text:
Jupitèr (planeta)
Jupitèr es la cinquena planeta dau Sistèma Solar, en foncion de sa distància au Soleu, e la pus granda. Sa massa es solament un milen d'aquela dau Soleu mai dos còps e mieg la massa combinada deis autrei planetas dau Sistèma Solar. Es una planeta giganta gasosa ambé Saturne, Uranus e Neptun. Aquelei quatre planetas son de còps dichas « planetas jovianas ».
La planeta es coneguda dempuei l'Antiquitat. A uelh nus, pòu quasi ajónher la magnitud de –2,94 essent adonc per òrdre de luminositat aparenta lo tresen objècte dins lo cèu nocturne après la Luna e Vènus. Lei Romans li donèron lo nom de Jupitèr, lo rèi de sei dieus.
Coma planeta gasosa, Jupitèr es facha d'idrogèn e d'èli ambé probablament un nuclèu rocassós. Sa forma es aquela d'una esfèra ambé de pòls aplatits en causa d'una velocitat de rotacion fòrça importanta. Ansin, son atmosfèra es dividida en bendas diferentas causant de tempèstas grandas. Lo ponch pus celèbre de Jupitèr es d'alhors la tempèsta dicha « la Granda Taca Roja » existent benlèu dempuei lo sègle XVII. A l'entorn d'aquela planeta, i a un sistèma d'anèus tèunes, una magnetosfèra poderosa e 63 satellits. Lei quatre pus grands son lei satellits galileians (Io, Euròpa, Ganimèdes e Callisto) descubèrts en 1610 per Galilei.
L'exploracion de Jupitèr comencèt en 1973 ambé de sondas espacialas. Divèrsei missions (Pioneer, Voyager e Galileo) foguèron mandadas especialament per estudiar Jupitèr e d'autrei mission en camin per una autra planeta son passadas près de la planeta collectant d'informacions nombrosas sus lo sistèma jovian.
Somari
- 1 Estructura e composicion intèrnas
- 2 Atmosfèra
- 3 Sistèma d'anèus
- 4 Magnetosfèra
- 5 Orbita e rotacion
- 6 Recèrca e exploracion
- 7 Satellits
- 8 Interaccion ambé lo Sistèma Solar
- 9 Observacion
- 10 Possibilitat d'existéncia de la vida
- 11 Mitologia anciana
- 12 Nòtas
- 13 Referéncias
Estructura e composicion intèrnas[modificar | modificar la font]
Jupitèr fa partida dei planetas gigantas gasosas. Amb un rai eqüatoriau de 71 492 km, es la planeta pus granda dau Sistèma Solar. Sa densitat, egala a 1,326, es la segonda d'aquela dei planetas gasosas, mai es sensiblament inferiora a la dei planetas telluricas.
Composicion[modificar | modificar la font]
L'atmosfèra de Jupitèr se compausa principalament d'idrogèn e d'èli. Lei percentatges varian seguent lei caracteristicas mesuradas :
- Quasi 93% d'idrogèn e 7% d'èli en nombre d'atòmes.
- Quasi 86% de diidrogèn, 13% d'èli e 1% d'autrei compausats en nombre de moleculas.
- Quasi 75% d'idrogèn, 24% d'èli e 1% d'autrei compausats en massa.
Leis autrei compausats son de traças d'idrocarburs leugiers (metan, etan...), d'aiga e d'amoniac. Dins l'atmosfèra auta, l'amoniac pòu formar de cristaus[1] [2]. Se pòu tanben detectar de carbòni, de sulfur d'idrogèn, de neon, d'idrogèn fosforat e de sofre. Enfin, de mesuras de radiacions infrarojas e ultravioletas an mostrat l'existéncia d'idrocarburs insaturats coma l'etèn o lo benzèn[3].
La tenor en elements quimics de l'atmosfèra es fòrça pròcha de la composicion supausada de la nebulosa solara. Pasmens, la concentracion de neon dins l'atmosfèra auta es solament un desen dau taus mesurat per lo Soleu[4]. Pasmens, lo taus deis autrei gas inèrts es tres còps mai aut. Una diferéncia existís tanben per l'èli qu'es pus rar sus Jupitèr amb una concentracion se montant a 80% d'aquela dau Soleu. Aquela diferéncia podriá èsser causada per la migracion deis elements pesants vèrs lo centre de la planeta[5].
La composicion de l'interior de la planeta presenta d'elements pus pesants. D'efècte, en percentatges massics, se tròba 71% d'idrogèn, 24 d'èli e 5% d'autrei compausats. Ansin, segon l'espectroscòpia, Jupitèr e Saturne an una composicion semblabla. En revenge, Uranus e Neptun mòstran mens d'idrogèn e d'èli.
Massa[modificar | modificar la font]
La massa de Jupitèr es 2,5 còps mai importanta que l'ensems deis autrei planetas dau Sistèma Solar. Ansin, son baricentre ambé lo Soleu es situat a l'exterior de l'estèla, vèrs 1,068 rai solar a partir dau centre dau Soleu. Pasmens, ben que lo rai de Jupitèr sigue onze còps mai grand qu'aqueu de la Tèrra, la planeta es largament mens densa. D'efècte, lo volum de Jupitèr representa 1 321 còps la Tèrra per just 318 còps sa massa[6] [7]. De maniera similara, ambé lo Soleu, lo rai de Jupitèr se monta a 10% dau rai mai solament 0,1% de la massa. La massa de Jupitèr, notada MJ o MJUP, s'utiliza donc sovent per quantificar lei massas dei planetas extrasolaras o dei nanetas brunas. Per exemple, la planeta extrasolara HD 209458b fai 0,69 MJ e la naneta bruna ULAS J133553.45+113005.2 entre 15 e 31 MJ.
De modèls teorics indican que se Jupitèr aviá una massa pus importanta, la talha de la planeta podriá èsser pus febla. Verai, de cambiaments reduchs de massa causarián de variacions de volum malaisament visiblas mai, en delà de quasi quatre còps la massa actuala, l'aumentacion de la gravitat esquichariá mai lo centre de la planeta demenissent donc son rai. Jupitèr es ansin supausada d'aver un rai pròche dau maximum possible per un objècte de sa classa. Puei, lo procès vesent l'aumentacion de la massa acompanhada per una reduccion dau diamètre se segriá fins a 13 MJ onte se debana la fusion dau deutèri e vèrs 65 MJ ambé lo començament de la fusion dau liti. Es perqué certaneis astronòms parlan de Jupitèr coma una « estèla mancada » ben que lei mecanismes de formacion deis estèlas e de planetas de tipe Jupitèr sigan pas totalament coneguts e pas necessariament identics.
De badas que Jupitèr deuriá aver 75 còps sa massa per èsser una estèla, la naneta roja coneguda pus pichona es solament 30% pus granda. Maugrat tot, la planeta emet totjorn dos còps l'equivalent de l'energia receupuda de la part dau Soleu[8]. Aquela produccion de calor a per origina lei contraccions adiabaticas provocadas per lo mecanisme de Kelvin-Helmholtz. La consequéncia es que la planeta se contracta de 2 cm per an[9]. Ansin, Jupitèr èra inicialament dos còps pus granda e cauda[10].
Estructura intèrna[modificar | modificar la font]
Jupitèr es supausada d'aver un nuclèu dens enviroutat per dos jaç liquids. Lo pus prefond seriá compausat d'idrogèn metallic ambé d'èli e lo jaç exterior principalament d'idrogèn molecular[9]. Pasmens, i a totjorn d'incertituds considerablas. Lo nuclèu es sovent descrich coma rocassós, mai sa composicion e mai lei proprietats de sei materiaus somés a la temperatura e a la pression d'aquela prefondor son desconegudas. En 1997, l'existéncia d'un nuclèu foguèt suggerida per de mesuras de gravitat[9] amb una massa variant entre 12 e 45 còps la massa de la Tèrra, siegue entre 3 e 15% de la massa de Jupitèr[8] [11]. Lei modèls indican la preséncia probabla d'un nuclèu rocassós, pron massís per atraire e acumular d'idrogèn e d'èli de la Nebulosa solara, durant lo començament de l'istòria de la planeta. Pasmens, aqueu nuclèu podriá s'èsser estrechit a causa de corrents cauds d'idrogèn metallic liquid que se mesclarián ambé sei compausats fonduts e lei entraïnarián dins lei jaç superiors de l'interior de la planeta. Un nuclèu podriá donc èsser absent mai lei mesuras de gravitat son pas encara pron precisas[9] [12].
L'incertitud dei mesuras es causada per lei marges d'error sus dos paramètres : lo coeficient rotacionau J6 utilizat per calcular lo moment gravitacionau de la planeta e sa temperatura sus una pression d'un bar. La mission JUNO, prevista per aost de 2011, deuriá ajudar a redurre aqueleis incertituds e melhorar la conoissença dau centre de Jupitèr.
En delà dau centre, un jaç d'idrogèn metallic liquid se desvolopa fins a 78% dau rai planetari. D'èli e de neon precipitan a travèrs contribuissent adonc a sei disparicions progressivas dei partidas superioras[5] [13].
Au dessús, se situa una atmosfèra transparenta d'idrogèn liquid e gasós fins a 1 000 km dau jaç de nívols[5]. Entre lei dos, s'estira una zòna compausada d'idrogèn gasós[5]. La transicion entre lei fasas diferentas de l'idrogèn es pas estrictament delimitada mai progressiva per que lo ponch critic (33,2 K e 12,8 atm) es largament depassat[14].
Dins la planeta, la temperatura e la pression aumentan sensa interrupcion. D'efècte, vèrs la transicion de fasa onte l'idrogèn liquid devèn metallic, s'estima la temperatura a quasi 10 000 K e la pression a 200 GPa. Pasmens, lei valors supausadas au limit dau nuclèu son encara pus importantas ambé 36 000 K per 3 000-4 500 GPa[5].
Atmosfèra[modificar | modificar la font]
Amb una altitud de 5 000 km, Jupitèr a la pus granda atmosfèra dau Sistèma Solar[15] [16]. I fau notar que Jupitèr avent pas de superfícia, una convencion fixa la basa de l'atmosfèra de l'endrech onte la pression aganta 10 bar, valent a dire 10 còps la pression terrèstra au nivèu de la mar[15].
Jaç de nívols[modificar | modificar la font]
Jupitèr es perpetualament recubèrta de nívols compausats de cristaus d'amoniac e benlèu d'idrosulfid d'amoni. Lei nívols son localizats dins la troposfèra e organizats en bendas de latituds diferentas nomadas regions tropicalas. Aquelei bendas son devesidas entre zonas sornas e claras. Leis interaccions entre lei circulacions de nívols causan fòrça turbuléncias, remolins e tempèstas. Ansin, de velocitats de 100 m/s (360 km/h) per lo vent d'aquelei regions son comunas[17]. De mai, se lei bendas rèstan relativament establas per que leis astronòms li donan un nom, pòdon variar de color e d'intensitat cada an[7].
L'espessor dau jaç de nívols fai 50 km e se compausa d'au mens dos nivèus. Lo jaç exterior es lo pus fin enterin que lo pus prefond es mai espés. Podriá èsser de nívols d'aiga sota lei formacions d'amoniac coma o indica la deteccion d'ulhauç dins l'atmosfèra de Jupitèr[Nòta 1][5]. Lei cargas electricas d'aqueleis ulhauç pòdon èsser 1000 còps pus intensas que lo tròn terrèstre. Ansin, lei nívols d'aiga pòdon crear de chavanas dirigits per la calor de l'interior de la planeta[18].
La coloracion arange e marron de nívols es causada per la preséncia, en altitud auta dins lo jaç bas de nívols, de compausats cambiant de color amb una exposicion ai radiacions ultravioletas dau Soleu. Sei naturas son desconegudas mai se supausa de moleculas ambé de grops d'atòms cromòfors (idrocarburs e de produchs ambé de fosfòr o de sofre). Aquelei zonas se forman quand de corrents ascendents de conveccion entraïnan l'aparicion de cristaus d'amoniac que tapan lei nívols bas[5] [19].
La Granda Taca Roja e leis autrei tempèstas[modificar | modificar la font]
La Granda Taca Roja es l'element pus conegut de Jupitèr. Es una tempèsta anticiclonica persistenta situada vèrs la latitud de 22° S e mai granda que la Tèrra. Es coneguda dempuei 1831[20] e benlèu 1665[21]. De modèls matematics suggerisson que la tempèsta sigue estable e donc un objècte permanent de l'atmosfèra[22]. De forma ovala, vira en sens contrari deis agulhas d'una mòstra amb una durada de sièis jorns[23]. Son altitud maximala passa de 8 km lei nívols superiors[24]. Sa talha fai 24-40 000 x 12-14 000 km. Es donc pron granda per contenir doas o tres planetas ambé lo diamètre de la Tèrra.
De tempèstas coma la Granda Taca Roja son comunas dins leis atmosfèras turbulentas de planetas gigantas gasosas. Ansin, Jupitèr a tanben de tempèstas pus pichonas dichas tacas blancas e brunas. Lei tacas blancas, situadas dins l'atmosfèra auta, semblan de constituir de nívols relativament calmes. En revenge, lei tacas brunas son pus agitadas e fan partida dau jaç bas de nívols. Toteis aquelei tempèstas pòdon durar quauqueis oras fins a unei sègles.
Avans que la sonda Voyager pròve la natura veritabla de la Granda Taca, i aviá ja de pròvas que lo fenomèn èra pas liat a la superficia de la planeta car sa velocitat de rotacion es diferenta a respècte dau rèsta de l'atmosfèra, quora mai lenta quora mai rapida. Ansin, dempuei que son movement es enregistrat, se desplaça unei còps a l'entorn de la planeta sus tot tipe de superficia en dessota d'ela.
En 2000, un fenomèn atmosferic, similar a la Granda Taca Roja mai mens grand, s'es format dins l'emisfèri sud per la fusion de divèrsei tempèstas presentas dempuei 1938. Dicha Ovau BA, aquela tempèsta a aumentat d'intensitat e es tanben venguda roja.
Sistèma d'anèus[modificar | modificar la font]
Jupitèr a un sistèma d'anèus fòrça tèune compausat de tres partidas principalas : un tòr interior de particulas dich lo ròda, un anèu centrau relativament brilhant e un anèu exterior quasi transparent[25]. Aqueleis anèus son fachs de poussas mentre qu'aquelei de Saturne se constituisson principalament de glaç[5]. La poussa de l'anèu principau es probablament ejectada dei satellits Adrastea e Metis. Normalament, lei materiaus ejectats retombarián sus la superficia dei satellits mai la gravitat fòrta de Jupitèr leis atira vèrs la planeta. Ansin, l'orbita dei poussas vira vèrs Jupitèr e de tuerts de meteorits devon crear de materiaus novèus per l'anèu[26]. Un mecanisme similar, ambé lei satellits Amaltèa e Thebe, es probablament la causa de la formacion de l'anèu exterior[26]. Una estructura rocassosa dins l'orbita d'Amaltèa, pareissent la consequéncia d'una collision entre lo satellit e un meteorit, podriá sostenir aquela teoria[27].
Magnetosfèra[modificar | modificar la font]
Lo camp magnetic es 14 còps mai important qu'aqueu de la Tèrra. Varia de 0,42 mT vèrs l'eqüator a 1,0-1,4 mT ai pòls de la planeta. Aquelei valors son lei pus grandas dau Sistèma Solar a l'excepcion dau Soleu. L'origina dau camp seriá la preséncia de corrents de Foucault causats per lo movement de materiaus conductors dins lo nuclèu d'idrogèn metallic. Aqueu camp captura de particulas ionizadas venent dau vent solar e forma un camp magnetic fòrça energetic a l'exterior de la planeta dich magnetosfèra. D'electrons d'aqueu plasma ionizan lo nívol en forma de tòr de dioxid de sofre generat per l'activitat dei volcans d'Io. De particulas d'idrogèn de l'atmosfèra de Jupitèr son tanben capturadas dins la magnetosfèra. Aqueleis electrons de la magnetosfèra crèan una signatura ràdio fòrça poderosa ambé de ponchas entre 0,6 e 30 MHz[28].
Vèrs 75 rais planetaris, l'interaccion entre la magnetosfèra de la planeta e lo vent solar crèa un arc de tuert. Enviroutant la magnetosfèra, se tròba la magnetopausa, situada dins lo bòrd intèrne de la magnetofunda, ontée lo camp magnetic ven feble e desorganizat. Lo vent solar interagís amb aquelei regions e estira la magnetosfèra quasi fins a l'orbita de Saturne. Lei quatre satellits galileians son situats dins la magnetosfèra e son donc parats contra lei particulas solaras.
