text:
Lo blòg deu Joan
Lo plaser de perpensar e d'escríver en lenga gascona. Aquiu qu'avetz lo men caièr aubrit.
dissabte, 7 de gener de 2017
Lo mot jumpar, un aragonesisme probable en occitan (etimon deu mot latin plumbum).
En contra de l'ipotèsi oficiau (ved. diccionario de la Real Academia Española) qui hè remontar los mots cantabre e leonés columbiar(e) e castelhan columpiar (qui significan jumpar) tà un mot grèc rarissime, ipotèsi plan inversemblanta entà un mot de formacion populara, jo que pensi ad ua derivacion mei indigèna, a travèrs deu basco.
Las seguidas consonanticas pl e cl qu'èran de natura quasi imprononciabla peus aujòus deus vesins deu sud, en basco com en iberoromanç. En basco, los manlhèus latins qui comencan per pl-, gl-, cl- e fl- que balhan regularament derivats qui començan dab l per exemple, basco landare deu lat. plantare (gasc. planta), basco lantu deu latin planctu(m) (gasc. planh), basco luma deu latin pluma, basco leun deu latin plenu(m) (gasc. plen) etc. De la medisha manèira: latin clocca ->basco loka (passat en atagonés: loca, en gascon: cloca, loca), latin clarum -> basco laru, flore -> lore etc, etc N'ei dongas pas evident a prumèra vista que lo mot basco berun (qui significa plom) e posca viéner de plumb(um). Totun, de manèira interessanta, qu'arretrobam plan ua insercion vocalica semblanta hens lo derivat supausat de "plumbiare" en navarrés, la lenga romanica extinta deus vascons deu sud (lo gascon - plan viu- estant istoricament la deus vascons deu nòrd), lat. plumbiare -> nav. bolimbiar segon Coromines DELCast. En iberoromanç (aragonés exclús, l'aragonés n'ei pas ibero-romanic, que va com lo gascon e lo catalan), la solucion generau que consisteish a redusir lo parelh tà ua consonanta sola lat. plorare -> cast. & astur-leon. llorar, port. chorar; plumb(i)are: cast. plomo (gasc. plom), plomar (fòrmas restituidas a partir deu francés plomb, plomber), de comparar au portugués e galician chumbo, chumbiar (id.). La question de la possibla relacion filogenetica enter lo mot basco berun e lo latin plumbum que demora shens responsa acertada. Lo quite mot plumbum que seré, segon lo DRE, un manlhèu d'ua lenga ispanica en latin, çò qui dèisha la possibilitat - dejà suggerida per l'ahur inabituau deu mot basco en comparason dab lo mot latin- que la relacion enter plumbum e berun, si ei plan significativa, non sia pas la d'ua simpla filiacion mot latin - > mot basco.
Lo mot basco kulunka(tu) (jumpar) qu'a un parion etimologic e semantic clar en asturoleonés: colingar en asturian, columbiare en leonés, columbiar en cantabre, qu'arretrobam en castelhan devath la fòrma columpiar. Lo fèit que los quate mots romanics peninsulars començan per col que suggereish que son passats per ua etapa basca o influenciada per l'euskara, o sia que seré un manlhèu deu romanç deus bascos. Que s'aparentan plan au vèrbe basco kulunkatu o un ipotetic *kulunpatu via ua fòrma bascoromanica de plumbiare deu tipe *columbiare. En asturian, la terminason un pòc particulara deu mot colingar que rapèra un mot asturian plan sinonime xingar, dab loquau *columbiar e's pogó ibridizar tà balhar colingar cf. leonés acingar = gasc. jumpar, portugués acenar = gasc. oscillar. acenar -> acingar, xingar, per atraccion possibla de l'onomatopèia associada au brut deu balançar de la jumpadera o de l'esquira, cf. cast. de Paléncia: chingar = soar (per ua campana); lo mot cantabre tinglar qui ei sinonime de columpiar (jumpar), cf tanben lo mot basco hòrt suggestiu bilintzi-balantza: jumpader. Com ac avem dejà vist au debut d'aqueste messatge, lo quite mot basco kulunkatu (jumpar) que non sembla estar, a l'origina, sonque ua varianta de pulunpatu (cabussar) qui vien de plumbiare. En galaicoportugués ne trobam pas nat derivat semblant en col- de plumbiare, tanpòc en catalan; totun en navarrés que i trobam un mot bolimbiar qui'n sembla plan estar un parion etimologic deus nostes mots cantabre, asturleonés e castelhan. Bolimbiar que significa cabussar, tornejar aiga, agitar aiga (segon Coromines DELCast) (basco: pulunpatu = bolimbiar -> columbiar com en basco pulunpatu (cabussar) - > kulunkatu (jumpar)) . O sia que lo quite mot astur-leonés com lo mot castelhan que vienen probablament deu romanç de la zòna basca.
Lo cas deu gascon jumpar var. jompar, jomplar etc qu'apareish un shinhalon distint de lo de columpiar & co, que sembla derivar de plumbiare d'ua faiçon mei comuna en maine romanic, qu'ei a díser shens insercion de nada vocau suplementària. Totun, lo mot non sembla pas de formacion gascona, los gascons que saben PLorar, que conservan intacte lo grop pl deu debut d'un mot latin (cf. en occitan plombiar). Dus elements que pleitejan entà ua origina transpirenenca deu mot: prumèr, la j qui sembla substituí's a "pl" ; dusau, la significacion de "jumpar" balhada a un derivat de plumbiare, ua caracteristica tipicament cantabro-ispanica. Lo mot gascon jumpar /jompar que rapèra los mots chumbiar e chumbar, qui son fòrmas de plumbiare, respectivament en galaico-portugués e en asturiano-cantabre. La fòrma "chumbiar" en galaicoportugués qu'ei plan la fòrma etimologicament regulara esperada a partir de plumbiare, mentre lo mot asturian e cantabre chumbar que sembla arrehèit a partir deu substantiu galician manlhevat chumbo (cabussada). Totun, la significacion de chumbiar (en galician) e chumbar (en cantabre com en asturian) qu'ei plan confòrma a l'originau de plumbiare, qu'ei a díser "cabussar" (hens l'aiga), non significan pas briga "jumpar". En cantabre, un chumbu qu'ei ua cabussada (cabussada verticau, per contraste dab el calumbu qui ei la cabussada en generau, cf. Dic. Bárcena). Lo succès d'aqueste mot chumbo d'origina galiciana que's deu explicar per la fonetica hòrt expressiva, quasi onomatopèica. Lo mot que s'arretròba dinc en basco, en la varietat mei occidentau, mei vesia deu maine lingüistic cantabre: "txonbo egin" en basco de Biscàia que i significa cabussar (literaument har "chumbo"), expression sinonima en biscaín de "dzanga egin". O sia que la fòrma chumb(i)ar que hasó lo camin exactament invèrse de columb(i)ar, lo prumèr deu galaicoportugués de cap au bascoat, lo dusau deu bascoat de cap a l'occident.
N'avem pas de cercar lo manlhèu tan luenh, l'aragonés qu'a un mot chumblicarse qui vòu díser jumpà's. En romanç aragonés, com en gascon, lo grop pl- qui comença un mot latin qu'ei normaument conservat (plorare -> plorar, en aragonés com en gascon), çò qui suggereish un manlhèu quitament en aragonés. Alavetz, que podem imaginar un mont d'ipotèsis entà explicar la formacion deu mot: lo quite mot columbiar faussament decompausat en co-lumbiar-> iumblar, jumblar -> chumblar,chumblicar. Alternativament, columbiar qu'ei ua veritabla fòrma compausada co -lumbiar, la l iniciau de lumbiar resultant de la resolucion deu grop consonantic pl de plumbiare, Fin finala, non podem tanpòc descartar lo quite mot aragonés, chumblicar, que derive en fèit de l'asturiano-cantabre chumbar, çò qui deisharé supausar lo quite mot chumbar qu'avè a l'origina los dus sens: cabussar e jumpar, com las fòrmas longas qui trobam en cantabre: calumbar (= gasc. cabussar) e columbiar (=gasc. jumpar), quasi identicas enter si. Aquesta dobla significacion cabussar /jumpar que sembla estar ua caracteristica semantica gahada peu quite mot latin plumbiare en la region cantabrica e basca.
