau mite de Joana d'Arc en França entraïnèt la demanda de sa canonizacion per d'òmes politics francés sostenguts per una partida granda de la populacion. Dins aquò, en causa dei crisis diplomaticas entre França e Vatican au començament dau sègle XX (lèi de separacion de l'Estat e de la Glèisa en 1905...), lo procès de canonizacion foguèt lòng. En 1909, Joana foguèt beatificada e finalament canonizada en 1920. Venguèt tanben una Santa Patrona segondària de França. A l'ora d'ara, fa partida dei sants pus populars de la Glèisa Catolica.
Consequéncias de son òbra[modificar | modificar la font]
Lei consequéncias principalas de l'òbra de Joana foguèron militaras e, subretot, politicas. D'efèct, sei victòrias, especialament la fin dau sètge d'Orleans, permetèron d'arrestar l'avançada anglesa vèrs lo sud. Permetèron tanben de destrurre lo mite de l'invencibilitat dei soudats anglés e de tornar motivar la populacion e lei soudats francés. Pasmens, lei consequéncias politicas dau sacre de Carles VII foguèron encara mai importantas car permetèron de confiermar la legitimat dau rèi, d'annular lo tractat de Troyes donant lo reiaume de França a la dinastia anglesa e d'acomençar la rompedura de l'aliança entre Anglatèrra e Borgonha. Ansin, a partir d'aquela rompedura en 1436, leis Anglés foguèron obligats de se defendre e foguèron pauc a pauc rebutats per una armada francesa ben organizada e dirigida per lei capitanis de Carles VII que la màger part aviá combatut ambé Joana d'Arc.
Bibliografia[modificar | modificar la font]
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ La batalha d'Azincourt fa partida dei tres desfachas majoras de França durant la Guèrra de Cent Ans. D'efiech, en despiech d'una superioritat numerica marcada (de 12 000 a Modèl:Formantum:36000 òmes còntra solament 6 000 a 9 000), lei Francés foguèron chaplats per lei tirs deis arquiers anglés e perdiguèron 6 000 combatents còntra mens d'un milier dins lo camp advèrs.
- ↑ L'aliança entre Anglatèrra e Borgonha èra estat fragilizada per una tièra d'escaramochas e será finalament rompuda en 1436.


text:
dimarts, 20 de setembre de 2016
Nàpols - III-4 – p.46 > p.52
Nàpols - 03/08/16 – Pizzeria Trianon – 20h
Soi m ò r t a.
Figuratz-vos qu'aprèp mon ensalada del dinnar, anèri al sit arqueologic d'Ercolano e aquí, un tipe, coma n'i a tantes aquí, m'apostrofèt per me prepausar de me menar al Vesuvi en taxi.
« no grazie ».
Camini un pauc e me disi que lo Vesuvi i vòli anar, que lo bus a 2,70€ a Pompèi, lo trobèri pas e qu'a Nàpols, las causas privadas te fan aquò a 15€. Tòrni enrè. 8€ per anar al Vesuvi.
Pacha facha.
Lo Vesuvi èra lo rendètz-vos mancat de mon viatge escolar de 4ª que lo bus aviá pas pogut montar.
Espèri del temps que mon menaire cèrca d'autres clients.
Una dròlla que parla anglés.
Coma totes los anglofòns, parla pas res mai qu'anglés, alara ieu tanben. Es australiana e fa un megaviatge per Euròpa. Es a Nàpols per quauques jorns.
Esperam totas doas.
Lo tipe pesca doas femnas, francesas, de Lyon, plan simpaticas. Fasèm una bona còla totas quatre.
Montam dins lo minibus cap al Vesuvi. La rota es pas ampla e Michele mena coma un napolitan. Passar un primièr parcatge ont i a la polícia. Vesèm de mond davalar a pè. Nosautras, coma pagam un veïcul, caminarem pas tot aquò !
Fasèm un primièr arrèst per crompar la bilheta per aver lo drech de montar al Vesuvi.
Tot es pagant, e plan pagant… la torista es una vache à lait, DÈTZ èuros lo drech de passatge !
E ma magnifica Artecard me dona pas drech a una reduccion. Quins ratasses !
Mas çò pièger es per venir.
Perque amont amont del Vesuvi, i pòs pas montar en auto, t'i cal montar a pè.
« A little walk. No gradual. 15 minuts » i aviá de marcat sul papièr de l'Australiana. Li disi « It's a lie » (remiratz mon anglés). Ela precisa « It's a big lie ».
Aquò monta long e regde.
Long e regde. E 15 minutas, es lo temps que cal a Kilian Jornet, pas al mond normal.
« Mais que diable suis-je allée faire dans cette galère ? »
18€ per mancar de crebar a susar e bufar, per montar a gratipautas aquela puta de volcan. Aquò, t'o dison pas enluòc vai !
O aguèsse sachut, o auriái pas fach.
Mas i èri.
Seriá estat daumatge de pas montar.
Alara, montèri.
Ne faguèri de pausas.
Susèri tant e mai mas i arribèri amont.
Faguèri quatre fòtos ont soi roginèla e trempa.
Amassèri quatre calhaus del Vesuvi : « Free souvenirs ».
Espèri que me los daissaràn passar als contraròtles a l'aeropòrt !
1 comentari:
- mirelha ha dit...
-
Es pas vertat, te vegèri l'autre jorn al Cirdòc e èras plan viva ! Ton ascension del Vesuvi me fa pensar a la meuna, mas arribèri pas amont, tròp cansada ! Mas amassèri tanben de pèiras...
- 21/9/16 17:28


