text:
I a pas de consensus suls critèris per qu'un contributor siá eligible. Atal, totes los contributors enregistrats pòdon accedir a l’estatut d'administrator.
Mas al vist dels resultats recents sembla recomandat, quand òm se presenta :
- d'aver una bona coneissença de la sintaxi wiki, de las règlas e del foncionament de wikipèdia,
- d'aver participat al minimum a d'òbras de mantenença,
- d'aver almens 1000 contribucions, amb almens 2 meses (non necessàriament consecutius) d'activitat al delà de 100 contribucions significativas per mes.
Totes los contributors enregistrats se pòdon prononciar quant a la causida d'un administrator.
Çaquelà, lo votant deuriá aver almens :
- 1 setmana d'existéncia abans la dobertura del vòte
- 20 contribucions significativas a son actiu al jorn de la creacion de la pagina de vòte
Los candidats a l’estatut d'administrator son convidats a s'instruire sul ròtle al qual aspiran, sus çò que la comunautat espèra d'eles, e suls resultats dels vòtes ancians, en consultant en particular aquestes articles :
Per qu'una candidatura siá valida, es imperatiu de respectar los punts del règlament citats çai jos. Per mai d'informacions sul subjècte, es possible de se referir al règlament de l'administrator.
Cal declarar vòstra candidatura en dos exemplars :
- sus la pagina aicí-meteis (vejatz çai jos pel costat tecnic),
- sus la pagina d'anoncis de Wikipèdia.
Tanben se recomanda de la declarar :
- sul Tavèrna,
- sus la lista de difusion occitana (wikioc-l), e
- sul Modèl:Anoncis vòtes (en s'avisant de respectar la sintaxi precisa)
Lo tèxt de declaracion es liure, s'i pòt escriure çò qu'òm vòl. D'abitud, aqueste anonci es pro formal, e conten çaquelà un ligam dirècte vèrs la pagina de vòte.
Durada del vòte e mòde de nominacion[modificar la font]
La practica vòl que lo vòte per l'accès a l’estatut dure quinze jorns. Al cap d'aquestes quinze jorns, dins lo cas que los vòtes serián favorables a l'accès a l’estatut, lo candidat serà nomenat administrator. Res es pas estat decidit quant a la definicion vertadièra de « favorable » (quin ratio de per/contra), mai, en cas de consensus, l'estatut es aquerit. Dins los faches, aquesta nominacion depend del poder discrecionari dels burocratas.
En practica, l'estatut d'administrator es pas acordat qu'als candidats recolhissent una majoritat fòrça larga de vejaires favorables. En fach, lo pes dels vejaires desfavorables se pòt considerar coma fòrça mai important que lo dels vejaires favorables, e se recomanda vivament d'emetre pas un vòte d'oposicion a la leugièra e d'acordar una importància tota particulara a la justificacion d'aquesta oposicion.
Los punts çai jos son pas obligatòris, mas de los respectar facilita la vida de los que van emetre un vejaire sus la candidatura. Atal, auràn pas de prendre de temps per finalizar tecnicament la candidatura o de recercar d'informacions sul candidat.
Un candidat serà pas penalizat per aver pas seguit aquestes usatges e conselhs.
Tecnicament, per realizar una proposicion corrèctament, cal respectar las etapas seguentas :
- Creacion de la pagina Wikipèdia:Administrator/VòstreEscais (remplaçar « VòstreEscais » per vòstre escais utilizat per vos autentificar sus la Wikipèdia occitana) :
- Escriure dessús « {{subst:Proposicion de vòte}} », e salvagardar.
- Reeditar la pagina, remplaçaz los camps « Títol » per « [[Utilizaire:VòstreEscais|VòstreEscais]] » e « Presentacion del vòte » per vòstre tèxt de candidatura, e salvagardar.
- Ajust de la candidatura aicí meteis :
- Editar la seccion #Candidaturas d'aquesta pagina, inserir « {{Wikipèdia:Administrator/VòtreEscais}} », e salvagardar.
Qualques conselhs als futurs candidats[modificar la font]
- Siatz pas ni tròp cort ni tròp long (podètz totjorn crear una pagina especifica — per exemple : Utilizaire:VòstreNom/Candidatura — mas sa lectura serà facultativa, vòstre tèxt de candidatura sus la pagina de vòte devent se bastar a el-meteis)
- Ajustatz un ligam vèrs la pagina de discussion dedicada a vòstra candidatura : [[Discussion Wikipèdia:Administrator/VòstreNom|discutir]]
- Ajustatz un ligam vèrs la pagina de vòstras contribucions : [[Special:Contributions/VòstreNom|mas contribucions]]
- Asseguratz-vos d'aver fach la procedura sus la pagina d'editcount se vos ne servissètz coma d'un argument.
- E doblidetz pas d'explicar perqué desiratz d'èsser administrator !


c: text/html

text:
Suhescun
Suhescun (Suhuskune en basco, Suhescun en francés) qu'ei ua comuna deu Bascoat, en Baisha Navarra.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Idrografia[modificar | modificar la font]
L'arrivet de Lakako, afluent de la Niva, e l'arrivet d'Idiondoa, afluent d'Arzubi (un afluent deu Lauribar), que travèrsan la comuna.
Comunas tòcatocantas[modificar | modificar la font]
- Ihòut au nòrd
- Landibarre e Aniça-Montgelós a l'èst
- Irisarri a l'oèst
- Jatsu Garazi au sud
Economia[modificar | modificar la font]
L'agricultura qu'ei l'activitat economica principau.
Istòria[modificar | modificar la font]
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
De véder[modificar | modificar la font]
- A Harribeltza que's tròba un site hortificat protoistoric.
- L'ostau tradicionau basco Jauregia, deu sègle XVI.
- La crotz deu camin entà Jauregia, deu sègle XVIII, classada de monument.
- Los ostaus tradicionaus bascos Larramendia e Uhartea, deu sègle XVII.
- La glèisa de Sant Laurenç, deu sègle XV, reabilitada au sègle XIX.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Samora Machel
Samora Moisés Machel (1933-1986) militar e òme politic, foguèt lo primièr president de Moçambic aprèp l'independéncia, e governèt entre 1975 e 1986.
Èra de l'etnia shangana. De jove ajudèt a lo sieu paire qu'èra un elevaire de mejana importància e estudièt dins una escòla missionièra e après a l'escòla de Souguene, dins la pròpria província de Gaza. Completèt pas l'educacion segondària e estudièt infermeria a Lourenço Marques (Maputo) après 1954, ont trabalhèt coma infirmièr dins l'espital per pagar los estudis que fasiá de nuèch. Las tèrras de la siá comunitat dins la region del Limpopo foguèron expropriadas a fins dels ans 1950 e la siá familha deguèt anar trabalhar a las minas de l'Africa del Sud; un de los sieus fraires moriguèt en un accident a la mina. Ja en aquel temps èra estat ganhat per las idèas marxistas e desvolopèt d'activitats sindicalas dins l'espital ont trabalhava.
Lo 1962 se jonguèt al Frelimo quand se formèt e en 1963 recebèt un entrainament militar e dirigiguèt lo primièr atac militar en 1964. Lo 1969 se maridèt amb Josina Machel e aguèt un filh lo meteis an. Lo 1969 èra ja en comandant en cap del Frelimo e èra apreciat pels campanhards moçambicans.
Lo 23 de febrièr lo president del partit, Eduardo Mondlane, foguèt assassinat, e en abril Machel faguèt partida d'un triumvirat que dirigiguèt l'organizacion, amassa amb Uria Simango e Marcelino dos Santos. En novembre la situacion s'esclariguèt e Machel venguèt president del partit.
Lo 25 d'abril de 1974 lo còp d'estat militar dels oficièrs portugueses d'esquèrra, favoriguèt que lo Frelimo acabèsse en atenhent lo poder. L'independéncia se proclamèt lo 25 de junh de 1975 e Machel foguèt lo primièr president, amb Dos Santos coma vicepresident, e regim de partit unic. Lo 1975 foguèt premiat amb lo Prèmi Lenin per la Patz. Machel proclamèt los principis marxistas, nacionalizèt las plantacions e proprietats portuguesas, e creèt d'escòlas e d'espitals per campanhards. Combatèt los regims blancs de Rhodèsia e l'Africa del Sud e foguèt aliat al blòc sovietic. Lo 1977 se produsiguèron las primièras accions armadas de l'oposicion (nomenada Renamo), ajudada pels rodesians e après 1980 pel sud-african, que destruiguèron las escòlas e d'espitals e sabotèron las infrastructuras. En 1984 signèt l'acòrdi de Nkomati amb l'Africa del Sud, que s'arribèt pas a complir, que Moçambic expulsariá segon el los membres del Congrès Nacional African e l'Africa del Sud quitariá d'ajudar a la Renamo.
Lo 19 d'octòbre de 1986, quand viatjava amb l'avion presidencial, un Tupolev Tu-134, cap a Lusaka per assistir a una reünion internacionala, l'aparelh s'esclafèt dins las montanhas Lebombo, a la frontièra entre Moçambic, l'Africa del Sud e Swaziland. Machel Moriguèt amassa amb d'autras nauts responsables. La comission d'investigacion atribuiguèt lo fach a una error umana del pilòt, mas los sovietics acusèron lo regim sud-african. La siá segonda femna, Graça Machel, se maridèt après la fin de l'apartheid, amb lo primièr president negre de l'Africa del Sud, Nelson Mandela. Al luòc de l'accident s'inaugurèt un monument commemoratiu lo 19 de genièr de 1999.


text:
Çò que disètz, çò que pensatz - La setmana n° 796 - Genièr de 2011 - Contribucion de Enric Latièra
Mèfi los mots
Soventas fes, legissi dins las proclamacions occitanistas de la premsa las expressions "lenga e cultura" o "lenga regionala" o "lenga de França"... Atencion que los mots sons dangieroses e tròp de monde, occitanistas o pas, se daissan prendre a aquel jòc.
De prima, un lenga es una lenga e i a a ges de nivèl entre elas. Es a dire qu'una lenga parlada per un milion de locutor val pas mai o mens qu'una autra que n'a dètz còps mens o mai. Doncas, existisson pas que de lengas, totas egalas. Una lenga es l'expression d'una cultura. Aquò vòl dire que la cultura de tal airal dins lo monde es la resulta de l'emplec de tala lenga. Es donc fals de dire e de jónher "lenga e cultura francesa".
Se i aviá pas de lenga francesa i auriá pas de cultura francesa. Una lenga, de'n primièr, es pas una aisina de comunicacion mas una faiçon de veire lo monde. Valent a dire que lo cervèl conceptualiza quicòm e l'exprimís puèi amb de paraulas.
Sabiái pas que França aviá de lengas, d'estajants n'a. E tornam a la remarca faita çai-dessús : una lenga nais, viu e morís, sens relacion amb qualque frontièra que siá. Aquelas tres expressions que son "lenga e cultura" o "lenga regionala" o lenga de França" son emplegadas per un poder administratiu e politic que se carra de far maissar sos ciutadans. E es aicí que los mots venon dangieroses, quand qualqu'un fa l'ase per aver de bren e que lo d'en fàcia dintra dins son jòc, sens se'n mainar.
Quand una lenga viu, per que lo pòble la parla, i a tot simplament una civilizacion viscuda. Los ciutadans de França, per exemple los occitans, se trachan que visca la civilizacion occitana ? Ne soi pas segur e son, tanplan, benlèu, totjorn e encara embrenat per la dialectica del poder francés.
Mas d'efièit, seriam pas totes venguts franceses dins l'èime ? Es plan de se sovenir a cada còp dels "mila ans" e dels trobadors, mas basta pas de romiar aquò coma un tròç de fromatge enregdesit. Benlèu que nos cal sortir de la nòstra alienacion sens tombar dins la trapèla dels que nos vòlon pas de ben, quitament quand se dison "progressistas". Alavetz, gara a la semantica e mèfi.
Enric Latièra


text:
Aqueste site, Òc París, es dedicat a la vida occitana parisenca. Balha d'entresenhas sus las activitats ligadas a la lenga : lecturas, conferéncias, grops de discussion. Atanben trobaretz aicí qualques ligams vèrs de sites d'interès, blògs, editors, revistas...
La vida culturala a París s'organiza al torn de :
- Los Amics de la Lenga d'Òc : Associacion felibrenca, organizan de conferéncias e de lecturas. Publican una revista " Lo vira solelh ".
- Lo Club Occitan de Noisy le Grand organiza cada mes de conversas al torn de la lenga nòstra.
- Lo Paname Occitania Studio organiza l'aperitiu occitan, que recampa dempuèi l'auton de 2007, cada dimars, los que vòlon parlar la lenga [ligam]
- Lo CREO Talvera es l'associacion que recampa los professors d'occitans que son fòra d'occitània. En mai de l'ensenhament son d'aparaires de la lenga fàcia a las institucions academicas sovent reguèrgas.
- Calabrun novèla associacion occitana a Rambouillet (78).
- L'IEO París seccion parisenca de l'Institut d'Estudis Occitans.
- Lo CERÒC universitat París Sorbona e París IV. La siá tòca es de dotar la lenga d'òc (vièlha e modèrna) d'un ensenhament, dins l'encastre d'estudis comparatius sus las lengas romanas, aquò per cada nivèl del cursús universitari ; e tanben de promòure e d'organizar las recèrcas scientificas sus la lenga occitana [ligam]
- Escòla Felibrenca de Cèus - adreça postala : Le Trianon 3bis rue Marguerite Renaudin 92330 Sceaux.
Istoric del site Òc París :
- Octobre de 2008 - Creacion. Qualques fichièrs HTML a l'adreça occitan.paris.free.fr
- Prima de 2010 - Refondacion del site, utilizacion del CMS Joomla 1.5
- Agost de 2012 - L'adreça del site càmbia e ven occitanparis.com
- Junh de 2014 - Renovacion. Passatge de Joomla 1.5 a Joomla 3.0
- Octobre de 2016 - Lo site passa jos Joomla 3.6
- Junh de 2017 - Lo site passa jos Joomla 3.7 e PHP 7.0