Dongas, lo mot gascon jompar, jumpar, varianta jomplar, jumplar que sembla continuar, en fèit, un mot aragonés chumblar deu quau chumblicar derivaré per afixacion com las quitas variantas gasconas jompinar e jumpolar (Foix) ac hèn a partir de jompar / jumpar. Que cau raperar -ico, -ica qu'ei l'afixe diminutiu aragonés per excelléncia, la fòrma diminutiva que poderé viéner deu substantiu qui designa lo jòc deus mainats, id. en gascon: jumpolar, jompinar, de jumpòla, jompina, fòrmas afixadas de jumpa (Foix). Alternatvament, lo mot aragonés chumblicar que poderé remontar tà un plombicare en plaça de plombiare e lo mot gascon que resultaré d'ua decomposicion deu mot aragonés (-ico -> ic en gascon). En tot cas, la gran valor expressiva deu mot gascon jumpar que degó facilitar la soa progression peus parlars deu gascon e deu lengadocian pròishe, exactament com lo mot galaicoportugués "chumbo", aparentat au - e possiblament a l'origina deu- noste mot jumpar, e pogó viatjar per la còsta cantàbrica. En gascon, que'm sembla lo mot pròpiament occitano-roman gronsar (cat. gronxar - gronsar , oc. non gasc. crossar, latin tardiu *crontiare, mot d'origina celtica), sinonime de jumpar, n'i ei pas tròp emplegat, probablament espudit per l'ispanisme sinonime. Palay que nòta lo mot gronsar com pròpi sonque deu gascon deu Gers. En Gers, que i ei tanben emplegat lo mot bombar-se per jumpà's (confusion ?). Per fin, que cau soslinhar que i a lingüistas qui explican lo mot anglés "to jump" (sautar), d'atestacion sonque modèrna en la lenga de Shakespeare (sègle 16) per un prèst gascon (lo noste jumpar) com ac rapèra lo hèra seriós "Online Etymology Dictionary" (ved. aquiu). O sia que lo mot e podó viatjar d'Espanha dinc a Gran Bretanha en passant per Gasconha.
En gascon contemporanèu, jumpar qu'ei sovent con·honut dab breçar, berçar (jumpar-berço en gascon de Baiona, cf. Foix), totun lo sens prumèr e generau deu mot qu'ei plan lo de balançar, oscillar (cf. Foix, Palay). La confusion que s'arretròba dab un sinonime gascon d'oscillar, meilèu cadut en desús: "abandoar" (anar d'ua banda tà l'auta, antig. bandon significava costat cf. arag. bando: oscillacion, arag bandiar, bandear = cat. voltar). La jumpa, jumpina, jumpòla o jumpadè(i)ra gascona que's ditz bandiadora en aragonés contemporanèu (en catalan: gronxador, de gronxar, cf. gascon gronsar, sinonime de jumpar, fr. balançoire). En gascon de Luishon, lo mot abandoar que i significa breçar, mentre qu'en las Lanas lo mot que i significa brandar las campanas (cf. aragonés e espanhòu d'aragon: tocar a bando, qu'ei a díser soar la campana en impausant girs de 360 grads o sia torns complets; a medio bando: la campana que non hè sonque oscillacions de 180 grads, anar e tornar ). L'etimon qu'ei o qu'èra tanben emplegat en registre agricòla: que's dalhava o segava dab ua traca de hauç aperada abandoader (arrecuelhut en Bigòrra).
Entà clavar, e com a resumit, lo mot jumpar- var. jumpar, jomplar, jumplar - qu'ei un ispanisme probable en occitan, aparentat au mot de l'aragonés contemporanèu chumblicar qui'n seré ua fòrma afixada e qui significa jumpar. L'origina etimologica qu'ei lo vèrbe latin plumbiare. Aqueste etimon qu'ei partatjat dab ua seria de mots qui significan jumpar en basco, astur-leonés, cantabre e castelhan. La deriva semantica cabussar - > jumpar qui observam dab aquestes derivats de "plumbiare" que concerneish lo basco (kulunkutu vs pulunputu), l'aragonés (chumplicar), lo cantabre (columbiar, jolumpiu etc), lo castelhan (columpiar), l'asturian (colingar), lo leonés (columbiar), totun non lo galaicoportugués. Lo galaicoportugués qu'a guardat chumbiar dab la significacion de cabussar aumensh en galician; en portugués lo mot, de formacion regulara a partir de plumbiare, que n'i significa pas sonque plombar: arrecobrir de plom o hicar un sagèth de plom. Tà díser cabussar, lo portugués qu'emplega mergulhar, deu latin merguliare (id.); per contra, chumbiar que significa plan cabussar en galician. L'asturleonés (cantabre inclús) qu'a au còp chumbar dab lo sens de cabussar e lo mot d'origina bascoromanica columbiar o colingar dab lo de jumpar. De manèira interessanta, lo cantabre, enter asturian e castelhan e a la termièra deu Bascoat, non sembla pas har nada diferència filogenetica enter las duas significacions semanticas deu "plumbare" espanhòu : a la question quin virar lo mot castelhan "zambullir" (gasc. cabussar) en cantabre, lo cantabre qu'arrespon calumbar e chumbar, la "zambullida" , mot qui vira cabussada en castelhan, qu'ei (el) calumbu e (el) chumbu en cantabre (Dic. Bárcena). Lo vèrbe castelhan columpiar, qui significa jumpar, que's ditz columbiar e tinglar en cantabre. O sia qu'en cantabre, mots tà virar cabussar e jumpar que son quasi identics enter si: calumbar e columbiar. Lo mot cantabre qui vira jumpar non sembla pas estar sonque la fòrma frequentativa d'un mot qui vira cabussar. En castelhan, lo mot derivat de plumbiare dab lo sens de cabussar (occitan plombiar) que s'i sembla extint au profieit de "zambullir", mot estranh qui vieneré de subbullire (literaument "sos-borir") segon los bons autors. Totun, que cau remarcar lo cantabre qu'a lo mot jolumpiu qui significa jumpader. La fòrma singulara d'aqueth mot cantabre que poderé suggerir un antic *"sulumbiar", construsit com columbiar: (su(b)-lumbiare), deu quau zambullir e poderé plan derivar jos l' atraccion de bullir.
En tot cas, lo sens "balançar, jumpar " deu mot gascon jumpar qu'et tipic de plumbiare en la zòna cantabrica d'Espanha, lo mot jumpar que vien probablament d'un parlar romanic de la region cantabrica e arribat dinc au gascon supausadament en viatjant per l'aragonés.
dimecres, 4 de gener de 2017
"Arrupir": un gasconisme pro recent en catalan.
dilluns, 2 de gener de 2017
En defensa de l'aranés en Jornalet.
Que'm permeteratz de reagir de la medisha manèira a la desaparicion de l'aranés en las rubricas d'actualitat deu diari digitau "Lo Jornalet". Au debut de la parucion deu diari, en mars 2012, enter dètz e quinze per cent de las rubricas d'actualitat qu'èran redigidas en aranés, uei lo dia que son zèro o pròishe de zèro. N'ei pas un-bon messatge de balhar aus quites aranés. Si un cap-redactor d'un jornau occitan dab sedença en Barcelona, a mei locutor competent d'aranés, non jutja l'aranés digne d'estar emplegat, quin voletz que los aranés e poscan har arrespectar la lor lenga aranesa e perqué voletz que contunhen d'emplegar-la? Lo Jornalet que contribueish objectivament au desdenh generau qui pateish la tresau lenga oficiau en Principat de Catalonha, desdenh qui ei a miar l'aranés tà l'extincion.
Jo que contunhi de pensar (qu'ac exprimii dejà cinc ans a, quan lo jornau va començar a paréisher) que la causida deu lengadocian per En Ferriol Macip entà la redaccion deu Jornalet qu'ei maishanta. Non que lo lengadocian non m'agrade, simplament que hicar lo lengadocian en concurréncia dab l'aranés qu'a com a conseqüéncia prevedera la d' aflaquir enqüèra mei la lenga pròpia en Aran (sociolingüisticament) e atau contribuir a la soa desaparicion. L'observacion sus l'evolucion lingüistica deu diari que m'a balhat rason, ailàs, puishque lo lengadocian i a quasi totaument espudit l'aranés, mentre que, en món reau, l'aranés e's pèrd de mei en mei au profieit de l'espanhòu. Qu'ac torni díser: que seré mei utile e mensh perilhós entà l'aviéner de l'aranés de redigir lo Jornalet cent per cent en aranés. Un jornau cent per cent en aranés que demora cent per cent en occitan, segon la bona doctrina occitanista. Lavetz, perqué desdenhar l'aranés? Un jornau en aranés non contribuiré pas a l'extincion de l'occitan en la val d'Aran com ei a ha'c, nolens volens, lo Jornalet uei lo dia.
Adonc adara que sabetz los mens vòts tà l'an 2017. Que desiri au Jornalet e a son director Ferriol Macip un bon an nau, e, puishqu'a la sòrta d'estar un locutor competent d'aranés, qu'ajude l'aranés a demorar viu en tornar de har adoptar l'aranés per la redaccion deu son diari.
diumenge, 25 de desembre de 2016
Troat /tròt; preable /prable; aürós /urós ; o la h tà protegir ua sillaba contra l'elision.
Que n'i a d'autes exemples en gascon, e los nostes linguistas occitanistas no'us nse poderàn pas explicar per influéncia francesa quina que sia.
Tres exemples tà illustrar lo men devís:
1- Au mot catalan tronat (fr. grenier) (< *thronatu -segon Rolhfs), que corresponen los mots gascons" troat" (1-tas de bois, 2- grenier) e "tròt" (grenier à foin, fenil, cf. Palay, confirmat per R. Lassalle, com. blòg). De duas sillabas, lo mot que n'ei passat ad ua sola.
2- Deu vèrbe "anar" que deriva pre + anable > preable (3 sillabas) e prable (2 sillabas) (fr. antérieur, préalable).