Orbita e rotacion[modificar | modificar la font]
Jupitèr es la soleta planeta dau Sistèma Solar que son centre de massa es a l'exterior dau Soleu, e mai s'es solament de 7% dau rèi solar[29]. La distància mejana entre la planeta e lo Soleu es 778 milions de quilomètres (quasi 5,2 còps la distància dau Soleu a la Tèrra siá 5,2 UA) e 11,86 annadas son necessàrias per complir una orbita. Aqueu resultat es dos cinquens dau periòde de revolucion de Saturne, formant donc una ressonància 5:2 entre leis orbitas de doas planetas gròssas[30]. L'enclinason de l'orbita es de 1,31° a respècte de la Tèrra. En causa d'una excentricitat de 0,048, la distància ambé lo Soleu varia de 75 milions de quilomètres entre l'afèli e lo perièli, o entre lo ponch pus pròche e aqueu pus luench dau Soleu.
L'enclinason de l’axe de rotacion de la planeta es solament de 3,13°. Per consequéncia, lei sasons son gaire visiblas sus Jupitèr, coma es lo cas per la Tèrra o Mart. Aquela rotacion es la pus rapida dau Sistèma Solar, realizant un torn complèt en mens de dètz oras. Lo movement crèa donc un gonflament eqüatoriau visible amb un telescòpi amator. D'efècte, lo diamètre de Jupitèr a son eqüator es 9 275 km pus grand que lo diamètre mesurat entre lei dos pòls[31]. Sa forma es una esfèra esquichada.
Coma Jupitèr es pas un còrs solid, son atmosfèra superiora a una rotacion diferenciala. Ansin, la rotacion de l'atmosfèra polara es quasi pus lònga de cinc minutas qu'aquela de l'atmosfèra equatoriala. Tres sistèmas son definits coma referéncias :
- lo sistèma I, entre lei latituds 10° N e 10° S, a una rotacion egalant aquela de la planeta.
- lo sistèma II, en delà dei latituds dau sistèma I, es pus lent de cinc minutas.
- lo sistèma III es la rotacion de la magnetosfèra que se considèra coma egala a aquela de Jupitèr.
Recèrca e exploracion[modificar | modificar la font]
Leis bèlei premiereis observacions de Jupitèr foguèron fachas per leis astronòms de Babilònia dau millenari II aC. Segon l'istorian chinés, Xi Zezong, l'astronòm Gan De auriá descubèrt un satellit galileian en 362 aC, dos millenaris avans Galileo Galilei[32] [33].
Au sègle VIII, l'astronòm persan Yaqub ibn Tariq estimèt lo diamètre de la planeta a 20 000 farsakhs (quasi 96 000 km). Aquela valor es pròcha de l'estimacion modèrna. Pasmens, son trabalh e son encaminament son perduts mai lo resultat foguèt conservat en Índia dins la taula Biruni.
Recèrca ambé lei telescòpis terrèstres[modificar | modificar la font]
Fins ai sondas espacialas, la recèrca e l'exploracion de Jupitèr utiliza de telescòpis terrèstres que capitèron unei descubèrtas importantas.
La premiera, e la pus coneguda, es l'observacion en 1610 per Galileo Galilei dei quatre pus grands satellits de Jupitèr — Io, Euròpa, Ganimèdes e Callisto — e dau premier sistèma de planetas que son centre èra pas la Tèrra. A l'excepcion de la Luna, èra tanben la premiera observacion d'un satellit. Aquela descubèrta foguèt un ponch important en favor dei teorias de Nicolau Copernic.
Après lei trabalhs de Galilei, Cassini utilizèt un telescòpi novèu pendent leis annadas 1660 e observèt l'atmosfèra notant lei tacas, lei bendas e la forma aplatida dau glòbe. Estimèt lo periòde de rotacion de la planeta[2]. De mai, en 1690, veguèt la rotacion diferenciala de l'atmosfèra[8].
Puei, la Granda Taca Roja e lo movement dei satellits venguèron leis eveniments pus importants. Ansin, la Grand Taca, benlèu observada per Robert Hooke en 1664 o Cassini en 1665, es dessenhada ambé de detalhs per lo premier còp per un farmacian e astronòm, Heinrich Schwabe, en 1831. De mai, una activitat irregulara es raportada car la taca auriá disparegut entre 1650 e 1708 e entre 1883 e lo començament dau sègle XX. En revenge, seriá estada fòrça visibla en 1878. De mai, en 1938, tres tacas blancas foguèron observadas per lo premier còp. Après de decennis d'existéncia separada, lei tempèstas fusionèron entre 1998 e 2000 per crear una autra granda taca roja dicha Ovala BA[34].
Pertocant lei satellits, Giovanni Borelli e Cassini faguèron de relevats de la posicion dei satellits autorizant la prediccion d'eclipsis entre lei còrs diferents dau sistèma de Jupitèr. Dins aquò, vèrs 1670, un retard de 17 minutas per lei fenomèns prevists foguèt notat durant d'observacions quand Jupitèr èra a l'opausat de la Tèrra a respècte dau Soleu. Ole Rømer ne'n concluguèt que la transmission deis imatges es pas instantanèa e aqueu periòde de retard s'utilizèt per calcular la velocitat de la lutz[35].
En 1892, un cinquen satellit foguèt descubèrt per l'American Barnard dempuei l'observatòri Lick amb un telescòpi refractor de 910 mm. Es la darriera descubèrta facha directament per una observacion visuala[36]. Lo satellit foguèt pauc après nomat Amaltèa. Uech satellits suplementaris foguèron descubèrts per la sonda Voyager 1 en 1979.
Enfin, lo sègle XX veguèt de progrès dins l'exploracion de la planeta a partir de tecnicas novèlas. En 1932, Rupert Wildt identifiquèt de bendas d'absorpcion de metan e d'amoniac dins l'espèctre de Jupitèr[37]. Bernard Burke and Kenneth Franklin trobèron d'emissions ràdios vèrs 22,2 MHz. Se conois dos tipes de senhaus: de senhaus lòngs, dichs senhaus L, durant quauquei segondas e de senhaus corts, dichs senhaus S, que sa durada es d'un centen de segonda[38]. Aqueleis emissions dependent de la rotacion de la planeta, Burke e Franklin poguèron calcular pus precisament son periòde.
Finalament, lei scientifics an detectat tres formas de senhaus ràdios venent de Jupitèr :
- de senhaus decametrics variant ambé la rotacion de la planeta e influenciats per l'interaccion d'Io ambé lo camp magnetic de Jupitèr.
- de senhaus centimetrics descubèrts en 1959 per Frank Drake e Hein Hvatum. L'origina d'aqueleis senhaus es l'acceleracion d'electrons causat lo camp magnetic dins per lo tòr interior de particulas[39].
- de senhaus de radiacion termica producha per la calor de l'atmosfèra.
Exploracion ambé de sondas espacialas[modificar | modificar la font]
Dempuei 1973, de sondas automaticas son estadas mandadas dins lo sistèma de Jupitèr. La premiera foguèt Pioneer 10 que revelèt lei premiers imatges de l'atmosfèra de la planeta[40][41]. Lei missions espacialas per d'autrei planetas son realizadas gràcias a una despensa d'energia resumida per la velocitat neta dicha dèlta-v. Dempuei una orbita terrèstra bassa, d'ajónher Jupitèr necessita un dèlta-v de 9,2 km[42]. Pasmens, se pòu utilizar l'ajuda de la gravitat de la planeta per redurre l'energia necessària per arribar a l'entorn de Jupitèr en despiech d'una aumentacion de la durada dau trajècte[42].
Susvoladas[modificar | modificar la font]
Dempuei 1973, de sondas espacialas an realizat de susvoladas per observar Jupitèr. Lei premierei missions foguèron Pioneer 10 e Pioneer 11 que transmetèron d'imatges de l'atmosfèra de la planeta e d'unei satellits. Descurbiguèron tanben que lei camps de radiacions èran pus importants que previst. Pasmens, lei doas sondas capitèron de subreviure e sei trajectòrias s'utilizèron per recalcular la massa, lo diamètre e l'aplatiment de Jupitèr gràcias a d'ocultacions dei senhaus ràdios[7] [43].
Sièis ans pus tard, lei sondas Voyager 1 e Voyager 2 melhorèron la conoissença de la planeta e de sei satellits e descurbiguèron son sistèma d'anèus. Ansin, foguèt confiermat que la Granda Taca Roja es una tempèsta anticiclonica. De mai, de comparasons ambé de fòtos dei missions Pioneer mostrèron un cambiament de color de l'arange au marron sorne. Un tòr d'atòmes ionizats foguèt descubèrt a l'entorn de Jupitèr e de son satellit Io. La superficia d'aquel satellit revela egalament la preséncia de volcans e d'erupcions. Enfin, d'ulhauç foguèron vists dins l'atmosfèra pendent la nuech[7].
La mission seguenta que susvolèt Jupitèr foguèt la sonda solara Ulysses. Estudièt la magnetosfèra mai poguèt pas prendre de fòtos car embarcava pas d'aparelhs de vision[44]. En 2000, la sonda Cassini en camin per Saturne fotografièt la planeta e lo satellit Himàlia en resolucion auta[45]. Enfin, la mission New Horizons en camin per Pluton passèt près de Jupitèr per utilizar sa gravitat. Sa camèra a observat per lo menut lei quatre satellits galileians, Himàlia e Elara.
Mission Galileo[modificar | modificar la font]
La soleta sonda qu'orbitèt a l'entorn de Jupitèr foguèt Galileo entre lo 7 de decembre de 1995 e lo 21 de setembre de 2003. Realizèt divèrsei susvoladas de Ganimèdes e d'Amaltèa e observèt tanben l'impacte de la cometa Shoemaker-Levy 9 durant lo mes de julhet de 1994. Dins aquò, ben que lei mesuras realizadas sigan importantas, lo desplegament mancat d'una antena limita la transmission d'informacions[46].
Au mes de julhet de 1995, una sonda atmosferica foguèt largada per Galileo. Intrèt dins l'atmosfèra de Jupitèr lo 7 de decembre e transmetèt de donadas pendent 57,6 minutas fins a 150 km de prefondor. Finalament, foguèt destruch per la pression (22 bar amb una temperatura de 153 °C)[47] puei probablament fonduda e vaporizada. La sonda Galileo conoguèt un sòrt similar, mai pus rapid, lo 21 de setembre de 2003. D'efècte, foguèt precipitada sus Jupitèr per pas contaminar lei formas possiblas de vida sus lo satellit Euròpa[46].
Satellits[modificar | modificar la font]
De veire : Satellits de Jupitèr
Jupitèr a 63 satellits possedent un nom. 47 an una talha inferiora a 10 km e son solament coneguts dempuei 1975.
Satellits galileians[modificar | modificar la font]
Io, Euròpa, Ganimèdes e Callisto, lei quatre pus grands satellits de Jupitèr, son nomats lei « satellits galileians ». Fan tanben partida dei pus grands satellits dau Sistèma Solar. Ganimèdes a d'autra part una talha superiora a Mercuri.
Leis orbitas dei tres satellits galileians interiors — Io, Euròpa e Ganimèdes — presentan una particularitat dicha resonància de Laplace. Ansin, per quatre torns de Jupitèr complits per Io, Euròpa ne'n fa dos e Ganimèdes un. Aquela resonància causa una deformacion elliptica de sei trajectòrias. A l'invèrs, lei fòrças de marèia de Jupitèr leis arredonisson[48]. L'excentricitat deis orbitas causa donc de cambiaments de la forma dei satellits en causa de la gravitat de Jupitèr : son pus aplatits près de la planeta e pus esferics quand se son alunchats. Aqueu comportament entraïna l'escaufament de l'interior dei satellits per friccion. Es particularament visible a la superficia volcanica d'Io qu'es la pus pròcha de Jupitèr. La superficia sensa cratèrs d'Euròpa es tanben una manifestacion d'aqueu fenomèn.
Classament dei satellits[modificar | modificar la font]
Avans lei missions Voyager, lei satellits de Jupitèr èran classats dins quatre grops fondats sus de caracteristicas orbitalas. Dempuei, la descubèrta d'autrei satellits, generalament fòrça pichons, a complicat aqueu tablèu. Ansin, s'es creat sièis grops novèus.
Una division classica es de gropar lei uech satellits regulars, amb una trajectòria quasi circulara dins lo plan eqüatoriau, en doas categorias de quatre segon seis orbitas. La formacion d'aquelei lunas es supausada de datar dau periòde d'aparicion de Jupitèr. Lo rèsta es compausat de satellits de talha pichona amb d'orbitas ellipticas e clinadas que son benlèu d'asteroïdes capturats o de fragments d'asteroïdes capturats. Leis objèctes ambé de caracteristicas orbitalas similaras forman una familha soleta e son supausats nats d'un còrs capturat e rot en unei tròç[49] [50].
Interaccion ambé lo Sistèma Solar[modificar | modificar la font]
L'influéncia de Jupitèr sus lo Sistèma Solar es fòrça importanta. Ansin, ambé lo Soleu, la gravitat de Jupitèr a modelat la forma dau Sistèma Solar. Per exemple, lei plans deis orbitas dei planetas, sensa Mercuri, son pus pròches dau plan orbitau de Jupitèr que dau plan eqüatoriau solar. De mai, lei lacunas de Kirkwood dins la centura d'asteroïdes son tanben principalament causadas per Jupitèr. Enfin, aquela planeta es a l'origina dau darrier bombardament massís de l'interior dau Sistèma Solar[51].
Uei, lo camp de gravitat de Jupitèr e sei satellits contraròtlan divèrs asteroïdes orbitant vèrs lei ponchs de Lagrange precedent e seguent la planeta sus son orbita a l'entorn dau Soleu. Aqueleis asteroïdes son dichs « Troians » e repartits entre lei camps troian e grèc en onor de l'Iliada. Lo premier, 588 Aquiles, foguèt descubèrt en 1906 per Max Wolf e dempuei, se'n conois 2 000[52]. Lo pus grand es 624 Ector.
Fòrça cometas amb un periòde cort son tanben contrarotladas o influenciadas per la gravitat de Jupitèr. Aquelei cometas forman la familha dicha de Jupitèr. Son de cometas en provenença de la centura de Kuiper en delà de l'orbita de Neptun. Pasmens, pendent un passatge pròche de la planeta, sei trajectòrias son modificadas e adòptan adonc una orbita amb un grand assis pus pichon qu'aqueu de Jupitèr. Puei, lo Soleu e Jupitèr circularizan l'orbita d'aquelei cometas[53].
Impactes[modificar | modificar la font]
Jupitèr es de còps nomada l'"aspirator dau Sistèma Solar"[54] en causa de son potz gravitacionau important e de sa posicion pròche de l'interior dau Sistèma Solar[55]. D'efècte, recebe l'essenciau dau bombardament de cometas dei planetas dau Sistèma Solar[56]. Ansin, se supausa que Jupitèr sigue coma un bloquier per lei planetas telluricas. Pasmens, de simulacions informaticas recentas mòstran un ròtle pus nuançat e Jupitèr demeniriá pas significativament la quantitat de cometas passant dins lo Sistèma Solar intèrne. Sa gravitat entraïnariá de cometas vèrs l'interior dau sistèma quasi tant coma que leis alunchariá[57]. Lo subjècte es totjorn debatut, certanei scientifics pensant que Jupitèr atira lei cometas de la centura de Kuiper e d'autrei qu'apara contra leis objèctes de la supausada nívol d'Oort[58].
Dins lei fachs, d'impactes son estats sospichats o observats per Jupitèr. Lo premier remonta au sègle XVII, un estudi istoric de 1997 suggerent l'observacion dei traças d'un impacte per Cassini en 1690[59]. De mai, l'estudi nòta uech autrei possibilitats. Aquel estudi se basa sus la collision, ben observada, entre Jupitèr e la cometa Shoemaker-Levy 9. D'efècte, entre lo 16 e lo 22 de julhet 1994, 20 fragments d'aquela cometa tombèron dins l'emisfèri sud, fasent de tacas sornas. Èra la premiera collision entre dos objèctes dau Sistèma Solar qu'èra vista directament per l'uelh uman, fornissent de donadas atmosfericas interessantas[60] [61].
