text:
Motor de combustion
Un motor de combustion es un mecanisme que produtz una fòrça motritz per la transformacion de l'energia d'un combustible.
Somari
Tipes de motors de combustion[modificar | modificar la font]
Totes los motors se compausan d'una maquinariá e d'un fluid de trabalh. Lo fluid de trabalh, normalament un gas, es el que transpòrta la calor del foguièr caud al foguièr freg de tal biais qu'obtenèm un trabalh. En particular, los motors de combustion utilizan coma foguièr caud una reaccion quimica exotermica o combustion. Segon cossí utilizam aqueste fluid de trabalh, podèm classificar los motors.
Segon lo cicle[modificar | modificar la font]
De cicle tancat[modificar | modificar la font]
Lo fluid de trabalh se recicla entre lo foguièr freg e lo foguièr caud, sempre es lo meteis gas. Aital se pòt utilizar un fluid "de dessenh", CFC's, sòdi liquid, mercuri, CO2 etc.. mas lo problèma es que devèm refregir lo fluid dins un foguièr freg.
De cicle dobèrt[modificar | modificar la font]
Lo fluid de trabalh ven de l'exterior, es caud, passa al foguièr freg e se libèra dins l'atmosfèra. Dins cada cicle, lo fluid de trabalh es renovelat. Lo fluid de trabalh sempre serà l'aire de l'atmosfèra devèm trabalhar amb las proprietats d'aqueste, l'avantatge es que nos devèm pas preocupar del foguièr freg.
Segon la combustion[modificar | modificar la font]
De combustion extèrna[modificar | modificar la font]
Los gases resultants de la combustion dintran pas dins lo motor. Servisson per escalfar lo fluid de trabalh al mejan d'un intercambiaire de calor. Exemples: (cicle dobèrt) maquina de vapor, (cicle tancat) Motor Stirling, turbinas de vapor.
De combustion intèrna[modificar | modificar la font]
Los gases resultants de la combustion forman una part del fluid de trabalh del motor. Exemples: motors Otto, Dièsel, turbinas de gas (reactors). Totes aquels de cicle dobèrt.
Exemples[modificar | modificar la font]
Dins los trins de vapor, utilizan un forn per escalfar una caudièra plena d'aiga. Es la vapor generada que dintra dins los pistons e efectua lo trabalh, pas lo fum de la combustion. A mai es de cicle dobèrt per que un còp utilizada la vapor, se bandit al exterior, cal tornar metre mai d'aiga per generar mai de vapor.
D'unes reactors nuclears utilizan lo sòdi coma fluid de trabalh. S'escalfa dins lo reactor se vaporiza e s'injècta directament dins las turbinas. Solide, se daissa pas escapar dins l'atmosfèra, mas es refregit amb d'intercambiaire de calor e amb d'aiga de mar, la vapor se condensa e se torna a utilizar. Mas es pas un motor de combustion, es de cicle tancat.
Motors de combustion intèrna[modificar | modificar la font]
Dins lo cas de las automobilas lo piston es unit a una bièla e aquesta fa de palanca sus un virabiquí qu'es un ais que convertís lo movement linear en un movement continú de rotacion.
Motors de quatre temps[modificar | modificar la font]
- Fasa d'admission per chucadís d'aire e combustible
- Fasa de compression amb la valvula tancada
- Fasa d'explosion o combustion quand s'arriba a la relacion maximala de compression
- Fasa d'expulsion de gases
Motors de dos temps[modificar | modificar la font]
Fòrça similars als de 4 temps. Dins la fasa d'expulsion dels gases, tanben se fa l'admission de combustible, aital, las fasas 4 e 1 se fan al meteis temps. Normalament, lo cap del piston e la cambra de combustion tenon una forma conica per evitar que los gases de dintrada e de sortida se barregen. Pasmens, sempre demòran de residús de la combustion e s'escapa une part de combustible sens cremar. An una relacion pes/poténcia fòrça bona, mas son pauc eficients.


c: text/html

text:
972
Cronologia mensuala:
Gen - Feb - Mar - Abr - Mai - Junh
Julh - Ago - Set - Oct - Nov - Dec
Cronologias tematicas:
Literatura - Musica - Sciéncia - Espòrt
Aquesta pagina concernís l'an 972 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Empèri Bizantin[modificar | modificar la font]
Invasion bizantina de la Mesopotamia Auta.
Polonha[modificar | modificar la font]
Batalha de Cedynia entre lei Polonés de Mieszko Ier e l'armada saxòna d'Odo Ier. S'acabèt per una victòria dei Polonés que li permetèt de renfòrçar sa frontiera occidentala. Es la batalha pus anciana coneguda de l'istòria de Polonha.
Africa[modificar | modificar la font]
Califat Fatimida[modificar | modificar la font]
Començament d'atacas dei Karmates — de dissidents dau chiisme — còntra Egipte. Entraïnèt doas annadas de guèrra dins la region fins a 974.
Asia[modificar | modificar la font]
Empèri Song[modificar | modificar la font]
Restauracion dau sistèma de l'examen imperiau per intrar au sen de l'administracion chinesa.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Colongas
Colongas[1] (Collongues en francés) es una comuna occitana dau Comtat de Niça, situada dins lo departament dei Aups Maritims e la region de Provença-Aups-Còsta d'Azur.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Jol Ancian Regim, la comunitat de Colongas dépendait de la sénéchaussée de Castellane (actualas Alpes-de-Anautita-Provence)[2].
Sous l’Ancien Régime, la communauté de Colongas dépendait de la sénéchaussée de Castellane (actuelles Alpes-de-Haute-Provence)[2].
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Comunas dei Aups Maritims - Sit de Laurenç Revest
- ↑ Error de citacion : Balisa
incorrècta ; pas de tèxte per las referéncias nomenadas
histo_sous-pref.


text:
Champallement
Champallement es una comuna francesa, situada dins lo departament de la Nièvre e la region de Borgonha.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
- La bourgade gallo-romaine de Compierre se #desvolopar entre la Modèl:S2, sus la via romaine de Entrains a Autun.
- Campus Alemannus vèrs 1060.
- Châtellenie En comportant setze fiefs, 327 abitants e sièis fièras importantas en 1859.
- Geoffroy De Champallement #venir avesque de Aussèrra en 1052, e los sieus neveux Hugues II e Hugues III d'avesques de Nivèrns.
- La bourgade gallo-romaine de Compierre se développa entre le Modèl:S2, sur la voie romaine d'Entrains à Autun.
- Campus Alemannus vers 1060.
- Châtellenie comportant seize fiefs, 327 habitants et six foires importantes en 1859.
- Geoffroy de Champallement devint évêque d'Auxerre en 1052, et ses neveux Hugues II et Hugues III évêques de Nevers.


text:
Pempont
Pempont en breton ( Paimpont en francés) es una comuna bretona, situada dins lo departament d'Ille et Vilaine e la region de Bretanha.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Situada tot a l'oèst del departament de Ille-e-Vilaine, es contiguë sus la mitat de la siá périphérie amb los departaments dels Còstas-de Armor e del Morbihan. En aquel, la municipalitat de Guer es sustot cobèrta per las landes #qu'esperlongan al sud los feuillus del bòsc de Paimpont pròpiament dicha. Lo riu del Aff servís de limit communale e délimite egalament lo Camp de Coëtquidan, terren de entraînement reservat als militars e escolans de las tres escorras de militaras #que se son implantats a Guer a la fin de la guèrra de 1939-1945.
Amb mai d'onze mila ectaras, es la mai granda municipalitat del departament. En arribant a unitat|17|km}}, lo sieu ais oèst-es es mai grand que l'ais nòrd-sud. Cap al bourg convergisson de divèrsas rotas départementales, l'accès principal a aquela municipalitat en se situant al sud-es per la sortida de las quatre-vias N 24 al nivèl de Plélan-lo-Grand. Lo nombre d'abitants a #èsser globalement constant o en leugièr aument dempuèi la XVIIen sègle fins en 1850 (aperaquí 3 500 personas vivon alavetz a Paimpont). A partir d'aquela data, se lo bourg a ganhat regularament qualques abitants, los pòbles s'an despoblat lentament, mas constantament. A la fin de la XXen sègle, los abitants son pas gaires mai de quinze #cent #que tres #cent pel bourg.
Située tout à l'ouest du département d'Ille-et-Vilaine, elle est contiguë sur la moitié de sa périphérie avec les départements des Côtes-d'Armor et du Morbihan. Dans celui-ci, la commune de Guer est surtout couverte par les landes qui prolongent au sud les feuillus de la forêt de Paimpont proprement dite. La rivière de l'Aff sert de limite communale et délimite également le Camp de Coëtquidan, terrain d'entraînement réservé aux militaires et élèves des trois écoles militaires qui se sont implantées à Guer à la fin de la guerre de 1939-1945.
Avec plus de onze mille hectares, c'est la plus grande commune du département. Atteignant 17 km, son axe ouest-est est plus grand que l'axe nord-sud. Vers le bourg convergent plusieurs routes départementales, l'accès principal à cette commune se situant au sud-est par la sortie de la quatre-voies N 24 au niveau de Plélan-le-Grand. Le nombre d'habitants a été globalement constant ou en légère augmentation depuis le XVIIen siècle jusqu'en 1850 (environ 3 500 personnes vivent alors à Paimpont). À partir de cette date, si le bourg a gagné régulièrement quelques habitants, les villages se sont dépeuplés lentement, mais constamment. À la fin du XXen siècle, les habitants ne sont guère plus de quinze cents dont trois cents pour le bourg.
Istòria[modificar | modificar la font]
Lo monastèri fondat a la VIIen sègle per Judicaël n'es vengut abbaye La nòstra-Madama de Paimpont a la XIIIen. Longtemps lo bourg i aguèt pas constituit que del abbaye amb las siás bastissas mancomunats talas que lo hôtellerie pel accueil dels pelegrins, del cementèri e de qualques abitacions.
Aquel es pas #qu'al cors de la XIXen sègle, plan après la venta de la abbaye coma plan nacionala l'an 1790, que lo bourg #començar a prene la physionomie #que se lududes coneis uèi.
Le monastère fondé au VIIen siècle par Judicaël est devenu abbaye Notre-Dame de Paimpont au XIIIen. Longtemps le bourg ne fut constitué que de l'abbaye avec ses bâtiments associés tels que l'hôtellerie pour l'accueil des pèlerins, du cimetière et de quelques habitations.
Ce n'est qu'au cours du XIXen siècle, bien après la vente de l'abbaye comme bien national en 1790, que le bourg commença à prendre la physionomie qu'on lui connaît aujourd'hui.


text:
Batalha de Peitieus (1356)
La batalha de Peitieus se debanèt lo 19 de setembre de 1356 durant la Guèrra de Cent Ans. Opausèt una armada anglesa de 7 000 òmes dirigits per lo Prince Negre a una armada francesa de 15 000 òmes menats per lo rèi Joan II (1350-1364). Fòrça murtriera per lei dos camps, s'acabèt per una desfacha francesa marcada per la captura dau rèi e la mòrt d'unei senhors francés importants coma lo duc de Borbon o lo Conestable de França.
La captura dau rèi marquèt lo començament d'una crisi intèrna en França en causa de l'afebliment de l'autoritat centrala e de la pèrda de prestigi de la noblesa. En 1360, foguèt signat lo tractat de Brétigny per liberar Joan II en cambi de concessions territòrialas importantas.