3- Trimfe e trimfar que son las fòrmas deu gascon classic (cf. Lo Trimfe de la Lengua Gascoa), tròp rapidament espudidas deu lexic contemporanèu au profieit de las fòrmas estranhas "triomfe" o "trionfe", etc.
Entàd evitar la collusion de las vocaus qui mia tà l'elision e conservar atau intactas las sillabas, lo gascon que sap ahíger ua h aspirada, un trèt partajat dab lo basco (parlars deu nòrd e, d'autescòps, deu sud tanben).
Atau lo mot de l'occitan ancian aür (uei lo dia extint en occitan non gascon) qu'a suberviscut en gascon contemporanèu jos la fòrma "ahur", d'on deriva lo vèrbe "ahurar". Que sembla l'addicion de la h qu'a sauvat lo mot.
Au mot catalan "trona" (cadièra predicadèra) (ant. "truna", deu latin tribuna) que corresponen los mots gascons (o meilèu quate fòrmas deu medish mot):
1/ truna : 1-niche, en part. des outils 2- travail, occupation (Palay) 3- chaire du prêcheur ( en massadés, cf. J.P. Laurent);
2/ atruna: 1-niche, en particulier des outils, 2- outils eux-même;
3/ trua: 1- niche 2- balcon intérieur d'une église (en gascon deu sud-èst, J.P. Ferré, com. blòg)
4/ truha: niche de la cheminée (Palay).
Au catalan gaús e a l'occitan caús (latin vg *càuus, celtic *kàwos, lit (ausèth) cridassèr, gahús) que correspon lo gascon gahús. A l'occitan còis que correspon lo gascon guèhus (fr. hibou).
Au catalan saüc que correspon lo gascon sahuc.
Au catalan flaüta que corresponen los mots gascons lahuta, laguta, eslahuta, flabuta, etc.
Au catalan e occitan ancian la-entz que corresponen los mots deu gascon contemporanèu la-hens, laguens, cf. dehens, deguens.
La h aspirada que's pòt autanplan ajustar au debut d'un mot entà marcar o guardar intacta la prumèra sillaba , de manèira mei o mensh facultativa. Qu'ei ua particularitat de la lenga gascona.
Clare haube dou jour, bet escoune de grassie
La fauta qu'eth m'a encarcada
Adara qu'avetz un exemple on la h i ei ajustada sonque tà reinforçar l'expression, tirada de "Lou Bartè" de Césaire Daugé, majorau deu Felibrige: haine en plaça d'aine (aso):
Hayne, moun ayne, etc...
Aqueste emplec de la h, unic hens lo domeni occitano-roman com l'existéncia deu quiti fonèm, qu'ei estat oblidat peus gramaticians deu gascon. Qu'an gran tòrt, que tròbi jo.
En tot cas, lo mot "urós", per jo, n'ei pas briga un gallicisme, que resulta d'ua evolucion plan naturau e plan gascona deu mot ancian "aürós".
Vediatz tanben l'article d'Eric Gonzalès consacrat a la prononciacion d'ua vocau au contacte d'ua auta vocau, aquiu.
Bonas hèstas de cap d'an tà tots!
dimecres, 21 de desembre de 2016
Arronsar, arroncilhar; ronçar, froncer, ronche, fronce : istuèras d'ipercorreccion.
En gascon contemporanèu, ahonsar (sinonime de ahonar) qu'a duas significacions: 1- en·honsar; 2- tirar, gitar (en particular dab ua hona ) (Palay), cf. id. francés foncer = fondre - sur quelqu'un, quelque chose, fondre - de l'òc fonda- sia hona en gascon. Per contra, arronsar que non significa, en generau, sonque tirar, gitar dab tota la violéncia suggerida per la (faussa) particula prostetica arr-, quitament trucar (dab aquesta significacion, possiblament de *rutiare, per confusion dab arrossar). En lengadocian deu comtat de Foish, lo mot arronsar que i ei coneishut e qu'a la significacion gascona deu mot (tirar, gitar) (Alibèrt). Mei enlà, per l'airau occidentau deu lengadocian de cap a Carcin e a Roergue, que i trobam lo nòste mot devath la fòrma "ronsar" o "ronçar" ("lancer", "geter", "précipiter" segon Alibèrt). En la nosta ipotèsi, aqueste mot, qui demora shens nat explic etimologic valeder en la literatura, que seré un gasconisme ipercorregit (arronsar -> ronsar).
En aranés, lo mot "arronsar" que i a ua significacion - e ua etimologia- completament distintas de las deu mot d'abans , que vòu díser hauçar (o segotir) las espatlas. Qu'ei un catalanisme semantic clar. L'etimologia d'aqueste mot catalan qu'ei discutibla. Segon J. Coromines, que poderé viéner d'un mot arabe "ar-rams" qu'ei a díser la grimaisha, la monarda (cf. lo mot espanhòu ronce: manifestacion comportamentau, expression de la cara o deu còs entà obtiéner quauquarren; roncero: qui triga en har quauquarren per manca de gana, peresós; cat: ronsa: peresa, ronsejar: diferir l'execucion d'ua causa per manca de gana de har-la, ronsejaire : peresós ). Totun, aquesta ipotèsi de Coromines entà explicar lo mot arronsar que'm sembla pòc versemblanta, la relacion semantica enter "ar-rams" e arronsar qu'ei hòrt complicada, pas briga evidenta. Segon jo, lo mot catalan arronsar que vien mei probablament deu mot francic hrunkja : "plec", "arrupa, arroncilh " (fr. pli, ride), a l'origina deus mots fr. fronce, froncer, fr. ancian: ronche (= gasc. arroncilh), froncier, froncir, fronchir oc ancien fronzir, oc froncir; cat frunzir, esp. fruncir, port. franzir (los tres darrèrs manlhevats sia deu francés sia de l'occitan); cat. arronsar les celles = fr. froncer les sourcils, cf tanben en gascon "arroncilhar", "arroncilh", "froncilh", etc etc. Sauv en biarnés de la vath d'Aspa, on "arronsar" (autament grafiable "arronçar" o, en grafia de l'IBG: arrounsà, arrounçà) i ei emplegat dab la significacion pastorau d' "aplegar" : "arronçar lo tropèth" , "arronçar lo bestiar" (Palay), lo quite mot arronçar que sembla estar cadut en desús en gascon, remplaçat per lo son derivat afixat "arroncilhar" qui rapèra "subercilhar" (cat. arronsar les celles = gasc. har las cilhas, subercilhar). Atau, dab aqueste derivat afixat, lo gascon que pòt diferenciar "arronsar" (gitar, tirar) d' "arroncilhar"(plegar, arrupar). Totun, la confusion que pòt demorar dab los derivats post-verbaus respectius en quauque parlar, locaument "arroncilh" (generaument fr. ride, pli, fronce) que i pòt aver, a còps, lo sens d'"arrons", "arronsalh" ( l'accion d'arronsar, gitar o tirar o çò qui ei gitat, abandonat) (Palay).
Notatz plan la preséncia de la f au debut deus mots de la seria de "froncer", "fronzir" etc. Aquesta "f" n'ei pas briga etimologica, segon lo parer deus lingüistas. L'etimon, lo mot francic hrunkja (plec, arrupa, arroncilh, francés ancian: ronche), n'explica pas la preséncia d'aquesta f au debut deu mot francés froncer. Que's cau pausar la question de l'origina d'aquesta letra suplementària. Per jo qui m'interèssi a la lenga gascona, la possibilitat d'ua ipercorreccion, vienuda de Gasconha, de çò qui's podèva estar arresentit com a vulgarisme gascon qu'a d'estar considerada, cf. en gascon "froncilh", fòrma ipercorregida d'"arroncilh" (fr. ride, fronce, pli) (Palay). Jo que'm demandi se lo mot deu francés ancian "froncier" (de 3 sillabas???de *froncejar?) non poderé pas viéner d'un d'aqueths mots gascons plan confòrmes a l'etimologia, com "arronçar" (lo medish mot que l'arronsar catalan), e/o un derivat afixat *arroncejar, "arroncilhar", ipercorregits en "fronçar", "froncejar", "froncilhar" a la mòda medievau e prestats au francés. L'ipercorreccion aquesta que segueish (faussament) lo modèle correctiu deu tipe arrague (ahraga) >frague (fraga); arrescar >frescar; arromigue >fromigue, formigue etc... Arronçar, arroncejar, arroncilhar -> *fronçar, *froncejar, *froncilhar-> fr.ancian: froncier (3 sillabas?), froncer, froncir; oc ancian: fronzir, froncir (reconstrusit a partir de fronç, d'arronç, cf. gascon froncilh, de roncilh, arroncilh, au mot gascon arronç que correspon lo mot deu francés ancian ronche qui significava arroncilh). Lo mot, dab aquesta f qui'u balha ua mei gran valor onomatopeíca quan s'aplica aus teishuts, que's devó aprofieitar de l'activitat comerciau deus teishuts lengadocians, hòrt prisats per tota Euròpa, entà viatjar a partir de Tolosa de cap au sud (peninsula iberica) e, au nòrd enlà, dinc a Flandras, l'aute país deus teishuts. "Arroncilh" que's disèva antigament ronze en neerlandés ancian, puish fronze en concurréncia dab ronze en neerlandés mejan, uei lo dia frons en neerlandés contemporanèu. Gasc. arroncilhar = neerl. fronsen. En alemand, la f n'ei pas jamei estada incorporada au mot, al.. Runzel = arroncilh, plec. Dit autament e tà resumir, la fòrma en f que seré, segon la mia ipotèsi, d'origina occitana, formada per ipercorreccion d'un derivat gascon confòrme a l'etimon (francic hrunkja): arronçar o un derivat afixat (cf. la correspondéncia perfèita de las expressions en catalan e en francés: arronsar les celles = fr. froncer les sourcils).
