text:
Tramvai
Lo tramvai (e non pas *tramvia qu'es un catalanisme) o Tram es un tipe de trens leugièrs de propulsion electrica que circulan pels airals urbans, quitament dins las carrièras a vegadas sens separacion del rèsta de la via o alara de pichona nautor.
Dins los païses d'Euròpa Centrala e una granda partida d'Euròpa de l'Èst foguèt e es un mejan de transpòrt fòrça utilizat.
S'utilizèt pendent una partida del sègle XX dins las grandas vilas d'Occitània coma Marselha, Tolosa o Bordèu, mas foguèron abandonats durant dins los ans 1960, e al començament del sègle XXI tornèron al vam e tornèron èsser introdusits dins aquelas meteissas vilas.
Somari
Infrastructura[modificar | modificar la font]
Dins la majoritat dels cases, los tramvais utilizan una via especiala amb un amainatjament del paviment per que a l'encòp circulen automobilas e veituras del tram. D'autres còps existisson de vias separadas del transit automobil. Se pòt utilizar los meteisses ralhs que per las vias ferradas (mens largada e mens pesuc al mètre linear), amb de travèrsas e balast. Las travèrsas pòdon èsser de beton, de fusta o metallicas.
L'energia electrica se pren per un cable conductor aerian, per mejan d'un trolei, que sovent es un pantograf, encara que n'existisson que la prenon d'un tresen ralh.
Avantatges e inconvenients[modificar | modificar la font]
Lo tramvai a per avantatges que: fa mens de bruch, consumís mens d'energia per viatjaire transportat que l'autobús, polluís mens (almens al luòc per ont circula; la pollucion pòt èsser ont se genèra l'electricitat). Consumís mens d'energia electrica que lo camin de fèrre metropolitan sosterranh. Son infrastructura es mens cara, es perque es mai economic que lo mètro.
Al contrari a: la rigiditat dels percors, pòdon pas evitar un obstacle que sorgís sus la via (accidentologia pus importanta). Es de capacitat e una velocitat mendre que lo mètro.
Lo tramvai en Occitània[modificar | modificar la font]
Lo tramvai a Marselha[modificar | modificar la font]
A la diferéncia de fòrça vilas europèas, lo vam de supressions dels tramvais dins los ans 1950 faguèt pas desaparéisser tot lo malhum: la celèbra « linha 68 » perseguèt son servici fins a 2004 per començar las òbras d'un novèl ret, que la primièra linha tornèt foncionar 3 ans e mièg mai tard, lo 4 de julhet de 2007.
Lo malhum actual compren:
- linha 1: Noalhas - Los Calhòls per la Blancarda
- Linha 2: Euromediterranèu - Blancarda per la Canebièra e las Cinc Avengudas.
Lo tramvai a Tolosa[modificar | modificar la font]
Lo primièr tramvai de Tolosa foncionèt entre 1862 e 1957, dans la vila de Tolosa e a l'entorn. Lo retorn del tram comencèt amb las òbras de la linha T1 de l'estiu 2007 per s'acabar l'11 de decembre de 2010. Longa de 10,9 km amb 18 estacions (que 7 a Tolosa e la autras a Bausèla e Blanhac), transpòrta quotidianament 6000 viatjaires fins a 16 000. Fa connexion amb la linha A del mètro a l'estacion Arenas. Lo 20 de decembre de 2013 la linha foguèt prolongada per aténher 14,3 km amb 24 estacions traversant Garona fins al palais de justicia ont se connecta amb l'estacion de la linha B.
Lo tramvai de Bordèu[modificar | modificar la font]
La primièra linha de tramvai electric foguèt inaugurada en febrièr de 1900. Los tramvais despareguèron de l’aglomeracion de Bordèu en 1958 e tornèron dins la vila en decembre de 2003. Lo malhum actual se compausa de:
- Linha A: es la pus longa de las 3 linhas; va del nòrd a l'èst en traversant Garona sul pont de Pèira. Es longa de 19,9 km e compòrta 41 estacions.
- Linha B: es orientada nòrd-èst sud-oèst es longa de 15,2 km e compòrta 32 estacions. Va tanben a Talença e Peçac. Lo talhièr Achard es al cap de linha terminus al nòrd d'aquela linha.
- Linha C: es la mai corta. Fa 8,3 km e a 17 estacions.
Tramvai de Niça[modificar | modificar la font]
Lo primièr malhum de tramvai de Niça data de 1900 e lo ret de Tramvia de Niça e del Litoral acabèt d'èsser electrificat en 1910. Lo malhum departamental comptèt dins los ans 1920 fins a 11 linhas. La darrièra linha s'acabèt lo 10 de genièr de 1953.
Lo 24 de novembre de 2007 foguèt inaugurada la linha T1 del novèl tramvai. Es longa de 8,7 km e i a 21 estacions
Sus aquela linha, l'alimentacion en electricitat se fa per mejan d'un cable aerian de contacte levat pendent la traversada de las plaças Massena e Garibaldi. Las ramas baissan lor pantograf e basculan lor alimentacion sus de batariás. Aquò fach per pas installar de cables aerians sus las plaças istoricas.
Lo tramvai de Montpelhièr[modificar | modificar la font]
Las doas primièras linhas del tram electric datan de 1897 e l'autra de 1898 sul territòri de Montpelhièr e de Castèlnòu de Les. La plaça de la Comèdia es lo principal luòc del crosament dels las cinc linhas e tanben a la gara ferroviària e la plaça davant la glèisa de Sant Denis. Aquel servici de tramvai s'acabèt lo 31 de genièr de 1949.
Pendent los ans 1990, la municipalitat de Georges Frêche prepausèt de tornar crear un malhum de tres linhas de tramvai. Lo 7 d'abril lo malhum compta quatre linhas.
- Linha 1 Mosson ↔ Odysseum: es longa de 15,7 km, en servici dempuèi lo 30 de junh de 2000 . Lo 24 de setembre de 2009, foguèt alongada cap a l'Èst per anar cap al centre comercial Odysseum, modificada en 2012.
- Linha 2 Jacon ↔ Sant Joan de Vedats Centre: es en servici dempuèi lo 16 de decembre de 2006, modificada en 2012. Es longa de 17,5 km sus las comunas de Jacon, Castèlnòu de Les, Montpelhièr e Sant Joan de Vedats.
- Linha 3 Juvinhac ↔ Peròus Etanhs de l'Aur: Las òbras comencèron lo 19 de març de 2009 e s'acabèron a la prima de 2012. Es longa de 17,2 km sus las comunas de Juvinhac, Montpelhièr, Latas, e Peròus.
- Linha 4 Plaça Albèrt Ier ↔ Sant Denís: Es una linha creada en 2012 dedicada al centre vila, en longa de 8,6 km
Tramvai de Clarmont d'Auvèrnhe[modificar | modificar la font]
En 1890 Clarmont foguèt equipada d'un tramvai electric que foncionèt fin a 1956, quand foguèt remplaçat per d'autobusses. Uèi lo tramvai de Clarmont es un sistèma ferroviari urban de tipe tramwai sus pneumatics Translohr de propulsion electrica, guidat per un ralh central. La linha es longa de 14,2 km e i a 31 estacions. Dempuèi sa mesa en servici en 2006, lo tram1 es integrat al malhum de transpòrts en comun de la vila.


c: text/html

text:
Mukden
Mukden (manchó), Shenyang 沈阳 (chinés), es la capitala de la província de Liaoning, dins la Republica Populara de China, dins la Manchoria istorica. A un estatut administratiu de vila josprovinciala.
Situada sus la plana alluviala de Hun, las zonas al ran del riu s'enaigan sovent.
Es la metropòli mai importanta de Manchoria. Lo districte compta mai de 8 100 000 estajants[1] mas Shenyang es tanben al mièg d'una ret urbana de vilas satellitas coma Anshan o Fushun. Amassa acampan mai de 15 000 000 d'estajants çò que constituís lo centre urban mai grand de Manchoria e un dels 10 mai importants de China. La granda companhia de Clarmont, Michelin, i possedís una usina plan importanta.
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Donadas oficialas 2011 (recensament)

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Burre
Lo burre es la resulta de pastar e batre la nata que conten lo lach. Es un aliment plan gras, ric en graissas saturadas, colesteròl e calorias, çò que fa qu'es de recomandar pels esportius o las personas qu'an mestièr d'una consomacion energetica importanta. A mai es pas un aliment que se pòsca pas emplegar amb una dièta sana e equilibrada e es de bon digerir malgrat son contengut gras.
Istòria[modificar | modificar la font]
Lo burre èra plan presat pels pòbles víkings e cèltas, çò que faguèt que los romans e los grècs consideravan qu'èra un produch barbar e l'incluguèron pas dins sa dièta. Aquò explica son introduccion tardièra dins qualques païses europèus coma Itàlia.
Lo burre se considerava en aquel temps un produch car per encausa del trabalh pesuc que demanda son elaboracion, per aquesta rason èra sonque disponible per las classas socialas mai ricas.
Menas de burre[modificar | modificar la font]
Existisson maitas menas de burres, pr'aquò se pòdon amassar en dos grops:
- Lo burre acid: abans l'acidificacion de la crèma.
- Lo burre doç: aprèp l'acidificacion de la crèma (es aqueste lo burre tradicional)
A mai se li pòt apondre de sal e aital s'obten de burre salat (doç se n'a pas). Lo burre salat se sèrva melhor. Se pòt elaborar a partir del lach de fòrça animals e en Occident lo burre mai corrent es lo de vaca, de feda o de cabra.
Es pas gaire complicat d'elaborar de burre en çò sieu, pasmens es plan laboriós. Un còp siá disseparada la crèma del lach se pòt començar a lo batre amb un culhièr o una espatula de fusta de naut en bas, e se pòt far servir tanben un batedor.


text:
Besuas e Bajon
[[Categoria:Wikipèdia:esbòs Modèl:Esbòs/paramètres comuna de Gers]]
Besuas e Bajon[1][2][3] (Bézues-Bajon en francés) qu'ei ua comuna gascoa d'Occitània, situada dens lo departament de Gers e la region de Mieidia-Pirenèus .
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comuna situada en la Gascogne en Astarac a la confluence de la Arrats e de la Arrat de davant.
Commune située dans la Gascogne en Astarac à la confluence de l'Arrats et de l'Arrat de devant.
Istòria[modificar | modificar la font]
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Veser tanben[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Grafia d'après la mapa de las comunas de Gers en gascon
- ↑ Patrici Pojada, Repertòri toponimic de las comunas de la region Miègjorn-Pirenèus, Nouvelles Éditions Loubatières, 2009, ISBN 978-2-86266-573-3
- ↑ Sit Toponimia occitana
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- Besuas e Bajon sus lo sit de l'Institut Geografic Nacionau
- Besuas e Bajon sus lo sit de la Comunautat de Comunas Vath de Gers


text:
Rugbi de XIII
Lo rugbi de XIII (rugby league dins los païses anglòfons) es un espòrt collectiu jogat entre doas esquipas de tretze jogaires que pòdon utilizar las mans per portar la pauma ovala. Es un dels dos còdes màgers del rugbi creat après una escission amb lo rugbi de XV en 1895.
Aquel espòrt es popular en Austràlia, en Anglatèrra, dins los Païses Catalans, en Nòva Zelanda, en Occitània e en Papoa-Nòva Guinèa. Dins los Païses Catalans es popular solament als Pirenèus Orientals: los Dragons Catalans (Perpinhan) jògan en Super Liga anglesa.
Istòria[modificar | modificar la font]
En Anglatèrra, los clubs de rugbi (de 15) del Nòrd que volián pagar los jorns de trabalh perduts pels jogaires amators deguèron crear, en 1895, la Northern Rugby Football Union. Aquela associacion introdusiguèt lo professionalisme tre 1898 e transformèt las rèulas a cha pauc: en 1906 se passèt a 13 jogaires. En 1922, la NRFU se cambièt lo nom en Rugby Football League çò que li balhèt son apellacion actuala en anglés. Una escission identica arribèt en Austràlia en 1907 amb la creacion de la New South Wales Rugby Football League.
En França, e subretot dins los païses occitans e catalans, lo rugbi de XIII s'espandiguèt a partir de 1933. Se creèt en 1934 la Liga Francesa de Rugbi de 13, que la meteissa annada se debanèt la primièra partida internacionala e se comencèt lo primièr campionat. La violéncia e la marrida qualitat del rugbi de 15 d'aquela passa faguèt qu'abans la seconda guèrra mondiala lo rugbi de 13 èra vengut mai popular que lo de 15. Pasmens de rancuras e de manipòlis faguèron que lo regim de Vichèi enebiguèt lo rugbi de 13 e forcèt l'integracion dels clubs de 13 dins los de 15.
A la Liberacion, lo rugbi de 13 reprenguèt son independéncia mas amb l'empacha legala d'utilizar lo nom de rubgi. La liga venguèt en 1948 la Federacion Francesa de Jòc de 13. Reprenguèt lo nom de rugbi a 13 en 1993. Après un periòde de bèlas capitadas (de la virada legendària en Austràlia en 1955 entrò la finala perduda de la Copa del Monde en 1968), lo rugbi de 13 coneguèt una longa davalada deguda a l'inconsisténcia de las politicas de la federacion. Es ara un espòrt relativament confidencial, gaire presat pel mèdias generals e esportius, malgrat la preséncia dels Dragons catalans dins la Super League essencialament anglesa e la tenguda, a l'escasença de la darrièra Copa del Monde, en 2013, d'unas partidas en França.
Competicions[modificar | modificar la font]
Seleccions nacionalas[modificar | modificar la font]
En 1954 se creèt la Copa del Monde de Rugbi de XIII, que la 14ena edicion, en 2013 foguèt ganhada per Austràlia que ten lo recòrd amb 10 victòrias (3 per Granda Bretanha e 1 per Nòva Zelanda). L'edicion venenta se farà en 2017 en Austràlia e Nòva Zelanda.
La Copa del Monde Femenina de Rugbi de XIII foguèt creada en 2000. Après 3 victòrias de Nòva Zelanda, Austràlia se ganhèt la copa en 2013.
La Copa del Monde de Rugbi League en Fautuèlh foguèt creada en 2008. Anglatèrra se ganhèt la primièra, e França la segonda en 2013.
Clubs[modificar | modificar la font]
La competicion màger es la NRL que se debana en Austràlia e Nòva Zelanda. Agropa 16 clubs que 15 son australians e lo 16en neozelandés. En 2014 lo carcassonés Romieg Casty rejonh los Syndney Roosters.
En Euròpa, la competicion mai coneguda es la Super League qu'agropa 14 clubs (13 anglés e los Dragons Catalans de Perpinhan).
Los clubs occitans mai fòrts participan a la liga Elèit de la Federacion Francesa de Rugbi de XIII. En 2014, es lo Tolosa Olimpic XIII que se ganha lo títol.
Variantas[modificar | modificar la font]
Se pòt jogar lo Rugbi League a 7 o a 9 jogaires.
I a d'autras variantas:
- lo Rugbi de 13 Tòca (Touch Rugby)
- lo Rugbi de 13 dobèrt (Open XIII)
- lo Rugbi de 13 de platja
- lo Rugby de 13 en fautuèlh
- lo Rugbi de 13 Tag
- lo Rugbi de 13 Master