text:
Senta Crotz (Carcin)
Senta Crotz [1],[2],[3] (oficialament en francés Sainte-Croix) es una anciana comuna de Carcin, situada dins lo departament francés d'Òlt e la region d'Occitània. Senta Crotz es, dempuèi lo 1èr de genièr 2016, una comuna delegada dins la comuna novèla de Montcuc en Carcin Blanc.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Toponimia[modificar | modificar la font]
Lo nom de Senta Crotz es lo de glèisas que son dedicadas al culte de la crotz de Jèsus Crist [4],[5]
Istòria[modificar | modificar la font]
Administracion[modificar | modificar la font]
- Abans la refòrma cantonala de 2014, aplicada en 2015, la comuna èra del canton de Montcuc; es ara del canton de Lusèg.
- La comunautat de comunas es la del Carcin Blanc.
Demografia[modificar | modificar la font]
- la populacion de 1911, 501 abitants (tirada del siti de Ldh/EHESS/Cassini), empachariá lo grafic de foncionar; la diferéncia de populacion ambe 1906 s'explica mal; Wikipédia.fr dona 186 abitants, çò que sembla mai realista, mas se'n coneis pas la font
- 2013 : 70 abitants (9 ab/km²)
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Patrici Pojada, Repertòri toponimic de las comunas de la region Miègjorn-Pirenèus, Nouvelles Éditions Loubatières, 2009, ISBN 978-2-86266-573-3
- ↑ Sit Toponimia occitana
- ↑ Top'Òc Diccionari toponimic occitan del Congrès permanent de la lenga occitana.
- ↑ Albert Dauzat, Charles Rostaing, Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France, Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. 634
- ↑ Gaston Bazalgues, A la Découverte des Noms de Lieux du Quercy et des Communes du Lot, Les Éditions de la Bouriane et du Quercy, 2002, p. 123


text:
Arbona (Bascoat)
Arbona en basco o Arbonne en francés qu'ei ua comuna deu Bascoat, en Labord, administrada peu departament deus Pirenèus Atlantics de la region d'Aquitània.
Lo gentilici qu'ei arbonar.
Las comunas tòcatocantas que son Bidart au nòrd-oèst, Arcangós a l'èst e Ahetze au sud-oèst.
Qu'ei traversada per l'arrivet d'Uhabia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- Paginas utilizant d'arguments duplicats dins los apèls de modèl
- Paginas amb de proprietats pas resolgudas
- Article utilizant lo modèl Commons
- Bon article dins una autra lenga
- Portal:País Basc/Articles ligats
- Referéncia qu'utiliza lo modèl Metaligam cap a portal
- Comuna deus Pirenèus Atlantics
- Pirenèus
- Comuna de Labord