Per fin, que i a l'expression (en manca d'ipotèsi etimologica) espanhòla ir a la ronza (anar a la deriva) , a la quau corresponen l'oc anar a la ronza, lo catalan anar a la ronsa (id.). L'expression que's poiré arreligar au gascon "arrons" 1- çò qui ei gitat dab violéncia, çò qui ei tirat ou abandonat; 2- decision finau, abandon ; hà'n un (o l' arrons): abandonar, deishar, "jeter l'éponge", "lâcher l'affaire"; tot aquò, a l'arrons! tout cela, au loin, au diable! (Palay); arrons, derivat post-verbau d' arronsar: gitar, tirar.
dilluns, 19 de desembre de 2016
Estrambòrd, un mot d'origina provençau.
Lo mot italien strambotto que designa au còp un genre poetic (poèma de rimas libras) e un genre de musica a la mòda en la Venècia deu sègle 16. Dialectaument en Itàlia, lo mot que i significa "barloqueria", "truferia", "neciesa", segon lo GDLC.
It. strambotto -> fr. ancian strambot (sègle 16), cat. estrambot; esp. estrambote. Lo catalan e l'espanhòu qu'an tanben adoptat l'adjectiu derivat, respectivament "estrambòtic" e "estrambótico". Aqueste mot, de l'italian dialectau strambottico (extravagant, barlòc) , que significa extravagant, excentric en catalan segon lo GDLC; extravagant, desordonat en castelhan, segon lo DRE.
dilluns, 12 de desembre de 2016
Balandra: un gasconisme dialectau en catalan (o deus avatars de malandria, lazarus, glandarius, adire e amites en gascon).
En gascon, "balandran" qu'ei sinonime de "landerejaire", "landurrèr" (cat. rodaire, gandul; fr. flaneur, paresseux). L'origina d'aqueths mots "landerejaire", "landurrèr", "landurèr" qu'ei discutibla, que'n poderé estar un mot *lànder , fòrma populara gascona derivada deu latin làzarus (ladre, leprós. Làzarus qu'èra a l'origina lo nom d'un ladre miserable en ua parabòla de l'Evangeli, autanplan lo nom d'un aute personatge, hilh de Betània, mòrt despuish 4 dias e arreviscolat per Jesú, segon l'Evangeli de Sent Joan). En basco pròpi deu Labord (e adoptat en basco unificat), que i arretrobam lo noste mot "lander" dab la significacion de "praube", "miserable", "pelhandre". De la medisha familha etimologica que me'n sembla estar lo nom gascon de l'arrat dromidèr: la "landarra" (fr. loir, cat. rata dormidora, liró), un argument de mei en favor de l'etimon làzarus (Làzarus ->*làder, *lànder, tà la nasalizacion, cf. en gasc., per exemple, lo doblon dialectau lansèrt e landèrt, de lacertus, cat. lluert, fr. lézard verd; tanben andar, anar, deu latin adire, ved. mei luenh). Landarra que'm sembla poder representar un derivat afixat de *lànder, varianta populara de *làder, ladre, deu latin Làzarus qui èra lo nom deu mòrt arreviscolat a Betània (cat. Llàtzer).
Quant au mot gascon "landèro" (peresós, feniant), un prèst espanhòu que'm sembla evident aquiu com ac indica la terminason d'aqueste mot; cf. esp. landrero: mendicant, deu lat. glandarius, "qui produseish aglans", puish "qui padeish glandòlas". En portugués, landeiro (de glandarius) qu'a conservat aquestas duas significacions, que's ditz d'un arbo qui produseish hèra d' aglans (cf. gasc. "glanèr", "aglanèr"), que's ditz tanben de quauqu'un qui presenta glandòlas, qu'ei a díser ganglions en.hlamats, qui's disen landes o landres en portugués com en espanhòu. Landre, var. lande, en espanhòu; glandola en catalan, qu'èra dautecòps lo nom generic balhat tà varias malautias qui provòcan l'inflamacion de ganglions, en particular la pesta bubonica (pesta negra). A l'origina, lo mot ibero-roman lande var landre, que volèva díser aglan (fr. gland, tà la r de landre, cf. fr. ancian glandras: aglan). A prepaus de la familha deus derivats supausats de Làzarus - ladre e de glans, glandem - lande - landre, etc. que i tornarèi.
Que cau considerar tanben l'influéncia possibla deus derivats d'autes mots latins com adire o ambitus e ames.
L' identificacion de l'etimon representat peu mot gascon "alan(d)" (lo de la pòrta) e los vèrbes aparentats (l)andar, alandar, alanar, oc landrar; autanplan andai, (a)nai (fr. andain) shens oblidar lo quite vèrbe anar (cat. anar, esp. andar, it. andare, fr aller, fr. ancian aner), n'ei pas acertada. L'opinion mei espandida que prepausa ambitus (mot latin per espaci, perimètre). Totun, la relacion enter un hòrt ipotetic *ambitare -d'ambitus- dab andar qu'ei hèra complicada, foneticament e semantica. Unhauta ipotèsi, mei simpla e mei versemblanta deu men punt de vista, que supausa com a origina d'andar etc lo vèrbe latin, plan classic, adire qui significa "anar de cap a": adire>*a(n)dare, *andare> andar -> anar (ved. l'article de M. Alinei, aquiu.). Lo quite vèrbe francés aller que s'ei substituit au mot deu fr. ancian aner, deu quau deriva, possiblament per influéncia deu substantiu alent, alant (qu'ei a díser "distància") con·honut dab un gerondiu cf. gasc. alan(d) de alan(d)ar. Per fin, que cau notar (e emplegar) lo mot gascon, e sonque gascon, "preable", var. "priable", "prable" (a l'origina sinonime d'"anterior", cf. fr. préalable). Que representa probablament un mei ancian "*preanable" (pre +anable, d'anar), construsit com "préalable" (pré + allable, d'aller) en francés.
D'amites (plurau d'ames, mot lat. per "perja", la fòrma plurau amites que designava ua sòrta de portader en latin classic) que vien probablament lo mot bearnés "lant" parion etimologic e semantic de cat. andes, esp. andas (en fr. "brancard"); d'aqueste mot "lant" que deriva probablament lo mot "landèr", var."landrèr" -lo de la cheminèja (fr. landier, cat. capfoguer). Lo mot deu gascon tòi "anda" "levier de bois" (dic. Massourre) que representa la fòrma femenina de "*ant" (l'ant >lant), los dus mots que derivan, per reconstruccion populara, deu plurau latin "amites". L'ipotèsi etimologica qui vòu har derivar lo mot francés ancian andier, a l'origina de landier, d'un mot gallés *andéros (joen taur, ved. aquiu) n'ei pas tròp credibla, deu men punt de vista. Que s'agiré plan mei probablament deu derivat deu noste mot latin amites, cf. oc. ancian: ander, andes: fr.trépier" (dic. Levy) ; landa arrevirat en "barre de fer (?)" per E. Levy qui i a hicat lo punt d'interrogacion; landièr: landèr fr. landier).
divendres, 21 d’octubre de 2016
Catalonha, Navèth Estat d'Euròpa?
diumenge, 16 d’octubre de 2016
Quin nom mei estranh tà ua regioassa.
A mei, Xavier Deulonder i Camins n'accepta pas lo nom Occitanie-Pays Catalan, shens explicar perqué, supausadament pr'amor qu'a consciéncia qu'Occitània, segon lo concèpte occitanista, qu'abraça un territòri hòrt mei bèth que non pas lo d'aquesta regioassa.
Que i afirma que, segon eth, lo nom d'aquesta regiossa qu'auré d'estar "Languedoc-Pays Catalan". Lavetz, los País Gascons de qué'n hèm? Que's pòt discutir se los catalans o los gascons e son occitans o non (totòm n'ei pas d'acòrd sus aquestas duas questions); totun, per definicion, los gascons non son pas lengadocians e Gasconha n'ei pas Lengadòc.
Dongas, tà arrefresquir la memòria deu sénher Deulonder i Camins, que podem raperar la regioassa on e's situa Rosselhon que compren autanplan Coserans, Comenge, Bigòrra (aquesta eretada de l'antic comtat omonime, hòrt mei vascon que non pas occitan), l'antiga província d'Armanhac (lhevat un canton, abandonat au departament de las Lanas, Aquitània) dab Astarac, las Quate-Vaths e part de la Lomanha actuau qui s'i arreligavan, Savés e Lomanha, tots, tots, Gascons, sénher Deulonder i Camins: GASCONS.
dimecres, 28 de setembre de 2016
Un shin shinés que shebitejava en préner-se'n un chicòt shens chuc ni muc.
Per de rasons foneticas de las bonas, lo diccionari TeG qu'adapta lo manlhèu perigordin o lemosin "chabròt" (deu latin capreolus: cabiròu) en "shabròt". Los occitans non-gascons, deu lor costat, que hèn quaucòm semblant en adaptant lo manlhèu gascon "capdèth" (deu latin capitellu-) en cabdèt (fòrma deu mot en occitan non-gascon).