text:
Pèire Lagarda
Pèire Lagarda (nascut a Castèlnau Durban, Arièja en 1920, mòrt a Tolosa en febrièr de 1992) foguèt un òme d'accion, un òme de ràdio e un escrivan occitan.
Somari
La vida[modificar | modificar la font]
Regent puèi professor agregat d'espanhòl e inspector de la joinessa, ne comencèt lo sieu interès per çò tot qu'occitan a l'escòla mairala de Fois, entre 1937 e 1940, influenciat alara, segon çò ne diguèt e escriguèt lo quite el, pel Felibritge e los "patesejaires" del ròdol.
Naissença de l'occitanisme modèrne[modificar | modificar la font]
En 1941, recep una letra d'un tal Robèrt Lafont, del tot al tot desconegut alara, e estudiant a Montpelhièr. Es tot bèl just a se recampar dequ'unes joves interessats per l'occitanisme mas pas gaire per la Revolucion nacionala o tota autra mena de reivindicacion nacionalista, qu'es la trapèla que i vòlon pas cap caire, tombar. Ne seguís alavetz una correspondéncia sostenguda entre eles dos amai, un chic mai tard, Fèlix Castanh e Elena Cabanas(Gracia, mai tard) mas tot parièr lo catalan Gumersind Gomilà, de Perpinhan.
Entre 1941 e 1945, es el expediat en Alemanha coma trabalhaire per l'Inspeccion academica que d'aquel temps, Lafont e Castanh entran al maquís.
En 1944-45, es la creacion de l'IEO, Institut d'Estudis Occitans. En agost de 1945, se ne ten la primièra amassada generala. Pel primièr còp, se ne van tornar trobar a Tolosa los amics desseparats pel conflicte.
Dins lo comitat administratiu de l'IEO d'alara, lai entran, cotria amb los ancians, Ismaèl Girard (gavidaire de Òc (revista), Max Roqueta, Renat Nelli, Leon Còrdas, Carles Camprós e Joan Lesafre.
Ne seguiràn lèu Pèire Bèc e, plan mai tard (per encausa de problèmas de generacion, dixit lo quite el) Xavièr Ravièr, los fraires Roqueta, Ives Roqueta e Joan Larzac, Felip Gardy,etc.
Ne foguèt el, que tot èra alavetz per engimbar e crear, al començament, secretari general de la seccion pedagogica, e responsable dels primièrs estagis, e del Butletin. Puèi, en 1960, ven secretari general de l'IEO (n'èssent Robèrt Lafont president que puèi li succedirà Pèire Bèc).Ne contunharà el la siá activitat amai las siás activitats e lo sieu ròtle tras que màger dins l'IEO (vicepresident administratiu, vicepresident pedagogic etc.)
Foguèt tanben president de la seccion departamentala de Nauta Garona, fins a que ne demissionèt a la debuta de las annadas 80, per encausa de, çò ne diguèt el e escriguèt, las fotraladas de Maria Clara Viguièr... e tròp sovent de Claudi Sicre que cercava son camin de Damasc.
Creacion del CAOC[modificar | modificar la font]
En 1978, a l'iniciativa del catalan Batista i Roca e cotria amb Robèrt Lafont e Ives Roqueta, se tròba el mesclat a la creacion del Comitat d'Afrairament occitanocatalan/Cercle d'Agermanament occitanocatalà (CAOC). Ne foguèt lo sieu president, dins un primièr temps, Pèire Vilar e el lo sieu secretari general. Ne demorèt (amb en Lafont president) fins al moment que decidiguèron, e per d'unas rasons de concepcions tròp diferentas entre nosaus e Enric Garriga i Trullols, lo sieu secretari general. Çò n'ajusta lo quite en Lagarda (idem... veire çaijós) que i deviá aver de nòstra culpa, mas pas solament perque, Gilabèrt Narioo, d'Ortès, que prenguèt la presidéncia, l'abandonèt lèu e me telefonèt un jorn: M'auriás poscut dire que la relacion amb Garriga i Trullols èra talament malaisida!" Lo sieu ròtle màger dins l' afrairament / agermanament entre occitans e catalans ne foguèt pas cap la sola aportacion de Pèire Lagrada a l'òbra de renaissença desalienada e desalienairitz del sègle XX occitan.
Autras activitats occitanas e occitanistas[modificar | modificar la font]
D'efièch, assegurèt el, de 1947 a 1977, las emissions culturalas de l'IEO a Radio Tolosa mas tanben una emission setmanièra (es totjorn el que parla), Barrejadissas sus las ondas de Radio Occitania a Tolosa, tre la siá creacion, en 1981, aprèp l'eleccion coma President de la Republica Francesa de François Mitterrand que dubrissiá de dralhas nòvas e d'esperanças a l'audiovisual occitan.
Collaborèt a mantuna revista d'importància, que demest elas, Òc (del temps de Girard... e mai tard, per d'articles subre Catalonha o Espanha...).Tanben collaborèt a las revistas e publicacions occitanas , que n'espelissián fòrça en aquela pontannada que, d'una vegada mai, n'èra tot per tornar inventar, Occitània Nòva, lo Revelh d'Òc, Viure, Amiras, Occitània (revista) e lo periodic L'Occitan que lai tenguèt pendent d'annadas una cronica de television.Foguèt tanben lo creator de Reviure, la revista del CAOC, entre 1978 e 1988.
L'òbra literària[modificar | modificar la font]
L'òbra siá literària que publicada ne foguèt de qualitat mas, segon çò n'escriguèt lo quite el : ai plan mai d'escrits dins los tiradors que publicats... lo 20 de febrièr de 1992, dins una letra manuscrita... (veire çaijós...)
citacions[modificar | modificar la font]
Citacions[modificar | modificar la font]
Bibliografia[modificar | modificar la font]
Òbras publicadas[modificar | modificar la font]
- De la langue au pays , en collaboracion amb Andrieva Paula Lafont, edicions Privat, Tolosa, 1951 (en francés)
- Espèra del Jorn.Poèmas , IEO edicions, colleccion Messatges, Avinhon, 1953
- Jòc òrre , revirada del roman catalan Joc brut de Manuel de Pedrolo, IEO ed., colleccion A Tots, Nimes, 1975
- Clefs pour la régionalisation , amb Alan Alcofe e Robèrt Lafont, ed. Seghers, París, 1977 (en francés)
- Pour l'Occitanie , id ed. Privat, Tolosa, 1979 (id)
- Histoire et mémoire de Toulouse , Joana Lafita edicions, Marselha, 1981 (id)
- Ils ont subi des chemins de traverse , testimoniatge... ed. l'Amitié par le livre, Besançon, 1989 (id)
- Lo mòrt de Sant Joan , roman policièr... IEO ed., coll. A Tots (crimis), Tolosa, 1992
- Lo pè-ranquet del solelh, racontes... IEO, Ostal del libre edicions, Orlhac, 1994
Òbras sens editar[modificar | modificar la font]
- Dins los tiradors: una traduccion d'un roman catalan de Mercè Rodoreda ("Cristina i altres contes"); una traduccion de Montserrat Roig ("El cant de la joventut")... una traduccion d'un libre castelhan pels mainatges, de Rafaël Conte: "El alacrán y la luna" (L'escorpion e la luna) (dixit en Pèire Lagarda, veire çaijós) e li apond: " Ara me som estacat a un exercici de tèxtes pro corts d'autors catalans del nòrd e del sud... veirem plan! " Totas las citacions d'en Pèire Lagarda son trachas d'una Letra manuscrita datada del 20 de febrièr de 1992 que lai, a pauques jorns del sieu decès, balha un fum d'entresenhas, informacions e vejaires autobiografics.
(¤Fons privat personal de Patric Sans, Tolosa... e ca etc)
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
-
- (oc) (fr) Sit oficial CIRDÒC


text:
Saint-Léonard (Marna)
Saint-Léonard es una comuna francesa administrada per lo departament de Marna de la region de Champanha-Ardena .
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
La municipalitat fa partida de l'aglomeracion de Rems. Malgrat la siá populacion modèsta, es doncas una municipalitat urbana, la mens poblada de França al recensement de 1999.
La commune fait partie de l'agglomération de Reims. Malgré sa population modeste, c'est donc une commune urbaine, la moins peuplée de France au recensement de 1999.


text:
Neferirkara-Kakai
Neferirkara-Kakai que ho un faraon de la Vau dinastia.
Segon Grimal la Pèira de Palèrme que ho gravada durant lo son regnat.
Com los sons predecessor de la soa dinastia que's he bastir ua piramida e un temple funerari a Per Osir (Abosir);
Titulatura[modificar | modificar la font]
- Lo son nom de Her qu'èra Oserkhaó :
- Lo son nom de Nisot-Biti qu'èra Neferirkara (mentavut dehens la Lista Reiau de Saqqara) :
- Lo son nom de Sa Ra (mentavut dehens la lista Reiau d'Abidòs qu'èra Kakai :
Sahora
Neferirkara-Kakai
Shepseskara
Honts[modificar | modificar la font]
- Grimal, Nicolas. Histoire de l'Egypte ancienne. París : Fayard, 1988
- Shaw, Ian. The Oxford History of Ancient Egypte. Oxford : Oxford University Press, 2000.
Istòria | Geografia | Organizacion politica | Faraon | Art | Mitologia | Dius | Vida vidanta | Bibliografia | Egiptològs | Lexic


text:
Civilizacion micenèa
La civilizacion micenèa es una civilizacion dau Temps dau Bronze de l'Antiquitat grèga. S'estend aperaquí de 1500 avC a 1150 avC e son apogèu es situat entre 1400 e 1200 avC. Es originària dau sud de Grècia e se desvolopèt pauc a pauc a l'entorn de la Mar Egèa. Sei centres principaus èran Micenas, Pilos, Tirint en Peloponès e Gla en Beocia.
Son declin comencèt a partir dau sègle XIII avC per de rasons mau conegudas. Lei principalas son l'invasion dei Dorians o dei Pòples de la Mar, de conflictes intèrnes o encara una tiera de catastròfas naturalas. Vèrs la fin dau sègle XIII, la màger part dei centres micenèus principaus èran destruchs, sovent en causa d'un eveniment brutau coma un incendi. Puei, una segonda tiera de destruccions, vèrs leis annadas 1125-1100 acC, marca la fin de la civilizacion micenèa.