Dempuei 1994, d'autrei traças d'impactes de cometas son estadas descubèrtas. Lo 19 de julhet de 2009, una taca sorna, caracteristica de la collision de 1994, foguèt observada encara dins l'emisfèri sud de la planeta vèrs una longitud de 216°[62]. La talha de la taca sorna èra pus granda que la tempèsta Ovala BA. De mai, de mesuras de radiacions infrarojas mòstran un ponch brilhant suggerent un escaufament locau de l'atmosfèra près dau pòl sud[63]. En revenge, lo còrs destruch dins la collision es desconegut. Enfin, un impacte, pus pichon qu'aqueu de 2009, foguèt tanben descubèrt lo 3 de junh de 2010 per un astronòm amator[64].
Observacion[modificar | modificar la font]
L'uelh uman pòu facilament veire Jupitèr sus l'aspècte d'un astre blanc fòrça brilhant amb una magnitud de -2,7 a l'oposicion gràcias a l'albedo aut de la planeta[65]. Es sovent considerada coma un objècte interessant car una luneta de talha pichona revela ja de detalhs nombrós coma lei satellits galileians. De mai, sei periòdes de revolucion corts autoriza de seguir l'evolucion dau sistèma entre doas nuechs.
Un telescòpi d'un diamètre de 25 cm permet d'observar la Granda Taca Roja. De mai, un receptor de ràdio per ondas cortas benda de 13 mètres amb una antena en fieu electric d'una longor de 3,5 mètres pòu interceptar lo senhau de 21,86 MHz emés per la planeta[66].
Possibilitat d'existéncia de la vida[modificar | modificar la font]
En 1953, l'experiéncia de Miller-Urey mostrèt que la combinason d'ulhauç e de compausats quimics existent dins l'atmosfèra primordiala de la Tèrra podiá crear de compausats organics coma d'acids aminats, que son de constituents de la vida terrèstra. L'atmosfèra de la simulacion èra facha d'aiga, de metan, d'idrogèn molecular e d'amoniac que fan partida de l'atmosfèra de Jupitèr. Pasmens, l'atmosfèra de Jupitèr a tanben una circulacion d'èr verticala fòrça importanta que mena aquelei compausats dins lei partidas bassas de la planeta. La temperatura auta de l'interior de l'atmosfèra lei destrutz donc, empachant l'aparicion de vida similara a la Tèrra[67].
L'existéncia de la vida sus Jupitèr es donc considerada coma improbabla car la quantitat d'aiga dins l'atmosfèra es limitada e que la superficia rocassosa es escrachada per de pressions enòrmas. Dins aquò en 1976, avans lei missions Voyager, se desvolopèt l'ipotèsi d'una forma de vida basada sus l'aiga o l'amoniac de l'atmosfèra auta. L'ipotèsi repausa sus l'ecologia dei mars terrèstras ambé fitoplancton a la superficia, peis se norrissent d'aqueu fitoplancton e predators marins manjant lei peis[68] [69].
Uei, la possibilitat pus seriosa de l'existéncia de la vida dins lo sistèma de Jupitèr es leis oceans d'aiga qu'assostèron certanei satellits coma Euròpa.
Mitologia anciana[modificar | modificar la font]
La planeta Jupitèr es coneguda dempuei l'Antiquitat car es visibla a uelh nus dins lo cèu nocturne e, de còps, pendent lo jorn se lo Soleu es bas[70].
Per lei Babilonians, Jupitèr representava lo dieu Marduk. Utilizavan lo periòde de dotze ans de son orbita per definir sei constellacions dau zodiac[71]. Lei Chinés, lei Coreans e lei Japonés li donèron lo nom d'estela de fusta segon la concepcion chinesa dei Cinc Elements[72] [73] [74]. Dins l'astrologia vedica, Jupitèr es nomada Brihaspati o pus sovent Guru, significant « Grand èsser ». Enfin, en Euròpa, lei Grècs bategèron la planeta Phaethon (Φaέθwv) significant « cremant ». Puei, lei Roman li donèron son nom actuau segon lo rèi de sei dieus. Lo simbòl astronomic de Jupitèr ♃ representa d'autra part l'ulhauç dau dieu.
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ L'aiga es una molecula polara podent transportar una carga. Es donc capabla de crear la separacion de cargas necessària a la formacion d'un ulhauç.
Referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Gautier, D.; Conrath, B.; Flasar, M.; Hanel, R.; Kunde, V.; Chedin, A.; Scott N. (1981). "The helium abundance of Jupiter from Voyager". Journal of Geophysical Research 86: 8713–8720.
- ↑ 2,0 2,1 Kunde, V. G. et al. (September 10, 2004). "Jupiter's Atmospheric Composition from the Cassini Thermal Infrared Spectroscopy Experiment". Science 305 (5690): 1582–86
- ↑ Kim, S. J.; Caldwell, J.; Rivolo, A. R.; Wagner, R. (1985). "Infrared Polar Brightening on Jupiter III. Spectrometry from the Voyager 1 IRIS Experiment". Icarus 64: 233–48.
- ↑ Niemann, H. B.; Atreya, S. K.; Carignan, G. R.; Donahue, T. M.; Haberman, J. A.; Harpold, D. N.; Hartle, R. E.; Hunten, D. M.; Kasprzak, W. T.; Mahaffy, P. R.; Owen, T. C.; Spencer, N. W.; Way, S. H. (1996). "The Galileo Probe Mass Spectrometer: Composition of Jupiter's Atmosphere". Science 272 (5263): 846–849
- ↑ 5,0 5,1 5,2 5,3 5,4 5,5 5,6 5,7 Mahaffy, Paul. "Highlights of the Galileo Probe Mass Spectrometer Investigation". NASA Goddard Space Flight Center, Atmospheric Experiments Laboratory. http://ael.gsfc.nasa.gov/jupiterHighlights.shtml. Retrieved 2007-06-06.
- ↑ Williams, Dr. David R. (November 16, 2004). "Jupiter Fact Sheet". NASA
- ↑ 7,0 7,1 7,2 7,3 Burgess, Eric (1982). By Jupiter: Odysseys to a Giant. New York: Columbia University Press.
- ↑ 8,0 8,1 8,2 Elkins-Tanton, Linda T. (2006). Jupiter and Saturn. New York: Chelsea House.
- ↑ 9,0 9,1 9,2 9,3 Guillot, T.; Stevenson, D. J.; Hubbard, W. B.; Saumon, D. (2004). "Chapter 3: The Interior of Jupiter". in Bagenal, F.; Dowling, T. E.; McKinnon, W. B. Jupiter: The Planet, Satellites and Magnetosphere.
- ↑ Bodenheimer, P. (1974). "Calculations of the early evolution of Jupiter". Icarus 23 pages=319–25.
- ↑ Guillot, T.; Gautier, D.; Hubbard, W. B. (1997). "New Constraints on the Composition of Jupiter from Galileo Measurements and Interior Models". Icarus 130: 534–539.
- ↑ Various (2006). McFadden, Lucy-Ann; Weissman, Paul; Johnson, Torrence. ed. Encyclopedia of the Solar System (2nd ed.). Academic Press. p. 412
- ↑ Lodders, Katharina (2004). "Jupiter Formed with More Tar than Ice". The Astrophysical Journal 611 (1): 587–597.
- ↑ Züttel, Andreas (September 2003). "Materials for hydrogen storage". Materials Today 6 (9): 24–33.
- ↑ 15,0 15,1 Seiff, A.; Kirk, D.B.; Knight, T.C.D. et al. (1998). "Thermal structure of Jupiter's atmosphere near the edge of a 5-um hot spot in the north equatorial belt". Journal of Geophysical Research 103: 22857–22889.
- ↑ Miller, S.; Aylword, A.; Milliword, G. (2005). "Giant Planet Ionospheres and Thermospheres: the Importance of Ion-Neutral Coupling". Space Science Reviews 116: 319–343.
- ↑ Ingersoll, A. P.; Dowling, T. E.; Gierasch, P. J.; Orton, G. S.; Read, P. L.; Sanchez-Lavega, A.; Showman, A. P.; Simon-Miller, A. A.; Vasavada, A. R. "Dynamics of Jupiter’s Atmosphere" (PDF). Lunar & Planetary Institute. http://www.lpl.arizona.edu/~showman/publications/ingersolletal-2004.pdf.
- ↑ Kerr, Richard A. (2000). "Deep, Moist Heat Drives Jovian Weather". Science 287 (5455): 946–947.
- ↑ Strycker, P. D.; Chanover, N.; Sussman, M.; Simon-Miller, A. (2006). "A Spectroscopic Search for Jupiter's Chromophores". DPS meeting #38, #11.15. American Astronomical Society.
- ↑ Denning, W. F. (1899). "Jupiter, early history of the great red spot on". Monthly Notices of the Royal Astronomical Society 59: 574–584. http://adsabs.harvard.edu/abs/1899MNRAS..59..574D
- ↑ Kyrala, A. (1982). "An explanation of the persistence of the Great Red Spot of Jupiter". Moon and the Planets 26: 105–7
- ↑ Sommeria, Jöel; Steven D. Meyers & Harry L. Swinney (February 25, 1988). "Laboratory simulation of Jupiter's Great Red Spot". Nature 331: 689–693.
- ↑ Cardall, C. Y.; Daunt, S. J. "The Great Red Spot". University of Tennessee. http://csep10.phys.utk.edu/astr161/lect/jupiter/redspot.html.
- ↑ Phillips, Tony (March 3, 2006). "Jupiter's New Red Spot". NASA. http://science.nasa.gov/headlines/y2006/02mar_redjr.htm.
- ↑ Showalter, M.A.; Burns, J.A.; Cuzzi, J. N.; Pollack, J. B. (1987). "Jupiter's ring system: New results on structure and particle properties". Icarus 69 (3): 458–98.
- ↑ 26,0 26,1 Burns, J. A.; Showalter, M.R.; Hamilton, D.P.; et al. (1999). "The Formation of Jupiter's Faint Rings". Science 284 (5417): 1146–50.
- ↑ Fieseler, P.D. (2004). "The Galileo Star Scanner Observations at Amalthea". Icarus 169 (2): 390–401.
- ↑ Brainerd, Jim (2004-11-22). "Jupiter's Magnetosphere". The Astrophysics Spectator
- ↑ Herbst, T. M.; Rix, H.-W. (1999). Guenther, Eike; Stecklum, Bringfried; Klose, Sylvio. ed. Star Formation and Extrasolar Planet Studies with Near-Infrared Interferometry on the LBT. San Francisco, Calif.: Astronomical Society of the Pacific. pp. 341–350.
- ↑ Michtchenko, T. A.; Ferraz-Mello, S. (February 2001). "Modeling the 5 : 2 Mean-Motion Resonance in the Jupiter–Saturn Planetary System". Icarus 149 (2): 77–115.
- ↑ Lang, Kenneth R. (2003). "Jupiter: a giant primitive planet". NASA. [1].
- ↑ Xi, Z. Z. (1981). "The Discovery of Jupiter's Satellite Made by Gan-De 2000 Years Before Galileo". Acta Astrophysica Sinica 1 (2): 87.
- ↑ Dong, Paul (2002). China's Major Mysteries: Paranormal Phenomena and the Unexplained in the People's Republic. China Books.
- ↑ Youssef, A.; Marcus, P. S. (2003). "The dynamics of jovian white ovals from formation to merger". Icarus 162 (1): 74–93.
- ↑ "Roemer's Hypothesis". MathPages. [2].
- ↑ "Amalthea Fact Sheet", NASA JPL.
- ↑ Dunham Jr., Theodore (1933). "Note on the Spectra of Jupiter and Saturn". Publications of the Astronomical Society of the Pacific 45: 42–44
- ↑ Weintraub, Rachel A. (September 26, 2005). "How One Night in a Field Changed Astronomy".
- ↑ Klein, M. J.; Gulkis, S.; Bolton, S. J. (1996). "Jupiter's Synchrotron Radiation: Observed Variations Before, During and After the Impacts of Comet SL9".
- ↑ NASA – Pioneer 10 Mission Profile
- ↑ NASA – Glenn Research Center
- ↑ 42,0 42,1 NASA, Galileo FAQ - Navigation, [3], 6 de julhet de 2010.
- ↑ Lasher, Lawrence (August 1, 2006). "Pioneer Project Home Page". NASA Space Projects Division.
- ↑ Chan, K.; Paredes, E. S.; Ryne, M. S. (2004). "Ulysses Attitude and Orbit Operations: 13+ Years of International Cooperation" (PDF). American Institute of Aeronautics and Astronautics. http://www.aiaa.org/Spaceops2004Archive/downloads/papers/SPACE2004sp-template00447F.pdf.
- ↑ Hansen, C. J.; Bolton, S. J.; Matson, D. L.; Spilker, L. J.; Lebreton, J.-P. (2004). "The Cassini-Huygens flyby of Jupiter". Icarus 172 (1): 1–8.
- ↑ 46,0 46,1 McConnell, Shannon (April 14, 2003). "Galileo: Journey to Jupiter". NASA Jet Propulsion Laboratory.
- ↑ Magalhães, Julio (December 10, 1996). "Galileo Probe Mission Events". NASA Space Projects Division. [4].
- ↑ Musotto, S.; Varadi, F.; Moore, W. B.; Schubert, G. (2002). "Numerical simulations of the orbits of the Galilean satellites". Icarus 159: 500–504.
- ↑ Jewitt, D. C.; Sheppard, S.; Porco, C. (2004). Bagenal, F.; Dowling, T.; McKinnon, W. ed (PDF). Jupiter: The Planet, Satellites and Magnetosphere. Cambridge University Press. ISBN 0-521-81808-7. [5].
- ↑ Nesvorný, D.; Alvarellos, J. L. A.; Dones, L.; Levison, H. F. (2003). "Orbital and Collisional Evolution of the Irregular Satellites". The Astronomical Journal 126 (1): 398–429.
- ↑ Kerr, Richard A. (2004). "Did Jupiter and Saturn Team Up to Pummel the Inner Solar System?". Science 306 (5702): 1676
- ↑ "List Of Jupiter Trojans", IAU Minor Planet Center, [6]
- ↑ Quinn, T.; Tremaine, S.; Duncan, M. (1990). "Planetary perturbations and the origins of short-period comets". Astrophysical Journal, Part 1 355: 667–679.
- ↑ Lovett, Richard A. (December 15, 2006). "Stardust's Comet Clues Reveal Early Solar System". National Geographic News. http://news.nationalgeographic.com/news/2006/12/061215-comet-stardust.html.
- ↑ Nakamura, T.; Kurahashi, H. (1998). "Collisional Probability of Periodic Comets with the Terrestrial Planets: An Invalid Case of Analytic Formulation". Astronomical Journal 115 (2): 848–854.
- ↑ Nakamura, T.; Kurahashi, H. (1998). "Collisional Probability of Periodic Comets with the Terrestrial Planets: An Invalid Case of Analytic Formulation". Astronomical Journal 115 (2): 848–854.
- ↑ Horner, J.; Jones, B. W. (2008). "Jupiter - friend or foe? I: the asteroids". International Journal of Astrobiology 7 (3–4): 251–261.
- ↑ Overbyte, Dennis (2009-07-25). "Jupiter: Our Comic Protector?". Thew New York Times. http://www.nytimes.com/2009/07/26/weekinreview/26overbye.html?hpw.
- ↑ Tabe, Isshi; Watanabe, Jun-ichi; Jimbo, Michiwo (February 1997). "Discovery of a Possible Impact SPOT on Jupiter Recorded in 1690". Publications of the Astronomical Society of Japan 49:L1–L5
- ↑ Baalke, Ron. "Comet Shoemaker-Levy Collision with Jupiter". NASA.
- ↑ Britt, Robert R. (August 23, 2004). "Remnants of 1994 Comet Impact Leave Puzzle at Jupiter". space.com. http://www.space.com/scienceastronomy/mystery_monday_040823.html.
- ↑ alway, Mike (July 19, 2009). "Breaking News: Possible Impact on Jupiter, Captured by Anthony Wesley". IceInSpace.
- ↑ Grossman, Lisa (July 20, 2009). "Jupiter sports new 'bruise' from impact". New Scientist. [7].
- ↑ Bakich, Michael (2010-06-04). "Another impact on Jupiter". Astronomy Magazine online. [8]
- ↑ David R. Williams, « Jupiter Fact Sheet », NASA.
- ↑ Weber, Colom, Kerdraon et Lecacheux, Techniques d'observation en radioastronomie basse fréquence en présence d'émetteurs radioélectriques, Bulletin du BNM no 12X, Volume 2004-Y.
- ↑ Heppenheimer, T. A. (2007). "Colonies in Space, Chapter 1: Other Life in Space". National Space Society. [9]
- ↑ "Life on Jupiter". Encyclopedia of Astrobiology, Astronomy & Spaceflight. [10]
- ↑ Sagan, C.; Salpeter, E. E. (1976). "Particles, environments, and possible ecologies in the Jovian atmosphere". The Astrophysical Journal Supplement Series 32: 633–637.
- ↑ Staff (June 16, 2005). "Stargazers prepare for daylight view of Jupiter". ABC News Online. [11]
- ↑ Rogers, J. H. (1998). "Origins of the ancient constellations: I. The Mesopotamian traditions". Journal of the British Astronomical Association, 108: 9–28.
- ↑ De Groot, Jan Jakob Maria (1912). Religion in China: universism. a key to the study of Taoism and Confucianism. 10. G. P. Putnam's Sons. p. 300.
- ↑ Crump, Thomas (1992). The Japanese numbers game: the use and understanding of numbers in modern Japan. Routledge. pp. 39–40. ISBN 0-415-05609-8.
- ↑ Hulbert, Homer Bezaleel (1909). The passing of Korea. Doubleday, Page & company. p. 426.


