text:
Sofòcles
Sofòcles (en grèc: Eoφokλῆς (Sophoklễs)), nascut a Colonos (actual quartièr popular d'Atenas) en 496 o 495 ab. C. e mòrt en 406 o 405 ab. C. es un dels tres grands tragedians grècs que lor òbra es en partida coneguda, amb Esquil (526-456) e Euripides (480-406). Es subretot l'autor de cent vint-e-doas pèças (que una centena de tragedias), mas se ne coneis pas que sèt uèi. Citat coma paradigma de la tragedia par Aristòtel, subretot per l'usatge que fa del còr[1] e per sa pèça Edip rei[2], ganhèt tanben lo pus grand nombre de victòrias al concors tragic de las grandas Dionisias (dètz e uèit), e jamai foguèt darrièr.
Son teatre rompèt amb la trilogia « ligada » e aprigondiguèt los aspèctes psicologics dels personatges. Sas pèças metent en scèna d'eròis, sovent solitaris o fòragetats (Aias, Antigòna, Edip, Electra), e confrontats a de problèmas morals que venon de la situacion tragica. Comparat amb Esquil, Sofòcles met pas o pauc en scèna los dieus, qu'intervenon solament amb los oracles que lor caractèr escur engana sovent los òmes, sul mòde de l'ironia tragica.
Somari
- 1 Elements biografics
- 2 Òbras
- 3 Lo teatre de Sofòcles
- 4 Nòtas e referéncias
- 5 Vejatz tanben
Elements biografics[modificar | modificar la font]
Los detalhs de la vida de Sofòcles son coneguts, pasmens fòrça mal, mercé a una compilacion anonima[3][4], la Soda (Eoῦδa)[5] e a d'autres coma Plutarc o Atenèa[6]. Foguèt lo filh de Sofilòs e nasquèt en 496 (segon la cronica de Paros[7]) o en 495 (segon son biograf anonim[8]), a Colonos, vilatge près d'Atenas, ont situèt sa darrièra pèça Edipe a Colonos. Seguèt una fòrt bona educacion, subretot en musica, avent per mèstre lo celèbre Lampros, e en gimnastica: a setze ans, foguèt el que conduguèt lo còr del trionf de Salamina[9][10]. Contemporanèu de Pericles, Sofòcles coneguèt l'apogèu atenenc, e participèt a la vida politica: foguèt designat entre los elenotames (tresorièrs de la Liga de Delos) en 443 442, e entre los estrategias dos còps[11]. A uechanta tres ans, foguèt tanben un dels dètz conselhièrs designats aprèp lo desastre de Sicília.
La carrièra de tragedian de Sofòcles comencèt en 468. Aquela annada, la trilogia, e en particular son Triptolèm, es coronada del primièr prèmi, davant Esquil. Sofòcles foguèt lo rival d'aquel pendent dotze ans, abans qu'Euripides lo concurrencièsse a son torn a partir de 455.
Sofòcles moriguèt en 406 o 405. Foguèt lo paire de Iofon, filh de l'atenenca Nicostrata, e d'Ariston, filh de la sicioniana Toris[12]. E tanben Leostenès, Stefanos e Menecleidès[13]. Ariston es lo paire de Sofòcles lo Jove, tanben dramaturg
Òbras[modificar | modificar la font]
Sofòcles es l'autor de cent vint-e-tres tragedias[14][15], e mai de dramas satirics[16]. Fòrça son perdudas: demòran cent catòrze títols[17] e solament sèt pèças, amb los fragments importants del drama satiric Los Limièrs, trobats en 1912[18]. Sofòcles ganhèt en 468 sa primièra victòria, per la trilogia que Triptolèm, vencent Esquil. Ganhèt en tot dètz e uèit victòrias a las grandas Dionisias[19] e sièis autras a las Leneanas, per un total de vint-e-quatre victòrias, jamai egalat dins la Grècia classica[20]. Ganhèt la darrièra en 409, a uechanta sèt ans, per Filoctetes[21].
En mai de sas pèças, Sofòcles es l'autor d'òbras divèrsas, coma una òda a Erodòt[22] o, segon Plutarc, un tractat Sul còr (Πepὶ xopoῦ), ont expliquèt son pròpri estil e son evolucion[23]. On lui attribue aussi un Πaιάv (pean) [24] per Asclepiòs, que Sofòcles participèt a n'introduire lo culte.[25]
Aias[modificar | modificar la font]
Ben lèu representada vèrs 445, çò que ne fariá la pus anciana de las pèças conservadas de Sofòcles[26], Aias (Aἴaς) conta l'episòdi de la foliá d'Aias: lo guerrièr massacrèt lo bestial de l'armada en cresent d'assassinar los caps Atrides. Davant lo còr dels marins de Salamina, Aias revengut, desesperat, refusa d'èsser consolat per sa companha Tecmessa, exòrta son filh Eurisaces a l'onor e anóncia que se va purificar, se suicidant sus la scèna meteissa, solament amagat per un bartàs. Los pròches constatant sa mòrt se ploran, e Agamemnon accèpta aprèp las suplicacions de Teucros la sepultura d'Aias.
Antigòna[modificar | modificar la font]
Antigòna (ἈvtιYόvn, Antigónê) es datada amb precision de 442[27]. Per aver enterrat son fraire rebèl Polinices, tuat dins sa luta amb son fraire Eteocles, Antigòna qu'enfrangís la lei de Creon deu èsser punida de mòrt. Lo tiran refusa de cambiar sa decision malgrat los plors del còr dels aujòls de Tebas e las suplicacions de son pròpri filh Emon, promés d'Antigòna. Son los presagis de Tiresias que lo fan cambiar d'avís, mai èra tròp tard: Antigòna e Emon se tuèron l'un l'autre, e la femna del prince, Euridice, se suicidèt tanben.
Las Traquínias[modificar | modificar la font]
De datacion imprecisa mas considerada coma una de las pus ancianas tragedias de Sofòcles, Las Traquínias (Tpaxίvιaι, Trakhíniai) an per subjècte la mòrt d'Eracles. A Traquis, sa femna Deianèira (Anϊάveιpa), prevenguda per son filh Illos (Ὕλλoς) del retorn d'Eracles, mas inquieta de veire aquel davançat per la jove Iòla (Ἰόλn) que desira, aquela fa enviar per Illos una tunica banhada dins lo sang del centaure Nessos (Nέσσoς). Pensant atal de garantir l'afeccion d'Eracles, de fach lo tua. Quand apren l'eveniment, se suicida mentre que son espós arriba a Traquis e, ausent de la boca d'Illos la novèla d'aquela mòrt, aquel darrièr compren que morís per l'engana d'un mòrt, Nessos, coma o aviá predich un oracle.
Edip rei[modificar | modificar la font]
Modèl, cap d'òbra de l'ironia tragica, Edip rei (Oἰδίπouς tύpavvoς, Oidípous Týrannos) seriá anterior a 425, objècte d'una brèva citacion dins Los Acarnians (Ἀxapveῖς) d'Aristofanes, e posterior a l'epidemia atenenca de pèsta de 430-429, la pèça ne remembrarà lo sovenir[28]. A Tebas ravajada per la pèsta, Edip alara rei cèrca de conéisser l'identitat del murtrièr de Laïos (Aάϊoς), a causa de la malediccion. Lo devinaire Tiresias (Teιpeσίaς), sollicitat, apren la terribla vertat a Edip: serà murtrièr de son paire e espós de sa maire Iocasta (Ἰokάσtn), mas aquel i vei una injúria inspirada per Creon (Kpέwv) . Mas los revelaments successius venon alara refortir la revelacion, e Edip deu admetre qu'en temptant de desjogar l'oracle, en fach lo compliguèt. La pèça s'acaba amb lo suicidi de Iocasta e l'aparicion d'Edip mutilat aprèp que se crebèt los uèlhs, lo visatge ensagnosit, reclamant l'exili.
Electra[modificar | modificar la font]
La question de l'anterioritat entre l’Electra de Sofòcles (Ἠλέktpa, Êléktra) e la d'Euripides demòra dubèrta[29][30]. Sul tèma de Los Coefores (Xonφόpeς) d'Esquil (e conservant lo còr de las femnas joves), Sofòcles descriu lo retorn a Micenas d'Orestes (Ὀpέσtnς), venjador de son paire Agamemnon (ἈYauέuvwv). Torna veire sa sòrre Electra, que son totjorn mai desesperava son retour e projectava se venjar d'esperela. La scèna de reconeissença interven dins lo darrièr episòdi e lo murtre de Clitemnestra (Kλutaιuvήσtpa), e aquel d'Egistos (AἴYισθoς), son complits dins l'exodos (darrièra partida de la pèça).
Filoctetes[modificar | modificar la font]
Precisament datada de 409, los Filoctetes (Φιλoktήtnς, Philoktḗtēs) ganhèt aquel an lo primièr prèmi[31]. Mandat per Ulisses per tornar menar a Tròia Filoctetes, ferit e abandonat alara per el e los Atridas sus una illa desèrta, amb son arc, lo jove Neoptolemos (Neoπtόλeuoς), filh d'Aquiles, es confrontat a una causida morala delicada. Sa mission es indispensabla segon l'oracle, mas lo jovent pòt pas se resòlvre a traïr l'infortunat. Neoptolemos rend l'arc aprèp l'aver raubat, e tempta d'utilizar la persuasion onèsta; mas Filoctetes testut refusa de seguir e de perdonar als Atridas, pasmens que li foguèt assegurat que seriá curat a Tròia. Es l'aparicion d'Eracles que salva la situacion e fa cambiar d'avís Filoctetes.
Edip a Colonos[modificar | modificar la font]
Pèça jogada a títol postum en 401 dirigida pel seu pichon filh, Sofòcles le Jove, e primièr prèmi aquel an[32], Edip a Colonos (Oἰδίπouς ἐπὶ Koλwvῷ Oidípous epì Kolônỗi) descriu l'arribada del faidit, cec e maudit, a Colonos, prèp d'Atenas. Foragetat, podent comptar solament sus sas filhas Antigona e Ismèna, (ἈvtιYόvn e Ἰσuήvn) s'esfòrça de se disculpar dels crimes qu'es acusat. Edip deu tanben defendre sa libertat fàcia a sos filhs: Creon (Kpέwv), mandat per Eteocles (Eteokλής), ven per lo prendre el e las filhas, mas l'ajuda preciosa de Tesèu (Θnσeύς), rei d'Atenas, los salva. Puèi es Polinices (Πoλuveίknς) que ven demandar son sosten per la guèrra dels sèt que se prepara. Fòragetant sos filhs, Edip se prepara a morir: acompanhat de Tesèu, desapareis en un luòc secret en prometent sa proteccion a Atenas. A l'apèl dels dieus, lo maudit es elevat al reng dels eròis.
Los Limièrs[modificar | modificar la font]
De fragments de Los Limièrs (Ἰxveutaί, Ikhneutaí) foguèron descobèrts en Egipte en 1912[33]. Representan una mitat. Los critèris estilistics e metrics fan que Los Limièrs datan probablament d'abans 440[34].
Los fragments permeton de ne reconstituir lo resumit. Lo subjècte es lo meteis qu'aquel de l’Imnes omerics a Ermes, es a dire la raubariá dels tropèls d'Apollon per Ermès novèl nascut. La pèça comença pel planh d'Apollon, que lo còr del satires prepausa d'ajudar contra la promessa d'èsser liberats de l'esclavatge. Las pesadas los conduson a la balma de la ninfa Cillèna (Kuλλήvn), que velha sus l'enfant. La fin del drama deuriá presentar la reconciliacion entre Apollon e Ermés mercé a la lira d'aquel[35].
Pèças perdudas[modificar | modificar la font]
Sus las cent vint-e-tres pèças escritas per Sofòcles se coneis cent catòrze títols[36].
Lo teatre de Sofòcles[modificar | modificar la font]
Aspèctes formals[modificar | modificar la font]
L'innovacion mai remarcabla de Sofòcles, se se compara son òbra a la Esquil, es l'abandon de la tragedia « ligada », perque amb çò que sabèm compausèt pas una[38]. Aquel cambiament accentua los enjòcs individuals, l'analisi psicologica[39], a l'escala d'una pèça, al delà de las decisions divinas e las malediccions pertocant los òmes sus plusors generacions.
A aquela evolucion correspond tanben amb la creacion d'un tresen actor (tritagonista), atribuida a Sofòcles per Aristòtel (coma tanben l'utilizacion del decòr) : « Amb Sofòcles, aguèt tres actors e de decòrs pintats sus la scèna[40] ». Aquela innovacion, que permet d'enriquir las interaccions e oposicions entre los personatges[41], e a tanben per consequéncia de reduire significativament la part del còr dins lo debanar de la tragedia. L'exemple del títol de la pèça sul retorn d'Orestes es parlant: alara qu'Esquil met en abans lo còr (Los Coefòres), la sòrre d'Orestes passa al primièr plan per Sofòcles: la tragedia pren lo nom de l'eroïna, Electra, e los eròis coma ela donan lor nom a totas las pèças conservadas de Sofòcles, levat una (Las Traquínias).
La tension morala[modificar | modificar la font]
Levat las doas pèças de Sofòcles consacradas a Edip (ont l'obstinacion del eròis a pas de justificacion morala, e concernís pas una oposicion de valors[42]), lo primièr punt comun entre las pèças conservadas es la plaça centrala ocupada pels enjòcs morals jos forma de causida[43]. Antigòna es l'exemple pus frapant, per l'oposicion entre plusors « cobles de devèrs » que recensèt Jacqueline de Romilly[44]: familha e Estat, umanitat e autoritat, religion e respècte de las leis. Coma o remarca Jean-Pierre Vernant, lo conflicte se resumís pas a aquel de la lei dels òmes e de la lei divina, « opausa pas la pura religion [...] a l'irreligion complèta, mas dos tipes diferents de religiositat: d'una banda, una religion familiala, purament privada, [...] de l'autra, una religion publica ont los dieus tutelars de la ciutat tendon finalament a se confondre amb las valors suprèmas de l'Estat[45] ». Lo tòrt d'Antigòna es de privilegiar una religiositat a respècte de l'autra, la « Dice (Aίkn) dels mòrts » a la « dice celèsta »[46].
L'autre grand exemple es Electra: lo murtre de Clitemnestra e d'Egistos interven a la darrièra fin de la tragedia, que desvolopa subretot la psicologia de l'eroïna, e lo tèma de la venjança del paire a travèrs lo murtre de la maire[47].
Las oposicions del meteis òrdre travèrsan las tres autras pèças consideradas. Dins Aias, pel contrast entre l'eròi inflexible dins sa concepcion de l'onor e los plors fidèls de Tecmessa, puèi per l'enjòc de la reabilitacion de l'eròi per Agamemnon, fin finala per l'oposicion entre la moderacion d'Ulisses e l'orguèlh d'Aias; dins Las Traquínias, pel contrast entre Eracles e sa femna, Deianèira de caractèr somés, e mai entre Aias e Tecmessa[48]. Fin finala, lo Filoctetes es tot entièr consacrat al dilemna de Neoptolemos, del qual Ulisses reclama al nom de l'interès dels Grècs lo vòl de l'arc de Filoctetes, ferit e aflaquit. L'eròi se refusa a la fin a tota compromission : « L'onestetat aquí val fòrça melhor que l'agilitat[49]. »
Lo ròtle dels dieus[modificar | modificar la font]
Alara que pesan de tot lor pes sul teatre d'Esquil, los dieus an un ròtle fòrça diferent per Sofòcles. Son mai alunhats dels eveniments : « lo clima de sas pèças banha pas mai dins lo ritualisme religiós de las originas del teatre[50]. » Levat Atena al començament d’Aias, los dieus apareisson pas dins las pèças conservadas. Mas aquela distància a per consequéncia de soslinhar lo contrast entre lo monde dels òmes, qu'evoluan sus la scèna, e lo dels dieus, coma o soslinha lo còr d’Antigòna[51] o aquel d’Edip rei[52][53]. Al contrari, Sofòcles qualifica l'òme d'« efemèr[54] » e soslinha son sòrt derisòri davant lo temps que passa[55] : coma o cantan los marins del còr d’Aias, « I a pas res qu'esface lo temps tot poderós[56]. »
E la distància atal establida empacha pas l'intervencion divina. Solament aquela interven per d'oracles e lo teatre de Sofòcles pòrta pas mai sus la « justícia divina » coma per Esquil, mas sul sens d'aqueles oracles, que son lo sol indici que los òmes dispausan de la decision divina[57]. Al començament de las Traquínias, Deianaire anóncia l'oracle que concernís Eracles: « Se trobarà aquí lo tèrme de sa vida, ont trionfarà e dempuei alara par jamai passarà dins lo calme lo rèsta de sos jorns[58] »; dins Aias, lo presagi de Calchas es raportat pel messatgièr, la colèra d'Atena deu perseguir l'eròi qu'« un sol jorn »: « subreviu pasmens a aquel jorn, benlèu lo salvarem, amb l'ajuda de qualque dieu[59] ». Segon los mots d'Eracles, Filoctetes pòt èsser garit a Tròia solament: mas va i arribar[60]? Coma se pòt veire, los oracles son sovent imprecís, escurs, « daissan doncas plaça a l'esperança e a l'error[61]. » A vegadas, es la comparason entre mai d'un oracles que dona la solucion, coma o constata Eracles al moment de morir: coma se foguèt profetizat a son paire, morís pel fach d'un mòrt, Nessos, que lo baume mortal foguèt aplicat per Deianaire sus sa tunica[62]. Per aquela plaça daissada a l'error arriban la suspresa e la peripecia, mas subretot l'espectacle del destin de l'òme se jogant: « tota la dramaturgia de Sofòcles repausa sus l'idèa que l'òme es lo joguet de çò que se poiriá nomenar l'ironia del sòrt[63] », una « ironia tragica, que son sens s'inscriu en clar jos los uèlhs dels espectators, alara que los personatges ne distinguisson pas totjorn lo sens[64] », e pròpri a Sofòcles. Aquela ironia que fa de Deianaire l'instrument de la mòrt d'Eracles, que fa intervenir la mòrt aprèp los cants d'esper e de jòia del còr dins Las Traquínias [65], dins Aias[66], dins Antigòna[67]. Per Esquil[68] o Euripides[69], l'ironia tragica pòt far d'un personatge lo candid d'un autre, mas per Sofòcles los òmes s'enganan pas entre eles, levat escassas excepcions.
Aquela distància e aquela ironia tragica tròban lor illustracion mai abotida dins Edip rei, « cèrca tragica » d'Edip qu'apren çò qu'es, es a dire murtrièr de son paire e espós de sa maire, e que, avent tot fach per fugir l'oracle prononciat contra el, lo realizèt dins l'ignorància complèta de la portada de sos actes. La portada religiosa d'aquela perfeccion de l'ironia, particularament dins Edip rei, deu pasmens pas èsser considerada coma lo fach de dieus crusèls o indiferents (Edip ven lo protegit dels dieus dins Edip a Colonos[70]). Pel piós Sofòcles, « los òmes an pas de comprendre, mas d'adorar[71]. » Creon, Edip o Iocasta pagan lor manca de respècte dels devinaires e dels oracles, la tragedia es lo fach de l'error dels òmes.
L'eròi sofoclesan[modificar | modificar la font]
Alara, se pòt rapelar que l'òme es al centre del teatre de Sofòcles, coma o atèstan las evolucions formalas. L'eròi dona generalament son nom a la pèça e se tròba en oposicion a d'autres personatges: es aquò meteis que definís son estatut d'eròi, son « isolament progressiu de tota ajuda e de tot sosten umans[72]. » Antigòna envita en primièr sa sorre a una accion conjunta, mas lo refús d'Ismena l'enfèrra dins lo reget de tota assisténcia, atal quand s'agís per Ismena de se jónher a aquela davant la colèra de Creon: « as pas volgut, tu, me seguir, e ai pas, ieu, associat tu a mon acte[73] ». Antigòna es doncas alara sola, « sens amics, sens espós[74] ». Lo còr constatant son acte la crei fòla[75], d'una foliá comparabla a aquela d'Aias al començament de sa tragedia: malgrat lo còr del marins, malgrat Tecmessos e son filh, refusa tot consolament, « fa paréisser dins son còr la solitud[76] », e la pèça s'articula a l'entorn de la scèna ela meteissa solitària de son monològ e de son suicidi. Los adieus d'Aias son efectuats sens pas degun per los entendre, e se donan a pas cap d'òme mas al Solelh, a Salamina, a Atenas, al païsatge troian[77].
Aqueles elements existisson dins Electra: fòragetada per sa familha e per lo còr, sa solitud culmina quand crei Orestes mòrt e que, coma dins Antigòna, sa sòrre Crisotemis li refusa son ajuda. Alara Electra pren sa decision : « E ben ! soi ieu que, de ma man e tota sola, acabarai l'entrepresa[78]. » Coma o nòta Jacqueline de Romilly, es doncas de la solitud que nais l'estatut eroïc[79]. Filoctetes fin finala es sol, abandonat, e a pas mai que son arc que Neoptolemos ven lo ne privar.
Es encara un còp dins Edip que Sofòcles tròba la melhora aplicacion d'aquelas causidas. Dins Edip a Colonos, l'eròi es un vagabond cec, fòragetat per sos filhs e fugit dels òmes. Una solitud de fach (agravada pendent de la pèça per Creon, que priva Edip de sas filhas), ont s'apond una solitud morala, Edip afirmant atal mai d'un còp d'aver subit fòrça mai que comés sos actes[80]. Sofòcles càmbia pas fondamentalament aquela solitud: Edip morís sol e sens testimònis, demòra en marge[81]. Mas aquela solitud ven un signe de superioritat, de privilègi divin[82]. « Es coma los eròis de las autres tragedias, un èsser a despart. Mas es un pauc mai que los autres: es a despart dels òmes[83]. »
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Aristòtel, Poetica (XVIII), 1456a 26
- ↑ Tragedia pus sovent citada dins la Poetica
- ↑ la Soda, una enciclopedia grèga de la fin del sègle IX
- ↑ La Soda (Eoῦδa) Bίoς Eoφokλέouς, ed. Westermann in Vitarum Scriptores Graeci Minores, Brunswick, 1845, pp. 126-132 legir en linha. Aquel obratge se referís a d'escrits perduts de Doris de Samos, Ister, Aristoxèna, Neanta, Satiros e mai.
- ↑ « Eoφokλῆς », Adler sigma,815 legir en linha
- ↑ Smith lire en ligne
- ↑ Cronica de Paros, 56 legir en linha
- ↑ id: La Souda
- ↑ Atenèa I, 20, f
- ↑ La Soda
- ↑ id: La Soda
- ↑ id: La Soda
- ↑ id: soda
- ↑ id: soda
- ↑ Romilly 1970, p. 82-91
- ↑ Romilly 1980, p. 87
- ↑ Demont & Lebeau, p. 97
- ↑ Romilly
- ↑ Inscriptiones Graecae II², 2325, I, col. 1, l.5 legir en linha
- ↑ id: La Soda
- ↑ id: Romilly
- ↑ Romilly
- ↑ Demont & Lebeau, p. 99
- ↑ cant collectiu e solemne
- ↑ Romilly
- ↑ Demont & Lebeau, p. 100
- ↑ Romilly
- ↑ Demont & Lebeau, p. 104
- ↑ Romilly 1980, p. 89
- ↑ Demont & Lebeau, p. 106
- ↑ Romilly
- ↑ Demont & Lebeau, p. 108
- ↑ Romilly
- ↑ Demont & Lebeau, p. 110-111
- ↑ Demont & Lebeau
- ↑ Demont & Lebeau, p. 97
- ↑ De fragments dels Epigòns foguèron descobèrts en abril de 2005 per d'ellenistas de l’Universitat d'Oxford. La tragedia raconta lo sètge de Tebas. Matthew Murray, « Newly Readable Oxyrhynchus Papyri Reveal Works by Sophocles, Lucian, and Others », Theatermania, 18 d'avril de 2005.
- ↑ Demont & Lebeau, 111
- ↑ Romilly 1970, p. 37-39
- ↑ Poetica (IV, 14), 1449a, trad. Michel Magnien, LGF, 1990
- ↑ Romilly
- ↑ Jean-Pierre Vernant, « Ambiguïté et renversement. Sur la structure énigmatique d'Œdipe-roi », Vernant & Vidal-Naquet, I, p. 104
- ↑ Romilly
- ↑ Romilly 1970, p. 84
- ↑ Jean-Pierre Vernant
- ↑ Jean-Pierre Vernant, « Tensions et ambiguïtés dans la tragédie grecque », Vernant & Vidal-Naquet, I, p. 33
- ↑ Romilly
- ↑ Romilly
- ↑ V. 1246, trad. Paul Mazon
- ↑ Baldry, p. 136
- ↑ « Insensible a l'edat e al temps, demòras lo mèstre absolut de l'Olimp de l'esbleugissenta clartat » (v. 609-610, trad. Paul Mazon)
- ↑ « A! faga lo Destin que totjorn consèrvi la santa puretat dins totes los meus mots, dins totes los meus actes. Las leis que los comandan sèson dins las nautors: nasquèron dins l'etèr celèst, e l'Olimp es lor sol paire; pas cap d'èsser mortal lor donèt lo jorn; jamai l'oblit los endormirà: un dieu poderós es en aquela, un dieu que vielhís pas. » (v. 863-971, trad. Paul Mazon)
- ↑ Romilly 1970, p. 97-113
- ↑ Aias, 399 ; Antigòna, 790
- ↑ Las Traquínias, 126-135 ; Antigòna, 1155-1160 ; Edip rei, 1186-1192
- ↑ V. 713, trad. Paul Mazon
- ↑ Romilly
- ↑ V. 166-168, trad. Paul Mazon
- ↑ V. 747-782, trad. Paul Mazon
- ↑ V. 1014-1015
- ↑ Romilly
- ↑ V. 1159-1163
- ↑ Romilly 1970, p.102
- ↑ Romilly 1970, p. 104
- ↑ V. 633-662
- ↑ V. 692-717
- ↑ V. 1140-1152
- ↑ Agamemnon, v. 973-974
- ↑ Ecuba, v. 1021-1022
- ↑ Romilly
- ↑ Romilly 1970, p. 112
- ↑ Romilly 1970, p. 91-97
- ↑ V. 539, trad. Paul Mazon
- ↑ V. 876, trad. Paul Mazon
- ↑ V. 383
- ↑ V. 614, trad. Paul Mazon
- ↑ V. 855-864
- ↑ V. 1019-1020, trad. Paul mazon
- ↑ Romilly
- ↑ V. 267-273, 538-539, 964, 977, 987
- ↑ Pierre Vidal-Naquet, « Œdipe entre deux cités », Vernant & Vidal Naquet, II, p. 204
- ↑ Romilly
- ↑ Romilly 1970, p. 97
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Bibliografia[modificar | modificar la font]
- Fonts
- (fr)Aristote, Poétique
- Bίoς Eoφokλέouς, éd. Westermann in Vitarum Scriptores Graeci Minores, Brunswick, 1845, pp. 126-132 lire en ligne
- Suidas, « Eoφokλῆς », Adler sigma, 815 lire en ligne
- Estudis sus Sofòcles
- (it) Vincenzo di Benedetto, Sofocle, Florence, La Nuova Italia, 1983
- Gabriel Germain, Sophocle, Paris, Le Seuil, 1969
- (de) Karl Reinhardt, Sophokles, Berlin, 1933, 2en éd., Francfort, 1941, (fr) trad. française, Sophocle, Paris, Minuit, 1971, (en) trad. anglaise, Sophocles, Oxford, 1979
- Jacques Jouanna, Sophocle, Paris, Fayard, 2007
- Gilberte Ronnet, Sophocle poète tragique, Paris, De Boccard, 1969
- William Smith, article « Sophocle » du Dictionnaire des auteurs grecs et latins, 1844-1880, trad. Caroline Carrat lire en ligne
- Obratges generals
- (en) Harold Caparne Baldry, The Greek Tragic Theatre, Cambridge University Press, 1951, (fr) trad. en français : Le Théâtre tragique des Grecs, Paris, Maspero/La Découverte, 1975, éd. revue et corrigée Presses Pocket, coll. « Agora », 1985
- Paul Demont et Anne Lebeau, Introduction au théâtre grec antique, Livre de Poche, coll. « Références », Paris, 1996
- Jacqueline de Romilly, La Tragédie grecque, PUF, 1970, 8en éd., coll. « Quadrige », 2006
- Jacqueline de Romilly, Précis de littérature grecque, PUF, 1980, 2en éd., coll. « Quadrige », 2007
- Jean-Pierre Vernant et Pierre Vidal-Naquet, Mythe et tragédie en Grèce ancienne (2 vol.), Maspero, 1972, rééd. La Découverte, coll. « La Découverte/Poche », 1986, 1995, 2001