c: text/html

text:
Jooble vous permet d'accéder en 1 clic à toutes les offres d'emploi en France.en savoir plus
Emploi Canton de La Charité-sur-Loire, Job Canton de La Charité-sur-Loire
Les offres d'emploi populaires en Canton de La Charité-sur-Loire
agent Canton de La Charité-sur-Loire
assistante Canton de La Charité-sur-Loire
comptable Canton de La Charité-sur-Loire
infirmier Canton de La Charité-sur-Loire
technicien Canton de La Charité-sur-Loire
aide Canton de La Charité-sur-Loire
aide comptable Canton de La Charité-sur-Loire
aide domicile Canton de La Charité-sur-Loire
aide soignante Canton de La Charité-sur-Loire
air Canton de La Charité-sur-Loire
animateur Canton de La Charité-sur-Loire
architecte Canton de La Charité-sur-Loire
baby sitter Canton de La Charité-sur-Loire
babysitter Canton de La Charité-sur-Loire
babysitting Canton de La Charité-sur-Loire
batiment Canton de La Charité-sur-Loire
beauté Canton de La Charité-sur-Loire
bois Canton de La Charité-sur-Loire
bureau Canton de La Charité-sur-Loire
calcul Canton de La Charité-sur-Loire
carreleur Canton de La Charité-sur-Loire
centre Canton de La Charité-sur-Loire
chargé Canton de La Charité-sur-Loire
charpentier Canton de La Charité-sur-Loire
chauffage Canton de La Charité-sur-Loire
chef Canton de La Charité-sur-Loire
chercher Canton de La Charité-sur-Loire
conducteur Canton de La Charité-sur-Loire
conducteur spl Canton de La Charité-sur-Loire
consultant Canton de La Charité-sur-Loire
couple Canton de La Charité-sur-Loire
couvreur Canton de La Charité-sur-Loire
debutant Canton de La Charité-sur-Loire
délégué Canton de La Charité-sur-Loire
developpeur Canton de La Charité-sur-Loire
domicile Canton de La Charité-sur-Loire
educateur Canton de La Charité-sur-Loire
enfants Canton de La Charité-sur-Loire
étudiant Canton de La Charité-sur-Loire
export Canton de La Charité-sur-Loire
femme Canton de La Charité-sur-Loire
fiscaliste Canton de La Charité-sur-Loire
garde Canton de La Charité-sur-Loire
garde d'enfant Canton de La Charité-sur-Loire
général Canton de La Charité-sur-Loire
gestion Canton de La Charité-sur-Loire
gestionnaire Canton de La Charité-sur-Loire
guide Canton de La Charité-sur-Loire
ide Canton de La Charité-sur-Loire
industriel Canton de La Charité-sur-Loire
ingénieur Canton de La Charité-sur-Loire
kinésithérapeute Canton de La Charité-sur-Loire
libre Canton de La Charité-sur-Loire
loire Canton de La Charité-sur-Loire
maçon Canton de La Charité-sur-Loire
maintenance Canton de La Charité-sur-Loire
mairie Canton de La Charité-sur-Loire
maison Canton de La Charité-sur-Loire
maternelle Canton de La Charité-sur-Loire
mecanique Canton de La Charité-sur-Loire
médecin Canton de La Charité-sur-Loire
menuisier Canton de La Charité-sur-Loire
mer Canton de La Charité-sur-Loire
mini Canton de La Charité-sur-Loire
mode Canton de La Charité-sur-Loire
net Canton de La Charité-sur-Loire
nounou Canton de La Charité-sur-Loire
nuit Canton de La Charité-sur-Loire
paie Canton de La Charité-sur-Loire
partiel Canton de La Charité-sur-Loire
php Canton de La Charité-sur-Loire
plaquiste Canton de La Charité-sur-Loire
plombier Canton de La Charité-sur-Loire
poids lourd Canton de La Charité-sur-Loire
poseur Canton de La Charité-sur-Loire
production Canton de La Charité-sur-Loire
psychiatre Canton de La Charité-sur-Loire
psychologue Canton de La Charité-sur-Loire
public Canton de La Charité-sur-Loire
recherche Canton de La Charité-sur-Loire
recrute Canton de La Charité-sur-Loire
responsable Canton de La Charité-sur-Loire
retraite Canton de La Charité-sur-Loire
santé Canton de La Charité-sur-Loire
service Canton de La Charité-sur-Loire
site Canton de La Charité-sur-Loire
social Canton de La Charité-sur-Loire
soignants Canton de La Charité-sur-Loire
spl Canton de La Charité-sur-Loire
sportif Canton de La Charité-sur-Loire
stagiaire Canton de La Charité-sur-Loire
technicien maintenance Canton de La Charité-sur-Loire
temps Canton de La Charité-sur-Loire
temps partiel Canton de La Charité-sur-Loire
thérapeute Canton de La Charité-sur-Loire
travaux Canton de La Charité-sur-Loire
vacances Canton de La Charité-sur-Loire
vdi Canton de La Charité-sur-Loire
vente Canton de La Charité-sur-Loire
Recherche d'emploi par ville Canton de La Charité-sur-Loireautres villes