text:
Batalha der Alamo
The Alamo (eth píbol), siguec ua batalha (23 de hereuèr-6 de març 1836 ) e un gran eveniment ena Revolucion de Tèxas. Contunhec dempús un sèti de 13 jorns en eth quau es mexicani sos eth sòn president general Antonio López de Santa Anna, ronçaren un assaut sus era Mission der Alamo, proche a San Antoni de Bèxar. Toti es devesaires sigueren morts. Era cruesa de Santa Anna inspirec plan de texans tà juntar-se damb era armada de Texas tà resvenja-se. Atau, es texans ganharen era batalha de San Jacinto er 1 d'abril de 1836 e acabaren aguesta revolucion.
Quauque mesi auans, es texans auien het hora es mexicani de Texas. 100 texans demorauen alavetz ena garnison d'er Alamo. Era força texana creishia damb eth temps: lèu arribaren es comandants James Bowie e William B. Travis damb més voluntaris. Eth 23 de hereuèr 1500 mexicani anaren tà San Antonio de Bèxar tà capcionar era garnison texana. Travis escriguéc diuersi letres tà domandar ajuda pr'amor que podien pas resistir as mexicani, més sonque 100 òmes arribaren dempús.
Eth 6 de març era armada mexicana avancec entà er Alamo. Dempús de rebutar as mexicani dus viatges, es texans s'alestiren tà auer un tresau assaut. Es devensaires sigueren morts pera cabaleriá mexicana. Sonque cinc o siei texans se renderen més sigueren tanben estrefats. Testimonis parlen d'enter 182 e 257 texans morti més plan d'istoriadors confermen que morigueren tanben enter 400 e 600 mexicani .
Per etnies, 13 òmes eren texans vaduts en Texas més 11 auien ancessors mexicani, 42 òmes eren europei e 2 eren judius e 2 negres. Era resta qu'eren americans e pas de texans.
Somari
Contèxte[modificar | modificar la font]
Sos Santa Anna, eth govern mexican comencec a desihar arrièr eth model federalista e era constitucion de 1824 siguec abolida en 1835. Açò encità plan de federalistes entà era revolta. Era region termièra mexicana de Texas qu'era plan abitada per plan d'immigrants des Estats Units e aguesti eren plan acostumats a un govern federau.
En eth mes d'octobre es tropes mexicani se vederen immersides ena prumèra batalha dera revolucion texana. Es texans que bateren un cop e un aute es tropes mexicani plaçades a proche de Texas.
Era armada texana qu'auia plan d'aventurièrs des Estats Units. Plan de texans auien tornat tàs sòns ostals. Santa Anna erá plan enrabiat pr'amor d'açò e escriguec ua letra tath president des Estats Units, Andrew Jackson ena quau domandaua era eishida de Texas d'aguesti òmes.
Er Alamo auia estat escolhit coma ponch de resistencia contra es mexicani més podien pas resistir quaquarren damb artilhariá. Es forçes mexicani auien alavetz mens de 100 soldats. Neill domandec més tropes e aliments més en era armada texana i auia enquia quate capmèstres. En eth 14 de gèr trapéc Sam Houston tà domandar aliments, armes e òmes.
Preludi ara batalha[modificar | modificar la font]
Houston sonque poguéc enviar 30 òmes damb artilhariá ar Alamo. Bowie tanben escriguéc ath govern provisionau texan domandant "òmes, sós, armes e canons". Cinc jorns dempús, un petit grop de volontaris arribec e damb eri eth famós congresista american e aventurièr Davy Crockett de Tenessee.
Neil desemparec er Alamo e deishec eth comandament tà Travis, més es òmes causiren Bowie coma capmèstre. Santa Anna contunhéc d'amassar òmes en san Luis Potosí. Era armada comencéc era sua caminada tar Alamo en deseme. Totun, aguesta que siguec lenta. I auia pas plan de muòles pes provesions e plan d'òmes, civils, deisharen era armada en auer es sós. Eth gran nombre de hemnes que seguien es òmes dera armada atau coma de petits anaua en contra des provesions. Es soldats lèu sigueren redusits de minjar sonque petiti racions.
En eth 12 de hereuèr crotzaren eth Rio Grande més i auia plan de nhèu. Hipotermia, disenteria e atacs des Comanches eren ua dura doana tara armada mexicana en Texas.
Sèti[modificar | modificar la font]
Eth 23 de hereuer 23 òmes deishauen San Antonio De Béxar. Un grop de texans atacà tà amassar vaques tar Alamo e diuersi membres dera garnison portaren es sues familhes entar Alamo. Ena serada, més de 1.500 mexicani enlogaren eth vilatge de Béxar damb ua bandièra rocha, açò vole díder sens quarter. Es texans enviaren un grop d'òmes ta domandar un rendament onorable més es mexicani sonque ofertaren un rendament incondicionau.
Trapades[modificar | modificar la font]
Pendent es jorns que seguiren, es mexicans establiren diuerses bateries d'artilhariá e pendent era prumèra setmana deth sèti més de 200 bales de canon caigueren sus er Alamo. Eth 24 de hereuèr Bowie caiguéc malaut e deishéc Travis coma comandant dera garnison. Un vent plan hred (4ºC) assoléc eth luoch. Quaquarres des dues armades era pas preparada tà aguesti temperatures.
Travis enviec diuersi messatgièrs. Ua letra siguec famosa pr'amor qu'era dirigida "ta toti es òmes de Texas e tà toti es americans de tot lo monde". Ena fin deth prumèr jorn deth sèti, es tropes de Santa Anna arrecebien 600 òmes més; era armada mexicana ja auia més de 2000 òmes.
En eth 26 de hereuer Fannin manec 320 òmes, quate canons e diuersi vagons damb aliments tar Alamo, més dempús de caminar sonque dus quilometres tornaren en trapar plan de tropes mexicani. Aguestes, totun, ganharen més òmes e adara ja eren més de 3.100.
Er assaut[modificar | modificar la font]
Santa Anna manéc un assaut sus er Alamo. Aquetha serada ua hemna, Juana Navarro, anà enquia Santa Anna tà negociar un rendament pes devesaires der Alamo. Més poguéc pas.
Travis amassà es sòns òmes e expliquéc qu'un atac erá iminent. Dibuishéc ua linha en eth terra e domandéc a aqueri que voliuen morir per Texas de crotzar. Sonque un òme (Moses Rose) rebutjéc de crotzar-la.
As detz hores dera vrespada era artilhariá mexicana finic eth sòn bombardament. A mieja net més de 2.000 mexicani se dividiren en quate colones d'atac. 500 mexicani de cabalhariá demoraren arrièr damb ena reserva. Eth silenci siguec tricat peth !Viva Santa Anna! e plan de civils en er Alamo corriguèren tara gleisa cercant ua salvacion.
Totun, era gran concentracion de tropes mexicanes oferguéc un ponch d'atac excellent pera artilhariá texana. Un canon solet tuec era meitat dera companhia de caçaires de Toluca (mexicani). Es texans aueren d'espausar-se en es murs tà tirar e Travis siguec un des prumèrs tà morir. Poqui mexicani arribaren as murs damb es escales. Mens pujaren en naut. Toti sigueren morts.
Es mexicani s'amassaren de nau, més ath dusau atac siguec tanben rebocats e aueren d'atacar peth tresau viatge. Santa Anna enviéc es reserves e finauments es mexicani pogueren dintrar en er Alamo. Toti es soldats texans damb es canons sus es murs qu'eren morts.
Era batalha finau[modificar | modificar la font]
Plan de texans corregueren tara gleisa e es barricades e fugigueren dera cabalariá mexicanana, qu'atacaua de nau. Eth darrièr grop d'òmes que lutauen eren Crockett e sòns òmes. Fin-finau, era luta siguec damb coltelhs. Es poqui que demorauen vius fugiren enquia era gleisa.
Es mexicans vederen era bandièra texana e volgueren escambiar-la. Quate mexicani moriren abans d'auer era bandièra de Mexic de nau en er Alamo. Bowie moriguec sus eth lhet. Un grop de soldats mexicani dintrec ena sua camara damb baionates tà lo tuar. Bowie moriguec lèu lèu. Es darrièrs òmes que morigueren eren es 11 damb eth gran canon de 12 liures texan. As 18.30 hores era batalha der Alamo qu'era finida.
Dempús dera batalha[modificar | modificar la font]
Sonque set texans moriren pas més Santa Anna manec de los tuar. Un oficial texan diguec que damb ua auta victoria coma aguesta a los texans iran al dimoni !.
Santa Anna diguec que 600 texans eren morti e sonque 70 mexicans. Es istòriadors diden, totun, qu'en er Alamo morigueren de 400 a 600 soldats mexicani, us baishes tarribles pera epoca. Plan de testimonis confirmen que 182 texans morigueren.
Eth dus de març quauques delegats declararen era naua Republica de Texas. Sam Houston sabia pas enqüera qu'er Alamo auia cadut. Quan arribaren diuersi òmes ta'c confirmar sigueren detenguts pendent quauques hores. Adara calia evacuar tota era armada texana shens càder en eth panic: era armada mexicana enqüera era 6 vuatges més grana qu'era texana.
Santa Anna pensaua qu'es texans desiharien lèu Texas més damb era caduda der Alamo enqüera més e més òmes corrien tà ajudar Texas. Santa Anna dividec era sua armada en tres colones. Açò siguec un gran error. Eth vint-e-un d'abril ua armada texana ataguec Santa Anna proche de Lynchburg Ferry e en 18 minuts es mexicani fugien. Es soldats texans didien un cop e un aute "Rembrembatz er Alamo !".
Santa Anna siguec capturat eth jorn dempús més diguec a Houston :Eth destin deth Napoleon der Oest es pas egal ar des autes òmes. Vos podetz rebrembar açò. Més Houston responguec Açò qu'ac auies d'auer ditz abans der Alamo. Santa Anna siguec forçat a desihar Texas damb es sòns òmes e Texas siguec una naua República.
Llegat[modificar | modificar la font]
Santa Anna caiguec en desgracia dempús dera sua captura ena Batalha de San Jacinto. S'a parlat plan des texans que devesaren er Alamo e pauc des Tejanos que lutaren ena armada texana o ena mexicana. Aué plan d'istòriadors diden qu'era majoriá dera gent coneish es héts der Alamo més per peletes que pas per libes. E açò ei pas bon.
En 1960 se hec era peleta der Alamo damb John Wayne e en 2004 ua naua peleta tanben se hec. D'enter es versions de cançons més populari, rebrembam era The ballad of the alamo (1960), The Green Leaves of Summer (1960) o Deguello (1960) de Dimitri Tiomkin.
Bibliografia[modificar | modificar la font]
º Barr, Alwyn (1996), Black Texans: A history of African Americans in Texas, 1528–1995 (2nd ed.), Norman, OK: University of Oklahoma Press, ISBN 0-8061-2878-X
º Barr, Alwyn (1990), Texans in Revolt: the Battle for San Antonio, 1835, Austin, TX: University of Texas Press, ISBN 0-292-77042-1, OCLC 20354408
º Chariton, Wallace O. (1990), Exploring the Alamo Legends, Dallas, TX: Republic of Texas Press, ISBN 978-1-55622-255-9
º Chemerka, William H.; Allen J. Wiener (2009), Music of the Alamo, Bright Sky Press, ISBN 978-1-933979-31-1, retrieved 2012-02-18
º Edmondson, J.R. (2000), The Alamo Story-From History to Current Conflicts, Plano, TX: Republic of Texas Press, ISBN 1-55622-678-0
º Edwards, Leigh H. (2009), Johnny Cash and the paradox of American identity, Indiana UP, ISBN 978-0-253-35292-7, retrieved 2012-02-18
º Glaser, Tom W. (1985), in Schoelwer, Susan Prendergast, Alamo Images: Changing Perceptions of a Texas Experience, Dallas, TX: The DeGlolyer Library and Southern Methodist University Press, ISBN 0-87074-213-2
º Groneman, Bill (1990), Alamo Defenders, A Genealogy: The People and Their Words, Austin, TX: Eakin Press, ISBN 0-89015-757-X
º Groneman, Bill (1996), Eyewitness to the Alamo, Plano, TX: Republic of Texas Press, ISBN 1-55622-502-4
º Groneman, Bill (1998), Battlefields of Texas, Plano, TX: Republic of Texas Press, ISBN 978-1-55622-571-0
º Hardin, Stephen L. (1994), Texian Iliad, Austin, TX: University of Texas Press, ISBN 0-292-73086-1
º Henson, Margaret Swett (1982), Juan Davis Bradburn: A Reappraisal of the Mexican Commander of Anahuac, College Station, TX: Texas A&M University Press, ISBN 978-0-89096-135-3
º Hopewell, Clifford (1994), James Bowie Texas Fighting Man: A Biography, Austin, TX: Eakin Press, ISBN 0-89015-881-9
º Lindley, Thomas Ricks (2003), Alamo Traces: New Evidence and New Conclusions, Lanham, MD: Republic of Texas Press, ISBN 1-55622-983-6 Lord, Walter (1961), A Time to Stand, Lincoln, NE: University of Nebraska Press, ISBN 0-8032-7902-7
º Manchaca, Martha (2001), Recovering History, Constructing Race: The Indian, Black, and White Roots of Mexican Americans, The Joe R. and Teresa Lozano Long Series in Latin American and Latino Art and Culture, Austin, TX: University of Texas Press, ISBN 0-292-75253-9
º Myers, John Myers (1948), The Alamo, Lincoln, NE: University of Nebraska Press, ISBN 0-8032-5779-1
º Nofi, Albert A. (1992), The Alamo and the Texas War of Independence, September 30, 1835 to April 21, 1836: Heroes, Myths, and History, Conshohocken, PA: Combined Books, Inc., ISBN 0-938289-10-1
º Petite, Mary Deborah (1999), 1836 Facts about the Alamo and the Texas War for Independence, Mason City, IA: Savas Publishing Company, ISBN 1-882810-35-X
º Schoelwer, Susan Prendergast (1985), Alamo Images: Changing Perceptions of a Texas Experience, Dallas, TX: The DeGlolyer Library and Southern Methodist University Press, ISBN 0-87074-213-2
º Scott, Robert (2000), After the Alamo, Plano, TX: Republic of Texas Press, ISBN 978-1-55622-691-5
º Tinkle, Lon (1985), 13 Days to Glory: The Siege of the Alamo, College Station, TX: Texas A&M University Press, ISBN 0-89096-238-3 . Reprint. Originally published: New York: McGraw-Hill, 1958
º Todish, Timothy J.; Todish, Terry; Spring, Ted (1998), Alamo Sourcebook, 1836: A Comprehensive Guide to the Battle of the Alamo and the Texas Revolution, Austin, TX: Eakin Press, ISBN 978-1-57168-152-2