c: text/html

text:
Francés de Bavièra
Francés de Bavièra (Franz Bonaventura Adalbert Maria' Duc de Bavièra - naissut Prince de Bavièra a Munic lo 14 de julhet de 1933) es lo cap de l'Ostau Reiau de Wittelsbach (la darrièra familha reinanta sobre Bavièra) ; es tanben l'eretièr dirècte e legitim dau rei Carles I d'Anglatèrra e de l'Ostau de Stuart e es ansin reconegut com lo vertadier rei d'Anglaterra, d'Irlanda e d'Escòcia (emai catolic) per lei jacobitas (pasmens, fins ara a jamai reclamat aquelei drets).
Naissèt a Munic en 1933 e foguèt reconegut coma prince de Bavièra per son paire Albrecht de Bavièra. En 1939 la familha s'exilièt a Budapèst perque Albrecht èra opausat ai Nazis ; per aquesta rason foguèron totei deportats dins lei camps de concentracion e foguèron liberats per l'armada americana.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Susper
Sospèl [susper][1] (Sospel en francés) es una comuna occitana dau Comtat de Niça, situada dins lo departament dei Aups Maritims e la region de Provença-Aups-Còsta d'Azur.
Nom[modificar | modificar la font]
A passat temps, l’article salat èra mai espandit en Pais Niçard e la tendéncia d’adaptar l’article en foncion de la varietat d’occitan utilizada : lo nom de Sospèl ven dau latin Cœspitellu; la forma anciana èra Cespeèl   (atestada en 1157 : Dauzat & Rostaing 1963. 662); Fulcònis (1562) l’interpretèt en S’Espèl* e l’adaptèt instintivamenl en L’Espèl*.
Geografia[modificar | modificar la font]
Sospèl es situat a 20 km de Menton, a aperaquí 350 m d'altitud, a las pòrtas del parc nacional del Mercantor. Amb lo sieu celèbre Pont vièlh a peatge, un pont fortificat en datant de la Modèl:S-, un dels darrièrs de Euròpa, Susper es un borg medieval tranquil sus la près de la Bévéra.