text:
Catalisador
En quimia, un catalisador (del grèc: kataλύtnς, catalytēs), es una substància qu'aumenta la velocitat d'una reaccion quimica, mas que se consumís pas dins la reaccion.
Existisson dos tipes de catalisadors,
- Omogenèu: se tròban dins la meteissa fasa que los reactius e productes. Los catalisadors omogenèus reagisson amb un o mai d'un reactiu per formar un intermediari que après va evoluir cap als productes finals de la reaccion. Per exemple,
- A + C -> AC
- AC + B -> AB + C,
- ont A, B son los reactius, C es lo catalisador, AC es un intermediari de reaccion e AB es lo producte.
- Eterogenèu: se tròban dins una fasa diferenta dels reactius e productes. Lo cas abitual es lo d'un catalisador solid e de reactius e productes en solucion. Los reactius son adsorbits a la superfícia del catalisador, de tal biais que qualques ligams quimics s'aflaquisson en permetent l'evolucion cap als productes.
A nivèl energetic la foncion del catalisador es de demenir l'energia de l'estat de transicion, doncas l'energia d'activacion de la reaccion. Los catalisadors principals son los metals de transicion, que sián jos la seuna forma metallica o formant de complèxes.
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
- Enzim - biocatalisadors


text:
Dam
Lo Dam (Dama dama) es un mamifèr artiodactil romiaire de la familha dels cervids, lo mascle pòrta de grandas banas planas e palmadas.
Somari
Caracteristicas principalas[modificar | modificar la font]
Morfologia[modificar | modificar la font]
Lo dam es un animal de talha mejana. Los mascles mesuran 140-160 cm de longor, 80-95 cm de nautor al garròt e lors peses varian de 40 a 85 kg (60 kg en mejana). Las femes son mai pichonas e mai leugièras. Mesuran 100-120 cm de longor, 70 a 80 cm de nautor al garròt per un pes de 25 a 45 kg (35 kg en mejana).
Son pel es abitualament rossenc, amb de tacas blancas en estiu, bruna en ivèrn, mas pòt anar de blanc al gaireben negre. Lo culat es blanc limitat par de linhas negras exterioras. La coa se mòu de contunh. Existís tanben de dams totes negres, es en fach de cases de melanisme per qualques animals, que caracteriza un cambi de color del pel virant al tot negre. I a tanben de dams blancs, que son de cases de leucistisme o d'albinisme.
Sol lo mascle pòrta de banas planas palmadas, que cason cada an en abril/mai; lor pes pòt capitar 7 kg.
A l'estat salvatge, lo mascle viu en pichons grops separats. Mascles e femes se jònhon pel bram que se fa fin d'octòbre començament de novembre. Lo son donat alara pel dam es coma un rangòl gutural, semblant a aquel del cèrvi, mas fòrça mens fòrt.
L'ausida e l'odorat del dam son completats per una vista diurna excepcionala, la vista nocturna èssent mendra. Se pòt determinar l'edat d'un dam per l'usura dels caissals.
Lèstes e subtes en cas de dangièr, los dams pòdon corrir fins a 48 km/h[1] sus de cortas distàncias (essent naturalament mens musclats que lors cosins cabròls e cèrvis, son mens rapids). Los dams pòdon tanben far de sauts fins a 1,75 mètres de naut e fins a 5 mètres de long. En captivitat, cal montar una clausura d'al mens de 2 mètres.
Alimentacion[modificar | modificar la font]
Lo dam es subretot erbivòr; se noirrís d'èrbas, de brots, de fuèlhas, d'aglans, de castanhas mas tanben de fruches, de baias e borrons. L'ivèrn, manja d'èdra, de romecs, de vescs, de ruscas, de genèsts e de bauca seca (fen).
Reproduccion[modificar | modificar la font]
Los mascles son solitaris e jònhen de femes qu’al moment qu'aquelas son de gèst que se fa en octòbre novembre. Entre eles se combaton per las prene. Enseguida, lo mascle se causit un territòri que termina amb son urina, e en fretant los arbres mejans las seunas ramuras, dona de brams raucs per apelar las femes. La gestacion de la dama es de 8 meses. Un cervon naís, a vegadas dos, al mes de junh/julhet. Las banas dels mascles capitan lor mai grand desvelopament en setembre e cason en mai.
Longevitat[modificar | modificar la font]
Lo dam pòt viure fins a 25 ans en captivitat, mas dins los climas del nòrd de l'Euròpa, sa durada de vida mejana es de 16 ans.
Distribucion[modificar | modificar la font]
Los dams son originaris de l’èst del Bacin Mediterranèu de l'Orient Mejan fins a l'Itàlia, mas foguèron implantats dempuèi l’Antiquitat per tot l'entorn mediterranèu e globalament dins tota l'Euròpa.
Coma pel cèrvi Sica, en Euròpa, l'essencial de las populacions salvatges actualas se trapan en Euròpa centrala e resulta d'implantacion de l'Edat Mejana. D'escapats de las clausuras e dels pargues fondèron de populacions selvancas, modèstas perque recentas. Per exemple en França, segon lo malhum francés « Ongulats salvatges », en 2007, 25 populacions de dams foguèron comptadas[2].
Abitat[modificar | modificar la font]
Lo biotòp classic dels dams es la selva plantada clar de fulhats, las pradas e las regions arboscassidas que viu en ardada capitada per una vielha feme.
Espècia vesina[modificar | modificar la font]
Una espècia vesina lo dam Persan (Dama mesopotamica), un pauc mai grossa, s’isolèt dins las selvas de Orient Mejan al sud d’Iran e en Iraq.
Lo dam e l'òme[modificar | modificar la font]
A l'Edat Mejana, los dams constituiguèron una font importanta de vianda per las populacions paleoliticas del Kebarian (17 000 - 10 000 AbC.) alara qu’al Natofian (Epipaleolitic) avián ja fòrça mermat.
La cervèla del dam foguèt, un temps, jol vam de Francesco Redi, mètge italian del sègle XVII, un plat dels melhors dins qualques còrts italianas[3].
De produches coma las bòtes, los gants, los capèls, las vèstas e mai vestits son fach de cuèr de dam. Se sona tanben dam un biais de cuèr, venent pas obligatòriament d'aquel animal.
Galariá[modificar | modificar la font]
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ (fr)Los Dams del Ranch d'Amérique
- ↑ (fr)Saint-Andrieux C., Pfaff E. [2009]. « Inventaris del dam e del cèrvi sika a l’estat liure dins las comunas de França en 2007 ». Réseau Ongulés sauvages, Lèta d’informacion 13 : 8-9 (2 p., 2 fig., 2 tab.).
- ↑ (fr)Camporesi P, Chairs lourdes et visqueuses, dins Le Goût du chocolat, l'art de vivre au XVIIIe siècle, ed:Taillandier, col:Texto, p:81-92
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- Referéncia ITIS : TSN 552472 Dama dama (Linnaeus, 1758) (en)


text:
Analema
L'analema es la corba que descriu las posicions successivas del Solelh dins una meteissa ora pendent un an observada dempuèi una meteissa posicion. Se cada jorn de l'an, a miègjorn, marcam la posicion del Solelh, pendent un an aurem obtengut una corba, qu'a una forma aproximativa de uèit.
La posicion del Solelh observada càmbia cada jorn a causa de l'inclinacion de l'axe de la Tèrra e a causa de l'excentricitat de l'orbita terrèstra. La compausanta axiala de l'analema mòstra la declinason del Solelh mentre que la compausanta transversala ofrís una informacion sus l'equacion del temps, la diferéncia entre lo temps solar aparent e lo temps solar mejan.


text:
Bandièra basca
L'ikurrinha (o ikurrina en basc, amb una prononciacion coma o indica la grafia occitana) es la bandièra de la Comunautat Autonòma Basca (Espanha) e tanben la que es estat adoptada pel País Basc.
Foguèt creada en 1894 pels fraires Luis e Sabino Arana (lo fondaire del Partit Nacionalista Basc), e a la debuta correspondiá, dins tota la tièra de bandièras que dessenhèron, a la que identificava lo territòri de Biscaia. Mai tard passèt a representar la totalitat del País Basc, o coma se disiá en aquel moment, Euzkadi (las sèt províncias, valent a dire, Alaba, Biscaia, Guipuscoa, Navarra, la Bassa Navarra, Sola e Labord). A partir de la constitucion de la Comunautat Autonòma Basca, o Euskadi, s'adoptèt coma bandièra oficiala d'aquesta entitat.
Coma o explicava Arana (per exemple, en 1895, dich per un personatge biscaïn a La bandera fenicia), en dessenhar la bandièra s'inspirèt de l'escut de Biscaia: A un fons roge, color de la senhoriá de Biscaia e, segon Arana, color de l'ancian fons de l'escut. Sus aqueste fons, se superpausa una aspa verda, simbòl de l'apòstol Sant Andreu, sant patron de Biscaia en aquel temps, presa de las sèt croses de la bordura de l'escut. Se ditz que simboliza l'independéncia biscaïna per èsser arribada lo jorn de Sant Andrieu la victòria d'Arrigoriaga contra los espanhòls.
A la crotz de Sant Andrieu es superpausada una crotz blanca, simbòl de la religion catolica, coma la qu'apareis inserida al roure de l'escut. Aqueste òrdre dins la situacion de las croses significava que la legislacion biscaïna se deviá "supeditar en un tot a las leis religiosas e moralas".
Aqueste ensems ramenta la bandièra britanica, e benlèu aquesta semblança es pas una coïncidéncia vist qu'Arana teniá una admiracion granda cap a Escòcia, que la bandièra d'aqueste país es tanben un aspa de Sant Andrieu, blanca sus un fons blau. Una autra interpretacion afirma que l'aspa verda representa l'Arbre de Guernica e la conjoncion de las linhas orizontalas, verticalas e diagonalas sul fons roge, l'escut de Navarra.
Lo mot ikur'ina es tanben una creacion d'Arana, un neologisme que proven d'ikur (simbòl en basc) que voliá traduire al basc lo mot espanhòl bandera (comparable a mai amb la votz catalana senyera). Dins la practica s'usava només, tant en espanhòl coma en basc, per se referir a aquesta ensenya en concret. Actualament la grafia mai comuna es ikurrin(a) en basc.
Arana dessenhèt d'esbòsses de bandièras per d'autres territòris basques, mas se capitèt pas de las difusar. L'ikurrinha, inicialament lo simbòl de Biscaia per l'entorn jeltzale, venguèt en qualques annadas lo simbòl del País Basc, en fòrabandir de simbòls mai ancians coma lo lauburu o l'arrano beltza (agla negra) del Reialme de Navarra.
S'adoptèt coma ensenya oficiala del País Basc en 1934, pasmens foguèt illegalizada pel govèrn militar sortit del còp d'Estat contra la legalitat republicana en 1936. Pendent la dictatura de Francisco Franco son exibicion èra durament reprimida en Espanha, çò que la faguèt venir un simbòl antifranquista. En part per aquesta rason, anèt en se popularizar mai e mai dins lo País Basc francés.
Pendent lo començament de la transicion espanhòla aprèp la mòrt de Franco, son exibicion contunhava d'èsser castigada en qualques ocasions, mas la pression tombava pauc a cha pauc. Per exemple, lo 5 de decembre de 1976, a la debuta d'una partida de fotbòl entre la Real Sociedad de Sant Sebastian e l'Athletic Club de Bilbao, los capitanis d'ambedoas equipas sortiguèron sul terren en auborar una ikurrinha, sens se far embarrar. Lo 19 de genièr de 1977 se tornèt permetre son emplèc en Espanha, e en 1979 l'estatut de la Comunitat Autonòma Basca la reconeguèt coma bandièra oficiala.
Las proporcions de la bandièra d'Euskadi foguèron reguladas pels Decrets de 19-10-36 modificat per Decret de 24-10-36, qu'establiguèt la proporcion 28:50, essent confirmada per l'acòrd del Conselh general basc de 18-12-78 publicat lo 15-1-79. Dins lo Bulletin Oficial del Pais Basc del 26-10-99 foguèt publicada la nòrma qu'establís las colors e proporcions:
- Roge Pantone 485C
- Verd Pantone 347C
La proporcion definís la nautor de la bandièra coma lo 56% de la seva llargada. La crotz e l'aspa seràn d'una amplada equivalent al 8,6% de la longor.
Es emplegada tanben pels nacionalistas basques en Navarra e al País Basc francés, a mai siá pas oficiala.
[modificar | modificar la font]
Dins la Comunitat Forala Navarra, principalament dins l'airal bascofòn, maitas comunas ensenhavan la ikurrinha sus sas façadas: la de Leiza, per exemple, o fasiá dempuèi la legalizacion de la bandièra en 1977. Aquesta situacion cambièt aprèp de que en 2003 lo Parlament de Navarra aprovèsse la Lei Forala de Simbòls de Navarra. Aquela lei obliga totas las entitats de l'Administracion locala de Navarra a ensenhar la bandièra de Navarra a l'exterior de totas sas seus e edificis de servicis publics, e tanben dins los burèus e salons de plens corporatius e enebís qu' ondegen cap autra bandièra que l'oficiala de cada entitat locala, la bandièra oficiala de Navarra, la d'Espanha, e la de l'Union Europèa, franc per de rasons de protocòl pendent d'actes d'afrairament o de visitas oficialas d'autoritats d'un autre país, comunitat autonòma o entitat locala. En s'apiejar sus aquesta lei, las autoritats foralas denoncièron e demandèron l'inabilitacion d'alcaldes que permetián de metre d'ikurrinhas suls edificis municipals.
Es per aquesta rason que qualques ajuntaments navarreses ne recorrisson a convidar de conselhièrs de la comunitat autonòma del País Basc pendent sas fèstas localas, e aital se pòt penjar d'un biais legal l'ikurrinha sus las façadas de las casas consistorialas. D'autres ajuntaments navarreses plaçan lo drapèl en un luòc public destacat estrangièr al consistòri, coma se fa en divèrses municipis de la Comunitat Autònoma Basca, on si-ben es legal que l'ikurrinha ondege sus la façada, mas sonque quand es situada la bandièra espanhòla a un endrech privilegiat. Fòrça autras comunas navarresas se limitan a far airejar las bandièras oficialas.
L'ikurrinha es tanben un dels elements qu'apareisson sus la bandièra de Sant Pèire e Miquelon (Saint-Pierre-et-Miquelon), collectivitat francesa d'America del Nòrd, representant son eiretatge cultural basc.
La bandièra de l' arrano beltza representa pas los basques mas al contrari la soma dels territòris basques. Se pensa que l'agla negra o arrano beltza foguèt lo simbòl de la dinastia vascona coneguda per Ximena que va governar lo reialme de Navarra e los territòris èuscars durant de sègles fins a l'arribada de la dinastia champanesa. Foguèt prepausada en 1977 coma bandièra per Navarra, en luòga de la bandièra roja de cadenas, mas foguèt pas acceptada.Mas sul pic foguèt prepausada coma bandièra de Navarra (Nauta e Bassa), la Comunautat Autonòma Basca e los territòris de Labord e Sola.