text:
Rogièr IV de Fois
Rogièr IV de Fois ( ? - 1265 ), vescomte de Castèlbon (1230-1265) e comte de Fois (1241-1265).
Biografia[modificar | modificar la font]
Rogièr IV èra lo filh e successor del comte Rogièr Bernat II de Fois e de sa primièra esposa Ermessenda de Castèlbon. Fou nét per línia paterna de Ramon Rogièr I de Fois e Felipa de Montcada e per linha materna d'Arnaud I de Castèlbon. A partir del maridatge de la sia sòrre Esclarmonda venguèt lo conhat de Ramon IX de Cardona, e per encausa del maridatge de sa sorrastra Ceselha de Fois foguèt lo conhat d'Alvar I d'Urgèl.
L'ascension al tròn[modificar | modificar la font]
Rogièr IV arribèt a governar tre 1241 a mai se ja èra vescomte de Castèlbon per eiretatge mairal a partir de 1230. En 1242 foguèt anullat pel rei de França Loís IX lo tractat de París de 1229, e lo comte de Tolosa se revoltèt ajudat per un bèl nombre de senhors occitan que s'aliguèron als angleses.
Roger IV demorèt en espèra e la victòria francesa a Taillebourg lo 22 de julh de 1242 l'incitèt a causir una posicion neutra. Faguèt omenatge al comte de Tolosa sonque per la part bassa del comtat, a partir del nòrd del Pas de la Barra. Lo comte de Tolosa Ramon VII considerèt lo fach que se revoltèsse pas coma una fauta a son deure de vassalhatge e aital espetèt la guèrra a la fin de l'an 1242. Pasmens lo 30 de novembre d'aquel an lo comte tolosan deguèt capitular davant las tropas reialas francesas, a mai se las ostilitats contunhèron encara contra lo país de Fois durant qualques meses. A partir d'aquel temps lo comte de Fois se considerèt feudatari dirècte del rei de França. Lo conflicte amb los vassalhs del país foissenc a qui Tolosa reclamava l'omenatge feudal, perdurèt fins a 1249.
Lo Vescomtat de Castèlbon tanben aguèt de problèmas amb l'Avesque d'Urgèl e per l'omenatge feudal del vescomtat al comte d'Urgèl, e mai de limits amb lo comtat de Palhars. Lo litigi d'Andòrra e d'autras vals foguèt portat a un tribunal del Papa en 1243 e aprèp d'annadas se capitèt en 1256 de tirar l'escomenge que li aviá mandat l'avesque d'Urgèl qualques ans abans.
En 1245 se reconeguèt vassalh de Jacme I lo Conqueridor per çò qu'es dels castèls de Saut e Querigut e mai las vilas catalanas d'Èvol e Estavar. Aquel meteis an va donèt los fòrs a Fois e l'an seguent realizèt un pariatge amb l'abadiá del Mas d'Asil al que van seguir altres amb l'abadiá de Bolbona el 1253 e amb la de Combalarga en 1255. Las rèstas de sos avantpassats foguèron transportadas a la glèisa de l'abadiá de Bolbona, endrech que defensèt subretot contra la de Sant Antòni de Pàmias.
Maridatges e descendéncia[modificar | modificar la font]
Rogièr IV se maridèt cap a 1231 amb Brunissenda de Cardona, filha de Ramon Folc IV de Cardona. D'aquela union nasquèron:
- l'infant Rogièr Bernat III de Fois (?-1302), comte de Fois
- l'infant Pèire de Fois
- l'infanta Sibilla de Fois, que se maridèt cap a 1265 amb lo vescomte Aimeric VI de Narbona
- l'infanta Agnès de Fois, maridada cap a 1256 amb lo comte Esquivat I de Bigòrra
- l'infanta Felipa de Fois (?-1310), maridada en 1264 amb lo comte Arnaud Rogièr I de Palhars Sobeiran
- l'infanta Esclarmonda de Fois (cap a 1250- a l'entorn de 1315), maridada en 1272 amb lo rei Jacme II de Malhòrca
Moriguèt lo 24 de febrièr de 1265 e foguèt enterrat a l'abadiá de Bolbona. Son successor foguèt son filh Rogièr Bernat III de Fois e Castèlbon.


text:
Bernat Desclot
Bernat Desclot foguèt un istorian catalan que visquèt durant la segonda mitat del sègle XIII. Se pensa qu'èra probablement originari del Vescomtat de Castellnou. Es un personatge famós dins l'istòria medievala catalana qu'escriguèt la part mai anciana de las quatre grandas Cronicas: Llibre del rei en Pere d'Aragó e dels seus antecessors passats que se coneis jol nom de Cronica de Bernat Desclot.
Las donadas a prepaus de Bernat Desclot son plan escassas. Se supausa que Desclot era un foncionari reial, ja qu'emplega mantun document dels archius de la corona d'Aragon e que se ne servís amb un grand discerniment. Mas curiosament, aqueste nom de Desclot se pòt pas trobar enlòc dins los documents del temps del rei Pèire lo Grand, çò qu'es plan inabitual que dins aquel material s'i pòdon trobar de referéncias e los noms de personatges e servidors del rei, e mai d'unes plan umils.
Aquesta manca de referéncias faguèt pensar a divèrses cercaires que Desclot podiá aver un autre nom d'ostal e que podiá èsser Bernat Escrivà, un foncionari reial que ocupèt l'escrivaniá de la Cort Comtala de Gandia en 1282 e que foguèt nomenat l'an seguent tesaurièr reial, fins a la mòrt del rei en 1287, e que contunhèt a la cort, amb Anfós II lo Liberal, amb la carga de cambrièr reial e se moriguèt en 1288.


text:
Guèrra de la Liga d'Augsborg
La Guèrra de la Liga d'Augsborg foguèt lo segond conflicte major dau rèine de Loís XIV de 1688 a 1697. Opausèt França, aliada ai Jacobitistas e a l'Empèri Otoman, a una coalicion europèa gropant lei Províncias Unidas, Anglatèrra, Espanha, lo Sant Empèri Roman Germanic, Suècia, Savòia, Portugal e Escòcia. Lei combats principaus aguèron luòc sus lei frontieras francesas e dins lei mars europèas mai d'operacions se debanèron tanben en Irlàndia e dins leis empèris coloniaus francés e anglés.
La causa de la guèrra foguèt la volontat francesa de renfòrçar la frontiera dau nòrd-èst dau reiaume per conquistar d'un biais definitiu lei territòris ocupats durant la Guèrra dei Reünions. Pasmens, la temptativa de Loís XIV de passar la linha de Ren entraïnèt una reaccion dau rèsta d'Euròpa e la formacion d'una coalicion fòrça importanta còntra París. Lei combats sus lo continent foguèron a l'avantatge de l'armada francesa que conquistèt un nombre important de vilas en Flandra. En revènge, sus lo teatre britanic, Guilhèm d'Aurenja capitèt de prendre lo contraròtle d'Anglatèrra e de replegar leis aliats de França.
En 1696, una crisi economica grèva en França, en Anglatèrra e dins lei Províncias Unidas entraïnèron lo començament de negociacions. La desfacha de Savòia que deguèt signar una patz separada ambé França renforcèt lo procès que s'acabèt per la patz de Ryswick. Sei consequéncias principalas èran l'annexion d'Alsàcia per lei Francés e la reconóisser de Guilhèm III coma rèi d'Anglatèrra. Pasmens, en causa de la mòrt de Carles II d'Espanha, aquela patz foguèt solament provisòria e una guèrra novèla acomencèt tre 1701 a prepaus de la succession dau reiaume espanhòu.


text:
Lo leton (en leton: latviešu [valoda]) es una lenga baltica parlada per 2,2 milions de personas essencialament en Letònia, ont es la lenga oficiala. Es tanben una de las lengas oficialas de l'Union Europèa dempuèi l'adesion del país l'1 de julh de 2004.
Lo leton es una de las doas lengas balticas amb lo lituanian qu'an subreviscut fins uèi. Lo vièlh prussian, la tresena lenga baltica coneguda se moriguèt pendent lo sègle XIX. Las lengas balticas an son grop pròpri que forma una branca distinta dins la familha de las lengas indoeuropèas.


text:
Alfred Wegener
Alfred Lothar Wegener (Berlin, 1 de novembre de 1880 - Groenlàndia, 2 de novembre de 1930) foguèt un scientific, geofisic e meteorològ interdisciplinari alemand, que desvolopèt la teoria de la deriva continentala.
Prèmis e d'aunors[modificar | modificar la font]
Es sustot conegut per la siá teoria de la deriva continentala (Kontinentalverschiebung), proposicion en 1915. En ela, prepausava l'ipotèsi que los continents se fòrça lentament a l'entorn de la Tèrra. Malgrat aiçò, Wegener poguèt pas demostrar lo mecanisme de la deriva continental, era quau, combinada amb las siás pròvas, fòrça circunstancials, desboquèt en lo fach qu'aquesta foguèt pas acceptada fins al decènni de 1950, quand ja de nombrosas descobèrtas proporcionèron las pròvas sufisentas per provar que la deriva continentala es una realitat.
Lectura addicionala[modificar | modificar la font]
- Wegener, Else, ed.(1939) Greenland journey, L'istòria de l'expedicion de Wegener German a Greenland en 1930-31 aquesta comptada pels membres de l'expedicion; (Editat per Else Wegener, amb l'ajuda del Dr. Fritz Loewe. Revirada 7th a l'edicion Alemanda per Winifred M. Deans). Londres, Glasgow, Blackie E filh ltd.


text:
Telescòpi espacial Hubble
Lo Telescòpi espacial Hubble (HST segon sas siglas anglesas) es un telescòpi robotic localizat sus las broas exterioras de l'atmosfèra, en orbita circulara a l'entorn de la Tèrra a 593 km en dessús del nivèl de la mar, amb un periòde orbital d'entre 96 e 97 minutas. Foguèt enviat en orbita lo 24 d'abril de 1990 dins un projècte comun de la NASA e de l'ESA (Agéncia Espaciala Europèa). Lo telescòpi pòt obtenir d'imatges amb una resolucion espaciala optimala de 0,1 segonda d'arc.
L'avantatge de tenir un telescòpi mai enlà de l'atmosfèra ven principalament del fach qu'aital se pòdon anequelir los efièches de la turbuléncia atmosferica venent possible d'aténher lo limit de difraccion coma resolucion optica de l'instrument. A mai l'atmosfèra absorbís grandament la radiacion electromagnetica dins cèrtas longors d'onda, mai particularament dins l'infrarroge en demesir la qualitat dels imatges e en impossibilitar l'aquesiment d'espèctres dins cèrtas bendas caracterizadas per l'absorpcion de l'atmosfèra terrèstra. Los telescòpis terrèstres se veson tanben afectats per de factors meteorologics (preséncia de nívols) e la pollucion luminosa ocasionada per las grandas estructuras urbanas, çò que fa mermar las possibilitats d'implantacion de telescòpis terrèstres.
Descripcion tecnica[modificar | modificar la font]
L'unitat a un pes d'aperaquí 11 000 kg, es de forma cilindrica e a una longor de 13,2 m e un diamètre maximal de 4,2 m. Lo còst del telescòpi arribèt (en 1990) a dos miliards de dolars US. Al començament un defaut dins lo poliment del miralh primari del telescòpi produsiguèt d'imatges leugièrament desfocalizats per encausa d'aberracions esfericas. Encara qu'aquel disfoncionament foguèt considerat en aquel temps coma una negligéncia importanta de la part del projècte, la primièra mission de servici pel telescòpi espacial poguèt installar un sistèma de correccion optica capabla de corregir lo defaut del miralh primari en aténher aital las especificacions de resolucion previstas al començament.
Lo telescòpi es un reflector de dos miralhs, que lo principal ten 2,4 m de diamètre. Per l'exploracion del cèl compren divèrses espectròmetres e tres camèras, una de camp estrech per tal de fotografiar de zònas pichonèlas de l'espaci (de brilhant feble per encausa de sa distància), una autra de camp ample per obtenir d'imatges de planetas e una tresena infrarroja.
Per la generacion d'electricitat se fan servir dos panèls solars qu'alimentan las camèras, los quatre motors emplegats per orientar e estabilizar lo telescòpi e los mecanismes de refrigeracion de la camèra infrarroja e l'espectromètre que trabalhan a -180 °C.
Dempuèi son lançament, lo telescòpi a recebut divèrsas visitas dels astronautas per tal de corregir d'errors divèrsas de foncionament e d'i installar de material addicional. Per encausa del fregament amb l'atmosfèra (plan tèuna a aquela altitud), lo telescòpi es a pèrdre de velocitat fòrça lentament, de tal biais que cada vegada qu'es visitat, la naveta espaciala lo deu butar cap a una orbita un brin mai nauta. Aital doncas se capita de mantenir l'orbita, qu'èra estada alterada pel fregament.
La mission seguenta de mantenença, la cinquena, prevista inicialament en 2006 foguèt annulada. Amb ela, èra previst que Hubble arribarà a la fin de sa vida utila en 2010, cinc ans mai tard que çò qu'èra previst. La fin de Hubble, fin finala, es incèrta, vist que depend de la vida dels giroscòpis, de las batariás e de la frenada atmosferica. La NASA prevei de lançar en 2012 un telescòpi de novèla generacion per tal de lo remplaçar.
Descobèrtas principalas[modificar | modificar la font]
- Hubble a porgit d'imatges impressionants de la collision de la cometa Shoemaker-Levy 9 amb Jupitèr en 1994.
- Los imatges obtenguts amb lo telescòpi an porgit de pròvas de l'existéncia de planetas qu'orbitan al torn d'autras estelas.
- Un cèrt nombre de las observacions qu'an menat al modèl actual de l'univèrs en expansion s'obtenguèron amb aqueste telescòpi en inclure de fòrtas evidéncias favorablas a l'existéncia de la matèria fosca de l'univèrs.
- La teoria que la part màger de las galaxias encabisson un trauc negre dins son nuclèu es estat parcialament confirmada per d'observacions nombrosas.
- En decembre de 1995, la camera de Camp Prigond de Hubble fotografièt una region de la talha d'una de trenta milions de parts de l'airal del cèl que conten divèrses milierats de galaxias. Un imatge semblant de l'emisfèri sud se prenguèt en 1998 e s'i pòdon apreciar de similituds notablas entre ambedós, çò qu'a enfortit lo principi que postula l'isotropia de l'Univèrs (valent a dire, que l'estructura de l'Univèrs es independenta de la direccion ont se pòrte l'agach).
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]


