text:
Mart (planeta)
Mart fa partida de çò que se sona planetas telluricas (es a dire de natura rocosa, coma la Tèrra) e es la primièra de las planetas exterioras a l'orbita terrèstra. A dos satellits naturals o lunas, Fòbos e Deimos, de talha plan pichona e de forma irregulara.
Lo prefixe areo- s'aplica per Mart coma lo prefixe geo- per se referir a la Tèrra. Ven d'Arès, lo dieu de la guèrra dels grècs ancians[1].
Somari
- 1 Los noms de la planeta Mart
- 2 Caracteristicas generalas
- 3 Superfícia
- 4 Atmosfèra
- 5 Climatologia
- 6 Satellits de Mart
- 7 Astronomia dins lo cèl de Mart
- 8 Observacion de Mart
- 9 Istòria de l'observacion de Mart
- 10 Exploracion espaciala de Mart
- 11 Meteorits d'origina marciana
- 12 Nòtas
Los noms de la planeta Mart[modificar | modificar la font]
Mart èra ja coneguda dempuèi los tempses mai ancians de l'Antiquitat. Los egipcians la sonavan «Her Deschel» çò que significa «la Roja». Los babilonians la coneissián jol nom de «Nirgal» o «l'Estela de la Mòrt». Los grècs l'identificavan amb lo dieu de la guèrra, Arès. Pasmens los romans foguèron los que li donèron son nom modèrne, a partir de lor pròpri dieu de la guèrra Mart.
La color roja de la planeta Mart, clarament visibla a uèlh nus, faguèt que se considerèsse dempuèi de tempses immemorials coma ligada amb la sang, la guèrra e la mòrt. De còps que i a se fa referéncia a Mart coma la Planeta Roja.
Caracteristicas generalas[modificar | modificar la font]
Mart (o Mars) es la quatrena planeta del Sistèma Solar en foncion de sa distància al Solelh.
La planeta Mart a una forma leugièrament ellipsoïdala, amb un diamètre eqüatorial de 6792,4 km[2] e un diamètre polar de 6752,4 km[2]. De mesuras micrometricas fòrça precisas an donat un aplatiment de 0,01, es a dire tres còps pus important que lo de la Tèrra. Per encausa d'aqueste aplatiment, l'axe de rotacion es animat d'una precession lenta deguda a l'atraccion del Solelh sus l'enflor eqüatoriala de la planeta; mas la precession lunara, que sus nòstra planeta es dos còps pus granda que la solara, a pas d'equivalent sus Mart.
Mart es un mond plan mai pichonèl que la Tèrra. Sas caracteristicas principalas, en proporcion amb las del glòbe terrèstre, son las seguentas: diamètre 53%, superficia 28%, volum 15% e massa 11%[2]. Puèi que los oceans cobrisson 71% de la superficia terrèstra e Mart ten pas de mars, las tèrras dels dos monds an aperaquí la meteissa superficia. Sa densitat es inferiora a la de la Tèrra, e equival a 3,94 còps la densitat de l'aiga. Un còrs sus Mart pesariá 1/3 de son pes sus Tèrra, per encausa de la febla atraccion gravitacionala.
Vistas de la Tèrra e amb de telescòpis modèstes, qualques caracteristicas de la superficia marciana an l'aparéncia de «tacas» mai o mens escuras e plan delimitadas que son de ponches de referéncia excellents. Foguèron observadas pel primièr còp en 1659 per Christiaan Huygens, que gràcias a elas foguèt capable de mesurar lo periòde de rotacion de Mart en obtenir la valor d'un jorn. En 1666, Giovanni Cassini lo precisèt e obtenguèt 24 h 40 min, valor fòrça pròcha de la realitat. En comparar los dessenhs faches sus un interval de gaireben 300 ans, es estada establida la valor de 24 h 37 min 22,7 s pel jorn sideral (lo periòde de rotacion de la Tèrra es de 23 h 56 min 4,1 s).
A partir de la durada del jorn sideral, se dedusís aisidament que lo jorn solar marcian a una durada de 24 h 39 min 35,3 s. Lo jorn solar mejan, o temps entre dos passatges consecutius del Solelh pel meridian de l'endrech, dura 24 h 41 min 18,6 s. Lo jorn solar sus Mart a, coma sus Tèrra, una durada variabla, fenomèn degut al fach que las planetas an a l'entorn del Solelh d'orbitas ellipticas que son pas percorregudas unifòrmament (leis de Kepler). Sus Mart, la variacion es encara mai granda pr'amor que son orbita a una excentricitat elevada. Per aver mai de comoditat dins sos trabalhs, los responsables de las missions nòrd-americanas d'exploracion de Mart an decidit unilateralament de donar al jorn marcian lo nom de «sòl», sens se preocupar del fach que aqueste mot significa sòl en francés e designa en espanhòl e en catalan la lutz solara o, quand s'escriu amb una majuscula, l'astre central del sistèma planetari nòstre. L'annada marciana dura 687 jorns terrèstres o 668,6 sòls. Quand serà necessari d'aver un calendièr, aqueste deurà comptar doas annadas de 668 jorns per cada tres annadas de 669 jorns.
Mart a de periòdes sasonièrs que semblan als de la Tèrra, encara que las sieus sasons sián mai longas, perque una annada marciana es gaireben dos còps pus longa qu'una annada terrèstra. La variacion de la distància del Solelh causa una variacion de temperatura d'aperaquí 30 °C dins lo ponch subsolar entre l'afèli e lo perièli.
Los pòls de Mart son marcats per doas calòtas polaras de color blanca esbleugissenta, qu'an facilitat fòrça la determinacion de l'angle entre l'eqüator de la planeta e lo plan de son orbita, angle equivalent a l'obliqüitat de l'ecliptica sus Tèrra. Las mesuras fachas per Camichel sus d'imatges pres al Pic de Miègjorn an donat per aqueste angle 24º 48’. Dempuèi l'exploracion espaciala s'accèpta una valor de 25,19º, un pauc pus granda que l'obliqüitat de l'ecliptica (23º 27’).
Superfícia[modificar | modificar la font]
Fòto captada pel Telescòpi espacial Hubble en 2001.
Geografia[modificar | modificar la font]
La superfícia de Mart presenta de caracteristicas morfologicas semblablas a las de la Tèrra e tanben de la Luna: de cratèrs, de camps de lava, de volcans, de maires secas de rius e de dunas de sabla. Pasmens l'aspècte general del païsatge marcian es pro diferent del que presenta nòstre satellit a causa de l'existéncia d'una atmosfèra tèuna sus Mart. En particular, lo vent cargat de particulas solidas produsís una ablacion que, dins lo cors dels tempses geologics, a ressat fòrça cràters. Son doncas los cratèrs plan mens nombroses que sus la Luna, e la màger part d'eles an de parets mai o mens rosegadas per l'erosion. D'un autre costat, los volums enòrmes de polsa entraïnada pel vent cobrisson los cratèrs mai menuts, las anfractuositats del terren e los autres accidents pas gaire importants. Demest los cratèrs d'impacte conven de remarcar Hellas Planitia dins l'emisfèri sud, qu'a 2000 km de diamètre e 6 km de prigondor. Demest los cratèrs d'impacte pus recents, bèl nombre an una morfologia que suggerís que la superfícia èra ima o plena de fanga quand se faguèt l'impacte.
Tocant l'eqüator, existís una brusca elevacion de qualques quilomètres de nautor que devesís Mart en doas regions clarament diferenciadas. Lo nòrd es practicament plan, jove e prigond ; lo sud, per contra es naut, vièlh e esquiu, amb de cratèrs que revèrtan las regions nautas de la Luna. Las rasons d'aquesta dicotomia globala son desconegudas.
I a de regions brilhantas de color irange rogenc, que recebon lo nom de desèrts, e que s'espandisson suls tres quarts de la superfícia de la planeta e li donan aquela color rogenca caracteristica o, per o dire melhor, la d'una immensa clapareda, vist que lo sòl es cobèrt de pèiras, de clapasses e de blòcs. D'autra part, de la Tèrra e pel mejan de telescòpis, s'obsèrva de tacas escuras (tacas d'albedo) que correspondon pas a d'accidents topografics mas que son de regions ont lo terren es cobèrt d'una polsa escura. Aquelas regions pòdon cambiar lentament quand lo vent entraïna la polsa. La taca escura pus caracteristica es Syrtis Major qu'es simplament un pendís de mens d'1% e sens res de notable.
Una caracteristica que domina una partida de l'emisfèri nòrd es l'existéncia d'una enòrma enflor que conten lo complèxe volcanic de Tharsis. S'i tròba Olympus Mons, lo pus gròs volcan del Sistèma Solar. A una nautor de 25 km (mai de dos còps e mièg la de l'Everest), e sa basa a un diamètre de 600 km. A sos pès, las coladas de lava an creat un sòcle que forma un bauç de 6 km de naut. Cal ajustar la granda estructura esfondrada d'Alba Patera. Las zonas volcanicas ocupan 10% de la superfícia de la planeta. Cèrts cratèrs mòstran de signes d'activitat recenta e an de lava petrificada sus sos versants.
Pròcha de l'eqüator e amb una longor de 2700 km, una largor que va fins a 500 km, e una prigondor d'entre 2 e 7 km, se tròba Valles Marineris, una gorga desmesurada qu'a respècte d'ela lo Grand Canhon del Colorado sembla pichonèl. Se formèt en seguida de l'esfondrament del terren, a causa de la formacion de l'enflor de Tharsis.
Geologia[modificar | modificar la font]
La planeta Mart se compausa fondamentalament de basalt volcanic amb una proporcion importanta d'oxids de fèrre, çò qu'explica la color roja caracteristica de la superfícia. Per natura, revèrta la limonita, oxid de fèrre fòrça idratat. Mentre que dins las crostas de la Tèrra e de la Luna predominan los silicats e los aluminats, dins lo sòl de Mart son preponderants los ferrosilicats. Sos constituents principals son, per òrdre d'abondància: l'oxigèn (43,8%), lo silici (22,4%), lo fèrre (12,1%), l'alumini (5,5%), lo magnèsi (4,3%), lo calci (3,8%) e tanben lo titani e d'autres compausants en quantitats mendres. Per una analisi pus detalhada de la composicion del sòl marcian, vejatz: Resultats de Pathfinder
A la diferéncia de la Tèrra, Mart a pas de camp magnetic global. Pr'aquò, Mars Global Surveyor, en orbita marciana, a detectat de camps magnetics locals de bassa intensitat en divèrsas regions de l'escòrça. S'es descobèrt que las magnetizacions residualas de ròcas apareisson en bendas alternadas de 160 km de larg per 1000 km de long, parièras a las bendas observadas dins las dorsalas marinas de la Tèrra. Aquela descobèrta imprevista pòt aver d'implicacions interessantas per l'istòria geologica de Mart. Actualament, Mart presenta pas de tectonica de las placas activa. I a pas cap de pròvas de movements orizontals recents a la superfícia, coma per exemple de montanhas formadas per plegament. Mas es possible qu'aguèsse agut una tectonica de las placas al començament de son istòria. En aqueste cas, aquò poiriá aver ajudat a mantenir una atmosfèra parièra a l'atmosfèra terrèstra, en transportant de ròcas ricas en carbòni cap a la superfícia, mentre que la preséncia del camp magnetic auriá ajudat a aparar la planeta de la radiacion cosmica. Mas i a tanben d'autras explicacions possiblas.
L'aiga sus Mart[modificar | modificar la font]
I a d'indicis visibles d'erosion en divèrses endreches de Mart, tant a causa del vent coma de l'aiga. La superfícia de la planeta sèrva de vertadièrs malhums idrografics, ara eissuches, amb sas vals sinuosas escalpradas per las aigas dels rius, sos afluents, sos braces, separats per de bancs d'alluvions qu'an subsistit fins a nòstres jorns. Suggerisson un passat, amb de condicions environamentalas ont l'aiga modelèt lo terren per mejan d'inondacions catastroficas. D'unes suggerisson l'existéncia dins un passat alunhat de lacs e d'un vast ocean dins la region boreala de la planeta. Tot sembla d'indicar qu'aquò se passèt fa aperaquí quatre miliards d'annadas e solament pendent un cort periòde de temps.
Se dins lo passat, Mart aguèt de corses d'aiga abondants, es perque una atmosfèra fòrça mai densa permetiá de temperaturas pus nautas. L'aiga dispareguèt de la superfícia de Mart quand la màger part de l'atmosfèra se dissipèt dins l'espaci, e qu'atal mermèron la pression e la temperatura. Mas l'aiga subsistís encara dins l'atmosfèra, a l'estat de vapor, en quantitats minimas, e mai dins las calòtas polaras, constituidas per de grandas massas de glaces etèrnes (majoritàriament de CO2 gelat), e (çò sembla), dins lo sossòl[3].
Quand las pichonas palas mecanicas de las sondas espacialas cavan una rega dins lo sòl polsós de Mart, los bòrds d'aquesta excavacion se deurián esbosonar coma quand se practica una rega dins la sabla o dins un sòl terrós. En realitat, los bòrds de las regas practicadas sus Mart s'esbosonan pas, coma se lo sòl foguèsse umid. Tot permet de supausar qu'entre los grans del sòl i a d'aiga gelada, fenomèn que, d'autra part, es comun dins las regions fòrça frejas de la Tèrra ont, dempuèi las grandas glaciacions del qüaternari, lo sòl es prigondament gelat.
A l'entorn de cèrts cratèrs marcians (qu'an entre 5 km e 50 km de diamètre), s'obsèrva de formacions (ejecta) en forma de lòbes parièrs als regiscles que se vei quand se trai un còdol dins la fanga ; d'unes explican aquel fenomèn en admetent que lo sòl de Mart es gelat : la calor produsida per l'impacte del meteorit auriá provocat la vaporizacion del glaç. Se dispausa tanben de fotografias d'un autre tipe d'accident del relèu perfèctament explicat per l'existéncia d'un gelisòl. Se tracta d'un esfondrament del sòl de la depression que ne partís una maire seca amb l'emprenta de sos braces separats per de bancs d'alluvions. Sembla que dins la zona de la depression, la calor, probablament a causa d'un fenomèn volcanic, a provocat la fusion del glaç ; lo terren s'es esfondrat sot son pes pròpri, expulsant l'aiga fins a la superfícia; coma l'evaporacion del liquid, malgrat que siá ineluctabla, es pas instantanèa, l'aiga a pogut córrer sus lo sòl abans son evaporacion totala ; lo fenomèn a durat pro de temps per que lo cors de l'aiga atal creat per la fusion del permafròst aja cavat una maire.
En junh de 2000, la nau Mars Global Surveyor detectèt sus de parets de cratèrs o dins de vals prigondas ont lo solelh va jamai, d'accidents que pareisson de desbauces formats per de torrents d'aiga e los depaus de tèrra e de ròcas carrejats per eles. Apareisson solament a de nautas latituds de l'emisfèri sud. Cresèm de veire un escorrement superficial d'aiga semblable a un aquifèr. Aqueste aquifèr seriá situat entre 100 m e 400 m de prigondor. En gisclant a la superfícia, l'aiga se gèla e forma una restanca de glaç : quand se romp, produsís un torrent fòrça brèu, que dura fins que l'aiga s'evapore (puèi que pòt pas restar sot forma liquida dins las condicions de temperatura e de pression de la planeta).