text:
Dimars, 10 de genièr de 2017, 03h00
Lo camisòt de sosten dels afogats del XIII
Aprèp la pausa piòta-chocolats-còca dels Reis-blanqueta, los campionats d’Elèit 1 e 2 de XIII dintran dins la fasa retorn: 9 partidas, una Dimenjada Magica per trapar los 6 qualificats per las fasas finalas. Objectiu: Narbona, lo 3 de junh.
Lesinhan-Avinhon en cap d’aficha
Pel compte de l’onzena jornada d’Elèit 1, un rescontre se debanarà dissabte: Dragonets-Vilanòva a Sant Estève. Dimenge de vèspre, seguiràn las oposicions Palau-Limós, St Gaudenç-Albi, Lesinhan-Avinhon (las tres a 15h) e Carcassona-Tolosa (16h).
En Elèit 2, dimenge, Montpelhièr qu’a reçauput los renfòrts de jogaires d’Arles, reçauprà Vilafranca. Las autras partidas: l’Escura-Bao, Entraigas-Lion e Carpentràs reçauprà los jogaires de Cabardés (Vilagalhenc-Argon)
La represa pels europèus
Las doas formacions implicadas dins las competicions europèas se traparàn dissabte 21 de genièr sus l’estadi de Blanhac: lo Tolosa Olimpic reçauprà los Dragons catalans a 4 oras del vèspre. En dobertura, se jogarà lo 1/8n de Copa entre Tolosa-Bròncos e Albi.
Lo camisòt de sosten al XIII
L’amassada financièra del 17 de decembre mostrèt que la Federacion se deuriá sarrar la cinta amb un trauc de 200 000 èuros daissat per la direccion precedenta.
La Federacion lança una crida als afogats de XIII per una crompa massissa de camisòts a 15 èuros l’un, marcats: “Staff Supporters”.
Dins un messatge, lo President Palanques nòta: “Los tretzistas: tot pòt arribar, mas sèm totjorn femnas e òmes dreits. Uèi, amb determinacion e fisança dins lo devenir, m’adreici a totas e totes los amoroses del XIII: “jamai lo rugbi de XIII a pas tant agut de besonh de sos sostens”. Sabètz doncas çò que vos demòra de faire…
Alan Roch


text:
Cerdanha
Cerdanha (catalan: Cerdanya; francés: Cerdagne; espanhòl: Cerdaña) es una region de l'èst dels Pirenèus devesida entre los estats francés e espanhòl e que istoricament foguèt un comtat catalan.
Dempuèi lo Tractat dels Pirenèus (1659), es devesida entre :
- l'Auta Cerdanha en Catalonha del Nòrd, es a dire, los territòris administrats per França: aperten al departament dels Pirenèus Orientals e a la region de Lengadòc-Rosselhon.
- la Bassa Cerdanha que forma una part de la Catalonha del Sud, es a dire, dels territòris administrats per Espanha e la Generalitat de Catalonha, que ara son devesits en las províncias de Girona e Lhèida.


text:
Iniciativa Euskaraldia : que viuràn en euskara pendent onze dias
58 comunas deu País Basco Nòrd que participaràn a l'iniciativa Euskaraldia. Deu 23 de noveme au 3 de deceme, milierats de ciutadans qu'emplegaràn la lenga basca au medish moment sus l'ensemble deu territòri dens totas las situacions de la vita vitanta, shens cambiar las lors acostumas. Euskaraldia qu'a començat lo 17 de març a Itxassou, au sud-èst de Baiona.
Entà facilitar la participacion ciutadana, conselhs que son perpausats peus organizators pendent acamps de preparacion. « Euskaraldia n'ei pas ua campanha, qu'ei un exercici individuau realizat mercés au sostien collectiu. Cadun que'u deu interiorizar. Si passam au dessús, la dinamica non foncionarà pas », çò digó Jenofa Berhocoirigoin, gavidaira deu projècte en País-Basco Nòrd, aus nostes confraires de Mediabask.
Badges que son distribuits entà amuishar la soa participacion au son vesin e mei que mei precisar lo « tipe » de locutor qu'èm. Los bascofònes que portaràn lo badge « Ahobizi » (« paraula aisida ») que s'engatjan a parlar basco a monde qui comprenen, que la responsa e sia en basco o en francés, quan los qui comprenen mes ne'u parlan pas aisidament qu'arboraràn lo badge « Belarriprest », qui significa qu'an la lor « aurelha predispausada » a enténer l'euskara.
Entad ac har e organizar de com cau Euskaraldia, grops de tribalh que son estats apitats. La tòca qu'ei de difusar l'informacion capvath los hialats de cadun. L'acamp a viéner que's debanarà en Gasconha, a Anglet, lo 15 de seteme.
En Labord, los vilatges que's son inscriuts individuaument, quan a l'interior de las tèrras, que participaràn amassa a la dinamica. En Soule, los abitants que participaràn a Euskaraldia en organizar eveniments.
En 2017 dejà, cap a 800 personas que s'èran engatjadas a « víver en euskara » sus las comunas de Baiona-Anglet-Biàrritz (BAB) deu 27 de noveme au 3 de deceme, en participar a l'experiéncia BAM!


text:
Bicicletada 2017 : Pichòt jornau sòci d'una escorreguda pas com leis autrei
« Dis Aups al Pirenèus », una autra version informulada d'un viatge interior qu'es de còmpte (Partida 1)
Anatz comprendre perqué un jorn encambatz vòstra bicicleta per vos provar - inconscientament ? - que lo Monde es a vòstra pòrta. E que podètz anar a son rescòntre sus una maquina que fa mens de dètz quilòs, ai manetas corbas, l’esquina plegada, ambé de desvolopaments dei dos platèus que vos fan tressusar una jornada de lònga e gonflar lei quadricèps qu’es pas de dire e mai sentir lei ginolhs qu’aviatz oblidats ? Per provar que siatz sempre viu e que la jovença es a reverdir sensa relambi ? Bensai una escomessa inutila ? Mai quenta plus bèla escomessa d’aquela mena en país occitan, vos asseguri !
Tenir l’escomessa entre Arièja, Comengés, Coserans, Biarn, Bigòrra
L’aventura pirenenca l’aviá ja temptada en julhet de 1998, tre la retirada entamenada per dire que se claviá una temporada rotinaira d’ensenhament de quasi quaranta ans. Fau dire per comprendre la seguida que l’òme (siáu obligat d’ anar dintre de personatges que costejan la persona dau narator) aviá sempre escaladat montanhas glaçadas, varapat dins leis Aups, seguit de tieras d’estatgis montanhards ponchuts. Mai quòra lei tendinitas avián arrengueirat de ponchonadas agudas dins leis espatlas, l’adieu a la montanha pitonada èra venguda fin finala. L’aviá pas empachat de faire dos còps de lònga lo Mont Blanc ambé sa filha, a l’ora que lo refugi Valòt èra ja a s’escrancar sus lo conglaç e la rimaia, pausat de bescaire sus l’agulha dau « Gostaron », avans-guàrdia de la pojada dau crestenc finau. Per marchar, anava pron ben. Lo temps aviá decidit la reconversion e a cinquanta ans s’èra mes au velò.
E dau Venturi a la Boneta, de Vars a la Magdalena, de la Crotz de Ferre a Coni, a la Lombarda, de l’Isoard a l’Aup d’Uez, aviá frairejat amb aquelei noms que cada ciclista coneis e espera un jorn cavaucar. Li mancava l’aventura pirenenca. La travessada dei Pirenèus en 1998, l’aviá facha, solitari, partent de Rivas Autas fins a Dacs, au confinh dau País Basc, de jornadas de uechanta-cinc a cent cinquanta quilometres per jorn en cinc jorns, tres a quatre còls a la jornada, a rebós dau « Torn de França » que passava per lei pòrts pirenencs qu’estructuran aquela barralha de montanhas redobtadas dei correires professionaus. De remembranças ? Li sobrava subretot lo rescòntre d’un apicultor e de son paire dins l’ascencion dau Solor que lo convidèron per manjar una trocha dei bolets. Pereu una pojada dau Tormalet dins la granhòta e la nèu que flocava au mes de julhet, una davalada glaçada avans la nuech vèrs Luz sant Sauvaire, banhat e transit coma jamai Aquela annada la bonaça èra pesqui pas de sason, faliá s’entraucar entre chavanas e ulhauç petarrants Cada an, partiá en setembre ambé de collègas per leis Aups miegjornalas. Mai lei Pirenèus estavan totjorn dins sa memòria un eveniment a despart. Aquesta annada de 2017, siá dètz-e-nòu ans puei, l’escomessa èra mai aquí, faliá tornar trobar lo País pirenenc, sei montanhas e ascencions famosas. Un aire congostós de libertat que trobatz pas dins baissas e plans. Passariá o pas ? Vos fau dire pasmens, se donar de vam ambé l’atge es pas tot. Una corsa d’aquela mena se fa ambé lo nivèu qu’avètz daverat de setmanas e de mes d’entraïnaments mai o mens seguits. Siatz pas un professionau e la vòlha vèn de quora en quora, mai enfin, la resulta dau tèst èra aquí : dau temps que lei campions vos montan un còl a trenta quilometre ora de mejana, siátz ben content quora montatz a l’entorn de dètz quilometres ora e encara. E per servar forma, es melhor de pedalejar de cotria. Adonc siguèt ambé la filha valenta, una esportiva de tria, qu’a partit aquesta fes d’aquí a l’aventura. Era totjorn davans eu e l’esperava au pòrt, la veitura escoba seguissiá ambé la frema. Una entrepresa familiala per s’immergir dins l’aventura, qué ! Urosament, dei secors n’aguèron jamai de besonh, franc un cambiament de cadena a Luchon e un crebament per lo velò de la filha dins la montada dau Tormalet que siguèt lèu adobat.
Gérard Tautil
- Publicat dens Sport