text:
Bisbat d'Urgèl
Er Bisbat d'Urgèl (Evescat) ei ua demarcacion eclesiastica de Catalonha e Andòrra sufragània dera glèisa Metropolitana de Tarragona. Era sua origina ei, aumens, deth sègle V damb caplòc en la Seu d'Urgèl e eth nòm der Avescat ei restacat damb eth territòri istoric der Urgellet a on se tròbe eth caplòc. Ath madeish temps eth caplòc deu eth sòn nòm ar Avescat d'Urgèl donques qu'eth latin vicus Sedes Urgelli signifique quartièr de la Seu d'Urgèl o caplòc der Bisbat d'Urgèl.
Tanben es important lo pariatge que portèt Andòrra a èsser un coprincipat e poder se manténer aital coma dins unic estat catalan independent, en essent los evesques d'Urgèl Coprince d'Andòrra, amassa, a l'ora d'ara, amb lo president de la Republica Francesa coma successor dels dreches de l'ostal comtal de Fois.
Lo temple principal de la diocèsi es la Catedrala de Santa Maria d'Urgèl de la Seu d'Urgèl. Los santuaris de mai renom a l'avescat son çò del Sant Crist de Balaguer, lo de la Maire de Dieu de Núria e, dins lo Principat d'Andòrra, lo de Nòstra Madama de Meritxell. An recebut la coronacion canonica las Marededéus de Meritxell, a Andòrra (1921), Valldeflors de Tremp (1922), Miracle de Balaguer (1955), Núria (1967) e Canòlich de Sant Julià de Lòria (1999). La Maire de Dieu de Núria, amassa amb Sant Ermengol, es patrona principala de l'avescat (1956), del temps que Sant Ot d'Urgell o es de la ciutat d'Urgèl (1133).


text:
Fiefs
Fiefs es una comuna francesa, situada dins lo departament del Pas de Calais e la region del Nòrd-Pas de Calais.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Fiefs Se situa a unitat|20|km}} de Sant-Pol-sus-Ternoise, 32 km de Arras aperaquí e a un centenat de quilomètres de la còsta.
Fiefs se situe à 20 km de Saint-Pol-sur-Ternoise, 32 km d'Arras environ et à une centaine de kilomètres de la côte.
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Los fiefs èra las tèrras #que se donava a un futur rei perque governa una part del país al començament de lo sieu regna.
Les fiefs était les terres que l'on donnait à un futur roi pour qu'il gouverne une partie du pays au début de son règne.


text:
Translacion de la Tèrra
La translacion es un movement de la Tèrra al torn del Solelh. La causa d'aqueste movement es l'accion de la gravitat, en s'originant de cambiaments que, coma lo jorn, permeton lo mesurament del temps. Se se pren per referéncia lo temps passat entre un començament de la prima e lo seguent, quand lo Solelh se trapa al punt vernal, l'an tropic dura 365 d 5 h 48 min 46 s. Aqueste es l'an utilizat per realizar los calendaris. L'orbita descricha per la Tèrra es una trajectòria elliptica de 930 000 000 km a una distància mejana del Solelh de practicament 150 000 000 km o 1 UA (pus precisament 149 675 000 km). Se'n dedutz que la planeta se desplaça amb una velocitat mejana de 106 000 km/h o 29,5 km/s. Lo Solelh ocupa un dels fòcus de l'ellipsa e, per aquesta excentricitat, la distància entre lo Solelh e la Tèrra vària tot lo long de l'an. Al començament de genièr s'atenh la proximitat maximala al Solelh, apelada perièli, ont la distància es de 147 500 000 km, mentre qu'al començament de julhet s'atenh l'alunhament maximal, apelat afèli, ont la distància es de 152 600 000 km.


text:
Saint-Manvieu-Bocage
Saint-Manvieu-Bocage en normand ( Saint-Manvieu-Bocage en francés) es una comuna normanda, situada dins lo departament de Calvadòs e la region de la Bassa Normandia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
La municipalitat es a l'oèst del Bocage virois. Lo sieu bourg es Modèl:A Unitat a l'èst de Sant-Sever-Calvados e a Unitat|8|km {{}} a l'oèst de Vire.
Lo ponch en culminant (290 m) se situa al sud-oèst, près del luòc-ditz la Bruyère a las Fleury, sus una pendenta en arribant a la quòta d'Unitat|296|m {{}}, sus la municipalitat vesina, Sant-Sever-Calvados. Lo ponch mai bas (148 m) correspond a la sortida de la Dathée del territòri, al sud-es. La municipalitat es bocagère.
La commune est à l'ouest du Bocage virois. Son bourg est à 6 km à l'est de Saint-Sever-Calvados et à 8 km à l'ouest de Vire.
Le point culminant (290 m) se situe au sud-ouest, près du lieu-dit la Bruyère aux Fleury, sur une pente atteignant la cote de 296 m, sur la commune voisine, Saint-Sever-Calvados. Le point le plus bas (148 m) correspond à la sortie de la Dathée du territoire, au sud-est. La commune est bocagère.


text:
Châtellerault
Châtellerault es una comuna francesa del departament de Vinhana e de la region de Peitau-Charantas.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
{{DEFAULTSORT:Châtellerault}


text:
Josèp Ièr de Portugal
Josèp Ièr de Portugal lo Reformador ( Lisbona 1714 - íd. 1777 ), prince de Brasil (1714-1750) e rei de Portugal (1750-1777).
Originas familialas[modificar | modificar la font]
Tresen filh de Joan V de Portugal e de son esposa, Maria-Anna d'Àustria. Per linha mairala foguèt lo felen de Leopold Ièr d'Àustria e foguèt lo grand fraire del futur rei Peire III de Portugal.
Accession al tròn[modificar | modificar la font]
En 1714, a la seuna naissença, foguèt nomenat prince de Brasil, e doncas eretièr al reialme, per la mòrt de son grand fraire e primogenit de son paire Peire de Bragança.
Arribèt al tròn portugués a 35 ans e gaireben immediatament daissèt lo poder en mans de Sebastian de Melo, Marqués de Pombal. L'istòria del reinatge de Josep Ièr es en realitat l'istòria del pròpri Marqués de Pombal.
Lo poderós marqués va supervisar tots los aspèctes de la politica economica, sociala e coloniala, amb l'intencion de far que Portugal se convertiguèsse en un rival de las autras poténcias europèas. Una conspiracion de nòblas temptèt d'assassinar lo rei e lo marqués, lo que permetèt al marqués d'expulsar los jesuitas de Portugal en 1759, en ganhant lo contraròtle sus l'educacion publica e las tèrras de la glèisa. Lo reinatge de Josèp Ièr foguèt marcat pel tèrratrem que va destruire la vila de Lisbona lo 1èr de novembre de 1755. Mai de 100 000 personas perdèron la vida. Lo tèrratrem faguèt que lo rei desvolopèt una fòrta claustrofòbia. Per aquò, transportèt la cort reiala a Ajuda. La capitala se rebastiguèt mas a un còst fòrça elevat.
Matrimòni e descendencia[modificar | modificar la font]
Lo 19 de genièr de 1729 Josèp Ièr se maridèt a Elvas amb l'infanta espanhola, Maria Anna Victoria de Borbon, filha del rei Felip V d'Espanha e d'Isabel de Farnesi, e grand fraire de la futura esposa del rei Ferran VI d'Espanha, Bàrbara. Lo matrimoni tendra quatre filhas:
- l'infanta Maria Ièra de Portugal (1734-1816), reina de Portugal, maridada en 1760 amb lo seu oncle Peire III de Portugal
- l'infanta Marianna de Bragança (1736-1813)
- l'infanta Maria Francesca Dorotea de Bragança (1739-1771)
- l'infanta Maria Francesca Beneta de Bragança (1746-1829), maridada en 1777 amb lo seu cosí, l'infant Josep II de Bragança
Amb la mòrt de Josèp Ièr lo 24 de febrièr de 1777, lo tron passèt a la seuna filha, Maria Ièra de Portugal e lo govèrn de fèrre del marqués de Pombal s'acabèt.


text:
Engoleime
Engoleime[1] o Engolesme[2] en occitan lemosin (Engoulaeme en peitavin-santongés, Angoulême en francés) es una vila de França; es la capitala de la província istorica d'Engolmés e lo capluòc del departament de Charanta dins la region de Peitau-Charantas.
Lo gentilici es engolmés -esa. .
Geografia[modificar | modificar la font]
Engoleime, vila acropòli, situada sus un plan dominant una volta de Charanta, limitada en amont per lo jonhent de Touvre e en aval aqueles d'Anguienne e de las Aigas Claras.
Istòria[modificar | modificar la font]
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ http://web.archive.org/20060519133847/us.geocities.com/guilhem_nou/toponims/toponims.htm
- ↑ Error de citacion : Balisa
incorrècta ; pas de tèxte per las referéncias nomenadas
Yves_Lavalada.


text:
Ugarit
Ugarit èra una ciutat antica d'Orient Mejan situada sus lo litorau de la Siria actuala. Fuguèt la capitala d'un principat situat sus una crosiera importanta dau comèrci antic au limit entre lei zònas d'influéncia de Mesopotamia e d'Egipte.
La premiera mencion de la vila fuguèt descubèrta dins leis archius diplomatic de Mari de 1810-1760 avC. Ugarit èra alora vassala dau Reiaume de Yamkhad centrat sus la vila d'Alèp. Après l'afondrament dei dinastias amoritas a la fin dau sègle XVI avC, lei mencions seguentas datan dau sègle XIV avC. La vila èra d'ara endavant plaçada sota la senhoriá egipciana. Pasmens, passèt rapidament sota lo contraròtle deis Ititas que someteguèron lo nòrd de Siria. De revòutas se debanèron còntra aquela dominacion mai Mursili II capitèt de restablir la preséncia itita que foguèt plus contestada. Pasmens, coma la màger part dau reiaume itita, Ugarit foguèt destrucha e pilhada per lei Pòbles de la Mar a la fin dau sègle XIII avC ò au començament dau sègle XII avC.


text:
Bunuze
Bunuze en basco o Bunus en francésqu'ei ua comuna deu Bascoat, en Baisha Navarra. Administrativament, que's tròba dens lo departament deus Pirenèus Atlantics.
L'arriu de Bidosa e tres deus sons afluents (Othalapeko erreka, Babatzeko erreka e Hosta ur Handia) qu'adaigan la vila.
Lo gentilici qu'ei bunuztar.
Las comunas tòcatocantas que son Larzabale-Arroze-Zibitze au nòrd, Jutsi au nòrd-èst, Ibarrola a l'oèst e Sent Just-Ibarre au sud.
La soa glèisa de Sant Joan Batalhaire que data deu sègle XVIII.


text:
Categoria:Unitat de mecanica
Nòta : aquesta categoria inclutz la mecanica newtoniana (mecanica del punt, mecanica del solid, mecanica dels fluids, resisténcia dels materials), la mecanica relativista e la mecanica quantica.
Soscategorias
Aquesta categoria dispausa de 5 soscategorias, sus un total de 5.
!
- ► Unitat de massa (3 P)
- Unitat de temps (2 C, 8 P)
L
- Unitat de longor (2 C, 7 P)
U
- ► Unitat de superfícia (3 P)
V
- ► Unitat de volum (1 P)
Articles dins la categoria « Unitat de mecanica »
Aquesta categoria conten los 3 articles seguents.


text:
Rua Augusta
Rua Augusta es una carrièra celèbra del quartièr Baixa de Lisbona, en Portugal, que comença a l'arc de trionf de la Praça do Comércio, fins a la Praça do Rossio.
Se trapa una granda concentracion de comèrcis per çò que tota la carrièra es bordejada per de botigas, fòrça de las de grandas marcas internacionalas. E dempuèi la fin de las annadas 1980 qu'es tancada a la circulacion automobila es frequentament ocupada per d'artistas de carrièras, d'artesans e de mercants corredisses.
Parallèlas a aquela, i a la rua do Ouro (carrièra de l'Aur) e la rua da Prata (carrièra de l'Argent).


text:
Valašské Meziříčí
Valašské Meziříčí (pop. Valmez) es una vila de la Republica chèca, situada dins la region de Zlín.
Toponimia[modificar | modificar la font]
Valašské Meziříčí es al conflent (meziříčí) de las doas Bečva, dins la region tradicionala de Valaquia Morava (Valašsko). Se pòt revirar en Confolents de Valaquia.
Istòria[modificar | modificar la font]
La fusion de Meziříčí e de Krásno nad Bečvou se faguèt en 1924. Prenguèt l'epitète Valašské per se destriar de l'anciana comuna e dels autres Meziříčí chècs.
Barris[modificar | modificar la font]
- Bynina
- Hrachovec
- Juřinka
- Krásno nad Bečvou
- Krhová
- Lhota
- Podlesí
- Poličná
- Valašské Meziříčí
Personalitats[modificar | modificar la font]
- Lo grope de rock Mňága a Žďorp
- Lo jogaire de fotbòl Milan Baroš
- Los jogaires de tennis Tomáš Berdych e Jaroslav Levinský


text:
Meisenthal
Meisenthal es una comuna francesa, situada dins lo departament de Mosèla e la region de Lorena.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Situat als confinhs de Lorena e d'Alsàcia, al còr dels Vòges, lo vilatge de Meisenthal s'espandís en "país cubèrt", dominat per la separacion de Schieresthal. Una tièra de peiras levadas en 1608 per marcar la frontièra entre lo Ducat de Lorena e lo comtat de Hanau-Lichtenberg, la Pèira dels dotges Apòstols de Meisenthal e una colomna enaussada al primièr Empèri materialisan encara vuèi aquela rara.