En mai de 2002, la nau Mars Odyssey detectèt la signatura d'idrogèn superficial. Aqueste idrogèn poiriá èsser combinat en formant d'aiga gelada. Lo glaç formariá un jaç sos la superfícia, entre 30 cm e 60 cm, qu'anariá de las calòtas polaras fins a 60º de latitud. En genièr de 2004, la sonda europèa Mars Express a detectat d'aiga al pòl sud de la planeta ; l'observacion es estada facha a la fin de l'estiu quand lo "glaç sec" se sublima e laissa una calòta residuala d'aiga. Al pòl nòrd, sa preséncia èra ja confirmada.
I a tanben d'aiga dins l'atmosfèra de la planeta, mas en proporcion tant infima (0,01%) que, se condensèsse totalament e uniformament subre la superfícia de Mart, formariá una pellicula liquida d'aperaquí un centen de millimètre d'espés. Malgrat sa raretat, la vapor d'aiga participa d'un cicle annual. Sus Mart, la pression atmosferica es tan bassa que la vapor d'aiga se sublima dins lo sòl, sot forma de glaç, a la temperatura de -80 °C. Quand la temperatura remonta al dessús d'aquel limit, lo glaç se sublima en sens invèrs : se transforma en vapor sens passar per l'estat liquid.
Calòtas polaras[modificar | modificar la font]
La superfícia de la planeta presenta divèrses tipes de formacions permanentas, que demest elas, las pus aisidas d'observar son doas grandas tacas blancas situadas dins las regions polaras, una mena de calòtas polaras de la planeta. Atal coma la vapor d'aiga se sublima sus Mart aproximativament a -80 °C, lo gas carbonic o fa a -120 °C. Aquesta diferéncia dona a las calòtas polaras de Mart un caractèr singular. Quand arriba la sason freja, lo depaus de glaç etèrne comença per se cobrir d'un jaç de rosada blanca deguda, coma es estat dich, a la condensacion de la vapor d'aiga atmosferica ; puèi, quand la temperatura contunha de mermar e deven inferiora a -120 °C, l'aiga gelada dispareis sot un mantèl de nèu carbonica que, de la calòta polara, s'espandís fins a passar de vegadas lo parallèl dels 60º. N'es atal perque una partida de l'atmosfèra de CO2 se gèla. Invèrsament, dins l'emisfèri opausat, la prima fa que la temperatura despasse -120 °C, çò que provòca la sublimacion de la neu carbonica e la reculada de la calòta polara; puèi, quand lo termomètre monta a mai de -80 °C, se sublima, a son torn, la rosada blanca ; alara demòran pas que los glaces permanents, mas ja lo freg torna e aqueles subiràn pas una ablacion importanta. La massa de glaç etèrne a aperaquí 100 km de diamètre e 10 m d'espés. Atal las calòtas polaras son formadas per un jaç fòrça prim de glaç de CO2 (« glaç sec ») e se pòt qu'al dessot de la calòta sud i aja de glaç d'aiga. Pendent l'estiu austral, lo dioxid de carbòni se sublima entièrament, laissant un jaç residual de glaç d'aiga. En cent ans d'observacion, la calòta polara sud a disparegut dos còps completament, mentre qu'al nòrd o a pas jamai fach. Se sap pas se i a un jaç semblable de glaç d'aiga sot la calòta polara nòrd, donat que lo jaç de dioxid de carbòni dispareis pas jamai completament. Ven del fach que malgrat que lo clima dins l'emisfèri sud siá pus rigorós, las cortas sasons de la prima e de l'estiu de l'emisfèri austral arriban quand lo solelh es al perièli, atal las temperaturas maximalas arriban dins l'emisfèri sud e la calòta ne sofrís. Mentretant, las temperaturas pus bassas tanben arriban al sud perque l'auton e l'ivèrn son longs e que lo solelh es a l'afèli.
Las calòtas polaras mòstran una estructura estratificada amb de jaces alternats de glaç e de divèrsas quantitats de polsa escura. Se coneis pas amb certitud lo mecanisme qu'explica l'estratificacion, mas pòt èsser deguda a de cambiaments climatics religats a de variacions a tèrme long de l'inclinason de l'eqüator marcian (a respècte del plan de l'orbita). Poiriá tanben i aver d'aiga amagada sot la superfícia a de latituds mendres. Los cambiaments sasonièrs dins las calòtas produsisson de cambiaments de la pression atmosferica globala d'a l'entorn de 25% (mesurats als ponches d'aterratge dels Viking).
Mars Global Surveyor establiguèt a la fin de 1998 que la massa totala de glaç de la calòta polara nòrd equival a la mitat del glaç qu'existís en Groenlàndia e constituís la resèrva d'aiga màger del Sistèma Solar, exceptat la Tèrra. De mai, lo glaç del pòl nòrd de Mart es pausat subre una granda depression del terren e es cobèrt per de « glaç sec ». Los traches topografics novèls suggerisson que la calòta nòrd marciana mòstra un gròs montèl de glaç descopat per un remolin semicircular que poiriá èsser d'origina eoliana. La calòta gelada sembla de s'enauçar abruptament del terren adjacent amb de penjals subtes e s'acabant en un plan de glaç. Lo glaç presenta a la broa de la calòta de bendas claras e escuras que semblan d'indicar de procès de sedimentacion. I a pas d'emprentas d'impacte, çò que significa que la calòta e sos depaus poirián aver solament 100 000 ans. Per contra, la calòta de l'emisfèri sud formada, çò sembla, pas que de CO2 (« glaç sec »), mòstra de cràters d'impacte que poirián indicar una ancianetat d'un miliard d'annadas.
Atmosfèra[modificar | modificar la font]
L'atmosfèra de Mart es fòrça tèuna, amb una pression superficiala de 7 a 9 mbar, de comparar amb los 1033 mbar de l'atmosfèra terrèstra : es solament un centen de la pression terrèstra. La pression atmosferica varia amb l'altitud, de gaireben 9 mbar dins las depressions pus prigondas fins a 1 mbar a la cima de l'Olympus Mons. Se compausa mai que mai de dioxid de carbòni (95,3%) amb 2,7% d'azòt, 1,6% d'argon e de traças d'oxigèn (0,15%), de monoxid de carbòni (0,07%) e de vapor d'aiga (0,03%). La proporcion d'autres elements es infima e son dosatge escapa a la sensibilitat dels instruments utilizats fins ara; en particular, la concentracion d'ozòn es de centenats de còps mendre que sus Tèrra, e per aquesta rason la radiacion ultravioleta atenh lo sòl marcian sens èsser filtrada.
L'atmosfèra marciana es pas blava, coma la de la Tèrra, mas ròsa saumon a causa de la dispersion de la lutz pels grans de polsa fòrça fins provenent del sòl ferruginós. Es pro densa per èsser lo sèti de vents violents e de grandas tempèstas de polsa que, de vegadas, pòdon englobar la planeta entièra durant de meses. Aquestes vents son responsables de l'existéncia de dunas de sabla dins los desèrts marcians. Las nívols pòdon èsser de tres colors : blancas, jaunas e blavas. Las nívols blancas son de vapor d'aiga condensada o de dioxid de carbòni a las latituds polaras. Las jaunas, de natura pelosa, son lo resultat de las tempèstas de polsa e se compausan de particulas d'1 um. D'ivèrn, a las latituds mejanas, la vapor d'aiga se condensa dins l'atmosfèra e forma de nívols leugièras de cristals de glaç extrèmament fins. A las nautas latituds, la condensacion de l'anidrid carbonic forma d'autras nívols compausadas de cristals de nèu carbonica.
L'atmosfèra marciana es de segonda generacion. L'atmosfèra que l'a precedida a dobèrt camin a una autra, que sos elements provenon pas dirèctament de la nebulosa primitiva. Una atmosfèra de segonda generacion es lo resultat de l'activitat de la planeta. Atal, lo volcanisme voja dins l'atmosfèra cèrts gas, que demest eles predominan lo gas carbonic e la vapor d'aiga. Lo primièr rèsta dins l'atmosfèra, del temps que lo segond tend a se gelar dins lo sòl freg. L'azòt e l'oxigèn son produches sus Mart pas qu'en proporcions infimas. Al contrari, l'argon es relativament abondant dins l'atmosfèra marciana. Aquò a pas res d'estranh : los elements leugièrs de l'atmosfèra (idrogèn, èli, etc.) son los que se dissipan pus aisidament dins l'espaci interplanetari perque sos atòms e moleculas, quand se dordan entre eles, atenhon la segonda velocitat cosmica ; los gas pus pesants finisson per se combinar amb los elements del sòl ; l'argon, malgrat que siá leugièr, es pro pesant per que son escapament cap a l'espaci interplanetari siá malaisit, e d'autra part, coma es un gas neutre o inèrt, se combina pas amb los autres elements ; atal, malgrat que se libère del sòl en proporcions infimas, s'acumula progressivament.
Malgrat que i aja pas d'indicis d'activitat volcanica actuala, recentament la nau europèa Mars Express a trobat de traças de metan dins una proporcion de 10 parts per un miliard. Aqueste gas a necessàriament una origina volcanica o biologica. Lo metan pòt pas demorar longtemps dins l'atmosfèra ; s'estima a 400 ans lo temps que met per disparéisser de l'atmosfèra de Mart. Aquò supausa que i a una font que lo produsís ; se pòt que de volcans coma Olympus Mons ajan conservat una activitat residuala.
Mart a pas de cencha de radiacion, mas a una ionosfèra compausada de dos (e benlèu tres) jaces
Climatologia[modificar | modificar la font]
Subre las temperaturas que reinan sus Mart, se dispausa pas encara de donadas sufisentas permetent de conéisser son evolucion dins lo corrent de l'annada marciana e a las diferentas latituds e, encara mens, las particularitats regionalas. De fach, son de mal comparar las temperaturas enregistradas per las diferentas sondas qu'an explorat aquela planeta : non solament s'es utilizat d'instruments de naturas divèrsas, mas tanben las condicions de son emplec an variat, puèi que dins cèrts cases la temperatura es estada mesurada dins lo quite sòl, dins d'autres, a una cèrta nautor, mentre que d'autras sondas mesuravan la temperatura del sòl dempuèi l'orbita ont èran satellizadas.
- Coma Mart es fòrça mai luènh del Solelh que la Tèrra, son clima es pus freg, d'aitant mai que l'atmosfèra, fòrça tèuna, reten pauc de calor : d'onte la diferéncia pus prononciada que sus nòstra planeta entre las temperaturas diürnas e nocturnas ; la bassa conductivitat termica del sòl marcian i contribuís tanben. La durada del jorn e de la nuèch sus Mart es aproximativament la meteissa que sus Tèrra.
- La temperatura a la superfícia depend de la latitud e presenta de variacions sasonièras. La temperatura mejana superficiala es aperaquí de 218 K (-55 °C). La variacion diürna de las temperaturas es fòrça importanta, coma conven a una atmosfèra tan tèuna. Las maximalas diürnas, a l'eqüator e d'estiu, pòdon aténher 20 °C o mai, mentre que las maximalas nocturnas pòdon aténher aisidament -80 °C. Dins las calòtas polaras, d'ivèrn las temperaturas pòdon baissar fins a -130 °C.
- Un còp que Mart se trobava lo pus près possible del Solelh, s'enregistrèt a l'eqüator, en plen estiu, la temperatura de 27 °C, del temps qu'al pòl de l'autre emisfèri, ont senhorejava l'ivèrn, se mesurava -128 °C. En 1976, Mart se trobava, al contrari, a sa distància maximala del Solelh quand arribèron las sondas Viking. La primièra aterrèt a una latitud (22,46º N) qu'es aproximativament la de L'Avana o de La Mèca ; ailai, en plen estiu, la temperatura diürna maximala enregistrada foguèt de -13 °C (a 15 h) e la minimala de -86 °C (a 6 h, que lo Solelh èra pas levat). De son costat, la segonda se pausèt a la latitud de 47,89º N (aproximativament la de Viena) e mesurèt ailai, tanben en plen estiu, de temperaturas maximalas e minimalas que, en mejana, foguèron respectivament de -38 °C e -89 °C.
- D'enòrmas tempèstas de polsa, causadas per de vents de mai de 150 km/h, que duran de setmanas e mai de meses en escurzissent tota la planeta, pòdon aparéisser tot d'una (malgrat que sián pus frequentas après lo perièli de la planeta, e dins l'emisfèri sud, a la fin de la prima). Atal coma sus Tèrra un vent de 50 km/h a 60 km/h sufís per levar de nívols de polsa, sus Mart, a causa de l'infima densitat de l'aire, cal un ventàs de 200 km/h per produsir lo meteis efècte, e encara en admetent que lo sòl es sec (avèm ja vist que sa consisténcia marca qu'es cargat d'umiditat gelada). Aquelas tempèstas, observadas de la Tèrra pels astronòms, e qu'atenhon una dimension planetària, an per origina la diferéncia d'energia solara recebuda per la planeta a l'afèli e al perièli, deguda a la fòrta excentricitat de l'orbita marciana. Quand Mart se tròba a proximitat del perièli de son orbita (es a dire a sa distància minimala del Solelh), es la fin de la prima dins l'emisfèri sud, ont la montada de la temperatura provòca la pèrda d'umiditat del sòl. Dins cèrtas regions, especialament entre Noachis e Hellas, se desencadena alara una violenta tempèsta locala qu'arranca al sòl sec de massas impausantas de polsa. Aquesta, fòrça fina, s'enauça a de grandas altituds e, en qualques setmanas, cobrís non solament tot un emisfèri, mas la quasi totalitat de la planeta. La polsa en suspension dins l'atmosfèra forma una nèbla jauna qu'escurzís los accidents pus caracteristics de la planeta. Coma tapa la radiacion solara, las temperaturas maximalas demenisson, mas a son torn agís com una cobèrta qu'empacha la dissipacion de la calor, e las temperaturas minimalas aumentan. Per consequent l'oscillacion termica diürna demenís drasticament. Se passèt atal en 1971, empachant pendent qualques tempses las observacions que devián efectuar las quatre sondas (doas Mars sovieticas e doas Mariner americanas) que venián d'arribar sus la planeta roja. Aquestes vels de polsa que se desplaçan d'una partida a una autra, que segon las sasons cobrisson e descobrisson de regions d'una autra color o nuança, e aquestes vents qu'orientan las particulas del sòl e las dunas, explican los cambiaments de color qu'afèctan lo disc marcian vist de la Tèrra e qu'avián tant intrigat los astronòms pendent mai d'un sègle.
- Pendent una annada marciana, una partida del CO2 de l'atmosfèra se condensa dins l'emisfèri ont es l'ivèrn, o se sublima del pòl dins l'atmosfèra quand es l'estiu. Per consequent la pression atmosferica a una variacion annuala.
Las sasons sus Mart[modificar | modificar la font]
Coma lo de la Tèrra, l'eqüator marcian es inclinat a respècte del plan de l'orbita : fa un angle de 25,19º. Los dos plans se copan en indicant una direccion qu'es nomenada punt Àries (Vernal) en la Tèrra o punt Vernal de Mart quand l'orbita copa l'eqüator de la planeta dins lo sens ascendent. Los dos punts son pres per origina de las longituds solaras (aerocentricas, en onor del dieu Arès) Ls, mesuradas sus l'orbita, o de las Ascensions Drechas As, mesuradas sus l'eqüator. La prima comença dins l'emisfèri nòrd a l'equinòcci de prima, quand lo Solelh travèrsa lo punt vernal en passant de l'emisfèri Sud al Nòrd (Ls = 0 e creissent). Dins lo cas de Mart, aquò a tanben una significacion climatica. Los jorns e las nuèchs son de durada egala e la prima comença dins l'emisfèri nòrd ; aquesta dura fins que LS = 90º : es lo solstici d'estiu ont lo jorn a una durada maximala dins l'emisfèri nòrd e minimala dins l'emisfèri sud.