c: text/html

text:
Omar Sívori
Enrique Omar Sívori (Buenos Aires, lo 2 d'octobre de 1935 e lo 17 de heurèr de 2005) mei conegut com Omar Sívori que ho un fotbolaire argentin tanben naturalizat italian qui comencè la soa carrièra dab River Plate (1952 - 1957) abans de passar a la Juventus de Turin (1957 - 1965).
Que joguè dens las seleccions nacionaus deus sons dus país.
En 1961 qu'arrecebó lo Ballon d'Or de la revista francesa France Football.
Qu'acabè la soa carrièra dens lo SSC Naples en 1969.
Que's morí a Buenos Aires dens lo quartièr nadau de San Nicolás d'un cancer.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Estatua criselefantina de Zeus olimpian
L'Estatua criselefantina de Zeus olimpian, talhada pel famós escultor classic Fidias (sègle V abC) cap al 435 abC, dins la Grècia antica, es considerada tradicionalament una de las Sèt Meravilhas del Monde. En 394, aprèp que demorèt qualques 800 ans a Olimpia, foguèt transportada a Constantinòble (actuala Istambol), capitala de l'Empèri Bizantin. Los istorians creson que, poiriá èsser estada destruida dins un incendi.
Istòria[modificar | modificar la font]
L'estatua asseguda de Zèus, dieu suprèm del Panteon grèc, ocupava tota la largor de la nau del temple erigit per l'albergar. Segon de fonts contemporanèas, avián una auçada de qualques 12 mètres. « Sembla que Zèus se s'aviá auçat », diguèt lo geograf Estrabon al començament del sègle I abC, « auriá daissat lo temple sens teulat ». Amb la man drecha sosteniá una estatueta de Victòria de Samotràcia e amb l'esquèrra un sceptre coronat amb una agla. Zèus foguèt talhat en ivòri (tecnicament, l'ivòri es banhada per que venga mai malleable) e assegut en un magnific tròn de fusta de cèdre, incrustat d'ivòri, aur, ebèn e pèira precioses. Dins la man drecha de Zèus i aviá una pichona estatua de la Victòria de Samotràcia, la divesa de la victòria, e a l'esquèrra un sceptre brilhant ont repausava un agla. Los visitants coma lo general roman Luci Emili, vencedor suls macedonians, presentavan sos respèctes a la majestat divina e l'esplendor que Fidias desenhèt.
La descobèrta majora sus aquela maravelha benlèu se faguèt an 1958 amb la trobalha del telhar ont foguèt creada l'estatua. Aquò permetèt als arqueològs de tornar crear l'anatomia d'aquela magnifica òbra.


text:
Aubermesnil-aux-Érables
Aubermesnil-aux-Érables es una comuna francesa, situada dins lo departament de la Sèina Maritima e la region de la Nauta Normandia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comuna de la Dintre Bray e Picardie (o país del Talou) situada en lo costat de Blangy-sus-Bresle.
Situat en una vallée, lo vilatge es la font de la Yères.
Los qualqu'uns caserius se tròban enclavés, mai o mens, en la Bòsc d'Agut.
Commune de l'Entre Bray et Picardie (ou pays du Talou) située dans le canton de Blangy-sur-Bresle.
Situé dans une vallée, le village est la source de l'Yères.
Les quelques hameaux se trouvent enclavés, plus ou moins, dans la Forêt d'Eu.
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Çò En determinant "a los-Érables" a #èsser apondi en 1969 pel cònsol de l'epòca, Raymond Modard.
Le déterminant "aux-Érables" a été ajouté en 1969 par le maire de l'époque, Raymond Modard.


text:
Categoria:Modèl arts
Utilizacion[modificar | modificar la font]
Aquesta categoria a per vocacion d'amassar totes los modèls relatius a las arts.
Categorizacion[modificar | modificar la font]
Aquesta categoria recampa de messatges qu'an vocacion a demorar ligats a la pagina de modèl (ex: modèl d'esbòs). Mercé de seguir la procedura seguenta per las categorizar.
Copiatz-empegatz aqueste còde en bas de la pagina del modèl en indicant lo nom de classament (en defugissent d'inserir un saut de linha abans):
-
- [[Categoria:Modèl arts|Nom (sens accent) jolqual lo modèl serà classat]]
-
Soscategorias
Aquesta categoria dispausa de 6 soscategorias, sus un total de 6.
- Paleta de navigacion arts (1 C, 1 P)
B
- ► Modèl Benda dessenhada (3 P)
C
- ► Modèl cinèma (5 P)
L
- Modèl literatura (1 C, 5 P)
M
- Modèl musica (3 C, 8 P)
P
- Ligam portal art (1 C, 5 P)
Articles dins la categoria « Modèl arts »
Aquesta categoria conten los 2 articles seguents.


text:
Bourg-le-Roi
Bourg-le-Roi es una comuna francesa, situada dins lo departament de Sarthe e la region dels Païses de Léger.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
La municipalitat a situat al nòrd de la Sarthe, a 45 quilomètres del Mans, 12 quilomètres de Alençon e 4 quilomètres a l'èst de la rota nacionala 138.
La commune est située au nord de la Sarthe, à 45 kilomètres du Mans, 12 kilomètres d'Alençon et 4 kilomètres à l’est de la route nationale 138.
Istòria[modificar | modificar la font]
Lo vilatge a mencionat per las primièras fes en los tèxtes en 1154. Es un domeni del capítol cathédral de las Mans #que sembla existir al començament de la Modèl:S-, malgrat que qualques tessons en remontant a la nautor Mièja Edat an #èsser descobèrts en lo cementèri. A las fes pòbli e comuna, aquel ancià cap de-luòc de costat es intégralement compreses en una enceinte de muralles #que ne demòra d'importants vestigis al nòrd e al sud. Lo caractèr fortificat a egalament a doas oras pòrtas medievalas de la vila. L'abitat es sustot compausat d'ostals ancians rénovées, al mièg de jardins arborés. L'ensems del luòc a #èsser inscrich a l'inventari suplementari dels monuments istorics.
Le village est mentionné pour la première fois dans les textes en 1154. C'est un domaine du chapitre cathédral du Mans qui semble exister au début du Modèl:S-, même si quelques tessons remontant au haut Moyen Âge ont été découverts dans le cimetière. À la fois village et commune, cet ancien chef-lieu de canton est intégralement compris dans une enceinte de murailles dont il reste d'importants vestiges au nord et au sud. Le caractère fortifié tient également aux deux portes médiévales de la ville. L'habitat est surtout composé de maisons anciennes rénovées, au milieu de jardins arborés. L'ensemble du site a été inscrit à l'inventaire supplémentaire des monuments historiques.


text:
1274
Aquesta pagina concernís l'an 1274 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Africa[modificar | modificar la font]
Etiopia[modificar | modificar la font]
Aprofichant sei relacions bònas ambé lo sobeiran d'Iemèn, lo negus Yekuno Amlak demandèt au sultan dau Caire la nominacion d'un evesque novèu per la Glèisa Etiopiana. Dins aquò, maugrat l'ajuda d'Iemèn, lo sultan refusèt car Etiopia èra en guèrra còntra lo sultanat musulman d'Ifat.
Arts[modificar | modificar la font]
Sciéncias e tecnicas[modificar | modificar la font]
Armament[modificar | modificar la font]
Premiera mencion de l'utilizacion d'un canon (en China).


text:
Senlisse
Senlisse es una comuna francesa, situada dins lo departament d'Yvelines e la region d'Illa de França.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Final Modèl:XVIe s començament Modèl:XVIIe s, a fach estat d'un fief e d'un senhor del Tribunal-Senlisse, en dependent de la châtellenie de Beaurain.
Lo domeni es de contunh aquerit per Claude de Lorraine, pòrti de Chevreuse pendent lo regna de Louis XIII e ven, en 1739, proprietat de Charles Louis d'Albert, pòrti de Luynes.
En 1842, lo pòrti de Luynes Aunorat Théodoric d'Albert dòta la municipalitat d'una comuna e d'una escòla (doas bastissas accolés) seguit d'una cantine.
Fin Modèl:XVIe s début Modèl:XVIIe s, il est fait état d'un fief et d'un seigneur de la Cour-Senlisse, dépendant de la châtellenie de Beaurain.
Le domaine est ensuite acquis par Claude de Lorraine, duc de Chevreuse durant le règne de Louis XIII et devient, en 1739, propriété de Charles Louis d'Albert, duc de Luynes.
En 1842, le duc de Luynes Honoré Théodoric d'Albert dote la commune d'une mairie et d'une école (deux bâtiments accolés) suivi d'une cantine.


text:
Corbara
Corbara es una comuna corsa, situada dins lo departament de Nauta Corsega e la region de Corsega.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Acorbaissèsse es una municipalitat del littoral balanin. Fasiá partida de la piève de Aregnu venguda pieve de Sant'Angelo[1] fins a la Revolucion. Es la una dels sièis comunas del costat de l'Isla-Rousse o conca de vida de l'Isla-Rousse #que compren los autres comunas de L'Isla-Rousse, Acorbaissèsse, Monticello, Pigna, e Santa-Reparata-di-Balagna.
Corbara est une commune du littoral balanin. Elle faisait partie de la piève d'Aregnu devenue pieve de Sant'Angelo[1] jusqu'à la Révolution. Elle est l'une des six communes du canton de L'Île-Rousse ou bassin de vie de L'Île-Rousse qui comprend les autres communes de L'Île-Rousse, Corbara, Monticello, Pigna, et Santa-Reparata-di-Balagna.
Acorbaissèsse a #èsser fondat en 816 per Guido de Sabellis.
Guido De Sabellis es lo un dels 4 princes romains exilés en las armadas de Charlemagne pel pape Léon III e que lo sieu successor, lo pape Etienne IV #enviar al cap d'un còrs expéditionnaire per liberar lo reialme de Corsega alavetz jol joug dels Sarrasins. Vencedor, la província de Balagne lududes i aguèt ofrit en recompensa. Guido De Sabellis #far bastir a la reünion d'un mont #que prendrà lo nom de mont de Guido, un castel en dominant la mar. Mai tard, los sieus fils Jacopino édifia lo Puja Dessús Sant'Angelo vesin un autre castel #que las ruïnes ne son totjorn visiblas a lo-dessus del coan d'Acorbaissèsse. A Modèl:La s- sègle un autre castel i aguèt bastit pel comte Manonne, descendent de la familha de Guido de Sabellis, al luòc-dich U Fòrta ont se tròba l'actuala capèla La nòstra-Madama dels Sèt Dolors. Lo endroit es encara trucada U Fo. En se metent jos la proteccion del senhor, de las gents #venir s'establir sus las pendentas del Mont de Guido, al luòc-dich Di a curbaghja aital @dénommer per la preséncia de corbs. Aquela appellation seriá a l'origina del nom d'Acorbaissèsse #qu'a considerat, per #çò que precedís, èsser la capitala istorica de la Balagne.
Corbara a été fondé en 816 par Guido de Sabellis.
Guido de Sabellis est l'un des 4 princes romains exilés dans les armées de Charlemagne par le pape Léon III et que son successeur, le pape Etienne IV envoya à la tête d'un corps expéditionnaire pour libérer le royaume de Corse alors sous le joug des Sarrasins. Vainqueur, la province de Balagne lui fut offerte en récompense. Guido de Sabellis fit construire au sommet d'un mont qui prendra le nom de mont de Guido, un castel dominant la mer. Plus tard, son fils Jacopino édifia sur le Monte Sant'Angelo voisin un autre castel dont les ruines sont toujours visibles au-dessus du couvent de Corbara. Au Modèl:S- siècle un autre castel fut construit par le comte Manonne, descendant de la famille de Guido de Sabellis, au lieu-dit U Forte où se trouve l'actuelle chapelle Notre-Dame des Sept Douleurs. L'endroit est encore appelé U Fo. Se mettant sous la protection du seigneur, des gens vinrent s'établir sur les pentes du Mont de Guido, au lieu-dit Di a curbaghja ainsi dénommé par la présence de corbeaux. Cette appellation serait à l'origine du nom de Corbara qui est considéré, par ce qui précède, être la capitale historique de la Balagne.
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ 1,0 1,1 ADECEC - CORSEGA : Eléments per un diccionari dels quites noms Error de citacion : Invalid
tag; name "ADECEC" defined multiple times with different content


