text:
Dissabte, 20 d'abril 03h00
Conselh Generau d’Aran
Era recomanacion Facebook d’aguesta setmana, qu’ei entath Conselh Generau d’Aran. Vesitatz-ne ena pagina e clicatz sus “m’agrade”. Ei ua bona manèra d’èster informat sus tot ce que se passe en petit país occitan des Pirenèus.
Eth Conselh Generau d’Aran qu’ei era principau institucion de govèrn dera Val d’Aran. Lo formen eth Sindic, eth Plen e era Comission d’Auditors de Compdes. Constituís era estructura administrativa pròpia d’Aran restablida pera Lei 16/1990, de 13 de junhsèga, sus eth regim especiau dera Val d’Aran.
Era lengua occitana, nomentada aranés en Aran, ei era lengua pròpria d’aguest territòri e ei oficiau en Catalonha, atau coma establís er Estatut d’Autonomia de 2006.
Eth Conselh Generau a competéncia plena en tot çò que hè referéncia ath foment e ar ensenhament der aranés e dera sua cultura cossent damb es normes de caractèr generau vigentes en tota Catalonha en camp dera politica lingüistica e educativa.
FM/CGA


c: text/html

text:
Equinòcci
L'equinòcci es cadun dels dos moments de l'an que lo solelh crosa l'eqüator celestial. Als equinòccis, la nuèit e lo jorn an la meteissa durada pertot dins lo mond. Lo mot d'equinòcci ven del latin e significa « nuèit egala ». I a dos equinòccis dins l'an:
- L'equinòcci de prima o equinòcci vernal se produtz a l'entorn del 21 de març quand lo Solelh crosa l'eqüator celestial, passant de l'emisfèri sud al nòrd. La declinason solara es zèro passant de negativa a positiva. Dins l'emisfèri nòrd marca lo començament de la prima.
- L'equinòcci de tardor se produtz a l'entorn del 23 de setembre quand lo Solelh crosa l'eqüator celestial passant de l'emisfèri nòrd al sud. La declinason solara es zèro passant de positiva a negativa. Dins l'emisfèri nòrd marca lo començament de la tardor.
Dins l'emisfèri sud, aquestes noms s'intercàmbian.
Los equinòccis tanben se pòdon considerar coma dos punts dins lo cèl. Son los punts ont l'eqüator celestial copa l'ecliptica. En astronomia, aquestes punts son los nodes orbitals de la Tèrra. Se nomenan punt Aries o punt vernal (l'equinòcci de prima) e punt Libra (l'equinòcci de tardor). Lo moment que lo Solelh passa pels punts equinoccials se pòt calcular precisament e l'equinòcci se produtz durant un instant concret dins lo temps. En diferents punts de la Tèrra los equinòccis se pòdon produire en de datas diferentas segon los fuses oraris.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Inxent
Inxent es una comuna francesa, situada dins lo departament del Pas de Calais e la region del Nòrd-Pas de Calais.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
En principi trucat Innocent de contunh Inquessent, aquel vilatge #que dépendait de la distincion de Montcavrel a fin finala preses lo sieu appellation de Inxent en 1792.
D'abord appelé Innocent puis Inquessent, ce village qui dépendait de la seigneurie de Montcavrel a finalement pris son appellation d'Inxent en 1792.


text:
1532
Aquesta pagina concernís l'an 1532 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
- 13 d'aost : leis estats de Bretanha adoptan un edicte permetent l'union de Bretanha au reiaume de França. Es la fin de l'independéncia de la region.
Euròpa[modificar | modificar la font]
Asia[modificar | modificar la font]
Khanat d'Àstrakhan[modificar | modificar la font]
Capitada d'un còp d'estat còntra lo khan Qasim II que foguèt assassinat. L'autor dau complòt, Aq Kübek, li succediguèt. Adoptèt una politica per protegir l'independéncia dau Khanat còntra leis ambicions deis autreis estats mongòls de la region. Pasmens, aquò marquèt lo començament d'un periòde d'instabilitat politica a la tèsta dau Khanat.


text:
Jimmy Carter
James Earl "Jimmy" Carter, Jr ( Plains, Geòrgia 1924 ), politician nòrd-american del Partit Democrata, foguèt senador a l'Assemblada Generala de Geòrgia (1962-1966), governador d'aqueste estat (1971-1975) e president dels Estats Units d'America (1977-1981).
En 2002 Carter recebèt lo Premi Nobel de la Patz, guerdonat per sos esfòrces infatigables per trobar de solucions pacificas als conflictes internacionals, per impulsar la democracia e los dreches umans, e per encoratjar lo desvolopament economic e politic dels pòbles.
Somari
Enfància e joventut[modificar | modificar la font]
Carter nasquèt lo 1 d'octobre de 1924 a Plains, un vilatjòt de l'estat de Georgia, e èra l'ainat de quatre fraires. Sos parents, James Earl Carter e Bessie Lillian Gordy, èran pageses e de religion baptista practicants.
Dempuèi qu'èra plan jovenèl, Carter demostrèt qu'èra un escolan talentós, que li agradava la lectura. Mai tard, foguèt admés a l'universitat Georgia Southwestern College, e obtenguèt son diplòma de Sciéncias a l'Acadèmia Navala dels Estats Units en 1946. Aquela meteissa annada se maridèt amb Rosalynn Smith. Carter foguèt lo 59en dels 820 estudiants de sa promocion. Mai tard, estudièt la fisica nucleara e la tecnologia del reactor a l'Union College, a mai s'arribèt pas jamai a acabar aqueles estudis.
Carter foguèt destinat als sosmarins de l'ocean atlantic e del pacific e foguèt lèu causit per l'amiral Hyman Rickover per participar al programa de sosmarins nuclears. Malgrat que son intencion èra de far carrièra dins la marina, quand se moriguèt son paire en 1953 demissionèt de sas responsabilitats militaras per se trachar del negòci familiar de cacauètas, dins son vilatge.
Carrièra politica anteriora a la presidéncia[modificar | modificar la font]
Jimmy Carter comencèt sa carrièra politica a de plaças modèstas dins d'organs locals coma la comission escolara de Plains. Malgrat aquò, lèu capitariá de progressar: en 1962 foguèt causit pel Senat de Georgia e dos ans mai tard obtenguèt sa reeleccion per un segond mandat.
En 1966 decidiguèt de se presentar coma candidat per la Cambra dels Representants dels Estats Units. Quand vegèt que son adversari del Partit Republican abandonèt la lucha pel seti per presentar sa candidatura coma Governador de Georgia, Carter decidiguèt de far parièr. Perdèt las eleccions e tornèt a la venda de cacauètas, encara que passèt los quatre ans seguents a preparar sa candidatura per se tornar presentar coma governador en 1970.
Aquela annada obtenguèt la nominacion del Partit Democrata e vencèt lo candidat republican Hal Suit durant las eleccions per venir governador. Dins son discors inaugural, en 1971, Carter sorprenguèt los georgians e lo demai del país amb un al·legat contra la discriminacion raciala, çò qu'èra fòrça inabitual dins aquela environa, lo sud dels Estats Units, ont encara dominava la segregacion entre blancs e negres. Precisament, demest sas primièras accions coma governador figurava la de situar fòrça afroamericans dins de pòstes administratius importants.
Presidéncia dels Estats Units[modificar | modificar la font]
La legislacion georgiana empachava Carter de se presentar a un segond mandat aprèp la fin del primièr, en 1975, çò que lo faguèt abandonar sa foncion e se concentrar sos esforces sus la corsa presidenciala. Quand dintrèt dins las primàrias presidencialas del Partit Democrata de 1976, fòrça gents consideravan que teniá pas gaire de possibilitats de ganhar en fàcia dels autres candidats mai coneguts a nivèl nacional. A despièch d'aquò, l'escandal del Watergate encara demorava fresc dins la memòria dels electors, e lo fach que Carter foguèsse pas membre de la classa política de Washington supausèt un avantatge per a Carter. La mesa en practica d'una estrategia intelligenta li permetèt de ganhar la nominacion del Partit Democrata a la presidéncia dels Estats Units.
Carter entamenèt la campanha electorala amb un avantatge important segon los sondatges sul president republican Gerald Ford, en part pr'amor que l'indult d'aqueste a Richard Nixon èra estat plan impopular. Malgrat aquò, Ford dapassèt remontèt e faguèt mermar la distància entre totes dos, ja que l'electorat aviá de dobtes davant aquel candidat pas gaire conegut qu'èra Carter. Fin finala, Carter acabèt venceire de las eleccions del 2 de novembre de 1976, amb 50,1% dels vòtes, mentre que son rival Ford n'obtenguèt 48%. Aital, venguèt lo primièr candidat del Sud Prigond a èsser elegit president dempuèi 1848.
Son mandat foguèt marcat per de capitadas importantas en politica exteriora, coma los tractats sul Canal de Panamà; los Acòrds de patz de Camp David, tractat de patz entre Egipte e Israèl; lo tractat SALT II amb l'URSS e l'establiment de relacions diplomaticas amb la Republica Populara de China. En politica interiora, son govèrn creèt los ministèris de l'energia e de l'educacion e enfortiguèt la legislacion sus la proteccion de l'environament.
Dempuèi qu'abandonèt l'Ostal Blanc, s'es dedicat a far lo mediador dins de conflictes internacionals e a metre sa notorietat e prestigi al servici de las causas umanitàrias. En 2002 foguèt recompensat amb lo Prèmi Nobel de la Patz e s'ha distingit en literatura, sent autor de mantun libre.
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]


text:
Bòsnia e Ercegovina
Bòsnia e Ercegovina, o en abreujat Bòsnia (en bosnian, croat e sèrbe Bosna i Hercegovina = БocHa и XepцeroBиHa), es un país del sud d'Euròpa que confronta Croàcia al nòrd, a l'oèst e al sud, Serbia a l'èst e Montenegro al sud. Son litoral ten una extension de 20 km.
Sa capitala es Sarajevo.
Lo gentilici es bosniac -a (o bosnian -a).
Somari
Istòria[modificar | modificar la font]
Politica[modificar | modificar la font]
Bòsnia e Ercegovina se partatja en tres entitats autonòmas:
- la Federacion de Bòsnia e Ercegovina, anciana Federacion croatomusulmana
- la Republica Sèrba (Republika Srpska)
- la zona de Brčko, administrada pel naut representant.
Bòsnia e Ercegovina demòra jos la tutèla d'un naut representant de la comunautat internacionala, qu'a lo drech d'anullar tota decision del poder executiu o legislatiu, entrò l'acabament de sa mission. Las condicions pas encara respectadas per la fin de la mission son aquelas:
- solucion del problèma de la proprietat de l'estat
- solucion del problèma de la Defensa Nacionala
- solucion de l'afar de Brčko
Geografia[modificar | modificar la font]
Economia[modificar | modificar la font]
De veire: Economia de Bòsnia e Ercegovina.
Cultura[modificar | modificar la font]
Bibliografia[modificar | modificar la font]
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- Burèu del naut representant en Bòsnia e Ercegovina
- Presidéncia de Bòsnia e Ercegovina
- Govèrn de la Federacion de Bòsnia e Ercegovina
- Portal de la Republica Sèrba
- Amassada del districte de Brčko


text:
Mamot lanós
Lo mamot lanós (Mammuthus primigenius) es una espècia de mamifèr proboscidi de la familha dels elefantids. Amb la siá tampa de long pel enmaranhat, èra una espècia adaptada al climat extrèm de l'edat de gèl. Mammuthus primigenius aviá un tamanho similar al de l'elefant mièg actual. S'es trobat fòrça uasses e de caishòlas acorbaishadas, aital coma de còsses entièrs congelats, d'exemplars d'aquesta espècia de mamot en Siberia, las islas de l'Artic e en America del Nòrd. Lo primièr especimèn complèt d'aqueste animal se descobriguèt en 1806, près de la desbocadura del riu Lena, en Siberia.