D'un biais analòg, Ls = 90°, 180°, e 270° indican per l'emisfèri nòrd lo solstici d'estiu, l'equinòcci d'auton, e lo solstici d'ivèrn respectivament, mentre que dins l'emisfèri sud es l'invèrs. Coma la durada de l'annada marciana es aproximativament dobla de la de l'annada terrèstra, la durada de las sasons o es tanben. La diferéncia entre sas duradas es pus importanta (pòt aténher 51 sòls, mentre que sus Tèrra, despassa pas 4,5 jorns) perque l'excentricitat de l'orbita marciana es fòrça mai granda que la terrèstra. Vaquí la durada de las quatre sasons sus Mart :
Actualament l'emisfèri nòrd benefícia d'un clima pus doç que l'emisfèri sud. La rason es evidenta : l'emisfèri nòrd a d'autons (143 jorns) e d'ivèrns (154 jorns) corts e de mai quand lo Solelh es al perièli, çò que fa que sián pus doces, vist l'excentricitat de l'orbita de la planeta. De mai la prima (194 jorns) e l'estiu (178 jorns) son longs, mas coma lo Solelh es a l'afèli, son pus fregs que los de l'emisfèri sud. Per l'emisfèri sud, la situacion es invèrsa. Atal, i a una compensacion parciala entre los dos emisfèris pel fach que las sasons de pus corta durada an luòc quand la planeta es al perièli e que recep alara del Solelh mai de lutz e de calor. A causa de la retrogradacion del punt Vernal e de l'avança del perièli, la situacion se decanta de mai en mai. Dins 2940 annadas terrèstras, lo perièli s'alinharà sul solstici d'ivèrn. Carl Sagan prepausèt en 1971, per conciliar l'evidenta erosion idrica amb l'actuala raretat de vapor d'aiga, la teoria del « long ivèrn ». Amb l'alinhament del perièli sul solstici d'ivèrn, i aurà dins l'emisfèri nòrd, d'ivèrns corts e fòrça doces (vist la proximitat del perièli) e d'estius longs. A l'invèrs dins l'emisfèri sud. Aquò provocariá lo transferiment a travèrs de l'atmosfèra de l'importanta calòta polara nòrd al pòl sud. Dins l'operacion, la màger part dels glaces d'aiga e de CO2 se trobarián sot forma de vapor dins l'atmosfèra, produsent un efècte de sèrra. La temperatura superficiala montariá, la pression aumentariá e pendent qualques milièrs d'annadas s'interrompriá lo « long ivèrn » per donar luòc a una « corta prima ». Al cap de 27 850 ans la situacion s'invertiriá.
Satellits de Mart[modificar | modificar la font]
Mart a dos satellits minusculs, dos rocàs de forma irregulara, Fòbos e Deimos[4]. Lo primièr mesura 27 x 21 x 19 km e lo segond 15 x 12 x 11 km. Deimos gravita a 20 000 km d'altitud e Fòbos a 6100 km. Malgrat que sián tan pròches, aqueles astres son visibles dins lo cèl marcian pas que coma de ponches luminoses plan lusents. La luminositat de Deimos pòt èsser comparabla a la de Vènus vista de la Tèrra ; la de Fòbos es mantun còp pus intensa.
Fòbos vira a l'entorn de Mart en 7 h 39 min 14 s. Coma sa revolucion es fòrça mai rapida que la rotacion de la planeta subre son axe, lo satellit sembla de descriure un movement retrograd : se lèva a l'Oèst e trescòla a l'Èst. Deimos inverteix 30 h 17 min 55 s en recórrer son orbita. Sa revolucion es, per consequent, un pauc pus longa que la rotacion de la planeta, çò que fa que lo satellit se desplaça lentament dins lo cèl : tarda 64 h entre son levar, a l'Èst e son trescòl, a l'Oèst. Çò pus curiós es que pendent lo temps que rèsta visible, complís dos còps lo cicle complet de sas fasas. Una autra particularitat d'aquestes satellits es que, coma gravitan dins lo plan eqüatorial de la planeta e tan près de la superfícia d'aquesta, son etèrnament invisibles de las regions polaras : Deimos pòt pas èsser vist al delà del parallèl 82º e Fòbos al delà del parallèl 69º. De tot biais, compte tengut de sas dimensions pichonas, aquestas lunas minusculas pòdon a pena dissipar las tenèbras de la nuèch marciana, e aquò pendent de corts periòdes de temps, puèi que, en gravitant tan près de la planeta e sus d'orbitas eqüatorialas, passan la màger part de la nuèch amagats dins lo còn de l'ombra projectada per la planeta, es a dire sens èsser esclairats per la lutz solara.
S'es observat que Fòbos subís una acceleracion seculara que l'apròcha lentament de la superfícia de la planeta (tan lentament que se seràn passadas cent milions d'annadas abans que tombe). Aquesta acceleracion s'es pas poguda explicar fins ara. Tanben se pausa als astronòms lo problèma de las originas d'aquestes astres pichonèls, puèi que cèrtas rasons s'opausan que sián d'asteroïdes capturats e d'autras que sián de còrses formats a l'entorn de la planeta e en meteis temps qu'ela. De mai, Fòbos presenta d'estrats que suggerisson qu'aqueste satellit es un fragment separat d'un autre astre màger.
Astronomia dins lo cèl de Mart[modificar | modificar la font]
Las planetas superioras o exterioras passan pas jamai entre lo Solelh e la Tèrra : sas fasas son pauc marcadas (se vei totjorn mai de la mitat del disc), fach qu'es aisit de demostrar per la geometria elementària. Considerant lo triangle Solelh-Mart-Tèrra, l'angle de fasa es lo que forman lo Solelh e la Tèrra vistes de Mart ; atenh sa valor maximala a las qüadraturas quand lo triangle STM es rectangle en la Tèrra. Per Mart, aqueste angle de fasa es pas jamai superior a 42º, e son aspècte de disc gibós es analòg al que presenta la Luna 3,5 jorns abans o après la luna plena (la partida escura passa pas 1/8 del disc). Aquesta fasa, aisidament visibla amb un telescòpi d'amator, Galileo Galilei la poguèt pas jamai veire, e supausèt solament son existéncia.
Observacion del Solelh[modificar | modificar la font]
Vist de Mart, lo Solelh a un diamètre aparent de 21' (al luòc de 31,5' a 32,6' quand es vist de la Tèrra). Los scientifics que menavan Spirit e Opportunity li faguèron observar un trescòl de Solelh ; se poguèt constatar coma s'avalís, escondut per la polsa en suspension dins l'atmosfèra.
Observacion dels eclipsis solars de Fòbos[modificar | modificar la font]
Las camèras de la nau Opportunity captèron lo 10 de març de 2004 l'eclipsi parcial de Solelh causat pel satellit Fòbos. Lo satellit tapa una granda partida del Solelh car es pus grand que Deimos e orbita fòrça mai près de Mart. L'eclipsi de Deimos captat lo 4 de març de 2004 es comparable al transit d'una planeta.
Observacion de la Tèrra[modificar | modificar la font]
Vista de Mart pels futurs astronautas, la Tèrra serà una magnifica estela blavenca e tan lusenta coma Jupitèr, almens pendent los periòdes favorables (conjoncions inferioras de la Tèrra), puèi que nòstre glòbe presentarà, vist de Mart, las meteissas fasas que Vènus vista de la Tèrra. Tanben, coma Vènus e Mercuri, la Tèrra serà un astre visible alternativament de matin e de vèspre. Amb un telescòpi installat sus Mart se poirà apreciar l'espectacle resultant de la conjugason dels movements de la Tèrra e de la Luna, e tanben de la combinason de las fasas dels dos astres: passatge de la mièjaluna sus la mitat escura del disc terrèstre ; passatge del sistèma Tèrra-Luna davant lo disc solar pendent los eclipsis.
Transits de la Terra sus lo disc solar[modificar | modificar la font]
Lo 10 de novembre de 2084 escairà lo transit venent, vist de Mart, de la Tèrra sus lo disc solar. Aquestes transits se repetisson aproximativament cada 79 ans. Los transits d'octobre-novembre escason quand Mart es en oposicion e près del nos ascendent ; los transits d'abril-mai quand es près del nos descendent. Lo transit de l'11 de mai de 1984 previst per J. Meeus serviguèt d'inspiracion a l'escrivan Arthur C. Clarke per escriure Transit of Earth ont un astronauta laissat sol sus Mart descriu lo rar fenomèn astronomic pauc abans de morir a causa de la manca d'oxigèn.
Observacion de Mart[modificar | modificar la font]
Se dins l'orbita marciana se dessenha la de la Tèrra, fòrça mens alongada, se pòt observar tanben que la distància de la Tèrra a Mart vària considerablament. Al moment de la conjoncion, es a dire quand lo Solelh es situat entre las doas planetas, la distància entre aquestas pòt èsser de 399 000 000 km e lo diamètre aparent de Mart es de 3,5" ; pendent las oposicions pus favorablas, aquesta distància es redusida a mens de 56 000 000 km e lo diamètre aparent de Mart es de 25". Pendent l'oposicion, atenh una magnitud de -2,0 e a las oposicions perielicas -2,8 que la planeta es alara la pus lusenta a l'excepcion de Vènus e Jupitèr. Compte tengut de la pichonetat del glòbe marcian, son observacion telescopica es interessanta solament pendent los periòdes que precedisson o seguisson las oposicions.
Istòria de l'observacion de Mart[modificar | modificar la font]
Tycho Brahe mesurèt escrupulosament lo movement de Mart dins lo cèl. Sas observacions astronomicas excellentas, sonhosament notadas, permetèron a Johannes Kepler de descobrir la natura elliptica de l'orbita marciana, e pus generalament de totas las orbitas planetàrias, que fins alara èran consideradas circularas. Kepler sintetizèt sas descobèrtas en tres leis, actualament conegudas amb lo nom de leis de Kepler.
Fins al sègle XVII la motivacion principala de l'observacion de Mart èra astrologica. Un còp inventat lo telescòpi, Galileo Galilei vèrs 1610 ja descriguèt Mart coma un disc, en li donant l'estatut de mond, coma la Tèrra o la Luna. En 1659, Christiaan Huygens descriguèt e dessenhèt la primièra caracteristica de Mart, ben visibla, un triangle escur nomenat pus tard Syrtis Major. En seguent aquesta marca, Huygens dedusiguèt corrèctament la durada del jorn marcian, una pauc pus long que lo de la Tèrra. Cap al decènni de 1670, Giovanni Cassini detectèt las marcas lusentas e blancas dels pòls.
A la fin del sègle XVIII, William Herschel melhorèt l'optica dels telescòpis e contunhèt l'observacion de Mart. Confirmèt l'existéncia dels pòls, e son expansion pendent l'ivèrn e mai sa quasi disparicion pendent l'estiu. Justifiquèt aqueste fach en argumentant que la planeta roja, coma la Tèrra, a una inclinason axiala ; aiçò explica l'existéncia de sasons (mas i son aperaquí dos còps pus longas que sus Tèrra). Tanben observèt de tacas lusentas e mobilas qu'interpretèt corrèctament coma de nívols.
Dins los decènnis que seguiguèron, d'erudits nombrós dessenhèron divèrsas cartas de Mart e nomenèron las tacas escuras o claras de sa superfícia. Pasmens, fòrça d'aquestas cartas se contradisián entre elas.
El 1877, quand Mart s'aprochèt de l'orbita terrèstra, Giovanni Schiaparelli dessenhèt la melhora carta jamai facha de la planeta roja. De mai, prepausèt una seria de noms en latin que, adaptats, foguèron acceptats ulteriorament per l'Union Astronomica Internacionala en 1958 e son encara utilizats uèi. La nomenclatura de Mart, coma la de la Luna, nomena las tacas escuras coma de massas d'aiga e las tacas lusentas coma de superfícias terrèstras. Qualques exemples : Mare Sirenum "mar de las serenas", Solis lacus "lac del Solelh", Chryse Planitia "plana daurada", Utopia, Arcadia...
Exploracion espaciala de Mart[modificar | modificar la font]
La primièra sonda que visitèt Mart foguèt Mariner 4 en 1965. Amb Mariner 6 e 7, qu'arribèron sus Mart en 1969, capitèron pas qu'a observar una planeta plena de cratèrs e parièra a la Luna. Mariner 9 foguèt la primièra que se placèt en orbita marciana, al mitan d'una tempèsta de polsa espectaclosa, la primièra que mostrèt una planeta amb de canals semblant un malhum idrografic, de vapor d'aiga dins l'atmosfèra, suggerissent atal un passat de Mart diferent. Las primièras naus qu'aterrèron sus Mart foguèron Viking 1 e 2 en 1976. Après los resultats negatius de sas experiéncias biologicas, l'exploracion marciana s'interrompèt pendent 20 ans. Lo 4 de julhet de 1997, Mars Pathfinder aterrèt sus Mart e provèt qu'èra possible qu'un robòt pichonèl (Sojourner) se passegèsse sus la planeta. En 2004 la mission Mars Exploration Rover, scientificament pus ambiciosa, mandèt dos robòts, Spirit e Opportunity, qu'aterrèron dins doas zonas de Mart diametralament opausadas per analisar las ròcas, en cèrca d'una preséncia anciana e prolongada d'aiga. Mars Express, Mars Odissey e Mars Global Surveyor son d'autras sondas arribadas sus Mart dins los darrièrs ans e que contunhan encara sa mission scientifica. La darrièra sonda qu'arribèt sus Mart foguèt Mars Reconnaissance Orbiter que se metèt en orbita marciana lo 10 de març de 2006.
Meteorits d'origina marciana[modificar | modificar la font]
Los meteorits nomenats SNC son originaris de Mart. Se coneis amb seguretat son origina car contenon de pichonas bofigas de gas que sa composicion coïncidís amb la mesurada per las sondas Viking.
Lo 6 d'agost de 1996, lo Dr. David McKay, de la NASA, anoncièt l'identificacion de compausats organics dins lo meteorit marcian ALH84001. Lo meteorit foguèt ejectat de Mart per un impacte meteoric fa 15 milions d'annadas, tombèt dins l'Antartida fa 13 000 ans e foguèt trobat en 1984. Proven d'una ròca marciana solidificada fa 4,5 miliards d'annadas quand se formèt la planeta. Fòrça scientifics foguèron pas d'acòrdi amb l'anonci, que qualifiquèron de prematur e probablament faus. Las revelacions extraordinàrias exigisson de pròvas extraordinàriament fisablas ; la simpla preséncia de rèstas coma las que crèa lo material organic significa pas qu'aja una relacion amb la vida, malgrat qu'una explicacion non biologica siá improbabla. En decembre de 1997, un grop de scientifics desmentiguèt totalament la NASA en demostrant que dins la ròca i aviá de minerals d'aparéncia parièra a cèrts microorganismes, mas amb una origina quimica e sens res de veire amb la vida.
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Per exemple, l'areografia e l'areologia son l'equivalent per Mart de çò que son la geografia e la geologia per la Tèrra En practica pasmens, se parla (maugrat l'etimologia) de la geografia de Mart e de la geologia de Mart.
- ↑ 2,0 2,1 2,2 (en) http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/marsfact.html
- ↑ http://www.agu.org/pubs/crossref/2006/2006GL025946.shtml
- ↑ (en) http://sci.esa.int/science-e/www/object/index.cfm?fobjectid=31031