text:
Fòca
fòca comun (Phoca vitulina)
Lo mot fòca es generalament utilizat dins lo lengatge corrent per totes los mamifèrs marins carnivòrs constituissent la familha dels focids, qu'apartenon a l'òrdre dels pinnipèdes.
La fòca comuna es un mamifèr carnivòr que fa partida de la familha dels focids. Un mascle mesura en mejana una talha de 1,55 m amb un pes de 90 kg. Per las femèlas, la talha mejana es de 1,45 m amb un pes de 70 kg.
Viu dins las aigas temperadas e subarticas. En ivèrn, viu sus la banquisa.
Caracteristicas[modificar | modificar la font]
D'una longor de 1 a 6 m, segon las espècias, las fòcas an lo còs fusifòrme. Lors membres anteriors, cortets, son transformats en paletas natatòrias. Los membres posteriors que se pòdon pas replegar jol ventre determinan lo mòde de locomocion : a tèrra o sul glaç, las fòcas progressan per reptacion en s'ajudant de lors dos membres anteriors (alara que los autres pinnipèdes, otarias e mòrsas, se servisson de lors quatre membres) ; en mar, godilhan. Las fòcas son carnivòras e lor alimentacion se compausa essencialament de peisses costièrs.
Visualament, la fòca se diferencia aisidament de sa cosina l'otaria :
- abséncia de pavalhon al nivèl de l'aurelha, se nòta just la preséncia del conduch auditiu
- la propulsion es assegurada per las nadarèlas posterioras dins un movement similar a lo de la granhòta, o per un movement de godilha
- la direccion es assegurada per las nadarèlas anterioras
Qualques espècias de diferentas sosfamilhas[modificar | modificar la font]
Los monaquins, es a dire las fòcas monjas, son infeodadas a las mars tropicalas e subtropicalas. Monachus monachus es la sola espècia de fòca presenta en Mediterranèa, ont es venguda fòrt rara. Los lobodontins, encara apelats, del fach de lor reparticion geografica, fòcas antarticas, son representadas per la fòca de Weddel (Leptonychotes weddelli), que viu en general en solitari, mas se rassembla en massa sus las còstas rocosas al moment de la reproduccion ; la fòca crancièr (Lobodon carcinophaga), que sas caninas longas e finas servisson mens a trissar las carapaces duras dels pichons crustacèus que se ne noirís qu'a filtrar l'aiga per reténer aquestes organismes flotejants ; lo leopard de mar (Hydrurga leptonyx), que son pes pòt aténher 400 kg e que deu son nom tant a las pigalhas de sa forradura coma a sa ferocitat envèrs los manpòts e las fòcas d'autras espècias ; enfin, la fòca de Ross (Ommatophoca rossii), verdenca sus l'esquina, raiada de jaune suls flancs, que pais las algas e ingerís los invertebrats dels fonses oceanics.
Los eistoforins, o fòcas de cresta, se caracterizan per un organ erectil, formant una mena de trompa o de cresta, sul cap dels mascles. Los elefants de mar del sud (Mirounga leonina), los mai grands e mai poderoses, en son los especimèns pus tipics. Alara que se trobavan autres còps sus totas las còstas e las illas subantarticas, subsistisson pas mai, uèi, que suls ribatges de qualques illas (Saint-Paul, Kerguelen...), ont forman, al moment de la reproduccion, d'arèms populoses. Quant a lors pròches parents, los elefants de mar del nòrd (Mirounga angustirostris), son encara mens nombroses. Las mesuras de proteccion que son estadas presas an permés çaquelà de far remontar los efectius d'aquestas doas espècias. Las joves fòcas de capuchon (Cystophora cristata), de las regions circumpolaras, son nomenadas atal en rason de la preséncia sul cap d'una « casqueta » que se pòt coflar quand l'animal es excitat.
Los focins, enfin, son de fòcas articas. La fòca marbrenca (Phoca hispida), o fòca anelada, abitant de las còstas situadas a la periferia de la calòta glaciara artica, viu en ivèrn jol glaç, dins laquala manten una dobertura per alenar. Representava autres còps la noiridura essenciala de las popladas costièras de l'Artic. La fòca barbuda (Erignathus barbatus) es, aprèp l'elefant de mar, la mai granda de las fòcas (pòt despassar 3,50 m) de long. Aqueste animal a de mors semblablas a las de l'espècia precedenta. La fòca de Groenlàndia, o fòca de sèla (Pagophilus groenlandicus), se destria per las doas pigalhas negras largas que convergisson dorsalament al nivèl de sas espatlas. Recentament l'opinion internacionala a exprimit son indignacion a prepaus del chaple dels novèls nascuts d'aquesta espècia. La fòca grisa (Halichoerus grypus) viu sus las còstas de l'Atlantic Nòrd. Enfin, la fòca vedèla marina, o vedèl marin (Phoca vitulina), que sa color varia del grisenc al gris brun escur, sejorna sus las plajas de sabla bordejant las aigas pauc pregondas. Viu dins lo nòrd d'Euròpa, en Canadà e sus las còstas del Pacific Nòrd.


text:
Clima
Lo clima correspònd a l'ensemble de la distribucion estatistica dei condicions atmosfericas dins una region donada pendent un periòde donat. Se diferencia de la meteorologia que designa l'estudi dei fenomèns atmosferics a tèrme cort. L'estudi dau clima es dich climatologia. Utiliza principalament d'otís coma de mesuras estatisticas mensualas o annalas o la frequéncia dei donadas atmosfericas localas coma la temperatura, lei precipitacions, l'umiditat o la velocitat e l'orientacion dei vents.
Somari
- 1 Causas
- 2 Classas diferentas de climas
- 3 Variacions localas dau clima
- 4 Classificacion
- 5 Nòtas e referéncias
- 6 Liames intèrnes
- 7 Bibliografia
Causas[modificar | modificar la font]
Lei sistèmas climatics son causats per l'ensemble deis interaccions entre l'atmosfèra, l'aiga de la superfícia, la criosfèra, la litosfèra, la biosfèra e lo dardalh solar. Aquelei paramètres an una influéncia diferenta mai totei son liats entre elei. L'energia solara recebuda es un paramètre fòrça important en causa de son influéncia sus leis autreis elements. D'efèct, leis oceans representan la resèrva principala de calor capturada e d'umiditat que son cambiats principalament ambé lei massas d'aire atmosfericas. La posicion dei corrents marins e lor temperatura determinan donc una partida majora dau clima terrèstre. Sus lei continents, lo dardalh solar a egalament un ròtle major que seis efiechs pòdon èsser compensats o aumentats per lo relèu o lei barrieras fisicas ai movements atmosferics.
Classas diferentas de climas[modificar | modificar la font]
Climas tropicaus umids[modificar | modificar la font]
Aquelei climas son generalament presents a l'entorn de l'eqüator, de còp fins a 15 o 25 gras de latitud nòrd e sud. La temperatura mensuala mejana es totjorn superiora a 18 °C. S'i distinguís una sason seca e una sason umida. La durada d'aquela darriera a aumentat dins lei regions pròchas de l'eqüator. Enfin, lei litoraus tropicaus situats a l'oèst pòdon presentar una variacion fòrça importanta de la temperatura.
Climas tropicaus secs[modificar | modificar la font]
Un clima tropicau sec es caracterizat per una evaporacion superiora ai precipitacions e una temperatura annala mejana superiora a 18 °C. S'i distinguís quauquei mes onte pòdon se debanar de precipitacions. La vegetacion es de còp absenta. Aqueu tipe de climas s'estend entre 10 e 35 gras de latitud nòrd e sud. Es generalament caracteristic dei regions deserticas o semideserticas dei zonas a l'oèst o au centre d'un continent, sovent enviroutadas per de montanhas.
Climas subtropicaus[modificar | modificar la font]
Aquelei climas existisson generalament ai latituds situadas entre 45 e 70°, excepcionalament fins a 100° au nòrd dau Bacin Mediterranèu. Son influenciats per lei massas d'aire tropicalas durant lei mes d'estiu. La temperatura mejana d'aquelei mes es donc generalament auta. En revenge, aquelei climas coneisson tanben una sason freja vertadiera sota l'influéncia de massas d'aire polaras. Generalament, se definís dos tipes de climas subtropicaus que lo clima mediterranèu sus lei façadas maritimas occidentalas e lo clima subtropicau umid sus lei façadas orientalas. Fau tanben notar, qu'en causa de l'existéncia d'una sason freja, lei climas subtropicaus son de còp classats coma climas temperats cauds.
Climas temperats[modificar | modificar la font]
Lei climas temperats son generalament caracterizats per l'existéncia d'una sason freja (ivèrn) e d'una sason cauda (estiu). Existisson dos grops principaus que son compausats per lei climas oceanics influenciats per leis oceans e lei corrents marins (façadas oèst dei continents) e lei climas continentaus (façadas èst dei continents). Lo premier tipe es caracterizat per una amplitud dei temperaturas relativament febla e de precipitacions regularas durant tot l'annada. Se situa sovent entre 35 e 50 gras de latitud. Au contràri, lo segond tipe es marcat per una amplitud de temperatura fòrta e lei precipitacions se debanan sovent durant lei mes d'estiu.
Climas subarctics[modificar | modificar la font]
Un clima subarctic es un intermediari entre un clima temperat e un clima polar. La diferéncia entre l'estiu e l'ivèrn es totjorn presenta mai lo premier es generalament relativament freg e cort. Lei climas subarctics son solament presents dins l'emisfèri nòrd en Canadà, en Russia e en China. Dins certanei classificacions, son considerats coma de climas temperats fregs.
Climas polars[modificar | modificar la font]
Lei climas polars son caracterizats per de temperaturas frejas tot l'an. Son caracteristics dei zonas arcticas, antarcticas e dei ribas nòrd dei continents american, europèu e asiatic.
Climas montanhards[modificar | modificar la font]
Lei climas montanhards son de climas especifics dei cadenas de montanhas. Son caracterizats per de condicions de precipitacions e d'insolacion similars ai zonas climaticas pròchas. Pasmens, lo relèu entraïna de modificacions mai o mens importantas. En particular, lei temperaturas mejanas vènon pus bassas quand l'altitud aumenta e lo nivèu dei precipitacions pòu tanben venir pus important.
Variacions localas dau clima[modificar | modificar la font]
Climas regionaus[modificar | modificar la font]
La nocion de clima regionau, o mesoclima, s'aplica en de regions d'una superficia d'unei miliers de quilomètres carrats, somesas a certanei fenomèns meteorologics particulars (mistrau, eisseròc...) en causa d'una interaccion especiala entre la circulacion generalament dei massas d'aire e un relèu important. Per exemple, lo clima d'Alsàcia es pus sec en causa de l'interaccion dau vent amb lo relèu dei Vosges.
Climas locaus[modificar | modificar la font]
La nocion de clima locau s'aplica sus de regions d'un desenau de quilomètres carrats. Sa preséncia es generalament entraïnada per un relèu coma una cadena de montanhas, una estenduda d'aiga que son capablas d'influenciar sus lo vent, l'umiditat e la temperatura. Per exemple, dins lei regions montanhosas, lo clima pòu aisadament variar segon l'orientacion d'una valada a respèct dau Soleu.
Microclimas[modificar | modificar la font]
Lei microclimas s'aplican en de zonas pauc estendudas, generalament quauquei centenaus de mètres carrats de superficia. Son generalament causats per la preséncia d'un element locau particular dins la topografia (pèiras capablas de gardar la calor... etc.) e dins la vegetacion. Lor influéncia pòu de còps modificar d'un biais fòrça important un clima donat dins una zona limitada.
Classificacion[modificar | modificar la font]
Existisson divèrsei classificacions climaticas desvolopadas dempuei l'Antiquitat. Son basadas sus lei paramètres mesurables dau clima coma l'umiditat, la velocitat dei vents, l'insolacion, la temperatura... e l'estudi estatistic d'aquelei paramètres. Dins totei lei cas, aquelei classificacions respòndon a d'objectius que pòdon èsser ecologics, economics, toristics... La pus coneguda es la classificacion de Köppen.
Classificacion de Köppen[modificar | modificar la font]
La classificacion de Köppen es la classificacion principala dei climas terrèstres[1]. Tèn tres nivèus per descriure lei climas diferents en foncion de la temperatura mejana, de la pluviositat e de variacions de temperatura[2]. Ansin, per la temperatura mejana, existís cinc categorias principalas :
- A per lei climas tropicaus. Son caracterizats per una temperatura mejana egala a 18 °C cada mes, l'abséncia d'ivèrn e de precipitacions fòrça importantas e superioras a l'evaporacion naturala.
- B per lei climas secs. Son caracterizats per l'abséncia de corrents d'aiga permanents e per una evaporacion naturala pus importanta que lei precipitacions.
- C per lei climas subtropicaus. Son caracterizats per una temperatura situada entre -3 °C e 18 °C per lei tres mes pus fregs, una temperatura mejana superiora a 10 °C per lo mes pus caud e d'ivèrns e d'estius ben definits.
- D per lei climas temperats. Son caracterizats per una temperatura mejana pus bassa que -3 °C que lo mes pus freg, una temperatura pus auta que 10 °C per lo mes pus caud e d'ivèrns e d'estius ben definits.
- E per lei climas polars. Son caracterizats per una temperatura mejana inferiora a 10 °C per lo mes pus caud e d'estius quasi absents.
La pluviositat es devesida entre nòu nivèus :
- S per lei climas d'estèpas ambé de precipitacions entre 380 e 760 mm. S'aplica unicament ai climas dau tipe B.
- W per lei climas desertics ambé de precipitacions inferioras a 250 mm. S'aplica unicament ai climas dau tipe B.
- f per lei climas umids ambé de precipitacions cada mes sensa sason seca. S'aplica ai climas dei tipes A, C e D.
- w per lei climas amb una sason seca d'ivèrn. S'aplica ai climas dei tipes A, C e D.
- s per lei climas amb una sason seca d'estiu. S'aplica ai climas dei tipes A, C e D.
- m per lei climas de monson ambé de precipitacions annualas pus importantas que 1 500 mm e superioras a 60 mm per lo mes pus sec. S'aplica unicament ai climas dau tipe A.
- T per lei climas amb una temperatura mejana entre 0 °C e 10 °C per lo mes pus caud. S'aplica unicament ai climas dau tipe E.
- F per lei climas amb una temperatura mejana inferiora a 0 °C per lo mes pus caud. S'aplica unicament ai climas dau tipe E.
- M per lei climas ambé de precipitacions importantas e una temperatura mejana dau mes pus greg superiora a -10 °C. S'aplica unicament ai climas dau tipe E.
Enfin, sièis nivèus depintan lei variacions de temperatura :
- a per lei climas amb un estiu caud, es a dire que la temperatura mejana dau mes pus caud es superiora a 22 °C. S'aplica ai climas dei tipes C e D.
- b per lei climas amb un estiu temperat. Es a dire que la temperatura mejana dau mes pus caud es inferiora a 22 °C mai que quatre mes an de mejanas superioras a 10 °C. S'aplica ai climas dei tipes C e D.
- c per lei climas amb un estiu cort e freg. Es similara au tipe b aqueu clima tèn mens de quatre mes amb una temperatura superiora a 10 °C e lo mes pus freg amb una mejana pus auta que -38 °C. S'aplica ai climas dei tipes C e D.
- d per lei climas amb un ivèrn fòrça freg. Es a dire que la temperatura mejana dau mes pus freg es pus bassa que -38 °C. S'aplica unicament ai climas dau tipe D.
- h per lei climas secs e cauds amb una temperatura mejana annuala pus auta que 18 °C. S'aplica ai climas dau tipe D.
- k per lei climas secs e fregs amb una temperatura mejana annuala pus bassa que 18 °C. S'aplica ai climas dau tipe D.
Classificacion de Thornthwaite[modificar | modificar la font]
La classificacion de Thornthwaite es principalament basada sus de paramètres liats au desvolopament de la vegetacion, especialament dau concèpte d'evapotranspiracion e de l'indici d'ariditat fondat sus lei temperaturas mejanas. Puei, lei climas son classats segon un ensemble de categorias que son clima arid, semiarid, subarid, subumid, umid e iperumid. Permetèt tanben de definir un indici d'eficacitat dei precipitacions e un paramètre termic. Lo premier es utilizat per estudiar la vegetacion, leis animaus vivent dins una region e lei transformacions climaticas. Lo segond permet de definir tres regims de temperatura que son :
- lei regims microtermaus ambé de temperaturas feblas, generalament entre 0 e 14 °C, un estiu cort e una evaporacion potenciala entre 140 e 430 mm.
- lei regims mesotermaus que tènon de temperaturas frejas persistentas e una evaporacion potenciala entre 570 e 1 140 mm.
- lei regims megatermaus onte lei temperaturas son autas e lei precipitacions fòrça importantas amb una evaporacion potenciala superiora a 1 140 mm.
Classificacion dei massas d'aire de Bergeron[modificar | modificar la font]
La màger part dei classificacions modèrnas considèran lei movements dei massas d'aire coma un paramètre. La classificacion de Bergeron es la mai utilizada per la meteorologia. Dins aqueu modèl, s'utiliza tres letras per descriure una massa d'aire :
- la premiera designa l'umiditat : "c" per lei massas continentalas e "m" per lei massas marinas.
- la segonda permet de definir la region d'origina de la massa : "T" per una zona tropicala, "P" per lei regions polaras, A per l'Arctic o l'Antarctic, M per la mosson, E per l'eqüator e S per una massa d'aire sec formada per una baissa significativa dau movement de l'atmosfèra.
- la tresena, "w" o "k", designa l'estabilitat de la massa d'aire.
Aqueu sistèma permet de definir unei climas diferents que son lo clima polar sec, lo clima temperat sec, lo clima tropicau sec, lo clima tropicau umid, lo clima temperat umid.
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Berger, Wolfgang H. (2002). "The Earth's Climate System". University of California, San Diego. [1]
- ↑ McKnight, Tom L; Hess, Darrel (2000). "Climate Zones and Types: The Köppen System". Physical Geography: A Landscape Appreciation. Upper Saddle River, NJ: Prentice Hall. pp. 200–1. ISBN 0-13-020263-0.