text:
Gengibre
Gengibre
Zingiber officinale
Roscoe, 1807
Lo gengibre o gingebre (Zingiber officinale) es una espècia de plantas originària d'Asia, del genre Zingiber e de la familha de las Zingiberaceae que s'utiliza lo rizòma en cosina e en medecina tradicionala. Aquel rizòma es una espècia fòrça utilizada dins fòrça cosinas asiaticas, e subretot l'indiana. Es utilizat en Occident per realizar diferentas bevendas coma ginger ale e de dessèrts coma lo pan especiat.
Somari
- 1 Caracteristicas botanicas
- 2 Autres « gengibres »
- 3 Istòria
- 4 Cultura e produccion
- 5 Usatges del gengibre
- 6 Sinonims
- 7 Notas e referéncias
- 8 Vejatz tanben
Caracteristicas botanicas[modificar | modificar la font]
Lo gengibre es una planta vivaça tropicala erbacèa d'unes 0,90 m de naut eissuida d'un rizòma.
Las fuèlhas persistantas son lanceoladas, biseriadas, longas e odorantas.
Las flors son blancas e jaunas marcada de roge sul bòrd, las bractèas son verdas e jaunas.
Après la florason, un cort espig axillar conten las granas negras tancadas dins de capsulas trivalvas aparéist al tèrma d'una tija cobèrta d'escatas.
Ama una exposicion solelhada e una atmofèra umida. La creissença es rapida e la multiplicacion se fa per division dels rizòmas.
Autres « gengibres »[modificar | modificar la font]
Une espècia dicotiledòna d'America del Nòrd, l'Asarum canadense es coneguda jol nom de « gengibre salvatge ». Sas racinas an de proprietats aromaticas similaras e se pòt utilisar coma substitut. Aquela planta es pas ligada als gengibres vertadièrs e aparten a la familha de las Aristolochiaceae.
Los rizòmas d'una autra planta de la familha de las Zingiberaceae, Curcuma longa, constituisson una espècia nomenada a La Reünion « gingembre-safran » o « safran péi » que, sus l'illa, es comun de dire « safran » per curcuma. La sabor est doça e aromatica, la popa es de color ròse-iranjada. La meteisse raiç se nomena « safran », a Maiòta e dzindzino en shimaore. Una autra varietat encara, Curcuma amada de popa jauna a jaune fluorescent, se nomena « gengibre manga » que la sabor remembra aquela de la manga carròta verda.
Istòria[modificar | modificar la font]
Èra nomenat zenj pels mercands arabs, mot per que designavan tanben los abitants de la còsta èst de l'Africa e d'ont ven lo nom de « Zanzibar », ont los Arabs anavan cercar lo gengibre. Al sègle XIII, santa Hildegard escriviá al subjècte del Zingiber officinale Roscoe: « Un òme en bona santat na pas interés a ne manjar, que lo fa estupide, ignorant e lasciu. Mas se sem sec e ja plan aflaquit, reduire de gengibre en polvera e ne prene… dins una bevenda… se melhora atal son estat »[1]. A l'Edat Mejana, lo gengibre èra considerat coma una planta magica afrodisiaca.
Cultura e produccion[modificar | modificar la font]
Usatges del gengibre[modificar | modificar la font]
Composicion quimica[modificar | modificar la font]
Lo rizòma es fòrça ric en amidon (60 %). Conten de proteïnas, de grassas (10 %), d'òli essenciala e una resina[2].
L'impression de fuòc (pseudocalor) quand se pren de gengibre se deu a la preséncia de shogaòl, de paradòl e de zingerona[3]. La concentracion de gingeròl – constituissent màger del gengibre fresc – es mai fèble ians lo gengibre secat, alara que la concentracion en shogaòl aumenta[4].
A partir del rizòma del gengibre s'extrason una oleoresina (6 %)[5] e una òli essenciala (1-3 %),. L'oleoresina conten los composats quimics a l'origina de la sabor picanta, coma lo gingeròl (15 %). La composicion de l'òli essenciala varia fòrça seguent l'origina geografica mas se trapa de composats odorants coma lo zingiberèn, lo curcumèn, lo camfèn, lo bisabolèn, lo citral e lo linalòl. Aqueles dos extrachs son destinats a l'aromatizacion dels aliments, alara que sola l'òli essenciala es utilizada dins la perfumeriá.
L'òli essenciala de gengibre es obtenguda per distillacion a la vapor d'aiga dels rizòmas. Cal gaireban 50 kg de rizòmas secs per obténer 1 kg dòli essenciala.
L'òli essenciala de gengibre es per exemple reputat per sas vertuts digestivas. Es supausada « estimular e accelerar lo passatge del bòl alimentari »[6].
Usatges alimentaris[modificar | modificar la font]
Las jovas racinas de gengibre (que son de fah de rizòmas, es a dire de tijas sosterrenhas) son chucosas e popuda amb un gost fòrça doç. Los rizòmas madurs son fibroses, gaireben secs e an un gost mai pujat. Mai vièlhs, prenon un gost plan fòrt.
- Dins la cosina japonesa, s'utilisa lo gengibre marinat dins del vinagre de ris, lo gari. Es utilizat per refrescar lo palais entre las bocadas dins la degustacion de sushis.
- Dins la cosina indiana, es un ingredient dins diferentas masclas d'espècias e salças, coma lo masala o lo vindaloo.
- Los rizòmas son sovent emplegats dins la cosina chinesa per cobrir las odors e sabors fòrtas coma aquelas dels peissons e cauquilhum, del pol e de la feda (per aquela, jos l'influéncia de la cosina oigor, lo gengibre i es mai sovent remplaçat per de comin). Aquela sabor especiada e malodoranta se deu a la zingerona.
- Lo gengibre es tanben utilizat en pastisseria per perfumar de bescuits e cocas – per exemple dins la cosina ongresa: la coca de gengibre fresc, e tanben jos forma de gengibre confit.
- Lo gengibre sec, en polvera, es utilizat per perfumar lo pan especiat e d'autras receptas. Pren alara un gost plan diferent d'aquel del gengibre fresc, e pòdon pas se substituir l'un a l'autre. Lo galanga es utilizat per de tòcas pareissents en cosina tailandesa.
- Las fuèlhas e brots eissits del rizòma son tanben comestibles[7].
- Lo gengibre es utilizat per aromatizar lo tè dins las zonas de cultura oahilia e en Corèa.
Bevendas[modificar | modificar la font]
- A l'Edat Mejana, en l'Euròpa se consomiá l'ipocràs, una bevenda a base de vin de vinha e diferentas espècias coma lo gengibre.
- Lo gengibre es tanben consomit en Africa de l'Oèst jos forma chuc premsat (sucrat) nomenat gnammankoudji e i es considerat coma bevenda avent d'efièchs afrodisiacs.
- La bièrra de gengibre (sodà sens alcòl) se produch en Jamaica, e es coneguda jol nom ginger beer.
- Al Canadà, lo ginger ale, una bevenda doça, gasosa e sens alcòl pròche de la bièrra de gengibre, inspirèt le sodà de la celèbre marca Canada Dry.
- En Charantas, a Jarnac se realiza una licor de gengibre nomenada Domaine de Canton Ginger Liqueur.
- En Soïssa, dins lo canton de Genèva a Plan-les-Ouates, un digestiu artesanal de gengibre (licor) de beure glaçat: La Givrée gingembre.
Usatges medicinals[modificar | modificar la font]
De tèxtes indians datant de l'an 1000 AbC prescriviánt aquela planta per de mals anant de l'asma als emorroïdas[8]. Los mètges asiatics l'utilizan encara.
D'etudis sus l'òme mostran de proprietats antiemeticas. Una sintèsi de recercas medicalas confirma l'eficacitat del gengibre per solaçar la nausèa postoperatòria[9].
Lo gengibre foguèt prepausat coma un antimigranós avent pas d'efièch negatiu[10].
- Tanben se conéis lo solaç de la cinetòsi o « malautiá dels transpòrts », los marins chineses ne mastegar per la prevenir[11].
- Las femnas chinesas consoman tradicionalament la raiças de gengibre pendent la prensa per combatre la nausèa del matin[12].
- Efièch protector sus la mucosa gastrica[13].
- Combat las insufiséncia biliara e pancreatica.
- Fa bassar los taus de colesteròl, de triglicerids sanguins, d'acids grases e de fosfolipids[14].
Lo gengibre a una accion antiinflamatòria, cura per exempla a dolor e los simptòmas dels rematismes inflamatòris[15].
« Lo rizòma de gengibre es pauc utilizat en França ont foguèt recentament inscrich sus la lista de las plantas susceptiblas d'intrar dins la composicion de fitomedicaments beneficiant d'un dossièr d'AMM « abreujat » [Note Expl., 1998]; pòt revendicar l'indicacion: tradicionalament utilizat dins le mal dels transpòrts. » (Bruneton 1999).
Autres proprietats supausadas o allegadas[modificar | modificar la font]
- S'atribuisson a son rizòma ric en magnèsi de las proprietats afrodisiacas[16]. Dioscorid, Plina lo Vièlh e Avicena parlan ja d'aquela proprietat. Las bacantas realizavan de filtres d'amor a basa de gengibre e de Phallus impudicus. Lo capítol 7 del Kamasutra evòca son usatge dins de practicas sexualas ocultas. « Lo gengibre ajuda a la natura luxuriosa » segon Jérôme Cardan. Sa reputacion es tala que Madame du Barry ne donava a cadun dels sieus amants e que los colons portugueses desvelopèran sa cultura en Africa de l'Oèst[17]. Pasmens manca d'estudis seriosas per confirmar aquela proprietat supausada.
Sinonims[modificar | modificar la font]
Segon Kew Gardenparamètre « Kew liste » pas reconegut:
- Amomum angustifolium Salisb., Prodr. Stirp. Chap. Allerton: 4 (1796), nom. illeg.
- Amomum zingiber L., Sp. Pl.: 1 (1753).
- Amomum zinziba Hill, Veg. Syst., ed. 16: 50 (1770), orth. var.
- Zingiber aromaticum Noronha, Verh. Batav. Genootsch. Kunsten 5(4): 28 (1790), nom. inval.
- Zingiber cholmondeleyi (F.M.Bailey) K.Schum. in H.G.A.Engler (ed.), Pflanzenr., IV, 46: 172 (1904).
- Zingiber missionis Wall. in J.D.Hooker, Fl. Brit. India 6: 246 (1892).
- Zingiber officinale var. cholmondeleyi F.M.Bailey, (1900)
- Zingiber officinale f. macrorhizonum (Makino) M.Hiroe, (1971) (1807).
- Zingiber officinale var. macrorhizonum Makino, (1933)
- Zingiber officinale f. rubens (Makino) M.Hiroe, (1971)
- Zingiber officinale var. rubens Makino, (1933)
- Zingiber officinale var. rubrum Theilade, (1996 publ. 1998)
- Zingiber officinale var. sichuanense (Z.Y.Zhu, S.L.Zhang & S.X.Chen) Z.Y.Zhu, S.L.Zhang & S.X.Chen, (1992)
- Zingiber sichuanense Z.Y.Zhu, S.L.Zhang & S.X.Chen, Bull. Sichuan School Chin. Met. Med. 1987(1): 39 (1987).
- Zingiber zingiber (L.) H.Karst., Deut. Fl.: 471 (1880), nom. inval.
Notas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Guide de visite, les plantes magiques, du jardin des neuf carrés de l'abbaye de Royaumont
- ↑ Bruneton, J., Pharmacognosie - Phytochimie, plantes médicinales, 4e éd., revue et augmentée, Paris, Tec & Doc - Éditions médicales internationales, , 1288 p.
- ↑ (en) G Katzer, « Ginger (Zingiber officinale Rosc.) », (consultat lo 2 decembre 2012)
- ↑ (en) Jolad SD, Lantz RC, Chen GJ, Bates RB, Timmermann BN.
- ↑ (en) J Wright (2004) Flavor Création.
- ↑ (en) {{Obratge}} : paramètre
titremancant
- ↑ http://homeguides.sfgate.com/part-ginger-plant-eat-74002.html
- ↑ National Geographic France.
- ↑ (en) E Ernst and MH Pittler (2000) Efficacy of ginger for nausea and vomiting: a systematic review of randomized clinical trials.
- ↑ {{{2}}}, PMID 2214812Modèl:PMID
- ↑ (en) Chrubasik S, Pittler MH, Roufogalis BD.
- ↑ (en) Boone SA, Shields KM.
- ↑ Propriétés thérapeutiques du gingembre
- ↑ (en) Al-Amin ZM, Thomson M, et al.
- ↑ (en) Srivastava KC, Mustafa T. (1989) Ginger (Zingiber officinale) and rheumatic disorders.
- ↑ son arôme, ses propriétés diaphorétiques et de pseudo-chaleur, ainsi que la forme de son rhizome ont un pouvoir suffisamment évocateur.
- ↑ (en) S. Qureshi et al, Studies on herbal aphrodisiacs used in Arab system of medicine, The American journal of Chinese medicine, 1989, vol. 17, p. 57-63
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Articles connèxes[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- Référence Flora of China : Zingiber officinale (en)Referéncia Modèl:EFloras/labèl : Zingiber officinale (en)
- Référence Catalogue of Life : Zingiber officinale Roscoe (en)Referéncia Catalogue of Life : Zingiber officinale Roscoe (en)
- Référence Tela Botanica (Antilles) : Zingiber officinale Roscoe (fr)Referéncia Tela Botanica (Antilhas) : Zingiber officinale Roscoe (fr)
- Référence INPN : Zingiber officinale Roscoe, 1807 (Syn. Referéncia INPN : Zingiber officinale Roscoe, 1807 (Syn. Amomum zingiber) (+ estatut + descripcion) (fr)
- Référence ITIS : Zingiber officinale Roscoe (fr) (+ version anglaise (en))
- Référence NCBI : Zingiber officinale (en)Referéncia NCBI : Zingiber officinale (en)
- Référence GRIN : espèce Zingiber officinale Roscoe (en)Referéncia GRIN : espècia Zingiber officinale Roscoe (en)
- (fr) Posologie, contre-indications et interactions possibles avec plantes et médicaments


text:
Tao
Lo Tao o Dao[nota 1] (en chinés 道, pinyin Dào) es una nocion filosofica e religiosa fondamentala dins la pensada chinesa e extremorientala en general (en Corèa e Japon se pronóncia Don). La traduccion del quite caractèr vòl dire "camin" o "rota", mas tanben "doctrina" o "principi", e s'utiliza per indicar filosoficament la natura fondamentala o vertadièra del mond, e dins aquel cas s'escriu amb majuscula. Es un dels concèptes que podèm trobar dins las divèrsas escòlas de pensada chinesa, coma lo confucianisme, lo moïsme, lo taoïsme o lo neoconfucianisme.
Caracteristicas[modificar | modificar la font]
Lo Tao, segon Laozi, es quicòm que pòt pas èsser comprés per cap de forma de pensada umana. Atal quicòm per que existís pas cap de nom, per causa que los noms derivan de las experiéncias e limitan doncas las significacions. Fin finala e per besonh d'èsser descrich o exprimit, foguèt nomenat "tao", que significa "camin" (drech o vertuós) que mena a la tèrma.
Quand Laozi parlar del Tao ensag de s'alunhar de tot çò que poiriá donar una idèa de quicòm concrèt. Preferís lo descriure dins d'un plan diferent de tot çò qu'aperten dins lo mond tangible. Ditz: "Existissiá abans del Cèl e de la Tèrra". Es la matritz de la creacion e font de totes los èssers. Lo Tao tanpauc pas es temporal o limitat; es impossible lo definir, lo gardar o l'escotar; lo Tao es lo Non-Èsser.
Zhuangzi Considèra lo Tao coma çò d'inabastable, impossible de definir amb de mots, mas a que podèm accedir cada còp qu'o cercam pas de forma dirècta mas sens agir, se daissant portar pel Tao sens impausar la volontat personala. Lo Tao constant, indefinible, es l'U, que amb de la seuna transformacion crèa "las dètz mila causas" (es a dire, totas las causas manifestadas). A caduna d'elas correspond un tao definit, exprimit per çò qu'es amb lo -shi- e per çò qu'es pas pas amb lo -fei-, mas lo lengatge, per Zhuangzi, es insufisent e relatiu per comprene e explicar lo Tao.
L'aiga es un element associat al Tao per las siás caracteristicas d'adaptacion a las circonstàncias, que passa los autres elements sens lutar, del meteis biais l'òme pòt conéisser lo Tao, sens agir, en daissant que lo corrent lo pòrte e en impausant pas la seuna volontat.
"Lo Tao desbòrda coma un riu, pòt s'estendre cap a drecha e a esquèrra, realiza la teuna òbra mas sens nomenar ni possedir [...]" Daodejing. Lo libre del dao e del de, LXXVIII (XXXIV)
"[...] Qui cerca pas trobarà lo mistèri del tao. Qual cerca trobarà l'aparència de las causas [...]" Daodejing. Lo libre del dao e del de.
Sens[modificar | modificar la font]
Tao Significa literalament "camin ", mas pòt tanben èsser interpretat coma "canal, via, doctrina o linha".[1][nota 2] Ala-Tsitas Chan afirmèt que lo tao representa un sistèma moral del confucionisme, mas que comencèt e foguèt desvolopat pels taoïstas en acòrdi amb çò qu'es natural, eternal, espontanèu, l'indescriptible discors de las causas.[2] Hansen es pas d'acòrdi amb lo fach qu'an de sens e d'atributs diferenciats.[3]
Cane afirma que lo tao pòt èsser mai o mens lo "flux de l'univèrs" o la fòrça qu'existís darrièr de l'òrdre de natura, fasent la compason amb çò qu'exercís una influéncia e manten l'univèrs en equilibri e amb un òrdre determinat.[4] Martinson ditz que lo tao s'assòcia amb la natura, doncas que preval a la cresença que la natura mòstra lo tao.[5] Lo flux del qi, de l'energia essenciala de l'accion e l'existéncia, es sovent comparat a l'òrdre universal del tao. Lo tao es ligat a l'actitud de negacion; segon Keller, paréis a la teologia negativa occidentala.[6] Se considèra sovent lo tao tant coma la font de l'existéncia que coma de la non-existéncia. Lafargue afirma que lo tao rarament es un objècte de culte; deu èsser tractat mai coma los concèptes indós d'atman e dharma.[7]
Notas[modificar | modificar la font]
- ↑ Tao és la transcripcion utilizada mai sovent dins la lengas indoeuropèas se s'apròcha mai a la prononciacion chinesa vertadièra; Dao es la transcripcion basada sul sistema pinyin de romanizacion subretot dins los mitans savents.
- ↑ En l'original anglès, way, e que pòt èsser també interpretat coma a road, channel, path, doctrine o line.