text:
Plegeneg
Plegeneg en breton ( Pleugueneuc en francés) es una comuna bretona, situada dins lo departament d'Ille et Vilaine e la region de Bretanha.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
L'origina de Pleugueneuc a ligat a Guéhénoc, o Guéhéneuc, fraire soldat, druide o cap de guèrra venguda de Grand Bretanha a Modèl:La s-.
La parròquia de Pleugueneuc fasiá partida del doyenné de Dòl en levant del évêché de Dòl e èra jol vocable de sant Étienne.
L'origine de Pleugueneuc est liée à Guéhénoc, ou Guéhéneuc, moine soldat, druide ou chef de guerre venu de Grande-Bretagne au Modèl:S-.
La paroisse de Pleugueneuc faisait partie du doyenné de Dol relevant de l'évêché de Dol et était sous le vocable de saint Étienne.


text:
Linha Lhèida - la Pobla de Segur
La linha ferroviària Lhèida - la Pobla de Segur o linha Ca7 jonh aquelas doas municipalitats catalans dempuèi 1951. L'infrastructura es proprietat de FGC (l'operator ferroviari de la Generalitat) dempuèi 2005, malgrat que contunha d'èsser gerida per Renfe dins de las linhas de mejana distància de Catalonha.
70% del volum d'usatgièrs se concentra en lo tram Lhèida-Balaguer, que serà una de las linhas de la futura ret de Rodalies Lhèida contemplada en lo Plan de transpòrt dels viatjaires de Catalonha (PTVC 2008-2012). La rèsta del trajècte, que travèrsa lo prepirineu lheidatan fins arribar a la Pobla de Segur, a un caire mai toristic e s'ofèrta amb la marca Tren dels Lacs.
Cal una ora e cinquanta minutas per percórrer entièrament lo trajècte.
Caracteristicas tecnicas[modificar | modificar la font]
- Longor: 89,35 km de via, sens electrificar.
- Largor de via: iberica (1668 mm).
- Unitats de tren: 3
- Intradas (2007): 480 000 €
- Estacions: 17.
- Tunèls: 41.
- Tunèl pus long: Palau, amb 3499 m jos la sèrra del Mont-roge.
- Ponts: 31.
- Pont mai long: pont sul riu Segre a Balaguer, de 160 m
- Passatges de nivèl: 21.
- Tipe de blocatge: telefonic.


text:
Sopa de Cabra
Sopa de Cabra èra un grop de musica qu'existiguèt entre 1986 e 2004 qu'aparteniá al movement de Rock Catalan.
Istòria[modificar | modificar la font]
Aqueste grop se formèt en 1986 a Girona e aprèp qualques annadas de concèrts e d'una maqueta enregistrèron son primièr disc "Sopa de Cabra" en 1989. Pauc de temps aprèp enregistrèron lo segond album "La Roda" (1990) amb la produccion de Marc Grau. En 1991 Sopa de Cabra enregistrèt un doble disc en dirècte "Ben endins" dins la sala Zeleste de Barcelona, e lo concèrt multitudinari del Palau Sant Jordi que faguèron amassa amb Els Pets, Sau e Sangtraït davant mai de 22 000 personas.
En 1992 editan "Girona 83-87 Somnis de carrer" amb un recuèlh de vièlhas cançons, un an abans de cambiar d'ostal discografic e a mai de lenga (passèron a l'espanhòl) dins lo disc "Mundo Infierno". En 1994, aprèp una cèrta polemica lingüistica (e segur una manca de succès en espanhòl), tòrnan editar un disc completament en catalan "Al.lucinosi". En 1996 sortís son seten disc "Sss..." e un còp mai decidisson de cambiar d'ostal discografic e espelís puèi en 1997 lo segond disc en dirècte "La nit dels anys", un disc acostic enregistrat dins la sala l'Espai.
En 1998 sortisson lo disc "Nou" e participan al primièr festival del Senglar Rock. En 2000 recebon un disc de platina (100 000 còpias vendudas) pel "Ben Endins", publicat uèch annadas abans.
En 2001 fan "Plou i fa sol" e partisson far una virada capitada d'adieu per tot lo Principat de Catalonha, lo País Valencian e las Islas Balearas.
En 2002 sortís "Bona Nit Malparits!" enregistrat pendent los darrièrs concèrts de Sopa de Cabra dins la sala Razzmatazz.
Foguèt en 2003 qu'espeliguèt lo darrièr disc "El llarg Viatge", qu'èra un concèrt acostic realizat dins la sala l'Espai en 2001.
Lo 2 de març de 2011 anóncian que se reformaràn per un concèrt unic lo 9 de setembre de 2011.
Membres[modificar | modificar la font]
- Gerard Quintana - votz
- Josep Thió - guitarrista
- Joan "Ninyin" Cardona - guitarrista
- Francesc "Cuco" Lisicic - bassista
- Josep Bosch - batariá
- Jaume Soler "Peck" - guitarrista (a partir de 1997)
- Eduard Font - teclats (a partir de 1999)
Après Sopa de Cabra[modificar | modificar la font]
Los sòcis del grop comencèron una carrièra musicala en solista Gerard Quintana, Josep Thió. Cal dire, a mai, que d'aquela scission nasquèt lo grop Kabul Babà, que i a Jaume Soler "Peck" e Francesc "Cuco" Lisicic. Josep Bosch tanben èra part d'aqueste grop del temps de l'enregistrament del primièr disc sieu ("Club") e la virada ulteriora.
Discografia[modificar | modificar la font]
Albums[modificar | modificar la font]
- Sopa de Cabra (1989)
- La Roda (1990)
- Ben endins (1991) (Directe)
- Girona 83-87 "Somnis de Carrer" (1992)
- Mundo Infierno (1993)
- Al.lucinosi (1994)
- Sss... (1996)
- La nit dels anys (1997) (Directe)
- Nou (1998)
- Dies de Carretera (2000)
- Plou i fa sol (2001)
- Bona nit, malparits! (2002) (Directe)
- El llarg viatge (2003)


text:
158
Frédéric Mistral ilustre e descouneigu
Pèr la Fe di Biòu e l’Amour de la lengo
Trilougìo prouvençalo n° 2 de Roubert Aprin
Nivous et esclargidos
Pèr la Fe di Biòu e l’Amour de la lengo
Es un recuei de crounico qu’espeliguè, en Abriéu, en Aigo-Morto. A pèr autour Gabriéu Brun, qu’es desenant lou presidènt dóu Ciéucle Lengo d’O dóu cantoun d’Aigo-Morto. Es un gardian, un escrivan, un pouèto, un ome qu’a la Fe di Biòu e l’Amour de la Lengo Nostro. Es lou drole d’un cavalié valènt qu’a sachu, sa vido touto, èstre un fidèu de la Manado Lafont.
Nous debano, dins soun libre, l’istòri dóu chivau, de pouèmo (coume Pèr la Fe di Biòu), de souveni de passejado e d’espacejado emé la Nacioun Gardiano, que siegue en Arle, Eimargue o Avignoun.
La bouvino, segur, es sèmpre presènto dins aquéli tèste escri pèr un ome qu’es mai que souvènt d’à chivau. Ai nouta la crounico L’autouno en bouvino que fai lou dedu de l’obro di manado, emé lou voucabulàri especiau qu’es defini emé precisioun. Ai bèn ama lou raconte Nouvè l’enfant soulet. Es uno legèndo sourtido de l’imaginàri de Mèste Brun, que met en sceno Folcò, lou Marqués, e un pichot ermitan de dès an en quau se dounè un seden coume jouguet de Nouvè.
Lou prouvençau gardés de Gabriéu Brun es clar, linde, es la lengo de la Camargo, que saup parla de si vaste, de sis ome, de Fonfonne, di biòu, di chivau e di becarut. Darniero noto : fau legi aquest Councous de couscoussejado davans li rampar emé li 24 cavalié qu’èron tóuti de gardian de trìo, e que semblavon pas de santoun!
1119602


text:
Jòcs Olimpics d'ivèrn de 1948
Los Jòcs Olimpics d'ivèrn [1] de 1948 (Jòcs de la 7ena Olimpiada) se debanèron a Sankt Moritz Soïssa ( 30 de genièr - 8 de febrièr de 1948 ).
Somari
- 1 Genèsi
- 2 Delegacions
- 3 Debanar
- 4 Espets e endevenenças
- 5 Programa
- 6 Medalhièr general
- 7 Bibliografia
- 8 Vejatz tanben
- 9 Ligams extèrnes
- 10 Ligams videografics
- 11 Nòtas & referéncias
Genèsi[modificar | modificar la font]
Delegacions[modificar | modificar la font]
28 equipas per un total de 669 atlètas participèron a aicestes segonds jòcs elvèts.
Debanar[modificar | modificar la font]
Espets e endevenenças[modificar | modificar la font]
Programa[modificar | modificar la font]
Espòrts e espròvas[modificar | modificar la font]
Bobsleigh[modificar | modificar la font]
Esqui alpenc[modificar | modificar la font]
Esqui nordic ( Combinat nordic / Esqui de fons / Saut amb esquis )[modificar | modificar la font]
Oquei gèl[modificar | modificar la font]
Patinatge artistic[modificar | modificar la font]
Patinatge de velocitat[modificar | modificar la font]
Skeleton[modificar | modificar la font]
Medalhièr general[modificar | modificar la font]
Bibliografia[modificar | modificar la font]
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Ligams videografics[modificar | modificar la font]
-
- sus YouTube... mai de 76 documents subre Sankt Moritz 1948 en picar coma clau Winter Olympic Games 1948
Nòtas & referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Los cinquens "vertadièrs" de la 5ena Olimpiada que se serián deguts debanar a Sapporo en 1940, amai los sieisens previstes a Cortina d'Ampezzo coma essent los de la 6ena, foguèron suprimits per en causa de la Guèrra de 1939-1945.


text:
Lista deus vescomtes de Bearn
Somari
Ostau de Bearn[modificar | modificar la font]
- Centolh Ièr de Bearn ? -866
- Lop Ièr de Bearn ? 866-905
- Centolh II de Bearn 905-940
- Gaston Ièr de Bearn 940-984
- Centolh III de Bearn 984-1004
- Gaston II de Bearn 1004-1022
- Centolh IV de Bearn (lo Vielh) 1022-1058 (hilh de Gaston V)
- Gaston III de Bearn, dab lo son pair dinc a 1053, data de la soa mort.
- Centolh V de Bearn (lo Joen) 1058-1090
- Gaston IV de Bearn, (lo Crozat) 1090-1131
- Centolh VI de Bearn 1131-1134 (regéncia de Talesa d'Aragon, molhèr de Gaston IV))
Regéncia de Guiscarda de Bearn peu son hilh Pèir II de Bearn (1134-1154 ; qu'ei hilha de Gaston IV, qu'esposa Pèir Soriquers, vescomte de Gabarret ; l'Ostau de Bearn que's persegueish dens l'Ostau de Gabarret)
Ostau de Gabarret[modificar | modificar la font]
- Pèir II de Bearn 1134-1153 (hilh de Guiscarda de Bearn)
- Gaston V de Bearn 1153-1170 (hilh de Pèir II de Bearn)
- Maria de Gabarret 1170-1173 (sòr de Gaston V ; esposa Guilhèm de Moncada ; que ho vescomtessa puish qu'abdiquè en 1147)
Ostau de Montcada[modificar | modificar la font]
- Guilhèm Ièr de Montcada 1170-1173 (espós de Maria)
- Gaston VI de Montcada 1173-1215 (hilh)
- Guilhèm Raimon Ièr de Montcada 1215-1223 (hilh)
- Guilhèm II de Montcada 1223-1229 (hilh)
- Gaston VII de Montcada, 1229-1290 (hilh)
Bearn que's liguè au comtat de Fois en 1290.
- Margarida de Montcada 1290-1319 (hilha)
Ostau de Fois-Bearn[modificar | modificar la font]
- Margarida de Montcada e Rogèr Bernat III de Fois (1290-1302)
- Rogèr Bernat III de Fois, Rogèr Bernat I com vescomte de Bearn, 1290-1302, comte de Fois (espós de Margalida)
- Gaston VIII de Bearn o Gaston Ièr de Fois (1302-1315)
- Gaston IX de Bearn o Gaston II de Fois (1315-1343)
- Gaston X Bearn o Gaston III Fois, Gaston Fèbus (1343-1391)
Dab Fèbus, Fois e Bearn que demoran ligats e inseparables mes Bearn sol qu'ei declarat e arreconegut independent e libre de totat vassaliatat.
Ostau de Fois-Castèlbon[modificar | modificar la font]
- Matèu de Fois-Castèlbon (1391-1398), nebot del precedent
- Gaston X de Bearn o Gaston IV de Fois
[modificar | modificar la font]
Ostau de Grailly[modificar | modificar la font]
- Francés Fèbus de Navarra-Fois-Grailly (1472-1483)
- Catarina Ièra de Navarra-Fois-Grailly(1483-1517) e Joan II de Labrit (1484-1516)
Ostau de Labrit[modificar | modificar la font]
- Enric Ièr de Bearn-Labrit (1517-1555)
- Joana Ièra de Bearn-Labrit (1555-1572)
Ostau de Borbon[modificar | modificar la font]
- Enric II de Bearn-Borbon, Enric III de Navarra e Enric IV de França (1572-1610)
- Loís Ièr de Bearn-Borbon, Loís II de Navarra e Loís XIII de França (1610-1620)
1620 : Edicte d'Integracion (Lo Reiaume de Navarra e tanben Bearn que son "integrats" o reiaume de França devath l'encastre legau deus Fòrs de Bearn).
- Loís II de Bearn-Borbon, Loís III de Navarra e Loís XIV de França
- Loís III de Bearn-Borbon, Loís IV de Navarra e Loís XV de França
Arron Loís XV, Bearn que ho eretat per Loís XVI dab la corona de França qui's trasmetó segon lo principi de la lei salica qui vòu que las hemnas non pòsquin pas transméter ni pas tanpauc eretar deu tròn de França. Aquò be ho totun pas jamei lo cas en Bearn e Navarra on las hemnas teoricament e eretan e los lors espós qu'i vaden vescomtes de jure uxoris, dab, totun, ua preferéncia masculina enter los hilhs deu sobiran (tan per Bearn com per Navarra).
De tot biais, a l'escadença de la Revolucion los Estats de Bearn que hon obligats per la constrenta de renonciar au Fòrs de Bearn (qui lo lor arrespecte e èra ua condicion sine qua non de l'integracion de Bearn en 1620) e Bearn que ho dissot dehens lo navèth departament deus Baishs Pirenèus (futur Pirenèus Atlantics).
Lo títol de Rei de Navarra qu'ei osdendit peu rei d'Espanha Joan Carles I com consequéncia de l'annexion de la Hauta Navarra peu rei d'Aragon en 1512. Aquò n'inclueish pas la Baisha Navarra e non tanha pas Bearn. Los pretendents au tròn de França (Loís Anfós d'Anjòu en Espanha) que revindican lo títol de Rei de Navarra au nom de l'annexion a França en 1620. Totun, en bèth seguir la lei bearnesa e navarresa de transmission deu tròn, aqueste que pertanheré a Alícia de Borbon-Parma. En mei d'aquò, l'annexion a França qu'ei de mau invocar, puish que Navarra que ho justament desseparada de França ua purmèra vegada en 1316 en bèth invocar la lei salica e au detriment de la regina Joana II de Navarra.