text:
Kayin
Kayin es una division administrativa de Birmania (Myanmar), e tanben conegut coma Estat Karen. La capitala n'es Pa-an.Los karen son animistas, bodistas, crestians e parlan la lenga Karen qu'es una lenga sinotibetena dividida en mantun dialèctes. Las autras etnias de Kayin son Padaung, Bamar, Shan, Pa-O, Mon, Rakhine.
Lo contraròtle d'aquel territòri es l'objecte d'un conflicte armat entre lo govèrn militar birman e l'etnia Karen que nomena aquela tèrra Kawthoolei. Los Karen son organizats en un movement politic, l'Union Nacionala Karen (KNU), e un movement armat, l'Armada Nacionala de Liberacion Karen (KNLA). Birmania es dirigida per un govèrn militar que respecta pas los dreches umans; d'aprèp lo testimoniatge d'organizacions internacionalas per los dreches umans, la junta refusa de construir escòlas, espitals, o autres mena d'estructuras publicas. Las exaccions de l'armada birmana dins los vilatge Karen son frequentas, murtres d'enfants,viòls de las femnas e utilizacions dels òmes coma eslaus.
Fòrças karen consideran la KNU coma lor vertadièr govèrn e an rejonh la KLNA per combatre la junta militara. Totun, los karen son pas la sola etnia minoritaria que combat la junta, i a mantun armadas diferentas que luchan contre lo govèrn de Birmania.Mas aquelas armadas son pas unificadas politicament e estrategicament a causa de diferencias de cresenças religiosas, d'opinion politicas e de costumas e estructuras socialas.
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
(en)Kayin (Karen):Militarizacion e dreches umans-Amnesty International


text:
Harold en Italia
Harold en Italia (o Sinfonia en quate partidas dab alto principau « Harold en Italia », op. 16 o H 68) qu'ei ua sinfonia d'Hector Berlioz escrivuda entà har estinglar l'alto (çò qui la hè d'un genre particular enter sinfonia e concerto).
Istòria[modificar | modificar la font]
Dens los sons Memòris las circonstàncias particularas de la soa composicion : lo violonista Niccolò Paganini que seré anat trobar Berlioz entà eth comandar la soa composicion per'mor de la soa aquesida d'un vriulon alto stradivari e que sentiva la manca de musica entà lo jogar ; quan Berlioz e presentè lo son tribalh, Paganini no'u voló pas interpretar, decebut de la part tròp modesta vodada au son instrument. Totun, en l'audir que s'anè tornar véder Berlioz entà'u testimoniar la soa immensa admiracion que soslinhé en eth auherir 20 000 francs qui Berlioz arrecebé en ua tempsada qui'us s'avèva efectivament besonh.
Aquesta òbra qu'ei literariament inspirada peu roman en vers de Lord Byron Childe-Harold's Pilgrimage (lo « Romiatge de l'enfant Harold ») e musicaument per las camadas de Berlioz dens los Abruç durant lo son sejorn en Italia.
Que ho interpretat peu purmèr còp lo 23 de noveme de 1834 au Conservatòri de París per l'altista Chrétien Urhan.
Estructura[modificar | modificar la font]
Harold en Italia que's compausa de quate movements :
- Purmèr movement : Harold hens las montanhas (Harold aux montagnes)
- Dusau movement : La marcha deus romius (La marche de pélerins)
- Tresau movement : Serenada (Sérénade)
- Quatau movement : Orgia de bandolèrs (Orgie de Brigands)
Ligam extèrne[modificar | modificar la font]
- [1] Serenada de Harold en Italia sus youtube.


text:
Monegasc
Lo monegasc (nom autoctòn: munegascu) es un parlar ligur (nòrd-italian) que forma una enclava lingüistica a Mónegue, enrodat qu'es per de parlars occitans. Tanben l'occitan niçard si parla tradicionalament a Mónegue, au costat dau ligur monegasc.
Lo ligur monegasc non a minga estatut oficiau a Mónegue e subisse una fòrta diglossia, impauada per la dominacion dau francés qu'es l'unica lenga oficiala. Pasmens lo monegasc benefícia despí lo 1976 d'una iniciacion escolara sistematica a l'escòla.