text:
Onòri Ier
Onòri Ièr (mòrt lo 12 d'octòbre de 638) foguèt lo 70en papa de la Glèisa Catolica Romana dau 27 d'octòbre de 625 au 12 d'octòbre de 638. Succediguèt a Bonifaci V (619-625) e foguèt remplaçat per Severin (638-640).
Fiu d'un cònsol onorari, son pontificat foguèt marcat per son sostèn a la perseguida dei trabalhs d'urbanizacion de Roma acomençats per sei predecessors. Pasmens, en fòra d'Anglatèrra (fondacion de l'evescat de York après la conversion dau rèi de Northúmbria), se preocupèt gaire deis afaires d'Occident. En Orient, assaièt de menar una politica de conciliacion ambé lei partisans dau monotelisme. Pasmens, en causa d'un malentendut, foguèt l'autor d'una error teologica grèva que menèt a sa condamnacion coma monotelista durant lo pontificat de Leon II (681-683).


text:
Fabrizio De André
Fabrizio De André (Gènoa, 18 de febrièr de 1940 - Milan, 11 de genièr de 1999) es un dels cantaires e compositors italians mai coneguts e aimats, al segur un dels pus importants.
Dins sas òbras cantèt mai que mai contes de marginals, rebèls e deseretats. Fòrça dels seus tèxtes son tenguts per poesia vertadièra e, coma tals, per una part bèla, inserits dins las antologias italianas de literatura.
D'èime anarquista e amb una solida formacion culturala, Fabrizio De André publiquèt en 35 ans de carrièra, de 1961 a 1996, un ventenat d'albums, sempre fasent mai cas de la qualitat que non pas de la quantitat.
Son onzen album, Crêuza de mä (1984), prepausa 7 cançons en genoés.