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Lo Muei
Lo Muei (oficialament en francés Le Muy) es una comuna de Provença administrada per lo departament de Var.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats liadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
- Louis Nicolas Victor de Félix d'Ollières (1711-1775), Comte dau Muei, Marescau de França, secratari d'estat a la guèrra de Loís XIV de França.


text:
Lo plaser de perpensar e d'escríver en lenga gascona. Aquiu qu'avetz lo men caièr aubrit.
dissabte, 19 de gener de 2013
Las pèiras filosofaus de l'Andriu de Gavaudan
Los blogaires e escambiaires de tota mena pensan aver trobada la pèira filosofala e se poiriá qu’agèssen rason – an l’eternitat per aquò ! – a la condicion de prene qualques precaucions. Pels blogs, seriá d’escriure de la faiçon mai corrècta que siá sens aver paur de s’assabentar e d’acceptar las remarcas pertocant la lenga (o lor parlar). L’occitan deu èsser la sola lenga per la quala, cada individú, tanlèu que ne coneis tres mots, se considèra coma un expèrt. Pels escambis, seriá bon aquí tanben de prononciar pas d’escumenges e de considerar pas que sol lo parlar de son cloquièr es lo bon. Per aquò far, podèm començar tre ara e pensar qu’avèm l’eternitat…
Qu'a rason, lo brave Andriu. Totun, que s'a desbrombat d'i hornir çò de mei important. Alavetz, com l'aimi au brave Andriu, que'u vau ajudar un shinhalon en i ahigent aquò:
E que's poiré díser çò de medish deus lingüistas, diplomats de l'Universitat, qui pensan aver trobada la pèira filosofau en redigint gramaticas en la lenga e que's poiré qu'avossen rason- qu' an l'eternitat tad aquò! - a la condicion de préner quauques precaucions. Per las gramaticas, que seré d'escríver de la faiçon mei corrècta qui sia shens aver paur de s'assabentar e d'acceptar las correccions pertocant la lenga. L'occitan deu estar la sola lenga entà la quau lingüistas (diplomats de l'Universitat) e pòden editar ua gramatica on s'i amassan fautas de lenga en abonde, quitament barbarismes, shens aportar-n'i jamei nada correccion. L'error qu'ei umana, de segur, e que las podem perdonar ad aise. Totun, de non pas editar las correccions qui s'impausan qu'ei de mau acceptar. Que hè temps qu'èm a esperar ua edicion corregida - en linha se non sus papèr -d'un obratge qui's vòu de referéncia e qui'nse hè besonh. E tad aquò, segur que non, n'avem pas l'eternitat.
2 comentaris:
-
-
Que m'aduvi 100% dab vos.
Totun, que tròbi lo biaish qu'a Mr Gonzalez de cridar au barbarisme qu'es un chic exagerat. Qu'es de mau díser s'aquò es corrèct o pas : per exemple "ua pièla de diftòngs"... Non vei pas briga çò qu'i a de tarrible ací. Qu'es ua espression correnta totun ! Que s'i pòt tornar ringar le dificultat de hargar ua gramatica, percé qu'ètz forçat de normalizar e de har tot com se n'i avè pas sonqu'ua feiçon de díser. Quen n'i a 10 au mensh.
- 20 de gener de 2013 a les 15:12
- Joan deu Peiroton ha dit...
-
Castèths, que'm cau demorar aunèste, lo mot barbarisme n'ei pas d'Eric Gonzales, non l'emplega pas jamei hens la sua critica. Aquera formulacion qu'ei de jo solet. Totun, ne pensi pas que sia exagerada. La màger partida de las fautas que'n son plan, e n'an pas a demorar hens un obratge d'aquera traca. Aquò dit, l'Andriu que m'a contactat per mèl tà'm díser qu'èra d'acòrd dab jo sus la necessitat d'ua edicion revisada d'aquera gramatica . Totun, que i a complicacons qui i hèn puisheu. Non m''a pas precisat quinas èran.
- 20 de gener de 2013 a les 17:06


text:
Catedrala de Sant Estève de Tolosa
La catedrala de Sant Estève de Tolosa se situa prèp del Grand Redond. Las primièras atestacions que mençonan lo bastiment son de 1071, quand l'avesque Isarn decidiguèt de tornar bastir l'edifici, qu'èra estat enrunat. Son arquitectura es particulara que se compausa d'elements arquitecturals de divèrsas epòcas. La catedrala se tròba al costat de l'ancian palais evèscal, uèi ocupat per la prefectura.
Somari
Istòria[modificar | modificar la font]
Segon divèrses istorians, la catedrala seriá estat bastida sus las fondacions d'una capèla erigida per Sant Sarnin, al sègle III, que tornèt bastir Sant Exupèri, cent cinquanta ans pus tard. Es de mal jutjar uèi sens excavacions, que la glèisa visquèt tant de modificacions, de renovacions e de construccions novèlas que se poiriá li donar per escais la «catedrala inacabada». La tradicion atribuïssia la fondacion de la glèisa a Sant Marçal, un discípol de Sant Pèire.
Foguèt probablament a partir de la descobèrta de las relíquias de Sant Estève, lo primièr martir, a Jerusalèm que la glèisa recebèt son nom actual. Èra ja una catedrala quand lo rei de França Carles lo Calv la confirmèt dins una carta de 844. Jos l'impulsion del papa Gregòri VII e la volontat de far progressar la fe, l'avesque Isarn decidiguèt de rebastir la glèisa en 1078.
Fins al sègle XIII, los dessenhs de la glèisa romanica foguèron modificats de contunh. Atal, una revision de la nautor prevista de l'edifici es visibla per la copa de las fenèstras sus la paret sud, mentre que la paret nòrd, bastida pus tard, presenta pas aquela anomalia. Sus la paret occidentala una rosassa se vei dirèctament inspirada de la de Nòstra Dama de París. En 1211, lo comte Ramon VI faguèt bastir una nau romanica, que subsistiguèt fins uèi e recebèt puèi lo nom de "nau mondina", per ensajar d'apasimar la Glèisa Catolica.
La remodelacion gotica[modificar | modificar la font]
La paret romanica sud foguèt prolongada per la glèisa gotica. Aqueste trabalh de gigant comencèt en 1272, amb l'avesque Bertran de l'Isla. Coma aquela d'abans, la glèisa gotica visquèt fòrça apondements, e divèrses projèctes diferents, sovent abandonats. Las doas glèisas foguèron ligadas al sègle XVI pel futur cardenal Joan d'Orleans.
L'incendi de 1609 e la reconstruccion[modificar | modificar la font]
En 1609, l'arquitècte Pierre Levesville fin finala tornèt plaçar una vòuta sul còr aprèp que lo teulat cremèt. Lo projècte èra d'una nautor de 40 mètres, la vòuta es uèi pas que de 28 mètres, pasmens demòra pertocanta. Installèt tanben dins la catedrala de mòbles nòus en mesclar atal lo barròc al gotic per remplaçar los ancians desapareguts del temps de l'incendi.
En 1794, la campana bèla que pesava 12 o 13 tonas, la Cardalhac, foguèt escampada del naut del campanar, s'enfonzèt prigondament en tèrra e se copèt, levat fòrça sisas de palha pausadas sul pòrge. Se tornèt far sonque al començament dels ans 2000 la maçonariá d'aquela fenèstra, e a l'encòp lo capitèl davant la rosassa romanica.
La catedrala a partir del sègle XIX[modificar | modificar la font]
La catedrala de Sant Estève venguèt monument istoric en 1862.
En 1938 l'estat republican acabèt la darrièra transformacion remarcabla, per la realizacion de la faciada de la crosada al nòrd inacabada, que venguèt necessari per las modificacions arquitectonicas de la carrièra de las Campanas, del pòrge gotic e jardin Saliège.
Lo campanar romanic fortificat abriga un trelhon[1] de 17 campanas al clavièr e 5 en voladas.
L'estructura del monument[modificar | modificar la font]
L'originalitat principala de l'edifici es de presentar doas partidas fòrça diferentas: una part romanica enrè, la nau mondina, e una partida gotica, lo còr. Aqueste es dos còps mai larg que la nau romanica, e l'andana centrala es en linha copada.
De la glèisa del sègle XI demòra la part inferiora del mur de la faciada septentrionala jol cloquièr.
Galariá[modificar | modificar la font]
-
-
Capèla de Nòtra Dama dels Ángels
-
-
-
Panorama vertical du deambulatòri sud
-
Orguena de la catedrala
-
Rosassa dempuèi l'interior de la nau
-
-
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
Articles connèxes[modificar | modificar la font]
Bibliografia (fr)[modificar | modificar la font]
- Quitterie Cazes, Olivier Testard, Saint-Étienne de Toulouse : de la cathédrale romane à la première cathédrale gothique, pp. 199–211, dans Congrès archéologique de France. 154en session. Monuments en Toulousain et Comminges. 1996, Société Française d'Archéologie, Paris, 2002
- Michèle Pradelier-Schlumberger, Cathédrale Saint-Étienne de Toulouse : la cathédrale gothique, pp. 213–234, dans Congrès archéologique de France. 154en session. Monuments en Toulousain et Comminges. 1996, Société Française d'Archéologie, Paris, 2002
- M. R Rey, La cathédrale Saint-Étienne de Toulouse, pp. 69–86, dans Congrès archéologique de France. 92en session. Monuments en Toulousain et Comminges. 1929, Société Française d'Archéologie, Paris, 1930
- Marcel Durliat, Haut-Languedoc roman, pp. 189–205, Éditions Zodiaque (collection "la nuit des temps" n°49), La Pierre-Qui-Vire, 1978
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- (fr) Ficha sul site Structurae.de
- (fr)fotos e infos praticas de la catedrala sul wiki de Tolosa
- (fr)Visitas panoramicas du fons de la catedrala
- Pages with unresolved properties
- Portal:Arquitectura e Urbanisme/Articles ligats
- Referéncia qu'utiliza lo modèl Metaligam vèrs portal
- Portal:Lengadòc/Articles ligats
- Arquitectura religiosa de l'Edat Mejana
- Arquitectura romanica
- Arquitectura gotica
- Monument istoric de Nauta Garona
- Catedrala de Lengadòc
- Glèisa de Nauta Garona