text:
Pato
Lo pato qu'ei un espòrt equèstre argentin. Que's pòt simplificar en disent qu'ei au basquetbòl çò que lo polo qu'ei au hòquei sus pelosa ; aquò que vòu díser que lo pretzhèit deus cavaèrs qu'ei de gahar un balon provesit de cinglas de cuer, de'u se guardar (en bèth respectar la règla deu jòc qui vòu que lo balon e deu poder estar panat per un jogador de l'equipa advèrsa) e de l'arronçar dens un anèth apitat au cap deu camp advèrs.
Las soas originas que remontan au sègle XVI. Los cavaèrs, alavetz, que devèvan gahà's e s'emportar un guit entàu hicar en un lòc precís. Lo jòc qu'èra cruel puish que lo guit (pato en castelhan) qu'èra hicat viu dens ua borsa o dens un tistèth e que la quita vita deus cavaèrs (qui podevan estar hèra numerós) qu'èra miaçada per la violéncia deu jòc o peus reglaments de comptes qui, en çò deus gauchos d'autes còps, be's reglavan au cotèth. Per aquesta rasons, lo 20 d'agost de 1790 lo vicerei Arredondo que vedó la practica deu jòc e la glèisa que dehenó d'enterrar degun qui hosse mort en i jogant. En bon dehensor de la glèisa, lo govèrn de Juan Manuel de Rosas que he arrespectar aquesta interdiccion e lo jòc qu'ei chic mentavut dens la literatura gauchesca.
Las purmèras règlas estrictas que hon adobadas pas sonque en 1930 peu bonaerens Alberto del Castillo Posse en tot s'inspirar de las deu polo. La Federacion Argentina de Pato que vadó en 1941 e, fin finala, en 1953, lo president Juan Domingo Perón que'u autregè lo títol de jòc nacionau.
Que cau mentàver que lo pato qu'ei pròche deu buzkashi, un jòc tradicionau afgan on, en lòc de guit o balon, be s'i jòga lo còs d'un vedèth mort. Tanben, França que desvolopè un jòc tanhent aperat Horse-ball a partir de las annadas 1970.


text:
Olanda
Olanda es una region e una anciana província dels Païses Basses. En 1840, foguèt divisada en doas províncias: l'Olanda Septentrionala e l'Olanda Meridionala.
A causa de l'importança istorica d'Olanda, lo mot es tanben utilizat, per sinecdòca, per designar l'ensems dels Païses Basses e mai s'aquela denominacion es pas oficiala [1]. En 1806, la Republica batava fogut transformada en un reialme d'Olanda fisat a Loís Bonaparte; foguèt lo sol temps que lo mot Olanda foguèt utilizat oficialament per designar l'ensems dels Païses Basses.
Los abitants son los olandeses e las olandesas.
Somari
Istòria de la region[modificar | modificar la font]
Olanda fuguèt successivament :
- inclusida dins la Francia mediana al tractat de Verdun en 843, puis en Lotaringia en 855 ;
- un comtat del Sant Empèri Roman Germanic de 925 a 1430, mas lo comtat venguèt gaireben autonòme tre la fin del sègle X;
- una província dels Países Basses Borguinhons, de 1430 (eretatge forçat de Jacqueline de Bavièra al profièch de Felip III de Borgonha) a 1482 ;
- una província dels Países Basses Espanhòls, de la fin del sègle XV (1504?) a 1648 (independéncia dels actuals Païses Basses) ;
- la principala província de las Províncias Unidas: èra lo còr cultural, economic e politic de las Províncias Unidas. Las ciutat màgers èran Amsterdam, Rotterdam, Leyde (Leiden), L'Aia (Den Haag) (sèti del govèrn), Delft e Haarlem. De grands pòrts de la província d'Olanda, los marcands neerlandeses percorrián tota Euròpa e los marcands europèus s'assemblavan dins los ostals de comèrci d'Amsterdam. Atal, per gaireben totes los Europèus Olanda sonava coma Províncias Unidas puslèu que l'oficiala « Republica de las sèpt províncias unidas ».
- Pendent l'occupacion francesa, las Províncias Unidas èran reünidas jos la Republica batava de 1795 a 1806, enseguida dins lo reialme d'Olanda de 1806 a 1810 abans d'èsser en totalitat annexadas a l'Empèri francés de 1810 a 1813.
- En 1840 l'Olanda foguèt divisada en Olanda Miègjornala e Olanda Septentrionala.
Referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ (fr)https://archive.is/20120604132326/www.minbuza.nl/fr/pays-bas/a-propos-des-pays-bas/informations-generales/hollande-ou-pays-bas.html Hollande ou Pays-Bas ? Ministèri dels Afars estrangièrs dels Païses Basses in minbuza.nl
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Articles connèxes[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- (fr) Site toristic suls Païses Basses
- (fr) Istòria dels Païses Bassas sul site del ministèri neerlandés dels Afars etrangièrs;
- (fr)Histoire des Pays-Bas sul site memo.fr


text:
Club Atlético San Lorenzo de Almagro
Lo Club Atlético San Lorenzo de Almagro qu'ei ua institucion esportiva de Buenos Aires e un de las 5 granas equipas de fotbòl d'Argentina (amassa dab River Plate, Independiente, Boca Juniors e Racing Club).
Que vadó dens lo quartièr d'Almagro a Buenos Aires quan Lorenzo Massa, un prèste salesian, e perpausè aus mainatges qui hasèvan au fotbòl sus las vias deu tramway de jogar suu terren de la soa congregacion en escambi d'acceptar d'arrecéber ua educacion.
Uei l'estadi de San Lorenzo (aperat lo Gasomètre Navèth - Nuevo Gasómetro en castelhan) que's troba dens lo quartièr deu Baish Flores. Lo gran rival istoric de San Lorenzo qu'ei l'equipa d'Huracán.
Lo chafre de San Lorenzo qu'ei el cuervo (lo "corbaish")


text:
Tramolé
Nom desconegut en arpitan (Tramolé en francés) es una comuna arpitana dau Daufinat, situaa dins lo departament d'Isèra e la region de Ròse-Aups.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Tramolé Es una municipalitat situada en lo departament del Isère (region Rhône-Alpes).
La vila de Tramolé aperten al costat de Sants-Texans-de-Bournay e al arrondiment de Viena.
Los abitants de Tramolé se trucan los Tramoliens. La superficie es d'unitat|7|km {{}}². Tramolé Pòrta lo còdi Insee 38512 e a associat al còdi postal 38300. Se situa géographiquement a una altitud d'unitat|480|mètres {{}} aperaquí.
Tramolé est une commune située dans le département de l'Isère (région Rhône-Alpes).
La ville de Tramolé appartient au canton de Saint-Jean-de-Bournay et à l'arrondissement de Vienne.
Les habitants de Tramolé s'appellent les Tramoliens. La superficie est de 7 km². Tramolé porte le code Insee 38512 et est associée au code postal 38300. Elle se situe géographiquement à une altitude de 480 mètres environ.


text:
1840
Aquesta pagina concernís l'an 1840 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Espanha[modificar | modificar la font]
Fin de la Premiera Guèrra Carlista que s'acabèt per la victòria d'Isabèu II. Carles de Borbon deguèt s'exilar en França.
Prússia[modificar | modificar la font]
Mòrt de Frederic Guilhèm III que foguèt remplaçat per Frederic Guilhèm IV.
Africa[modificar | modificar la font]
Etiopia[modificar | modificar la font]
Despausicion dau negus — fantòche — Sahle Dengel per l'anciana regenta Menen ambé l'approbacion de son fiu Ali II. Yohannes III foguèt nomat per lo remplaçar.
Califat de Sokoto[modificar | modificar la font]
Batalha d’Oshogbo e desfacha dei fòrças de Sokoto que deguèron abandonar lo nòrd dau reiaume d'Oyo. Aquò marquèt lo limit de l'expansion de Sokoto vèrs lo sud e lei frontieras dau Califat acomencèron de s'estabilizar.
America[modificar | modificar la font]
Estats Units d'America[modificar | modificar la font]
Fragmentacion de la Societat estatsunidenca còntra l'esclavatge (fondada en 1833) en causa dei desacòrdis tròp importants entre abolicionistas radicaus (coma Garrison) e moderats (coma Theodore Weld)[1]. Pasmens, a permes de renfòrçar l'influéncia dei movements abolicionistas.
Arts[modificar | modificar la font]
Sciéncias e tecnicas[modificar | modificar la font]
Quimia[modificar | modificar la font]
Publicacion de son estudi de la desidratacion dei zeolitas per lo quimista francés Alexis Damour (1808-1902). En particular, observèt la possibilitat de desidratar un zeolita sensa modificar son estructura (→ 1925).
Economia[modificar | modificar la font]
Naissenças[modificar | modificar la font]
- 17 de genièr - Paul Meyer, filològ francés (m. 1917)
- 2 d'abril - Émile Zola, escrivan francés (m. 1902)
- 7 de mai - Piotr Ilich Chaikovskii, compositor romantic rus (m. 1893)
- 13 de mai - Anfós Daudet, escrivan provençal (m. 1897)
- 16 d'octobre - Kuroda Kiyotaka, primièr ministre de Japon (m. 1900)
- 2 de novembre - Victorino de la Plaza, president d'Argentina (m. 1919)
- 12 de novembre - Auguste Rodin, escultor francés (m. 1917)
- 14 de novembre - Claude Monet, pintor francés (m. 1826)


text:
Juan José Castelli
Juan José Castelli (Buenos Aires, lo 19 de julhet de 1764 - Buenos Aires, lo 12 d'octobre de 1812) que ho un revolucionari argentin qui participè a la Revolucion de Mai de 1810, e ho membre de la Purmèra Junta e ho representant d'aquesta dehens l'Armada deu Nòrd. Qu'ei a còps mentavut com l'Oradtor de Mai (El Orador de Mayo).
Que comptè enter los revolucionaris mei determinats a mia la Revolucion de cap a l'independéncia e que he fesilhar l'ancian vicerei Jacques de Liniers qui s'èra hicat au cap de la Contrarevolucion.
Après la derrota de la batalha de Huaquí, lo Purmèr Triumvirat qu'empleguè aqueth pretèxte enta'u har un procès qui non hore pas miat au son cap per'mor de la mort prematurada de Castelli devuda a un cancer de la lenga qui se l'emportè abans qui podosse véder lo ofiauciaument independent lo país qu'avèva contribuit a liberar.