text:
Escacs
Los escacs son un jòc de taula. Opausan dos jogaires a l'entorn d'un platèu dich escaquier compausat de seissanta-quatre carrèus blancs e negres. Lei jogaires desplaçan cadun a son torn una de sei seize pèças (o doas dins lo cas especiau de l'enroc). Au començament d'una partida, un jogaire tèn un rèi, una rèine o dama, doas tors, dos fòls, dos cavalièrs e uech pions. L'objectiu es d'infligir un escac e mat a son advèrsari, es a dire una situacion onte lo rèi advèrs es en presa sensa poder s'escapar.
Aparegut dins lo sud d'Euròpa a partir dau sègle X, lo jòc d'escacs es probablament eissit dau chaturanga, un jòc fòrça similar datant dau sègle VI e originari d'Índia. Lei reglas actualas se fixèron a partir de la fin dau sègle XV. Es un jòc de reflexion fòrça popular dins lo monde e es practicat per de milions de personas subre totei lei continents. De mai, dempuei son introduccion e son desvolopament en Euròpa, tèn una imatge de prestigi intellectuau fòrça importanta. Una teoria dau jòc es donc estada desvolopada principalament dempuei lo sègle XIX e transmesa gràcias a una literatura fòrça rica.
Somari
- 1 Istòria
- 2 Reglas
- 3 Principis de jòc
- 4 Competicion
- 5 Nòtas e referéncias
- 6 Bibliografia
Istòria[modificar | modificar la font]
Originas legendàrias[modificar | modificar la font]
Divèrsei legendas existisson a prepaus de l'invencion deis escacs. Pasmens, lei recèrcas an pas mostrat de ligams entre sei racòntes e lei vestigis istorics. D'autrei son d'invencions relativament recentas qu'an agut una popularitat e una difusion importanta.
Mite dau braman Sissa[modificar | modificar la font]
La legenda pus celèbra subre l'origina dau jòc d'escacs es la racònte dau rèi indian Belkib (aperaquí 3000 avC) que, per s'engardar de morir dau languiment, prometèt una recompensa en cambi d'una prepausicion de distraccion capabla de li plaire. Lo savi Sissa prepausèt lo jòc d'escacs e entosiasmèt lo sobeiran. Aqueu darrier demandèt alora a Sissa quin quierdon voliá e la legenda s'acabèt d'unei còps diferents segon lei variantas :
- Sissa demandèt au prince de depausar un gran sus la premiera casa, puei dos sus la segonda, quatre sus la tresena e mai lo rèsta.
- Sissa demandèt ges de recompensas mai deguèt acceptar en fàcia de l'insisténcia dau prince. Auriá alora egalament prepausat au rèi de depausar de grans sus lei casas.
Per la seguida, lo rèi executèt lo savi per lo punir de son impertinéncia o acceptèt a condicion que Sissa comptèsse lei granas espereu. Dins aquò, maugrat aqueu racònte, lei scientifics an pas descubèrt de traças d'un jòc d'escacs tant vièlh.
Legenda grèga[modificar | modificar la font]
En fòra de la legenda indiana dau savi Sissa, existís una legenda grèga que fa remontar l'invencion deis escacs a la guèrra de Tròia. Un eròi grèc, Palamède, auriá inventat aqueu jòc per ocupar e remotivar lo morau dei soudats de l'armada grèga. Auriá tanben inventat d'autrei jòcs coma lei dats. Pasmens, aqueu racònte es nascut en causa d'una error de traduccion dau mòt grèc πetteιa (petteia) que designa en realitat un jòc diferent deis escacs e puslèu a l'origina dau tablut.
Legenda romana[modificar | modificar la font]
Enfin, existís una darriera legenda importanta sus l'origina dau jòc d'escacs. Foguèt inventada en 1763 per lo poeta anglés William Jones dins un poema escrich en latin. Eufron i auriá inventat leis escacs per ajudar Mars de sedurre la divessa Caïssa. Dempuei la publicacion d'aquela òbra, Caïssa es donc de còps considerada coma la divessa deis escacs.
Recèrcas istoricas[modificar | modificar la font]
La recèrca de l'origina dau jòc d'escacs es totjorn a l'ora d'ara una question malaisada per lei scientifics e leis istorians. D'èfèct, coma lo jòc foguèt codificat durant l'Edat Mejan en Euròpa, la recèrca dèu estudiar de jòcs ancians ambé de reglas diferentas mai qu'an conegut una tièra d'evolucions per venir lo jòc d'escacs modèrn. Aquela òbra es donc fòrça malaisat e divèreis interpretacions son possiblas.
Originas orientalas[modificar | modificar la font]
Se considera generalament que l'ancessor pus vièlh deis escacs es un jòc indian dich chaturanga que sei traças pus ancians son marcadas entre lei sègles V e VII. Dos tèxtes sanskrits, lo Vasavadatta escrich vèrs 600 e lo Harshascharita redigit vèrs 625, mencionèron l'existéncia d'aqueu jòc sensa precision granda. Dos autreis òbras de la segonda mitat dau sègle IX permeton d'obtenir de conoissanças pus importantas sus lo jòc de chaturanga. Lei pèças èran inspirats per lei còrs tradicionaus deis armadas indianas (fantassins, cavalièrs, carris e elefants). Una partida se jogava ambé quatre jogaires e de dès.
L'origina dei dos autors dins lo nòrd-èst de Cachemire suggerís una difusion possibla a partir dau bacin de Gange vèrs Pèrsia. A partir d'aquela epòca, se supausa que lo jòc a evolucionat a partir de divèrsei jòc de trajèct indian. Pasmens, se fau tanben notar l'existéncia d'un jòc chinés nomat xiangqi que remontará a 569. Son existéncia foguèt attestada en 800 e es possible que lo xiangqi e lo chaturanga an un ancessor comun desconegut.
Difusion vèrs lo continent europèu[modificar | modificar la font]
Lo jòc se difusèt en Pèrsia vèrs 600 onte venguèt lo chatrang o shatranj. D'ara endavant, se joguèt a dos jogaires sensa dès e conoguèt un desvolopament important ambé l'aparicion ai sègles IX e X de premiers campions e tractats. Lei pèças èran alora :
- lo rèi (Shah que dona son nom au jòc) que se desplaça d'un pas dins totei lei direccions.
- lo conselhier (Farzin o Vizir) que son movement es limitat a una casa soleta en diagonala.
- l'elefant (Fil) que son movement se fa en diagonala segon un saut de doas casas.
- lo chivau (Faras) que son movement es identic au cavalièr modèrn.
- lo carri (Roukh) que son movement es identic a la torre modèrna.
- lo soudat (Baidaq) que se desplaça coma lo pion modèrn sensa lo pas doble au començament.
Per leis Aràbis, lo Roukh èra considerat coma un generau comandant l'armada[1].
Arribada en Euròpa e evolucion[modificar | modificar la font]
L'arribada deis escacs sus lo continent europèu se debanèt probablament a l'entorn de l'an 1000 per l'Espanha musulmana o per lei regions d'Itàlia dau Sud egalament en contacte ambé leis estats musulmans de Mediterranèa. La premiera mencion escricha coneguda datèt de 1010 dins lo testament dau còmte d'Urgel en Catalonha. Divèrsei pèças foguèron egalament descubèrtas dins lei cavaments d'un site ocupat per de chivaliers-païsans vèrs lo lac de Paladru (Isèra) que foguèt abandonat en 1040.
Lei règlas de l'Edat Mejana son conegudas gràcias au Libro de los juegos redigit en Espanha entre 1251 e 1283. Tèn uneis illustracions que mostran l'adopcion dau jòc en Euròpa e l'occidentalizacion dei pèças e de l'escaquier :
- lei casas de l'escaquier venguèron bicolora ambé de casas rojas e negras.
- lo vizir venguèt verge puei rèina.
- l'elefant venguèt aufin puei fòl (evesque en anglés).
- lo roukh aràbi venguèt roc puei torre.
Dins certanei regions europèanas, lo pas doble iniciau dau pion èra practicat. De règlas permetián tanben au rèi e la rèine d'efectuar un saut de doas casas (sensa presa) per lo premier movement marcant l'aparicion de la premiera diferéncia important a respèct dau shatranj musulman.
Leis evolucions pus important aguèron luòc a partir de la fin de l'Edat Mejana quand leis Espanhòus abandonèron lei desplaçaments limitats de la rèina e dei fòls foguèron remplaçats per lei movements modèrns. Lo jòc venguèt talament rapide qu'apareguèron leis anoncias « Escac au rèi » e « Gardatz la rèina ». Per s'aparar còntra aquelei cambiaments, de còps defensius foguèron inventats coma l'enroc vèrs 1560 puei la disparicion d'un saut doble iniciau dau rèi e de la rèina. Vèrs 1650, se pòu considerar que lei règlas dau jòc modèrn son quasi establidas. Aquò va venir la fònt d'una literatura teorica rica ambé, per exemple, l'elaboracion dei premiers sistèmas de dubertura.
Periòde contemporanèu[modificar | modificar la font]
Lo periòde contemporanèu veguèt en 1850 l'establiment de l'escaquier e de l'aspèct dei pègas modèrns, dich de tipe « Staunton ». Pasmens, leis evolucions pus importantas regardèron lo jòc que venguèt un subjècte de recèrca teorica avançada e un jòc de competicion dotat d'un prestigi internacionau important. Ansin, la mitat dau sègle XIX veguèt l'emergéncia deis escacs modèrns. Au sègle XX, l'Union Sovietica ne'n assegurèt lo desvolopament coma un otís de formacion intellectuau. Leis escacs venguèron alora un luòc de rivalitat de la Guèrra Freja entre lei campions estatsunidencs e sovietics. Dins leis annadas 1980, venguèt tanben un subjècte d'afrontaments entre dissidents e conservadors sovietics. Dempuei la fin de la Guèrra Freja, leis escacs son totjorn considerat coma un espòrt de prestigi e de nacions emergentas coma Índia o China an investit de mejans relativament important per s'i destriar.
Reglas[modificar | modificar la font]
Generalitats[modificar | modificar la font]
Una partida d'escacs acomença dins la posicion iniciala aicí dessús. Lei blancs jogan lo premier còp puei lei jogaires jogan cadun a son torn en desplaçant cada còp una de sei pèças. Cada pèçase desplaça d'un biais espefic e una casa pòu solament èstre ocupada per una pèça soleta. S'una pèça advèrsa se situa sus lo carrèu d'arribada de la pèça jogada, es capturada e retirada de l'escaquier.
De reglas especialas existisson per lo movement de certanei pèças. Lo roque permet de desplaçar simultanèament lo rèi e una tor. La presa en passant permet una captura particulara dei pions. Enfin, la promoccion permet de transformar un pion en una autra pèça, levat dau rèi, quand aganta la renguiera darriera de l'escaquier.
Quand lo rèi es menaçat de captura, se dis qu'es en « escac ». Se la menaça pòu pas èsser suprimida, es a dire qu'un movement de pèça pòu pas sortir lo rèi de la situacion d'escac, lo rèi es dich en « escac e mat ». La partida s'acabèt alora per la victòria dau jogaire qu'a obtengut lo mat. Es defendut de plaçar son rèi en posicion volontària d'escac. Es tanben enebit de faire passat son rèi sus una linha d'escac pendent l'enroc. Enfin, aqueu darrier còp es egalament pas possible se lo rèi es en escac sus lo carrèu de partença dau còp.
Se un camp pòu pas realizar un còp legau e se son rèi es pas en escac, la posicion es dicha « pat ». Lo resultat de la partida es adonc nul, sensa venceire ni vencut.
L'objectiu dau jòc es d'infligir l'escac e mat a son adversari.
Desplaçament dei pèças[modificar | modificar la font]
Cada pèça pòu se desplaçar a la chausida dau jogaire sus una dei casas marcadas per una crotz. En fòra dau pion, capturan una pèça advèrsa situada sus un carrèu de lor trajècte sensa poder anar en delà. Levat de la presa en passant, la pèça que captura prend totjorn la plaça de la pèça capturada e aquela darriera es retirada de l'escaquier.
Lo fòl, la tor e la rèina son de pèças de portada lònga, tanben dichas pèças de linha. Pòdon se desplaçar de lòng d'una linha. Cada camp tèn dos fòls. Lo premier se desplaça sus lei carrèus negres e lo segond sus lei blancs.
Lo rèi se desplaça d'un carrèu au còp e tèn una regla de movement especiau dicha enroc.
Lo cavalièr pòu pas èstre interceptat per una pèça a l'entorn de sa posicion de partença.
Lo pion pòu se desplaçar sus lei casas marcadas per una crotz sensa poder i capturar una pèça advèrsa e pòu capturar sus lei carrèus marcats per un redon sensa poder s'i desplaçar s'i a ges de pèças dessús. Cada pion pòu se desplaçar de doas casas per son còp iniciau. Tèn una regla especiala qu'es la presa en passant.
Lei pions pòdon jamai recular. Lei pions blancs se dirigisson vèrs la uechena tiera e lei pions negres vèrs la premiera. La promoccion es obligatòria s'aquelei ranguiers son agantats.
Còps especiaus[modificar | modificar la font]
Enroc[modificar | modificar la font]
L'enroc consistís de desplaçar d'un còp solet lo rèi e una dei tors. Existís dos biais de lo realizar :
- ambé lo rèi e la tor de la colona h dich enroc pichon.
- ambé lo rèi e la tor de la colona a dich enroc grand.
Dins lei dos cas, l'enroc es realizat de la mena seguenta : se desplaça d'en premier lo rèi de dos carrèus vèrs la tor, puei ambé la meme man, se fa passar la tor de l'autre caire a costat dau rèi.
Lei condicions per permetre l'enroc :
- ges de pèça entre lo rèi e la tor regardada.
- lo rèi e la tor regardada an pas encara jogats.
- lo rèi es pas en situacion d'escac.
- lei carrèus traversats per lo rèi es pas contraròtlats per una pèça advèrsa.
Presa en passant[modificar | modificar la font]
La presa en passar pòu intervenir quand un camp vèn d'avançar un pion de doas casas e defugís la confrontacion d'un pion advèrs. Per exemple, lei blancs pòdon avançar lo pion a2 en a4 per evitar un pion negre situat en b4. L'interpretacion d'aquela regla es que lo pion blanc joga dos còps en un (a2-a3 puei a3-a4). Dins aquelei condicions, lo pion advèrs pòu considerar qu'après lo premier còp, èra en drech de capturar espereu lo pion blanc desplaçat. D'un biais coerenta, la captura dau pion blanc se fa sus lo premier carrèu.
Aqueu còp es pas obligatòri e lo camp que pòu lo realizar dèu lo faire immediatament. Au còp seguent, la possibilitat de la presa en passant es perduda.
Promoccion[modificar | modificar la font]
La promoccion d'un pion consistís de lo transformar a la chausida dau jogaire e independament dei pèças perdudas dempuei l'acomençaça de la partida, en rèina, en tor, en fòl o en cavalièr quand aganta la darriera tira de l'escaquier (la uechena per lei blancs e la premiera per lei negres). La promoccion es obligatòria e immediata. La pèça chausida es generalament la rèina. Quand una autra pèça es chausida, se parla de sota-promoccion.