text:
Modèl:AcuèlhActualitat
Wikipèdia es pas un simple fial d’actualitat e es pas Wikinews. Inserissètz aicí solament las informacions e los eveniments que se prèstan a una cobertura enciclopedica e qu'an provocat la creacion d’un article o que n'an pregondament modificat un. Los pichons e grands eveniments de cada jorn e mai los eveniments locals son d'inserir dins Wikinews. Doblidetz pas tanpauc que Wikipèdia es una enciclopèdia occitana e qu’una novèla que concernís França/Espanha o Itàlia sola pòt paréisser menora als uèlhs de la rèsta d'Occitània. Aquò tanben es valable pels autres païses. Ensajatz tanben de seguir al maximum las recomandacions seguentas :
- Metètz en gras lo ligam vèrs l’article concernit per l’informacion.
- Armonizatz los quadres de l'acuèlh, ensajatz de limitar lo nombre d'informacions a 5.
- Indicatz entre parentèsis una mencion permetent als lectors de far aisidament lo ligam amb l’imatge afichat.
- Balhetz pas de data qu’a las informacions pontualas e suprimissètz la pus anciana quand n'ajustatz una novèla.
- Siatz brèu dins la descripcion de l’informacion e ensajatz de la téner a jorn en foncion dels eveniments.
- Defugissètz de ne far una rubrica necrologica.
- Sonhatz l'estil e l’ortografia. Doblidetz pas que se comença totjorn las frasas per una letra capitala. Çaquelà, los signes de pontuacion “:” e “;” marcan pas la fin d’una frasa, doncas capitalizetz pas una minuscula iniciala dins lo tèxt que seguís aquestes signes.
N. b. : aqueste quadre es unicament visible dins aquesta pagina, apareisserà pas sus la pagina d’acuèlh.
Resultat sus la pagina d’acuèlh[modificar la font]
- 22 de novembre de 2015: Mauricio Macri (dins la fòto) es elegit president d’Argentina.
- 13 de novembre: d’atemptats tuan mai de 130 personas en Illa de França.
- 12 de novembre: d’atemptats tuan mai de 40 personas a Beirot.
- 12 de novembre: Jioji Konrote ven president de Fiji.
- 10 de novembre: cai lo govèrn minoritari de drechas impausat pel president de Portugal.
- 9 de novembre: Beata Szydło ven primièra ministra de Polonha.
- 5 de novembre: John Magufuli ven president de Tanzania.
- 28 d'octobre: Bidhya Devi Bhandari es elegida presidenta de Nepal.
- 26 d'octobre: Carme Forcadell es elegida presidenta del parlament de Catalonha.
- 25 d'octobre: Jimmy Morales se ganha las eleccions presidencialas de Guatemala.
- 25 d'octobre: Alassane Ouattara es tornar elegit president de Còsta d'Evòri.
- 24 d'octobre: la manifestacion per l’occitan de Montpelhièr recampa aperaquí 15 000 personas.
- 11 d'octobre: Alpha Condé es tornar elegit president de Guinèa.
- 11 d'octobre: Aliaxandar Locashenca es tornar elegit president de Bielaros.
- 7 d'octobre: la region Lengadòc-Rosselhon pren per 18 meses la presidéncia de l’euroregion Pirenèus-Mediterranèa.
- 1èr d'octobre: Lorella Stefanelli e Nicola Renzi venon capitanis regents a Sant Marin.
- 27 de setembre: los partits per l’independéncia se ganhan las eleccions en Catalonha.
- 21 de setembre: Alexis Tsipras ven tornarmai primièr ministre de Grècia.
- 16-23 de setembre: còp d’estat al Burkina Faso.
- 15 de setembre: Malcolm Turnbull ven primièr ministre d’Austràlia.
- 11 de setembre: jornada nacionala de Catalonha amb la Meridiana omplida.
- 9 de setembre: Keith Rowley ven primièr ministre de Trinitat e Tobago.
- 3 de setembre: après la demission del president Alejandro Maldonado Aguirre ven president de Guatemala ad interim.
- 6 d'agost de 2015: Andrzej Duda ven president de Polonha.
- 22 de julhet de 2015: Uxue Barkos ven presidenta de Navarra.
- 8 de julhet de 2015: Raimonds Vējonis ven president de Letònia.
- 5 de junh de 2015: Ameenah Gurib-Fakim ven presidenta de Maurici.
- 3 de junh de 2015: Dàvid Grosclaude arrèsta la soa cauma de la hami après ua setmana, arron d’aver arrecebuda la letra confirmant l’engatjament de l’estat dens la creacion de l’Ofici Public de la Lenga Occitana.
- 24 de mai de 2015: Enes eleccions locaus en Aran, CDA pèrd dos municipis mès guarde eth Conselh Generau.* 29 d'abril de 2015: L’escrivan peroan Carlos Calderón Fajardo morís a Lima a l’edat de 69 ans.
- 5 d'abril de 2015: Los Rapaces de Gap se ganhan la Liga Magnus de Hockey sus glaça.
- 28 de març de 2015: L’americana Amanda Knox, escaissada La Reina de Glaç per la premsa, es estada finalament aquitada amb Raffaele Sollecito de l’assassinat de l’estudianta anglesa Meredith Kercher.
- 24 de març de 2015: Lo vòl 9525 de Germanwings assegurant la ligason Barcelona-Düsseldorf s'espotís dins los Aups de Nauta Provença amb 150 personas a bòrd.
- 21 de març de 2015: Hage Geingob ven president de Namibia.
- 13 de març de 2015: Procòpis Pavlòpolos ven president de Grècia.
- 1èr de març de 2015: Tabaré Vázquez torna èsser president d’Uruguai.
- 28 de febrièr de 2015: Morís a Istambol a l'edat de 91 ans l'escrivan e jornalista turc Yaşar Kemal.
- 27 de febrièr de 2015: Borís Nemtsòv, un scientific e politician rus, principal opausant del president Vladímir Pótin es assassinat per carrièra dins Moscòu.
- 18 de febrièr de 2015: Kolinda Grabar-Kitarović ven presidenta de Croàcia.
- 3 de febrièr de 2015: Sergio Mattarella ven president d’Itàlia.
- 31 de genièr de 2015: Morís lo rèirepresident alemand Richard von Weizsäcker.
- 30 de genièr de 2015: Robert Mugabe ven president de l’Union Africana.
- 26 de genièr de 2015: Alexis Tsipras ven primièr ministre de Grècia.
- 25 de genièr de 2015: Edgar Chagwa Lungu ven president de Zambia.
- 23 de genièr de 2015: Morís lo rei Abdallah d’Arabia Saudita. Lo fraire Salman li succedís.


text:
1216
Aquesta pagina concernís l'an 1216 del calendièr gregorian.
Somari
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
En genier, lei legats pontificaus cargats de sostenir lo rèi Joan d'Anglatèrra còntra sei barons en revòuta assaièron sensa succès d'empachar la partença de l'expedicion francesa dau prince Loís qu'anava conquistar la corona promesa per leis insurgents. Coma de costuma, Felip II refusèt de reconóisser un drech d'intervencion dins leis afaire temporaus au papa e l'expedicion desbarquèt sensa problema en mai. En colèra, lo papa Innocenci III decidèt d'excomunicar lei chivaliers francés mai moriguèt lo 16 de julhet avans la promulgacion de sa decision. L'expedicion prenguèt rapidament l'avantatge mai la mòrt de Joan d'Anglatèrra lo 19 d'octòbre cambièt la situacion. D'efèct, son eiretier e novèu rèi legitim èra innocent dei crimes de son paire. Lei barons anglés se ralièron alora a eu e un conseu de regéncia foguèt format (→ 1217).
Dins lo sud, Ramon VII de Tolosa, demorat marqués de Provença, capitèt de reünir sei fòrças per atacar Bèucaire. Obtenguèt tanben lo sostèn de mai d'un senhor ò d'una vila, especialament Arle e Marselha, dau Comtat de Provença. Una armada importanta bloquèt donc totalament la garnison crosada de la vila e resistiguèt ai còntra-ofensivas de Simon de Montfòrt. Aquela victòria tolosenca entraïnèt de trèbols en Tolosa que foguèt pilhada per lei Crosats. Pasmens, aquò amaisèt pas la situacion e plusors ancians vassaus de Ramon VI de Tolosa jurèron tornarmai fidelitat a la dinastia tolosenca (→ 1217).
Euròpa[modificar | modificar la font]
Asia[modificar | modificar la font]
Califat Abbassida[modificar | modificar la font]
Perseguida dei conflictes entre Abbassidas e sultans de Khwarezm ambé la creacion d'un Califat chiista per Ala-ad-Din Muhammad que son objectiu èra de redurre — ò benlèu d'eliminar — lo poder religiós dei califas de Bagdad. Puei, lo conflicte se desplacèt dins lo domeni militar ambé l'invasion de Mesopotamia per lei tropas de Khwarezm. Lei fòrças dau califa An-Nasir (1180-1225) foguèron en dificultat e la capitala foguèt menaçada. Pasmens, l'ivèrn venguèt a l'ajuda dei tropas califalas e obliguèt son adversari de se retirar. Puei, leis invasions mongòlas dau plan iranian que comencèron dins lo corrent deis annadas seguentas entraïnèron la disparicion de la menaça militara khwarezmida lòng de la frontiera orientala dau Califat.
Empèri Jin[modificar | modificar la font]
Perseguida de la guèrra còntra l'Empèri Mongòl que demeniguèt a cha pauc d'intensitat dins lo corrent de l'annada. D'efèct, Genghis Khan orientèt d'ara endavant seis ambicions vèrs l'Asia Centrala. Pasmens, fins a 1223, l'Empèri Jin anava encara perdre lei regions de Shanxi, Hebei e de Shangdong que sa populacion foguèt chaplada ò obligada de s'enfugir vèrs lo sud.
Empèri Mongòl[modificar | modificar la font]
Perseguida de la guèrra còntra l'Empèri Jin. La màger part dau nòrd de l'Empèri èra d'ara endavant conquistat e l'amplor dei combats demeniguèt pauc a pauc car Genghis Khan dirigiguèt seis ambicions vèrs l'Asia Centrala (benlèu encoratjat per lo califa abbassida An-Nasir). Pasmens, de tropas demorèron dins la region per conquistar lei regions de Shanxi, Hebei e de Shangdong. En despiech d'una resisténcia acarnada, lei populacions d'aquelei províncias foguèron chapladas entre 1217 e 1223.
Arts[modificar | modificar la font]
Sciéncias e tecnicas[modificar | modificar la font]
Economia[modificar | modificar la font]
Naissenças[modificar | modificar la font]
Decèsses[modificar | modificar la font]
- Joan Ièr d'Anglatèrra, rèi d'Anglatèrra.


text:
Categoria:Personalitat del Regim Ancian
Soscategorias
Aquesta categoria dispausa de 11 soscategorias, sus un total de 11.
- ► Personalitat francesa del sègle XIV (4 P)
- Personalitat francesa del sègle XVIII (3 C, 2 P)
1
- Personalitat francesa del sègle XVI (2 C, 10 P)
- Personalitat francesa del sègle XVII (3 C, 9 P)
G
- Grands feudals (8 C, 5 P)
P
- ► Par de França (3 P)
- Personalitat politica del Regim Ancian (1 C, 2 P)
S
- ► Senescal (1 P)
Articles dins la categoria « Personalitat del Regim Ancian »
Aquesta categoria conten los 11 articles seguents.


text:
Reykjavík
Reykjavík (« Baia del fum » en islandés) es la capitala d'Islàndia e la capitala d'Estat pus septentrionala del mond. Situada al sud-oèst de l'illa, dins la baia de Faxaflói, ten una populacion de 113 387 abitants (2003), que puja a 181 746 dins l'aglomeracion urbana tota, qu'inclutz las localitats de Kópavogur, Hafnarfjörður, Garðabær, Mosfellsbær, Seltjarnarnes e Álftanes. A 40 km al sud sus la còsta se tròba Keflavík, qu'es la segonda ciutat d'Islàndia. La seuna latitud èssent 64° 08' N, prèp del Cercle polar artic (66° 33' N), la ciutat recep sonque quatre oras de lutz solara per jorn durant l'ivèrn; durant l'estiu, la màger part de la nuèit es illuminada coma lo jorn.
Lo primièr establiment noroèc al luòc de l'actuala ciutat data de 870, mas foguèt una zona rurala fins a 1752, qu'es considerat coma l'an de fondacion de la ciutat.


text:
Probus
Probus[Probe?] (vèrs lo 19 d'aost de 232, Sirmium - octòbre de 282, Sirmium) foguèt un emperaire roman que reinèt de setembre de 276 a octòbre de 282. Succediguèt a Florian e foguèt remplaçat per Carus.
Foguèt elegit emperaire après la mòrt de Marcus Claudius Tacite per lei legions dei regions orientalas de l'Empèri. Una guèrra civila rapida còntra Florian s'acabèt per l'assassinat de son rivau e li permetèt de venir oficialament emperaire. Sa politica foguèt caracterizada per la contuniacion de l'òbra d'Aurelian. De 276 a 279, luchèt còntra leis invasions francas e alamanas de Gàllia e son succès permetèt d'assegurar la seguritat de la region per quauqueis annadas. Puei, fins a 281, deguèt faciar de revòutas localas de generaus qu'assaièron de venir emperaire. Au nivèu economic, assaièt de redreiçar lei sectors agricòla e comerciaus : autorizèt la cultura de vinha en Gàllia e en Panònia e acomencèt una politica de bastida o de renovacion dei rotas e dei canaus. Per aquò, utilizèt sei soudats durant lei periòdes de patz e venguèt rapidament impopular dins l'armada. En octòbre de 282, la revòuta d'un grop de soudats entraïnèt son assassinat.


text:
Lac Huron
Lo lac Huron es separat del lac Michigan per l'estrech de Mackinac; ambedoas superfícia avent la mèsme altitud constituisson donc idrologicament una meteissa espandida d'aiga. Lo lac Superior s'auça a près de 7 mètres de mai; s'escampa pel riu Santa Maria dins lo lac Huron. Aquel darrièr s'espampa enseguida dins lo riu Santa Clara entre Pòrt Huron (Michigan) e Sarnia (Ontario); aquel riu passa lo lac Santa Clara e desemboca pel riu Detroit dins lo lac Erie, e tanben pel lac Ontàrio e lo fluvi Sant Laurenç fins a l'ocean Atlantic.
Lo lac es a 176 mètres d'altitud e sa prigondor maxim es de 230 mètres. S'espandís sus 59 600 km2 e conten 3 538 km3 d'aiga[1]. Fa frontièra a l'èst amb Ontàrio (Canadà) e a l'oèst amb Michigan (Estats Units d'America).
Coma los autres Grands Lacs, foguèt format per la fonda de la glaça pendent laretirada dels glacièrs continental[2].
Una de las illas mai granda, l'illa Manitoulin, es l'illa mai granda al au mond dins un lac. Ela meteissa compren lo lac Manitou, mai grand lac al mond se trapan sus una illa dins un lac.
Lo lac recep tanben las aigas del Riu Au Sable (Michigan).
Istòria[modificar | modificar la font]
Son etimologia es ligada a sa descobèrta pels caçaire de salvatgina e Canadiens franceses que percorrián las ribas al sègle XVI. Lo lac èra alara nomenat « La Mer Douce », es a dire d'aiga doça e non d'aiga salgada coma totas las mars. Los Amerindians l'aviá nomenada « Karegnondi »[3].
Mai tard prenguèt lo nom de « lac dels Hurons » a l'epòca de la Novèla França e de la Loisiana francesa. Ara, se nomme nomena simplament lac Huron.
Pendent la Guèrra d'Independéncia dels Estats Units d'America, l'illa Mackinac foguèt un luòc de batalhas entre los Britanics e los Estats Units per la possession de l'illa. Èra un l'enjòc màger pel contrartle dels Grands Lacs e del comerci de las pèls dins la region.


text:
Categoria:Unitat de mecanica
Nòta : aquesta categoria inclutz la mecanica newtoniana (mecanica del punt, mecanica del solid, mecanica dels fluids, resisténcia dels materials), la mecanica relativista e la mecanica quantica.
Soscategorias
Aquesta categoria dispausa de 5 soscategorias, sus un total de 5.
!
- ► Unitat de massa (3 P)
- Unitat de temps (2 C, 8 P)
L
- Unitat de longor (2 C, 7 P)
U
- ► Unitat de superfícia (3 P)
V
- ► Unitat de volum (1 P)
Articles dins la categoria « Unitat de mecanica »
Aquesta categoria conten los 3 articles seguents.