text:
Latin
Lo latin qu'ei ua lenga anciana deu grop indoeuropèu, deu sosgrop italic com l'òsc, l'ombrian... A l'origina, ne's parlava pas qu'au parçan de Laci, a l'entorn de Roma. La conquista romana d'Itàlia, puish de las regions riberesas deu Bacin Mediterranèu e, au nòrd, dinc a Ren e Danubi, qu'estó l'encausa de l'espandiment extraordinari deu latin. S'en Orient, lo grèc conservè la plaça de lenga oficiau e de la cultura aquesida arron las conquistas d'Alexandre, en Occident qu'assumí lo medish ròtle, penetrant Gàllia, Espanha, Illíria, Africa e Dàcia peu biaish de l'administracion imperiau, de la difusion de la cultura dominanta dens los elèits provinciaus, deus camps de legionaris e deu comèrci.
Arron la caduda de l'Empèri Roman, qui avó lòc en 476, lo latin qu'evoluí de faiçon diferenta dens cada grana region d'Occident, segon las costumas lingüisticas deus pòbles dejà en plaça (substrat) o deus invadidors (superestrat), e pòc a pòc que'n gessín lengas navèras, emparentadas mes diferentas, qui forman lo grop de las lengas romanicas. Aqueth grop de lengas que compren l'occitan, lo catalan, lo francés, lo castelhan o espanhòu, l'aragonés, l'asturian, l'italian, lo portugués, lo galèc, lo sarde, lo romanés, lo romanch, lo ladin, lo friolan e lo francoprovençau o arpitan.


text:
Saqqara
Saqqara qu'ei un lòc sagrat de l'Egipte antica on e's tròban tombèus (mastaba e piramidas) de monarcas e de la loa cort desempuish lo Periòde Tinita. Qu'ei aquiu on lo faraon Djòser e's hè bastir la piramida mei anciana coneguda peu son arquitècte Imhetep.
Autorn deus tombèu que's bastín tanben temple com lo famós Serapeum (temple deu diu taur Apis) decobèrt e horucat per Auguste Mariette au sègle XIX. Un aute temple famós qu'èra lo Bubasteion (nom grèc atau com Serapeum) vodat a la divessa Bastet e associat a ua immensa necropòli de gats.


text:
Sent Laurenç deu Bòsc
Sent Laurenç deu Bòsc[1] (en francés: Saint-Laurent-du-Bois) qu'ei ua comuna d'Occitània, en Gasconha, administrada peu departament de Gironda de la region d'Aquitània. .
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
<references/


text:
Ortoncourt
Ortoncourt es una comuna francesa, situada dins lo departament dels Vòges e la region de Lorena.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
thumb|left|Glèisa Santa-Urbana.
Lo nom de la municipalitat, Ortonis curte, a testificat dempuèi la Modèl:S-. Ortoncourt Aperteniá al bailliage de Châtel-sus-Moselle. La siá glèisa, dédiée a sant Urban, èra annèxa de Moyemont.
De 1790 a l'an IX, Ortoncourt a fach partida del costat de Fauconcourt en lo district de Rambervillers.
Le nom de la commune, Ortonis curte, est attesté dès le Modèl:S-. Ortoncourt appartenait au bailliage de Châtel-sur-Moselle. Son église, dédiée à saint Urbain, était annexe de Moyemont.
De 1790 à l’an IX, Ortoncourt a fait partie du canton de Fauconcourt dans le district de Rambervillers.


text:
-638
Aquesta pagina concernís l'an -638 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Africa[modificar | modificar la font]
Cartage[modificar | modificar la font]
Arribada de colons grècs dins la Peninsula Iberica. Aquò entraïnèt una reaccion dei Fenicians que comencèron de s'opausar a l'expansion grèc. Cartage venguèt rapidament lo centre principau d'aquela resisténcia.


text:
Ribosòma
Lo ribosòma qu'ei un complexe d'ARN e de proteïnas on los acids ribonucleïcs messatgèrs (ARNm) e son lejuts e arrevirats en proteïnas peus acids ribonucleïcs de transferiment (ARNt) qui carrejan los diferents aminoacids (los constituents de las proteïnas). Qu'ei dens lo ribosòmas qui los ligams peptidics e son establits enter los aminoacids, començant atau a har créisher la cadena d'aminoacids qui, acabada e vaderà proteïna. Un gran nombre d'antibiotics (com l'eritromicina per exemple) que's fixan especificament suus ribosòmas deubacteris en los tuar.