Fin de la partida[modificar | modificar la font]
Totei lei partidas s'acaban pas per un escac e mat. Divèrsei biais de finir existisson :
- un jogaire pòu abandonar se pensa que sa situacion es sensa esperança.
- un jogaire pòu perdre una partida per abenament de son temps de jòc meme se sa posicion es superiora a aquela de son adversari.
- per acòrd mutuau per declarar la partida nulla.
- per la repeticion per lo tresen còp d'una mema posicion. La partida es alora nulla.
- per la regla dei cinquantes còps. Un jogaire pòu demandar lo nul se cinquante còps son estats jogats dempuei la darriera captura o la darriera avançada d'un pion.
- per l'obtencion d'una posicion de pat.
Notacions d'una partida[modificar | modificar la font]
En competicion, la notacion dei còps jogats es obligatòria per permetre lo contraròtle de la partida per l'arbitre, son archivatge, son estudi e sa publicacion. Divèrsei sistèmas de notacion existisson. Lo principau es la notacion dicha algebrica qu'es lo sistèma oficiau de la Federacion Internacionala deis Escacs (FIDE). Cada colona de l'escaquier es designada per una letra de a a h e cada tiera per un numerò de 1 a 8. Lei carrèus pòdon donc èsser designats per una combinason d'una letre e d'una chifra. Per cada còp, se nota :
- lo numerò dau còp seguit d'un ponch.
- una letre majuscula que designa la pèça (R per lo rèi, D per la rèina, T per la tor, F per lo fòl[2], C per lo cavalièr) dins lo cas d'una pèça majora. Per lo pion, la majuscula P existís mai es generalament omesa.
- la casa d'arribada de la pèça jogada (una letre e una chifra).
- una letra minuscula pòu s'apondre entre la majuscula e la designacion dau carrèu d'arribada per clarificar la pèça que se desplaça dins lo cas onte doas pèças similaras pòdon arribar sus una meme casa.
De simbòls especiaus existisson per :
- la presa qu'es marcada per lo simbòl x situat entre la majuscula e la minuscula de la casa d'arribada.
- l'enroc pichon notat O-O e l'enroc grand O-O-O.
- la promoccion qu'es caracterizada per lo simbòl = seguit de la majuscula designant la pèça obtenguda en cambi dau pion.
- la presa en passant qu'es caracterizada per la notacion e.p aponduda après lo desplaçament.
- l'escac qu'es notat + après lo còp que permet la mesa en escac dau rèi advèrs.
- l'escac e mat qu'es notat ≠, # o ++ après lo còp que permet la mesa en escac e mat dau rèi advèrs.
Enfin, existís de simbòls utilizats per l'analisi teorica de partida :
- un còp bòn es marcat !.
- un còp fòrça bòn es marcat !!. Dona generalament un avantatge decisiu per lo gasanh de la partida.
- un còp marrit es marcat ?.
- un còp marrit fòrça marrit es marcat ??. Entraïna generalament la desfacha de son autor.
- un còp intessent es marcat !?.
- un còp dobtós es marcat ?!
- un còp novèu au nivèu teoric es marcat N.
- un avantatge decisiu ai blancs a la fin d'una analisi es marcat +-.
- un avantatge feble ai blancs a la fin d'una analisi es marcat +=.
- una posicion equilibrada a la fin d'una analisi es marcada ==.
- un avantatge feble ai negres a la fin d'una analisi es marcat =+.
- un avantatge decisiu ai negres a la fin d'una analisi es marcat -+.
- una posicion incertana es marcada ∞.
- una compensacion en cambi d'un desavantatge materiau es marcada =/∞.
Principis de jòc[modificar | modificar la font]
Estrategia[modificar | modificar la font]
L'estrategia regarda l'evaluacion dei posicions e l'establiment de plans de tèrme lòng per lo jogaire. Dos paramètres importants pertocan aqueu domeni dau jòc :
- l'evaluacion dei pèças disponiblas per cada camp. L'experiéncia permet d'atribuir un nombre de ponchs per cada tipe de pèça : un ponch per un pion, tres ponchs per un fòl o un cavalièr, cinc ponchs per una tor e nòu ponchs per una rèina. De mai, en foncion de la situacion, certanei pèças o parèus de pèças an una valor superiora. Per exemple, un parèu de fòls es generalament pus eficaça qu'un parèu compausat d'un fòl e d'un cavalièr per contraròtlar l'escaquier en fin de partida.
- l'estructura dei pions que son pèças gaire mobilas. Lei feblesas creadas dins aquela estructura son donc generalament permanentas e lei mejans utilizadas per lei compensar o leis esplechar van fòrtament influenciar lo posicionament deis autrei pèças.
Tactica[modificar | modificar la font]
La tactica regarda leis accions de tèrme cort que pòdon sovent èsser completament calculadas per lo jogaire. La prefondor de calcul despend de la capacitat dau jogaire o de l'ordinator e de la posicion dau jòc. Ansin, dins lo cas d'un jòc onte lo nombre de còps possibles es fòrça limitat, se pòu preveire unei desenaus de desplaçaments.
Lei teoricians an definits unei tipes d'elements tactics regulars. Lei principaus son :
- lo clavelament qu'es una situacion ont una pèça pòu pas èsser desplaçada sensa expausar a la captura una pèça pus importanta.
- la forqueta qu'es un còp que permet d'atacar dos pèças simultanèament. Permet generalament un gasanh materiau.
- l'enfielament qu'es un còp que permet d'atacar unei pèças situadas sus la meme linha. Fòrça similar au clavelament, es de còps dich clavelament inversat quand la premiera pèça atacada es la pus importanta.
- l'ataca a la descubèrta qu'es una situacion onte una pèça permet de descubrir una ataca per son desplaçament sus un autre carrèu.
- la batariá es una varianta de l'ataca a la descubèrta pus poderosa car la pèça desplaçada per descubrir l'ataca es tanben utilizada per atacar una segonda pèça.
- lo còp intermediari (o Zwischenzug) qu'es un còp creant una menaça d'aparar immediatament jogat en plaça dau còp esperat.
- lo loire.
- lo sacrifici que consistís de donar una pèça a l'advèrsari en cambi d'un avantatge materiau o posicionau.
- la deviacion qu'es un còp basat sus un sacrifici obligent l'advèrsari d'abandonar la proteccion d'un carrèu per subir una pèrda materiala o meme la pèrda de la partida.
- la subrecarga es la feblesa causada per una pèça que dèu defendre unei pèças o casas simultanèament.
- l'intercepcion es un còp que permet de blocar lei linhas necessàrias a la defensa de l'advèrsari.
Fasas de la partida[modificar | modificar la font]
Pendent una partida d'escacs, se distinguís generalament tres fasas principalament que son la dubertura, lo mitan de la partida e la finala.
Dubertura[modificar | modificar la font]
La dubertura es lo nom donat ai premiers còps d'una partida. Se dona de noms ai duberturas reconegudas coma la defensa francesa o lo començament Larsen. Un nombre grand d'obratges especializats lei classan coma, per exemple, l'Enciclopedia dei duberturas d'escacs. Leis estils de dubertura son donc fòrça variats e certanei son considerats coma tranquils e d'autrei coma fòrça dinamics e agressius. Cada dubertura tèn divèrsei variantas que pòdon tenir fins a 30 o 35 còps. Seis objectius son :
- de permetre lo desvolopament dei pèças.
- l'ocupacion o lo contraròtle dau centre de l'escaquier.
- la seguritat dau rèi.
- l'establiment d'una estructura de pion bòna.
De mai, la màger part dei jogaires e de teoricians consideran que lo fach de jogar en premier dona ai blancs un avantatge. Un objectiu dei negres es donc de neutralizar aquel avantatge o obtenir de compensacions maugrat una posicion desesquilibrada.
Mitan de la partida[modificar | modificar la font]
Lo mitan de partida acomença que la màger part dei pèças son desvolopadas. L'utilizacion de la teoria deis escacs vèn alora mens util e cada jogaire dèu avalorar sa posicion, concebre de plans basats subre aquelei caracteristicas e s'avisar dei possibilitats tacticas. La question principala d'aquela fasa es de sabar quand intrar en finala. Es a dire de cambiar de pèças per simplificar la situacion e obtenir una situacion favorabla per lo camp pus fòrt.
Finala[modificar | modificar la font]
La finala de la partida es la fasa que se debana quand resta solament quauquei pèças sus l'escaquier. Tèn doas diferéncias principalas ambé lei periòdes precedents :
- lei pions prenon una importància particulara car se pòdon èstre promoguts. La promoccion d'un pion es sovent un element decisiu dins lo reglament de la finala e de la partida.
- lo rèi qu'es generalament protegit pendent lo rèsta de la partida deven una pèça poderosa qu'es sovent menat au centre de l'escaquier.
La situacion dicha zugzwang definís una posicion de pèças onte totei lei còps legaus possibles son pas favorables au jogaire.
Competicion[modificar | modificar la font]
Organizacion[modificar | modificar la font]
Lo jòc d'escacs modèrn es un espòrt organizat amb una estructura de federacions, de congrès e de tornegs internacionaus e nacionaus. L'organizacion internacinala centrala es dicha Fédération Internationale des Échecs (FIDE, Federacion Internacionala deis Escacs). La màger part dei federacions nacionalas fan partida de la FIDE qu'es membre dau Comitat Internacional Olimpic meme se leis escacs son pas un espòrt presents ai Jòcs Olimpics. Lei competicions pus importantas son lei Campionnats dau Monde individuaus e leis Olimpiadas d'escacs que son un torneg per equipa.
Classament e títols[modificar | modificar la font]
La ierarquia deis escacs es caracterizada per un classament individuau dei jogaires e una ierarquia de títols marcant lo nivèu agantat per lo jogaire. Aquelei títols son donats per la vida per la FIDE o sei federacions nacionalas. Lo sistèma de classament principau es lo classament ELO qu'es basat sus l'analisi estatistica dei probabilitats de victòria d'un jogaire. Lei títols principaus son basats sus aqueu classament :
- Grand Mèstre qu'es lo títol pus aut de la ierarquia. Es donat au jogaire que son classament ELO aganta, au mens un còp, 2 500 ponchs.
- Mèstre Internacionau que lei condicions d'atribucion son similaras au títol de Grand Mèstre. Pasmens, pòu s'obtenir tre 2 400 ponchs.
- Mèstre FIDE que lo plafon d'agantar es 2 300 ponchs.
- Candidat Mèstre que lo plafon d'agantar es 2 200 ponchs.
Après aquelei títols, lei federacions nacionalas an generalament una ierarquia pròpria.
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ L'etimologia d'aqueu tèrme demora complexa e lo mòt sembla èstre espefic a la designacion unica de la pèça dau jòc.
- ↑ B de l'anglés "bishop" es tanben regularament utilizada en plaça.
Bibliografia[modificar | modificar la font]
- (fr) Binet, A. (1894). Psychologie des grands calculateurs et joueurs d'échecs. Paris: Hachette. OCLC 287413777.
- (en) Graham Burgess (2000). The Mammoth Book of Chess. New York: Carroll & Graf. ISBN 0-7867-0725-9.
- (en) de la Villa, Jesús (2008). 100 Endgames You Must Know. New in Chess. ISBN 978-90-5691-244-4.
- (en) Franklin, Benjamin (2003). A Benjamin Franklin Reader. New York: Simon & Schuster. ISBN 978-0-7432-5782-4.
- (en) Gobet, Fernand; de Voogt, Alex; Retschitzki, Jean (2004). Moves in Mind: The Psychology of Board Games. Hove, UK: Psychology Press. ISBN 1-84169-336-7. OCLC 53962630.
- (en) Grabner, RH; Stern, E; Neubauer, AC (March 2007). "Individual differences in chess expertise: A psychometric investigation". Acta Psychologica 124 (3): 398–420. DOI:10.1016/j.actpsy.2006.07.008. PMID 16942740.
- (en) Howard, Kenneth S (1961). How to Solve Chess Problems. New York: Courier Dover Publications. ISBN 0-486-20748-X.
- (en) Feng-Hsiung Hsu (2002). Behind Deep Blue: Building the Computer that Defeated the World Chess Champion. Princeton: Princeton University Press. ISBN 0-691-09065-3. OCLC 50582855.
- (en) Kasparov, Garry (2003a). My Great Predecessors, part I. London; Guilford, CT: Everyman Chess. ISBN 1-85744-330-6. OCLC 223602528.
- (en) Kasparov, Garry (2003b). My Great Predecessors, part II. London; Guilford, CT: Everyman Chess. ISBN 1-85744-342-X. OCLC 223906486.
- (en) Kasparov, Garry (2004a). My Great Predecessors, part III. London; Guilford, CT: Everyman Chess. ISBN 1-85744-371-3. OCLC 52949851.
- (en) Kasparov, Garry (2004b). My Great Predecessors, part IV. London; Guilford, CT: Everyman Chess. ISBN 1-85744-395-0. OCLC 52949851.
- (en) Kasparov, Garry (2006). My Great Predecessors, part V. London; Guilford, CT: Everyman Chess. ISBN 1-85744-404-3. OCLC 52949851.
- (en) Levitt, Gerald M. (2000). The Turk, Chess Automaton. Jefferson, N.C.: McFarland & Company. ISBN 0-7864-0778-6. OCLC 226148928.
- (en) Olmert, Michael (1996). Milton's Teeth and Ovid's Umbrella: Curiouser & Curiouser Adventures in History. New York: Simon & Schuster. ISBN 0-684-80164-7.
- (en) Pritchard, David (1994). The Encyclopedia of Chess Variants. Godalming: Games & Puzzles Publications. ISBN 0-9524142-0-1. OCLC 60113912.
- (en) Saariluoma, Pertti (1995). Chess Players' Thinking: A Cognitive Psychological Approach. New York: Routledge. ISBN 978-0-415-12079-1.
- (en) Steinitz, William; Landsberger, Kurt (2002). The Steinitz Papers: Letters and Documents of the First World Chess Champion. Jeferson, N.C.: * McFarland & Company. ISBN 0-7864-1193-7. OCLC 48550929.
- (en) Vale, Malcolm (2001). The Princely Court: Medieval Courts and Culture in North-West Europe, 1270–1380. Oxford: Oxford University Press. ISBN 0-19-926993-9. OCLC 47049906.
- (en) Verwer, Renzo (2010). Bobby Fischer for Beginners. Alkmaar: New in Chess. ISBN 978-90-5691-315-1.
- (en) Weenink, H.G.M. (1926). Hume, G., and White, A.C.. ed. The Chess Problem. Stroud: Office of The Chess Amateur. OCLC 3617028.
- (en) Wilkinson, Charles K. (May 1943). "Chessmen and Chess". The Metropolitan Museum of Art Bulletin New Series 1 (9): 271–279. DOI:10.2307/3257111. JSTOR 3257111.