text:
Nirvana (bodisme)
Nirvana es un tèrme sanscrit (devanāgarī : निर्वाण)[1], calc del pali Nibbāna (निब्बान), que significa « atudament » d'una flama o d'una fèbre, etimologicament « exespiracion[2] » , e per extension « amaisament » puèi « liberacion ». Aquel mot venguèt, en chinés 涅槃 nièpán, en japonés 涅槃 nehan, en corean 열반 yolban, en tibetan myang-ʼdas o myan-ngan ʼdas-pa (lit.: passar al delà de la soufrença), e en tai นิพพาน nípphaan.
Somari
Sens dins le bodisme[modificar | modificar la font]
Dins lo sens bodic, qu'es la mai comuna ara, aquel tèrme designa la finalitat de la practica bodica, lo Despèrtament (bodi). Es al delà de tota descripcion e pòt èsser definit sonque negativament coma la fin de l'ignorància, factor essencial de la coproduccion condicionada, et de las tres sets : desir dels senses (kāma-taṇhā), desir d'existéncia o voler viure (bhava-taṇhā) e desir d'aniïlacion (vibhava-taṇhā). Lo nirvāṇa es una mena d'acabament que pòt èsser comparat, segon los tèxtes, a l'atudament d'una flama (individualitat o sens del ièu): de meteis biais que se pòt pas definir un fuòc que ne brutla pas, se pòt pas definir una persona qu'« exbufèt » los agregats de l'existéncia (desirs, volicions, concepcions erronèas) que mena una persona non depertada de renaissença en renaissença.
Una definicion mens negativa es aquela d'una patz interiora totala e permanenta, venent del destacament. L'aquisicion d'aquel « estat » (qu'es definit coma un « non estat ») es reputada possible pendent la vida, o, eventualament, pendent la mòrt. L'idèa pro vulgarizada dins lo public del nirvana coma d'un « paradís » que continuaram d'existir aprèp la mòrt es absurda (e contradictòria amb la tèsi bodista del non seu e de la vacuitat dels fenomèns e de l'Absolut). Se pòt doncas ni i « dintrar » ni i « demorar ». Lo nirvana es mimai la mòrt, mas puslèu la fin de la cresença dins un ego autonom e permanent.
De tèrmes pròches son : despèrtament, atudament, liberacion, illuminacion, deliurança, vacuitat absolut, patz suprèma, realitat darrièra.
Pel bodisme hīnayāna, lo nirvana es "l'autra broa", qu'"existís" per oposicion al cicle del devenir, lo samsara, alara que pel bodisme mahāyāna nirvana e samsara son ultimament identics, a causa la non dualitat de la natura de las causas.
Se distingís al mens dos tipes de nirvana :
- nirvana amb rèsta d’existéncia (pali : sa-upādisesa-nibbāna, sanscrit : sopadhisesa nirvāṇa) : aquel qu'obten un rescat o ven un boda pendent sa vida;
- nirvana sens rèsta d’existéncia (pali : an-upādisesa-nibbāna, sanscrit : nirupadhisesa nirvāṇa) : nomenat tanben parinirvana (pali : parinibbāna), o atudament complèt, a la mòrt d'un rescat o d'un boda.
L'escòla Cittamātra du Mahāyāna apond dos autres tipes:
- prakrti-visuddha-nirvana: totes los essères son dins un nirvana originalament pur;
- apratisthita-nirvāṇa : nirvana "non fixat", aquel dels bodisattvas que demòran ni dins lo samsara ni dins lo nirvana, pel ben dels essères sensibles.
Sens dins l'indoïsme[modificar | modificar la font]
Lo meteisse concète existís tanben dins l'indoïsme mas es de preferéncia nomenat moksha (o mukti o laya), lo tèrme de nirvana i essent mens sovent emplegat.
Citacions[modificar | modificar la font]
- « I a un sens naissença, sens devenir, sens creacion, sens condicion. Se aviá pas aquel sens naissença, sens devenir, sens creacion, sens condicion, poiram pas escapar al nascut, vengut, creat, condicionat. Mas perque i a sens naissença, sens devenir, sens creacion, sens condicion, se pòt escapar al nascut, vengut, creat, condicionat. » Udana, VIII, 3.
- « Coma une flama bufada per un vent poderós va en repaus e pòt pas èsser definida, atal lo savi qu'es liberat del còs e de l'esprit (nāmakāyā) va en repaus e pòt pas èsser definit. Per el, i a pas mai de mesura que permeta de lo descriure. Quand tota causa (dharma) desapareguèt, totes los signes de reconeissença tanben desapareguèron. » Sutta Nipāta
- « Là onte i a res, que ges pòt èsser agafat, es l'Illa ultima. La nomena nirvana: atudament complèt de la vielhessa e de la mòrt. » (Sutta Nipāta, 1093-1094)
- « Lo nibbana es l'acabament del devenir. » (bhava nirodho nibbanam) (Samyutta Nikaya 12, 68)
- « Lo nibbana es le bonaür suprèma. » (nibbana paramam sukham) (Dhammapada, 204)
- « Lo nirvana es la quietud de l'ocean quand lo pichon enfant s'i nega. » (Tetsuo)
Sens popular[modificar | modificar la font]
Dins lo lengatge familhièr, nirvana designa un "bonaür suprèma", un gaug dels senses capitat subretot per la sexualitat, dels objèctes o de las situacions nautament agradables. S'agís alara d'un sens pervertit, a pauc prèp sinonim de gaug intens, pro alunhat de la nocion de patz interiora.
En psicanalisa[modificar | modificar la font]
Lo principi de nirvana es un concèpte psicanalitic de la tendéncia al neant, çò que correspond pas au tèrme nirvana bodista, mas pusleu a vibhavatrsna qu'es la set de non existéncia[3].
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ (en)The Sanskrit Heritage Dictionary de Gérard Huet
- ↑ De:Nir- Vā-, Vāta.
- ↑ (fr)Sigmund Freud, Au-delà du principe de plaisir (1920), París, Payot, col. "Petite Bibliothèque Payot", 2010; ISBN 2-228-90553-4


text:
Lista dels presidents de las Filipinas
Segon la constitucion de 1987 de las Filipinas, lo president filipin es elegit per un mandat de 6 ans. Lo jorn de començament del mandat es lo 30 de junh. Aquesta es la lista dels presidents de las Filipinas dempuèi lo 22 de març de 1897:
- 22 de març de 1897 – 1 d'abril de 1901 – Emilio Aguinaldo, primièr president dempuèi l’independéncia d'Espanha, e abans l'ocupacion pels Estats Units.
Presidents durant lo periòde de la Comunautat de las Filipinas
- 15 de novembre de 1935 - 1 d'agost de 1944 : Manuel Quezon
- 14 d'octobre de 1943 - 14 d'agost de 1945 : José Paciano Laurel
- 1 d'agost de 1944 - 28 de mai de 1946 : Sergio Osmeña
- 28 de mai de 1946 - 4 de julhet de 1946 : Manuel Acuña Roxas
Lista dels presidents de las Filipinas dempuèi l'independéncia dels Estats Units, lo 4 de julhet de 1946


text:
Oliva
L'oliva es lo fruch de l'olivièr. Botanicament es una drupa de pèl lisa, d'envolopa carnuda rica en matèria grassa contenent un clòsc força dur, ossós que dedins i a una grana, rarament doas. La seuna color d'en primièr es verda, puèi ven negra quand es madura.
Somari
Olivada[modificar | modificar la font]
La culhida de l'oliva se fa en espandir un ret jos l'arbre e en fasent tombar los fruchs dedins amb de pèrgas o de maquinas. La sason de l'olivada va de novembre fins a genièr, per las olivas destinadas a l'extraccion d'òli. La trolhada se fa al pus lèu, lo meteis jorn per tal d'evitar la fermentacion.
Utilizacion de l'oliva[modificar | modificar la font]
Oliva de taula[modificar | modificar la font]
A l'excepcion de qualques varietats coma la Thrubolea grèga, se pòt pas consomar las olivas de taula sens tractament per ne levar l'amargor. Se pòt far sonque en las botant dins l'aiga e en cambiar l'aiga mantun còp o en las sometre a l'accion de l'idroxid de sòdi amb una fermentacion finala (sistèma espanhòl o sevilhan) o sens fermentacion (sistèma californian o occitan). Se manja sola o coma ingredient dins de recèptas nombrosas (taperada o guit amb olivas...)
Òli d'oliva[modificar | modificar la font]
L'utilizacion màger de l'oliva es per l'extraccion de l'òli considerat coma lo melhor dels òlis alimentaris.


text:
Ástor Piazzolla
Astor Piazzolla (Mar del Plata, l'11 de març de 1921 - Buenos Aires lo 4 de julhet de 1992) que ho un bandoneonista e compositor argentin. Que marquè lo tango tan per la soa virtuositat autan com compositor on empleguè la soa pregonda formacion classica (que ho eslhève de Nadia Boulanger) entà compausar musica classica basada suu ritme deu tango dab orquestracion complèxas. Aquò que valè criticas d'autes musicians de tango (aperats d'un biais generau la "Vielha Guardia") qui consideravan que l'òbra de Piazzolla qu'èra desseparada deu tango.


text:
Elbeuf-sur-Andelle
Elbeuf-sur-Andelle es una comuna francesa, situada dins lo departament de la Sèina Maritima e la region de la Nauta Normandia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
La municipalitat a traversat pel Andelle e pel Héronchelle.
La commune est traversée par l'Andelle et par l'Héronchelle.
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Abans la Revolucion, la parròquia dépendait del doyenné de Ry, del bailliage, de la vicomté e de l'eleccion de Roan.
Avant la Révolution, la paroisse dépendait du doyenné de Ry, du bailliage, de la vicomté et de l'élection de Rouen.


text:
Esiòde
Esiòde (en grèc ancian Ἡσίoδoς /Hêsíodos, en latin Hesiodus) es un poèta grèc del sègle VIII AbC
Somari
Biografia[modificar | modificar la font]
Donadas conegudas[modificar | modificar la font]
Los sols faches autentics coneguts sus Esiòde son los eveniments contats dins los seus poèmas. Per tres còps Los Trabalhs e los Jorns, dona qualques elements biografics. I cal apondre qualques verses de la Teogonia.
Esiòde seriá nascut a Ascra, un vilatjòt de Beocia. Son paire veniá de Cumes en Eolida, region d’Anatolia. Se sap pas lo seu nom. La tradicion li dona aquel de Dios, mas aquò s’explica per una deca d'interpretacion del passatge « Πέpσn, δῖoς Yέvoς / Pérsê, dĩos génos » (Trabalhs, v. 299), comprés coma « Persès, fils de Dios » al luòc de « Persès, nòble filh ». Aviá una pichona fabrica de cabotatge, que faguèt quicanèla. Traversèt alara la mar e se fixèt a Ascra que comprèt un pichon terren, al pè del mont Elicon. Se maridèt amb Picimèd, qu'aguèron dos filhs: Esiòd e Persès.
Ascra èra un luòc paure. Esiòde lo descriu coma un « vilatjòt maldich, marrit l’ivèrn, dur l’estiu, jamai agradiu » (Trabalhs, v. 640). Al moment del partatge de l’eritatge del paire, se metèt en procès amb son fraire Persès. Los « reis » d’Ascra donèron rason a Persès. Aquel faguèt pas prosperar lo ben fins perilhar, e foguèt obligat a quistar son fraire, que le rebutèt. Furiós, Persès menacèt Esiòde d’un autre procès, que l’objècte es desconegut.
Per far venir son fraire savi, e lo portar cap a una vida bona e a une bona gestion dels bens, Esiòde compausèt lo poèma Los Trabalhs e los jorns, òbra que la partida didactica es axada a l'entorn de doas vertats moralas: lo trabalh es la granda lei de l’umanitat; los que trabalhan pòdon viure decentament. Aquel obratge foguèt escrich dins un contèxte de crisi agrària e d'èrsas de colonizacion dels grècs que cercavan de tèrres nòvas. Esiòde esperava resòlvre lo conflicte frairal a la bona; se sap pas se capitèt.
Al meteis temps de sas activitats agràrias, Esiòde èra aeda, es a dire un barde que compausa de poèmas per un auditori. A Chalcis en Eubèa, participèt al concors de poesia organizat pels filhs del rei Amfidamas per celebrar de funeralhas del paire. Emportèt la victòria amb un poema celebrant l’agriculture e la patz, e recebèt un tripòd en prèmi. Lo dedièt alara a las Musas de l'Elicon.
Moriguèt a Ascra. Quand lo vilatge foguèt destruit pelss Tespians, los abitants se refugièron a Orcomèn. Aristòtel testinonièt dins sa Constitucion d'Orcomèn que, seguent un oracle, los abitants de la ciutat reculhèron las cendras del poèta e las placèron al centre de l'agora, als costats del tombèl de Minias, eròi eponim de la ciutat. Atal, los abitants faguèron d’Esiòde lo fondator (oἰkισtής / oikistês).
Esiòde se descriu d'esperel dins las seunas òbras coma partesan d’una existéncia sedentària, observator de la temperança e de la justiça, religiós fins a la supersticion, cercant pas la favor dels reis e fasent pas que de se rendre util als ciutadens, que lors presicava la morala amb de bèls verses. Es lo creator de la poesia didactica. Aprèp sa mòrt, d'estatuas foguèron enartada a Tespias, a Olimpia o encara sus l’Elicon. Los ses poèmas, cantats pels rapsòdes, venguèron fòrça populars e venguèron fòrça famoses.
Esiòde inspirèt fòrça poètas, d'entre que Virgili (dins las Georgicas), Caton lo vielh (dins De agri cultura) e Lucrèci.
Las legendas[modificar | modificar la font]
D'autres escriches ancians nos liuron tanben d'unormacions susr Esiòde. S’agís de:
- lo tractar titoliat Tençon (ἈYώv / Agốn) d'Omèr e d'Esiòde;
- la Vida d’Esiòde del gramatican bizantin Jean Tzetzès ;
- l’article Esiòde de la Soda ;
- dos passatges de Pausanias (IX, 31, 3-6 e 38, 3-4) e mai tròces ;
- un passatge de Plutarco (Moralia, 162b).
L'ensems es reünit dins les Vitæ Homeri et Hesiodi d'Ulrich von Wilamowitz (Bonn, 1916).
L’Agốn o "Tençon d'Omèr e d'Esiòde" es coma un libre escolar de sègle II ApC, mas que lo contengut es fòrça mai ancian (Aristofanes ne cita de verses dins la Pate, en 421 AbC). Conta un debat opausant Omèr a Esiòde, e a per tòca de respondre a la question: que cal preferir, la poesia didactica o la poesia epica? Al tèrme de la tençon, Esiòde emportèt l’avís del rei, perque celèbra la patz e non la guèrra. Esiòde emportèt un tripòd que consacrèt a las Musas.
Plutarco, la Soda e Tzetzès contan eles la mòrt d’esiòde, dins de termes concordants. Voulent dedicar a las Musas lo tripòd ganhat a Calcis, s'anèt prèp de l’oracle de Dèlfes, que la Pitia li faguèt una prediccion terrible:
- « Astruc aquel mortal que visita ma demorança, aquel Esiòde que carisiá las Musas imortalas! Sa glòria s'espandirá tan luènh que los rais de l’alba. Mas crenh lo bòsc famós de Jupitèr Nemean (Nemeion). Es aquí que lo destin marcará lo tèrme de ta vida. »
Esiòde, pensant que la prediccion designava le temple de Jupitèr Nemean sul site d’Olimpia, s’alunhèt del Peloponès e s’establiguèt a Oinoe, vila de la Locrida ozoliana. I visquèt longtemps, se mariguèt e aguèron un filh. Pasmens, Plutarco contèt qu’un jorn, alara que demorava a çò d'un òste amb un tal Milesius, aquel violèt la filha del seu òste pendent la nuèch. Esiòde foguèt accusat del crime e tuat pels fraires de la victima. Çò qu’Esiòde ignorava, es que lo luòc d'aqueles eveniments, una region boscosa prèp del mar, èra dedicat a Jupiter Nemean. Lo seu còs foguèt jetat al mar — la profecia se realizèt.
Cal notar qu'a çò de Tzetzès, Esiòde d'esperel èra lo seductor. Pasmens, lo cadavre foguèt salvat de l'enfonsament per una tropa de daufins que lo menèron fins al golf de Corint, que los Locrians celebravan la fèsta d’Ariana. Reculhèron lo còs e percassèron los murtrièrs. Esiòde foguèt enterrat sul Nemeion, dins un luòc gardat secret pels abitants de Naupacta, de paur qu'aqueles d’Orcomèn prengan pas las cendras.
Auquela istòria pòrta plan las marcas de la legenda: l’oracle mal compres qui se realiza, l’intervencion dels daufins, lo tombèl amagat. Es segur que foguèt elaborada dins l'encastre d’una rivalitat entre Naupacta e Orcomèn. De mai, la quita legenda nomena lo filh d’Esiòde e de la Locriana sedusida: seriá l'Estesicòr, grand poèta liric…
Òbra[modificar | modificar la font]
Esiòde es subretot conegut per sa novèla escriture dels mites dins sas òbras, la Teogonia e los Trabalhs e los Jorns, qu'i sosquèt longuement. Presenta las tres poténcias principala: Gaïa, Nix e Eròs, al començament del recit. Abans, existissiá una version d'aqueles mites per cada ciutat en Grècia; la reescritura d'Esiòde, se rebutèt pas los tèxtes contradictòris (l’Odissèa), s’imposausèt coma lo melhor recit de las originas pels Grècs ancians. Fins a èsser considerat coma lo melhor poèta fàcia a Omèr dins le Certamen (sègle IV, per Alcidamas, amassat al sègle II), una òbra que lo presenta en situacion de rivalitat poetica amb Omèr; Omèr emportèt los vòtes del public per sa virtuositat, mas lo prètz foguèt fin finala accordat a Esiòde, que causissèt de cantar l'armonia dels òmes et de las sasons, alara Omèr aviá causit un subjècte guerrièr.
Esiòde trobèt son inspiracion dins de multiplas fonts: son paire cabotava en Asia, e aviá ausitil a los mites babilonians. Se torna escriure lo mite, pasmens lo fa dins la logica del mite.
Atribucions classicas[modificar | modificar la font]
La primièra edicion anciana conservada pels papirs atribuís a Esiòde que tres òbras.
- La Teogonia (ΘeoYovίa / Theogonía): genealogia dels dieus, que presenta la multitud dels dieus celebrats pels mites grècs que tres generacions divinas se succedisson: aquela d’Oranos, aquela de Cronos, aquela de Zèus que sortit trionfant. A aquela genealogia divina s’apond una cosmogonia que conta la creacion del monde dempuèi lo Caòs. Aquel obratge constituís lo mai ancian poèma religiós grèc.
- Los Trabalhs e los Jorns (ἜpYa kaὶ Ἡuέpaι / Erga kaì Hêmérai): Esiòde conta l’istòria de Prometèu e de Pandora, las cinq raças successivas de l’umanitat (aur, argent, bronze, raça dels eròis puèi fèrre), la fabla del falcon e del Rossinhòl (lo falcon representant lo rei, e lo rossinhòl lo poèta) e la vision de doas ciutats, aquela del drech, du respècte, Aίkn / Díkê, e la ciutat opausada, Ὕϐpις / Hýbris, la marrida, lo crime, identificat coma "la desmesura" (l'òrdre cosmic essent par esséncia la mesura). Dona una descripcion dels trabalhs agricòls sus las tèrras aridas del seu país natal e se presenta coma un calendrièr precís de l’an d’un agricultor en inclusent de conselhs sur l’agricultura: aisinas, sonhs dels animal, culturas, eca. Une seccion descrivant la rigor de l’ivèrn dins las montanhas de Grècia. S'acaba pel recit en predisant qu’a la fin, l'òme de drech ven ric, alara qu'aquel d'aulesa perd tot. Esiòde es lo profèta de la raça de fèrre, que fa succedar a la raça del Eròis.
- Lo Boclièr d'Eraclès (Ἀσπὶς Ἡpakλέouς / Aspìs Hêrakléous), inspirada de la descripcion del boclièr d’Aquiles dins l'Iliada. Son atribucion a Esiòde es contestada, o parcialament[1].
Autres atribucions[modificar | modificar la font]
Los Ancians encara li atribuiguèron una multitud d’autras òbras de biais mai o mens fantasiós. Aquelas òbras son ara editadas jol nom de « Pseudoesiòde » o de « Corpus esiodic ». Que :
- Lo Catalòg de las femnas o las Eeàs (|Ἢ oἷaι / Ê hoiai, « o tala femna... », que son eissits los 54 primièrs verses del Boclièr ;
- Los Grands Trabalhs e las Grandas Eeas, que lo rapòrt amb los Trabalhs e las Eeas demòra pas segur;
- L'Ornitomancia, la Melampodia (suls devinaires Melampos, Calchas e Tiresias), Explicacions de prodigis, Astronomia, dels poèmas sus l'art de la divinacion;
- Las Leissons de Quiron, un poèma didactid;
- Los Dactíls de l’Ida, suls primièrs metallurgistas ;
- Las Nòças de Ceíx ;
- La Devalada als Infèrns de Piritoòs ;
- Aigimios, epopèia sul un rei dorian.
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Vejatz Lo boclièr d'Ercules. Pseudoesiòde (fr) traduccion de l'abat Bignan, 1841, sul site de la BnF].
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Bibliografia[modificar | modificar la font]
- (fr)Marcel Detienne, « Crise agraire et attitude religieuse chez Hésiode », Revue d'études latines, coll. « Latomus 68 » Bruxelles, 1963 ;
- (fr)Patrick Kaplanian, Mythes grecs d'origine, vol.I : Prométhée et Pandore, ed. L'entreligne, París, 2011 ISBN 978-2-909623-06-1, distribucion Daudin.
- (en) Richard Janko, Homer, Hesiod and the Hymns. Diachronic Development in Epic Diction, Cambridge University Press, 1982 (ISBN 0521238692) ;
- (fr)Marie-Christine Leclerc, La Parole chez Hésiode, Les Belles Lettres, París, 1993 ;
- (fr)Jean-Pierre Vernant :
- Mythe et pensée chez les Grecs, La Découverte, París, 1996,
- Mythe et société en Grèce antique, París, 1974 (1a ed.), subretot : « Le Mythe prométhéen chez Hésiode », p. 177-194.