text:
Estats Units d'America
Los Estats Units d’America (EUA o los Estats Units, o mai los USA [ˌyˌɛsˈa] - en anglés United States of America, United States, USA) son un estat federal de l’America del Nòrd qu’es bordat pels oceans Atlantic a l’èst e Pacific a l’oèst. Confronta Mexic al sud e Canadà al nòrd.
La capitala es Washington, DC.
Lo gentilici es tradicionalament american -a, o segon d’unes mai recentament estatsunidenc -a.
Somari
- 1 Istòria
- 2 Politica
- 3 Geografia
- 4 Diplomàcia e defensa
- 5 Economia
- 6 Cultura
- 7 Bibliografia
- 8 Vejatz tanben
- 9 Ligams extèrnes
- 10 Nòtas e referéncias
Istòria[modificar | modificar la font]
- Article principal: Istòria dels Estats Units
Nadius americans e colonizadors europèus[modificar | modificar la font]
Los pòbles indigènas del territòri continental dels Estats Units e d'Alaska arribèron dempuèi Asia, segon l'ipotèsi mai acceptada del poblament del continent. Comencèron d'arribar fa 12 000 o 40 000 ans. Divèrsas comunitats indigènas de l'èra precolombina desvolopèron de tecnicas agricòlas avançadas, de complèxes arquitectonics e de societats de vila-estat. En 1492, l'explorador Cristòl Colomb, jol contracte de la corona espanhòla arribèt dins las islas Cariba, aquò foguèt lo primièr contacte europèu amb los pòbles nadius. Pendent los ans seguents, la majoritat dels pòbles nòrd-americans moriguèron de las epidèmias europèas desconegudas al Nòu Mond.
Lo 2 d'abril, de 1513, lo conquistador espanhòl Juan Ponce de León arribèt al territòri que nomenèt Florida—la primièra arribada europèa documentada al territòri que seriá mai tard los Estats Units. De las colònias qu'Espanha establiguèt dins la region, sol lo poblament de Sant Agustin, fondat en 1565 subrevisquèt. Dins los poblaments posteriors en Califòrnia e autres territòris de la Nòva Espanha—après Mexic— s'establiguèron d'immigrants espanhòls. Los franceses s'installèron en Nòva França lo meteis sègle près dels Grands Lacs, consacrats al comèrci de las pèls. França amb lo temps estendèt los sieus territòris cap al sud fins al Golf de Mexic. Los primièrs poblaments angleses capitats serián la colònia de Virgínia a Jamestown en 1607 e la colònia de Plymouth dels pelegrins. L'establiment de la Colònia de la Baia de Massachusetts produsiguèt una ondada d'imigracion; en 1634 s'èran installats en Nòva Anglatèrra 10 000 puritans. Entre 1610 e la Guèrra d'Independéncia dels Estats Units s'envièron près de 50 000 presonièrs a las colònias nòrd-americanas de la Grand Bretanha. Dempuèi 1614, los neerlandeses establiguèron divèrses poblaments als bòrds del riu Hudson près de la còsta, e en Nòva Amsterdam per l'illa de Manhattan. Lo poblament anterior de la Nòva Suècia, fondat al bòrd del riu Delaware en 1638 foguèt pres pels neerlandeses en 1655.
En 1674, las fòrças anglesas avián ja ganhat las ancianas colònias neerlandesas; la província dels Nòus Païses Basses foguèt rebatejada Nòva York. de mai en mai de personas immigravan en America del Nòrd, subretot al sud del territòri actual dels Estats Units, fòrça d'entre eles èran d'esclaus. Amb la division de las Carolinas en 1729 e la colonizacion de Georgia en 1732, las tretze colònias que se farián independentas per formar los Estats Units, s'èran ja establidas. Totas tretze avián de formas de govèrn local amb d'eleccions que i participavan d'òmes liures, segon la tradicion dels dreches dels angleses; aquela forma d'autonomia enfortiguèt lo republicanisme. Totas tretze avián legalizat lo comèrci d'esclaus d'Africa. Amb un taus de natalitat naut, una mortalitat bassa e l'imigracion contunha, la populacion de las colònias doblava cada vint-e-cinc ans. Lo movement crestian de reviscolament dels decennis de 1730 e 1740, conegut jol nom de Grand Revelh donèt fòrça a la religiositat e a la libertat religiosa. Pendent la Guèrra francesa e indiana, las fòrças britanicas prenguèron lo territòri de Canadà als franceses, mas la populacion francòfona demorèt isolada politicament de las tretze colònias del sud. En 1770, aquelas tretze colònias avián ja una populacion de tres milions de personas, aperaquí la mitat de la populacion de Grand Bretanha. Maldespièit del fach que pagavan d'impòstes, avián pas cap de representacion al Parlament de la Grand Bretanha.
Independéncia e expansion[modificar | modificar la font]
Amb l'agravament de las tensions entre los colons nòrd-americans e los britanics, esclatèt la Guèrra d'Independéncia dels Estats Units entre 1775 e 1781. Lo 14 de junh, de 1775, lo Segond Congrès Continental, amassat a Filadèlfia, establiguèt l'Armada Continentala, jol comandament de George Washington. E en proclamant que « totes los òmes son creats parièrs » e dotats de « dreches inalienables », lo Congrès adoptèt la Declaracion de l'Independéncia lo 4 de julhet, de 1776. La declaracion, escricha gaireben tota per Thomas Jefferson, declarava que las colònias emancipadas èran d'estats sobeirans. En 1777, los Articles de la Confederacion foguèron adoptats, en jonhent los estats jos un govèrn central flac qu'operèt fins en 1788. Aperaquí 80 000 personas leialas a la corona britanica fugiguèron dels estats rebèls cap a Canadà e a la Nòva Escòcia. Los nadius nòrd-americans s'aliguèron a ambedoas partidas del conflicte.
Après la desbranda de l'armada britanica, amb lo supòrt dels franceses, la Grand Bretanha, mejançant lo Tractat de París reconeguèt la sobeiranetat dels tretze estats en 1783. Una convencion constitucionala s'amassèt en 1787, amb l'intencion de crear un govèrn nacional pus fòrt amb poder suls estats constituents. En junh de 1788, nòu estats avián ja ratificat la nòva constitucion dels Estats Units, nombre requerit per establir lo nòu govèrn. George Washington foguèt elegit coma primièr president e lo Congrès res amassèt pel primièr còp. En 1791 los estats ratifiquèron la Declaracion de Dreches de la constitucion dels Estats Units, dètz esmendaments a la constitucion qu'enebissián la restriccion federala de las libertats personalas e garantissián de divèrsas proteccions legalas. Las opinions en çò que tanh a l'esclavatge variavan; una clausula de la constitucion l'acceptava fins a 1808. Los estats del nòrd aboliguèron l'esclavatge entre 1780 e 1804. En 1800, lo govèrn federal se moguèt dins la nòva capitala Washington DC. Lo Segond Grand Despertar faguèt de l' evangelisme la fòrça dels movements reformistas.
Lo desir d'expansion territoriala donèt naissença a una sèria de guèrras contra los nadius nòrd-americans per prene lors tèrras, conegudas pels colons coma lo Far West. La crompa de Loïsiana a França dupliquèt la superfícia de la nacion. La guèrra de 1812 contra la Grand Bretanha, enfortiguèt lo nacionalisme nòrd-american. Après una sèria d'incursions militaras en Florida, Espanha cediguèt aquel territòri e d'autres de la còsta del Golf en 1819. Los Estats Units annexèron la Republica de Tèxas en 1845, que s'èra facha independenta de Mexic qualques ans abans. Lo concèpte del Destin Manifèst se popularizèt pendent aquel periòde. Amb lo Tractat d'Oregon, s'annexèron los territòris del nòrd-oèst als Estats Units. Après la Guèrra amb Mexic, los Estats Units prenguèron la mitat del territòri mexican, que compreniá los territòris de Califòrnia, Nòu Mexic, Arizòna, Nevada, Colorado, qualques seccions d'Utah e Wyoming, e los airals disputats de Tèxas. Lo transpòrt ferroviari faguèt lo movement de migrants fòrça mai facil malgrat qu'aumentèt los conflictes amb los amerindis.
La Guèrra Civila e l'industrializacion[modificar | modificar la font]
Las tensions entre los estats que protegissián l'esclavatge —coneguts coma los "estats esclaus"— e los estats liures s'agreugèron amb l'annexion de nòus estats a la federacion, e la possibilitat d'i enebir l'esclavatge. Abraham Lincoln, Candidat del Partit Republican, que s'opausava a l'esclavatge, foguèt elegit per president en 1860. Abans de prene lo poder, sèt estats esclaus declarèron lor secession dels Estats Units e formèron los Estats Confederats d'America. Pel govèrn federal, la secession èra illegala, e amb la Batalha de Fort Sumter, esclatèt la Guèrra Civila, e quatre estats s'apondèron mai a la Confederacion. L'Union —los estats qu'èran demorats en la federacion— declarava la libertat dels esclaus en avançar la siá armada cap al sud. Après la victòria de l'Union en 1865, tres esmendaments a la constitucion nòrd-americana assegurèron la libertat per gaireben quatre milions d'afroamericans qu'avián patit l'esclavatge. Lo catorzen esmendament los declarèt ciutadans, e lo quinzen lor autregèt lo drech al vòte. La guèrra aguèt per resultat indirècte una aumentacion del poder central.
Après la guèrra, l'assassinat del president Lincoln radicalizèt las politicas de reconstruccion amb l'intencion de reintegrar e rebastir los estats vencuts del sud e i assegurar a l'encòp la libertat dels esclaus. La resolucion de l'eleccion presidenciala de 1876 marquèt la fin de la Reconstruccion e l'aprovacion de las Leis de Jim Crow. Pauc a pauc, los estats del sud aprovèron de leis que de manièra indirècta mas efectiva, empachavan que los negres poguèssen votar. Al nòrd, l'urbanizacion e una ondada massiva d'immigrants sens precedenta accelerèron l'industrializacion del país. Aquela ondada d'immigracion, que contunhèt fins en 1929, provesiguèt de man d'òbra per las entrepresas nòvas e transformèt la cultura americana. Los Estats Units crompèron Alaska a Russia en 1867, en acabant aital l'expansion continentala. Lo Massacre de Wounded Knee en 1890 foguèt lo darrièr conflicte de las guèrras amb los amerindis. En 1893, l'anciana monarquia nadiva del reialme de Hawaii foguèt depausada en còp d'Estat dirigit pels residents nòrd-americans, e l'archipèla foguèt annexat als Estats Units en 1898. Amb la victòria dels Estats Units en la Guèrra hispanoamericana sus Espanha, los Estats Units se consolidèron coma poténcia mondiala, e annexèron Puerto Rico e las Filipinas. Las Filipinas se faguèron independentas lo sègle seguent; Puerto Rico es a l'ora d'ara un Estat liure associat als Estats Units.
Las Guèrras mondialas e la Granda Depression[modificar | modificar la font]
Quand la Primièra Guèrra Mondiala comencèt en 1914, los Estats Units se declarèron neutres. Los americans simpatizavan amb los britanics e los franceses, malgrat que fòrça ciutadans, la majoritat irlandesa e alemanda s'opausavan a l'intervencion dels Estats Units dins la guèrra. En 1917, los Estats Units se jonhèron als Aliats, qu'atenguèron la victòria pauc après. En refusant de s'implicar dins las questions europèas, lo Senat dels Estats Units ratifiquèt pas lo Tractat de Versalhas qu'establissiá la Liga de Nacions. Lo país contunhèt amb una politica d'unilateralisme e quitament d'isolament. En 1920, lo movement pels dreches de las femnas atenguèt que s'aprovès lo dètz-e-noven amendament a la constitucion qu'autrejava lo drech de vòte a las femnas. Lo govèrn autregèt la ciutadania als amerindis en 1924.
Pendent lo decenni de 1920, los Estats Units coneguèron un periòde de prosperitat sens precedent amb un rapid creissença industriala rapida, que totun, culminèt en la casuda de la borsa de Wall Street en 1929 e lo començament de la Granda Depression, lo periòde economic pus grèu de l'istòria del país e del mond. La Granda Depression s'agreugèt per en causa de la catastròfa naturala del "Dust Bowl", o la "Conca de Povàses", coma se nomenèt l'airal central del país afectat per una grèva seria de tempèstas de povàses pendent gaireben tot lo decenni dels ans 1930. Après la siá eleccion coma president en 1932, Franklin Delano Roosevelt introdusiguèt un "Nòu Pacte" (lo New Deal), una sèria de politicas que permetián l'intervencion del govèrn en las questions economicas. La nacion se recuperèt pas plenament de la depression economica mas fins la mobilizacion industriala produsida per l'entrada del país dins la Segonda Guèrra Mondiala. Los Estats Units, neutres pendent los primièrs ans de la guèrra, comencèron de provesir de material de guèrra als aliats tre març de 1941.
Lo 7 de decembre, 1941, los Estats Units se jonhèron als Aliats après l'atac japonés de Pearl Harbor. A causa de la mobilizacion de personas e las despensas industrialas pel bastiment d'armament, los Estats Units foguèron l'unic país aligat qu'en acabar la guèrra, èra pus ric e pas pus paure. Lo govèrn nòrd-american aprovèt lo Plan Marshall per'mor de sosténer economicament la reconstruccion d'Euròpa. Las reünions de Bretton Woods e Yalta establiguèron un nòu sistèma d'organizacion internacionala politica e economica. Los Estats Units fabriquèron la primièra arma nucleara e l'utilizèron sus Hiroshima e Nagasaki en agost de 1945. Lo Japon capitulèt lo 2 d'agost.
Guèrra Freda e de dreches civils[modificar | modificar la font]
Los Estats Units e l'Union Sovietica s'afrontèron durant lo periòde dich de la Guèrra Freda e dominèron las questions militaras d'Euròpa mejançant l'OTAN e lo Pacte de Varsòvia. Los Estats Units promovián la democracia liberala e lo capitalisme, del temps que l'Union Sovietica promoviá lo comunisme e l'economia planificada pel govèrn central. Los Estats Units participèron a la Guèrra de Corèa de 1950 a 1953. Lo Senador Joseph McCarthy dirigiguèt una sèria d'investigacions anticomunistas.
L'Union Sovietica lancèt la primièra nau espaciala tripulada per un uman, Iorii Gagarin, en 1961. Los Estats Units, coma responsa, investiguèron en recèrca matematica e scientifica; lo president John F. Kennedy declarèt que lo país deviá èsser lo primièr a arribar subre la luna, çò que faguèron en 1969.
Los decennis seguents l'economia dels Estats Units cresquèt de manièra sostenguda. Lo movement dels dreches umans, dirigit per divèrses afroamericans eminents, coma Martin Luther King Jr., s'opausèt a la segregacion e la discriminacion raciala e culminèt amb l'abolicion de las Leis de Jim Crow. Après l'assassinat del president Kennedy en 1963, s'aprovèt l'Acte dels Dreches Civils en 1954. Los Estats Units, jos las administracions de Johnson e lo sieu successor, Richard Nixon, participèron a la Guèrra de Vietnam.
Coma resultat de l'escandal de Watergate, en 1974 Nixon venguèt lo primièr president dels Estats Units a se demetre, per'mor de pas èsser acusat d'obstruccion a la justícia e d'abús de poder. Li succediguèt lo vicepresident Gerald Ford que li autregèt l'immunitat. Pendent l'administracion de Jimmy Carter, l'economia nòrd-americana aguèt una estagflacion. L'eleccion de Ronald Reagan marquèt lo començament d'un cambiament de las politicas socialas e economicas.
Èra contemporanèa[modificar | modificar la font]
Pendent l'administracion de Bill Clinton los Estats Units visquèron l'expansion economica mai longa de l'istòria, del 1991 al 2001.
Las eleccions controvertidas del 2000 se resolguèron per una decision de la Cort Suprèma de Justícia que donèt la presidéncia a l'èx-governador de Tèxas, George W. Bush. Lo 11 de setembre de 2001, lo grop terrorista al-Qaida perpetrèt un atac contra las torres del World Trade Center a Nòva York e lo Pentagòn. Lo president Bush lancèt una "guèrra contra lo terrorisme" segon lo principi de la guèrra preventiva, ara coneguda coma la "Doctrina Bush". A la fins de 2001, una coalicion internacionala dirigida pels Estats Units ocupèt Afganistan, en desrocant lo regim taliban e en destrusent totes los camps d'entrainament d'al-Qaida. Los talibans, totun, se reorganizèron e contunhan de lutar aferrissadament contra las fòrças de la coalicion.
En 2002, l'administracion de Bush demandèt un cambiament de regim e la dubertura d'Iraq als controladors nuclears de l'ONU. Sens lo supòrt de l'OTAN ni de las Nacions Unidas per realizar una intervencion militara, lo govèrn de Bush formèt una coalicion amb païses aliats e ocupèt Iraq en 2003, totjorn segon la teoria de la "guèrra preventiva", en desrocant lo regim de Saddam Hussein. Malgrat la pression extèrna e intèrna, per que se'n retirèsson, los Estats Units e divèrses païses de la coalicion originala i an encara de tropas.
Las eleccions presidencialas de 2008 marcan una fita istorica pels Estats Units, en essent las primièras qu'un afroamerican i participa coma candidat d'un dels partits majoritaris —Barack Obama, del Partit Democrata—, e los segon comicis amb una femna coma candidata per la vicepresidéncia d'un autre partit majoritari —Sarah Palin, del Partit Republican. L'eleccion d'un politic afroamerican coma candidat per president dels Estats Units es venguda solament quaranta cinc ans après l'istoric discors de Martin Luther King lo 28 d'agost de 1963, en favor de l'egalitat entre totas las raças. Lo 4 de novembre de 2008, Obama ganhèt las eleccions presidencialas, e lo 20 de genièr de 2009, assumiguèt la carga e venguèt lo primièr president elegit afroamerican del país.
Politica[modificar | modificar la font]
De veire: Lista dels presidents dels Estats Units d'America · Sistèma electoral dels Estats Units d'America
Forma de l'estat[modificar | modificar la font]
Los Estats Units son una entitat federala fòrça descentralizada constituïda de cinquanta estats relativament autonòms per endreçar sos afars enterns. Lo principi de la separacion dels poders caracteriza l'organizacion del poder central qu'es compausat:
- d'un poder executiu endreçat per un president elegit per quatre ans.
- d'un poder legislatiu dich Congrès. Es compausat de doas assembladas que son lo Senat e la Chambra dels Representants.
- d'un poder judiciari dich Cors Suprèma que los membres son nomenats pel president e assolidats pel Congrès. Après lor nominacion, los membres son fòrça independents dei poders executiu e legislatiu.
L'organizacion intèrna dels estats de la federacion es generalament similara a aquela del govern central :
- un poder executiu endreçat per un governador elegit que sos poders vàrian fòrtament entre los estats.
- un poder legislatiu generalament compausat de doas assembladas.
- un poder judiciari generalament endreçat per un còrs suprèm.
Los estats son fòrça autonòms e lo govern central a pas gaire de drechs per intervenir dirèctament dins los afars intèrns d'un estat. Aital, los domenis d'intervencion principals del govèrn central son los afars estrangièrs, la defensa e lo vòte de leis generalas somesas a la ratificacion de cada estat.
Simbòls de l'estat[modificar | modificar la font]
Los simbòls principals dels Estats Units son la bandièra escaissada Stars and Stripes, l'imne nacional The Star-Spangled Banner e la devisa In God We Trust.
Organizacion del territòri[modificar | modificar la font]
Lo territòri dels Estats Units es devesit entre cinquanta estats e un districte federal situat a l'entorn de la capitala Washington. Los estats an una autonomia granda e son egalament devesits en comtats relativament autonòms. Totes los estats, levat l'Alaska e Hawaii, forman un blòt atenent situat entre Canadà e Mexic. Qualques terradors dins lo rèsta del mond son de dependéncias dels Estats Units sens aver l'estatut d'estats federals :
- Atol Johnston.
- Guam.
- Illa Wake.
- Illas Verges Americanas.
- Marianas del Nòrd.
- Puerto Rico.
- Samoa Americana.
Lengas oficialas[modificar | modificar la font]
Lo govern federal a pas adoptat de lei definissant una lenga oficiala per los Estats Units. Dins los fachs, l'anglés es la lenga principala de las institucions e de la majoritat de la populacion. 30 an çaquela adoptat una lei au profiech de l'anglés, Hawaii a adoptat l'anglés e l'hawaian coma lenga oficialas e dos estats utilizan de facto doas lengas principalas : l'anglés e l'espanhòu au Nòu Mexic, l'anglés e lo francés en Loïsiana. En 2010, las lengas pus parladas per la populacion son l'anglés (80%), l'espanhòu (12,8%), lo chinés (2,9%), lei lengas indigenas (0,9%) e lo francés (0,5%).
Geografia[modificar | modificar la font]
Diplomàcia e defensa[modificar | modificar la font]
Afars estrangièrs[modificar | modificar la font]
Los Estats Units d'America son la primièra potencia mondiala. Son membres de las institucions internacionalas principalas coma l'ONU, qu'es membre fondator e membre permanent dau Conselh de Seguretat, l'OMC e l'OTAN. Tènon de relacions fòrça solidas amb Reialme Unit, Israèl, Japon, Corèa del Sud e Austràlia. De mai, fa partida d'una zona d'escambis desliures amb Canadà e Mexic dicha NAFTA. Enfin, divèrsei país coma Alemanha o Corèa del Sud aculhisson de basas militaras estatsunidencas permanentas.
Dempuei 2001, los afars estrangièrs estatsunidencs son fòrça pertocadas per la lucha còntra los movements islamistas magerament en Afganistan (invasion dau país en 2001) e dins l'Orient Mejan (Iraq, Yemen...). Pasmens, aquela politica se tustèt a una oposicion de las popolacions localas e los Estats Units son engatjats dins divèrsei guèrras localas e los movements islamistas de la region son totjorn actifs.
Fòrças armadas[modificar | modificar la font]
Las fòrças armadas de los Estats Units d'America forman l'armada mai potenta amb 1,38 milions de soldats, un budget de 528 miliards de dolars que representa 46% de las mesas mondialas e 770 installacions majoras sus totes los continents levat d'Antartida. L'armada es comandada per lo President dels Estats Units. En 2010, es devesida entre cinc brancas principalas :
- l'armada de tèrra dicha US Army (520 400 òmes) que ten 73 bregadas de combat e 21 bregadas d'aviacion de combat.
- la marina militara dicha US Navy (520 400 òmes) que ten mai de 300 naviris que 14 pòrta-aeronaus, 84 naviris grands de superficia, mai de 50 sosmarins nuclears d'ataca e 14 sosmarins nuclears mandaires de missils nuclears.
- l'armada de l'èr dicha US Air Force (520 400 òmes) que ten mai de 70 escadras qu'un vintenau es dedicat au combat.
- lo còrs de las tropas d'infantariá de marina que tèn tanben d'unitats d'aviacion dich US Marine Corps (203 000 òmes).
- un còrs militarizat per la proteccion dei còstas estatsunidencas dich US Marine Corps (39 000 òmes). Sos equipaments tenon mai de 2 000 naviris leugiers, 40 aeronaus e 150 elicoptèrs.
La màger part d'aqueles equipaments son fòrça modèrns e lo país ten tanben un arsenal nuclear important amb mai de 5 100 ogivas en setembre de 2009.
Economia[modificar | modificar la font]
De veire: Economia dels Estats Units
Agricultura[modificar | modificar la font]
L'agricultura estatsunidenca es la primièra del monde ambé l'Union Europèa. Es fòrça modèrna e utilizava en 2004 1,7% de la populacion activa. Sos produccions principalas son l'elevatge (bovins, porcins...) e la cultura del tabat, de las cerealas, del coton e dels fruches. Pasmens, aquel modèl d'agricultura intensiva causa de prejudicis importants per l'environament e a d'efièchs marrits sus la qualitat de l'aiga. Per exemple, en 2000, un estudi del govern central aviá notat la preséncia de pollucion dins 39% dels rius e 45% dels lacs estatsunidencs.
Dins lo domeni minièr, leis Estats Units fan partida dels productors principaus de fòrça ressorsas importantas coma lo caolin (1en reng mondial), lo magnèsi (1en reng mondial), lo carbon (2en reng mondial), lo petròli (2en reng mondial), lo gas naturel (2en reng mondial), l'aur (2en reng mondial), lo coire (2en reng mondial), lo plomb (3en reng mondial), lo titane (4en reng mondial) o lo fèrre (7en reng mondial). Lo taus de cubertura energetica èra egala a 72,7% en 2003.
Industria[modificar | modificar la font]
Lo sector secondari estatsunidenc utilizava en 2004 20,8% de la populacion activa. Coma l'agricultura, es un sector modern. Es principalament concentrat dins cinc estats que son la Califòrnia, l'Ohio, l'Illinois, lo Michigan e la Pensilvània. Un nombre grand de companhiás internacionalas majoras son basadas sus lo terrador estatsunidenc :
- d'industrias grandas coma la rafinatge del petròli o la siderurgia. Leis Estats Units an una capacitat de rafinatge de 827 milions de tonas qu'es la primièra del monde e son lo segond productor d'acièr mondial.
- d'industrias aeronauticas e espacialas coma Boeing.
- d'industrias militaras coma Lockheed, Northrop Grumman et Raytheon.
- d'industrias automobilas coma General Motors (3en grop mondial en 2008) o Ford (4en grop mondial en 2008).
- d'industrias electronicas e informaticas coma IBM o Microsoft.
- d'industrias alimentaras coma Coca-Cola o McDonald.
- d'industrias de bens de consomacion coma Eastman Kodak, Whirlpool, Gillette Company, Nike o Procter & Gamble.
Servicis[modificar | modificar la font]
Lei servicis son lo centre de l'economia estatsunidenca amb 77,4% de la populacion activa e 72% del PIB anual. Son caracterizats per l'importància dels sectors de la santat (15,3% del PIB) e de la finança. Los cambis comercials amb los país estrangiers son fòrça desequilibrats e los Estats Units an una deute publica fòrça important qu'es la premièra del monde. Mentretant, la soliditat e la reputacion de l'economia estatsunidenca permet au govern de contuniar aisidament d'empruntar de l'argent.
Recèrca[modificar | modificar la font]
Gràcias a de budgets fòrça importants e un retum dens d'universitats e d'estructuras de recerca fondamentala o de recerca e desvolopament, los Estats Units son la primièra potencia scientifica mondiala. Lo sector es caracterizat per l'importància donat a la recerca militara que representava en 2004 55% de las despensas publicas.
Cultura[modificar | modificar la font]
Bibliografia[modificar | modificar la font]
- (fr) Michel Goussot, Les États-Unis, société contrastée, puissance contestée, La Documentation photographique no 8056, mars-avril 2007.
- (fr) André Kaspi, Comprendre les États-Unis d'aujourd'hui, Librairie Académique Perrin, 2008 (ISBN 2-2620-2806-0).
- (fr) Frédéric Salmon, Atlas historique des États-Unis : De 1783 à nos jours, Armand Colin, 2008 (ISBN 2-2003-4760-X).
- (fr) Arnaud Coutant, L'Amérique des États : Les contradictions d'une Démocratie fédérale, Mare et Martin, 2011 (ISBN 2-8493-4085-5).
- (fr) John Atherton, Nicole Bernheim, Sophie Body-Gendrot, François Brunet, États-Unis, peuple et culture, La Découverte, 2004 (ISBN 2-7071-4260-3).
- (fr) Daniel Van Euwen, Isabelle Vagnoux, Les États-Unis et le monde aujourd'hui, Éditions de l'Aube, 2008 (ISBN 2-7526-0421-1).
- (fr) Denis Lacorne, Les États-Unis, Fayard, 2006 (ISBN 2-2136-2672-3).
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- (en) Ostal Blanc
- (en) Senat dels Estats Units
- (en) House of Representatives / Cambra dels Representants
- (en) CIA
Alemanha | Austràlia | Àustria | Belgica | Canadà | Corèa del Sud | Danemarc | Eslovaquia | Espanha | Estats Units d'America | Finlàndia | França | Grècia | Irlanda | Islàndia | Itàlia | Japon | Luxemborg | Mexic | Norvègia | Nòva Zelanda | Ongria | Païses Basses | Polonha | Portugal | Reialme Unit Republica Chèca | Soïssa | Suècia | Turquia |
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]