c: text/html

text:
-729
Aquesta pagina concernís l'an -729 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Asia[modificar | modificar la font]
Empèri Assirian[modificar | modificar la font]
Conquista de Babilònia per Teglath-Phalasar III. Lo rèi usurpator, Ukin-zer, e sei fius foguèron tuats. Teglath-Phalasar III venguèt oficialament rèi de Babilònia. Per rompre la resisténcia de la vila, ordonèt la desportacion d'au mens 150 000 abitants vèrs Assiria.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
1839
Aquesta pagina concernís l'an 1839 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Empèri Otoman[modificar | modificar la font]
Mòrt de Mahmud II lo 1èr de julhet que foguèt remplaçat per son fiu Abdulmecid Ièr. Premier, gràcias ai sostèns britanic e austrian, lo sultan novèu capitèt d'obligir — maugrat la desfacha dei sieunas tropas — lei fòrças egipcianas d'Ibrahim Pacha de se retirar d'Anatolia. Puei, en novembre, lo sultan novèu inaugurèt un periòde, dich Tanzimat, de reformas prefondas deis institucions otomanas per modernizar l'estat segon de modèls occidentaus.
America[modificar | modificar la font]
Republica de Tèxas[modificar | modificar la font]
Reconóissança oficiala de l'independéncia de la Republica per França.
Arts[modificar | modificar la font]
Sciéncias e tecnicas[modificar | modificar la font]
Quimia[modificar | modificar la font]
Descubèrta dau procès de vulcanizacion de cauchó per lo quimista estatsunidenc Charles Goodyear (1800-1860).
Economia[modificar | modificar la font]
Naissenças[modificar | modificar la font]
- 19 de genièr - Pau Cesana, pintor occitan (m. 1906)
- 16 de junh - Sully Prudhomme, escrivan e poèta francés, Prèmi Nobel de Literatura (m. 1907)
- 21 de març - Modest Mussorgski, compositor rus (m. 1881)
- 30 d'abril - Floriano Peixoto, president de Brasil entre 1891 e 1894 (m.1895)
- 16 de junh - John Butler Yeats, artista irlandés (m. 1922)
- 21 de junh - Joaquim Maria Machado de Assis, autor brasilièr (m. 1908)
Decèsses[modificar | modificar la font]
- 1 de genièr o 14 d'agost - Charles Philippe Lafont, violonista francés (n. 1781)


text:
Avançon (Auts Aups)
Avançon[1] (Avançon en francés) es una comuna d'Occitània, en Daufinat dins lo departament dels Auts Aups.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Avançon es situat a 8 km de La Bastida-Nòva, a 13 km de Chorges, a 16 km de Tallard e a 20 km de Gap.
La vallée de la Avança separa lo vilatge del masatge dels Santons.
Avançon est située à 8 km de La Bâtie-Neuve, à 13 km de Chorges, à 16 km de Tallard et à 20 km de Gap.
La vallée de l'Avance sépare le village du hameau des Santons.
Istòria[modificar | modificar la font]
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Toponimia Occitana e Senhalizacion bilingüa. Actas del Congrés d'Aush, 2007, publicat pel CROM, mapa aparegut a la pagina 77


text:
Embriologia
L'embriologia qu'ei la sciéncia qui estúdia lo desvolopament de l'organisme a partir de l'ueu fecondat o zigòt. Segond l'embrancament filogenetic estudiat e lo grad d'evolucion de l'espècia que's ditz sovent que « l'embriogenèsi que resumeish la filogenèsi », çò qui vòu díser que l'embrion, au cors deu desvolopament, que's basteish en tot seguir las etapas evolutivas deu son embrancament filogenic.
En çò deus animaus cordats l'embriogenèsi que segueish las etapas seguentas :
- La segmentacion: durant aquesta etapa lo zigòt que divisan en cellulas qui divisan de contunh e rapidament shens que l'embrion aumenti lo son volum. L'embrion qu'ei en purmèr qualificat de morula puish de blastula ; qu'ei ua massa de cellulas hilhas non diferenciadas gessidas deu zigòt ; qu'ei per aquesta rason que s'apera la segmentacion.
- La gastrulacion: a partir de dus grops de cellulas de la blastula (aperadas epiblast e endoblast) tres capas de cellulas que's diferéncian : l'ectodèrma, lo mesodèrma e l'endodèrma ; que balharàn los futurs teishuts e organs. L'embrion qu'ei alavetz aperat gastrula.
- La neurulacion : a partir de cellulas gessidas de l'ectodèrma que van prodúser las cellulas nerviosas e formar lo canèth neurau. Aquesta etapa qu'ei caracteristica deus cordats e l'embrion vad alavetz ua neurula.
- La metamerizacion: lo mesodèrma de la neurula que's divisa en segment regulars qui balharàn los somits e las vertèbras.
- L'istogenèsi : formacion deus teishuts (osteós, sanguins, epiteliaus, musculós, conjontius e nerviós) .


text:
Kintzheim
Kinzheim en alemannisch (Kintzheim en francés) es una comuna francesa del departament del Bas Ren e de la region d'Alsàcia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Kintzheim Se tròba sus la rota dels vins de Alsace, pas fòrça luènh del castèl de la Nautor-Koenigsbourg. Lo vilatge es surplombé al nòrd pels coteaux del Hahnenberg e al sud pels tucs del grand crus praelatenberg. Cinc comunas jouxtent lo ban de Kintzheim : Sélestat a l'èst, Orschwiller al sud, Lièpvre (Nautor-Rhin) a l'oèst, La Vancelle e Châtenois al nòrd. Kintzheim A traversat per la rota départementale 35 telefonada mai communément la rota dels vins, lo CD 159 en connectant Sélestat a la Nautor-Koenigsbourg e per la rota nacionala 459 a la Vancelle-Estacion #qu'es una annèxa de Kintzheim. Lo vilatge es al caireforc de las rotas dels vins de Alsace e de la rota de la Nautor-Koenigsbourg. Lo castèl de Kintzheim (Sègle XIII) surplombe lo pòble #qu'es a las abans-plaças de las contreforts boisés e giboyeux de las Vòges. Lo Hahnenberg (Mont dels coqs de bruyère) e lo Praelatenberg (mont dels prélats) an classificat grand crus. I murissent los sèt cépages tradicionales dels vins de Alsace #que se pòt degustar en los soscaves proprietaris e en los soscaves cooperativas de Orschwiller-Kintzheim. Tres parcs animaliers contribuisson al dynamisme touristique: volerie de las aglas, parc dels cigognes e loisirs. La restauracion atrai per la diversité, la qualitat, la ambiance culturala e esportiua, economica un public nombrós e variat.
Kintzheim se trouve sur la route des vins d'Alsace, pas très loin du château du Haut-Koenigsbourg. Le village est surplombé au nord par les coteaux du Hahnenberg et au sud par les collines du grand cru praelatenberg. Cinq communes jouxtent le ban de Kintzheim : Sélestat à l'est, Orschwiller au sud, Lièpvre (Haut-Rhin) à l'ouest, La Vancelle et Châtenois au nord. Kintzheim est traversé par la route départementale 35 appelée plus communément la route des vins, le CD 159 reliant Sélestat au Haut-Koenigsbourg et par la route nationale 459 à La Vancelle-Gare qui est une annexe de Kintzheim. Le village est à la croisée des routes des vins d'Alsace et de la route du Haut-Koenigsbourg. Le château de Kintzheim (Sègle XIII) surplombe le village qui est aux avant-postes des contreforts boisés et giboyeux des Vosges. Le Hahnenberg (Mont des coqs de bruyère) et le Praelatenberg (mont des prélats) sont classés grand cru. Y murissent les sept cépages traditionnels des vins d'Alsace qu'on peut déguster dans les caves des propriétaires et dans les caves coopératives d'Orschwiller-Kintzheim. Trois parcs animaliers contribuent au dynamisme touristique: volerie des aigles, parc des cigognes et loisirs. La restauration attire par la diversité, la qualité, l'ambiance culturelle et sportive, économique un public nombreux et varié.