text:
Ferdinand Foish
Ferdinand Foish (en francés Ferdinand Foch; Tarba, 2 d'octobre de 1851 – París, 20 de març de 1929) foguèt un grand militar occitan de Gasconha. S'illustrèt coma comandant en cap de las armadas aliadas durant la Primièra Guèrra Mondiala.
Biografia[modificar | modificar la font]
Ferdinand Foish nasquèt a Tarba en 1851, sieisen enfant d'una familha que ne comptava sèt, que son paire Napoleon Foish èra foncionari. Faguèt son escolaritat a Tarba, a Rodés e puèi passèt son bac a Lion ont s'inscriguèt a la facultat de sciéncias.
Foish aprèp la guèrra[modificar | modificar la font]
Per tal de recompensar son eroïsme Foish recebèt lo títol de Marescal de Camp britanic en 1919. E mai per encausa de sos conselhs durant la Guèrra Polonesobolchevica de 1920, e tanben per la pression que s'exerciguèt sus Alemanha del temps del Grand soslevament de Polonha, foguèt recompensat amb lo títol de Marescal de Polonha en 1923.
L'1 de novembre de 1921 Foish èra a Kansas City per participar a la ceremonia del Memorial a la Libertat que s'i construsiá. I èran tanben presents lo Luòctenent General Baron Jacques de Belgica, l'Amiralh David Beatty de Granda Bretanha, lo General Armando Diaz d'Itàlia e lo General John J. Pershing dels Estats Units. Un dels locutors principals ne foguèt lo vicepresident dels Estats Units, Calvin Coolidge. En 1935 de basses-relèus de Foish, Jacques, Diaz e Pershing foguèron aponduts al memorial per l'escultor Walker Hancock.
Foish moriguèt lo 20 de març de 1929, e foguèt enterrat als Invalides, a ras de Napoleon e fòrça autres militars celèbres de l'estat francés.


text:
1714
Cronologia mensuala:
Gen - Feb - Mar - Abr - Mai - Junh
Julh - Ago - Set - Oct - Nov - Dec
Cronologias tematicas:
Literatura - Musica - Sciéncia - Espòrt
Aquesta pagina concernís l'an 1714 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Asia[modificar | modificar la font]
Japon[modificar | modificar la font]
Per reglar lei problemas economics apareguts l'annada precedenta (→ 1713), Arai Hakuseki introduguèt una moneda metallica novèla que permetèt d'estabilizar l'economia e de demenir lei pretz.


text:
Vipèra
Las vipèras son, en sens estricte, las sèrps de la sosfamilha Viperinae, qu'amassa amb los crotals (Crotalinae) fan la familha dels viperids (Viperidae). Son famosas per lor verin, probablament lo pus potent demest los animals presents en Euròpa. Pendent las Guèrras Punicas èran lançadas als vaissèls enemics dins lo cors de las batalhas navalas, e fins al sègle XVII lor emplec coma poison dins las taulejadas foguèt una manièra correnta d'eliminar los rivals politics.
Caracteristicas[modificar | modificar la font]
La vipèra a un parelh de caissòlas longas e uets dins la partida davantièra de la mandibula superiora que se contractan contra lo paladar quand son pas utilizadas e se pòdon metre rapidament dins la posicion d'atacar la preda, per li injectar un poison mortal qu'ataca la sang e los teissuts. La tèsta triangulara e ampla de las vipèras es generalament cubèrta d'escaumas e lors uèlhs an de pupilhas verticalas. La majoritat de las vipèras *enlhumenon lors creaturas a l'interior del còrs, donc son ovoviviparas.
Abitat[modificar | modificar la font]
Las vipèras vivon dins tot lo mond per lor granda facilitat d'adaptacion al mitan, levat en Austràlia, en Madagascar e dins d'autras illas, e la majoritat d'elas son originàrias d'Africa.
Espècias[modificar | modificar la font]
La familha de las vipèras, coneguda coma del Vielh Mond englòba de vegadas lo grop de sèrps conegudas coma crotals, encara que normalament aquestas s'assignan a una familha separada dintre de las nomenadas vipèras del Novèl Mond.


text:
Sent Pèire (Tolosan)
Sent Pèire (Tolosan)[1][2] ( Saint-Pierre en francés) es una comuna lengadociana del Lengadòc tolosan situada dins lo departament de la Nauta Garona e de la region de Miègjorn-Pirenèus.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comuna del Tolosan dins l'airal urban situada a 21 km al nòrd-èst de la la vila.
Sent Pèire es sus la riba del Giron tèrme natural amb Vrudfuèlh al Nòrd. A l'èst lo tèrme es Le Borg de Sant Bernat e Teulat (qu'es dins lo departament de Tarn), al sud amb Gaure e a l'oèst amb La Valeta e Sent Marcèl e Paulèl.
Los escarts principals de la comuna sont La Fauriá, Escalona, La Gracia, Pesquièr, La Bordassa, En Olivièr, En Aïsselièr, En Bret, En Barèl, En Coral, En Jalamat, La Colombièra, l'Ormeta.
Istòria[modificar | modificar la font]
La comuna de Sent Pière es eissida de la fusion de las ancianas comunas de Sent Joan de las Pèiras e Sent Martin de las Pèiras le 5 de setembre de 1847.
La parròquia de Sent Joan de las Pèiras èra un annèxe d'aquela de Gaure e la parròquia de Sent Martin de las Pèiras èra un annèxe d'aquela del Borg de Sant Bernat.
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Monuments[modificar | modificar la font]
Personas ligadas a la comuna[modificar | modificar la font]
Joan de Fermat, mercant e banquièr de Tolosa, Borgés de Tolosa, Capitol en 1633 pel capitolat de Sant Estève. Comprèt en 1639 lo domeni e Castèl de La Fauriá e los dreches de Nauta, Mejana e Bassa justícia pel consulat de Sent Joan de las Pèiras. Un procès suls dreches feudals l'opausèt al sindic del convent dels Chartroses de Tolosa fins a sa mòrt en 1654.
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Patrici Pojada, Repertòri toponimic de las comunas de la region Miègjorn-Pirenèus, Nouvelles Éditions Loubatières, 2009, ISBN 978-2-86266-573-3
- ↑ Sit Toponimia occitana