text:
Coulanges (Alèir)
Coulanges es una comuna francofona, situada dins lo departament d'Alèir e la region d'Auvèrnhe.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
La municipalitat se situa al limit de la Saône-e-Loire. Se tròba en los Bassas Caminas del Bourbonnais.
La commune se situe à la limite de la Saône-et-Loire. Elle se trouve dans les Basses Marches du Bourbonnais.
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Al luòc-dich Talenne, suls bòrds de la Loire, a luòc dempuèi la XIVen sègle la fièra de Talenne.
Au lieu-dit Talenne, sur les bords de la Loire, a lieu depuis le XIVen siècle la foire de Talenne.


text:
São Paulo (estat)
São Paulo es lo pus grand estat de Brasil en populacion totala (40 404 010 abitants en mai de 2006). Sa populacion es aperaquí similara a aquela de Polonha o d'Espanha. Sa superfícia totala es de 248 808,8 km², similara a aquela del Reialme Unit.
Istòria[modificar | modificar la font]
Geografia[modificar | modificar la font]
L'estat presenta una altitud considerabla, pr'amor que 85% de sa superfícia possedís una altitud de 300 a 900 m. Lo clima es tropical dins la màger partida del territòri, e subtropical al sud. Lo tuc mai naut es la Pedra da Mina, amb 2798,98 m d'altitud.
Clima[modificar | modificar la font]
Lo clima de l'estat sofrís de l'influéncia de l'altitud: dins la ciutat de Campos do Jordão per exemple, situada a 1600 m sobre lo nivèl de la mar, dins la sèrra de la Mantiqueira, las temperaturas pòdon davalar jos los 0 ºC dins los jorns pus freds d'ivèrns rigoroses, e mai qu'al dintre de l'estat (Ribeirão Preto, São José do Rio Preto, etc), las temperaturas pòdon superar aisidament los 33 °C pendent l'estiu.
Vilas principalas[modificar | modificar la font]
- amb mai d'un milion d'abitants
- entre 500 000 e 1 milion d'abitants
Economia[modificar | modificar la font]
L'economia de l'estat es la pus importanta de Brasil, e representa 32% del produch interior brut (PIB) brasilièr. L'estat a coma basa principala de son economia l'industria (metallurgia, mecanica, automobilas, equipaments mecanics, electronics, telecomunicacions, productes quimics, plastics, alcòl, aliments...), puèi los servicis (inclusent lo sector financièr) e lo comèrci. Mas tanben son agricultura e l'elevatge son fòrça importants e modèrnes.
Las industrias se concentran dins la megalopòli formada per las regions metropolitanas de São Paulo, Campinas e Baixada Santista), dins la region de Sorocaba, dins las vilas de São Carlos, Ribeirão Preto e dins la val del riu Paraíba do Sul (principalament dins las vilas de São José dos Campos, Taubaté, Jacareí, Pindamonhangaba e Guaratinguetá).
L'estat constituís lo principal centre financièr de l'America del Sud: dins la region metropolitana de sa capitala (la ciutat de São Paulo) i a los sètis d'importantas bancas brasilièras e tanben estrangièras amb filialas en Brasil. L'Avenguda Paulista, dins la capitala de l'estat, concentra los sètis de bancas coma Itaú, Santander e Citibank, e mai del sèti de la poderosa Federacion de las Industrias de l'Estat de São Paulo (FIESP), que representa los interèsses de las grandas industrias installadas dins l'estat. La BOVESPA (Borsa de Valors de l'Estat de São Paulo) es tanben la pus importanta d'America del Sud.
La sieuna agricultura produtz iranges e chuc d'irange pels mercats intèrnes e extèrnes, e cana de sucre, cafè e coton pel mercat intèrne. La cana de sucre es principalament plantada per la produccion d'alcòl, (etanòl) utilizat dins Brasil tot coma biocombustible. L'elevatge patiguèt d'una petita diminucion dins los darrièrs ans amb la creissença de las plantacions de cana, mas es encara important e los sieus ramats de bestial son demest los melhors del país.
Lo pòrt de Santos situat 75 km al sud de la vila de São Paulo, es lo principal pòrt de Brasil, lo pus grand d'America Latina e lo 39en del mond. Lo pòrt de São Sebastião, situat dins la vila de São Sebastião (150 km al nòrd de Santos), tanben es una important alternativa per lo comèrci exterior.
Torisme[modificar | modificar la font]
L'estat possedís tanben de locals toristics e una bona infraestructura per recebre de visitaires, encara que siagan pas totas tan famosas coma a Rio de Janeiro, dins las ciutats del litoral (São Sebastião, Ubatuba, Bertioga, Santos, São Vicente, Peruíbe), las vilas de montanha (Campos do Jordão), estacions d'aigas mineralas (coma Serra Negra, Águas da Prata, São Pedro, Águas de São Pedro, Lindóia, Águas de Lindóia) e unas autras. La ciutat de São Paulo tanben recep de visitaires de l'interior de l'estat e d'autres estats, que visitan los sieus quartièrs e carrièras de comèrçi especializadas (coma Brás, Bom Retiro e la carrièra 25 de Março, especializada en raubas e teissuts), las exposicions dins los sieus musèus, e ara d'eveniments periodics, coma lo Grand Prèmi de Brasil de Formula 1 que se ten cada an dins lo Circuit d'Interlagos.


text:
Vitamina A
Lo retinòl o vitamina A es una vitamina liposolubla qu'ajuda a la formacion e la mantenença de dents sanas, de teissuts mòus e òsses, dei membranas mucoses e de la pèl. Se coneis tanben coma retinòl, doncas que genèra lei pigments necessaris pel foncionament de la retina. Exercís un ròtle important dins lo desvolopament d'una bona vision, mai que mai en preséncia de pauc lutz. Se pòt tanben requerir per la reproduccion e la lactància. Lo betacaroten, qu'a de proprietats antioxidantas, es un precursor de la vitamina A.


text:
Montépreux
Montépreux es una comuna francesa, situada dins lo departament de Marna e la region de Champanha-Ardena .
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Çò 17 de decembre 1870 çò pilòta pujada Gutenberg se vòla de la estacion de Orléans a París alavetz assiégé pels prussiens e acaba la siá carrièra a Montépreux après aver-i recorregut 200 quilomètres[1].
- Le 17 décembre 1870 le ballon monté Gutenberg s'envole de la gare d'Orléans à Paris alors assiégé par les prussiens et termine sa course à Montépreux après avoir parcouru 200 kilomètres[2].


text:
682
Cronologia mensuala:
Gen - Feb - Mar - Abr - Mai - Junh
Julh - Ago - Set - Oct - Nov - Dec
Cronologias tematicas:
Literatura - Musica - Sciéncia - Espòrt
Aquesta pagina concernís l'an 682 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
America[modificar | modificar la font]
Calakmul[modificar | modificar la font]
Intervencion probabla dau rèi de Calakmul per plaçar un membre de son Ostau coma cap — vassau — après la disparicion de la dinastia locala de Naranjo[1].
Tikal[modificar | modificar la font]
Per lo premier còp dempuei lo sègle VI, un monument novèu foguèt inaugurat per Jasaw Chan K'awiil a Tikal mostrant — maugrat sei desfachas dins lo corrent dau sègle VII còntra Calakmul e seis aliats — lo redreiçament de sa poissança. La bastida d'autrei monuments foguèt tanben rapidament començada.