text:
Ferrières-Saint-Hilaire
Ferrières-Saint-Hilaire en normand (Ferrières-Saint-Hilaire en francés) es una comuna normanda, situada dins lo departament d'Eure e la region de la Nauta Normandia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Testificada Jos la forma latinisée Fererias cap a l'an 1000, « endroit ont se tròba de minas de fèrre o dels forges », aperten a un tipe pléthorique a França e en Normandie, de nombroses exemples en lo país de Ouche réputé per las siás minas de fèrre, #que l'espleitacion li a calgut debutar a l'epòca de La Tène celtique.
Version romane de Cernay e Sant-Agnan-de-Cernières basats per çò qu'es d'eles sul celtique isarnon = fèrre ; celtique *Isarnako- > *SARNACU > Cernay ; hybride celto-roman : *Isarnarias > Sarnerias 1025 > Cernières. Cf. breton houarn, D'un ancià suarn.
Ancian fief de la familha de Ferrières, #qu'una branca #emigrar en Angleterre a l'epòca del Conquistador. Robert de Ferrières o de Ferrièrs, fils de Henri de Ferrières e de Berthe de Ferrières.
Attestée sous la forme latinisée Fererias vers l'an 1000, « endroit où se trouve des mines de fer ou des forges », appartient à un type pléthorique en France et en Normandie, nombreux exemples dans le pays d'Ouche réputé pour ses mines de fer, dont l'exploitation a dû débuter à l'époque de La Tène celtique.
Version romane de Cernay et Saint-Agnan-de-Cernières basés quant à eux sur le celtique isarnon = fer ; celtique *Isarnako- > *SARNACU > Cernay ; hybride celto-roman : *Isarnarias > Sarnerias 1025 > Cernières. Cf. breton houarn, d'un ancien suarn.
Ancien fief de la famille de Ferrières, dont une branche émigra en Angleterre à l'époque du Conquérant. Robert de Ferrières ou de Ferrers, fils de Henri de Ferrières et de Berthe de Ferrières.


text:
Chapareillan
Chapareillan es una comuna arpitana dau Daufinat, situada dins lo departament d'Isèra e la region de Ròse-Aups.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Aquel territòri #èsser longtemps disputat entre lo comte de Savoie e los desparièrs senhors #que volián levar de la juridiction de las Dauphins. Los afrontaments entre senhors locales - en particular los poderoses senhors de la familha de Briançon de Bellecombe - e sustot entre poténcias (çò Dauphiné e la Savoie, la França e la Savoie e fin finala la França e lo reialme de Piémont) marquèron, sovent brutalement, l'istòria de Chapareillan. Los reis de França Henri IV, Louis XIII, Louis XIV assiègeront la fortalesa de Montmélian considerada, fins a lo sieu démantèlement total, coma una dels melhors luòcs-fòrts d'Euròpa.
Una part de las tropas espanhòlas en guèrra contra lo rei de Piémont se #installar a Chapareillan en 1742-1743, en estrossejant Apremont e Sant-Baldoph e en metent jos copa regulada las autras parròquias savoyardes. Montesqiou, General revolucionari, #traversar Chapareillan per ocupar la Savoie l'an 1792. En 1814, de las tropas austrianas e dels elements franceses se #afrontar violemment en la gargamèla de Cernon, entre Bellecombe e Barraux.
Chapareillan Es lo vilatge natal, en 1752, del libraire Jean-Charles Falcon, Republican jacobin installat a Grenòble #que Stendhal ne disiá : "Es benlèu lo Grenoblois #qu'ai çò de mès d'aimat". Falcon Demorarà, fins a l'extrèm, fisèl a las siás opinions égalitaires.
Las doas parròquias de Bellecombe e Chapareillan constituissián lo pichon mandement de Bellecombe jos l'ancian regim. Aquel mandement #venir la municipalitat de Chapareillan-Bellecombe creada l'an 1790 e reputacion un pauc mai tard comuna de Chapareillan. Los caserius de St-Marcel-de detlo-Anautit e de St-Marcel-d'en-Bas, antany trucats lo Grand e lo Pichon-Crozet, aguèron ligat a Chapareillan en 1870 en lo moment del démembrement de la municipalitat de Sant-Marcel #que compreniá egalament los caserius de St-Georges (ligat dins Sant-Ostal-de detlo-Mont) e del Fayet (ligat a Barraux). Fins a la rectification de frontièras de 1760, lo limit nòrd del mandement partissiá del caulet del Frêne (caulet del Granier), passava per Pïerre Picada, en limit amb Apremont, talhava en dos lo lac de St André, tornava al Isère en transeünt pel Bòsc Muzard (près de Mure, masatge masatge caseriu dels Caminas). L'ensems dels abitants en demorant al sud d'aquela frontièra avián ligat a la parròquia de Chapareillan (Las Abymes -ancian nom de Sant-André- per part, Biplaine e unes autres luòcs son alavetz integrats als Caminas).
Dintratz 1900 e 1933, Chapareillan es lo terminus d'una linha de tramvia conegut jol nom de tramvia Grenòble - Chapareillan (TGC).
Ce territoire fut longtemps disputé entre le comte de Savoie et les différents seigneurs qui voulaient relever de la juridiction des Dauphins. Les affrontements entre seigneurs locaux - en particulier les puissants seigneurs de la famille de Briançon de Bellecombe - et surtout entre puissances (le Dauphiné et la Savoie, la France et la Savoie et enfin la France et le royaume de Piémont) vont marquer, souvent brutalement, l'histoire de Chapareillan. les rois de France Henri IV, Louis XIII, Louis XIV assiègeront la forteresse de Montmélian considérée, jusqu'à son démantèlement total, comme une des meilleures places-fortes d'Europe.
Une partie des troupes espagnoles en guerre contre le roi de Piémont s'installèrent à Chapareillan en 1742-1743, ravageant Apremont et Saint-Baldoph et mettant sous coupe réglée les autres paroisses savoyardes. Montesqiou, général révolutionnaire, traversa Chapareillan pour envahir la Savoie en 1792. En 1814, des troupes autrichiennes et des éléments français s'affrontèrent violemment dans la gorge de Cernon, entre Bellecombe et Barraux.
Chapareillan est le village natal, en 1752, du libraire Jean-Charles Falcon, Républicain jacobin installé à Grenoble dont Stendhal disait : "C'est peut-être le Grenoblois que j'ai le plus estimé". Falcon restera, jusqu'au bout, fidèle à ses opinions égalitaires.
Les deux paroisses de Bellecombe et Chapareillan constituaient le petit mandement de Bellecombe sous l'ancien régime. Ce mandement devint la commune de Chapareillan-Bellecombe créée en 1790 et renommée un peu plus tard commune de Chapareillan. Les hameaux de St-Marcel-d'en-Haut et de St-Marcel-d'en-Bas, autrefois appelés le Grand et le Petit-Crozet, furent rattachés à Chapareillan en 1870 lors du démembrement de la commune de Saint-Marcel qui comprenait également les hameaux de St-Georges (rattaché à Sainte-Marie-du-Mont) et du Fayet (rattaché à Barraux). Jusqu'à la rectification de frontières de 1760, la limite nord du mandement partait du col du Frêne (col du Granier), passait par Pïerre Hachée, en limite avec Apremont, coupait en deux le lac de St André, revenait à l'Isère en passant par le Bois Muzard (à proximité de Mure, hameau des Marches). L'ensemble des habitants demeurant au sud de cette frontière étaient rattachés à la paroisse de Chapareillan (Les Abymes -ancien nom de Saint-André- pour partie, Biplaine et autres lieux sont alors intégrés aux Marches).
Entre 1900 et 1933, Chapareillan est le terminus d'une ligne de tramway connu sous le nom de tramway Grenoble - Chapareillan (TGC).


text:
Lengas nostraticas
Las lengas nostraticas serián una superfamilha de lengas que recamparián mantuna familha de lengas d'Eurasia : las lengas indoeuropèas, oralicas, altaïcas, dravidas, sud-caucasencas (georgian, esvan, laz, etc.) e afroasiaticas. La validitat d'aqueste recampament es contestada per una partida dels lingüistas. Aquelas lengas serián totas de descendentas d'una lenga non-atestada que li dison lo protonostratic.
Dos eveniments marquèron l'estudi del nostratic en 2008: la mesa en linha del Nostratic dictionary de Dolgopovsky[1] e la publicacion per Allan Bomhard deus dus volumes de Reconstructing Proto-Nostratic[2]
- (pl) Stachowski, Marek, "Teoria nostratyczna i szkoła moskiewska".(pdf) – LingVaria 6/1 (2011): 241-274.


text:
Judas Tadeo's Top Matches
Immediate Family
About Judas Tadeo Fernández de Miranda y Villacís
- oc.encydia.com,
- Judas Tadeo Fernández de Miranda e Villacís (1739-1810), IX comte de las Amayuelas, V marqués de Valdecarzana, principe donèri Bonnanaro, XV marqués de Cañete, marqués de Rucando, IX marqués de Taracena, V marqués de Torralba, VIII comte d'Escalante, VIII comte de Villamor, X comte de Tahalú, IX vizconde de Centenera, VI vizconde de Ferrer e Paiposta.
- Maridèt, en primièras núpcias, amb Isabella Filipa Regio, VI principessa donèri Campofiorito, V principessa della Catena, marchesa della Ginestra, baronessa donèri Valguarnera e Machali. Sens succession d'aqueste matrimòni.
- Maridèt, en segondas núpcias, amb Luisa Joaquina Escrivá de Romaní, filha de Luis Escrivá de Romaní e Camprodón, XII baron de Beniparrell, d'Argelira e de Prullens. Sens sucesoes tanpauc d'aqueste segond matrimòni, per çò que heredó lo comtat de las Amayuelas la siá neboda felena.
Lo comtat de las Amayuelas
- Lo comtat de las Amayuelas es un títol nobiliario espanhòl creat en 1558 pel rei Felipe IV, en favor de Bernardino Manrique de Lara e Barrientos, XVII senhor d'Amusco e VIII senhor de las Amayuelas, (Palencia), conselhièr de Salamanca e conservador perpétuo de la siá Universitat.
- La siá denominacion fa referéncia a las localitats d'Amayuelas d'Amunt e Amayuelas d'Aval, en lo sieu moment doas localitats que dependián d'Amusco, d'a on los Manrique de Lara èran senhors. A l'ora d'ara Amayuelas d'Es amunt municipalitat pròpria e Amayuelas d'Es aval una pedania de San Cebrián de Campos.
- Bernardino Manrique de Lara èra filh de García Manrique de Lara, XVI senhor d'Amusco e VII senhor de las Amayuelas (d'Amunt e d'Aval), e de Francisca Nicostrata de Barrientos e Colona.