text:
Salvar l’efemèr : ne getetz pas mai !
Afichas electoralas, diplòmas, pegasolets, badges, etiquetas… diversitat dels efemèrs occitans conservats al CIRDÒC
De las mazarinadas collectadas al sègle XVII pel bibliotecari Gabriel Naudé als papierons de Mai de 68 recuperats dins França tota per d’archivistas militants, çò que disèm en bibliotèca las « publicacions efemèras » an sovent constituit, amb la distància, de sorsas indispensablas per comprene e qualques còps revelar la paraula collectiva, dirècta, sens l’intermediari dels mèdias oficials (libres, jornals, filmes, reportatges, etc.)
E quand s’agís de documentar, rendre visibla, transmetre a las futuras generacions la diversitat de las expressions socialas e culturalas dins una lenga longtemps fòrabandida de l’escrit oficial e mediatic – se coneisseràn pas jamai las paraulas vertadièras de Jaurés als vinhairons de Marauçan, la premsa locala las revirèt en francés abans de las difusar – la question de la collècta e de la valorizacion d’aqueles « efemèrs » representa pel CIRDÒC una importància tan fòrta coma l’aquisicion d’una òbra de creacion anciana o preciosa.
Afichas, papierons, mots d’òrdre sus bandairòlas o eslogan sus una paret, comunicats reivindicatius mas tanben packaging comercial e supòrts publicitaris, programas de festenals, menuts de fèstas felibrencas, cartas de vòts o de decès… La diversitat dels supòrts representats dins las colleccions patrimonialas de la Mediatèca occitana e la multiplicitat de lors messatges documentan gaireben 150 ans d’opinions, de pensadas, de combats e d’expressions collectivas en occitan, e testimònian – o calguèsse encara – que l’occitan es una lenga de comunicacion plan viva, capabla de parlar de tot e d’investir totes los supòrts.
Drapèl del sindicat dels « ouvriès » (obrièrs, escrit foneticament) de Parasan dins Aude que sortiguèt sens dobte per las manifestacions de 1904. Don de la comuna de Parasan al CIRDÒC.
Perqué conservar los efemèrs ?
Conservar d’efemèrs pòt semblar paradoxal e d’unes bibliotecaris s’i refusan, en considerant que solas las expressions produsidas per èsser duradissas son dignas d’èsser conservadas e transmesas. Mas cossí testimoniar de l’actualitat d’una pensada o d’una accion militanta occitana sens aver accès als comunicats, papierons, afichas, e a totes aqueles objèctes d’afirmacion collectiva d’estacament a de valors politicas, socialas o culturalas ? Cossí mesurar l’actual desvolopament dels usatges de la lenga occitana dins l’economia d’ara sens ne poder apreciar la realitat dins lo packaging dels produits, los supòrts de publicitat, las operacions de comunicacion ? E puèi, cossí podriam escriure l’istòria del movement occitan del sègle XXI sens aver accès als principals mèdias d’aqueles movements ?
Dempuèi l’origina, del temps del Centre internacional de documentacion occitana que s’inventava dins lo borbolh d’idèas e d’accions de las annadas 1970, los bibliotecaris, las bibliotecàrias e los contributors (partits, sindicats, associacions, militants) an pres suènh de collectar aquesta documentacion abondanta dins Occitània tota. Sens eles, una part granda de la memòria occitana seriá a l’ora d’ara escafada.
Remetètz vòstres papierons, afichas, fòtos de manifestacions o de grafitis occitans, publicitats e packaging, tot supòrt reivindicatiu o publicitari en occitan : los bibliotecaris son vòstres correspondents (contactes e informacions sus www.locirdoc.fr).
Urós lo fotograf que prenguèt suènh de capturar la bandairòla e la fola que la brandís, que son testimoniatge contraditz la vision polemica e desnaturada de la premsa d’opinion de l’epòca. Un meteis eslogan en occitan dins los dos imatges (« aver tant de bon vin e pas poder manjar de pan ! ») : dins la realitat de la manifestacion s’inscriu dins una fola de tota classa que brandís son apartenéncia a un collectiu, cultural per la lenga e politic pel drapèl tricolòr. Mas L’Assiette au beurre, ostila al movement meridional, remplaça los manifestants per una banda de borgeses grasses e lo drapèl tricolòr pel drapèl roge.
Aficha en occitan realizada per una de las primièras manifestacions en sosten als païsans del Larzac, 1971. CIRDÒC – Fons afichas.
Carta umoristica en occitan editada a l’escasença del passatge del Torn de França de 1906 a Tolosa.
Menut d’una Felibrejada a Perigüers en julhet de 1927.
Pegasolet de reivindicacion per la senhaletica rotièra bilingüa sus un panèl monolingüe en francés. Lorient, 2015. Fototèca CIRDÒC.


text:
Illa de Norfolk
L’illa de Norfolk es una illa de l’Ocean Pacific que depend d’Austràlia.
Istòria[modificar | modificar la font]
Foguèt poblada per de Maòris venguts de Nòva Zelanda (illa del Nòrd o illas Kermadec), puèi « descobèrta » per James Cook en 1774. Aquel li donèt lo nom d’una nòbla anglesa, Mary Blount, duquessa de Norfolk.
Colonia penitenciària dependenta de Sydney (Austràlia), foguèt evacuada al començament del sègle XIX, qu'èra tròp cara a manténer.
En 1856, los abitants de Pitcairn, subrepoblada, obtenguèron lo drech de s'i installar.
En 1901, la sobeiranetat foguèt transferida a Austràlia.
En 1979 recebèt un estatut d'autonomia limitada[1], emai se l'illa es pas representada al Parlament d'Austràlia.
En 2015 Austràlia decidís d’anullar l’autonomia. Lo 1èr de julhet de 2016 es annexada a la Nòva Gallas del Sud.
Geografia[modificar | modificar la font]
L'illa de Norfolk es la sola poblada. Las illas vesinas de Nepean e Philip son pas abitadas.
La vila principala es Burnt Pine, que recampa la majoritat de la populacion e dels bastiments oficials, e que pòt èsser considerada coma capitala de fach.
Economia[modificar | modificar la font]
L'illa viu subretot del torisme e de qualques facilitats fiscalas (s'i pagan pas las talhas australianas).


text:
Millencourt-en-Ponthieu
Millencourt-en-Ponthieu es una comuna francesa, situada dins lo departament de Somme e la region de Picardia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
La Distincion de la Cosedura sise a Millencourt a apertengut a Gérard de Fretel de Vismes, coma ne testifica una confession de 1388
La Seigneurie de La Couture sise à Millencourt a appartenu à Gérard de Fretel de Vismes, comme en témoigne un aveu de 1388