text:
Sommaire:
Abansdìser deu Director .................. Jean MAISONNAVE
Aunor au noste campion...................Miquèu GRACIET
Pletei d'Entrada a l'Academia............Guy MIREMONT
Lo Verdet ( Le vert de gris )...............Bertrand DUTHIL
Lo rugbi a Pèiroharada......................Francis LABARTHE
N'èra pas pèc lo Félix!......................Pèire BEDAT
Los jòcs de cartas en Gasconha......Jean BOUHEBEN
Los malastres de la seuva landèsa....Amadèu BARIS
Annonce
Abansdiser deu Director Joan Maisonnave
Arcuelh: lo Pèir de Soston
Mercès Pèir de'ns arcuelher dens la toa vila landésa e de contribuir ueia'us har conéisher de mei de monde enqüèra. Mes dab los cors de lenga qui as apitats aci, qu'as amassat fort d'escolans e d'amics qui t'acompanhen au café gascon de Dax e en d'auts lòcs, que s'apèra l'ARRAJADA.
Que soi lo Director en exercici de l'Academia Gascona de Baiona, despuish 2006, vaduda en 1928 de la volontat d'amoros e defensors de la noste lenga mairana. Que s'i parlava lo gascon a Baiona com aci en pais de l'Ador. D'alhors, lòcs tot au long de la còste que rapèran lo passatge deu fluvi, abans que n'estossi panat au 16au sègla....Aquèths Baionés!!
Que contunham lo vòt (souhait) deus iniciators de 1928, qu'es a diser? har viver, enténer, parlar, escriver lo gascon.
NADALON
1
Si belle et si douce
Il est né un Noël
Un rosier y pousse.
2
Son berceau sera montagne
Tous les oiseaux du ciel
Vont le dire à la plaine.
3
Il y a tout l’espoir du monde
Il n’en sera pas le valet
Il n’en sera pas le maître.
4
La chanson de la terre
Elle sera enracinée
Pour la vie entière.
NOSTE DAUNA DE MAYLIS
(Dans la graphie de l’auteur)
Tot lo mondo que conéich Noste Dauna de Buglose si cara au cors Landes, mé Noste Dauna de Maylis que damoremensh coneishude, Maylis es trobe soa camin de Mugron a Haget (qu’apreben atau Hagetmaut). Maylis e vienere de Mair é de l is simbeu de puretat.
Las originas de quére pietat a la verge e viénere du’a estatua enbosc meileu heita a cop de pode. L’artista qui l’ave heita n’ere pas anat serca luenh lo modele, qu’avé pres soa viu quoque bere aisana chalosesa mairau tienen un maitnatge dija gran miei-arrisolet, miei-pauruc. La verge a ua corona portan ue flor de lis. Los sapients an situat la estatua de cap la fin do XIII° sègle é es estade arrenavida en 1980 den los obradors do Louvre.
Abans l’apitade de la gleisa d’adara a la fin du XIX° sègle qu’i avé ue petita capèra uberta auculte. Mau miade a la révolution qu’era estade hicade en bordera (fermatge). Lo Concordat de 1801 la tornade a la soa rason mé mau entertengude qu’avé finit per cadé en arroeinas.
Au ras de la glèisa navéra, ère estat apitat un bastiment qui a pres lo nom de monastarion dap l’autoritat d’un supérior e sère installat ue comunautat de capérans. Den les anades après la darrère guérra que’s Monseignor Matèu avesque d’Aire et de d’Ascqs qui hey vine monges (moines) de la Congregation d’Olivétains. Lo monastari qu’es devinut per leu abai.
Que son los monges qui an entrepres den las anades 1980 de reapitar l’anciana capera den lo estil d’origina.
La estatue do XIV° sègle, estuyade den ue familha do loc à la Révolution avé retrobat la so plaça den la capéra.
La grane pausa de la devotion à Noste Dauna de Maylis e poesituas en la mitat do XVIII° segle. Despuish quoques annades lo pais e coneish la hmai e la magrère (misère). Lo quatorze de junh 1707 ue terribe teméste mesclade de grèla e finech la désolation : teulats arrigats, arbrous despitats, bits asgarrapiades, milhàs é hroment crochits. Que’s l’origina de processions que los vilatges vesins viénent à Maylis demanda proteccion à la Verge. La barradure de la Capèra penden la Révolution n’arresta pas la devotion dos chalosses. En ue letra do vint-quate de mai 1792 que demandèrent a las autoritats la permission de contuna lo vot (vœu) de 1707.
La comunautat dos monges es tistem installade den lo monastari é en mei do son truvail espirituau s’aucupan enta ha bourri lo topin. La soa especialitat es la produccion de tisanas é de cera. La tisana de Maylis e vien d’ue planta cultivada den los casaus de l’abai, amassade é secada a la man. Aquère tisana es renomade enta a soas vertuts qui hen pishar aisit, é en tau’s qui ne podent pas ana deverza, é tanben lo qui’in pren amassa ua bère peth.
La cera do Pair Fulgence é la cera do Benedit que vinen d’ue mesclagne d’essencia de pin é de cere d’abelhas, recercade enta l’entertienuda dos moblas é dos entaulats (parquets)
Que sabet tot su Maylis !!
PASSEJADE A L’ISLE D’ELBE
(Dans la graphie de l’auteur)
Tout an, au mes de sétème, que partim coques yourns en vacances dap un groupe de retretats de le banque ount’ey tribalhat quarante ans d’abiade. Augan, qu’am caousit un troç de le coste d’Italie : Cinque Terre é l’isle d’Elbe. Quin em anats au début dou mes, mé pas n’importe quan, qu’ém partits lou yourn de l’ouverture de le caça à 3 oras dou matin. N’abi pas jamé manquat ibe ouverture despuch l’adje de 16 ans, mé puch que lou viadje qu’ére programat atau, per un cop, l’ouverture qu’es hari chens you. Qu’am dounc pres l’autobus lou dimentje matin hort daban ora, à 3 oras deu matin qu’a’t’ey dija dit pramon de ha 1200 kms hens le yournade. Au premér estanquet, à l’entourn de 5 oras, sus un oustau de repaus de cap à Tarbes, leus lapins que s’escapaben hens leus luts de l’autobus. Au sigun estanquet, proche de Tolosa, lou yourn que coumençabe de pareche é que s’y llébabe paloumes hens touts lous cassous dous entourns, com s’em hasen arreguinhes.
Bon, vam oublida aco per parla un chic deu viatje. Arrès à Montpelliér per acueilhi ibe acoumpanhatrice qui’s guidera tout lou reste deu viatje. Disna hens ibe caféteria à Salon de Provence, estanquet toutes le dus oras, é vire, é vire dinc’a Monaco ; un petit arrès en haut per balha un cop d’oeilh sus le citat é touts lous batéus estancats hens le rade, de grans é de petits, d’auts qui van é vinen de tout bort é en tout sens, ibe foto é que tournam parti ; passam en Italie cap au Sud a trouvès leus mountanhas per arriba à Savone à l’hôtel avan le noueyt. Més tout d’un cop, le guide que s’anounce que lou GPS signale 25 kms de boussoun sus l’autoroute suite à un accidén. Que counselhe au chaufur de pasa per le coste é que vam y arriba viste heyt. Més que s’ém viste apercebuts qu’ére l’ora oun lous bagans dou dimendje e sourtiben de le plaja é blocaben tout lou camin ; aco, lou GPS n’at avé pas vis. Pire que s’érem damourats sus l’autoroute, dus oras de coudelicoude per ha 50 kms. Qu’am toutun fenit per arriba à l’hôtel chic davan 9 oras.
Landouman matin, 120 kms hens l’autobus ; vesita de le costa ligure, Santa Marguerita, Rapallo, Portofino é auts fort beroys villatdjes dap arrés é téms libre enta ha les croumpes. Disna à l’hôtel Caballo Blanco – nous que diserim cheval blanc ou chibaù blan – siban … é per coumença, com d’habitude … pastas … pastas à tout repach … que n’am heyt ibe cure … se n’em boulem pas mindja, ne calé pas ana en Italie …
Lou vrespe, batéu, per se promeneya au larje é fotografia paysadjes qui n’es vesiten pas sounque per le mar dap explicaciouns d’ibe aute guide locau. Descouverte de fort beroys paysadjes dap fort bét téms, même caut. Retour au port, autobus, continuacioun lou loun de le coste, soupa (pastas) hôtel, tout aco hort plan emiat.
Lou tresau yourn, vesite de Cinque Terre, que hey beth, le mar es calme é que poudem enbarca en batéù per ana bede ibe série de villadjes agripats à le mountanha, touts mé beroys lous uns que lous aouts. S’abé heyt muchan téms, qu’aurim descouvert aco dap lou trén pramon n’y a pas camin, lou cop d’oeilh ne seri pas estat medich, n’aurim pas vis sounque un tunel, un villadje, un tunel, un villadje …
Lou quatau yourn, qu’em enfin partits per l’isle d’Elbe. Que s’a calut lleva a 5 oras dou matin pramon qu’avém 140 kms a ha davan de gaha lou ferry à 10 oras à Piombino. Qu’em arribats prou à l’avance més qu’en y a per un momén avan d’enbarca … camiouns, autobus, autos, é un chas de mounde qui puyen hens aqueth gran bachet de 5 estadjes. Qu’ey puyat escalès é escalès ount’ère mercat « escalator », que s’y semblable, més arrei ne boudjave, n’ére pas sounque escalès é you que bouli bede lous dauphins qui s’abén anounçat, més en ibe ora de troubesade : arrei. Debaram dou bachet é tourna puya hens l’autobus qui’s’a heit vesitar l’isle de loun en larje dap ibe guide de l’endret qui parlave fort plan é qui s’a dit qu’éren embahits prous sanglars (sangliers) é que maugrat le caça é leus batudes, que hasén fort de desgats. E Napoléoun de ci, é Napoléoun de là, n’y es pas damourat sounque 9 mes, més qu’a heit fort de caouses à l’isle d’Elbe, ou que leus a au munch coumençades, camins, conduites d’aygue, fortificaciouns, sistème deus ports, etc … qu’abé tabei 1300 omis dap eth. Qu’am vesitat le maisoun oun’t’avé damourat ; ibe bére maisoun, més arrei de terrible, ni castet, ni palais, ibe grane maisoun.
A mieyourn, que debém disna hens un restauran renoumat face à le mar ; lou restauran qu’ére face à le mar, un bort de taoule tabei, més lous auts, per bede le mar, qu’aurin auchut besounh un rétrovisur.
Lou vréspe, qu’am tournat embarca hens lou ferry dap camiouns é autobus més que s’ém damourats à leu seule é qu’am heit ibe belote pramon lou vén que segoutibe.
Aqui, qu’am coumençat a senti qu’ére betléu le fin, qu’am tournat ha 250 kms dinc’a Savone oun’t’érem le premère noueyt. E l’andouman, tout lou yourn hens l’autobus, tunel-viaduc ; tunel-viaduc, d’un bort le mountanha dap habitaciouns, de l’aout, au houns deu précipissi, le mar, é tunel, é viaduc, dinc’a le France.
Atau s’es fenit lou nos viatje, n’a pas durat fort de téms més qu’es a heit fort de bei.
VIN DE SABLE E CORSA LANDESA
Pèire BEDAT
François SAINTE-MARIE (1881-1960) èra ua personalitat a Soston, ua « figura » com disen los vesins espanhòus. Industriau en bòis, qu’es estat pendent annadas adjunt au maire de Soston e president deu Sindicat d’iniciativa. Dens las annadans 50, qu’avè participat a un concors d’istoèras gasconas organizat peu jornau « Sud-Ouest » e qu’avè obtienut lo dusau prèmi dab aquera istoèra titolada « Bogre de vin de sable ! »
Aquera istoèra es estada publicada mei tard, dab ua traduccion en francés, dens lo numerò 50 de la revista « La Talenquère » deu permèr trimestre de 1988.
Ací qu’es :
Los joens escarturs que’m hèn arríder quan viénen díser a tot viracodic qu’en plegant l’esquia, la corsièra la mei tilhuda que passa tostemps.
Qui a donc plegat l’esquia mélher que jo ? disèva diluns darrèr a Soston un escartur deu temps passat e vadut dempuish marcadèr de liguètas, e pertant qu’èi recebut, un jorn de corsa, ua honhada qui m’a deishat longtemps plegat en tres plecs. Ací la causa :
Un gran amic deus mens, mort dempuish longtemps e qui èra estat destitat dab ua coda de shardina salada, m’avè enviata, avant d’entrar a las corsas deu diluns de la hèsta de Soston, a trincar dab eth au café tienut per l’amic Tilhet.
Pinta que te pinta, e dab vin de sable a la clau, e lo passacarrèra arribant, que’m cau donc partir. Mès vèi te har fóter! A penas lhevat de la mia cadèira, que vedi tot virar autorn de jo. Lo campanèr de la glèisa que dançava la giga en se plegant dinc a tèrra, e tots los qui èran autorn que hasèvan au mei qu’èi prometut au men companhon de pinta de’u har duas fintas, los pès dehens lo borret. Dab hòrt de pena qu’arribi donc a las arenas. La « Rayona » que sort la purmèra e que l’espii de darrèr la talanquèra, egau per la « Cierba » e enqüèra per la « Capitana ». Mès a fòrça d’espiar har los autes, qu’atrapan ahromigas a las camas, e un escartur de la mia valor que risca de pèrder la soa reputacion.
Que sauti donc de darrèr la talanquèra e que parti, lo borret a la man tà i hicar los pès dehens, com ad aví prometut de har au valent qui avè tan plan reüssit a m’emberiagar. La « Volontaria » que galopava autorn de la pista en cercant quauqu’un, d’un maishant uelh. Que pensa me har paur, ce’m pensi, mès quan va me véder plegar l’esquia, que va estar bograment atrapada. E l’èrt plan decidit, que te li foti dus còps de shiulet a tot copar, mentre que dret com ua agaça, los braç crotzats a hautor de las espatlas, l’esquia cambrada a l’endarrèr, qu’atendi dab hidança la damisèla… Mès Diu vivent ! çò qui’s passa donc ? Duas vacas semblablas com duas bessonas a la « Volontaria », mès meilèu mei granas que d’abitud, que m’arriban dessus a hum de calhau. Qu’espii, trebolat, l’Omer qui tièneva la còrda, e tot parièr que per la « Volontaria », que vedi dus Omer. De mei anar mei trebolat, qu’espii viste las duas Volontarias. E com lo temps pressava, que credi plan har en m’aprestant a fintar aquera d’esquèrra qui’m pareishèva mei dens la linha tà reüssir. Hilh de puta ! L’auta que’m fot ua honhada a’m copar l’esquia (pasmens bien plegada) e, credetz-me si voletz, qu’èra la Volontaria de dreta qui era la vertadèra!
Ah ! Bogre de vin de sable ! Dempuish qu’èi jurat de ne pas mei lo gostar… se ne n’èi pas !
Ne sèi pas si aquera istoèra es vertadèra o inventada. Que n’èi trobat tres autas variantas, escrivudas en francés mès totas titoladas en gascon : « Auqeth hilh de puta de vin de sable ! » dab, segur, hòrt d’expressions en lenga nosta :
De Jean PEYRESBLANQUES dens « Nouveaux contes et légendes des Landes » (Edicions Chabas 1986)
D’André FORTABAT dens lo « Programmes des Fêtes de Soustons 1998 »
De Pascla GRIMAN qui n’a hèit ua peçota de teatre jogada a Tartàs en genèr de 2005.
Tres còpas sus quate, l’eròi que n’es l’escartaire MARIN 1er, de son nom vertadèr Joseph MALFAIT (1865-1921). Com es mort dempuish pause (90 ans !), n’es pas aisit de verificar l’autenticitat de l’istoèra.
Tres còps sus quate, l’eroïna, la famosa vaca « dobla » es la VOLONTARIA, ua vaca tarribla deu ganadero Dubecq avant la guèrra de 14 ? Que i a aushut dempuish d’autas « Volontaria », ua hòrt celebra deu ganadero Labat.
Per ne saber mei sus l’escartaire Marin 1erque cau legir l’estudi realizat per l’Amadèu BARIS e pareishut dens l’Armanac de l’Academia deu printemps de 2005. Lo Marin ne s’es pas acontentat d’escartar dens la region dinc a 1910, mès qu’ad a hèit tanben, a la fin deu sègle XIXaua París, en Anglatèrra, en Provença, en Italia e en Argeria !
Vertadèra o pas, la hèita a devut se passar a Soston (quate còps sus quate !).
Vertadèra o pas, qu’es plasenta a contar e a escotar. Mès que i a totun ua moralitat. Com l’an dit los poètas, lo vin de sable qu’es capable de’vs copar camas e pès… e de’vs har véder doble ! Donc a consumir dab moderacion.
Dedicat a l’amic Miquèu GRACIET
Rugby de ger e de uei
Guy MIREMONT
La setmana passada los All Blacks (los tot negue) qu’an balhat ua leçon de rugby créatiu aus nostes jogadors francés a la copa deu monde en Novèra Zelanda.
Lo hasan n’èra pas hòrt lusen, mes n’a pas dit lo son darrèr mot : n’èra pas enqüèra la finala. Vam véder.
Aqueths jogadors qu’an ua heuguèra sus lo malhòt negue. Ua heuguèra com a Semisens, on èi jogat en las annadas seishanta e setanta.
Quan èri junior a la fin de las annadas seishanta que vedí s’entrainar a costat de nos los Jo RUPERT, Jean-Pierre LUX, André DUBERTRAND totsqui èran en equipa de France de rugby de l’epòca, entrainats per l’André ALVAREZ, internacionau de las annadas cinquante. Semisens qu’èra lavetz lo mei petit vilatge de permèra division e qu’avè hòrt d’internacionaus : los SABATHIE, LAFITTE, CAMPET, LARRIEU, qu’èran tanben internacionaus B.
Pendent 18 ans, que som estat educator de rugby dap los joens de dètz à trente cinc ans. Qu’an après a placar bien segur (Tyrosse obligat), mes sustot a evitar o contornar l’adversari per atacar e marcar l’ensai.
Hens lo rugby PRO de uei, que cau s’esclachar sus l’adversari e sustot non pas l’evitar. Qu’es le mòda actuau. N’es pas estonant que cali « polagàs », monstres enter cent e cent cinquanta quilos, qui córren pendent quate vints minutas, jamei fatigats, per praticar aqueth espòrt.
Qu’i devè i aver ua bona pocion magica per arribar a har de taus esplèits, o com OBELIX càder dehens la sopa quan èra petiton.
Mes on son los poètas d’autes còps : los Jean GACHASSIN, André BONIFACE, Jack CANTONI, Didier CORDORNIOU, Didier CAMBERABERO, e tanben lo Sèrge BLANCÒ qui a hòrt cambiat desempuch… ; que balhavan au rugby un aire de hèsta dab improvisacion e situacions imprevisibles.
Qu’ei l’impression que los jogadors de uei, qu’acompleishen un trabalh plan rodat, plan estudiat, e que ne s’amusan pas briga.
Ne vau pas ni a Jean DAUGER ni a AGUILERA : n’i compreni pas mes gran causa e ne preni pas plaser a espiar hòrt de partidas de rugby.
En France, qu’i a hòrt chic de jogadors de contornament, e au nivèu internacionau qu’aimi lo jòc deus Alls Blacks : que saben mesclar la fòrça dab la velocitat, l’evitament e la creativitat hens lo jòc.
E bien segur, com a l’epòca de Semisens, que som hòrt sensibles a la heuguèra qui an sus los sons malhòts negues.
LO PETIT LAC NEGUE A TARNÒS
Joan BOUHEBEN
Alavetz, que van véder aqueth endret magic, misteriós on anavi dab lo pairan, l’Estève Daugareil, har sostre per lo bestiar o har càder quauque pin, caso ocòrs. Au ras de la mar, que podem véder, pins gigantèscs e cassos majestuós. Branas e gestas quehasen magnifics flòcs au long de sendèrs de sable empruntats per los bros e los caçadors. Tot quem’esmiraglava devath los pins que semblavan aborrí’s de cap tà lo cèu. Qu’aimavi m’assèder a costat d’un pin, saunejar devant aqueth pinhadar e l’orizon que paréishèva infinit, sentir las milas aulors desgatjadas subertot per la gema.
Los pins, orgulh deu gran pair, qu’èran gemats cada annada. Tanbeth, qu’aven tots cutiots plens de gema e sovent d’aiga que los còchos béven dab gormandèr com los gemèrs nos aven après.
A miejorn, lo pairan e nosautes qu’anavan minjar au bòrd deu lac. Qu’èra ua estenuda d’aiga importanta aum iei deu pinhadar. Lo lac entornejat de píbols, de castanhèrs e còrç enormes, que desgatjava sovent bruma, balhant un aspècte misteriós a l’endret plen de silenci, que solet lo chebit deus arbes troblava. Lo lac qu’èra plen de canavèras e de nenufars. Qu’aimavi e mentrun còcho deu quartièr tanbelh, anar au lac, isolat, conéishut sonque de las griaulhas, deus guits sauvatges e de las becadas. Mainatges que córrema l’entorn e l’estiu que’s banhavam da còps.
Uei, qu’ei visitat lo lac après ua (ibe) longa abséncia. N’èri pas mei solet. Quauques gents qu’aven hicat tentas, trobant l’endret charmant. Lo monde que podè víver en plenha natura, luenh deu bronit de la vila, lavar soa pelha e la vaishèra hens l’aiga deu lac. Lo pinhadar qu’èra plenh de monde que corrava, sautava com si los bòscs èran ad eths. Aqueth espectacle e lo mesprès de la natura muishat per la gent, alavetz quelo gran pair que m’avè après a la respectar, a la protegir, m’envaden de tristessa. Que me n’anavi lo cap baishat, com gahat en fauta, lo mei pairan espiant deu bec deu ceu son pinhadar cascantejat, violat per personas considerant la pinhadar com un objècte de leser e non de tribalh, eth lo gran pair qu’èra tant orgulhós deu son pinhadar e me disan : « N’es pas possible, Joan, n’es pas possible, goiatòt çò que hès donc dab aqueth pinhadar. Hica-me aquera pouraille dehòra ! ». Savas Estienne qu’ei respondut, n’i a pas mei hada règla. La gent qu’es mèste pertot. Qu’es la civilizacion deu lèser.