text:
Tonalitat (solfegi)
En musica la tonalitat pòt estar sia ua de las duas gamas relativas determinadas per l'armadura d'ua particion sia la nòta naturau mei baisha produsida per un instrument de musica, per exemple per ua campana o per ua trompeta (òm parla alavetz d'ua campana o d'ua trompeta en Re per exempel se s'ageish d'aquesta nòta).
Dens ua particion, l'armadura que determina duas gamas : ua gama majora e la soa relativa menora qui son associada per'mor d'osténder la medisha armadura mes sus los dus mòdes mei emplegats dens la musica occidentau modèrna (lo mòde major e lo mòde menor).
Entà poder dar la tonalitat d'ua particion (entà per exemple poder díser qu'ei escrivuda en Do Major - marcat Do M -) que cau donc duas causas : conéisher lo nombre d'alteracions (dièsis o bemòls) sus la soa armadura e conéisher lo mòde causit (major o menor).


text:
Molring
Molring es una comuna francesa, situada dins lo departament de Mosèla e la region de Lorena.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Amb 17 abitants, es la municipalitat la mens poblada del departament de la Moselle.
Avec 17 habitants, c'est la commune la moins peuplée du département de la Moselle.
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
- Caseriu Destruit a Modèl:La s
- Citada coma parròquia l'an 1361.
- En 1698, lo pòrti de Lorraine #far reconstruire lo vilatge #que i aviá abandonat.
- Levava de la prévôté de Dieuze.
- Hameau détruit au XVen
- Cité comme paroisse en 1361.
- En 1698, le duc de Lorraine fit reconstruire le village qui était abandonné.
- Relevait de la prévôté de Dieuze.