text:
Ducat d'Aquitània
Lo Ducat d'Aquitània èra una jurisdiccion feudal de Occitània. Al començament districte militar regit per un dels comtes, derivèt al sègle IX cap un poder feudal ereditari.
Amb los merovingians venguèt un ducat. Desideric, duc vèrs en 574, foguèt leial a Chilperic de Neustria, e en 584, a la mòrt del rei, sostenguèt Gondobald, filh pretendut de Clotari I (èx rei de Seissons) que s'èra refugiat a la cort de Bizanci e èra tornat a reclamar sos drechs, e qu'obtenguèt tanben aquel de fòrça mai nòbles cona Gontran Boson, supausat duc d'Auvernhe; Gondobald foguèt proclamat rei a Aquitània dins la vila de Briva, mas perdèt a Lion, la rebellion acabèt e fòrça dels nobles revoltats foguèron executats (Gontran Boson fugiguèt); Desideric foguèt perdonat per Fredegunda mas l'an seguent volèt agrandir sos domenis cap a la Septimània visigota, que s'èra revoltat, e moriguèt dins un combat a Carcassona en 587.
Reialme d'Aquitània[modificar | modificar la font]
En 628 foguèt erigit en reialme per a Caribert II, filh de Clotari II, qu'establiguèt la capitala a Tolosa e se maridèt amb Gisèla, la filha del duc de Gasconha. El 631 li succedèt son filh Chilperic, encara al breç, que foguèt assassinat segurament per instigacion de Dagobèrt d'Austràsia, mas un supausat Bogis o Boggis, pichon fraire de Chilperic, e son fraire encara mai pichon Betran, foguèron reconeguts duc (vèrs 636 o 637).
Ducat d'Aquitània[modificar | modificar la font]
Aprèp venguèron ducs lo tolosenc Fèlix (vèrs 660-673) e Lop I venlèu d'origena basca, un de sos fidèls. A Lop I succediguèt Audon I, segurament son filh, que vèrs 692 no reconeguèt cap autoritat e faguèt expedicions en la Septimània visigota; enfrentat a Carles Martèl foguèt derrotat (719) e signèt la patz (720). En 725 faguèt pacte amb los sarrasins) una trèva e contunhèt la luta contra Carles Martèl amb quin un còp mai faguèt la patz; en 730 los arabs cambièron lor politica contra França e envadiguèron lo país, e Audon demorèt nèutre; çò que causèt la colèra de Carles Martèl que neguèt la trèva e envadiguèt Aquitània en 731 al meteis temps que los arabs, que tanben neguèron la trèva a causa de l'ajuda d'Audon al rebèl valin de Narbona. Amenaçats, francs e bascoaquitans, pels musulmans, Audon e Carles Martèl faguèron un pacte.
Carles Martèl e Audon ganhèron la Batalha de Peitieus qu'acabèt amb las incursions musulmanas. Audon moriguèt vèrs 735 e li succedèt son filh Hunald associat a sa sòrra Aton. Carles Martèl reconeguèt Hunald coma duc mas aquel se revoltèt en 741 e coma perdèt fugiguèt a Gasconha en 742; passèt a l'ofensiva en 743 mas en 744 perdèt; faguèt levar los uèlhs a sa sòrra Aton e se sometèt sotmetre en 745, se retirèt dins un monestèri en daissant son filh Waifre coma duc, reconegut pel majordòme merovingin Pepin lo Brèu, filh e successor de Carles Martèl. La patz durèt fins a 761, an que Waifre se revoltèt; la guèrra va durèt sèt ans e en 768 Waifre fogut assassinat benlèu per un emissari de Pepin lo Brèu e lo ducat foguèt incorporat a Neustria. Uns meses aprèp Hunald II, filh de Waifré, se revoltèt mas en 769 foguèt vincit per Carlesmanhe e deguèt fugir en Gasconha; lo duc gascon Lop de Carlesmanhe rebebèt lo títol de duc d'Aquitània; mas un Audon II, benlèu filh o fraire d'Hunald, seguèt la luta e quand moriguèt en 776 son filh Aton, fins que en 778 Carlesmanhe daissèt lo país pacificat e declarèt abolit lo ducat.
Aquitània foguèt erigida en reialme per Carlesmanhe per son filh Loís lo Piós en 781. L'administracion reiala venguèt a Loís mas lo reialme èra partida del districte militar de Tolosa, e los comtes de Tolosa èran los ducs d'Aquitània coma de Septimània, separada en 816. Los successius comtes de Tolosa, legitimistas, èran ducs d'Aquitània fins a que en 835 foguèt adjudicada a Bernat de Septimània. A sa casuda en 844 son filh se mantenguèt comte de Tolosa (e duc) per desir del rei d'Aquitània Pepin II. La revòlta d'Aquitània (que amb Pepin I e Pepin II culminèt en 849 quand lo magnat Fredòl donèt lo comtat de Tolosa e ne foguèt nomenat comte e de facto duc d'Aquitània. En 852 Rainòlf I filh de Gerard d'Auvèrnhe e cosin de Bernat de Gotia recebèt l'investitura fins a que en 866 foguèt donat a Bernat Plantapilosa dins l'encastre de la reorganizacion dels onors del periòde nomenat dels tres Bernats. A la mòrt de Plantapilosa en 886, son filh Guilhèm lo Piós d'Alvernia e lo comte de Peitau, Rainòlf II (filh de Rainòlf I), disputèt lo títol. En primèr s'afirmèt a la mòrt del segond en 918, mas amb l'extincion de la linhada amb Acfred en 928, Ebles Manser, comte de Bordèu e Peitau, filh de Rainòlf II foguèt consolidat coma duc. En 934 lo comte de Tolosa capitèt al títol ducal, mas a sa mòrt en 950, son successor Guilhèm Talhafèrre ja gaireben l'aviá abandonada e en 979 demorèt dins las mans de Guilhèm Braç de fèrre comte de Peitau, de la linha de Ebles Manser. A la mòrt del darrièr duc e comte d'aquela linhada, Guilhèm XII d'Aquitània, en 1137, sa filha Leonor se maridèt amb lo rei Loís VI de França, mas en 1152 lo matrimòni foguèt anullat i se maridèt alara amb son rival Enric II d'Anglatèrra. Los reis d'Anglatèrra venguèron ducs d'Aquitània, que mai tard se nomenariá Guiana, fins a que en 1449 s'acabèt la conquèsta francesa confirmada per la fin de la Guèrra de Cent Ans el 1453. En 1472 lo rei de França tornèt crear lo ducat d'Aquitania (o Guiana) per son fraire duc de Berric, mas a sa mòrt, en 1484 tornèt a la corona.
- Vejatz Ducat de Guiana
Lista dels ducs[modificar | modificar la font]
- Cram 555-560
- Desconeguts 560-570
- Desideric de Tolosa vers 570-587
- Austrobald de Tolosa 587-589
- Seré de Tolosa c. 589-vers 593 ?
- Desconeguts vers 593-628
- Caribèrt (II) 628-632 (rei)
- Chilperic 632 (rei)
- Boggis 632-660 (supausat rei rebèl vèrs 635, reconegut duc vèrs 636-660 ensems amb son german Bertran, benlèu personatges fictius)
- Fèlix 660-670
- Lop I 670-676/688
- Audon I 679/688-735
- Hunald I 738-745
- Waifré 745-768
- Pepin lo Brèu 768
- Hunald II 768-769
- Audon II 769-776
- Aton 776-778
- Lop II 768-781 (de Gasconha)
- als carolingiens 778-781
- Reialme d'Aquitània 781-884
- Ducat d'Aquitània 781-1449
- Corson de Tolosa 781-c. 790 (duc)
- Guillem I de Tolosa 781-806 (nominal fins a 812, duc)
- Bigon de Tolosa 806-816 (duc)
- Berengièr de Tolosa 816-835 (duc i marqués)
- Bernat de Septimània 835-844 (duc i marqués)
- Guilhèm II de Tolosa 844-850 (duc)
- Fredòl de Tolosa 850-852 (de facto duc)
- Rainòlf I (comte de Peitau 839-44) 852-866
- Bernat Plantapilosa 866-886
- Rainòlf II (comte de Peitau) 886-893
- Guilhèm III lo Piós (comte d'Alvèrnia 886-918) 886-918
- Guilhèm IV el Jove (comte d'Alvernia 918-926) 918-926
- Acfred (comte d'Alvernia e Carcassona-Rasés) 926-928
- Ebles Manser (comte de Peitau i comte d'Alvernia 928-934) 928-934
- Ramon III Ponç de Tolosa 934-950
- Guilhèm V (comte de Peitau 934-63; comte d'Alvernia 950-63)950-963
- Guilhèm VI Tallafèrre (comte de Peitau 963-995) 963-990
- Guilhèm VII lo Grand 990-1029
- Guilhèm VIII lo Gròs 1029-1038
- Odon (duc de Gasconha 1032-1040) 1038-1040
- Pèire Guilhem IX l'Agla 1040-1058
- Gui Guilhèm X d'Aquitània 1058-1086
- Guillem XI el Jove (1086-1126)
- Guillem XII 1126-1137
- Elionor 1137-1204, conjuntament amb:
- Lòis VI de França 1137-1152 (rei de França, espós d'Elionor)
- Enric I 1152-1189 (rei d'Anglatèrra, segon espós d'Elionor)
- Ricard I Coòr de lion 1189-1199 (rei d'Anglatèrra, primièr filh d'Elionor)
- Joan sens Tèrra 1199-1204 (rei d'Anglatèrra, segon filn d'Elionor)
- Joan sens Tèrra 1199-1216 (rei d'Anglatèrra)
- Enric II d'Anglatèrra 1216-1254 (rei d'Anglatèrra)
- Eduard I 1254-1307 (rei d'Anglatèrra)
- Edoard II 1307-1325 (rei d'Anglatèrra)
- Edoard III 1325-1362 (rei d'Anglatèrra)
- Eduard de Woodstock 1362-1375 (prince d'Anglatèrra)
- Ricard II 1377-1399 (rei d'Anglatèrra)
- Joan de Gant 1390-1399 (comte de Lancaster)
- Enric V 1399-1422 (rei d'Anglatèrra)
- Enric VI 1422-1449 (rei d'Anglatèrra)
- A la corona francesa 1449 (1453)-1472
- Duc de Berri 1472-1484
- a la corona francesa 1484


text:
Edmund Husserl
Edmund Husserl (Prossnitz, Moràvia, Chequia 1859 - Friborg de Brisgòvia 1938) foguèt un filosòf alemand d'origina josieva.
Foguèt disciple de Franz Brentano e Carl Stumpf a Halle (Saxònia-Anhalt), e en 1901 foguèt professor a Göttingen e Friborg de Brisgòvia e cap de l'escòla de fenomenologia. Son evolucion intellectuala, marcada successivament per l'influéncia de Platon, René Descartes e Immanuel Kant, descriu una mena d'arc que va del pòl objectiu cap al pòl subjectiu de la consciéncia. Sa primièra òbra se caracteriza per la descobèrta e la descripcion del contengut ideal de la coneissença: las "esséncias" de las causas. Dins las òbras posterioras introdusís la problematica critica de l'ἐπoxή[1] e transforma atal lo realisme aparent de la primièra epòca dins una mena d'idealisme transcendental que cèrca dins la consciéncia —una consciéncia transcendentala dins l'estil de Kant e, alara, intersubjectiva— lo fondament absolut del monde dels objèctes que s'i constituís. En mai, en 1887 se convertiguèt al cristianisme luterian e abandonèt lo judaïsme.
Dins las darrièras òbras abòrda de tèmas novèls: la vertat apodictica, la temporalitat de la consciéncia, la mondanitat de l'òme, etc, que semblan de preparar la futura pensada de Martin Heidegger. Considerat coma fondador de la fenomenologia, Husserl concep pas lo fenomèn solament coma la realitat meteissa, coma es donada a l'òme immediatament dins la coneissença. La primièra estapa de la fenomenologia es dominada, doncas, per l'admiracion, gaireben platoniciana, per la preséncia de las causas dins la consciéncia. Soslinha tanben l'intencionalitat de la coneissença: la consciéncia es pas mai solipsista[2], es consciéncia de quicòm e tend totjorn cap a un objècte, e atal la correlacion consciéncia-causa domina la pensada d'Husserl. Demòra pasmens a determinar se la causa es d'esperela o s'es per la consciéncia. Finissent per causir la segonda possibilitat, Husserl transforma definitivament la primitiva fenomenologia de las esséncias en una fenomenologia transcendentala, pausant l'accent sus la reduccion transcendentala; mas, al luòc de s'installar definitivament dins un dels dos pòls de la relacion subjècte-objècte, se situa al plen mièg de l'arc transcendental que los liga e qu'a partir d'el analisa e descriu las estructuras essencialas de l'un e de l'autre. Aquela situacion es inestabla e la pensada d'Husserl dona de pròvas d'aquela inestabilitat. El pensa, mas, aquò es la situacion particulara del filosòf. Aquela pensada influiguèt posteriorment Edith Stein (Santa Teresa Benedicta de la Cròtz), Eugen Fink, Martin Heidegger, Jean-Paul Sartre, Maurice Merleau-Ponty e Max Scheler, son principal disciple.
Òbras[modificar | modificar la font]
- Über den Begriff der Zahl. Psychologische Analysen (1887).
- Philosophie der Arithmetik. Psychologische und logische Unters.uchungen (1891).
- Logische Untersuchungen (Recercas logicas, 1900-01)
- Philosophie als strenge Wissenschaft (1911).
- Ideen zu einer reinen Phänomenologie und phänomenologische Philosophie (Idèas relativas a una fenomenologia pura e a una filosofia fenomenologica, 1913).
- Formale und transzendentale Logik (Logica formala e transcendentala, 1929).
- Méditations cartésiennes (1931).
- Die Krisis der europäischen Wissenschaften und die transzendentale Phänomenologie (La crisi de las sciéncias europèas e la fenomenologia transcendentala, 1937).
- Erfahrung und Urteil (Experiéncia e jutjament, 1939).
Nòtas e referencias[modificar | modificar la font]
- ↑ Epoké es un mot grèc que significa en primièr « arrèst, interrupcion, cessament ». En filosofia aquel tèrme designa subretot la suspension del jutjament
- ↑ Lo solipsisme consistís a pensar que solament existís lo ieu e que tot lo rèsta, enclusissent lo monde exterior o lo sensible, son d'emanacions mentalas d'aquel ieu