Qu’espèri que la familha e los amics qu’an aimat con jo lo petit lac negue. Que trobaran aci quauquas reflexions sus l’evolucion d’ibe vila qui n’es pas mei lo Tarnòs de las annadas trenta on lo gent que debè tribalhar hòrt sonque per víver, los lesers n’existèvan pas en aqueth moment.
Pierre BIARROTTE
(Dans la graphie de l’auteur)
E adishatz amics !
N’es pas chets émotioun qu’em retrobi cap à bous chus acet empunt, on t’ey credut me jamei tourna pulha ! « Nul n’est maître de son destin » a dit un yourn coque philosophe mé sapien que you !
N’ère pas lou mey tourn … Merci moun Diu ! …
Qu’abi preparat un counte de circounstence, més en beden l’importènce dou programme, qu’ey causit d’abraqua, é d’eb leyi ibe lettre qu’ey escribude au Papa Nadau. Que dure un chic mé de dus minutes : qu’eb ba, moun Présiden preferat et vénerat ? (Profite, ne ba pas dura !) Chustout que ne poudi pas passa lou trentau anniversari de le mort dou Georges Brassens chets li rende un petit homadje. Labets : 2’20 + 2’40+1’ de presentation : que hey chis mn’.
Que souy dens lou tems ! Abiam biste ! Ne hicam pas lou Papa Nadau en retard !
Papa Nadau, chus toun nuadje,
Tu qui s’espies d’aqui hàut,
Qu’at sas hort plan : qu’am passat l’adje
D’ana mandià au toun pourtau !
Mès en acets yours d’allegresse
Oùn bam hesta lou naurigat.
Nous, que pensam à la destresse
Dous chents abrit abandounats
Lous qui, gagnats per la misère
Dran s’allonca chus un banc,
E passeran à le libère
Nuyts de Nadau é de cap d’an.
Saunelhant dens le nuyt vermelhe
En lendoumans araberdits,
Que buyteran coque boutelhe
Pr’arecauha souns cors meurtrits.
Balheous-dounc un chic de tendresse,
De bonhur, de fraternitat ;
Mey bouha chus ets le caresse
Dou bèn laulhé de l’amistat.
Puchque pertout, de per lou mounde,
Lous curs entournen « Gloria »,
Hasem dounc amasse ibe rounde
E cantam touts “Alleluia !”
Musique de Georges BRASSENS
Tandis que des enfant s’amusent au parterre
Et par l’oiseau blessé qui ne sait pas comment
Son aile tout à coup s’ensanglante et descend
Par la soif et la faim et le délire ardent
Je vous salue, Marie.
Par l’âne qui reçoit des coups de pied au ventre
Et par l’humiliation de l’innocent châtié
Par la vierge vendue qu’on a déshabillée
Par le fils dont la mère a été insultée
Je vous salue, Marie.
S’écrie : « Mon Dieu ! » par le malheureux dont les bras
Ne purent s’appuyer sur une amour humaine
Comme la Croix du Fils sur Simon de Cyrène
Par le cheval tombé sous le chariot qu’il traîne
Je vous salue, Marie.
Par tous ceux dont la chair se déchire ou succombe
Par ceux qui sont sans pieds, par ceux qui sont sans mains
Par le malade que l’on opère et qui geint
Et par le juste mis au rang des assassins
Je vous salue, Marie.
Par l’oiseau rappelant l’oiseau tombé du nid
Par l’herbe qui a soif et recueille l’ondée
Par le baiser perdu par l’amour redonné
Et par le mendiant retrouvant sa monnaie
Je vous salue, Marie.
Tirat deus « Condes deus Monts e de las Arribèras » de Jacme BOISGONTIER e Robèrt DARRIGRAND, aqueths autors qui an recuelhut historias e condes de Gasconha e sustot deu Biarn e de la Bigòrra, aquí :
«LO RENARD E LO POLÒI»
Bertrand DUTHIL
Que i avèva, un còp, un renard e un polòi qui’s passejavan cadun deu son costat. En ua crotzada de camins, que’s trobèn nas a nas e tots susprés. Lo renard qu’espiava lo bèth polòi gras, mès ne gausava pas sautà’u dessús, de paur que’u s’escapèsse. Alavetz, que’u digó :
E vòs que’ns devertiam tots dus a har au vira-codet ?
E quin ei aquerò ? ce ditz lo polòi.
Espia. Que vam gahà’ns la coda dab la boca e que vam tornejar hèra viste.
E lo renard que’s gaha a tornejar hèra viste.
Quan lo polòi e voló tornejar com l’aute, que cadó de cuu. Viste, lo renard que’u sautè au còth e que’u s’emportè de cap tau bòsc.
Peu camin que troban ua trope de dalhaires qui tribalhan dens un prat. Autanlèu, aqueths òmis que’s gahan à cridar :
Au renard ! Que s’empòrta lo polòi…
Ne’vs regarda pas, ce digó lo polòi.
Drin mei enlà, que passèn davant un lavadèr tot plen de hemnes qui’s gahan a cridar :
Au renard ! Que s’empòrta lo polòi…
Ne’vs regarda pas, ce digó lo polòi.
Qu’a rason, ce horní lo renard. Ne’vs regarda pas…
Mès tà díser aquerò, lo renard qu’avó d’orbir la boca e que’s deishè càder lo polòi. E aqueste qu’estè autanlèu au som d’un arbe. Que’s toquè beròi pertot se’u mancava arren, que’s metó las plumas beròi en òrdi, e que digó :
Quan jo e torni har au vira-codet, que harà beròi dia.
E jo, ce ditz lo renard, quan torni passar davant un lavadèr, que poderàn clacassejar las hemnas tant qui volhan, non serà pas jo qui orbirèi la boca.
Tres istuèras recuelhudas suus ancians « Pais gascon » e adobadas peu Danièl LAHARGA de Pèirahorada.
QUE DEPEN DEU NIVÈU DE L’AIGA !
Aqueste dia, a l’escòla deu vilatjòt, un còp acabada ua leçon de matematics hèra mauaisida, lo regent, entà har baishar la tension, que perpausè aus sons eslheves ua iniciacion a la pòesia. Tà començar, que’us lejó quauques tròç de poèmis coneishuts en tot insistir sus las necessarias rimas, en har comentaris sus la longor deus vèrs e que’us balhè un exemple de la soa compausicion : « Quan arriba l’abòr, l’irongleta torrada / De cap aus pais cauts que gaha la volada ».
Torrada … volada … e cada vèrs que conta dotze pès … . Avetz comprès ? ce demandè l’omi sapient en contar suus dits lo nombre de pès.
Quiò, quiò, ce responen amassas los eslheves.
E donc, cadun que va apitar un par, sonque un par de vèrs o mei se volen en tot arrespectar las reglas que vienem de véder … Vam au tribalh e segotitz-vse lo cervèth !
Shens aténer entà quauques uns en tot arromegar entaus autes, los còishos que s’i gahèn, lo nas au rasèr de la huelha blanca. Au cap d’un moment, ua mainada que lhevè lo dit e que s’i hasó atau : « En me passejar en lo bòsc / Enter Bidaish e Bardòs / Que trobèi ua vriuleta / Qui s’estujava hens l’erbeta ».
Ah, aquò qu’ei plan ! ce disó lo regent urós d’aquesta escadençà. E n’i a d’autes volontaris ?
Dus de mei que lhevèn lo dit e que marmusèn las lors produccions ajudats peus encoratjaments deu mèste. Puish, suspresa, Bernat, un mainadàs deus gualhards, pas trop valent mes dab aquò briga pèc, que demandè la paraula e que desquilhè lo son trobar d’ua faiçon solemna devath l’espiar incredule deu regent. « Dab lo hrair, quan anèm tà pescar a l’escur / L’aiga de l’arriu-gran que’ns arribava … a mieja cama ». Autanlèu, un esclacarat deus grans que retrení dens la classa, en enténer aquò mes sustot en véder la cara suspresa deu regent un chic esvarjat, qui s’atenè en ua fin mei cruda deu segond alexendrin … mes, l’òmi experimentat que s’arregahè au mei lèu.
Nani ! Nani ! ce ditz au Bernat shens arríder. Lo ton purmèr vèrs qu’ei bon mes lo dusau qu’a dus pès de trop … e puish, lo mot « cama » ne rima pas dab lo mot « escur ».
Que voletz que v’i hasqui jo ? ce respón la gojatàs. Aquò, qu’èra l’an passat quan hasè ua calorassa e un sequèr deu diable e n’i avè pas pro d’aiga dens l’arriu entà que rimessi.
NON M’I SOI PAS TORNAT !
Lo Janòt de Pèiramotha qu’a amenatjat ua de las soas vielhas bòrdas tanhenta a la soa maison en « gîte rural » (lhèu « tuta rurau » en gascon) e cad an, que lòga aqueste espaci a vacancièrs en mau de rurautat. Aquera purmèra setmana de julhet, un coble de parisians que s’i son installats e autanlèu lo purmèr dia que profieitan deu calme deu lòc en repausà’s, ajacats suus cadièras loncas a l’ompra d’un trilhat de vit. Lo Janòt volent amuishar a’us de la capitala çò que vau l’arcuelhença deu pais locau e volent tanben prova’us que los de la campanha e son autant a la mòda com los de la vila, que ditz au son òste suu pic de mieidia :
E voletz viéner préner un veiròt de uisqui a casa ?
Mes, la nosta Parisian, non acostumat ad aqueste sens de l’ospitalitat, qu’arrefusà polidament en díser :
Nani, merci hèra, que n’èi ensajat un còp, ne m’a briga agradat e desempuish ne m’i soi pas tornat !
Per tan qu’estossi susprès e, qu’ac cau ajustar, un chic ofensat, l’endoman, Janòt que cad, nas a nas, suu aqueth òmi shens educacion qui s’i hè a getar grans a la poralha de la parguia.
E voletz viéner a noste aqueth ser, que haram dab amics ua coenchada de las bonas e solide qu’i aura çò qui cau entà agrementar la partida, ce’u perpausa Janòt dab estrambòrd.
Merci hèra brave senhèr, mes a las cartas qu’i èi hèit un còp, ne m’a pas trop agradat e desempuish ne m’i soi pas tornat.
E tostemps atau cada dia de la setmana … a cada còp que lo Janòt e’u auheriva lo parat de’s ligar d’amistat dab eth, qu’avè tostemps la medisha responsa : « Qu’ac èi hèit un còp, ne m’a pas agradat e ne m’i soi pas tornat … »
Au cap de la setmana, lo vacancièr que pareish suu lindau de la cosina de Janòt acompanhat d’un gran gojat de detz e ueit ans, peu long, prim com un pau, lo cap premut enter escotaders.
Senhèr Janòt, que’vs presenti lo men hilh qui vien d’arribar de Paris … Que soi content pr’amor que s’ei escadut au son bachelierat.
Ah ! Compliments aus dus, mes quan avetz donc de mainatges ? ce’u demanda lo Janòt.
Un sol, senhèr Janòt.
Òc, òc, que compreni adara, ce hè Janòt pensatiu dab un arridolet aus pòts, aquò n’ei pas susprenent, aquò tanben qu’ac avetz hèit sonque un còp e … ne v’a pas agradat e … ne v’i ètz pas tornat.
LA MORT DE SHUCA-PLAN
L’amic Shuca-plan qu’èra com disen ací dans lo parçan un benarrit o un bon vivent : que tienè plan lo vèire e la horqueta e la soa cara rojassa e quauque chic in.hlada que portava lo testimoniatge de la soa reputacion, los filosòfes d’aquesta escòla de la vita que disen que de bèver e de minjar de plan n’ei pas un defaut mes quan se’n moreishen n’ei forçadament un.
Donc, un ser, çò qu’èra possible e cranhut de tots que vadó realitat : en tot cantar « Tan que haram atau … », lo vèire a la man au miei deus sons amics eths tanben lo nas quauque chic vriulet, lo noste Shuca-plan, sobtament mut, que cadó de la cadèira e que’s jasó suu carrelatge : la grana dalhadèra qu’èra passada cruau com d’acostuma.
Hens lo son testament quan lo lejón, n’estón pas estonats d’apréner l’amic desapareishut que volè estar sepelit dab duas botelhas de « Champagne » au ras d’eth dens lo crofe tà’u tiéner companhia. Tà arrespectar las soas darrèras volontats, que hiquèn donc dens la caisha duas « Veuda Clicot », beuratge qu’aimava autan com lo Jurançon de cada dia ..
Lo gran jorn de l’entèrrament, lo seguici que se’n anè tà la glèisa au darrèr de l’atahut qui carrincava suu camin calhavut segotint lo cerculh shens moderacion. Entrada dens la glèisa e la missa que començè. Arron paraulas d’arcuelh, lo curè que recitè las pregàrias abituaus dab l’assisténcia. Tot d’un còp, dens aqueste lòc sent, que s’entenó un pet shord vienent deu cròfe : lo bosson d’ua botelha qu’avè sautat. Lo curè, briga assabentat deus detalhs deu testament, que s’arrevirè e que dè un cop d’uelh enmaliciat e acusator au petit clergon qui responó autanlèu en díser enter pòts : « Ne soi pas jo mossur curè, ne soi pas jo … qu’ei lo mort ! ». Los de las purmèras rengadas que s’espiavan shens compréner mes la missa que’s perseguí. Pas longtemps pr’amor un aute pet mei hòrt que lo purmèr que retrení devath las vòutas : la dusau botelha que s’avè perdut lo boçon. Lo curè aqueste còp vertadèrament furiós que disó au dròlle totaument espaurit :
Praubòt, que vas véder çò qui t’aten en l’òra a la sacristia ! »
Mes mossur curè, qu’ei lo mort qui peta … que v’ac juri !
Pas guaire convinçut, lo noste servidor de Diu n’ac volè pas créder mes totun que’s hiquè a espiar lo cròfe en tot gratà’s lo menton. E, au cap d’un moment … mon diu, n’ei pas possible … quan vedó a colar lo « Champagne » enter las palancas de la caisha. Autanlèu, que uglè aus òmis encargats de la carrejada deu cerculh. « Espiatz, que peta e que pisha, Cargatz-lo viste viste entà qu’ani har lo reste dehòra ! »
UN SAUNEI DE NADAU
Francis LABARTHE
(Dans la graphie de l’auteur)
Qu’em en l’hivern mila nau cent quarante. La barthe que’s pléa. Qu’a plavut tot l’estiu é qu’a contunat en auton. Den las arribères qu’an amasat lo milhàs en couralin. Au ras de la barthe qui a ue petite borde, lo pair que’s en Alemanha presoné, la mair que hei virar lo tinéo dap los besins hort serviciaus. Que’s soleta dap lo petit Peirot ueit ans.
En decème thic avant Nadau, la mair demande au Peirot :
« So que’t hare plase com present do Pair Nadau ?
Ô mama que bori un sac enta l’escole, un beroi dap poches pertout, déhen è sos costats. Enta arrengar los libis é los quaserns (cahiers), la trosse anta las plumes sérgént-major, los gredons a papé é los de colo, la goma, lo compas, l’esquaire é las règles. Que sas que lo régent que conten de jo. A la rentrade lo permé d’Octobre, que m’a heit passa au cors élementari. Los auts qu’a de berois sacas, jo que’i tostem la « bosse » qui ma’s heit dap un vielh pantalon do papa.
Entenut ! Co bam escrive, é l’i bam demanda ».
Qu’aven escribut au Pair Nadau au Céu é enviat la letra.
Lo Peirot n’i cret pas trop au Pair Nadau, a l’escole, los grans l’an hicat au corrent. Mé perqué pas ! ! E que hique los esclops den la cheminéia. Au retorn de la missa de miejanueit, ora alemanda, que troba un gran paquet troçat des un paper de color é ligat dap ue cordeta de pène las tripas é las saussissas. Den lo paquet qu’i trobe so qu’abé demandat.
Un beroi sac en cuer de colo marron dap ue correja enta’u pène au coth. Qu’ouvrech lo cliquet qui bare lo davan do sac è dehen i trove dus partances, é sos costats dus poches baradas per ue barradure –eslambrec – Qu’ensaje d’aubrir la barradure qui ne dache pas ana é qu’enten ue petite votz tote fine cheviteja :
« Que soy barat, tirem de la mia preson, n’en puch pas mé, qué m’estofie ».
Peirot ne dis pas arren, que gaha lo paquet é s’en ba a la crampa. Que torna ensaja la barradure qui ne’s dache pas har. E la petite votz qui plore de sorti. Peirot que gaha un pas de ciseus é hey un horat so costat. E bethleu detz petits dits é un bonet rouge é puntut que parechen segits d’ue cara en perec qui o dits : « mercès hère que m’as sauvat la vita » é un petit omiot que sort de la pocha.
Peirot qu’o dits : « Mé qui es, so que heis en aquet sac ?
Qué m’apéri Sam, que soy un « lutin » do Pair Nadau. Den lo son gran obrador en haut que soy carcat de controlar tots los presents a aufrir aus mainatjes a cesthe nuyt. Jer qu’ey vis que la barradura qu’ère tilhude a aubri e soy entrat den la pocha, mé lo Pair Nadau qu’es passat qu’e m’a barrat dehen. Qu’ey apérat tant qu’ey podut, mé que’s vielh é schort é que’s atau que soy aciu. Adare qu’em cau ajuda a torna au Pair Nadau, que’s va ha maishan sang.
A no, dits Peirot, que’s amistos, que bas damora dap jo !
No, ne puch pas damora mei qu’aco, mé a nuyt que bau ajacar dapt tu, que vas troba ue solution. L’endoman matin la mair qu’apère
Peirot es dechudat ?
Viste Sam s’estuye den la saca, la mama qu’arribe et demande :
Es tostem counten de ton sac ?
Ô quio ! Me qu’i a un defaut, un horat sus la poche do costat. No podem pas tornau au Pair Nadau ?
Mé si, que ban ha un colis e portau enta la Poste.
So que hen, Peirot n’e pas trista, avant de s’en ana Sam que l’a dit :
Que bau torna ta ue aute an, den un aut cadeau. Mercès enta tout.
Bon viatge Sam ! O dits Peirot.
So que dits ? Dits le mama.
Que disi bon viatje au colis !
Aqui dessus la mama oubrech la porte de la crampe.
Lheveth Peirot, que l’hore d’anar servir la missa. Mossu Curat t’atend. A nuyt qu’a nevath é lo camin que’s torrat e dap los tous sabatons à cordons é la sola en bosc articulada qu’et cau parti mé de dora enta sona lo quart d’ore – la corda -.
Aqui Peirot que’s dechude é es rend compte que tot acquo qu’ère un saunei …
Que damora un moment esmudit mé que s’arregaha, la mama ne podé pas crompa aquet sac, qu’ère trop enta eths.
Qu’es lheve é que trobe den los esclops las dus iranjes, é un gran libi dap hort d’imatjes, « De la Terra à la Lue » do Juli Vern Peirot n’ère pas maluros, aquet saunei que la dachat esmiraglat é qui a pensat ue bère pausa.
Que pas remercie de la voste atencion ! Bon Nadau e bonne annada 2012, e com disèn los vielhs : « Santat, mesture e tabac,
Frico é quauque so !! ».
LAS PLATANAS
Ginette DUTERTRE
Las bèras platanas deu camin
E que m’a heit, sabetz, hòrt de chagrin.
Que las an copadas aceth matin
Qu’ei entenut la tronçonusa
Bramar com ua bèstia afrosa
Cridassèra, araujosa, la fauchusa !
Qu’ei entenut la tronçonusa.
Los grans arbes abatuts
Dab bruts ishords, tots desperduts
En l’arrelha que son caduts
Los grans arbes abatuts.
Las brancas que’s son abraçadas
Avant de càder entertucadas
En un gran tus, bien enlaçadas
Las brancas que’s son abraçadas.
Las huelhas que’s son replegadas
Per demorar bien estacadas
A morir dab l’arbe condamnadas,
Las huelhas que’s son replegadas.
Los ausèths que son espaurits
De véder s’alongar los amics
De tant de cantas e de nids.
Los auseths qu’en son espaurits
« Aqueths arbes que son dangerós ! »
S’an dit los conductors furiós.
Labetz, que cau los abàter tots ?
Aqueths arbes que son dangerós ?
Quan hasè bon devath l’ombradge
De passejar en lo viladge
En admirant lo bròi paisatge
Quan hasè bon devath l’ombratge !
Aqueth tèit de hoelhas en estiu
Per’s protejar deu só tròp viu,
Que hasè donc tant de pachiu,
Aqueth tèit de hoelhas en estiu ?
En auton que’s balhavan de tan beras colors,
Verd, jaune, irange e ros,
Los pintres qu’en èran gelós.
Que’s balhavan de tant bèras colors.
Que saben tan plan parlar d’autes còps,
Deu pas lent deus bueus, deus chivaus lo tròt
E deus mainadges lo galòp.
Que saben tan plan parlar d’autes còps.
L’istòria qu’avè enhlat los troncs vigorós
De guèrras e de patz, de bons e meishants jorns,
De tan d’ivèrns, de tan d’estius, d’amors e de dolors,
L’istòria que n’avè enhlat los troncs vigorós.
Adiu, monuments deu passat !
Hètz plaça ad aqueth monde betonat !
E qu’es la vila qui aura ganhat
Bèths monuments deu passat.
Que las an copadas aceth matin
Las bèras platanas deu camin.
PROSEI D’UN SER DE NADAU
Un curat un chic trufandèr qu’explicava aus dròlles los personatges qui’s trobavan a costat de la minjadera, au presep de Nadau.
Un joan-pèc – que n’i a tostemps un atau, medish alhors qu’en Provença on e’us apèran « los rabits » – qu’escotava tanben dab atencion. Lo curat que balhava hèra de detalhs sus las bèstias qui èran aquí : un hasan, un lop, anheths, un can, un bueu, e un aso…
- Dab lo Jausèp, la Maria, e lo Jèsus, ce disè, que i avè per començar un hasan. Qu’es eth, e non pas un ànjol, qui a anonciat lo purmèr la vaduda, en cantant : « Querequequé ! Querequequé ! Qu’es vadut lo nené ! Qu’es vadut lo nené ! »
Pas luenh d’aquí, qu’arrodejava un lop, en quèsta de carn fresca e tenhèra a minjar. Interessat per la novèla, que demandè : « A on ? A on ? A on ? »
Los anhèths, alavetz, que’s hiquèn a behelar tots amassa : « A Betleèm ! A Betleèm ! A Betleèm ! »
Lo can d’aulhèr, menshidèc, que cacè lo lop, puish que s’apressè de la minjadera, curiós. Que vedó que lo Jèsus, quasiment tot nud, n’avè pas calor. Que lairè au bueu : « Qu’a hred ! Qu’a hred ! Qu’a hred ! »
Lo bueu, autanlèu, de díser : « Que bohi ! Que bohi ! Que bohi ! »
Au cap d’ua pausa de silenci, lo joan-pèc, qui avè seguit tots los explics, que demandè au curat : « E l’aso ? »
E lo curat de respóner : « L’aso ? Qu’èra com tu, qu’escotava !... »