text:
Averroès
Averroès (Còrdoa, 1126 - Marraquèsh (Marròc), 10 de decembre de 1198) foguèt un filosòf, mètge e astronòm d'Al Andalós. Son nom es la traduccion de l'arabi Abu Al-Walid Muhammad Ibn Ahmad Ibn Rushd o simplament Ibn Rushd.
Sa dobertura d'esperit e sa modernitat desplasián a las autoritats musulmanas de l'epòca que l'exilièron coma eretic e ordenèron que sos libres foguèsson cremats. Demorèt profondament desconegut fins al sègle XIII que comença dos ans après sa mòrt, que son importància foguèt, ça que la, minimizada. Los istorians de la filosofia actuals reconeisson son importància. Comenta totas las òbras d'Aristòtel: per aquò èra apelat 'lo Comentador'.


text:
1944
Aquesta pagina concernís l'an 1944 del calendièr gregorian.
Somari
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
- 10 de junh - Chaple de la quasi totalitat dels abitants del vilatge lemosin d'Orador de Glana per un destacament del 1èr batalhon de la Panzerdivision Das Reich: 642 mòrts.
França[modificar | modificar la font]
Adopcion dau drech de vòte femenin par la Comitat francés de Liberacion nacionala (21 d'abriu) que foguèt confirmada per una ordonància dau GPRF lo 5 d'octòbre.
Euròpa[modificar | modificar la font]
Alemanha[modificar | modificar la font]
Regardant la politica d'exterminacion dei pòbles « inferiors » per leis Alemands, l'annada foguèt marcada per la fin de la liquidacion dei guètos josieus de Polonha e l'exterminacion fòrça rapida de la màger part dei Josieus d'Ongria. Ansin, dins lo corrent de l'estiu, lo camp d'Auschwitz conoguèt « l'apogèu » de son foncionament (aperaquí 400 000 Ongrés tuats en 56 jorns entre lo 15 de mai e lo 8 de julhet). En parallèl, l'exterminacion deis Eslaus contunièt mai lo ritme demeniguèt un pauc (per exemple, « solament » 700 000 presoniers sovietics foguèron ansin executats en 1942 e 1944) car lo Reich aviá besonh de man d'òbra per sostenir son esfòrç de guèrra.
Union Sovietica[modificar | modificar la font]
Perseguida de l'ofensiva ivernenca de l'Armada Roja acomençada lo 18 de decembre de 1943. Au nòrd, lei Sovietics avancèron de 200 km en direccion de Narva e de Pskov (genier). Au sud, Bug e Dniestr foguèt passats dins lo corrent de febrier e de març e de fòrças sovieticas intrèron dins la Galícia Polonesa onte menacèron la vila de Lvov. Lo front s'estabilizèt vèrs lo 15 d'abriu après lei presas d'Odessa e de Ternopol que permetèt d'acabar la liberacion d'Ucraïna. En Crimèa, Sebastopòl foguèt a son torn liberada lo 9 de mai.
Puei, lei Sovietics organizèron una ofensiva parallèla au desbarcament aliat de Normàndia. Acomencèt lo 23 de junh en Bielorussia e permetèt a l'Armada Roja de reconquistar Minsk (3-11 de julhet), d'intrar en Polonha, de conquistar Lublin (24 de julhet), Brèst-Litovsk (28 de julhet) e d'agantar la Prússia Orientala (30 de julhet). Aquela campanha foguèt la desfacha pus importanta d'Alemanha dins lo corrent de la Segonda Guèrra Mondiala. D'efèct, tot lo centre de son armada s'afondrèt entraïnant l'enceuclament de sei fòrças meridionalas dins lei regions balticas e la retirada precipitada de sei tropas dei Balcans. Sus un front de 1 000 km, l'avançada sovietica agantava 600 km. D'ara endavant isolada, Finlàndia deguèt demandar un armistici lo 19 de setembre. En revènge, Stalin refusèt d'ajudar l'insureccion de Varsòvia (1èr d'aost - 2 d'octòbre) que foguèt finalament anientada per leis Alemands.
En Euròpa Centrala e dins lei Balcans, leis aliats d'Alemanha assaièron d'abandonar lo conflicte. Romania e Bulgaria i capitèron mai leus autoritats localas s'afondrèron rapidament en fàcia de còps d'estat comunistas. Lei dos país declarèron alora la guèrra ais Alemands. En revènge, en Ongria onte la preséncia alemanda èra encara poderosa, Hitler poguèt ordonar l'invasion dau país. L'amirau Horthy foguèt arrestat e leis Alemands concentrèron de tropas importantas per defendre Budapèst atacada en decembre. Enfin, tot lo sud dei Balcans foguèt perdut en causa d'ofensivas dei tropas d'Iogoslavia menadas per Tito. Belgrad foguèt perduda lo 20 d'octòbre. Pasmens, dins lo nòrd, Croàcia capitèt de resistir.
Mond[modificar | modificar la font]
Arts[modificar | modificar la font]
Sciéncias e tecnicas[modificar | modificar la font]
Astronomia[modificar | modificar la font]
Publicacion de la premiera carta radioelectrica dau cèu de la galaxia nòstra per Grote Reber (1911-2002). Aquò marquèt lo començament de la radioastronomia que venguèt una disciplina importanta, especialament per l'observacion d'objèctes malaisats d'observar dins lo domeni vesedor.
Economia[modificar | modificar la font]
Naissenças[modificar | modificar la font]
- 1 de genièr - Omar Hasan Ahmad al-Bashir, president de Sodan
- 6 de genièr - Rolf M. Zinkernagel, biològ soís, Prèmi Nobel
- 9 de genièr - Jimmy Page, musician britanic (Led Zeppelin)
- 18 de genièr - Paul John Keating, primièr ministre d'Austràlia
- 21 de genièr - Uto Ughi, violonista italian
- 27 de genièr - Mairead Corrigan, activista politic irlandés, Prèmi Nobel de la Patz
- 2 de febrièr - Oqil Oqilov, primièr ministre de Tatjiquistan
- 15 de febrièr - Dzhokhar Dudaiev, president de Chechenia (m. 1996)
- 16 de febrièr - António Mascarenhas Monteiro, president de Cap Vèrt
- 24 de febrièr - Robèrt Martí, romancièr e umorista occitan
- 1 de març - Roger Daltrey, musician britanic (The Who)
- 6 de març - Kiri Te Kanawa, cantaira nouzelandesa
- 20 de març - Erwin Neher, fisiologista alemand, Prèmi Nobel
- 19 de març - Said Musa, primièr ministre de Belize
- 24 de març - Han Myung-sook, primièra ministra de la Corèa del Sud
- 24 de març - Vojislav Koštunica, primièr ministre de Serbia
- 26 de març - Diana Ross, cantaira americana (The Supremes)
- 7 d'abril - Gerhard Schröder, primièr ministre d'Alemanha
- 7 d'abril - Makoto Kobayashi, fisician japonés, Prèmi Nobel
- 19 d'abril - James Heckman, economista american, Prèmi Nobel
- 4 de mai - Alem Surre-Garcia, escrivan lengadocian
- 12 de mai - Mary Therese Winifred Robinson, presidenta d'Irlanda
- 14 de mai - George Lucas, realizator american
- 23 de mai - John Newcombe, jogaire de tennis australian
- 27 de mai - Alain Souchon, cantaire e compositor francés
- 28 de mai - Gladys Knight, cantaira americana
- 6 de junh - Phillip Allen Sharp, geneticista american, Prèmi Nobel
- 13 de junh - Ban Ki-moon, secretari de las Nacions Unidas
- 19 de junh - Chico Buarque, cantaire e compositor brasilièr
- 24 de junh - Ticky Holgado, actor occitan (m. 2004)
- 3 de julhet - Michel Polnareff, cantaire francés
- 7 de julhet - Feleti Sevele, primièr ministre de Tònga
- 21 de julhet - John Atta Mills, president de Ghana
- 23 de julhet - Mandy Miller, actritz e cantaira britanica
- 16 d'agost - James Michel, president de las Seichèlas
- 17 d'agost - Rexhep Meidani, president d'Albania
- 20 d'agost - Rajiv Gandhi, primièr ministre d'Índia (m. 1991)
- 21 d'agost - Perry Christie, primièr ministre de las Bahamas
- 12 de setembre - Barry White, compositor e cantaire american (m. 2003)
- 13 de setembre - Henri de Jordan, pintor francés
- 30 de setembre - Jean-Louis Debré, òme politic francés
- 30 de setembre - Diane Dufresne, cantaira canadiana
- 9 d'octobre - Peter Tosh, cantaire Jamaican de reggae (m. 1987)
- 12 d'octobre - Joan Ives Roier, psicològ e activista cultural occitan
- 15 d'octobre - Sali Berisha, òme politic albanés
- 15 d'octobre - David Trimble, òme politic nòrd-irlandés, Prèmi Nobel
- 1 de novembre - Rafik Hariri, primièr ministre de Liban (m. 2005)
- 17 de novembre - Danny DeVito, actor e realizator american
- 17 de novembre - John-David F. Bartoe, astronauta american
- 26 de novembre - Roberto Fontanarrosa, autor e dessenhaire argentin (m. 2007)
- 2 de decembre - Ibrahim Rugova, president de Kosovo (m. 2006)
- 10 de decembre - Andris Bērziņš, president de Letònia
- 28 de decembre - Kary Mullis, quimista american, Prèmi Nobel
- 31 de decembre - Marcèu Rufo, pedopsiquiatre provençal
- Yoweri Kaguta Museveni, president d'Oganda
- Joan Claudi Sèrras, escrivan e lexicograf occitan


text:
Gea e Ribèra
Gea e Ribèra[2][3][4][5] (Gée-Rivière en francés) qu'ei ua comuna gascoa d'Occitània, situada dens lo departament de Gers e la region de Mieidia-Pirenèus .
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comuna situada en arriba de l'Ador e lo canal de La Palud e Jarràs, Gea e Ribèra qu'ei un vilatge en duas partidas : lo barri, qu'ei mei grand que lo vilatge, qu'ei lo lòc ont se situa l'ostau comunau e las duas mei vieilhas casas.
En seguent una arrota a l'esquèrra s'arriba dins lo quite vilatge, amb la glèisa del Modèl:Segle XII.
Bèth temps i a, tres vilatges que se trobavan suber la comuna.
Istòria[modificar | modificar la font]
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats de la comuna[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ http://www.gers.pref.gouv.fr/recueil/2008/aout2008/arretes.pdf/aout2008094.pdf
- ↑ Base de donadas toponimicas de l'Institut d'Estudis Occitanas: Gea e Ribèra
- ↑ Grafia d'après la mapa de las comunas de Gers en gascon
- ↑ Patrici Pojada, Repertòri toponimic de las comunas de la region Miègjorn-Pirenèus, Nouvelles Éditions Loubatières, 2009, ISBN 978-2-86266-573-3
- ↑ Sit Toponimia occitana


text:
Patrolhaire
Un patrolhaire es un naviri militar leugier e pichon destinat a l'equipament dei fòrças navalas costièras. N'existís dos tipes principaus. Lo premier gropava inicialament de naviris rapides equipats d'artilhariá leugiera ò de torpilhas. Aquelei naviris assaiavan de s'aprochar d'un biais discret e rapide dei flòtas enemigas per leis atacar. Pasmens, sei capacitats èran limitadas en fàcia de l'aviacion ò de l'artilhariá navala pesuca. A partir deis annadas 1960, lo desvolopament de la furtivitat e dei missiles li donèron d'interès novèus e aqueu tipe de patrolhaire es a l'ora d'ara fòrça frequent au sen deis estats desirós de formar una flòta pauc costosa. La segonda categoria de patrolhaire gropa de naviris rapides amb un armament limitat e destinat a d'operacions de susvelhança dei zònas economicas ò de polícia.


text:
Sent Girman
Sent Girman (tanben Sent Girman del Bèl Èrm) es una comuna de Carcin (Occitània), situada dins lo departament francés d'Òlt e la region de Miègjorn-Pirenèus.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Sent Girman es lo país del poèta occitan Joan-Jacme Delmas que ten de cantar lo seu vilatge e Cèu, riu que travèrsa la comuna e que ven dins sos poèmas un riu gaireben mitic.


text:
Blacqueville
Blacqueville es una comuna francesa, situada dins lo departament de la Sèina Maritima e la region de la Nauta Normandia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
La municipalitat a situat a Unitat|25|km}} de Roan entre las vilas de Barentin e Yvetot.
Las municipalitats près de Blacqueville son : Fréville, Carville-la-Folletière, Mesnil-Panneville, Mont-de-lo If, Crei-Maire, La Folletière, Villers-Écalles, Bouville, Betteville ...
Las vilas prèpas de Blacqueville son : Yvetot, Barentin e Duclair a Unitat|10|km {{}}, Maromme a Unitat|16|km {{}}, Déville-lès-Roan e Canteleu a Unitat|17|km {{}}.
La commune est située à 25 km de Rouen entre les villes de Barentin et Yvetot.
Les communes à proximité de Blacqueville sont : Fréville, Carville-la-Folletière, Mesnil-Panneville, Mont-de-l'If, Croix-Mare, La Folletière, Villers-Écalles, Bouville, Betteville ...
Les villes proches de Blacqueville sont : Yvetot, Barentin et Duclair à 10 km, Maromme à 16 km, Déville-lès-Rouen et Canteleu à 17 km.
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
La distincion de Blacqueville #que lo banc se'n trobava dins un castèl antany al luòc dich de Bellegarde i aguèt erigit, abans 1487, en vicomté per la reünion de quatre fiefs. Aquela pichona vicomté i aviá drech d'anautita justícia suls abitants. Levava féodalement de la baronnie de Montville. Los quatre fiefs ressortián largament los limits de la parròquia. En voici la composicion : 1/ la tèrra e la châtellenie de Santa-Crotz de las Ifs, en levant de Montville 2/ lo plen fief de haubert nomenat Bellegarde (dicha Blacqueville), en levant tanben de Montville 3/ lo 1/8 de fief nomenat Hermenonville amb lo sieu solar trucat "la pèira" 4/lo 1/8 de fief de haubert nomenat Houdetot seguts tanben sus Blacqueville. Lo banc del fief es uèi malaisit a situar perque aquel luòc-dich a desaparegut. Sus la parròquia de Blacqueville existissián d'unas autras fiefs independentas de la vicomté : Lo Mesnil-Grand-Avoine e lo Neufbosc.
La seigneurie de Blacqueville dont le siège se trouvait dans un château autrefois au lieu dit de Bellegarde fut érigée, avant 1487, en vicomté par la réunion de quatre fiefs. Cette petite vicomté avait droit de haute justice sur les habitants. Elle relevait féodalement de la baronnie de Montville. Les quatre fiefs dépassaient largement les limites de la paroisse. En voici la composition : 1/ la terre et la châtellenie de Sainte-Croix des Ifs, relevant de Montville 2/ le plein fief de haubert nommé Bellegarde (dit Blacqueville), relevant aussi de Montville 3/ le 1/8 de fief nommé Hermenonville avec son manoir appelé "la pierre" 4/le 1/8 de fief de haubert nommé Houdetot assis aussi sur Blacqueville. Le siège du fief est aujourd'hui difficile à situer car ce lieu-dit a disparu. Sur la paroisse de Blacqueville existaient d'autres fiefs indépendants de la vicomté : Le Mesnil-Grand-Avoine et le Neufbosc.