text:
Vibrato
En musica, lo vibrato qu'ei ua variacion de la frequéncia d'ua nòta en bèth jogar successivament la nòta mei hauta e mei baisha com se l'instrument e tremolesse. Qu'ei generaument emplegat entà prodúser un efècte d'emocion dens lo jòc musicau.
Dens los instruments de còrdas qu'ei produsit au mejan deus moviments deus dits e qu'ei mei ample dab los instrument desprovesits de nada freta (com lo vriulon e la soa familha) que non pas dab los instrument dotats de fretas (guitarra, mandolina o viòla de gamba.


text:
Cabildo de Buenos Aires
Lo Cabildo de Buenos Aires que's troba sus la plaça de Mayo (tanben costejada per la catedrau e l'Ostau Arroset) que ho la sede deu poder municipau e judiciau deu temps de la colonia espanhòla (deu temps de la vicereiautat, lo vicerei que s'estava dens la hortalessa, a l'emplaçament deu l'actuau Ostau Arroset). que ho un lòc centrau de la Revolucion de Mai e qu'acesè la Purmèra Junta qui remplacè lo govèrn coloniau.
Lo cònsol Manuel Frías que decidí de'u bastí mercés a ua taxa suu navius qui entravan e sortivan deu pòrt. Lo purmèr cabildo que ho acabat en 1610. En 1682 las autoritats que perpausèn de'u tornar bastir dab dus solèrs : dens la partida baisha ua carcèr e au solèr lo capitòu e los archius. La construccion que comencè en 1725 per s'estancar en 1728 per manca de diners, puish que recomencè en 1731 per s'estancar enqüèra en 1732. Deu temps de la Revolucion de Mai de 1810 lo bastiment b' èra tostemps pas acabat (a maugrat qui la tor e hosse bastida de cap a 1764).
Au cors deu sègle XIX lo bastiment que conservè la totalitat deus sons onze arcèus, la soa tor e tanben lo son estil coloniau ; totun, a la fin d'aqueth sègle la tor que ho en purmèr eslhevada en 1880 per las transformacion de l'arquitècte Pedro Benoit puish avalida en 1889.
La traucada de l'avienguda de Mayo (1894) que he càder mantun arcèus de dreta ; en 1931 d'autes arcèus, a esquèrra aqueth còp, que cadón entà deishar passar l'avienguda diagonau Julio Argentino Roca.
Fin finala lo bastiment, redusit a 4 arcèus, shens nat tor e ostendent un estil italian que ho restaurat au cors de las annadas 1940 per l'arquitècte Mario Buschiazzo qui'u tornè lo son estil coloniau d'autes còps en bèth tornar bastir ua tor inspirada de la purmèra, en tornant hicar un balcon de herrat, hèrs a las frinèstas e un tèit de teulas arroias. Qu'ei atau qui's pòt véder uei lo dia, dab ua tor e ua façada qui son donc, en vertat, deu sègle XX. A maugrat de la semblança, enter lo Cabildo originau e l'actuau que i avó donc duas autes versions.
Uei lo dia lo Cabildo qu'ei un musèu qui presenta objèctes de la Buenos Aires coloniau. Dens la soa cort, auberta sus l'avienguda de Mayo, que's pòt trobar un putz (adara barrat) qui ei ua de las paucas causas remontant au temps coloniau e qui no's mudè pas jamei dens lo Cabildo (que pertanhèva a l'ostau nadau de Manuel Belgrano.


text:
Rafael Addiego Bruno
Rafael Addiego Bruno, jurista n. 1923, foguèt president interin d'Uruguai entre 1985 e 1985.
Biografia[modificar | modificar la font]
Integrèt la Suprèma Cort de Justícia entre 1984 e 1993, coma culminacion d'una longa carrièra judiciala. Coma president d'aquel organ, exerciguèt lo Poder Executiu interinament del 12 de febrièr fins al 1 de març de 1985, entre la renóncia de Gregorio Conrado Álvarez e l'assumpcion de Julio María Sanguinetti, segon las nòrmas legalas en vigor en aquel periòde.
Aiçò se deguèt a que lo President elegit democraticament, Julio María Sanguinetti, voliá pas jos cap de concèpte que qual liurèsse la banda presidenciala foguèsse l'expresident de facto Gregorio Álvarez, que mejançant un acòrdi entre lo Partit Colorado e las Fòrças Armadas de l'Uruguai, acabèt en renonciant.