text:
Ahimsa
Ahimsa (en sanscrit: IAST:ahiṃsā ; devanāgarī: अहिंसा)[1] significa non-violéncia o respècte de la vida. Es tanben un concèpte de la filosofia indiana qu'es en rapòrt amb la benvolença[2]. Lo mot ahimsa designa literalament « l'accion o lo fach de causar cap de prejudici a degun », himsa significant « accion de causar de prejudici, nafra » e a- essent un prefix privatiu. Es interpretat de biais diferents, mai sovent coma un biais de relacion pacifica amb tot èsser vivent.
L'ahimsa es una compausanta importanta de l'indoïsme, del bodisme, e del jaïnisme que l'aplicant estrictament[3],[4]. Lo sikhisme defend tanben aquela valor tot coma l'egalitat sociala. Aquel tèrme apareis dins la Chandogya Upanishad[5] qu'aparten a l'ensems de las Mukhya Upanishads. Aquela Upanishad es una de las mai ancianas (-500).
Somari
Dins las tradicions indianas[modificar | modificar la font]
L'imajariá populara en Índia representa l'ahimsa coma una leona e una vaca se desassedant al meteis punt d'aiga en patz, amb a vegada en mai la representacion d'un pichon leonet causissent de beure als pièches de la vaca e los vedèls a las mamèlas de la leona; aquela imajariá es subretot utilizada a l'encòp pel jaïnisme e l'indoïsme.
Aquò illustra la percepcion antica, dins las tradicions indianas, de l'ahimsa: aquel que fa cap de mal als èssers animats, que los somet a cap de constrencha, essent l'enemic de degun, a pas mai d'enemic[6]. A la simpatiá d'aquela anma individuala, que discrimina ges de creatura, respond la simpatia universala: dangièrs e paurs son abolits[7].
E se vei alara las crentoses gasèlas e las bèstias fèras, ors e leons al cap, venir lecar los pés del yogin enrasigats dins l'ahimsa[8], la non-violéncia universala (yoga-sutra de Patanjali, II, 35)[9]. Amb el, caval e bufle, mirga e cat, sèrp e mangosta, aqueles enemics de naissença, renoncian d'un acòrdi comun a lor inimitat[10]; los aucèls, afranquits de tota crenhença emplenan tant que vòlon los airs de lors cants melodioses[11]:
-
- « Scènas paradisiacas que ressonan en Occident (...) la Predicacion de Francés d'Assisi als aucèls, « lo leon e la feda, la pantèra e lo cabrit paisseràn de còsta e lo noirigat s'esbatre sul trauc de la vipèra » [Biblia, Isaïas, XI, 6]. Es l'Edèn retrobat, lo Ram Raj, Reialme de Dieu sur tèrra! Suzanne Lassier, Gandhi et la non-violence[12]. »
Dins lo jaïnisme[modificar | modificar la font]
Dins l'indoïsme[modificar | modificar la font]
Segon lo savi Vyasa, « l'ahimsa consistís de jamai ferrir, de cap de biais, una creatura viventa quina que siá »[13]. Fondada sus la compassion, podent prene un ròtle actiu incarnant la generositat e lo desinterès (òbra caritativa per exemple), aquela doctrina es a la basa de l'etica indóa qu'es personificada per la divessa Ahimsa, la femna del dieu Dharma (dharma, « òrdre sociocosmic » dins l'indoïsme)[14]. Es lo primièr dels cinc renonçaments que lo iògi en recerca de l'Illuminacion deu se somètre, quitament s'es pas especificament iòguic, mas desirat per tot « onèst òme »[15],[16].
L'ahimsa es encara mai qu'una « vertut » perqu'es vista, dempuèi l'antiquitat indiana, coma la basa politica de la societat « nòbla », non demoniaca — enemiga dels dieus, del dharma, del cosmòs —, perque essent lo primièr dels tres primièrs devers de basa (ahimsa, satyam, asteya) de tota la comunautat indóa (los arya o « nòbles » en sanscrit) de las Leis de Manu[17],[18].
Personificacion[modificar | modificar la font]
Dins la mitologia indóa, ahimsa es personificada per Ahimsa devi, la divesa de la non-violéncia: es l'esposa del dieu Dharma (dever universal); es la maire del dieu Vishnu[19].
Ahimsa e vegetarisme dins l'indoïsme[modificar | modificar la font]
L'indoïsme essent una civilizacion, e non una religion al sens estrict e occidental del tèrme, lo vegetarisme es pas d'obligatòri per èsser « indó » e s'afirmar coma tal. Pasmens, aquela pratictica alimentária es indissociable d'una vertadièra observança de l'ahimsa, la « non-violéncia », e es una de las caracteristicas dels Ārya (« Nòbles » dans las lengas indianas), – comunautat « pura » al respècte dels Dasyu (« demons »); segon las Leis de Manu), los Ārya practican en efècte coma primièr principi l'ahimsa, la « volontat de nafarar la mendre creatura », que sián Bramans (sacrificators-enseinhaires), Kshatriya (guerrièr), Vaïshya (agricultors, artesans e comerçants), o Shūdra (servicials).
Dins lo bodisme[modificar | modificar la font]
Bouddhisme theravada[modificar | modificar la font]
Al contrari de çó que se passèt dins l'indoïsme e dins lo jaïnisme, lo tèrme ahimsa (o le tèrme pali parent d'avihimsa) aparéis gaire dins os tèxtes bodistas ancians[20], quitament se la non-violéncia i siá de contunh implicit (per exemple, l'Aggi-sutta[21] condamna los sacrificis d'animals comuns dins lo bramanisme). Lo biais que lo bodisme entend la non-violéncia es pas tan rigid que pels Jaïns[22], quitament se los bodistas totjorn condamnèron lo murtre dels èssers vivents. Dins la tradicion theravada, lo vegetarisme es pas obligatòri. L'emperaire Ashoka, aprèp sa conversion, recomandava lo vegetarisme mas lo faguèt pas obligatòri. E mai, la tentativa de chisme de Devadatta, raportada pel canon pali, expausa clarament lo refús del Boda de far obligatòri lo vegetarisme (una de las cinc règlas que volgava pas precisament impausar Devadatta).
Atal los monges e laïcs pòdon manjar de carn e de peis, a condition (pels monges) que l'animal aja pas estat tuat especialament per eles. Es pasmens una fauta fòrça grava per un monge de tuar intencionalament un èsser uman (aquó inclusís l'avortament intencional o mèsme l'encoratjament a avortar, mas pas lo suicidi nimai l'assisténcia al suicidi) ; al contrari, tuar intencionalament un animal es una fauta minora[23]. Curiosament, tuar un "èsser subrenatural" (demon, drac, fantasma o deva) es una fauta mai grava, mas mens que de tuar un èsser uman.
Dempuèi lo començament de la comunautat bodista, monges e monjas son tenguts de respectar al mens los cinc Precèptes de conducha morala. Los laïcs son tanben encoratjadas a observar aqueles cinc precèptes, que lo primièr, main important, es de s'abstenir de prene la vida d'un èsser sensible (panatipata). Lo comerci de carn es pas confòrme al Noble Camin Octupl, fa partit de las cinc mestièrs que son pas de "mejans d'existéncia justs"[24].
Lo canon pali descriu lo rei ideal coma un pacifista, quitament se dispausa d'una armada. Mai d'uns tèxtes justifican las guèrres defensivas: per exemple, lo Samyutta Kosala, que lo rei Pasenadi defend lo seu reialme contra una ataca del rei Ajatasattu[25].
Segon los comentaris del theravāda, i a cinc factors necessaris per qu'un acte siá a l'encòp un acte de tuar e siá carmicament desfavorable. Son: (1) la preséncia d'un èsser vivent, uman o animal; (2) la coneissénça que siá un èsser vivent; (3) l'intencion de tuar; (4) l'acte de tuar per quin mejans que siá, e (5) la mòrt que ne resulta. Qualques bodistas remarcan que dins de posturas defensivas, dins lo cas d'una "guèrra justa", l'intencion primièra d'un soldat es pas de tuar, mas de se defendre, e l'acte de tuar dins aquela situacion auriá de ressons carmics minims[26].
Bodisme mahayana[modificar | modificar la font]
Dins lo bodisme mahayana, lo fach de tuar un animal – e quitament l'intencion d'o tuar – es condamnat. En efècte, la vacuitat dels darmas es insparable de la compassion (Karuna). La non-violéncia fa partit dels vòts del bodisattva, qu'òbra per ajudar l'ensems dels èssers de trobar lor deliurança. Los èssers son egals en dignitat perque cadun a, en se, la natura de Boda.
Pasmens, aquela non-violéncia es pas passiva e empacha pas de se defendre contra una agression: mètre en estat de non nòire un criminal es justificat[27]. Un sutra del Mahayana, l'Upaya-Kausalya Sutra[28], menciona un cas que lo bodisattva, capitan "Maha Karuna" d'una nau, tuèt un pirata que menaçava de tuar totes los passatgèrs d'un batèl. Aquel acte es considerat coma plan meritòri (e lo pirata comprés, qu'obtenguèt una nòva naissença mai favorabla que s'aviá pas podut liurament complir los seus crimes).
Dins lo sikhisme[modificar | modificar la font]
Lo sikhisme presicar la valor morala que representa l'ahimsa. Fòrça escrichs del Guru Granth Sahib, lo Libre sant del sikhisme metent en proscèna l'ahimsa. Guru Arjan preguèt l'uman de far de mal a degun, a res per venir cap a Dieu, Waheguru, amb onor. L'egalitat, la justícia, la compassion, la caritat son de valors de cultivar. Guru Tegh Bahadur tanben diguèt que l'òme savi deu terrorizar degun e deu pas èsser terrorizat. Sus aquel punch la balança tremola un pauc perque lo darrièr goro sikh, Guru Gobind Singh prenguèt las armas e moriguèt en martir a causa de las invasions estrangièras que decimèron lo pòble sikh; per la justícia, la libertat, encara que cal se batre quand los metòdes pacifics son agotats. L'espasa deu pas èsser utilizada per una fin individuala, mas pel ben d'un grop, d'una societat. L'istòria del sikhisme e los seus martirs, sos olocausts faguèron que los darrièrs goros fondators tornèron sus l'ahimsa, que de tota mena deu prevaler[29].
En Occident[modificar | modificar la font]
Foguèt introdusit dins la societat occidentala jod l'impulsion politica del Mahatma Gandhi. Albert Schweitzer es un mètge umanitari, teologian protestant e un dels rars filosofes europèus del sègle XX qu'utilizèt l' ahimsa dins sas teorias eticas, qu'aquela qu'illustra, lo « respècte de la vida ». Inspiradas per las seunas accions, dels movements dels drechs civics, coma aquel menat per Martin Luther King, s'engatjèt dins de movements de protestacion non-violentas. Mai recentament, la popularitat del iòga e de la meditacion en Occident contribuèt a far conéisser l'ahimsa e d'autres concèptes.
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ "TSHD">Gérard Huet, The Sanskrit Heritage Dictionary.
- ↑ "TSHD"
- ↑ AHIMSA. Article de Anne-Marie ESNOUL publié dans l'encyclopédie Universalis
- ↑ Vejatz « Ahimsa in Jainism » sur en wikipedia.org
- ↑ ChāUp, III, 17, 4.1
- ↑ geln>Gandhi et la non-violence, Suzanne Lassier, Maîtres spirituels, Seuil.
- ↑ geln
- ↑ exemple d'imatge
- ↑ geln
- ↑ geln
- ↑ name=geln
- ↑ geln
- ↑ DVS
- ↑ DVS
- ↑ DVS>L'HINDOUISME, Dharam Vir Singh, éditions Surabhi Prakash
- ↑ Mircea Eliade, Yoga, immortalité et liberté, Ed. Payot.
- ↑ अहिंसा सत्यमस्तेयं शौचमिन्द्रियनिग्रहः। एतं सामासिकं धर्मं चातुर्वर्ण्येऽब्रवीन्मनुঃ, 'ahiṃsā satyam asteyaṃ śaucam indriyanigrahaḥ, etaṃ sāmāsikaṃ dharmaṃ câturvarṇye’bravīn manuḥ, o, al capitol X : « 63. L'ahimsa (respècte imperiós de la Vida, non-violéncia), la veracitat, l'abstencion de s'appropriar los bens d'altrú, la puretat e lo contraròtle dels sens, Manu tanben declarèt que tot aquó pòt èsser considerat coma lo resumit del Dharma pels quatre varna (« coulors », castas) »
- ↑ "sacred-texts manu10"
- ↑ Alain Daniélou, Mythes et Dieux de l’Inde, le polythéisme hindou, Flammarion, coll. "Champs", 1994, ISBN 978-2-08-081309-1
- ↑ Tähtinen, Unto: Ahimsa. Non-Violence in Indian Tradition, London 1976, ISBN 0-09-123340-2, p. 10.
- ↑ Aggi sutta
- ↑ Tähtinen p. 37. ; Sarao, K.T.S.: The Origin and Nature of Ancient Indian Buddhism, Delhi 1989, p. 49 ; Lamotte, Etienne: History of Indian Buddhism from the Origins to the Śaka Era, Louvain-la-Neuve, 1988, ISBN 90-6831-100-X, pp. 54–55.
- ↑ Ajahn Brahm's Vinaya notes (dhammatalks.net)
- ↑ Vanijja Sutta, AN 5:177
- ↑ Pasenadi
- ↑ In defense of Dharma: just-war ideology in Buddhist Sri Lanka, Tessa J. Bartholomeusz, RoutledgeCurzon, 2002
- ↑ Dalai Lama Says Assassination of Osama bin Laden was Justified
- ↑ Bodhisattva Warriors ; vejatz tanben An introduction to Buddhist ethics: foundations, values, and issues, Brian Peter Harvey, Cambridge University Press, 2000, p. 135
- ↑ The Encyclopaedia of Sikhism dirigée par Harbans Singh, tome I, pages 19 et suivantes, ISBN 8173801002
- ↑ "sacred-texts manu10">http://www.sacred-texts.com/hin/manu/manu10.htm


text:
813
Cronologia mensuala:
Gen - Feb - Mar - Abr - Mai - Junh
Julh - Ago - Set - Oct - Nov - Dec
Cronologias tematicas:
Literatura - Musica - Sciéncia - Espòrt
Aquesta pagina concernís l'an 813 del calendièr gregorian.
Somari
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Empèri Bizantin[modificar | modificar la font]
Après lei reviradas de l'annada precedenta e per empachar lei Bulgars de Crum d'agantar Constantinple, l'emperaire Miquèu Ièr Rangabé ataquèt dins la region d'Andrinòple. Pasmens, maugrat son importància numerica, l'armada bizantina, desmoralizada e sensa coësion vertadiera, abandonèt rapidament lo prat batalhier. Lei pèrdas foguèron limitadas car lei Bulgars pensèron inicialament que lo movement foguèsse una engana. Après aquela revirada, Miquèu Ièr abdiquèt en favor dau generau Leon V l'Armenian que preparèt lei defensas de la capitala.
Incapable de passar aquelei fortificacions, lei Bulgars acomencèron un sètge malaisat mai Crum demandèt tornarmai de negociar car aviá pas lei mejans d'isolar totalament la ciutat. Lei Bizantins acceptèron un rescòntre e aprofichèron la situacion per assaiar d'assassinar son enemic que foguèt solament bleçat per un arquier. Après aquela leca, Crum retirèt sei tropas e pilhèt la region de Constantinòple e lo nòrd de Grècia. I conquistèt Andrinòple que sa populacion foguèt desportada dins lo Khanat Bulgar. I pilhèt tanben d'obratges arquitecturaus per tornar bastir la capitala bulgara anientada per lei Bizantins en 811.
Asia[modificar | modificar la font]
Califat Abbassida[modificar | modificar la font]
Fin de la guèrra civila entre lei dos fius dau califa Harun ar-Rachid, Al-Amin e Al-Mamun, ambé la conquista de Bagdad lo 1èr de setembre per lei fòrças d'Al-Mamun. Al-Amin foguèt decapitat durant l'assaut de son palais. Al-Mamun venguèt l'unic califa.