text:
1551
Aquesta pagina concernís l'an 1551 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Africa[modificar | modificar la font]
Sultanat de Sennar[modificar | modificar la font]
Mòrt dau sultan Nayil (1534-1551) que foguèt remplaçat per Abd al-Qadir Ièr (1551-1558).
Arts[modificar | modificar la font]
Sciéncias e tecnicas[modificar | modificar la font]
Biologia[modificar | modificar la font]
Acomençament de la publicacion de Historia animalium (« L'Istòria deis animaus ») que s'acabèt en 1587. Òbra de 3 500 paginas escrichas per lo naturalista soís Conradus Gesnerus (1516-1565), depintèt plusors espècias e prepausèt un premier assai de taxonomia qu'inspirèt per la seguida lei trabalhs de Rudolf Jakob Camerarius e de Carl von Linné.
Energia[modificar | modificar la font]
Descripcion d'un modèl rudimentari d'una turbina de vapor per l'engenhaire e sabent turc Taqi al-Din (1526-1585). Pasmens, son invencion trobèt ges d'aplicacion dins lo contèxte tecnologic dau periòde.
Engenhariá[modificar | modificar la font]
Fabricacion dau premier teodolit modèrne per lo matematician Leonard Digges (vèrs 1515 - vèrs 1559).


text:
Publicado 06/09/2012 17:51:39CET
Ditz que no a vengut "a díder quines reformes deu hèr Espanha", mès refusar "culpar a un tresau quan es causes son dificiles"
MADRID, 6 Sep. (EUROPA PRESS) -
Era cancelièra alemana, Angela Merkel, a afirmat aguest dijaus qu'ei "impressionada" damb eth ritme e era consisténcia des reformes metudes en marcha peth Govèrn de Mariano Rajoy, e a assegurat que confie en eth perque seguisque en tot préner es mesures de besonh per recuperar era corsèra deth creishement economic, en tot refusar prepausar naues reformes o condicions entà Espanha.
En ua arròda de premsa conjunta damb Rajoy celebrada a La Moncloa dempús era trobada entre es dus dirigents, era cancelièra a afirmat que tant eth sòn Govèrn coma eth pòble aleman an un "gran respècte" ath dauant deth que hè Espanha, e a arrebrembat qu'es efèctes des reformes en tèrmes de trabalh requerissen temps.
"Ei ua tirada dificila, mès sò prohondament convençuda qu'era corsèra entreprenuda ei era corrècta. Açò ac ditz plan de gent a Alemanha e a plan d'autes parts deth món ", a hijut Merkel, en tot postil·lant qu'era sua intencion damb aguesta visita no ei díder quines reformes se deuen hèr a Espanha o non, ja qu'a "plea fidança" que Rajoy seguirà en tot auançar pera via apropriada.
De hèt, segons a relatat, pendent era sua trobada de mès ora e mieja es dus dirigents s'an dedicat a tractar es mesures que ja s'an metut en marcha autant a nivèu europèu --particularament eth que se debaterà en Conselh Europèu de deseme relatiu ara supervision bancària comun o tèmes fiscaus--, coma nacionau --com ara eth procès de sanejament bancari o es hons de recapitalització-.
En aguest sentit, Rajoy tanben a informat era cancelièra alemana de "era cooperacion plan estreta" qu'a per part des comunitats autònomes, que tanben tanhen es reformes perque quan se hèn reformes a nivèu de país tostemp deu cambiar bèra causa a toti es nivèus.
NO S'A PARLAT DETH RESCAT
Totun, un tèma que, segons a dit, no a sorgit pendent era reünion ei era possibilitat qu'Espanha demane un dusau rescat per relaxar es tensions sus eth deute sobiran.
De hèt, mentre que Rajoy e Merkel compareishien a La Moncloa, eth governador deth Banc Centrau Europèu (BCE), Mario Draghi, daue compde des de Frankfurt dera reünion der organisme, qu'a autorizat un plan per cromprar deute public en mercat segondari damb "condicionalitat" e tostemp qu'es estats membre ac solliciten prèviament.
"Auem parlat sus eth que se pòrte a tèrme, mès no auem comentat entà arren possibles condicions", a afirmat Merkel, en tot arrebrembar qu'eth BCE actue laguens dera sua independéncia e mandat, qu'includís mantier era estabilitat deth valor dera moneda damb es mesures que cree oportunes.
Front a açò, es lidèrs politics no son per avalorar quan es tipes son massa elevadi o non, senon per hèr es déuers politics per "recuperar era fidança ar èuro e qu'es mercats internacionaus agen era fidança qu'es estats membre compliràn es sòns compromesi".
"I totes es mesures que servissen ara estabilitat deth valor des sòs, qu'ei deth que parlam ath BCE, no pòden soscríuer-se ara volentat politica. Per açò ei important que nosati, coma politics, hem es nòsti déuers. E que les hèm de manèra tan creïble qu'es mercats recupèren era sua fidança en nosati", a insistit.
MELHORAR ERA IMATGE
Fin Finau, Merkel a soslinhat era "relacion d'amistat" mantenguda entre Espanha e Alemanha des de "hè decades e a avalorat qu'es "solids pònts" qu'existissen entre es dues societats no cambiaràn.
De contunh, a considerat plan dolent qu'era crisi pòrte es ciutadans a dar eth tòrt a un tresau quan es causes son dificiles e a afirmat qu'era sua intencion no ei "complicar era vida as auti.
"Deuem compréner que cap de país no vò impausar bèra causa dificila en aute perquè oc. Deuem passar per aguestes reformes perque ei era unica manèra de salvaguardar era nòsta prosperitat", a dit.
E ei que, segontes era sua opinion, profitar aguesta crisi per "arténher eth que no s'artenherec en cooperacion politica quan s'introdusic er èuro" perque d'aciu a 20 ans Europa seguisque e an estat un continent qu'eth món se prene seriosament.


text:
883
Cronologia mensuala:
Gen - Feb - Mar - Abr - Mai - Junh
Julh - Ago - Set - Oct - Nov - Dec
Cronologias tematicas:
Literatura - Musica - Sciéncia - Espòrt
Aquesta pagina concernís l'an 883 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Francia Occidentala[modificar | modificar la font]
En despiech de la victòria franca d'Avaux l'annada precedenta, lei Vikings organizèron una incursion novèla còntra lo Reiaume. Au contrari de 882, lo rèi Carloman foguèt batut per leis envaisseïres a Miannay. Lei venceires poguèron pilhar la region de Somme. Aquò entraïnèt la dubertura de discussions per negociar la retirada dei Vikings.
Euròpa[modificar | modificar la font]
Empèri Bizantin[modificar | modificar la font]
Arrestacion de Leon, fiu segond e eiretier de l'emperaire (mai sospichat d'èsser lo fiu de Miquèu III) per un complòt imaginari còntra son paire. Foguèt liberat après tres annadas. Basil menacèt de li crebar leis uelhs mai l'agitacion de la populacion e l'influéncia dau patriarcat Foci lo dissuadiguèron.
Asia[modificar | modificar la font]
Califat Abbassida[modificar | modificar la font]
Fin de la Rebellion dei Zanj que foguèt definitivament anientada per lei tropas dau visir Al-Muwaffaq. Aquò permetèt de restaurar l'autoritat abbassida dins la màger part de Mesopotamia après un periòde lòng de trèbols acomençats en 861.


text:
Nigèr (fluvi)
Nigèr es un flume d'Africa occidentala, lo tresen del continent per sa longor aprèp Nil e Còngo.
Somari
Etimologia[modificar | modificar la font]
L'etimologia del nom del flume es incertana. Sus las ancianas mapas europèas, lo nom se balhèt al braç mejan del flume al Mali actual. Sus la mapa olandesa de 1660, a costat, Nigèr apareis coma identic al flume de Senegal (rio senega) que lo prolonga aprèp Tomboctó prenent alara lo nom de fluvius niger. Aquela mapa mòstra que los Europèus coneissián l'existéncia d'un grand flume a l'interior de las tèrras, mas ne coneissián pas clarament la font (sus la mapa, d'aperaquí dins la region dels Grands Lacs) e tanpauc lo dèlta (confondut amb aquel del flume de Senegal). Dins lo golf de Benin, lo flume que s'escampa es pas identificat pel cartograf.
Es temptant, amb un pauc d'eurocentrisme, de far del mot latin niger (« negre ») l'etimon del flume. Mas los Portugueses, primièrs explorators e colonizators de las còstas africanas, daissèron, sens aver recors al latin, un Rio Negro (coma o faguèron alhors, en Brasil, per exemple) en utilizant la lor lenga sus las mapas. E mai, las aigas del flume son pas negras (çò qu'explica pus sovent lo nom de rio negro). Una temptativa d'explicacion seriá de dire que lo flume foguèt nomenat atal per lo designar coma lo « flume dels Negres ». Mai pas cap d'autre riu african, asiatic[1] o americana que prenguèt lo nom de la color del pòble qu'abitan las ribas.
L'explicacion plus probabla es que los Portugueses, coma o faguèron per Senegal, adoptèron lo nom local del flume e l'etimologia pus probabla, amb aquela ipotèsi, es lo toarèg gher n gheren (« flume dels flumes ») abreujat en ngher e en usatge lo long de las ribas a Tomboctó[2].
En sosten de l'etimon d'origina berbèr, la taula de Peutinger menciona un flume african, le flumen Girin e la legenda : Hoc flumen quidam Grin vocant, alii Nilum appellant, dicitur enim sub terra Etyopium in Nylum ire Lacum, « Aquel flume se nomena Grin, d'autres l'apelan Nil. Se ditz que corrís al sud de (« jos ») Etiopia (« Africa ») e s'escampa dins lo lac de Nil. » Se nòta, pasmens d'aquela explicacions, Girin e Nil son pas, topograficament parlant, religats pel cartograf.
Nigèr a plusors noms locals: Jeliba o Joliba o Dhioliba en mandingue , Isa Ber en songhai .
Geografia[modificar | modificar la font]
L'enigma de Nigèr[modificar | modificar la font]
Nigèr demorèt longtemps un enigma per los geografs. Las caravanas sahelianas que comerçavan amb l'Africa del Nòrd dempuèi Tomboctó raportèron qu'aquela vila es irrigada per un grand flume mas foguèt la sola informacion de que dispausan los geografs europèus que, d'un biais mai o mens seriós, mai o mens documentat, rempliguèron los blancs. Las ipotèsis pus fantasierosas foguèron avançadas.
Qualques lo confondèron amb Senegal o amb Còngo, d'autres ne faguèron una branca de Nil e per d'autres encara, foguèt un riu tributari d'un lac interior.
Dins lo libre V de L'Istòria naturala, Plini lo Vièlh menciona mai d'un còp aquel flume [3] : « lo flume Nigris separa Africa e Etiopia ». « Dins l'interior d'Africa, del costat de miègjorn, en dessús dels Getules, e aprèp aver traversat de desèrts, se tròba primièr los Libiegipcians, puèi los Leucetiopians; pus lèu, de nacions etiopianas: los Nigritas, atal nomenats d'un flume qu'avèm parlat. » Aquela mencion corrobòra l'ipotèsi sus l'etimologia del nom: lo pòble african pren, per l'autor latin son nom del flume e non l'invèrs. « Nigris a la meteissa natura que Nil; produsís de canavèra, de papirus e los meteisses animals ; l'aigat se fa a la meteissa epòca; a sa font entre los Etiopians Tareleans e los Oecalics. » Ailàs pels geografs futurs, Plini ensenha pas suls dos pòbles. La font de Nigèr demorava doncas un mistèri imprecís. Pus lèu, Plini supausa que Nil e Nigèr son religats: « [Nil] se fugís encara un còp dins los desèrts de vint jornadas de marcha, fins al confinh d'Etiopia; e quand reconeis derecap la preséncia de l'Òme, se lança, sens dobte gisclant d'aquela font que nomenèron Nigris. Aquí, separant Africa d'Etiopia, las ribas ne son pobladas, sinon d'Òmes, almens de bèstias e de mostres : creant de forèsts dins son cors, travèrsa per la mitat Etiopia, jos lo nom d'Astapus, mot que, dins la lenga d'aqueles pòbles, significa una aiga sortissent de las tenèbras. »
Al mitan del sègle XIV, lo viatjaire e geograf arabi, Ibn Battuta, traversèt lo Sahara, longa Nigèr que crei, el meteis, èsser Nil, per aténher Gao, e l'emperaire de Mali. Remonta lo flume fins a Tomboctó que daissa en traversant lo desèrt vèrs son Marròc nadal — tempta pas, ailàs per la precision geografica, de lo remontar fins a Egipte.
Un sègle pus tard, los explorators portugueses son los primièrs a explorar sistematicament e a colonizar las còstas africanas per securizar la rota maritima cap a Índia. Nigèr es tojorn mencionat sus lors mapas mas, gaireben tot temps, coma cap amont de Senegal. Es a dire que l'Africa interiora los interèssa pauc.
Aquò demòra vertadièr per las poténcias colonialas successivas que prenon la man nauta en mar : Olandeses, Franceses, Angleses, totas dessenhan de mapas e totas s'enganan al subjècte d'aquel flume.
A la fin del sègle XVIII, venguèt clar que Nigèr es pas Nil tanpauc Senegal e Tomboctó es una vila mitica dins l'imaginari europèu aprèp las descripcions daissadas per Leon l'African sus sa riquesa en aur, estòfas e esclaus, que provòca desir de coneissenças (en mai d'aur) dels Europèus. Los Angleses fondan, en 1788, l'Associacion Africana per la Promocion e la Descobèrta de las Partidas Interioras d'Africa (Association for Promoting the Discovery of the Interior Parts of Africa), pus coneguda jos lo nom abreujat d'Associacion Africana. Lo seu but es la localizacion precisa de Tomboctó e la definicion del traçat de Nigèr. S'organizèt plusors expedicions.
Lo major Daniel Houghton (1740-1791) esatbliguèt que lo cors del flume orientat oèst-èst empacha que siá lo prolongament del flume Senegal. Moriguèt pendent una expedicion. Son successor, Mungo Park, pendent una expedicion en 1805, seguèt lo flume sus 1 600 km de Bamako a Bossa per trobar son camin exacte cap a l'ocean Atlantic. Demorava de ne trobar la font.
Alexander Gordon Laing, militar britanic en pòste en Sierra Leone, es lo primièr explorator que, al començament de las annadas 1820 estimèt amb precision las coordenadas geograficas de la font del flume (malgrat que poguèt aténher, la region essent dins las mans dels indigènas). Moriguèt, el meteis, a Tomboctó en 1826 pendent una mission geografica sul cors de Nigèr. En 1828, René Caillé foguèt lo primièr Europèu a tornar viu de Tomboctó, per aquò recebèt un prèmi de la Societat de Geografia. Racontèt sas descobèrtas dins Voyage à Temboctou et à Djenné dans l'intérieur de l'Afrique, publicat en 1830.
Bacin idrografic[modificar | modificar la font]
A sa font prèp dels monts de Loma, a la frontièra de Sierra Leone e de Guinèa. Pren una direccion nòrd-èst, traversant Guinèa e lo sud de Mali, passa a Bamako, Tomboctó e Gao.
Entre KéMacina e Tomboctó s'espand dins una vasta planura inondada de prèp de 40 000 km2 al maximum de l'aigada, dins çò que se nomena lo dèlta interior, ont son debit es redusit. Pèrd entre 25 e 50% de sas aigas, principalament per evaporacion.
Vira apuèi capa al sud-èst, travèrsa l'oèst de Nigèr que la capitala Niamey, longa la frontièra Nigèr Benin, puèi Nigèria ont vira encara mai cap al sud, cap a un dèlta palunós. Abans de s'escampar dins l'Atlantic a Port Harcourt aprèp un viatge de 4 184 km, recep a Lokoja sus sa riba esquèrra son principal afluent, Benoe, venent de Cameron, que dobla son debit abans lo dèlta maritim.
Malgrat sa flaca antropizacion, lo flume de Nigèr fa partida d'aqueles flumes (amb Senegal) que foguèron fòrça agençats dempuèi las annadas 1980 a causa de l'accentuacion de la secada. Per l'Autoritat del Bacin de Nigèr (ABN), organisme de cooperacion internacionala entre nòu païses traversats e la creacion de l'Ofici de Nigèr (1932), lo flume constituís un vertadièr enjòc agricòla mas tanben electric. L'agençament de barratges (lo barratge idroelectric de Selingue e aquel de Kainji]]) a uèi la vocacion de sortir los païses africans de la dependéncia energetica (idroelectricitat) e cerealiara (rizicultura).
Los païses membres de l’Autoritat del Bacin de Nigèr signèron a Niamey lo 30 d'abril de 2008} la carta de l’aiga del bacin de Nigèr. Aquel instrument juridic concernís l’ensemble de las « activitat consagradas a la coneissença, lo govèrn, la preservacion, la proteccion, la mobilizacion e l’utilizacion del potencial en aiga del bacin » e s’aplica al flume de Nigèr, a sos afluents, sosafluents e defluents[4].
Afluents[modificar | modificar la font]
Lo cors del flume se pòt dividir en quatre seccions:
- Lo dèlta central de Niger es asagat per Bani.
- Lo Nigèr mejan a l'apòrt dels afluents Goroòl, Dargol, Sirba, Tapoa, Gorobi, Diamango, Mekro, Alibori e Sota. L'Azawagh es un afluent fossil.
Principalas vilas ribejairas[modificar | modificar la font]
D'amont cap al aval:
- Bamako capitala de Mali
- Koulikoro
- Sego
- Djené
- Mopti
- Tomboctó
- Gao
- Tillaberi
- Niamey
- Onitsha
- Port Harcourt.
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Lo fluvi Jaune deu son nom a las alluvions que carreja e non als Chineses qu'abitan las ribas.
- ↑ Font : version anglesa d'aquel article sus Wikipedia.
- ↑ [1]
- ↑ Comunicat del Conselh dels Ministres de Mali del 13 de mai de 2009 [2]
Articles connèxes[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- (nl)L'aiga e lo drech internacional : bibliografia selectiva, Bibliotèca del Palais de la Patz
- (nl)Fabio Spadi, « The ICJ Judgment in the Benin-Niger Border Dispute: the interplay of titles and ‘effectivités' under the uti possidetis juris principle », 2005 Leiden Journal of International Law18: 777-794
- (en) T. C. Boyle, Water Music, 1981 : un roman sus l'explorator escocés Mungo Park.