text:
1192
Aquesta pagina concernís l'an 1192 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Rintrat de crosada l'annada precedenta (→ 1191), Felip II podiá pas atacar lei possessions de Ricard Ièr qu'èra totjorn en Tèrra Santa. Se concentrèt sus la preparacion diplomatica d'una future guèrra còntra Anglatèrra. Per aquò, organizèt secretament una campanha de calomnias còntra son rivau (accusacions de collusion ambé Saladin, accusasion de l'assassinat de Conrad de Montferrat... etc.), se raprochèt de Joan Sensa Tèrra que preparava de son caire una insureccion còntra son fraire en Aquitània e assaièt de formar una aliança ambé Danemarc.
Aquelei novèlas marridas obliguèron Ricard Ièr de conclure la patz ambé Saladin (3 de setembre). Pasmens, son viatge de retorn se debanèt dins de condicions climaticas marridas e son naviri arribèt sus lei tèrras dau duc Leopold d'Àustria qu'èra son enemic dempuei un afrònt que li aviá fach Ricard au sètge de Sant Joan d'Acre. Lo 20 de decembre, capturèt lo rèi d'Anglatèrra dins la vila de Ginana, situada lòng de Danubi (→ 1193).
En parallèl, Felip II reglèt la succession de Felip d'Alsàcia (→ 1191). Artés e Vermandés foguèron annexats au Domeni Reiau.
Euròpa[modificar | modificar la font]
Anglatèrra[modificar | modificar la font]
En Tèrra Santa, la Crosada e l'armada de Saladin se neutralizèron mutualament. D'efèct, lei Crosats èran pus poderós sus lo prat batalhier gràcias a sa cavalariá pesuca. Pasmens, a l'interior dei tèrras, lei fòrças de Saladin, pus nombrosas, podián enceuclar l'armada crosada e l'anientar. Ansin, en fàcia d'aquela situacion blocada, lo rèi Ricard Ièr (1189-1199) e Saladin deguèron negociar la fin dei combats. Saladin gardèt Jerusalèm e sei conquistas continentalas e lei Crosats gardèron lo contraròtle dau litorau que foguèt restituit au Reiaume de Jerusalèm. En mai d'aquò, Ricard Ièr installèt Gui de Lusinhan, qu'èra son vassau en França, coma rèi de Jerusalèm.
Per rintrar dins son territòri, lo rèi Ricard decidèt de passar per lo Sant Empèri Roman Germanic per defugir lei tèrras dau rèi de França. Pasmens, dins la region de Viena, foguèt capturat per lo duc Leopold V de Babenberg qu'èra estat insultat per lo rèi anglés dins lo corrent de la Crosada. Puei, foguèt liurat a l'emperaire germanic que demandèt un recapte de 150 000 marcs d'argent per sa liberacion.
En Anglatèrra, Joan laissèt se difusar la rumor de la mòrt dau rèi e assaièt de formar una aliança ambé lo rèi de França per reconquistar sei fèus continentaus ocupats per lei fidèus de Ricard. Pasmens, l'intervencion d'Aliènor d'Aquitània auprès de son fiu permetèt d'arrestar aquelei projèctes. Dins aquò, de combats acomencèron en Anglatèrra entre partisans de Joan e de Ricard.


text:
Erasme
Desiderius Erasmus Roterodamus, nascut lo 28 d'octobre de 1469 a Rotterdam, comtat d'Olanda, e mòrt lo 12 de julhet de 1536 a Basilèa, es un canonge regular de sant Agustin, filosòf, escrivan latin, umanista e teologian dels Païses Basses borguinhons, considerat coma una de las figuras màgers de la Renaissença tardièra.
Somari
Biografia brèva[modificar | modificar la font]
Erasme nasquèt lo 28 d'octobre de 1466 o 1467 o 1469, segon los biografes, a Rotterdam. Es lo filh illegitime d’un capelan e d’una filha de mètge. Segon d'uns, son nom d'origina èra Geert Geerts, o Gerhard Gerhards[1], mas aquó es gaire provat[2].
En 1488, prononcièt sos vòls cap als canonges regulias de sant Agustin a Stein. Foguèt ordonat prèstre lo 25 d'abril de 1492. Obtenguèt alara una dispensa de cors. L’evèsque de Cambrai invitèt Erasme a lo seguir dins sos desplaçaments coma secretari a partir de 1493. Quittèt lo convent. Demorèt a París entre 1495 e 1499 ont auriá aprés lo grèc. Sembla qu'aurián tanben encontrat fòrça umanista.
Escriguèt dins aquel temps l’Enchiridion militis christiani (Lo Manual del soldat crestian), jos l’inspiracion del franciscan Jean Vitrier, alara gardian (superieur) del convent de Saint-Omer.
Entre 1499 e 1514, Erasme percorriguèt Euròpa. En 1499 anèt pel primièr còp en Anglatèrra, ont coneguèt John Colet, canonge de Sant Paul, e Thomas More. Tornèt de nòu en Anglatèrra entre 1505 e 1506. E entre 1506 e 1509 Erasma demorèt en Itàlia. Vanguèt doctor en teologia a l’universitat de Turin. A partir de 1509 faguèt son tresen sejorn en Anglatèrra, a cò de Thomas More. I escriguèt L’Elògi de la Folia.
En 1514, encontrèt de l’estampaire Johann Froben a Basilèa e escriguèt l'Educacion d'un prince destinat al duc de Croÿ, preceptor del futur Carles Quint, puèi venguèt conselhèr d'aquel sobeiran entre 1517 e 1521, demorant subretot a Lovaina ont dirigissiá lo Collègi de las Tres Lengas novèlament fondada. En 1517 Leon X lo dispensa de portar lo vestit monastic. Luther, fondator du protestantisme, sollicitèt Erasme de le rejónher, mas aquel darrièr refusèt (1519).
Entre mai e octobre de 1521, Erasme passèt cinc meses a Anderlecht ont es ara l'ostal d'Erasme, près de Brussèlas, a cò de son amic lo canonge Pierre Wichmans. Puèi, entre 1521 et 1529, demorèt a Basilèa, ont publiquèt la màger partida de son òbra (Edicions e comentaris de gaireben totes los Paires de la Glèisa). En 1522, foguèron pels primièr còp publicat Colloquis e De conscribendis epistolis (manual d’epistolografia). En 1524, Erasme ataquèt Luther dins son De libero arbitrio (Del liure arbitre) a que Luther respondèt en 1526 per lo De servo arbitrio. Que la polemica contunhèt ben après.
En 1528, publiquèt Lo Ciceronian, critica del purisme d'uns autors de son epòca coma Bembo que fixavan la lenga e refusavan d'utilizar un vocabulari diferent d'aquel de Ciceron per descriure las realitats modèrnas. En 1529, la vila de Basilèa tota acquerida a la Reforma, preferiguèt s’installar a Friborg de Brisgòvia ont escriguèt sa darrièra grand obra: L’Ecclesiasta. En 1535, faguèt son retorn definitiu a Basilèa. Lo meteis an, lo papa li ofriguèt de lo far cardinal, que refusèt.
Moriguèt lo 12 de julhet de 1536 a Basilèa.
Òbras e pensadas[modificar | modificar la font]
L'Elògi de la Folia[modificar | modificar la font]
S’agís d’una ficcion burlesca e allegoric, que deu benlèu quicòm a l'òbra De triumpho stultitiae de l'umanista italian Faustino Perisauli de Tredozio (près de Forlì)[3]. Erasme i fa parlar la divessa de la Folia e li fa dire una critica virulenta de las diversas professions e categorias socialas, coma los teologians, los mèstres, los monges e lo naut clergat mas tanben los cortesans que n'avèm una satira fissaira. Aquel autor excellava dins lo genre satiric. Atal, es l’autor dels Colloquis: una satira fissaira de las mòrs de son epòca que de mòstra son esperit independent. Mas dins L’Elògi de la Folia, la satira s’espandís e despassa l’epòca de son autor per aténher la societat umana en general. L'obratge foguèt mes a l'Indèx en 1557 pendent la Contra Reforma.
Comença amb un savent elògi imitat de l’autor satiric grèc Lucian, qu'Erasme e Thomas More acabavan de traduire l’òbra en latin, una pèça de virtuositat dins lo deliri. Lo ton ven mai sorn dins una seria de discors solemnes, quand la folia fa l’elògi de l’embòniament e de la deméncia e que passa a un examèn satiric de las supersticions e de las practicas piosas dins la Glèisa catolica e tanben a la folia dels pédants. Erasme venguèt prigondament decebut de Roma, qu'aviá refusat d'avanças de la Curia. Pauc a pauc la Folia pren la quita vòtz d’Erasme qu'anoncia lo castig. L’ensag s'acaba en descrivent de biais onèste e esmovant los ideals vertadièrs crestians.
Erasme e Euròpa[modificar | modificar la font]
Erasme militèt per la patz en Euròpa. Aquel engatjament europèu es fondat sus son cosmopolitisme: proclama « Lo mond entièr es la nòstra patria a totes », dins la Querela pacis. Es tanben basat sul seu pacifisme. La discòrda sanglanta que devisa los Angleses, los Alemands, los Franceses e los Espanhòls li semble una absurditat. « Perque aqueles noms estupids nos sepan, alara lo nom de crestian nos unís? »
Dins la biografia que consacrèt a Erasme, Stefan Zweig commena: {{cita|puslèu que d’escotar las vanas pretencions dels reiatons, dels sectators e dels egoïsmes nacionals, la mission d’Europèu es al contrari de totjorn insistir sus çò que liga e çò qu'unís les peuples, d’afirmar la preponderança de çò europèu sul nacional, de l’umanitat sus la patria e de transformar la concepcion de la Cretiantan, considerada coma una comunautat unicament religiosa, cap a una crestiantat universala, cap a un amor de l’umanitat umila, serviabla, desvoat[4]
En l’onor d’Erasme, lo programa europu d’escambi pels estudiants e los enseignhaires foguèt nomenat Erasmus.
La traduccion del Nòu Testament[modificar | modificar la font]
Erasme, de son vivent, èra ja conegut dins l’Euròapa occidentala coma un dels grands pensaires de son temps. Òme fòrça instruit, mestrejava lo latin e lo grèc. Sa coneissença del grèc lo persuada que de partidas de la Bíblia que son dins la Vulgata latina foguron pas corrèctament traduchas. Decidiguèt donc de far estampar lo Nòu Testament grèc, malgrat las objeccions de sos amics coma Van Dorp per que seriá minar la fondacion de la Glèisa, ja qu'èra en tan mal estat. Per realizar aquel Nòu Testament (1516) grc, Erasme dispausava de sièis o sèt manuscrichs grècs (Minuscul 1, 2, 817, 2814, 2815, 2816, 2817)[5]. Ne faguèt una traduccion nòva en latin per fae veire las diferéncias amb la Vulgata. Per la seguida los Elzevier, una familha d’estampairess de Leyde, utilizèron lo tèxte grèc d’Erasme en escrivent en dejós del títol Textus receptus. Aquela publicacion rejonh en granda partida las critica que se basa la reforma de Luther: la Glèisa catolica l’accusa, el e los seus partisans, de connivéncer amb Luther. A aquel repròche d’aver pausat l’uòu de l’eretgia, respond qu'èra pas lo seu let e qu'èra pas el lo responsable de l’esclatament de la Glèisa.
Erasme mistificaire?[modificar | modificar la font]
En 1530, Erasme, dins sa quatrena edicion de las òbras de sant Ciprian, introduch un tractat De duplici martyrio ad Fortunatum, qu'atribuís a sant Ciprian e presenta coma se foguèra trobat per azard dins una anciana bibliotèca. Aquel tèxte, pròche dels obratges d'Erasme, que siá su fond (ostilitat a la confusion entre vertut e sofrença) o sus la forma, e que se conéis pas cap de manuscrich, conten d'anacronismes flagrants, coma una alusion a la persecucion de Dioclecian, persecution plan posteriora a la mòrt de sant Ciprian. En 1544, lo dominican Henricus Gravius denòncia l'obratge coa inautentic e n'attribuís la paternitat a Erasme o a un imitator d'Erasme. Al sègle XX, l'ipotèsa d'una frauda d'Erasme foguèt abandonada gaireben totes los grands erasmians, per exemple Percy S. Allen, mas adoptada per d'universitaris coma Anthony Grafton[6].
La devisa d'Erasme[modificar | modificar la font]
Erasme aviá causit coma devisa[7] « Nulli concedo » (« A degun concedís ») mas quand li èra reprochada perque pro orguelhosa, repondava plan subtilament qu’èra pas la seuna mas aquela de Terminus, dieu antic representant la mòrt o lo tèrme de la vida, e qu'èra la mòrt e non Erasme que parlava. En fach, Erasme portava coma sagèl sus son anèl, una gemma antica representant lo dieu Bacus, present de son escolan l’arquevèsque Alexandre Stuart, mas Erasme pensava qu’èra del dieu Terminus.
Òbras[modificar | modificar la font]
- In Acta Apostolorum paraphrasis ERASMI Roterodami, nunc primun recens & nata & excusa. 1524.
- Parabolæ sive similia… Lion, Sébastien Gryphe, 1528.
- Dialogus de recta latini graecique sermonis pronuntatione, 1528.
- De morte declamatio… in genere consolatorio. Lon, Sébastien Gryphe, 1529.
- Modus orandi Deum. Lion, Sébastien Gryphe, 1529.
- D. Erasmi Roterodami epistolae duae recens conditae et aeditae ; Ejusdem Erasmi, responsio ad epistolam apologeticam incerto autore proditam nisi quod titulus forte fictus habebat Per ministros verbi ecclesiae argentoratentis, Coloniae, 1530
- De sarcienda ecclesiae concordia : deque sedandis opinionum dissidiis, cum aliis nonnullis lectu dignis. París, Christian Wechelus Chrétien Wechel, 1533.
- De Immensa Dei Misericordia. Virginis et martyris comparatio per eundem. París, Christianus Wechelus Chrétien Wechel, 1534.
- Erasmi Roterodami Liber cum primis pius, De præparatione ad mortem. París, Christianus Wechelus Chrétien Wechel, 1534.
- Exomologesis, per Des. Erasmum Roterodamum recognita diligenter & aucta. París, Christianus Wechelus Chrétien Wechel, 1534
- Adagiorum chiliades quatuor, et sesquicenturia ex postrema autoris recognitione. Ad Hæc Henrici Stephani animadversiones in Erasmicas quorumdum Adagiorum expositiones, Lion, Sébastien Gryphe, 1541, puèi 1559, Johannis Andreae, Francofierti (Francfòrt), 1670.
- Opus eruditissimum divi Ireanei episcopi lugdunensis, in quinque libros digestum, in quibus mire retegit & consutat veterum haereseon impias ac portentosas opiniones, ex vetustissimorum codicum collatione quantum licuit Des. ERASMI roterodami opera emenda. Parisiis, Apud Audoënum Parvum, 1563.
- Apophthegmatum ex optimis utriusque linguae scriptoribus. Lion Sébastien Gryphe, 1541.
- Epitome adagiorum D. Erasmi Roterodami, in locos digesta communes, singulari fide recognita, & multis aucta locis, in quibus antea manca videbatur. Huic adiecta proximè, Pars altera auctorum sane multorum, qui proverbia post Erasmum ediderunt. Parisiis, apud Aegidium Beys, 1583.
- Enchiridion Militis Christiani. Ejusdemque oratio de virtute amplectenda. Ludguni Batavirum, Apud. Andr. Clouquium, 1624
- Querela Pacis iundique gentium ejectæ prostigatæque. Lugduni Batavorum, Ioannis Maire, 1641.
- Consultatio de Bello Turcis inferendo. Opus cum cura recens editum. Lugduni Batavorum, Ioannis Maiore, 1643.
- Desiderii Erasmi Roterodami Colloquia familiaria. In usum studiosæ iuventutis cum notis accuratioribus M. Nicolai MERCIER. Parisiis, apud Claudium Thiboust, 1656.
- Elògi de la Folia, 1731.
Notas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Adrian Room, Dictionary of Pseudonyms: 13,000 Assumed Names and Their Origins, p. 165
- ↑ Erasmus, Johan Huizinga, Ed. Ad Donker, Rotterdam, 2001, p. 28
- ↑ Vejatz per exemple (fr)Jean Claude Margolin, Neuf années de bibliographie érasmienne, 1962-1970, París, Vrin, 1977, p.85 (noticia sus Ijsewijn-Jacobs, J. et J., « De Triumphus Stultitiae van Faustinus Perisauli en de Laus Stultitiae van Erasmus », in Handelingen van de Koninklijke Zuidnederlandse Maatschappij voor Taal- en Letterkunde en Geschiedenis, 1964, p. ), obratge parcialament consultable sus Google Libres.
- ↑ Stefan Zweig, Érasme. Grandor e descadénncia d’une idèa
- ↑ W. W. Combs, Erasmus and the textus receptus, DBSJ 1 (Spring 1996), 45.
- ↑ Anthony Grafton, Faussaires et critiques, Les Belles Lettres, 2004, p53-54. Fernand Halleyn, « Le fictif, le vrai et le faux », dins Jan Herman e al. (dir.), Le Topos du manuscrit trouvé, p.503}} a 506, parcialament sus Google Livres, ed. Peeters, Louvain - París, 1999. L'attribucion a Erasme foguèt sostenguda per F. Lezius, « Der Verfasser des pseudocyprianischen Tractates De duplici martyrio : Ein Beitrag zur Charakteristik des Erasmus », dins Neue Jahrbücher für Deutsche Theologie, IV (1895), p.95-100; per Silvana Seidel Menchi, « Un'opera misconosciuta di Erasmo ? », dins Rivista storica italiana, XC (1978), p.709-743; e per Neil Adkin, « The Use of Scripture in the Pseudo-Cyprianic De duplici martyrio, dins Giornale italiano di filologia, 47, 1995, p.219-248. Vejatz recension de l'article de N. Adkin per François Dolbeau dins Revue des études augustiniennes, 44 (1998), Chronica Tertullianea et Cyprianea, p.307-339, en linha.
- ↑ Alain van Dievoet, Concedo Nulli, dins, « Miscellanea Jean-Pierre Vanden Branden : Erasmus ab Anderlaco », Brusslas, Archius e bibliotecas de Belgica, 1995.
Annèxes[modificar | modificar la font]
Bibliografia[modificar | modificar la font]
- (fr) Marie Barral-Baron, L'Enfer d'Erasme. L'humaniste chrétien face à l'histoire, Droz, 2012.
- (fr) Marcel Bataillon, Érasme et l'Espagne - Recherches sur l'histoire spirituelle du XVIme sicle, 1937 (tèsi), edition aumentada e corrigida de 1991, Droz, 1998,
- (fr) Yvonne Charlier, Érasme et l’amitié d’après sa correspondance, Paris, Les Belles-Lettres, 1977.
- (fr) Bernard Cottret, Thomas More, Paris, Tallandier, 2012.
- (fr) André Godin, « L’enfant bâtard et la langue du père », Bulletin de l’Association d’étude sur l’humanisme, la réforme et la Renaissance 1982 (15-2), p. 83–94.
- (fr) André Godin, Érasme, lecteur d’Origène, Genève, Droz, 1982.
- (fr) Léon Halkin, Érasme parmi nous, éd. Fayard, 1987
- (fr) Jean-Claude Margolin, Érasme précepteur de l’Europe, Paris, Julliard.
- (fr) Stefan Zweig, Érasme, grandeur et décadence d’une idée, éd. Lgf, 2008 (rééd.)
- (fr)} Karel Vereycken, Comment la folie d'Érasme sauva notre civilisation
- (fr) Jean-Louis Antoine Alfred Gilly, Érasme de Rotterdam, sa situation en face de l'Église et de la libre pensée, 1879
- (it) Lorenzo Cortesi, "Esortazione alla filosofia. La Paraclesis di Erasmo da Rotterdam", Ravenna, SBC Edizioni, 2012, ISBN 978-88-6347-271-4
- (ca) Pep Mayolas, "Erasme i la construcció catalana d'Espanya", Barcelona, Llibres de l'Índex, 2014
Articles connèxes[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- (la) Exemplars numerizats del sègle XVI d'obratges d’Erasme sul site de las (fr) Bibliotecas virtualas umanistas.
- (fr) Presentacion per una exploitacion pedagogica d’extrachs de tèxtes d’Erasme sul site Cliotexte.
- (la) Tèxte latin integral de las Adages.
- (fr) Audiolivre : Érasme, Éloge de la folie