text:
1985
Aquesta pagina concernís l'an 1985 del calendièr gregorian.
Somari
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
America[modificar | modificar la font]
Colómbia[modificar | modificar la font]
Erupcion dau volcan Nevado del Ruiz que causèt la destruccion de la vila d'Armero pendent la nuech dau 13 au 14 de novembre. Entre 21 000 e 25 000 personas foguèron tuats per una colada de fanga. En causa de la manca de preparacion per faciar una catastròfa, lei secors manquèron d'eficacitat e lei subrevivents deguèron tanben faire fàcia a d'epidemias e a de pilhatges.
Arts[modificar | modificar la font]
Sciéncias e tecnicas[modificar | modificar la font]
Economia[modificar | modificar la font]
Naissenças[modificar | modificar la font]
Decèsses[modificar | modificar la font]
- 10 de març - Konstantin Chernenko, òme politic sovietic (n. 1911)
- 28 de març - Marc Chagall, pintor rus (n. 1887)
- 11 d'abril - Enver Hoxha, dictator d'Albania (n. 1908)
- 21 d'abril - Tancredo Neves, president elegit de Brasil (n. 1910)
- 8 de julhet - Simon Kuznets, economista bielorús-american, Prèmi Nobel (n. 1901)
- 16 de julhet - Heinrich Böll, escrivan alemand, Prèmi Nobel (n. 1917)
- 6 d'agost - Forbes Burnham, president de Guyana (n. 1923)
- 31 d'agost - Frank Macfarlane Burnet, biologista australian, Prèmi Nobel (n. 1899)
- 7 de setembre - Rodney Robert Porter, bioquimista anglés, Prèmi Nobel de Fisiologia o Medecina (n. 1917)
- 8 de setembre - John Franklin Enders, scientific american, Prèmi Nobel de Fisiologia o Medecina (n. 1887)
- 9 de setembre - Paul Flory, quimista american, Prèmi Nobel de Quimia (n. 1910)
- 19 de setembre - Italo Calvino, escrivan italian
- 2 d'octobre - Rock Hudson, actor american (n. 1925)
- 9 d'octobre - Emílio Garrastazu Médici, prezidanto di Brazilia (n. 1905)
- 10 d'octobre - Yul Brynner, actor american (n. 1920)
- 10 d'octobre – Orson Welles, director american de cinèma (n. 1915)
- 25 de novembre - Elsa Morante, escrivana italiana (n. 1912)
- 12 de decembre - Anne Baxter, actritz americana (n. 1923)
- 26 de decembre - Dian Fossey, biologista americana (n. 1932)
- 31 de decembre - Ricky Nelson, cantaire american (n. 1940)
Prèmi Nobel[modificar | modificar la font]
- Prèmi Nobel de Fisica : Klaus von Klitzing
- Prèmi Nobel de Quimia : Herbert A. Hauptman e Jerome Karle
- Prèmi Nobel de Fisiologia o Medecina : Michael S. Brown, Joseph L. Goldstein
- Prèmi Nobel de Literatura : Claude Simon
- Prèmi Nobel de la Patz : Mètges Internacionals Contra la Guèrra Atomica
- Prèmi Nobel d'Economia : Franco Modigliani


text:
Bovidae
Los bovids (Bovidae) son una familha de mamifèrs artiodactils romiants que compren una desena de sosfamilhas, dont en particular los bovinats (o "bovins"), caprins (qu'englòban los ovins) e antilòpas. Son totes d'erbivòrs. Aquesta familha es estada definida per John Edward Gray (1800-1875) en 1821.
Lors caracteristicas principalas son las seguentas :
- estomac de quatre pòchas adaptat a la rominacion ;
- bata de dos dets ;
- doas banas frontalas persistentas e cròias ;
- dentura marcada per l'abséncia d'incisivas sul maxillar superior e l'abséncia de caninas.
Lor abitat natural es fòrt variat e s'espandís dempuèi las regions articas fins a las zonas tropicalas, e en particular dins las regions de pradas e de savana. Se tròban a l'origina dins lo mond vièlh (Eurasia, Africa) e en America del Nòrd.
Sosfamilhas, genres principals e qualques espècias[modificar | modificar la font]
- Aepycerotinae Gray, 1872 (1 genre, 1 espècia).
- Alcelaphinae
- Antilopinae : las antilòpas
- Antidorcas (springbok)
- Antilòpa
- Gazella : (gazèla)
- Litocranius
- Madoqua (dik-dik)
- Neotragus (Antilòpa de Bates)
- Oreotragus
- Oreotragus saltator (sassa o oreotraga)
- Ourebia
- Ourebia ourebi (bleekbok del cap)
- Pantholops (L'antilòpa de Tibet, o « chiru »)
- Procapra gazèlas d'Asia
- Raphicerus (steenbok)
- Saiga
- Bovinae : los bovins
- Bison (bisonts)
- Bos (taurins : vaca, buòu, taure, zèbu, iac, ur)
- Boselaphus
- Bubalus (bufles)
- Syncerus (bufle d'Africa)
- Taurotragus (elan)
- Tetracerus
- Tragelaphus
- Caprinae : los caprins
- Cephalophinae
- Hippotraginae
- Addax (Addax)
- Addax nasomaculata (antilòpa del nas pigalhat)
- Hippotragus
- Orix (tres espècias, una sosespècia)
- Addax (Addax)
- Peleinae
- Reduncinae
Un mamifèr descobèrt en 1992, lo saola o buòu de Vu Quang (Pseudoryx nghetinhensis) sembla d'aparténer als bovinae e pròche dels genres (bos e bisont), mas sa classificacion es pas encara complètament establida.
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- Referéncia Fauna Europaea : Bovidae (en)
- Referéncia ITIS : TSN 180704 Bovidae Gray, 1821 (en)
- Referéncia AnimalDiversityWeb : Bovidae (en)
- Referéncia NCBI : Bovidae (en)


text:
Indochine (grop)
Indochine es un grop de rock francés, eissit dau corrent new wave, format en 1981. A conegut una fama relativament importanta dins leis annadas 1980, puèi dins leis annadas 2000 e encar encuei en França mai tanben dins lo rèste d’Euròpa e au Peró, ambé lei titols coma L’Aventurier, 3ème Sexe e Canary Bay.
Es actualament compausat de sièis personas, Nicolas Sirkis(cantaire), Boris Jardel (guitarra), Olie de Sat (guitarra), Mar Elliard (baissa), Mr Shoes (bateria) e Matu (clavièr).


text:
Bòrt
Bòrt (Bort-les-Orgues en francés) z-es una comuna d'Occitània, en Auvèrnhe, e es la vila principala dau parçan d'Artensa ; z-es administrada per lo departament de Corresa e la region de Lemosin.
Somari
Monuments[modificar | modificar la font]
Eraudica[modificar | modificar la font]
Las armas actualas de la vila son « d'azur a tres croses en forma de 'x' d'argent ».
Las ancianas :
« D'aur, au sautador dentat de gules ». Malte-Brun, la France illustrée (1882).
« D'azur, a tres bendas ondadas d'aur ». Reportadas tanben per Malte-Brun.


text:
Zohar
Lo Zohar (ספר הזוהר Sefer haZohar « libre de l'esplendor » en lenga ebrieva) es una deis òbras màgers de la Cabala, que n'es lo segond trabalh explicatiu.
Contengut[modificar | modificar la font]
Es compausat d'exegèsis (Midrashim) biblicas, organizadas segon la partida setmanala de lectura de la Torà (parshiot). Es estat nomenat justament la « Bíblia » dei cabalistas. Foguèt escrich en aramèu per lo Rabin Shimon Bar Yokhai, que visquèt en Galilèa a l'epòca romana. Sa partida principala adòpta la forma d'un comentari sus la Torà segon sa division pus modèrna en 52 leiçons setmanalas. Son títol Zohar (lutz, resplendor) ven dei mots dau libre de la Genèsi 1:3 (« Que i aja lutz »). L'òbra se dividís en divèrs tractats e analiza lei tèxtes biblics per n'extraire la significacion oculta. L'univèrs se despartís entre leis empèris de la lutz e dei tenèbras, cadun d'elei compausat de dètz esfèras.


text:
Wikipèdia:Contacte
Aquesta pagina fa la lista dels mejans divèrs meses a disposicion dels utilizaires per contactar los benevòls que trabalhan sus l'enciclopèdia. Trobaretz sus aquesta pagina los contactes premsa.
Preambul[modificar | modificar la font]
Sèm independents dels subjèctes que nòstres articles tractan. Se volètz far pervenir un messatge a un òme politic, un jornal, etc. a qu'a prepaus d'el avèm un article, vos suggerissèm de los contactar dirèctament. Los messatges que nos pertòcan pas seràn ignorats.
Las opinions raportadas sus aqueste site engatjan solament los que las an emesas. Wikipèdia pren pas posicion sus cap de subjècte.
Publicam ni de tribunas liuras ni de « corrièr dels lectors » en reaccion als eveniments. Wikipèdia es pas un forum de discussion.
Somari
Questions sul foncionament[modificar | modificar la font]
Sul site[modificar | modificar la font]
- S’avètz de questions concernent lo contengut enciclopedic, per exemple per pausar una question de sciéncias o d'istòria, adreçatz-vos dirèctament a l'Oracle. Garantissèm ni responsa, ni exactitud d'una eventuala responsa.
- S’avètz de reflexions o de comentaris sul foncionament de Wikipèdia, fasètz un torn a la Tavèrna. Vos suggerissèm de consultar al prealable nòstras listas de questions o objeccions freqüentas : avèm benlèu ja una responsa.
- S’avètz de comentaris, o de reflexions sus un article precís, utilizatz la pagina de discussion de l'article concernit (onglet "Discussion" en naut de la pagina de l'article)
- Se trobatz d’errors, las podètz corregir dirèctament. Vejatz per aquò Wikipèdia:Cossí modificar una pagina. Se sètz pas segur de vos, escrivètz puslèu sus la pagina de discussion.
- Se volètz contactar l'autor o los autors d'un article, clicatz sus l'onglet "istoric" en naut de la pagina, veiretz s'afichar la lista dels autors. Clicatz sus lor nom per accedir a lor pagina personala. Lor podètz daissar un messatge en clicant sus l'onglet "discussion" de lor pagina d'utilizaire.
Autres mejans de comunicacion[modificar | modificar la font]
- Cèrts wikipedians occitanofòns son presents sus IRC, sus la ret freenode, a l'adreça seguenta : irc://irc.freenode.net/wikipedia-oc
- S'avètz pas capitat de contactar los wikipedians pel biais de las opcions çai sus, podètz escriure en darrièr recors un mail a l'adreça : info-oc@wikipedia.org. Notatz que las questions mandadas a aquesta adreça son tractadas tant lèu coma possible, mas qu'auretz mai de responsas en utilizant los mejans meses a vòstra disposition pel logicial (paginas de discussions, forums etc.). Formulatz una demanda tant precisa coma possibla (URL/adreça de las paginas defectuosas, etc.), per facilitar e accelerar lo tractament de vòstra demanda.
- Per de questions/reflexions d'òrdre general, podètz tanben participar a las Listas de discussion.
Questions tecnicas[modificar | modificar la font]
- Se rencontratz quauques problèmas tecnics amb lo foncionament del site, los podètz listar sul rapòrt d'errors.
- en participant e expausant vòstre problèma a la lista wikitech-l@wikimedia.org. Atencion, aquesta lista es publica e moderada e vos serà demandat de vos inscriure per i participar (inscription). La discussion sus aquesta lista es en anglés, podètz escriure en francés, mas la responsa tardarà benlèu a venir.
Contestations del contengut[modificar | modificar la font]
Wikipèdia es un wiki, çò qu'implica que cadun pòt modificar los articles. Se rencontratz una error o sètz pas d'acòrdi amb un contengut, podètz modificar la pagina en respectant a tot moment las règlas de neutralitat de punt de vista.
Questions juridicas, contrafaiçons, violacion de dreches d'autor, contenguts reprimits per la lei[modificar | modificar la font]
Dans totas las ipotèsis, es important de rementar que los contributors de Wikipèdia engatjan lor pròpria responsabilitat quand escrivon.
En cas de problèma vos concernent, es fòrtament conselhat de s'adreçar a un especialista del drech e d'ensajar de demorar discret dins un primièr temps ; las menaças d'òrdre juridic, e en particular publicas, faràn pas que complicar e retardar lo tractament de vòstra demanda.
Se s'escai, l'associacion Wikimedia francesa e la Foundation pòdon portar qualques esclairaments juridics e explicar cossí tractar la situacion :
per email[modificar | modificar la font]
En mandant un email a l'adreça info-oc@wikipedia.org que farà seguir coma se deu. Podèm tractar vòstra requèsta confidencialament se o demandatz.
Mercé dins totes los cases de demorar cortés e de citar dins vòstra demanda :
- l'URL de la pagina (l'« adreça Internet », abitualament afichada al dessús de la pagina dins lo navegador web) o lo nom precís de l'article ont volètz senhalar un problèma ; avèm de centenats de milièrs d'articles e d'illustracions e podèm pas endevinar al qual fasètz allusion ;
- lo problèma precís que vos preocupa ;
- totas las informacions necessàrias al tractament de vòstra demanda lo pus lèu possible.
La manca o l'imprecision d'aquestas indicacions pòt pas que retardar lo tractament de vòstra demanda.
Los benevòls que respondon a aquesta adreça
- an pas la possibilitat de far de recèrcas bibliograficas o de respondre a de questions suls subjèctes presentats dins los articles ;
- transmeton pas de messatges a las personas o a las entrepresas que discutisson los articles ;
- pòdon pas cambiar lo punt de vista d'un article a vòstra demanda, o suprimir una informacion, en defòra de qualques cases (violacion de drech d'autor...) prevists per las leis en vigor.
Wikipèdia dispausa d'autras adreças de corrièr electronic. Çaquelà, de mandar vòstre mail a dètz adreças diferentas, especialament a d’adreças de listas publicas, pòt pas que retardar son tractament. E mai, lo mandadís sus de listas publicas pòt provocar l'indexacion de vòstre corrièr per de motors de recèrca, çò que balha una publicitat lo pus sovent indesirabla a l'afar.
sul wiki[modificar | modificar la font]
Se volètz senhalar una violacion del drech d'autor, podètz
- suprimir la partida incriminada dins l'article (totjorn amb lo ligam "modificar" en naut de la pagina) ;
- ajustar {{còpia de verificar}} a la pagina de descripcion de l'article o de l'imatge ; una persona s'encargarà de contrarotlar lo contengut e de lo suprimir s'es necessari ;
Vos demandam d'argumentar la modificacion e de precisar l'article e los contenguts. Per exemple, podètz ajustar en pagina de discussion una explicacion e un ligam vèrs la font (site web, libre, etc...) d'ont vendriá lo contengut incriminat.
Aprèp verificacion de la validitat de la requèsta, lo contengut sera suprimit e s'es necessari un administrator suprimirà la pagina. Aquò pòt prendre qualques jorns.
Se volètz una reaccion pus rapida, podètz mandar sus la « tavèrna » de Wikipèdia.
Autres cases[modificar | modificar la font]
Per tot çò que sortís de l'encastre de las questions concernent lo foncionament intèrne de l'enciclopèdia, coma proposicions d'albèrgament, dons de materials, ofèrtas de partenariats etc., podètz contactar la Wikimedia Foundation, o sul territòri francés, l'associacion Wikimédia France. Es inutil de contactar la Fondacion per contestar lo punt de vista d'un article.