text:
1213
Aquesta pagina concernís l'an 1213 del calendièr gregorian.
Somari
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
- 27 de genièr : Raimon VI de Tolosa, fa omenatge a Pèire II d'Aragon.
- 12 de setembre : Batalha de Murèth
França[modificar | modificar la font]
Dins lo nòrd, perseguida dau projècte d'invasion d'Anglatèrra organizat dempuei doas annadas per Felip II. Pasmens, après la reünion de l'ost francés a Bolonha, lo rèi Joan d'Anglatèrra decidèt de contentar lei demandas de son aristocracia. Lei barons anglés abandonèron alora la causa de Felip II qu'anoncièt oficialament son contentament d'aver permes la somission d'un prince excomunicat. En realitat, èra furiós e decidèt de se venjar dei senhors qu'avián pas respondut a sa convocacion, especialament lo còmte de Flandra que manteniá un equilibri diplomatic precari entre França e Anglatèrra[1].
Lo 22 de mai, l'armada reiala prenguèt lo pòrt de Damme. Puei, ocupèt Cassel, Ypres, Bruja e assetjèt Gand. Lo còmte Ferrand de Portugal demandèt alora lo secors de Joan d'Anglatèrra que li mandèt una pichona flòta que destruguèt lei naviris francés presents dins lo pòrt de Damme. Après aquela revirada, Felip II levèt lo sètge de Gand e installèt de garnisons importantas a Damme, Lilla e Douai. Dins lo corrent de l'ivèrn, lei combats contunièron ambé la reconquista per Ferrand de Portugal de la màger part dei vilas perdudas au començament de la guèrra. Pasmens, Felip II repostèt e cremèt Lilla (→ 1214).
Dins lo sud dau reiaume, perseguida de la Crosada deis Albigés. Incapable de rebutar lei Crosats, lo còmte Ramon VI jurèt fidelitat au rèi Pèire II d'Aragon que passèt lei Pirenèus per protegir son vassau novèu. Pasmens, maugrat sa superioritat numerica, l'armada occitano-aragonesa subiguèt una desfacha saunosa a Murèth lo 12 de setembre. Lo rèi aragonés i foguèt tuat entraïnant l'afondrament de la resisténcia occitana (→ 1215).
Euròpa[modificar | modificar la font]
- 19 d'abril : IVen concili du Latran.
Asia[modificar | modificar la font]
Empèri Jin[modificar | modificar la font]
Invasion novèla dei nomadas mongòls que sa retirada de l'annada precedenta èra estada solament entraïnada per la bleçadura recepuda per son cap Genghis Khan. Lo plan dau nòrd de China foguèt tornarmai pilhat e destruch per leis envaïsseires que foguèron pasmens arrestats per lei fortificacions de Pequin. Aprofichant lo blocatge de la màger part de l'armada enemiga per lo sètge de la vila, lei generaus Li Ying e Li Xiong capitèron de rassemblar divèrseis armadas per menar de còntra-ofensivas còntra lei còrs mongòls dispersats qu'èran a pilhar lo nòrd de China. Ganhèron mai d'una batalha mai entraïnèron una reaccion viva de Genghis Khan que se retirèt de la region de Pequin per anientar leis armadas jin en campanha. Ansin, a la fin de l'annada, la situacion de l'Empèri s'èra agravada ambé la pèrda dei passatges estrategics dei Pas de Juyongguan e de Zijingkou.
Empèri Mongòl[modificar | modificar la font]
Après la retirada de l'annada precedenta, lei Mongòls de Genghis Khan ataquèron tornarmai l'Empèri Jin. Pilhèron lo plan dau nòrd de China onte lei posicions mau defendudas foguèron sistematicament destruchas e cremadas. Pasmens, la vila de Pequin, ben protegidas per sei fortificacions, capitèt de resistir. En mai d'aquò, una pichona armada jin capitèt d'infligir plusors desfachas a de còrs mongòls dispersats per pilhar lo país. Aquò obliguèt donc Genghis Khan de se preocupar deis armadas jin encara en campanha que foguèron aisament anientadas dins lo corrent de la fin de l'annada. Aquò permetèt tanben ai Mongòls d'ocupar lei Pas de Juyongguan e de Zijingkou, posicions estrategicas permetent l'accès a d'autrei regions de l'Empèri.
Arts[modificar | modificar la font]
Sciéncias e tecnicas[modificar | modificar la font]
Economia[modificar | modificar la font]
Naissenças[modificar | modificar la font]
Decèsses[modificar | modificar la font]
- 12 de setembre: Pèire IIau d'Aragon, a la batalha de Murèth.


text:
Batalha de Mentana
La batalha de Mentana se debanèt lo 3 de novembre de 1867 dins lo corrent dei guèrras d'unificacion d'Itàlia. Opausèt lei volontaris de Josèp Garibaldi desirós de conquistar Roma per l'integrar au Reiaume d'Itàlia proclamat en 1861 a una coalicion formada per França e leis Estats Pontificaus. La preséncia francesa èra motivada per la defensa dau catolicisme menada per Napoleon III. S'acabèt per una victòria aisada dei fòrças francovaticanas, numericament inferioras mai ben entraïnadas e equipadas, que permetèt de mantenir l'independéncia deis Estats Pontificaus.


text:
Sant Cristòl e Nevis
Sant Cristòl e Nevis (en anglés Saint Christopher and Nevis o Saint Kitts and Nevis) es un estat insular de la Cariba a las illas de Sotavent, constituit per las illas de Saint Kitts e Nevis. Es localizat aproximativament a 350 km a l'èst de Puerto Rico e los vesins mai pròches son las illas de Sint Eustatius (Antilhas Neerlandesas) al nòrd-èst, Antigua e Barbuda a l'èst e sud-èst e Sant Bertomieu, una dependéncia de França, al nòrd. La capitala es Basseterre.
Istòria[modificar | modificar la font]
L'illa de Nevis ten son nom de l'espanhòl Nieves (nèus) : las nívols que capelavan sa montanha foguèron presas per de nèu pels primièrs navigators espanhòls que la trobèron.
Originalament las colònias britanicas de Sant Cristòl e Nevis, amassa amb Anguilla, se transformèron en un sol estat liure associat en 1967. Anguilla se rebellèt e se li permetèt la separacion en 1971. Sant Cristòl e Nevis atenguèron l'independéncia en 1983. En agost de 1998, una votacion a Nevis amb l'objectiu de se far independent arribèt pas als dos tèrces de majoritat necessària.
En setembre de 1998, l'auragan Georges provoquèt aperaquí 445 000 000 dolars en damatges e frenèt la creissença del PIB d'aquel an.
Politica[modificar | modificar la font]
Sant Cristòl e Nevis es una monarquia parlamentària dins la Comunautat Britanica de Nacions. Lo cap d'Estat es lo monarca anglés (la reina Elisabèt II es representada per un governador-general, actualament Sir Cuthbert Sebastian). Lo primièr ministre es tanben lo cap del partit principal del Parlament.
Sant Cristòl e Nevis a un legislatiu unicameral, conegut coma National Assembly e compausat per 14 membres: 11 representants elegits dirèctament per la populacion e 3 senators nomenats per lo governador-general. Lo mandat dels membres del Parlament es de 5 ans.
Geografia[modificar | modificar la font]
Las doas illas que forman lo país son separadas per l’estrech de Narrows, de mens de 3 km. Ambedoás illas son d’origina volcanica amb escarpadas de cims al dedins. Lo pic pus naut es lo de Sant Cristòu, lo Mont Liamuiga dels 1156 m d’altitud. Pel contrari dins las zònas vesinas de la còsta lo relèu es totalament plan.
Lo clima de las illas es tropical umid de la mejana de 26,7 °C pendent tot l’an.
Economia[modificar | modificar la font]
De veire: Economia de Sant Cristòl e Nevis
Lo torisme e las finanças internacionalas son las fonts principalas de revenguts de l'estat.


text:
Craywick
Craywick es una comuna francesa del departament del Nòrd e de la region del Nòrd-Pas de Calais.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
==Istòria==
Un luòc de pelegrinatge :
En sollicitant de la majoritat de las pichonas entités ruralas, l'istòria de Craywick pòt pas dissociar-se de aquela de la siá glèisa : rebâtie cap a la fin del Sègle XVII sus vestigis de bastiment romane, la bastissa #protegir la redaccion dels quasèrns de doléances en 1789 e las eleccions del primièr conselh municipal l'an 1791. Per aver-i recebut l'an 1679 los reliques de sant Gilles, la parròquia #venir luòc de pelegrinatge, en amassant en lo moment de la neuvaine de setembre, paysans e de pescadors dels environs : venián i puiser l'aiga d'una font jutjada curative, abans de se restaurar a la auberge del "bon Sant Gilles" aguda pel clergé local. Es aital coma pendent longtemps — meteis après la desaparicion de las reliques jos la Revolucion — se #invocar Sant Gilles contra los mals de cap, la fèbre, la épilepsie e las malautiás infantiles, una devocion plan reveladora tanben de l'estat sanitaire de la contrée.
Un Caseriu industrial :
Dels évènements militars #que #afectar Craywick — e #èsser légion del fach de la proxilité de dos luòcs fòrts — retenèm la paissièra de Gravelines pels franceses l'an 1644 #que #incitar los espanhòls, totjorn en possession de Bourbourg, a far creuser un fossé defensiu rectilini fins al passatge de CoppenhaecqModèl:Referencia desirada o Coppenax ont #èsser bastida una tem bastionnéeModèl:Referencia desirada : aquel luòc #donar naissença a Coppenaxfort, masatge caseriu nascut en la segonda mitat del Sègle XVII après lo démantèlement d'aquela labor fortificada. Es en aquel sector #que se #implantar, après lo creusement del canal de Bourbourg (1670-1685), divèrsas activitats industrialas #qu'una fabrica de teles de vel l'an 1766, una fabrica texila e, al mièg del sègle XIX, un doç #que #evolucionar en distillerie. Aquel caseriu n'a contunhat a se desvolopar al Sègle XX conjointement als importants trabalhs destinats a completar la ret de las vias navigables : en 1932 amb lo creusement de la dérivation del canal de la Colme e en 1967 amb la élargissement destinat a permetre lo accessibilité als transpòrts fluviaux de grand gabarit, en entrenant la creacion de zònas de depaus, lo relèvement del pont de Brouckerque e la desaparicion del pont de Dunquèrca.
Un lieu de pèlerinage :
À l'instar de la plupart des petites entités rurales, l'histoire de Craywick ne peut se dissocier de celle de son église : rebâtie vers la fin du Sègle XVII sur des vestiges de construction romane, l'édifice abrita la rédaction des cahiers de doléances en 1789 et les élections du premier conseil municipal en 1791. Pour avoir reçu en 1679 les reliques de saint Gilles, la paroisse devint lieu de pèlerinage, rassemblant lors de la neuvaine de septembre, paysans et pêcheurs des environs : ils venaient y puiser l'eau d'une source jugée curative, avant de se restaurer à l'auberge du "bon Saint Gilles" tenue par le clergé local. C'est ainsi que pendant très longtemps — même après la disparition des reliques sous la Révolution — on invoqua Saint Gilles contre les maux de tête, la fièvre, l'épilepsie et les maladies infantiles, une dévotion bien révélatrice aussi de l'état sanitaire de la contrée.
Un Hameau industriel :
Des évènements militaires qui affectèrent Craywick — et ils furent légion du fait de la proxilité de deux places fortes — retenons la prise de Gravelines par les français en 1644 qui incita les espagnols, toujours en possession de Bourbourg, à faire creuser un fossé défensif rectiligne jusqu'au passage de CoppenhaecqModèl:Référence souhaitée ou Coppenax où fut construite une redoute bastionnéeModèl:Référence souhaitée : ce site donna naissance à Coppenaxfort, hameau né dans la seconde moitié du Sègle XVII après le démantèlement de cet ouvrage fortifié. C'est dans ce secteur que s'implantèrent, après le creusement du canal de Bourbourg (1670-1685), diverses activités industrielles dont une fabrique de toiles de voile en 1766, une usine textile et, au milieu du sègle XIX, une sucrerie qui évolua en distillerie. Ce hameau a continué à se développer au Sègle XX conjointement aux importants travaux destinés à compléter le réseau des voies navigables : en 1932 avec le creusement de la dérivation du canal de la Colme et en 1967 avec l'élargissement destiné à permettre l'accessibilité aux transports fluviaux de grand gabarit, entraînant la création de zones de dépôt, le relèvement du pont de Brouckerque et la disparition du pont de Dunkerque.


text:
-575
Aquesta pagina concernís l'an -575 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Roma[modificar | modificar la font]
Mòrt dau rèi — legendari — Tarquin l'Ancian que foguèt remplaçat per Servius Tullius — personatge tanben legendari de l'istòria de Roma.
Mond[modificar | modificar la font]
Arts[modificar | modificar la font]
Sciéncias e tecnicas[modificar | modificar la font]
Geografia[modificar | modificar la font]
Data probabla de la realizacion de la premiera carta per lo Grèc Anaximandre de Milet (610-546 avC).


text:
1351
Aquesta pagina concernís l'an 1351 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Empèri Bizantin[modificar | modificar la font]
Reünion d'un concili a l'iniciativa dau coemperaire Joan VI Cantacuzèn per reglar lo problema de l'esicasme que foguèt declarat en acòrd ambé l'ortodoxia (→ 1352). Puei, dins lo corrent de l'annada, acomencèt una guèrra civila novèla opausant lei dos coemperaires entre elei. Agravèt encara lo declin de l'Empèri.


text:
Alfred Henri Jarry[1] naissèt dins la vila francesa de Laval, filh de Anselme Jarry e Caroline Quernest. D'origina bretona de la part de maire, recebèt una educacion sonhada.
Conegut principalament per l'òbra de teatre Ubú Rei (1896), qu'es citada sovent coma precursora del teatre surrealista dels ans 20 e 30, Jarry utilizèt de divèrses genres literaris. Escriguèt d'òbras de teatre, romans, poesia, assag e articles de jornalisme especulatiu. Los sieus tèxtes representan un trabalh pionièr en lo teatre del absurd. Sovent grotesc e incomprés, inventèt una pseudociència nomenada "patafisica".
Lo succès primairenc de las siás òbras lo portèt a una vida desordenada e irregulara. Moriguèt en la praubesa lo 1 de novembre de 1907, de meningitis tuberculosa, dins l'Espital de la Caritat.