text:
Istme de Tehuantepec
L'istme de Tehuantepec es un istme de Mexic; dins la region mai estrecha del país entre lo Golf de Mexic e l'ocean Pacific. Lo nom de l'istme ven del vilatge de Santo Domingo de Tehuantepec de l'estat d'Oaxaca, lo qual, al seu torn, proven del nahuatl tecuani-tepec, que significa "puèg del jaguar".
L'istme inclutz la region de Mexic que se tròba entre los meridians 94 e 96 de longitud oèst; es a dire, lo sud dels estats de Veracruz e Oaxaca, e de pichonas porcions de Chiapas e Tabasco a l'èst. L'istme a una longor de 200 km a son ponch mai estrech, del Golf de Mexic al Golf de Tehuantepec (de l'ocean Pacific). La Sierra Madre del Sud s'acaba en aquesta region e se transforma en una larga plana, que l'elevacion maximala n'es de 224 m. La porcion nòrd de l'istme es umida e tropicala, mentre que la region sud es pus seca e establa e lo passatge del tren de Tehuantepec.
Dempuèi lo temps del vicereialme de la Nòva Espanha, l'istme èra considerat coma una rota possibla per un canal interoceanic. La crompa de Gadsden, d'una porcion de territòri del nòrd de Mexic pels Estats Units, inclusiá l'autorizacion del passatge de merças nòrd-americanas per tren a travèrs de l'istme per facilitar lo negòci interoceanic .


text:
Un article de Wikipèdia, l'enciclopèdia liura.
John Cowdery Kendrew (n. en 1917, m.1997) foguèt un bioquimista britanic. Recebèt lo Prèmi Nobel de Quimia en 1962 amb Max Perutz per lors trabalhs sus l’estructura de las proteïnas globularas.
John Kendrew amb un modèl de mioglobina
a lo sieu laboratòri.
Nasquèt lo 24 de març de 1917 dins la vila d'Oxford, situada dins lo comtat de Oxfordshire. Estudièt quimia al Trinity College de l'Universitat de Cambridge, ont se licencièt lo 1939.
Kendrew Moriguèt lo 23 d'agost de 1997 a la siá residéncia de Cambridge.


c: application/xml

text:
Declaracioun universalo di dre de l'ome
Article 1
Tóuti lis uman naisson libre. Soun egau pèrla digneta e li dre. An tóuti uno resoun e uno counsciènci. Se dèvon tenifreirenau lis un 'mé lis autre.
Article 2
Tout èsse uman a tóuti li liberta e tóuti lidre prouclama dins aquesto declaracioun, sènso ges li destria pèr de raço, decoulour, de sèisse, de lengo, de religioun, d'idèio poulitico o d'autro meno,d'óurigino naciounalo o soucialo, de richesso, de neissènço o d'àutricoundicioun.
En mai, se fara ges de destriamen foundasubre l'estatut pouliti, amenistratiéu o internaciounau dóu païs o de l'endréde la persouno, fugue aquel endré independènt o sa soubeiraneta countourrouladoo limitado d'un biais o d'un autre.
Article 3
Cado persouno a dre à la vido, à la liberta,e à la segureta.
Article 4
Degun sara soumés à l'esclavitudo o à laservitudo. Es enebi en plen de teni d'esclau o de n'en faire coumèrci.
Article 5
Degun sara soumés à la tourturo nimai à depeno o de tratamen crudèu, inuman o desgradant.
Article 6
Cadun a dre à la recouneissènço de sapersounalita juridico de pertout.
Article 7
Tóuti li gènt soun egau davans la lèi.Memamen an tóuti dre d'èstre apara pèr la lèi sènso ges de destriamen. An tóutidre d'èstre apara parié contro tout ço que vióularié aquesto declaracioun o quebutarié à la vióula.
Article 8
Touto persouno a lou dre de s'apela proche litribunau naciounau coumpetènt. Aquéli ié dèvon l'eficàci e la dèvon defèndrecontro lis ate que violon li dre foundamentau recouneigu pèr la lèi e lacoustitucioun.
Article 9
Degun sara arresta, embarra vo eisila pèrarbitràri.
Article 10
Tóuti li persouno an lou meme dre de pleidejapublicamen sa defènso davans un tribunau que lis escoutara em'un esperitd'independènci e de justiço, que se prounounciara pièi siegue toucant si dre esis óubligacioun, siegue toucant la foundamento de touto acusacioun contro eloen matèri penalo.
Article 11
Touto persouno acusado d'un ate fautible es regardado coume innoucènto jusco que fugue legalamen establido sa coupableta pèr un proucès publi. Dins aquéu proucès, tóuti li garantido necito à sa defènso ié saran estado pourgido.
Res sara coundana pèr d'ate o d'óublit qu'èron pas counsidera fautible segound lou dre naciounau o internaciounau quouro fuguèron fa. Mai qu'acò, se pòu pas coundana li gènt en de peno mai forto d'aquéli que se poudien aplica quouro l'ate fautible fuguè coumés.
Article 12
Se pòu pas sènso resoun valablo bouta lou nasdins la vido privado, la famiho, l'oustau o lou courrié di gènt. Se pòu nimaiataca soun ounour e sa reputacioun. Touto persouno a lou dre d'èstre aparadopèr la lèi contro aquéli malafacho.
Article 13
Cadun a lou dre d'ana d'ounte vòu, de planta caviho d'ounte vòu dedins li raro d'un Estat.
Cadun a lou dre de quita un païs e lou siéu tambèn. Cadun a lou dre de s'entourna au païs siéu.
Article 14
Quouro secutado, touto persouno a lou dre de cerca un recate dins d'àutri païs e de lou prouficha.
Pòu pas s'apela d'aqueste dre uno persouno perseguido de-bon pèr un crime de dre coumun o d'ate countràri i principe emai i toco di Nacioun Unido.
Article 15
Cadun a dre à uno naciounalita.
Se pòu leva en res pèr arbitràri sa naciounalita o lou dre de la chanja.
Article 16
L'ome e la femo, s'un cop soun maridadou, an lou dre de se marida e de founda uno famiho, sènso ges d'empache pèr encauso de raço, de naciounalita o de religioun. Li dre dis ome e di femo soun parié raport au maridage, que siegue dóu tèms que soun marida o quouro se divorçon.
Lou maridage se pòu faire soulamen se li nòvi se volon de-bon.
La famiho es la foundamento naturalo de la soucieta. A dre d'èstre aparado pèr la soucieta e l'Estat.
Article 17
Touto persouno, souleto o coutrìo 'mé d'àutri gènt, a dre à la prouprieta.
Degun sara despoussedi de soun bèn pèr arbitràri.
Article 18
Touto persouno es libro de sa pensado, de sacounsciènci e de sa religioun. En aquéu dre ié caup la liberta de cambia dereligioun o de crèire, e tambèn de manifesta sa religioun o si crèire, soulet o'mé d'àutri gènt, dins la vido publico o privado, pèr l'ensignamen, lis usage,lou culte emai l'acoumplissamen di rite.
Article 19
Tout persouno a dre à la liberta d'óupinioune d'espressioun. En aquéu dre ié caup de rèn se capita carcagna pèr encauso deço que pensas, e tambèn de cerca, reçaupre e espandi lis enfourmacioun e lisidèio, coume que siegue lou mejan d'espressioun, sènso empache à respèt difrountiero.
Article 20
Tóuti li gènt an lou dre de s'acampa e de s'assoucia dins un esperit de pas.
Degun pòu èstre óublija de faire partido d'un groupamen.
Article 21
Touto persouno a lou dre de partecipa au gouvernamen de soun païs, siegue direitamen siegue depèr de representant chausi libramen.
Touto persouno a lou dre d'óuteni de founcioun publico de soun païs dins de coundicioun d'egalita.
La voulounta dóu pople es la foundamento de l'autourita di poudé publi. Aquesto voulounta se dèu espremi depèr d'eleicioun ounèsto que saran estigançado à cadènço reglado, au sufrage universau emé buletin secret, o d'un biais equivalènt que posque assegura la liberta dóu vote.
Article 22
Touto persouno, en fasènt partido de lasoucieta, a dre d'uno prouteicioun soucialo e de coumpli si dre ecounoumi,souciau e culturau ; e acò bonadi lis esperfors naciounau e l'entre-ajudointernaciounalo, segound l'ourganisacioun e li mejan de chasque païs, que ladigneta e lou desvouloupa libre de la persounalita podon pas faire sènso.
Article 23
Cadun a lou dre de travaia, de chausi libre soun mestié, dins de coundicioun equitablo d'obro e de prouteicioun contro lou chaumage.
Tóuti an dre en uno memo pago pèr uno memo obro, sènso ges de destriamen.
Un que travaio a dre en uno pago justo e counvenènto, que sara coumpletado se ié fai besoun pèr tóuti lis àutri mejan de prouteicioun soucialo. Dins tout acò, dèu pousqué viéure de-segur dignamen emé sa famiho.
Touto persouno a lou dre de founda emé d'autro de sendicat e d'èstre sòci d'un sendicat pèr defèndre sis interès.
Article 24
Cadun a dre de se pausa e de s'espaça. A dreà uno tanco resounablo de la journado de travai, à de counget regulié e paga.
Article 25
Tóuti an dre à un nivèu de vido que i'assegure la santa e lou bèn-èstre emai à sa famiho, mai que mai pèr lou manja, lou vèsti, l'oustau, li siuen de santa e pèr tóuti li service souciau necite. Pèr escasènço que un posque pas mai se gagna sa vido sènso l'avé vougu, pèr eisèmple se vèn vièi, malaut, endeca o chaumaire, a dre à la segureta.
Li femo embarrassado, li maire e li pichot an dre à uno ajudo particuliero. Siegon pas si gènt marida, e lou fuguèsson pas quouro lou nistoun es nascu, tóuti li pichot proufichon pamens la memo prouteicioun soucialo.
Article 26
Touto persouno a lou dre d'èstre educado. L'educacioun dèu èstre à-gràtis, lou plus pau pèr ço que pretoco l'ensignamen elementàri e foundamentau. L'ensignamen elementàri es óubligatòri. L'ensignamen di teinico e di mestié dèu èstre d'atencho pèr tóuti. Lis estùdi superiour dèvon èstre dubert à tóuti parié à respèt de si merite.
La toco de l'educacioun es que la persounalita di gènt s'espeligue, e que lou respèt degu i dre de l'ome e i liberta foundamentalo s'afourtigue. Dèu favourisa la coumprenènço, la touleranço e l'amista entre tóuti li nacioun, li group etni vo religious, emai lou crèis dis ativeta di Nacioun-Unido. pèr manteni la pas.
Lou paire emai la maire an lou dre de chausi, bèu proumié, lou biais d'educacioun que volon pèr si pichot.
Article 27
Touto persouno a lou dre de partecipa libramen à la vido culturalo de la coumunauta, au prougrès scientifi e i bèn-fa qu'aduson.
Tout lou mounde a lou dre de prouficha lou plesi coungreia pèr lis art. L'autour d'uno obro scientifico, literàri o artistico a dre à l'aparamen de sis interès mourau e financié.
Article 28
Touto persouno a lou dre de viéure dins unmitan souciau e internaciounau proun ourdouna, que li dre esplica dins aquestodeclaracioun d'aqui se ié poscon aplica en plen.
Article 29
Touto persouno a de devé à respèt de la coumunauta, qu'es en soun dintre soulet que lou desvouloupamen libre e coumplet de sa persounalita i'es poussible.
Se pòu restanca li dre e li liberta de chascun soulamen dóu biais que la lèi l'a vougu pèr fin d'assegura la recouneissènço dis autre, lou respèt de si dre e liberta ; e tambèn pèr fin de respeta lis eisigènci justo de la mouralo, de la tranquileta di gènt, e dóu bèn-èstre generau dins uno soucieta demoucratico.
Aquésti dre e liberta poudran jamai e de ges de biais èstre emplega pèr faire de causo countràri i principe di Nacioun-Unido.
Article 30
Res, ni Estat ni groupamen nimai unopersouno, poudra assaja de tira d'aquesto declaracioun lou dre de fairequaucarèn pèr escracha li dre e li liberta que ié soun esplica.


text:
Macromolecula
Las macromoleculas son de moleculas qu'an una massa moleculara fòrça nauta, formadas d'un grand nombre d'atòms. Se pòdon generalament descriure coma la repeticion d'una o unas paucas unitats minimalas o monomèrs, en formant los polimèrs. Sovent lo tèrme de macromolecula fa referéncia a las moleculas que pesan mai de 10 000 Da de massa atomica. Pòdon èsser tant organicas coma inorganicas, e son de granda importància dins lo camp de la bioquimia, amb las biomoleculas. Dins las moleculas organicas sinteticas se tròban los plastics.
Forman de longas cadenas que se jonhon entre elas per de fòrças de van der Waals, de ponts idrogèn o d'interaccions idrofobas e per de ligams covalentes.
En de general, s'analisan de moleculas que lo nombre d'atòms es en el fòrça pichon, eth quau cònsta d'una massa moleculara relativament pichona, per exemple la molecula de la sal comuna (NaCl) cònta solament dos atòms e sa massa moleculara relativa es de 58. Per contra, existisson fòrça classas de moleculas que possedisson una composicion fòrça mai complicada, es a dire, una granda quantitat d'atòms e una valor granda en massa moleculara; aquesta classa de compausats s'apela macromoleculas. Especificament una macromolecula a una quantitat minimala de 1000 atòms e una massa pas mens de 10 000 Da.
Menas de macromoleculas[modificar | modificar la font]
Naturalas[modificar | modificar la font]
Artificialas[modificar | modificar la font]
- Plastics
- Fibras textilas sinteticas
- Poliuretan