text:
Alan Moore
Alan Moore, qu'escriguèt tanben jos mantun pseudonim coma Curt Vile, Jill de Ray o Translucia Baboon (Northampton, Anglatèrra, 18 de novembre) es un scenarista e escrivan anglés, conegut mai que mai per son trabalh d'escritura dins lo mond de las bendas dessenhadas que los protagonistas son de supereròis. Sas aportacions dins aquel domeni foguèron plan importantas que contribusiguèt a desvolopar la dimension psicologica de mantun supereròi famós coma Batman o Superman. Una de sas creacions mai popularas es V per Vendetta qu'inspirèt lo movement Anonymous.


text:
Canton de Luzern
Li Canton de Luzern es un del 26 cantones del Confederation Svissia. Li Canton de Luzern es situat in li centre del land e es inter li german-parlant regiones del land e german es li official lingue. Li Canton de Luzern devenit membre del Confederation Svissia in li annu 1332.
Li cité capital e max grand cité del Canton de Luzern es Luzern e li max alt mont del Canton de Luzern es li Brienzer Rothorn quel es 2349 metres alt.
Li Canton de Luzern have 394.600 (2014) habitantes e un area de 1493 quadrat-kilometres. Li abbreviation por li Canton de Luzern es LU.


text:
Brenaç
Brenaç (Brenas en francés) es una comuna lengadociana situada dins lo departament d'Erau e la region d'Occitània, ancianament de Lengadòc-Rosselhon.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Perimètre del territòri[modificar | modificar la font]
Toponimia[modificar | modificar la font]
Las fòrmas ancianas son Brenante, en 806, Brenaz, en 1149. Brenaç vendriá d'un nom gallés d'òme Brennus (e Dauzat nòta que lo sufixe « preceltic » -ant- de 806 foguèt remplaçat après [2]). Delamarre, que coneis de segur Dauzat, explica Brenaç per brennate [3], sense cercar a explicar la sequéncia -ant de 806. L'idèa d'un sufixe preceltic sus un mot celtic es pus improbabla qu'una simpla explicacion fonetica. La fòrma de 806, Brenante, deu representar quicòm coma *Brenantz, evolucion d'un *Brenatz pus ancian que s'explicariá per un besonh de renfortir l'articulacion de -tz abans un mot d'iniciala consonantica, donc en fonetica sintactica.
Istòria[modificar | modificar la font]
Administracion[modificar | modificar la font]
- Abans la refòrma cantonala de 2014, aplicada en 2015, la comuna èra del canton de Lunaç; es ara del canton de Clarmont d'Erau.
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ http://www.herault.gouv.fr/Actualites/Infos/Modification-des-limites-des-3-arrondissements-du-departement-de-l-Herault
- ↑ Albert Dauzat, Charles Rostaing, Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France, Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. 54, a Bargny
- ↑ Xavier Delamarre, Noms de lieux celtiques de l'Europe ancienne, ed. Errance, 2012, p. 332


text:
L’istòria
Un còp i aviá un òme e una femna qu’avián un tropèl d’enfants… E veniá enquèra de tombar un autre aucelon dins aquel niu dejà tròp claufit ! Era de tròp, lo sonèron Jan de Tròp. Lo paire partiguèt pels camins per trobar quauqun de juste per pairinar o mairinar son dròlle : “Mai juste que ieu, trobaràs pas ! Soi la Mòrt…” Es aital que Jan de Tròp recebèt per mairina la Mòrt, que faguèt d’el… un mètge famós !
Lo téma
Un conte es totjorn pel plaser, per s’estrementir, s’emocionar, rire ensemb, rire del comic dels personatges e de las situacions. Es tanben per pantaissar, per aprene. Jan de Tròp es eissit del conte repertoriat coma Lo Filhòl de la Mòrt o La Mòrt Mairina dins la classificacion internacionala. La companhiá a causit de tractar aquel tèma perque la mòrt pòrta los fantasmas e las paurs dels òmes. Dins los contes, permeton a cadun de se fargar d’esplèches d’édificacion interiora. Coma per d’autres personatges fantastics dels contes, parlar de la Mòrt, la metre en imatge, en cançon, es l’adomergir, jogar amb çò que pòbla nòstres sòmis e nòstra vida.
La creacion
Aqueles qu’an ausit Teresa Canet dins sos espectacles an poscut pesar las qualitats literàrias d’aquela femna, contaira, autor, poëtessa… A capitat de menar lo conte e la tradicion orala cap a una forma artistica originala. Lo trabalh complit sus aquel espectacle espròva los axes essencials portats pel conte e pel teatre :
- lo jòc masquetat que presidís a la ronda dels còs
- las pòrtas de la vida, simbòls del passatge d’un mond a l’autre
- la lantèrna magica, luòc de las ombras, de la correguda del temps e del règne de las sasons
- lo lièch, luòc de las intimitats
- la musica e las cançons… tot aquò permet de navegar dins l’espectacle entre real e invesible, truculéncia e poësia. Es la fonccion essenciala del conte, d’armar per las espròvas de la vida. Es particularament verai amb Jan de Tròp.
Distribucion
- Ecritura : Thérèse Canet
- Direccion d’actors : Luca Franceschi
- Comedians : Véronique Valéry, Nathalie Robert, Jérôme Dru
- Musica, imatges : Jérôme Dru
- Decòrs : Franck Gibert
- Vestits : Sûan Czepczynski
- Masquetas : Jérémie Wagner, atelier “Théâtre de Carton”
- Lum : Bruno Matalon
- Fòtos : Marc Ginot
- Ilustracion : Vincent Roussillat
- Amb l’aimabla participacion de: Dominique Ratonnat (journaliste “Fréquence Tesson”) François-Xavier Debray (cuivres andalous) Jean Valéry et Denis Clavier (ingénieurs thermo-éjecteurs) Philippe Doublemart (ingénieur matériel roulant). Pour Frédérique