text:
1592
Aquesta pagina concernís l'an 1592 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Mond[modificar | modificar la font]
Arts[modificar | modificar la font]
Sciéncias e tecnicas[modificar | modificar la font]
Fisica[modificar | modificar la font]
Fabricacion d'un dei premiers termoscòpis per lo sabent italian Galileo Galilei (1564-1642). Otís precursor dau termomètre, permetiá de mesurar de diferéncias de temperatura.
Economia[modificar | modificar la font]
Naissenças[modificar | modificar la font]
Decèsses[modificar | modificar la font]
1592 - Miquèl Eiquèm de Montanha, pensaire e òme politic de la Renaissença (n.1533)


text:
Sètge de Carcassona (1209)
Lo sètge de Carcassona de 1209 se debanèt dau 1èr au 15 d'aost de 1209 durant la Crosada deis Albigés. Opausèt l'armada crosada ai tropas de Ramon Rogièr Trencavel. Après sa victòria de Besièrs, la Crosada enceuclèt Carcassona que manquèt rapidàment de manjar e d'aiga. Trencavel acceptèt de negociar sa capitulacion e foguèt capturat dins de circonstàncias mau conegudas : capitulacion oficiala, arrestacions pendent lei negociacions ?. Quin cas que sigue, la batalha s'acabèt per lo succès dei Crosats que poguèron conquistar la vila. Puei, en consequéncia deis edictes papaus de predicacion de la Crosada, lei tèrras Trencavel foguèron confiscadas e donadas a Simon IV de Montfòrt per lo legat dau papa.
Aquela decision va cambiar prefondament lo caractèr de l'expedicion que seis objectius van venir subretot politic e non religiós. D'efèct, vengut senhor legitim segon lo drech canonic, Simon de Montfòrt aviá lo drech de conquistar lei fèus Trencavel mentre que lei vassaus ancians de Ramon Rogièr Trencavel que resistiguèron venguèron de rebels. Lei combats seguents de la guèrra foguèron donc fòrça acarnats entre lei partisans de Montfòrt desirós de conquistar de fèus personaus dins lo país e lei senhors occitans refusant d'abandonar sei castèus.


text:
-510
Aquesta pagina concernís l'an -510 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Atenas[modificar | modificar la font]
Après lei prediccions de l'oracle de Dèlfes de l'annada precedenta, intervencion militara d'Esparta qu'entraïnèt l'exil e la fin de la tirania de Hippias. L'oligarquia atenenca foguèt restablida mai lei trèbols sociaus atenencs venguèron tornarmai una question fòrça sensibla.
Africa[modificar | modificar la font]
Cartage[modificar | modificar la font]
En Sicília, Cartage s'opausèt victoriosament a una temptativa grèga de conquistar la totalitat de l'illa.


text:
Vatican
Vatican o la Ciutat de Vatican o la Santa Ses es l'Estat independent mai pichon del Mond (tant en superfícia coma en populacion). Sa superfícia es de 0,44 km². Es un enclavament dins la ciutat de Roma, en Itàlia. Vatican es lo sèti del Papa, lo cap de la Glèisa Catolica. La Ciutat de Vatican inclutz lo puèg de Vatican (Mons Vaticanus, nom d'origina precrestiana), e los Camps de Vatican, ont i a la Basilica de Sant Pèire, la Capèla Sixtina e los Musèus de Vatican. Tanben apertenon a Vatican d'autres edificis romans extèrnes a la Ciutat de Vatican.


text:
Myst
Myst es un videojuec sortit en 1994. Foguèt imaginat per lei fraires Robyn e Rand Miller, desvolopat per Cyan, Inc. e edidat per Brøderbund. Es un juec d'aventura de premiera persona onte lo jogaire incarna « l'Estrangier », un individú teleportat dins l'illa de Myst gràcias a un libre magic. Dèu explorar aqueu mond desconegut, trobar d'autrei libres permetent de se teleportar vèrs d'autreis univèrs e resòuvre l'enigma pausada per dos fraires sarrats dins de libres magics. Lo juec a quatre fin diferentas en foncion dei chausidas realizadas per lo jogaire dins lo corrent de la partida.
A sa sortida, Myst aguèt un succès fòrça important (sièis milions d'unitats vendudas) e recebèt un acuèlh fòrça favorable de part de la premsa especializada[1] [2]. Aqueu succès permetèt de desvolopar quatre seguidas (Riven, Myst III: Exile, Myst IV: Revelation e Myst V: End of Ages) que totalizèron uech milions d'unitats vendudas suplementàrias. De mai, lo sistèma de juec de Myst marquèt una evolucion tant importanta dins l'istòria dau videojuec que s'inventèt l'expression lo genre Myst-Like per designar lei juecs d'aventura basats sus de principis similars.