text:
Darfor
Darfor es un grand país istoric d'Africa, au centre-nòrd, que se situa uei dins l'oèst de l'estat de Sodan. Pus precisament, "Darfor" pòt designar tanben lo territòri dau pòble for que parla la lenga for. Mai au sens larg, Darfor es una zona pron vasta qu'englòba de pòbles e de lengas divèrsas.
Geopolitica[modificar | modificar la font]
Darfor coneis un conflicte armat entre lei milícias Janjawid aràbias, pròchas de l'estat sodanés, e lei rebèls negres africans, eissits dei populacions localas. Leis expèrts internacionaus estiman que lei milícias Janjawid, amb la complicitat de l'estat sodanés, cometon una repression sagnosa e fòrça atrocitats còntra lei populacions civilas de Darfor, çò que provòca per aquelei d'aquí un exili forçat vèrs lei regions vesinas de l'èst de Chad.


text:
Pótin khoilò!
Pótin khoilò! (en ucraïnian: ПyTiH xyйлo, en rus: ПyTиH xyйлo, valent a dire "Pótin es una colha"; jos forma simplificada: ПTH XЛO) es una cançon ucraïniana, cantada a l'encòp en ucraïnian e en rus.
Cantada originalament dins los estadis aprèp l'invasion d'Ucraïna (sancionada per l'annexion de Crimèa) per l'armada del govèrn rus dirigit per Vladímir Pótin, es venguda rapidament populara dins tot lo país e mai a l'estrangièr.
La cançon es estada interpretada per mantuna formacion musicala ucraïniana coma per exemple Druha Rika e per qualques politicians coma lo deputat radical Olèh Liashkò.


text:
Lengadòc
Lengadòc es una region culturala e istorica dins lo centre-sud d'Occitània. Es lo nom donat a una província francesa d'ancian regim, mai que mai eissida de l'annexion del Comtat de Tolosa a la corona francesa en 1270, Comtat que se i es ajustat mantun territòri.
Lo gentilici es lengadocian -a.
Las doas vilas principalas son Tolosa (capitala istorica) e Montpelhièr.
Lengadòc, que pren son nom de la lenga d'òc, a donat son nom a un dels grands dialèctes de l'occitan, lo lengadocian, mas i aguèt pas jamai correspondéncia entre entitat lingüistica e politica.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Lo Lengadòc istoric dessenha un arc de cercle de Tolosa a Vivarés. D'oèst en èst inclutz Tolosan, Albigés, Carcassés, Rasés, Corbièras, Fenolhedés, Menerbés, Narbonés, Bas Lengadòc (de Besièrs a Nimes), Cevenas, Gavaudan, Vivarés e Velai. Las doas vilas màgers i son Tolosa e Montpelhièr.
Istòria[modificar | modificar la font]
La màger part de Lengadòc faguèt partida de la província romana de Narbonesa, puèi de Septimània. Foguèt conquistat pels Visigòts al sègle V que lo sonèron Gòtia e Tolosa foguèt lor capitala. Foguèron acaçats pels Francs que los obliguèron a se replegar en Espanha. Los Francs conquistèron tanben una partida de Lengadòc que foguèt possession dels Sarrasins.
A partir del sègle X Lengadòc foguèt confondut amb lo comtat de Tolosa, conquistat pels franceses durant la Crosada contra los Albigeses.
Eraldica[modificar | modificar la font]
L'escut de Lengadòc se blasona aital : "Del camp de gules cargat d'una crotz de Tolosa d'aur"
La lenga[modificar | modificar la font]
Lo Lengadòc istoric es d'entièr de lenga occitana e s'i parla cinc de las sièis grandas modalitats de la lenga occitana:
- de segur lo lengadocian sus la màger part del territòri, mas tanben :
- lo gascon a l'oèst de Tolosa
- lo provençal a l'èst de Vidorle (region de Nimes)
- lo vivaroalpenc dins lo nòrd de Vivarés (Naut Vivarés e Botèiras)
- l'auvernhat en Velai


text:
Amapá
Amapá es un estat de la Region Nòrd de Brasil. Confronta Guaiana a l'oèst, e l'estat brasilièr de Pará al sud-oèst, al sud e al sud-èst. Sa superfícia totala es similara a la de Tatgiquistan e superiora a la de Grècia. Sa capitala es la vila de Macapá.
Istòria[modificar | modificar la font]
Pel Tractat de Tordesillas la region èra territòri espanhòl. Aprèp l'union de las coronas de Portugal e Espanha en 1580, los portugueses comencèron d'arribar en la region. Amb lo Tractat de Madrid de 1750, la region passa al domeni portugués.
La descobèrta d'aur e la mesa en valor del cauchó dins lo mercat internacional durant lo sègle XIX, promoguèron la creissença de la populacion d'Amapá e accentuèron las disputas territorialas, mas, lo 1 de decembre de 1900, la Comission d'arbitratge de Genèva, concediguèt la possession del territòri a Brasil, incorporat al Pará amb lo nom d'Araguari. En 1943 venguèt territòri federal amb lo nom d'Amapá.
La descobèrta de rics jaciments de manganès a la Sèrra del Navio, en 1945, revolucionèt l'economia locala. Lo 5 d'octobre de 1988, amb la promulgacion de la Constitucion de 1988, foguèt elevat a la categoria d'Estat.
Geografia[modificar | modificar la font]
Economia[modificar | modificar la font]
Las principalas activitats economicas de l'estat son l'extraccion de castanha d'Amazonia, de fusta e de manganès.


text:
Valencian
Lo valencian es un dialècte de la lenga catalana parlat dins la màger part del País Valencian. L'Acadèmia Valenciana de la Lenga (AVL) es l'institucion normativa del valencian, amb l'Institut d'Estudis Catalans, qu'a un estandard regional leugièrament diferent d'aquel del catalan de Catalonha.
Lo valencian fa partida del grop dialectal del catalan occidental, amassa amb lo catalan nòrd-occidental (aquel que se parla dins la region de Lhèida)
Lo valencian se compausa tanben de sosdialèctes, mas sens grandas diferéncias entre eles:
- valencian de transicion (parlat tanben dins una part del sud de Catalonha).
- valencian de Castelló.
- valencian central o apitxat.
- valencian meridional.
- valencian d'Alacant.
Encara que lingüisticament lo valencian fa partida del catalan, la designacion tradicionala es totjorn estada "valencian", çò que pausa un problèma per la designacion de la lenga. Aprèp la transicion serviguèt la tradicion serviguèt de basa a l'anticatalanisme (escaissat popularament blaverisme) per afirmar que lo valencian èra una lenga diferenta del catalan. L'Acadèmia Valenciana de la Lenga a afirmat que valencian e catalan son dos noms per la meteissa lenga.
Somari
Istòria
Lo catalan es arribat dins la region quand lo rei d'Aragon e Catalonha, Jaume I, la conquistèt e i creèt una novèla entitat politica que recebèt lo nom de Reiaume de Valéncia. Foguèt poblat majoritàriament amb de catalans, d'aragoneses e tanben d'occitans. La lenga catalana i foguèt dominanta, mas dins los airals interiors del reiaume la lenga parlada foguèt lo castelhan portat pels aragoneses.
Al sègle XV, lo valencian gausiguèt d'un grand desvolopament literari, conegut coma lo Sègle d'Aur valencian, amb d'escrivans coma Ausiàs March, Joanot Martorell, Joan Roïs de Corella, Sor Isabel de Villena, Jaume Roig, Jordi de Sant Jordi e d'autres.
Coma tot lo catalan, lo valencian dintrèt dins una passada de decadéncia literària del sègle XVI enlà. Ça que la, coma lenga parlada lo valencian foguèt encara dominant dins sos airals. Al sègle XIX arribèt la Renaixença, movement literari de recuperacion de la literatura en catalan. Al País Valencian los escrivans mai importants de la Renaixença foguèron Teodor Llorente, Vicent Wenceslau Querol, Constantí Llombart e d'autres.
Caracteristicas del valencian
Lo valencian se destria del demai del catalan per qualques traches fonetics, morfologics o lexicals divergents que sovent representan de solucions mai ancianas de la lenga.
Fonetica
Vocalisme
Coma lo catalan occidental en general, lo valencian coneis pas la vocala neutra e realiza clarament la distincion entre -e e -a finalas atònas.
Varietat del blòc occidental, lo dialècte valencian coneis tanben coma los parlars del nòrd lo passatge de [e] pretonica en [a] davant [s] o [n]. Aital entendre s'i pronóncia [an'tendre] e escoltar [askol'tar].
Contràriament al catalan oriental, la [e] es demorada barrada dins mantun cas, coma per exemple los sufixes en -és (ex: japonés en nòrma valenciana e japonès en catalan estandard).
Consonantisme
Una de las caracteristicas mai ausidoiras del valencian es la prononciacion de la -r finala (pasmens es pas prononciada dins totas las localitats del país).
La -j- i es prononciada majoritàriament (manca dins los parlars septentrionals del dialècte) jos una forma africada [ʤ] (mas en apitxat [ʧ]).
Una granda part del País Valencian, manca sa part centrala, coneis pas lo betacisme e a servat la labiodentala [v].
La x- iniciala i es generalament prononciada [ʧ], manca dins los toponims coma Xàtiva o Xàbia.
Morfologia
Es mai que mai en morfologia que las diferéncias son mai marcadas.
- La 1a persona dels vèrbs del present de l'indicatiu se fa amb -e mas sonque pel 1èr grop. Ex: cante
- Dins los autres grops, hi ha una tendéncia a l'emplec sistematic de -c. Ex: dorm(c), sent(c), córrec, òbric
- Los vèrbs semisufixats son mens presents, aital afegir dona afig e pas afegeix e llegir dona llig e pas llegeix,
- Lo subjontiu present fonciona coma en occitan estandard amb doas formas mentre qu'en catalan estandard tot se forma a partir de -i. Ec: que cante, que diga vs. que canti e que digui
- Lo subjontiu imperfach se fa amb un sufix -ara. Ex: cantara contra cantés dins lo demai del catalan.
- Lo preterit simple es estat servat dins lo parlar dich "apitxat" e residualament dins qualques vilas grandas del país coma Elx e Alacant.
- Los demostratius an preservat la solucion anciana sus tres distàncias: este (pròche) eixe (mejan) e aquell (alunhat) vs. aquest e aquell en catalan estandard
Lexic
Una de las caracteristicas mai notablas del valencian tradicional es l'emplec de l'exclamacion xe [ˈʧɛ] (equivalent aproximatiu de tè mas de significacions mai amplas). Lo segond trach lexical mai marcat de la varietat es l'emplec de xicotet en luòga de petit.
Lo lexic del valencian es generalament comun amb lo catalan occidental (coma per exemple xiquet vs. noi, melic vs. llombrígol o corder vs. xai) mas a l'encòp pòt presentar qualques solucions mai ancianas de la lenga coma espill (parent de l'italian specchio) vs. mirall, eixir vs. sortir, este, eixe vs. aquest, aqueix e gitar-se que significa "anar al lièch". Possedís tanben las variantas originalas del catalan coma hui (per avui) o huit (per vuit). Coma en balear s'i emplega lo vèrb torcar, desconegut dins los dialèctes del nòrd. Lo nom del ferrat i es poal que correspond a la galleda del catalan estandard e un maçon i es un obrer (paleta al Principat).
Dins qualques cases contràriament al catalan central, a adaptat qualques mots venguts de l'espanhòl coma regalo qu'i es vengut regal mas per contra a servat bonico sens alteracion, mot probablament d'origina aragonesa. Existís tanben una tendéncia fòrta a substituir lo sufix -er per -ero coma dins Paquito, el xocolatero.