text:
Chicheboville
Chicheboville en normand ( Chicheboville en francés) es una comuna normanda, situada dins lo departament de Calvadòs e la region de la Bassa Normandia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Lo marais de Chicheboville (99 li cal zòna humide d'interès floristique e faunistique) a classificat Natura 2000 per l'Euròpa e a reabilitat a aquel títol dempuèi 2004. La municipalitat a sabut preservar lo sieu caractèr de vilatge rural de la plana de Can.
Preséncia d'un parc eolian (uèch eolianas #que sièis sus Chicheboville) en la part sud de la comuna.
Le marais de Chicheboville (99 ha de zone humide d’intérêt floristique et faunistique) est classé Natura 2000 par l’Europe et est réhabilité à ce titre dès 2004. La commune a su préserver son caractère de village rural de la plaine de Caen.
Présence d'un parc éolien (huit éoliennes dont six sur Chicheboville) dans la partie sud de la commune.
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
La municipalitat de Chicheboville a poblat dempuèi lo Neolític cossí lo pròvan los tres tumulus explorès al Sègle XVIII.
En 1047, las armadas de Guillaume lo Bâtard (futur Conquistador) e de [[Henri Ier de França|Henri Sègle I]], rei de França se #prene près del pòble, abans d'i véncer los barons amotinats sul luòc de la batalha del Val-ès-Montilhas.
Las doas comunas de Chicheboville e Béneauville an #èsser reagrupades en 1835[3].
La commune de Chicheboville est peuplée depuis le Néolithique comme le prouvent les trois tumulus explorés au Sègle XVIII.
En 1047, les armées de Guillaume le Bâtard (futur Conquérant) et de [[Henri Ier de France|Henri Sègle I]], roi de France se rejoignirent près du village, avant d’y vaincre les barons révoltés sur le site de la bataille du Val-ès-Dunes.
Les deux communes de Chicheboville et Béneauville ont été regroupées en 1835[3].
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ {{{Títol}}}
- ↑ Géoportail (IGN), couche « Limites Administratives » activée
- ↑ 3,0 3,1 Font : Des villages de Cassini aux communes d'aujourd'hui, « {{{titre}}} », {{{annada}}}, Escòla des las Hautas Estudis en Sciéncias Socialas (EHESS). Consultat lo 9 de julhet 2012


text:
Cobde
L'articulacion deu cobde (var. coide) es format per 3 diferentas articulacions dens la medisha capsula articulara
Somari
òs[modificar | modificar la font]
En haut, trobam l'umèrus qu'es l'òs deu braç e baish, lo radius e l'ulna qui son los de l'avant-braç
articulacion[modificar | modificar la font]
Que son unidas dens ua sola capsula articulara per deus ligaments collateraus suus costats e dus qui tenguen l'ulna dab lo radius, un petit es lo ligament carrat endevath deu cap deu radius entà'u bòrd inferior de l'incisura radiau de l'ulna, l'aute es lo ligament anular radiau, inseris de cada costat de l'incisura radiau de l'ulna e qu'entorn lo cap deu radius com un anèth
articulacion umero-radiau[modificar | modificar la font]
articulacion umero-ulnara[modificar | modificar la font]
articulacion radio-ulnara proximala[modificar | modificar la font]
tishuts[modificar | modificar la font]
muscles[modificar | modificar la font]
los flexors
l'extensor
plan superficiau[modificar | modificar la font]
aqueth plan en superficia deus muscles presenta, la transformacion de las veas, mediau, mediana e laterau de l'avant-braç en veas basilica e cefalica. Trobam tanben deus nèrvis superfiiaus sensitius com los nèrvis cutanèus median e laterau de l'avant-braç.
plan honsut[modificar | modificar la font]
l'arrega mediau deu bicèps: nèrvi median e artèra braquiau
l'arrega laterau deu bicèps: nèrvi radiau qui divisa's en un nèrvi superficiau sensitiue en un nèrvi honsut
region de l'olecrani[modificar | modificar la font]
Qu'es endarrèr deu cobde on trobam lo tendon deu tricèps braquiau. En mediau se troba la lòtja posteriora deu braç on passa lo nèrvi ulnar.


text:
Stradivarius de Davidov
Lostradivari de Davidov o simplament lo Davidov qu'ei un violoncèl d'Antonio Stradivari fabricat en 1712. Que deu lo son nom au violoncelista rus Karl Davidov a qui e ho auhert.
Que ho tanben lo violoncèl de la violocelista Jacqueline du Pré qui avó ua relacion conflictiva dab eth (lo considerava que lo son son b'estiglava pas pro). Crompat per la Vuitton Foundation, que ho prestat au violoncelista Yo-Yo Ma qui'u hè adobar entà tornar dens un estat barròc e atau poder jogar la musica d'aquesta tempsada sus un instrument d'epòca. Que hore tornat modernizat un còp los enregistraments barròcs cabats.


text:
Lengas
Facebook
MHZ
PAÍS TOLOSAN
98.3
COMENGE
89.4
LAURAGUÉS / NÒRD-ARIÈJA
106.1
ROERGUE
93.6
Aprendissatge
-
Ensenhament
- Calandreta
«Calandreta, Calandreta, una escòla en occitan, Calandreta, Calandreta, una escòla per doman»
coma es dich dins la cançon, las famosas escolas immersivas en occitan e en francés.
- L'Occitan al Miralh
Site de l'ensenhament de l'occitan a l'Universitat Tolosa-Lo Miralh.
- IEO Nacional
Site general de l’Institut d’Estudis Occitans.
- IEO Amistat
Site de l’Institut d’Estudis Occitans de Nauta Garona.
- CFPO
Centre de formacion professionala Occitan de Miègjorn-Pirenèus.
- Collègi d’Occitània
L’institucion montada per l’abat Salvat, que prepausa a d’ara corses sul malhum.
-
Lingüistica
Mèdias
- Ràdio País
La Radio occitana de las tèrras gasconas.
- Ràdio Lenga d’òc
La radio occitana de Montpelhièr.
- Ràdio Lenga d’òc Naborna
L'occitana de Narbona e Besièrs.
- Radio Pays
La Ràdio de totes los exiliats e de las loras culturas a París.
- Ràdio Albigés
La Ràdio occitana de Tarn.
- Viure al País
L’emission en lengas occitana e/o catalana de França 3 Sud.
- Jornalet
Gaseta occitana d'informacions amb un fum d'articles. I trobaretz tanben
l'Infòc/Aranesòc, l'emission de Barcelona Tv provesida per Ferriol Macip.
- Vistedit/ La Setmana
Ostal d'edicion occitana que publica las revistas Papagai e Plumalhon e
lo setmanièr la Setmana (que se pòt tanben legir sul site).
- Radio Beckwith
Ràdio de las valadas occitanas d’Itàlia que tant coma nosautres fa virar molon de lengas.
- DÈTZ
Collectiu de professionals de l’audiovisual que fan vidèos chanudas e originalas.
- Ràdio Nissa Pantai
Web Ràdio de Nissa la Bèla.
- Lo Rigau
Web Ràdio Occitana.
- Planeta Occitània
Web Ràdio a 100 del 100 Musica Occitana.
- SuveProd
Cadena de collectatge vidèo occitan a l'ostau, paraulas d'ancians,
paraulas de uèi. Un trabalh remirable fach pel Lissandre Varenne que
se pòt seguir tanben sus Facebook.
Artistas
- Lou Dalfin
Lo grop mitic e davancièr de las Valadas de l’estat italian, mentre ska, trad e ròck.
- Lou Seriol
Los lors «pichons fraires» de la Vale Stura, Ska reggae rock e vàm.
- Gai Saber
Un de mai de las valadas de l’estat italian, començaran tradicional avanç de prener la dralha l’electronica.
- L’Escabòt
Còla de cant polifonic del meteis canton («menats regde» per Fabrizio Simondi membre fondador de Lou Dalfin).
- Goulamas’K
Ska-Ròck independentiste de las garrigas biterencas.
- Rosina de Peira
Lo Site de la famosa cantairitz ariejesa qu'obtenguet dos còps lo Premi de l'Academia Carles Cros.
- Joan Pau Verdier
Lo famos cantaire de Lemosin.
- Joan Frances Tisner
Aprep Subre Albert e Verd e Blu, l'ome en solo (mèfi de confondre pas ambe Walt^^).
- Nadau
Lo grop Gascon qu’i a pas mestièr de presentar tanpauc.
- Duo Espinasse
Duet de Bohaires.
- Bombes 2 Bal
Musica de carrièras mentré Fòro Nordestenc e Trad.
- Joanda
Cançonier del lengadòc.
- Los Bohaires Gascons
Ensem de Bohas dins lo cal trapem Joan-Miqueu E…. (per far mine que l’avèm pas conegut^^).
- La Talvera
La còla de Daniel Loddo, Celina Ricard e l’associacion CORDAE.
- OC
La musica occitana a l’alba dèl Milenari IIIen (aqui lo lor eslogan).
- Gadalzen
Grop de fòlc.
- Massilia Sound System
Lo Papet, Lo Monsur e la Chorma tota de Marsilha que coneissètz plan en soi segur.
- Mauresca Fracas Dub
Grop de Ragga Dub, Eretièrs dels anteriors.
- Arvèi T
Ròck Electronic occitan.
- Sonoloco
Grop de Punk Ròck Agressiu (alavetz exista lo Punk Ròck pas agressiu ? ;P).
- Troubadours Art Ensemble
Lo Site de musica dels temps trobadorencs de Gérard Zuchetto.
- Calabrun
Musica Tradicionala Occitana.
- Corou de Berra
Polifonia dels Aups de Mar.
- Familha Artus
Grop de Fòlk gascon onte lo tradicional es remesclat salça electronica.
- Tarabast
Còla de ròck occitan del tarn.
- Muriel Batbie Castel
Cantairitz tradicionala (qu’es tanben la votz del metro de Tolosa).
- Zine
Cantairitz Nissarda que fasguet l’Eurovision de las lengas las mens espandidas.
- Ministèri del Riddim
LO Sound system mondin.
- Moussu T & lei Jovents
Cançon Occitana que vos fan de còps pantalhar a Brasil, New-Orleans…
- Gric de prat
" Lo grop que gausa la cultura oc per tots! Un viatge de mots e musica a travèrs tota Aquitania e mei enlà!"
La Vida en Òc
- Menestrèrs Gascons
Site recampant un fum de còlas gasconas.
- Org & Com
Apitaire de concerts e d'eveniments força bolegant de la ciutat mondina.
- Mic-Mac
Apitaires de concèrts e viraires de colas catalanas e occitana, l'èime de la musica occitana a Marsilha.
- Aura Productions
Label fargat pel cantaire Patric.
- Sirventés
Labèl co-operatiu occitan.
- PÒC
Site del Partit Occitan.
- PNÒ
Site del Partit de la Nacion Occitana.
- Libertat
Movement de l’esquèra revolucionaria occitana.
- Paratge
Laboratòri politic occitan que se trapa dins les Valadas de l’estat italian.
- CAN
Lo Comitat d'Accion Nihilista de prener al primier o al segond gratz coma voldretz.
- Lo blòg de Mela
Se voletz partejar un moment de la seuna vida amb ela.
- Democràcia Occitana
Aicí òm parla politica.
- Mescladissa e còps de morres
Blòg abodat a las culturas mens espandidas en general e mai
particularament a l'occitan, òm i charra, i contesta tot aquò totjorn
amb un agach critic.
- Andriu de Gavaudan
Blòg de lo que se tracha de l'editorial del setmanier en lenga occitana "la Setmana".
- L'Ostal d'Occitania de Tolosa
Site de l'Ostal d'Occitania del Pais Mondin e de Convergencia Occitana.
- Fòrum Occitania
Luòc simpatic onte se pòt parlar de tot en occitan d'un biais amistos e
risolier, bruches de coredors dison que lo quite cap-redactor de la
nòstra radio s'i passeja los sers de luna bèla.
- Ostal Sirventes
Site de la seccion audenca de l’Institut d’Estudis Occitanas.
- Ostau Biarnés
Site de l’Institut d’Etudes Occitan seccion Bearn.
- IDECO
Site de las edicions de l’Institut d’Estudas Occitania.
- Félibrige
Lo Site oficial de l’acadèmia fondada pel Frederic Mistral.
- Escambiar
Associacion que far bolegar lo monde entièr dempuèi lo barri Naut-Bernat.
- Caireforc Cultural Naut Bernat
L'associacion que farguèt lo Forum de las lengas del Monde, las convèrsas socraticas e los repais de barri.
- Paraulas en Òc
Site recampant quitament totes los artistes occitans, amb las paraulas de cançons, d’entrevistas, un agenda…
- Servici de l’Emplec
Per los que cercan un mestier en lenga occitana o per las estructuras occitanas que cercan un emplegat.
- In’Òc
estructura abodada a la promocion e al desenvolopament de la lenga e de la cultura occitanas.
- Letras d’Òc
Ostal d’edicion de la banlega mondina.
- Vent Terral
Ostal d’edicion de Tarn.
- CIRDÒC
Establiment public a portada inter-regionala encargat de la salvagarda,
de la promocion e de la diffusion del patrimoni e de la creacion
occitana.
- La Pòrta d’Òc
Lo Portal de l’internet occitan.
- AOF
L’Associacion Occitana de Fotbòl.
Ràdio Occitània 2001-2014


text:
.ag
.ag es lo nom de domeni d'Internet per Antigua e Barbuda[1].
Domenis de segond nivèl[modificar | modificar la font]
- .com.ag, co.ag - entrepresas
- .net.ag - provesidors d'accès
- .org.ag - organizacions non comercialas
- .nom.ag - personas fisicas
Utilizacion dins los païses parlaalemand[modificar | modificar la font]
Aktiengesellschaft (AG) es un mot alemand que significa « societat anonima » e qu'es utilizat en Alemanha, Àustria e Soïssa.
Un fum de societats d'aqueles païses an enregistrat de domenis en .ag.