text:
Astrofisica
L’astrofisica es una branca de l'astronomia que concernís subretot la fisica e l'estudi de las proprietats dels objèctes de l'univèrs (estelas, planetas, galaxias, mitan interstellar per exemple), coma lor luminositat, lor densitat, lor temperatura e lor composicion quimica.
Actualament, los astronòms an una formacion en astrofisica e lors observacions son generalament estudiadas dins un contèxte astrofisic, de biais qu'aquelas doas disciplinas se destrian de mens en mens.
Somari
Disciplinas de l'astrofisica[modificar | modificar la font]
Existís diferentas disciplinas en astrofisica:
- Cosmologia
- Planetologia
- Exobiologia
- Instrumentacion
- Fisica estellara
- Eliosismologia e asterosismologia
- Fisica del mitan interstellar
- Plasmas astrofisics
- Fisica galactica
L’astrofisica essent un subjècte fòrça vast, los astrofisicians utilizan generalament mai d'una disciplina de la fisica, que la mecanica, l’electromagnetisme, la mecanica estatistica, la termodinamica, la mecanica quantica, la relativitat, la fisica nucleara, la fisica de las particulas, la fisica atomica e moleculara.
Istoric[modificar | modificar la font]
Del mai luènh que remontan las donadas istoricas, se tròba de pròvas de l’existéncia de l’astronomia. Pendent longtemps, l’astronomia èra una disciplina plan distinta de la fisica. Dins la pensada aristoteliciana, lo monde celèst tendiá a la perfeccion, amb los còrses celèstes que semblavan d'èsser d'esfèras perfèctas circulant sus d'orbitas perfèctament circularas, alara que lo monde terrèstre sembla condemnat a l’imperfeccion. Aqueles dos mondes podián doncas pas èsser ligats.
Aristarc de Samos (310 AbC. - 250 AbC.) foguèt lo primièr a avançar l’idèa que lo movement dels còrses celèstes se podiá explicar per la rotacion de las planetas del Sistèma Solar (que la Tèrra) a l'entorn del Solelh. Malurosament, a l’epòca, la vision geocentrica de l’univèrs prevaliá e la teoria eliocentrica d’Aristarc foguèt declarada extravaganta e eretica. Aquela vision demorèt fins qu’un astronòm, Nicolau Copernic tornèsse afirmar lo modèl eliocentric al sègle XVI. En 1609, mercé a la luneta astronomica qu'aviá inventat, Galilèu descobriguèt las quatre lunas mai brilhantas de Jupitèr, e mostrèt que viravan totas a l'entorn d'aquela planeta. Aquela descobèrta anava fòrça al contrari del dògma de la Glèisa Catolica de l’epòca. Escapèt a una pena sevèra en pretendent que son òbra èra pas qu'un pur trabalh matematic e doncas purament abstrach, a respècte de la filosofia naturala (la fisica).
A partir de las donadas precisas d’observacions (subretot dempuèi l’observatòri de Tycho Brahe), de recèrcas se faguèron per trobar una explicacion teorica al comportament observat. Dins un primièr temps, solas de leis empiricas foguèron formuladas, coma las leis de Kepler sul movement planetari a la començança del sègle XVII. Qualques ans pus tard, Isaac Newton faguèt lo ligam entre las leis de Kepler e la dinamica de Galilèu. Descobriguèt en efècte que las meteissas leis regissián la dinamica dels objèctes sus Tèrra e lo movement dels astres dins lo Sistèma Solar. La mecanica celèsta, aplicacion de la gravitat newtoniana e de las leis de Newton per explicar las leis de Kepler sus los movements de las planetas, foguèt la primièra unificacion de l’astronomia e de la fisica.
Aprèp qu’Isaac Newton aguèt publicat son libre, Philosophiae Naturalis Principia Mathematica, la navigacion maritima cambièt radicalament. A partir de 1670, lo monde entièr foguèt mesurat amb d’instruments modèrnes donant la latitud e de relòtges. Los besonhs de la Marina provoquèron l’amelioracion progressiva dels instruments e de las observacions astronomicas, donant atal mai de donadas als scientifics.
A la fin del sègle XIX, se descobriguèt que la lutz del Solelh se podiá descompausar en un espèctre de linhas coloradas. D'experiéncias amb de gases caufats mostrèron pus tard que las meteissas linhas èran presentas dins lor espèctre. Aquelas linhas especificas correspondián a un element quimic unic. Aquò foguèt la pròva que los elements quimics presents dans lo Solelh se podián trobar sus Tèrra. En efècte, l’èli foguèt d’en primièr descobèrt dins l'espèctre del Solelh, que son nom, e sonque mai tard sus Tèrra. Al sègle XX, l'espectroscopia (l’estudi d'aquelas linhas espectralas) se desvolopèt, subretot amb las avançadas de la fisica quantica que podiá explicar las observacions experimentalas e astronomicas[1].
Fisica de l'observacion[modificar | modificar la font]
La majoritat de las observacions en astrofisica son efectuadas en utilizant l'espèctre electromagnetic.
- La radioastronomia estúdia los rais cosmics qu'an una longor d'onda superiora a qualques millimètres. Las ondas ràdios son generalament emesas pels objèctes freds, coma los gas interstellars o los nívols de posca. La radiacion microonda del fons difús cosmologic ven de la lutz del Big Bang que subís un desencalatge cap al roge. Los pulsars foguèron detectats d'en primièr per de frequéncias microondas. L’estudi d'aquelas frequéncias demanda de radiotelescòpis fòrça gròs.
- L’astronomia infraroja estúdia las radiacions que lor longor d’onda es tròp granda per èsser visibla e pus pichona que las ondas ràdio. Las observacions en infraroge se fan generalament amb de telescòpis similars als telescòpis optics. Los objèctes astrofisics qu'emeton subretot en infraroge son, subretot, mai freds que las estelas, coma las planetas o ben las galaxias infrarojas per exemple.
- L’astronomia optica es la forma mai anciana de l'astronomia. Los instruments pus corrents son los telescòpis associats a un captor de carga coblada o dels espectroscòpis. Coma l’atmosfèra terrèstra interferís un pauc amb las observacions fachas, l’optica adaptativa e los telescòpis espacials faguèron lor aparicion per obtenir la melhora qualitat d'imatge possibla. A aquela escala, las estelas son fòrça visiblas, e fòrça espèctres quimics pòdon èsser observats dins la composicion quimica d’estelas, de galaxias o de nebulosas.
- L’astronomia dins l'ultraviolet, l'Astronomia dels rais X o dels rais gamma estúdia los fenomèns fòrça energetics coma los pulsars binaris, los traucs negres o los magnetars. Aquelas radiacions penètran dificilament l’atmosfèra de la Tèrra, i a doncas pas que doas possibilitats per las expleitar, los telescòpis espacials e les telescòpis Cherenkov atmosferics. Lo RXTE, lo telescòpi de rais X Chandra e l’observatòri de rais gamma Compton son d'observatòris del primièr tipe. Lo sistèma estereoscopic de nauta energia (HESS) e lo telescòpi MAGIC fan partida de la segonda categoria.
Fòrça pauc de causas situadas a granda distància, levat las radiacions electromagneticas, pòdon èsser observadas dempuèi la Tèrra. Qualques observatòris d’ondas gravitacionalas foguèron bastits mas aquelas ondas son fòrça dificilas de detectar. Existisson tanben qualques observatòris de neutrinos per l’estudi del Solelh, subretot. Los rais cosmics son de particulas de nauta energia que son observadas quand tustan l’atmosfèra terrèstra.
Las observacions diferisson tanben sus l'escala de temps que considèran. Gaireben totas las observacions opticas s'espandisson sus mai d'unas minutas, o oras, de biais que los fenomèns que evoluan pus rapidament qu'aquel interval de temps son pas visibles. Pasmens, las donadas istoricas de qualques objèctes s’espandisson sus de sègles o de millenaris. Las observacions ràdio, elas, se concentran sus d'eveniments a l’escala de la millisegonda (pulsar millisegonda) o combina las donadas de mai d'uns ans. Las informacions obtengudas a aquelas diferentas escalas permeton d'accedir a de resultats diferents.
L’estudi del Solelh nòstre ten una plaça particulara dins l’astrofisica d'observacion. De fach de la granda distància que se tròban las autras estelas, los detalhs que se pòt acquerir sul Solelh son fòrça mai importants que poiriam observar sus las autras estelas. La compreneson del Solelh es tanben un guide per nòstre coneissença de las autras estelas.
L’evolucion estellara, lo subjècte qu'estúdia cossí càmbian las estelas, es sovent modelizada en plaçant los diferents tipes d’estelas a lor posicion sul diagrama de Hertzsprung-Russell. Aquel diagrama representa l’estat d’un objècte estellar, de sa naissença a sa disparicion. La composicion materiala dels objèctes astronomics pòt sovent èsser estudiada en utilizant:
- l'espectroscopia
- la radioastronomia
- l’astronomia neutrino
Astrofisica teorica[modificar | modificar la font]
Los astrofisicians utilizan una granda varietat d’aisinas coma los modèls analitics o la simulacion numerica sus ordinator. Cada aisina a sos avantatges. Los modèls analitics d’un processus son generalament melhors per obtenir lo foncionament intèrne. Los modèls numerics, eles, pòdon revelar l’existéncia de fenomèns e d’efèctes que se poirián pas veire autrament[2],[3].
Los teoricians en astrofisica ensajan de crear de modèls teorics e de comprendre las consequéncias observablas d'aqueles modèls. Aquò ajuda los observators a cercar las donadas que pòdon negar un modèl o ajudar dins la causida entre d'alternativas o modèls contradictòris.
Los teoricians ensajan tanben de produire o modificar de modèls per prene en compte de donadas novèlas. En cas de contradiccion, la tendéncia generala es d'ensajar de far de modificacions minimas del modèl per l'adaptar a las donadas. Dins de cases, una granda quantitat de donadas incoerentas de repeticion pòt menar a l'abandon total d'un modèl.
Los subjèctes estudiats pels teoricians en astrofisica inclusent l’evolucion e la dinamica estellara, la formacion de las galaxias, las estructuras materialas de granda escala de l’Univèrs, l’origina dels rais cosmics, la relativitat generala e la cosmologia fisica, amb l’ajuda de la teoria de las còrdas e la fisica de las particulas. L’astrofisica relativista servís d’aisina per evaluar las proprietats de las estructuras de granda escala. Per aquelas estructuras, la gravitacion a un ròtle important dins los fenomèns fisics estudiats e servís de basa per la fisica dels traucs negres e l’estudi de las ondas gravitacionalas.
D'entre las teorias estudiadas e los modèls reconeguts en astrofisica, se pòt trobar lo Modèl ACDM qu'inclusís lo Big Bang, l’inflacion cosmica, la matèria negra e las teorias fondamentalas de la fisica.
Qualques exemples de processus:
L'energia sombra e la matèria negra son actualament los principals subjèctes de recèrca en astrofisica, essent donat que lor descobèrta e la controvèrsia sus lor existéncia es eissida de l'estudi de las galaxias.
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ (en)Frontiers of Astrophysics : Workshop Summary, H. Falcke, P. L. Biermann
- ↑ (en)H. Roth, A Slowly Contracting or Expanding Fluid Sphere and its Stability, Phys. Rev. (39, p;525–529, 1932)
- ↑ A.S. Eddington, Internal Constitution of the Stars
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Articles connèxes[modificar | modificar la font]
- Astronomia
- Accelerator de particulas
- Cosmologia
- Observatòri de París
- Institut d'astrofisica de París
- Table des constantes astrophysiques
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- (fr)Servici d'astrofisica del CEA
- (en)Cosmic Journey: A History of Scientific Cosmology from the American Institute of Physics
- (en)Virtual Institute of Astroparticle Physics
- (fr)Formations en astronomie et astrophysique, Observatòri de París
- (en)Prof. Sir Harry Kroto, NL, Astrophysical Chemistry Lecture Series. 8 Freeview Lectures provided by the Vega Science Trust
- (en)'The Mathematician Who Can't Add Up' Cosmologist Emma King Freeview 'Snapshots video' by the Vega Science Trust
- (en)Stanford Linear Accelerator Center, Stanford, California
- (en)Institute for Space Astrophysics and Cosmic Physics
- Lo site de l'ARENA


text:
Elvange (Mosèla)
Elvange es una comuna francesa, situada dins lo departament de Mosèla e la region de Lorena.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
- Dépendait De l'anciana província de Lorraine.
- Parteja de la distincion entre lo pòrti de Lorraine e Jean Hartmann Seltzer fins en 1662.
- Dépendait de l'ancienne province de Lorraine.
- Partage de la seigneurie entre le duc de Lorraine et Jean Hartmann Seltzer jusqu'en 1662.


text:
1228
Aquesta pagina concernís l'an 1228 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Prolongament de la trèva concluda l'annada precedenta amb Anglatèrra per una annada suplementària. Dins lo sud, Blanca de Castelha mandèt de mercenaris per renfòrçar l'armada d'Humbert de Beaujeu totjorn blocada per lei fòrças dei senhors occitans. Amb aquelei renfòrç, Humbert de Beaujeu adoptèt una tactica novèla : la destruccion sistematica dei culturas tolosencas que representavan una fònt de revenguts importanta per leis abitants (→ 1229).
Euròpa[modificar | modificar la font]
Mond[modificar | modificar la font]
Arts[modificar | modificar la font]
Arquitectura[modificar | modificar la font]
Acabament de la Granda Mosqueta de Divrigi que venguèt famosa per l'importància de seis ornamentacions exterioras. Foguèt classada au Patrimòni Mondial de l'Umanitat en 1985.


text:
Mérélessart
Mérélessart es una comuna francesa, situada dins lo departament de Somme e la region de Picardia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Mérélessart A situat entre Hallencourt (al Nòrd) e Wiry-a lo-Mont (al Sud) sus la rota départementale "RD 21" e al Nòrd de l'ais Es-Oèst de Airaines a Oisemont (la "RD 936").
Mérélessart est situé entre Hallencourt (au Nord) et Wiry-au-Mont (au Sud) sur la route départementale "RD 21" et au Nord de l'axe Est-Ouest d'Airaines à Oisemont (la "RD 936").


text:
Wirwignes
Wirwignes es una comuna francesa, situada dins lo departament del Pas de Calais e la region del Nòrd-Pas de Calais.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
La municipalitat fa partida del Parc natural regional dels Caps e Marais de Opale. Se situa a aperaquí 14 km de la façada littorale (Còsta de Opale e Mange)[1].
La commune fait partie du Parc naturel régional des Caps et Marais d'Opale. Elle se situe à environ 14 km de la façade littorale (Côte d'Opale et Manche)[1].
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ 1,0 1,1 Localizacion de Wirwignes sul luòc de Carmen Error de citacion : Invalid
tag; name "carmen" defined multiple times with different content


text:
Decret d'Alhambra
Lo Decret d'Alhambra es l'edicte d'expulsion dels jusieus, signat lo 31 de març de 1492 pels Reis Catolics Isabèl I de Castelha e Ferrand II d'Aragon, après la casuda del Reialme de Granada. Lo decret comandava la conversion o l'expulsion de totes los jusieus d'Espanha abans lo 31 de julhet de 1492, e causèt lor diaspòra per Magrèb, Euròpa e l'Empèri Otoman, ont trobèron lo refugi del soudan Bazajet II. Los que partiguèron temptèron de recuperar lors crèdits e de vendre lors bens abans lor partença, lèu-lèu e a pèrda.


text:
Ostal Blanc
L'Ostal Blanc (var. Ostau Blanc) (The White House en anglés) es la residéncia oficiala e lo luòc de trabalh del president dels Estats Units. Aqueste bastiment blanc es situat al 1600 Pennsylvania Avenue NW a Washington, DC. Es l'immòble mai visitat del mond amb 5000 visitaires per jorn, 1 825 000 visitaires per an.
A l'origina, aqueste bastiment èra apelat palais presidencial, castelet executiu o castelet presidencial. La femna del president Madison, Dolley Madison, l'apelava lo Castèl del President. Es lo president Theodore Roosevelt en 1901 que bailèt lo nom d'Ostal Blanc a aqueste bastiment.


text:
L'Avereit de Comenge
L'Avereit de Comenge[1][2] ( Lavelanet-de-Comminges en francés) es una comuna gascoa de Volvèstre, situada dins lo departament de la Nauta Garona e de la region Miègjorn-Pirenèus.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Anciana bastida de l'airal urban de Tolosa situada en Volvèstre a 32 km al Sud de Murèth e a 50 km al sud de Tolosa, accès per l'A64 sortida 24.
Istòria[modificar | modificar la font]
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Personas ligadas a la comuna[modificar | modificar la font]
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Patrici Pojada, Repertòri toponimic de las comunas de la region Miègjorn-Pirenèus, Nouvelles Éditions Loubatières, 2009, ISBN 978-2-86266-573-3
- ↑ Sit Toponimia occitana
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- Portal de Lengadòc
-
Comenge )
|arrondiment=Arrondiment de Murèth
(


text:
Nicanor Duarte Frutos
Óscar Nicanor Duarte Frutos (Coronel Oviedo, 11 d'octobre de 1956) es un politician paraguaian. Foguèt president de Paraguai del 15 d'agost de 2003 al 15 d'agost de 2008, encara que presentèt sa demission lo 23 de junh d'aquel an. Son eleccion representèt un cambiament considerable que per primièr còp lo president del país èra pas catolic. La proximitat d'aqueste al protestantisme causèt divèrsas polemicas dins lo país, tradicionalment catolic. A mai son govèrn se vegèt implicat dins qualques cases de corrupcion, de trafic d'influéncias sens comptar las confrontacions constantas amb la premsa.


text:
Neufvillage
Neufvillage es una comuna francesa, situada dins lo departament de Mosèla e la region de Lorena.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
- Vilatge creat al començament de la XVIIen sul ban de Vahl, destruit l'an 1635, repeuplé en 1666.
- Fasiá totjorn partida de la parròquia de Francaltroff.
- Village créé au début du XVIIen sur le ban de Vahl, détruit en 1635, repeuplé en 1666.
- Faisait toujours partie de la paroisse de Francaltroff.