text:
743
Cronologia mensuala:
Gen - Feb - Mar - Abr - Mai - Junh
Julh - Ago - Set - Oct - Nov - Dec
Cronologias tematicas:
Literatura - Musica - Sciéncia - Espòrt
Aquesta pagina concernís l'an 743 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Empèri Bizantin[modificar | modificar la font]
Contuniacion de la guèrra civila e dau sètge de Constantinòple per Constantin V. A la prima, la manca de viure venguèt un problema grèu per Artavasde e lei temptativas de sei fius per lo desblocar mau capitèron. Au contrari, Constantin capitèt de leis esquichar d'un biais definitiu vèrs Nicomèdia. Enfin, lo 2 de novembre, una ataca suspresa li permetèt de conquistar la capitala, de capturar son rivau e de venir l'emperaire unic de l'Empèri Bizantin. Artavasde e sei dos fius foguèron emborniats e estremats dins un monastèri. Pasmens, Constantin V adoptèt una politica de reconcialicion e la repression còntra lei partisans d'Artavasde foguèt fòrça limitada.
Lo thema de l'Opsikion, basa dau poder d'Artavasde, foguèt devesit entre unei themas novèus. D'autrei decisions permetèron d'organizar una armada permanenta de 18 000 òmes (devesits en sièis divisions) basada a l'entorn de Constantinòple.
Wessex[modificar | modificar la font]
Après tres annadas de combats (→ 740), fin de la guèrra entre Cuthred (740-756) e Ethelbald de Mèrcia (716-757). L'eissida dau conflicte èra indecisa e lei dos camps èran menaçats per lei Galés. Concluguèron donc una aliança per faciar leis incursions de son enemic comun.
America[modificar | modificar la font]
Calakmul[modificar | modificar la font]
La desfacha d'El Péru còntra Tikal causèt la pèrda d'un aliat major de la ciutat.
El Péru[modificar | modificar la font]
Desfacha definitiva d'El Péru còntra Tikal.
Tikal[modificar | modificar la font]
Victòria de Tikal còntra lei fòrças d'El Péru que foguèt definitivament somesa a la ciutat. Calakmul, rivala istorica de Tikal, i perdiguèt un aliat important que l'empachèt de reformar son ret d'alianças.


text:
Carles VII de França
Carles VII (París, lo 22 de heurèr de 1403 - Mehun-sur-Yèvre lo 22 de julhet de 1461) que ho rei de França (lo 5au de la dinastias deus Valés). Lo son regnat que ho ligat dab la Guèrra de Cent Ans. Que comencè mauisidament, miaçat per la poténcia anglesa. Qu'èra alavetz chafrat lo Rei de Borges per'mor de l'avançada anglesa qui l'embarrava sus aquesta porcion redusida deu son reiaume que ho liberat e ajudat per Joana d'Arc entà estar sacrat a Rems. Durant lo son regnat, qu'acabè la guèrra dab l'annexion de Bordèu e l'acaçament deus anglés deu continent.


text:
Carles de Batz Castèlmoro d'Artanhan
Carles de Batz Castèlmoro, comte d'Artanhan, mei conegut jos lo nom de d'Artanhan, qu'estó un òme de guèrra gascon nascut entre 1611 e 1615 au castèth de Castèlmoro, près de Lupiac (dens lo departament actuau de Gers) qu'estó capitani de la garda deus mosquetaris deu rei Loís XIV de França, que mòriguèt au sètge de Maastricht lo 25 de junh de 1673, pendant la guèrra franco-olandesa.
Un raconte romançat de la soa vida per Gatien de Courtilz de Sandras que formèt la basa de l'òbra famosa d'Alexandre Dumas, Los Tres Mosquetaris.