text:
NYSE Euronext
NYSE Euronext, Inc (NYSE: NYX, Euronext: NYX) es una entrepresa Estatsuniana / Europèa per tòca lucrativa, que gerís de multiplas valors borsièras, la mai coneguda al New York Stock Exchange (the "Big Board "), l'Euronext, e lo NYSE Arca. [1]
NYSE Euronext nasquèt en 2007 de la fusion de l'NYSE (New York Stock Exchange) amb l'Euronext.
Euronext èra una granda borsa de valors Europèa, eissida de la fusion de las borsas de París, Amsterdam, Brussèlas, Lisbona e Porto e del LIFFE (London International Financial Futures and Options Exchange).
NYSE Euronext es ara la principala plaça financièra mondiala.
Plaças borsièras[modificar | modificar la font]
Las principalas plaças borsièras ont agís NYSE Euronext son:
- Brussèlas, Belgica - Euronext Brussel
- París, França - Euronext París
- Amsterdam, Païses Baisses - Euronext Amsterdam
- Lisbona, Portugal - Euronext Lisboa
- Londres, Reialme Unit - Euronext.LIFFE
- Chicago, Estats Units d'America - NYSE Arca (anciana Archipelago)
- Nòva York, Estats Units d'America - NYSE, sèti central
- San Francisco, Estats Units d'America - NYSE Arca (ancian Pacific Exchange)


text:
Economia de la Còsta Rica
Còsta Rica es pasmens considerat sovent encara coma un país essencialament agricòla. La tèrra es repartida lo mai egalament de l'America Latina, amai se las superfìcias cultivablas i cobrisson pas que 10 % del territòri ; las pradas e pasturas n’ocupan 30 % e las seuvas 50 %. Maugrat l’existéncia de bòrias familialas nombrosas, de tèrras immensas son tengudas per de multinacionalas americanas. Lo país cultiva e produtz de cafè, de bananas, de cacao, de cana de sucre, de tabat, d’agrumas, de notz de cocò e de palmièrs d’òli, amai de culturas alimentàrias a basa de ris, de maniòc e de trufas. L'elevatge boïn, pel lach e la pesca del ton, al larg de l'illa de Còco, son pro actius. La balança agricòla registra un excedent important. En escambi, las ressorsas minièras demòran menèlas (coire e baucita) e l'industria demòra embrionària: textil, sucrariá, braçariás, manufacturas de tabat, ressegadas. Una rafinariá de petròli es implantada a Puerto Limón, sobre la mar de las Antilhas, primier pòrt del país e ponch de partença del camin de fèrre transoceanic que mena a Puntarenas, sobre l'Ocean Pacific. Aquel camin, traçat a travers «l'infèrn verd» d'una de las seuvas tropicalas pus densas del monde, foguèt començat en 1871, e foguèt fins al començament de las annadas 1970 lo grand mejan de transpòrt entre la valada centrala e la còsta atlantica. Aquel ligam ferroviari es ara copat despuèi un tèrratremol e de relimpadas de terren que, en 1990 puèi en 1992, emportèron de tròç dels ralhs.
Comèrci[modificar | modificar la font]
Lo comèrci, deficitari, se fai per mai d'un tèrç amb los Estats Units e se tròba tròp somés a las variacions dels cors del cafè e de la banana. Lo torisme se desvolopa lèu sobre la còsta pacifica, e sei receptas an doblat entre 1991 e 1994. Los financièrs estrangièrs, rassegurats per la politica liberala, lo demeniment de l'inflacion e dels deficits publics, investisson dins lo país. Maugrat aqueles atots evidents, lo país deu afrontar lo problèma del deute exterior e del demeniment del poder de crompa d'una larga franja de la populacion.
Nòtas & referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ CIA, « The World Factbook » Accessat lo 28 d'abril de 2013}}
- ↑ https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2001rank.html


text:
Guido d'Arezzo
Guido d'Arezzo (tanben conegut com Guido Aretinus o Guido Monaco) (991/92 - après 1033), monge benedictin e teorician de la musica qui desenvolopè la notacion musicau en particion tostemps emplegada peus musicians e compositors de uei lo dia. Qu'ei eth tanben qui, dab l'imne de Sant Joan, e dè lo lor nom a las nòtas dens lo sistèma de musica occidentau.
Que's pensa que Guido d'Arezzo e deu estar vadut en 991 o 992. Aquesta data qu'ei ua extrapolacion de la datacion probabla deu Micrologus qui, dens ua letra, Guida disèva aver escriut a l'atge de 34 ans. Que comencè la soa vita de monge benedictin au monastèri de Pomposa (au ras de Ferrara) on comencè a ensenhar lo cant religiós. Puish que se n'anè entà Arezzo. Que's pensa qu'ei aciu on desenvolopè la notacion de la musica sus ua escala de linhas, lo nom de las nòtas (dab un texte e un aire pro conegut per que los musicians e pòscan aisidament reconéisher o travar la nòta correspondent a la sillaba dens lo famós imne de Sant Joan) e la "Man de Guido" un metòde de direccion de còr on las nòtas e son muishadas dab la man, çò qui permet d'ensenhar un còr a cantar hèra viste.
Lo nom de las nòtas dens lo mòn latin que vien de la purmèra sillaba de l'Imne de Sant Joan Baptista (lo si qu'ei en vertat l'acronim de Sancte Joannes), qui dens la melodia, puja cada còp d'ua nòta.
- Ut queant laxis
- Resonare fibris
- Mira gestorum
- Famuli tuorum,
- Solve polluti
- Labii reatum,
- Sancte Ioannes.
Impressionat peus sons metòdes, lo Papa Joan XIX que'u hasó arrecotir entà Roma en 1028, on ne demorè pas hèra, totun, per'mor de la soa santat que'u he tornar a Arezzo. Non se sap pas arren de la soa vita arron 1030.


text:
Neoplatonisme
Lo neoplatonisme es una doctrina qu'existiguèt entre los sègles III ApC e VI ApC. Lo neoplatonisme es una doctrina basada suls pensaires precedents (Filon d'Alexàndria, Apollòni de Tiana e los pensaires del platonisme mejan, per exemple), se pòt dire que lo creador (o sistematitzador) del neoplatonisme es Plotin.
Aspèctes de basa[modificar | modificar la font]
Plotin, disciple d'Ammoni Saccas, que fondèt una escòla a Roma quand aviá 40 ans, escriguèt 54 libres, las Ennèadas, en que presenta un ensems d'escrichs que rebatrián amb plan fidelitat son ensenhament oral . Dins Ennèadas, Plotin presenta sas teorias fondamentalas: la division de la realitat entre lo destriament intelligible (l'Un (dieu), Intelligéncia e Arma) e la matèria; son interpretacion de l'origina de l'univèrs (l'emanacion); son opinion sus l'utilitat de la preguièra; sa via negativa per arribar a comprendre dieu (« de la divinitat, se pòt pas dire que ela es, mas se pòt definir çò qu'es pas »); eca.
La pensada de Plotin es pauc originala alrespècte dels pensaires precedents (que lo nom de «neoplatonisme»), mai dona luòc a una novèla vision sistematica (e amb originalitat) de las teorias classicas religiosofilosoficas del passat. Es un fach que Plotin causèt la fascinacion dels pensaires de totes los temps, subretot pels tenents de las tendéncias religiosas e metafisicas.
Lo neoplatonisme aprèp Plotin[modificar | modificar la font]
Porfiri, disciple del viu de Plotin e successor de l'escòla, foguèt fòrça fidèl a la pensada de son mèstre. fòrça critic amb lo cristianisme, comentaire de Platon, filosof pauc banal, vegetarian e escrivan infatigable, es conegut subretot per sas teorias moralas. Porfiri representa una continuitat de la pensada de Plotin (continuitat lèu brisada).
Pasmens, Jamblic, disciple de Porfiri e nòu cap de l'escòla, faguèt una avançada e una seguida dins lo neoplatonisme. Se abans l'interès de l'escòla èra la filosofia e la metafísica, amb el l'escòla neoplatoniciana se consacrèt mai a la mistica e la contemplacion. Una diferéncia notabla entre Plotin e Jamblic es l'interpretacion de la preguièra: per Plotin (e Porfiri) la preguièra es positiva (mas non necessària), doncas l'arma es autosufisenta per accedir a la salvacion; en cambi, per Jamblic, la preguièra es completament necessària per accedir a la salvacion, fins al punt d'afirmar que dieu dona pas la salvacion a totes, sonque a aqueles que d'esperel causís. Atal doncas, se per Plotin e Porfiri «lo savient mistic autosufisent» èra imprtant, per Jamblic (e mai tard per Proclés) èra «Lo cresent mistic piós e avodat». Lo neoplatonisme cada còp s'orientava mai cap a de posturas irracionalas e misticas, daissant enrè la postura sistematica e formalista pròpria de Plotin.
Segon los comentaris, Proclés es fòrça fidèl a las teorias d'Jamblic, ignorant la pensada originala neoplatoniciana de Plotin. Pasmens, i a una diferéncia importanta entre Jamblic e Proclés: se lo primièr se consacra subretot a far una òbra de comentator (de Platon e mai sabents d'aquel temps), Proclés el desvolopa una pensada gaireben sistematica, ont i a diferents gras entre la divinitat e l'èsser. E mai Proclés foguèsse pas en general un filosòf original, desvolopèt d'elements teosofics e doctrinals que son pas lo meteisses del quite Plotin.
Un pensador gaireben pròche del neoplatonisme èra Plutarc. Escriptor d'esperel conegut, fòrça influent dins la literatura universala, los escrichs de Plutarc foguèron fondamentals, per exemple, perque per Maquiavèl foguèron un material que consultèt per escriure Lo prince. De fach, Plutarc totjorn foguèt grand admirator, coma persona e escrivan, de las pensadas dels neoplatonicians e dels neopitagoricians (e un opausant de l'epicurisme).
Mai que mai, tanben cal mencionar Ipatia, una de las raras femnas notablas de la filosofia antica, filosòfa neoplatoniciana de prestigi, femna sabenta e erudita, mòrta en 415 AbC d'entre los crestians d'Alexàndria. Tanben se pòt mencionar Simplici (filosòf neoplatonician, que se deu pas confondre amb l'autre Simplici, evesque d'Urgèl) e Damasci, los darrièrs neoplatonicians, que vegèron marridament cossí l'escòla neoplatoniciana foguèt enebida e tanquèt en 529 ApC per òrdre de Justinian I. Alara, l'escòla neoplatoniciana se dispersèt, e la doctrina de l'escòla subrevisquèt pendent qualques ans per qualques pensaires isolats.
Encara que, amb lo temps, las doctrinas neoplatonicianas trobèron coma una continuitat amb de pensaires crestians posteriors, subretot Sant Agustin. Pensaires de la patristica, de l'escolastica, de la Renaissença, eca, seguiguèron de doctrinas neoplatonicianas, que legissián amb fòrça d'interès, totjorn mai interpretadas dins lo sens de las exigéncias de la religion crestiana.
Pus prèp d'ara, al sègle XIX, es segur que lo neoplatonisme daissèt una marca importanta dins la pensada d'Hegel e los romantics. Dins sa teoria dialectica del saber absolut, Hegel menciona explicitament, dins qualques ocasions, las capitadas, segon el, de la filosofia neoplatoniciana, e subretot de Proclés.