text:
167
Fernand Moucadeau countaire.
La Floro de Vaucluso
Tradicioun de Calèndo
Armana
Arle de Miquèu Bonnefoy
Plueio d’Estello
Conte e danso de Prouvènço
La museto
167
L’aubre que voulié voula!
Ensignadou
Nòstis emissioun
Prouvèrbi
Made in France
Editouriau
Bono annado 2012
L’atualita en image.
L’Evenamen
Priéureta i marcat loucau
De voues se soun amoussado
Sabino Barnicaud, Janeto Guieu,
Reinié Auberge, Marìo Mourier
Estage de prouvençau
Li chaine-pougnènt
La Floro de Vaucluso
Counsulto dis Assouciacioun Parlaren.
Federacioun Parlaren en Vaucluso
Parlaren Lou Tor
Parlaren Païs de Seloun
Parlaren Gardano
Parlaren Mountèu
Tradicioun de Calèndo
Armana
Pantai d’un Nouvè dóu futur
Musico Tradiciounalo
Genevivo Pinet-Roux.
Arle de Miquèu Bonnefoy
Marsiho 2013
Printèms prouvençau
Councours di Jouine 2012
Prouvèrbi toucant lou bestiàri
Plueio d’Estello
Pastouralo
Manifestacioun prouvençalo.
Darniero minuto
La plumo es à nòsti legèire.
Espacejado dóu barrulaire à velò
Nemausus : vesito de Nime la roumano
La «Vièio» de l’Estang dóu Pounènt
Lis ourtoulan
Francés Jouve
Ma titèi
Sant Gènt patroun de la Prouvènço
Vièi Avignoun : Guingueto e cabanoun
Lou cantoun d’Estève dóu Mas de Grichaud
Conte e danso de Prouvènço
La museto
A toumba d’estello sus Grignan
Vaqui un nouvèu recuei de la Vihado Prouvençalo au Païs de Grignan, en Droumo Prouvençalo. Es coume li precedènt de la plumo de nosto gènto Martoun Peyrol, que parlo coume sa rèire-grand e davans elo, despièi l’an 1553.
S’agis de nouvello e de raconte autoubiougrafi escri emé filousoufìo - n’en fau bèn pèr manteni la lengo nostro e la grafìo mistralenco... - e tambèn emé imour.
Es un pau coume un agach sus la vido, après uno longo draio arpentado. Souveni de jouinesso, la famiho, li coumpan, lis ami...tout acò se debano à Grignan e dins soun relarg. N’i’a pas mens de 49 d’aquéli tèste drud, plen de finesso, d’esmougudo, que s’ameriton d’èstre legi e travaia dins li cous de prouvençau. I’a li neissènço, li que s’en van pèr toujour coume Charlot, lou maquisard de 43-44, e pièi coume d’eslùssi dins un cèu negre, de refleissioun que van liuen coume : Pèr n’en fini fau segre la saviesso di mounge de l'Indo, fau manda luen li causo d’aqueste mounde pèr ana de-vers la vìo esperitualo, manda luen li cadeno fisico pèr deveni un esperit pur, pèr fin d’ana de-vers la sagesso universalo. Nosto Martoun pantaio, à moumen, de la Moungoulìo, mai sa Plueio d’Estello a bèn toumba sus Grignan. E lou Troubaire, asseta i pèd de la Damo dóu castèu, ié fai canta La cansoun de l’agnèu blanc.
1116963


text:
Parlament Europèu
Lo Parlament Europèu es lo còrs parlamentari de l'Union Europèa, elegit dirèctament per los estajants de l'Union Europèa cada cinc ans. Amb lo Conselh dels Ministres, compausa la branca legislativa de las institucions de l'Union, que tenon dos sètis : Estrasborg e Brussèlas.
Lo Parlament a de poders legislatius limitats. Pòt pas iniciar una legislacion, mas pòt emendar o metre son vèto dins mantun sector politic. Dins d'autres sectors, a sonque lo drech d'èsser consultat. Supervisa tanben la Comission Europèa. Deu aprovar totas las nominacions de la comission, e las pòt relevar per un vòte de censura. A tanben lo drech de contrarotlar lo budgèt de l'UE.
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]


text:
Civilizacion maia
La civilizacion maia foguèt una civilizacion anciana de Mesoamerica que se formèt au milleni I avC e dispareguèt a la fin dau sègle XVII. En causa de sei conoissenças avançadas en escritura, en art, en arquitectura, en agricultura, en matematicas e en astronomia, fa partida dei civilizacions mesoamericanas pus estudiadas.
Èra situada sus lei territòris dau sud de Mexic especialament la peninsula de Yucatan, de Belize, de Guatemala, de Honduras e dau Salvador. Seis originas preïstòricas se situan entre lo milleni VII avC e lo milleni III avC ambé la sedentarizacion de populacions. A partir dau milleni II avC, la societat maia venguèt pus complèxa ambé l'aparicion de classas socialas diferenciadas. Entre 1000 e 400 avC, aquela division sociala se desvolopèt e de ciutats-estats acomencèron de s'organizar. Lei principalas foguèron Copan, Tikal o Palenque. Conoguèron lor apogèu entre lei sègles VI e IX mai deguèron faciar una crisi, que sei causas son desconegudas, a la fin d'aqueu periòde entraïnant l'abandon d'un nombre important de vilas.
Après lo sègle IX, certanei ciutats-estats contunièron de se desvolopar mai lo declin de la civilizacion maia contunièt. Ansin, la màger part dei sites importants èran abandonats quand lei conquistadors espanhòus arribèron dins la region au sègle XVI. Après la conquista de l'Empèri Astèc en 1521, Espanha acomencèt la conquista dei territòris maias. Pasmens, maugrat una superiotat tecnologica importanta, se turtèron a una resisténcia acarnada après una premiera campanha aisada còntra lei Maias de Guatemala. Quatre guèrras fogèron necessàrias per rompre aquela resisténcia e lo darrier estat independent capitulèt solament en 1697 après doas guèrras suplementàrias.
Ligams intèrns[modificar | modificar la font]
- Conquista Espanhòla de Yucatan :


text:
Maria Callas
Maria Callas (Nòva York, 2 de decembre de 1923- Paris, 16 de setembre de 1977) foguèt una de las cantairas (soprano)d'opèra mai famosas del mond; éra coneguda coma "la divina".
Nascuda en Nòva Yòrk (EE UU), mas d'origina grèga, debutèt en l'opèra en 1938 e foguèt dins actiu fins a 1974.
Maria èra dotat d'una votz fòrça poderosa e vasta, gran actritz e amb un grand talent artistic. Revisquèt lo bel cant e foguèt una de las paucas sopranos que trionfèron amb l'opèra Norma. Autras capitadas foguèron Medea, La traviata e Tosca.
Protagonizèt la pellicula Medea de Pier Paolo Pasolini en 1969
En la siá vida privada, mantenguèt una relacion amb lo milionari grèc Aristóteles Onassis.
Morisses en París d'un atac cardíaco.


text:
Hortalessa deu Portalet
La hortalessa deu Portalet qu'ei un monument Bearnés situat dens la Vath d'Aspa. Que ho bastida enter 1848 e 1870 entà contrarotlar los moviments de la rota deu còth deu Sompòrt qui mia entà Espanha. Dinc a 1925 que ho ocupat peu 18au Regiment d'Infanteria de Pau. Arron que vadó proprietat d'ua colonia de vacanças dinc a 1939. Durant la Segonda Guèrra Mondiau que ho ocupat peus alemands e que serví de preson enter 1941 e 1943. Après de la guèrra lo Marescau Philippe Pétain qu'i ho presoèr en 1945. Aquesta annada lo Ministèri de la Guèrra que'u deishè e que ho crompat per un particular en 1966. Pendent annadas que comencè a càder. La Comunautat de Comunas de la Vath d'Aspa que'u crompè en 1999 per començar a restauracion. França que'u classè au títou de monument istoric lo 30 de noveme de 2005.


text:
Lista dels presidents de Malta
Lo president es lo cap d'Estat de Malta. La carga foguèt creada lo 13 de decembre de 1974 quand Elisabeta II daissèt d'èsser la reina de Malta e Anthony Mamo daissèt d'èsser governador general e devenguèt lo primièr president del país.
Coma los monarcas britanics, lo President de Malta es un cap d'Estat constitucional; lo poder executiu rèsta en las mans del primièr ministre. Lo President es elegit per una Cambra de Representants (maltés Kamra tar-Rappreżentanti) unicamerala. La primièra femna qu'ocupèt la carga de president foguèt Agatha Barbara, anciana ministra del Trabalh. Lo president actual es George Abela, dempuèi lo 4 d'abril de 2009.
Vaquí la lista dels presidents de Malta dempuèi 1974.


text:
Drapèu argentin
Lo drapèu argentin que ho creat per Manuel Belgrano entà la soa armada e shens nada autorizacion de la junta au podèr ; en ehèiit, aquesta junta, per prudéncia, e miava ua guèrrad'independéncia mes shens declarar oficiaument l'indenpendéncia, atau com ac permetèvan las circonstàncias de la vacància possibla deu poder en Espanha dab l'ocupacion francesa).
Las colors blanca e blau que hon presas de la cocardas qu'utilizèn los partisans de l'independència a l'escadença de la Revolucion de Mai de 1810 entà reconéishe's en empachar l'assiténcia deus monarquistas espanhòu au debats deu Cabildo de Buenos Aires. L'origina d'aquesta colors qu'ei incerta : lo blanc que seré per'mor qu'ei en heraudica la color de l'argent (metau de l'Argentina) o, dilhèu simplament, epr'mor que blanc e blau e son las color deu Borbons d'Espanha. En desfavor d'aquesta teoria, que cau mentàver que lo blau de la banèra de Belgrano qu'èra mei escur que lo blau celèst deus Borbon, sovent emplegat dens las version modèrnas de la banèra argentina.
Lo drapèu de Belgrano que ho hissat peu purmèr còp a Villa Rosario (uei Rosario de Santa Fe lo 27 de heurèr de 1812 puish a Buenos Aires dens la glèisa de San Nicolás de Bari malurosament avalida per la traucada de l'avienguda 9 de Julio ; l'Obelisc de Buenos Aires apitaten lòc e plaça d'aquesta glèisa que celebra la hèita.
L'Amassada de l'An XIII qu'acceptè aquesta banèra mes sonque entà l'Armada deu Nòrd (l'independéncia b'èra tostemps pas declarada). Lo 20 de heurèr de 1813 qu'avó la soa batejada deu huec a l'escadença de la batalha victoriosa de Salta.
Fin finala, en 1916, lo Congrès de Tucumán que declarè l'independéncia e qu'oficializè lo drapèu.
Lo "Só Inca" que ho hornit après asat suu dessenh deu só de la purmèra moneda argentina (reprodusida dehens la moneda actuau de 1 peso), dessenh de l'orfèbre perovian Juan de Dios Rivera.
En 1930 la lei argentina qu'establí que las colors deu drapèu que devèvan estar las deu dia qui punteja, e, desempuish 1944 simplament que son celèst e blanc. En 1985, dab lo restabliment de la democracia, la banèra deu só Inca que ho generalizada a l'emplec civiu (abans qu'èra considerada com militara o estrictament oficiau).
Las colors que son sonc blau (dab variantas mei o mens claras, las mei escuras s'apropiant de l'anciana banèra federau), blanc, jaune e marron (entau bòrds e entau visatge deu só).
En Argentina, lo 20 de junh qu'ei lo Dia de la Banèra.
Lo corsari argentin vadut provençau Ipolit Bochard que hissè aquesta banèra suu son vaishèth e, purmèra banèra independenta vista en America Centrau, que ho adoptada, adaptada e tostemps utilizada per los estats de Lo Salvador, Nicaragua, Honduras e Guatemala.
Galeria de las diferentas variantas deu drapèu argentin[modificar | modificar la font]
-
-
-
-
Banèra de la Confederacion Argentina de cap a 1840
-
Banèra de la Confederacion Argentina de cap a 1860
-
Banèra civila argentina abans 1985
-
Anciana banèra de las Províncias Unidas d'America Centrau
-
Banèra de Chiapas
-
Banèra de Nicaragua
-
Banèra de Guatemala
-
Banèra Lo Salvador
-
Banèra de Honduras
-
Purmèra banèra de Còsta Rica
-
Anciana banèra de Còsta Rica
-
Banèra actuau de Costa Rica, tanben inspirada de la banèra francesa


text:
Conselh de l'Union Europèa
Lo Conselh de l'Union Europèa, anteriorament nomenat Conselh dels Ministres de l'Union Europèa, es lo principal organ legislatiu e de presa de decision de l'Union Europèa. En aquel Conselh, los representants dels govèrns defendon lors interèsses e establisson de compromeses per pervenir a una decision comuna, en prenent en compte los punts de vista del Parlament Europèu e dels parlaments estatals. Las reünions del Conselh se debanan a Brussèlas, alevat las realizadas en abril e en octobre que se fan dins la vila de Luxemborg. Los Govèrns trabalhan per ensajar de se manifestar amb una sola votz en de questions de politica exteriora, assistits pel Naut Representant per la Politica Exteriora e la Seguretat Comuna, foncion a l'ora d'ara exercida per Javier Solana.