text:
Dissabte, 21 d'octòbre de 2017, 03h00 Politica,Internacional
E mai l’Union Europèa se siá mostrada favorabla a la repression del govèrn de Mariano Rajoy contra Catalonha e Aran, una tièra de govèrns europèus l’an criticada.
Belgica critica la violéncia
Lo primièr qu’o a fach es lo primièr ministre bèlga, Charles Michel. “La violéncia non pòt pas jamai èsser la responsa! Condemnam totas las formas de violéncia e tornam afirmar nòstre apèl a un dialòg politic”, çò diguèt Michel. En mai d’aquò, lo ministre de l’Interior d’aquel meteis govèrn, Jan Jambon, se demandava ont èra Euròpa e perqué respondiá pas a las agressions contra Catalonha.
Lo govèrn espanhòl reagiguèt amb una fòrta indignacion e o considerèt coma “una ataca inacceptabla”. En represalhas, Espanha pensa de levar son sosten a Catherine de Bolle, la candidata de Belgica a dirigir l’Europòl.
Reconeissença d’Eslovènia
Quant a el, lo primièr ministre eslovèn, Miro Cerar, diguèt qu’èra chepicat per la situacion en Catalonha a causa de la repression espanhòla. E mai lo numèro dos dels socialistas eslovèns, Jan Skoberne, afirmèt qu’Eslovènia reconeisseriá l’independéncia de Catalonha e Aran.
De son costat lo president del parlament esloven, Molan Brgelz, afirmèt que Catalonha aviá drech d’autodeterminacion e anoncièt que cridariá l’ambaissador d’Espanha per demandar d'explicacions sus la repression.
E totjorn en Eslovènia, Miha Lobnik, qu’es l’avocat del Principi d’Egalitat d’Eslovènia, una institucion oficiala que defend los dreches dels ciutadans de la republica, exprimiguèt net e clar son refús de la repression espanhòla. Lobnik se demandava se los eslovèns volián far partida d’una Union Europèa que permetiá aquel tractament dels catalans.
Finlàndia: “La violéncia en Catalonha es inacceptabla”
Lo president finlandés, Sauli Niinistö, publiquèt lo quite 1r d’octòbre, jorn del referendum, una declaracion sus Twitter qu’assolidava que la situacion de Catalonha èra fòrça delicada e que caliá una negociacion. Niinistö reclamava amb claretat que s’acabèsson las menaças.
E mai lo Ministèri dels Afars Estrangièrs finlandés apondiá que “la violéncia en Catalonha es inacceptabla”.
Lituània: “La violéncia ajudarà pas”
Tanben lo jorn del referendum, lo ministre dels afars estrangièrs lituan, Linas Antanas Linkevičius, afirmèt que la violéncia ajudariá pas a resòlvre lo problèma catalan e reclamava al lo govèrn de Rajoy que dialoguèsse amb “son pòble”.
Norvègia mòstra son chepic
Dins la meteissa linha se preocupava lo Ministèri dels Afars Estrangièrs norvegian, que crenhiá una possibla pojada de la violéncia.
Chequia se demanda s’aquò es l’UE en 2017
En Chequia èra lo pòrtavotz del govèrn, Martin Ayrer, que manifestava sa protèsta. Ayrer demandava irònicament se los imatges de Catalonha que publicavan los mèdias chècs èran vertadièrament de l’an 2017 e d’un estat membre de l'Union Europèa.
Irlanda planh la repression
De son costat, lo primièr ministre d’Irlanda acceptèt la demanda presentada al parlament d’aquel país, e telefonarà a Mariano Rajoy per exprimir lo planh de son país a prepaus de la violéncia e la repression de l’estat contra lo referendum.
Putin e Berlusconi
E darrièrament lo president rus, Vladimir Putin, e l’èx-president italian, Silvio Berlusconi, an profechat de l’escasença per criticar la doble mesura de l’Union Europèa.
Putin critiquèt que l’UE encoratgèsse lo separatisme en sostenent l’independéncia de Kosova. “Ara o patís amb l’afar de Catalonha”, çò diguèt segon Russia Today. “Sembla qu'als uèlhs de nòstres collègas i a de luchaires legitims de l'independéncia e la libertat, e d’autre latz i a los separatistas, que pòdon quitament pas defendre lors dreches amb de procediments democratics”, çò ajustèt lo cap rus.
Per quant a Berlusconi, critiquèt ièr delà la decision del govèrn espanhòl de reprimir lo referendum. “Respècti Mariano Rajo, mas ieu probablament auriái pas mandat la Gàrdia Civila per evitar que los catalans votèsson al referendum”, çò diguèt.
“De faissisme”
Mas benlèu la critica pus fòrta arribèt ièr de la man de l’èx-ambaissador britanic Craig Murray. “Dissòlvre un parlament per forçar una nòva eleccion pr’amor que t’agrada pas çò que lo mond votèron, es, sens cap de dobte, de faissisme”, çò diguèt.
Dissolving a working parliament to force a new election, because you do not like the way people voted, is undeniably fascism. #Catalonia— Craig Murray (@CraigMurrayOrg) 20 d’octubre de 2017
Gràcies a aquests Països, es molt important el suport internacional, però França i Alemanya, podrien ésser menys...Un respecte per la gent que va rebre, sense cap motiu, no feien cap mal, ni el Govern Català que tampoc fa cap mal, es una votació casum...Només volem ésser lliures. Spain es un estat que no reconeix res, ni l'Universal Dret a l'Autodeterminació, ni que Catalunya es una Nació.
Quan es res de res, l'únic que es pot fer es marxar, i ni il·legal, ni res, si la llei no ho... Legir mai
E ben òi... Constataretz qu'en Frankamanha, son las putas que se fan elegir. Mès ieu vòte pas per elas : se fan pro pagar coma aquò.
#16 Anem, xiquet, quan vingui al País Valencià,
La manta al coll i cabasset
Mo’n anirem al Postiguet,
I o arreglarem tot amb un bon arròs i una ampolla de Morvedre.
#13 Non, es coma pels indians d'America:
Un bon catalan es un catalan mòrt!*
*Culturalament parlant, s'entend.**
** Encara que la polícia de Rajoy, se contunha aital se poiriá fargar un palmarés amb de mòrts coma al temps da la tan vantada transición. Suls mòrts de Vitoria, en Lluís Llach compausèt un magnific réquiem: Campanades a mort. Lo tornèt cantar i a gaire, que fasiá mestièr perdeque dins l’Espanha destorbada sembla que i a pas que los mòrts d’un costat que comptan.
El govern espanyol aprova destituir el govern català i assumir les competències de la Generalitat
El president Mariano Rajoy diu que "no se suspén l'autogovern sinó que es recupera la legalitat" i anuncia la convocatòria d'eleccions en un màxim de 6 mesos
Redacció, ACN / Catalunya
https://www.diarilaveu.com/noticia/77268/govern-senat-destituir-assumir-generalitat
Mariano ha aconseguit lo que volia, que ni s'hagués començat lo dialeg, ni la negociacion. Què Europa ho sapiga, non volia negociar ni defora la constitucion, ni dins la constitucion. Sempre amenaçant en cada declaracion que feia a Puigdemond. Quan anava a Europa deia qu' oferia negociacion dins la constitucion, mas aquí, molt poques vegades ho diguet, e anava acompanhat sempre amb un munt d'amenaces que tapaven completament la possibilitat de negociar de Puigdemont. El es lo responsable d... Legir mai
#11 Ah, vèsi plan, aquò se sona un partit unic ! Qu'es d'ara endavant çò que se fai de mai evoluat dins la novèla Europa democratica . En clar la CE a fach tot aquel camin per n'arribar a China o Belarus. Coma o-cantava lo poëta "No era això, companys, no era això pel que varen morir tantes flors, pel que vàrem plorar tants anhels."
#6 Un bon catalan ei un catalan anti-independentista?
#6 I ara, tothom canta "cara al sol"….
#3 La majoritat sarà pas independentista, Rajoy l'a ja anonciat e lo PP a explicat perqué: lu partits autorisats saran rigorosament seleccionats per Madrid (es a dire que lu partits repertoriats coma potencialament independentistas e sei dirigents auran pas lo drech de se presentar.
Es aquò la democracia espanhòla sostenguda per Merkel, Macron e Juncker!


text:
Chandolas
Chandolas (Chandolas en francés) es una comuna occitana de Vivarés, situada dins lo departament d'Ardecha e la region de Ròse-Aups.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
La municipalitat compausada de tres bourgs en possedint cadun la pròpria originalitat architecturale: lo vilatge de Chandolas, lo vilatge de Maisonneuve situat sus la rota Alès-Aubenas e Las Martins/Lengarnayre.
La commune composée de trois bourgs possédant chacun leur propre originalité architecturale: le village de Chandolas, le village de Maisonneuve situé sur la route Alès-Aubenas et Les Martins/Lengarnayre.
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- Paginas utilizant d'arguments duplicats dins los apèls de modèl
- Paginas amb de proprietats pas resolgudas
- Pàgines que usen Timeline
- Ortografia de verificar
- Portal:Vivarés/Articles ligats
- Referéncia qu'utiliza lo modèl Metaligam cap a portal
- Portal:Lengadòc/Articles ligats
- Bendèl de mantenença sens paramètre data/Lista completa
- Comuna de Vivarés
- Comuna d'Ardecha


text:
Mary Cassatt
Mary Stevenson Cassatt, dita Mary Cassatt, nasquèt lo 22 de mai de 1844 a Allegheny City (actualament part de Pittsburgh) en Pensilvània e moriguèt lo 14 de junh de 1926 al Mesnil-Théribus (França), ont es enterrada,. Foguèt una pintre americana.
Amiga de Degas, foguèt ligada a l'impressionisme, qu'aguèt una gròssa influéncia dins son òbra precòça. Sas pinturas e sos dessenhs de maduretat seràn benlèu comparats al postimpressionisme : Tolosa-Lautrèc o los Nabis, amb los quals portèt un grand interès per los pintres de l'Ukiyo-e, periòde del japonisme.
Galariá[modificar | modificar la font]
Petite fille dans un fauteuil bleu, 1878, National Gallery of Art, Washington D.C.
La Toilette vers 1891-1892, Art Institute of Chicago.


text:
Ili
Ili (Iлe en cazac, Или en rus; 伊犁河, Yili He en chinés) es un riu endoreïc dau nord-oèst de China (Prefectura Autonòma Cazaca d'Ili, dins la region de Xinjiang) e dau sud-èst de Cazacstan (Província d'Almaty).
Sa longor es de 1439 km, que 815 km son en Cazacstan. Nais dins l'èst dei Monts Tian Shan de la confluéncia dei rius de Tekes e Kunges (o Künes) qu'alimentan lei glaciers. Drena lo bacin comprés entre lei Monts Tian Shan au sud e Borohoro au nòrd. Sa vau fertila contrasta ambé l'environa arida.
Se trai dins lo lac Balqash que n'es l'afluent principau (i adutz 15 km3 d'aiga per an) e onte forma un grand dèlta d'aperaquí 1800 km2 presentant de vastei zonas aigassosas (laquets, paluns) e una vegetacion luxurianta.
Partida chinesa[modificar | modificar la font]
Au nòrd, la vau superiora d'Ili es separada de Jongaria per lei Monts Borohoro, e au sud es separada dau Bacin de Tarim per la cadena principala dei Monts Tian Shan. Aquela region foguèt tre la fin dau sègle XVIII lo bastion de la Dinastia Qing en Xinjiang (aperavans nomenat « Turquestan Orientau »); foguèt ocupada per Russia de 1871 a 1881, valent a dire de la rebellion de Yaqub Beg fins au Tractat de Sant Petersborg.
Actualament, la region fa partida de la Prefectura Autonòma Cazaca d'Ili en Xinjiang. La vila principala de la region, Yining (Kulja), se situa sus la riba nòrd dau riu a 100 km en amont de la frontiera internacionala. Fins au començament dau sègle XX, la vila se conoissiá mai que mai sota lo meteis nom que lo riu. Sus la riba sud, devèrs la frontiera internacionala, se situa lo Xian Autonòm Xibe de Qapqal[1], qu'es lo país natau de fòrça membres dau pòble Xibe (una minoritat nacionala), descendents de sordats mes en garnison en 1764 per l'emperaire dins aquela Marcha novament conquistada.
Partida cazaca[modificar | modificar la font]
De la partida de Cazacstan drenada per Ili e seis afluents se'n ditz Zhetysu en cazac e Semirechye en rus (çò es: « Sèt rius »).
La centrala idroelectrica de Kapshagai foguèt bastida entre 1965 e 1970[2] près de la vila omonima subre lo cors mejan d'Ili, formant la retenguda de Kapshagai.
Tamgaly-Tas, aperaquí 20 km en avau subre Ili, es un site d'inscripcions rupèstras, marcat dempuei 2004 sus la lista dau Patrimòni Mondiau de l'UNESCO. En cazac, lo mot de Tamgaly significa « luòc pintat », e Tas « pèira ».


text:
Autor : Cristian Laus
Annada d'edicion : 2001
Remerciaments : Na Laus, Institut d’Estudis Occitans del Tarn.
Publicat dab l'ajuda de : Region Miègjorn-Pirenèus, Departament del Tarn.
Edicion aprestada, remanajada e aumentada per Patric Guilhemjoan
Programacion informatica : Michel Turck
Relectura : Joan-Miquèu Dordeins
Extrèit deu Diccionari elementari occitan-francés francés occitan (gascon), editat en version papèr per Per Noste en 2005 (ISBN 2-86866-037-1)
Autor : Nicolau Rei Bèthvéder
Nom interfàcia express'Òc : Locu (gascon)
Autors : Florence Marcouyre (letras A-J) e Jean-Brice Brana (letras L-Z)
Remerciaments : Martine Marcouyre
Aqueste diccionari qu'estó desvolopat a partir de dus tribalhs de mestrea miats a l'Universitat de Pau e deus País de l'Ador :
- Les locutions métaphoriques de l'occitan gascon, T.F.R. presentat en 2001 dens l'encastre de la mestrea de letras modèrnas per Florence Marcouyre, devath la direccion de Maurici Romieu (letras A-J)
- Les locutions métaphoriques de l'occitan de Gascogne, T.F.R. presentat en 2004 dens l'encastre de la mestrea de letras modèrnas per Jean-Brice Brana, devath la direccion de Felip Biu (letras L-Z)
Tribalhs hèits a partir deu Dictionnaire du béarnais et du gascon modernes de Simin Palay


text:
Eth Govèrn d’Aran, a trauèrs deth Servici Aranés de Benéster e Salut (SABS), an signat un convèni de cooperacion damb eth Centre Hospitalier Comminges Pyrénées de Saint-Gaudens e eth Centre Hospitalier Universitaire (CHU) de Toulouse entà pr’amor de continuar e mielhorar eth tractament des urgéncies dera Val d’Aran qu’agen de besonh er accès ath CHU de Toulouse e/o ath CH Comminges Pyrénées.
En acte an estat presents eth sindic d’Aran, Carlos Barrera, eth conselhèr de Benéster e Salut, Eduardo Valdecantos, era directora Servici Aranés de Benéster e Salut (SABS), Maria Àngels Borràs, era directora deth Centre Hospitalier Comminges Pyrénées de Saint-Gaudens, Christine Girier-Diebolt, e era secretaria generau deth Centre Hospitalier Universitaire (CHU) de Toulouse, Bénédicte Motte.
Aguest convèni ei especificament dirigit a:
Es traslats inter-ospitalaris d’urgéncia entre era Val d’Aran e es estructures de tractaments dera Haute-Garonne realizats a cargue deth SAMU 31, includit es motius entà recórrer ath CHU de Toulouse, en cas de besonh, per subsidiaritat sus es èishi de collaboracion medica desvolopats pera Val d’Aran damb eth CH Comminges Pyrénées. Se sollicitarà eth permís deth SABS entàs demanes de traslats deth CH Comminges Pyrénées enquias estructures de Toulouse
Es traslats des intervencions primàries sus eth territòri aranés pes servicis deth SAMU 31.
Eth sindic d’Aran, Carlos Barrera, a soslinhat “aguest convèni supause continuar mielhorant era sanitat e eth benéster des nòsti ciutadans damb un sistèma lògic e sostenible”.
Aguest convèni a ua vigéncia de cinc ans.