text:
Canehan
Canehan es una comuna francesa, situada dins lo departament de la Sèina Maritima e la region de la Nauta Normandia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Kenehan Modèl:S-, benlèu nom en -ham, prononciat antany "en", seriá en aquel cas vièlh-anglés cossí Ouistreham e Etreham (Calvados), amb un element (un nom d'òme? ) indéterminé. Benlèu tanben la transposition d'un nom de luòc biblic cossí es egalament frequent: Canaan[1]
Kenehan Modèl:S-, peut-être nom en -ham, prononcé jadis "en", serait dans ce cas vieil-anglais comme Ouistreham et Etreham (Calvados), avec un élément (un nom d'homme? ) indéterminé. Peut-être aussi la transposition d'un nom de lieu biblique comme c'est également fréquent: Canaan[2]
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Modèl:Labor
- ↑ de Beaurepaire, (ISBN 2-7084-0040-1) Modèl:OCLC


text:
Montchenu
Montchenu (Montchenu en francés) es una comuna arpitana dau Daufinat, situaa dins lo departament de Droma e la region de Ròse-Aups.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Montchenu es situat a 40 km al nòrd-es de Valéncia, 23 km a l'èst de Sant-Vallier, 19 km al nòrd de Romans-sus-Isère, 12 km al nòrd de Sant-Donat-sus-lo Herbasse #qu'es çò cap de luòc de costat e 9 km al sud de Hauterives.
Las municipalitats los mai prèps son Tersanne, Bathernay, Sant-Christophe-e-lo-Laris, Crépol e Margès.
Montchenu est situé à 40 km au nord-est de Valence, 23 km à l'est de Saint-Vallier, 19 km au nord de Romans-sur-Isère, 12 km au nord de Saint-Donat-sur-l'Herbasse qui est le chef lieu de canton et 9 km au sud d' Hauterives.
Les communes les plus proches sont Tersanne, Bathernay, Saint-Christophe-et-le-Laris, Crépol et Margès.


text:
Cissé (Vinhana)
Cissé es una comuna francesa del departament de Vinhana e de la region de Peitau-Charantas.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Ja citat l'an 989 jol nom de cisiacos, #que découle del nom d'un proprietari gallo-romain, Cissé se situa al sud de Neuville-de-Peitau.
Déjà cité en 989 sous le nom de cisiacos, qui découle du nom d'un propriétaire gallo-romain, Cissé se situe au sud de Neuville-de-Poitou.


text:
Garbura
La garbura qu'ei la sopa de caulets tradicionau e correnta de Bearn e Gasconha.
Que coneish mantuas variantas mes, en generau, totas que partajan ua varietat de legums (caulets e havas mei que mei, dab combinasons possiblas de carròtas, naps, pomas de tèrra, porrets, alh, ceba, gerbeta, péber e a còps tomata) qui son borits un par d'òras dehens un topin (tanben aperat topia au femenin) dab un tròç de carn (tradicionaument lo qui n'èra pas emplegats peus autes plats : cambajon o lo son òs, patas o còth de guit o de garia... a còps simpament remplaçat per òli entà hornir ua hont de graisha).
Segon lo diccionari de Littré (citat dens l'article Garbure deu diccionari bearnés de Pau Raimond e Vastin Lespin) la qualitat que's coneish a la densitat e dens las géncer la culhèr qu'i pòt demorar quilhada tota sola.
Dens la literatura, la garbura, adaptabla autaplan a las borsas pleas com per las vueitas, qu'ei lo sol plat economicament accessible au praube Capitani Fracasse (lo baron de Sigonhac) dens lo purmèr capítol deu roman de Teofil Gautièr :
Le Baron s’assit en silence devant la petite table, après avoir répondu d’un geste de main bienveillant au salut respectueux de Pierre.
Celui-ci détacha la marmite de la crémaillère, en versa le contenu sur son pain taillé d’avance dans une écuelle de terre commune qu’il posa devant le Baron ; c’était ce potage vulgaire qu’on mange encore en Gascogne, sous le nom de garbure ;
Dens lo son libe Le bal des célibataires, lo sociològ bearnés Pèir Bordièu qu'escriu que la garbura, plat collectiu qui amassava los qui tribalhavan a l'ostau, que dava a la gaha de la mestressa de maison l'estatut d'un ceptre qui èra tranmés com simbòl de poder.


text:
Barcelona
Barcelona es la capitala de Catalonha e de la comarca de Barcelonés e de la província de Barcelona. Sa populacion èra estimada a 1 628 090 abitants, en 2012 (3 161 081 abitants dins l'airal metropolitan). Sa superfícia totala es de 100,4 km². Es una de las vilas pus importantas de la mar Mediterranèa, la mai importanta dels Païses Catalans e la segonda dins l'estat espanhòl.
Lo gentilici es barcelonin -a o pus rarament barcelonés -esa.
Somari
Situacion geografica[modificar | modificar la font]
Barcelona se situa sus la còsta mediterranèa entre las embocaduras dels rius de Llobregat e Besòs. Es limitada al nòrd pel riu de Besòs e los municipis de Santa Coloma de Gramenet e Sant Adrià de Besòs; al sud per l'Hospitalet de Llobregat e Esplugues de Llobregat; a l'èst per la mar; a l'oèst per Montcada e Reixac e Sant Cugat del Vallès.
Lo territòri de la ciutat presenta tres zonas plan diferenciadas: la sèrra de Collserola (amb lo suc del Tibidabo coma ponch mai naut: 512 m), la plana e las bocas dels rius de Besòs e Llobregat, que tancan amb lo litoral los limits de la vila.
La partida de la plana de Barcelona pus vesina de la sèrra litorala se tròba escampilhada de pichons puèges que qualques uns son urbanizats: lo Carmèl (267 m), Monterols (121 m), lo Puxet (181 m), la Rovira (261 m) e la Peira (133 m). Prèp del litoral s'enauça la montanha de Montjuïc (173 m).
Barcelona ten 7 platjas, a mai al front marítim i a lo pòrt de Barcelona, lo pòrt vièlh, lo pòrt olimpic e se deu construire lo novèl zoo marin.
Istòria[modificar | modificar la font]
Los primièrs vestigis de poblament uman a Barcelona datan del neolitic (2000 a 1500 abC). Dels sègles VII a VI abC la preséncia de tribús laietanas (ibèras) es documentada. Sembla qu'a aquela epòca tanben i aguèsse una colònia grèga (Kallipolis), malgrat que i a un desacòrdi sus l'emplaçament exacte. Los cartagineses l'ocupèron durant la Segonda Guèrra Punica e apuèi los romans s'i establiguèron.
Al sens estricte doncas, sembla que la ciutat de Barcelona foguèt fondada pels romans a la fin del sègle I abC, sul meteis plaçament iberic anterior ont ja s'èran installats dempuèi l'an 218 abC e lo tresmudèron en una fortificacion militara sonada lulia Augusta Paterna Faventia Barcino qu'èra situada sul Mons Taber, una pichona elevacion ont uèi se tròba lo quartièr de la catedrala e la plaça Sant Jaume. Al sègle II apC foguèt emmuralhada per òrdre de Claudi. A partir del sègle III apC la populacion de la Barcino romana èra estimada entre 4000 e 8000 estatjants.
Al sègle V Barcelona foguèt ocupada pels Visigòts d'Ataülf (an 415) venent del nòrd d'Euròpa. En 531 Amalric i foguèt assassinat. Mai tard al sègle VII, foguèt conquista pel vizir Al Hurr e comencèt una passa de gaireben un sègle de dominacion musulmana. En l'an 801 foguèt ocupada pels Carolingians que ne faguèron la capitala del Comtat de Barcelona e la restaquèron a la Marcha Ispanica. La poténcia economica de la ciutat e sa situacion estrategica faguèron que los musulmans i tornèron en 985, comandats per Almansòr que l'ocupèt pendènt qualques meses; puèi Borrell II entreprenguèt la reconstruccion.
A partir del sègle XIV la vila comencèt una estapa de decadéncia que se perlonguèt pendent los sègles seguents. L'union dels reialmes de Castelha e Aragon, oficializada amb lo maridatge entre Ferrand d'Aragon e Isabèl de Castelha, provoquèt entre castelhans e catalans de tensions qu'arribèron a lor moment pus critic amb l'esclatament de la Guèrra dels Segaires entre 1640 e 1651 e mai tard amb la Guèrra de Succession de 1706 a 1714 que menèt a la capitulacion de la vila, l'abolicion de las institucions pròprias de Catalonha, la destruccion d'una bona part del quartièr de la Ribera e fin finala a la construccion de la ciutadèla.
Cap a la fin del sègle XVIII, Barcelona comencèt una recuperacion economica que favorizèt l'industrializacion progressiva al sègle seguent. La segonda mitat del sègle XIX coïncidiguèt amb lo projècte d'agrasament de las muralhas qu'enrodavan la ciutat, çò que menèt a l'incorporacion a la « Gran Barcelona » dels vilatges de Gràcia, Sarrià, Horta, Sant Gervasi de Cassoles, Les Corts, Sants, Sant Andreu de Palomar e Sant Martí de Provençals ; aquò permetèt a la ciutat de realizar los projèctes de l'Eixample (engrandiment) e de desvolopament de l'indústria, e d'arribar al sègle XX coma una de las vilas pus importantas d'Espanha. I aguèt a Barcelona doas Exposicions Universalas, en 1888 e 1929.
luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Fòrça monuments de Barcelona son dins la Patrimòni Mondial de l'Umanitat
La Vila Vièlha[modificar | modificar la font]
- La Rambla,
- Lo Barri Gòtic
- Quartièr de Sant Pèire
L'Eixample, la vila modernista[modificar | modificar la font]
- Passeig de Gràcia
Se pòt veire al Passeig de Gràcia
-
- La Casa Ametller de Josep Puig i Cadafalch;
- La Casa Batlló e Pedrera d'Antoni Gaudí;
- La Casa Lleó Morera de Lluís Domènech i Montaner.
La Ciutadèla[modificar | modificar la font]
- Arc de trionf de per ont se i dintrava al musèu e al pargue zoologic,
- Musèu geologic,
- Ancian arsenal de la ciutadèla qu'abriga lo Parlament de Catalonha
Lo pargue Güell[modificar | modificar la font]
Aquel pargue situat suls nauts de la vila foguèt comandat pel comte Güell a Gaudí: la natura e l'arquitectura se confondan e se completan.
Montjuïc[modificar | modificar la font]
Sagrada Familha[modificar | modificar la font]
Cap d'òbra postum d'Antoni Gaudí, la catedrala de la Sagrada Familha es venguda l'emblèma de Barcelona.


text:
Sesam
Lo sesam (Sesamum indicum) es una planta de la familha de las Pedaliacèas e un produch agricòla cultivat en granda partida per sas granas.
Lo sesam es en fòrt desvolopament dins los païses subsaharians perque es de bon cultivar e amb un còst mendre. La produccion de varietats de color blanca e blanc crèma conéis un fòrt taus de creissença a causa de lor emplec tradicional en Asia e de la creissença de la populacion dins aqueles païses, en mai de l'utilizacion totjorn mai importanta en Euròpa en pastissariá e pels pans especials.
En Índia, las granas de sesam sont consideradas coma un simbòl d'immortalitat.
Utilizacion[modificar | modificar la font]
La pichona grana de color blanca, blanc crèma cap a bruna o negra (Vietnam, China, Corèa) es utilizada en cosina per sa sabor doça que sembla a aquela de las avelanas aprèp torrefaccion. Las granas de sesam permeton la produccion de l'òli de sesam qu'es subretot utilizada dins las saladas o plats freds, coma per exemple al centre de China o en Corèa, mas tanben dins de sopas, fondudas o d'autres plats cauds. Son tanben utilizadas dins de pastissariás en Vietnam, mena de nogats mols mesclant sucre, cacauètas e granas de sesams.
Son tanben utilizadas aprèp espelofatge en pastissariá (pan e crocants de sesam) e per la fabricacion de la pasta de sesam. Aquela pasta, nomenada tahine en Sirian e libanés o zhima jiang (芝麻酱, « Sauça sesam ») en China, se fa per trissatge amb la mòla e utilizada en Asia, del Mejan, a l'Extrèm Orient. Aquela pasta dintra dins la recèta dels tradicionals tehina (crèma salgada de sesam amb òli d'oliva) e halva, pastissariá compacta de sesam e de sucre. Es tanben utilizada dins de fondudas de Sichuan o dans los reganmian (热干面 pastas caudas e secas)d'Hubei.
Proprietats alimentàrias[modificar | modificar la font]
La grana de sesam es subretot rica en calci, amb un taus podent aténher 1 grama per 100 gramas de granas[1].


text:
Categoria:Regim Ancian
Lista dels articles cobrant lo Regim Ancian : es a dire l'Edat Modèrna, los tres darrièrs sègles de la monarquia en França (sègles XVI, XVII e XVIII). Aqueste nom li es estat balhat en oposicion al "Regim Novèl" qu'es la societat novèla creada pel bolegadís de la Revolucion de 1789.
Soscategorias
Aquesta categoria dispausa de 5 soscategorias, sus un total de 5.
D
- Drech Ancian (1 C)
G
- Guèrras de religion (2 C, 9 P)
J
- ► Jurisdiccion del Regim Ancian (9 P)
P
- Personalitat del Regim Ancian (11 C, 11 P)
R
- Religion jol Regim Ancian (2 C, 11 P)
Articles dins la categoria « Regim Ancian »
Aquesta categoria conten los 6 articles seguents.


text:
Vieux-Lixheim
Vieux-Lixheim es una comuna francesa, situada dins lo departament de Mosèla e la region de Lorena.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
- Vièlh-Lixheim deu la siá origina a un prieuré bénédictin fondat al XIIe s.
- Fasiá partida de la principauté de Lixheim
- Pas luènh, lo comte Palatin #fondar un nòu Lixheim al XVIIe s.
- Vilatge destruit al cors de la guèrra de Trenta ans.
- Parròquia dempuèi 1830.
- Vieux-Lixheim doit son origine à un prieuré bénédictin fondé au XIIe s.
- Faisait partie de la principauté de Lixheim
- Non loin, le comte Palatin fonda un nouveau Lixheim au XVIIe s.
- Village détruit au cours de la guerre de Trente ans.
- Paroisse depuis 1830.