text:
Guèrra d'Ogaden
La guèrra d'Ogaden se debanèt dau 13 de julhèt de 1977 au 15 de març de 1978 entre Etiopia, ajudada per l'URSS, Cuba e Iemèn dau Sud, e Somalia ajudada per d'insureccions situadas sus lo territòri etiopian avans lo començament dau conflicte. Foguèt entraïnada per lei revendicacions territòrialas dau govèrn de Somalia sus la region d'Ogaden situada dins la partida orientala d'Etiopia. Lo començament de la guèrra foguèt favorable ai Somalians que capitèron d'intrar sus lo territòri etiopian e 90% d'Ogaden foguèt ocupat en setembre de 1977. Pasmens, aquela progression somaliana causèt lo maucontentament d'URSS. Aliats d'Etiopia e de Somalia au començament de la guèrra, lei Sovietics chausiguèron finalament d'ajudar leis Etiopians. Cuba e Iemèn dau Sud, tanben aliats d'URSS, mandèron tanben de còrs expedicionaris en Etiopia. En particular, la participacion cubana foguèt decisiva car permetèt de contratacar lei fòrças somalianas a partir de novembre de 1977. En genier de 1978, lei linhas somalianas foguèron finalament rompudas e Somalia deguèt pauc a pauc abandonar Ogaden. Lei combats s'acabèron quand leis Etiopians e seis aliats agantèron la frontiera entre Etiopia e Somalia.
Aquela guèrra aguèt de consequéncias fòrça importantas per Somalia que son estat èra bastit sus una ideologia nacionalista desirosa de formar la « Granda Somalia ». Òr, après sa desfacha de 1978, lo regime de Mogadisho deguèt faciar una tièra de crisis — militara en causa de sei pèrdas, economica de l'esfòrç de guèrra e ideologica en causa de l'afondrament de sei revendicacions — que va entraïnar son afondrament totau en 1991.


text:
Septimània
Septimània èra la part oèst de la província romana de Gàllia Narbonesa que passèt jos contraròtle dels visigòts en 462, quand foguèt cedida a son rei, Teodoric II. Los visigòts la nomenava simplament Gàllia o Narbonensis. Correspond aperaquí a la region actuala de Lengadòc-Rosselhon. Passèt brevament jol poder del Califat de Còrdoa al sègle XVIII abans sa reconquista pels Francs, que a la fin del sègle IX la nomenava Gotia o Marca Gotica.
Septimània èra una marca de l'Empèri Carolingian e alara que la Francia Occidentalis caiguèt al sègle XVIII, encara qu'èra culturalament e politicament separada de França e del govèrn reial central La region èra jos l'influéncia del Tolosenc, de Provença, e de Catalonha. Èra una part d'Occitània que deuriá finalament caire jol poder dels reis franceses al sègle XIII après la Crosada dels Albigeses. A partir de la fin del sègle XIII foguèt apelada Lengadòc e son istòria se confondèt amb la de França.
Lo nom "Septimània" pòt derivar per partida del nom roman de la vila de Besièrs, Colonia Julia Septimanorum Beaterrae, que a son torn fa referéncia al poblament dels veterans de la setena legion romana dins la vila. Una autra origina possibla ne's una allusion a las set ciutats (civitates) del territòri: Besièrs, Elna, Agde, Narbona, Lodeva, Magalona, e Nimes. Septimània s'espandiá fins a una linha a mièg camin entre Mediterranèa e Garona a l'oèst; a l'èst fins a Ròse que la separava de Provença; e al sud sa termièra èra los Pirenèus.


text:
Fouligny
Fouligny es una comuna francesa, situada dins lo departament de Mosèla e la region de Lorena.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Vilatge situat a la jonction de tres vallées : Nied, Marange, Zondrange. Dépendait De l'anciana província de Lorraine. Plan del abbaye de Longeville #que los consagrats n'èran los sires de Raville, Créhange, Varsberg e Helfedange.
Village situé à la jonction de trois vallées : Nied, Marange, Zondrange. Dépendait de l'ancienne province de Lorraine. Bien de l'abbaye de Longeville dont les voués étaient les sires de Raville, Créhange, Varsberg et Helfedange.


text:
Rœschwoog
Röschwoog en alemannisch (Rœschwoog en francés) es una comuna francesa del departament del Bas Ren e de la region d'Alsàcia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Situada sus l'ais ferroviaire Estrasburg - Lauterbourg, Roeschwoog es una estapa sus la Véloroute Rhin EV 15 (1 320 km) #que connècta la font del Rhin, situada a Andermatt a Soïssa, a la siá desbocadura a Rotterdam.
Située sur l'axe ferroviaire Strasbourg - Lauterbourg, Roeschwoog est une étape sur la Véloroute Rhin EV 15 (1 320 km) qui relie la source du Rhin, située à Andermatt en Suisse, à son embouchure à Rotterdam.


text:
Concerto per violoncèl (Dvořák)
Lo concerto per violoncèl en Sim, Op. 104 B. 191 d'Antonín Dvořák qu'ei ua de las pèças màgers deu repertòri d'aqueth instrument; que ho compausat durant lo sejorn nòrd-american deu compositor entau virtuòse e amic Hanuš Wihan. Las circonstàncias umanas e materiaus que hen totun que hosse interpretat peu purmèr còp peu violoncelista anglés Leo Stern.
Estructura[modificar | modificar la font]
La particion qu'ei escrivuda entà 2 flabutas (la segonda que jòga tanben deu piccolo), 2 clarins, 2 clarinetas, 2 bassons, 2 trompas, 2 trompetas, 3 trombons, tuba, timpani (un triangle) e còrdas.
Que's compausa deus moviments seguents :
- Allegro (en Sim puish en SiM)
- Adagio, ma non troppo (en SolM)
- Finale: Allegro Moderato-andante-allegro vivo (en Sim puish en SiM)


text:
Literatura catalana
La literatura catalana es la literatura escricha en catalan, sens referéncia al luòc o l'origina de l'autor. Aital compresa, se dividís en tres grands periòdes: l'esplendor medievala, la Decadéncia (ont per motius politics e per encausa de l'esplendor del Sègle d'Aur espanhòl demesiguèt l'usatge del catalan coma lenga de cultura) e la literatura contemporanèa (que mercé a l'ambicion del programa de la Renaissença lo catalan reüssiguèt nòvament un lengatge bon per la creacion culturala).
Somari
- 1 L'esplendor medievala
- 2 L'edat modèrna. La Decadéncia
- 3 Literatura contemporanèa
L'esplendor medievala[modificar | modificar la font]
Començament: Las Quatre Grandas Cronicas e Ramon Llull[modificar | modificar la font]
En parallèl a l'esplendor viscuda per la tradicion dels trobadors en occitan (en part tributària de l'òbra elaborada per d'autors catalans coma Guillem de Berguedà, Cerverí de Girona, Berenguer de Palol, Guilhèm de Cabestanh o Guerau de Cabrera) nos cal plaçar lo desvolopament de la pròsa sus istòria. Dins lo sègle citat, s'escriguèron quatre cronicas en lenga catalana de valor istorica mai o mens discutibla: lo Libre dels Feits, dictat pel sobeiran Jacme I, instituïguèt una vasta confession fòrça variada; la Cronica de Bernat Desclot, elaborada pel cronicaire Bernat Desclot, contextualiza brèvament los règnes anteriors a Pere II lo Grand per tal d'expausar amb fòrça precision los eveniments que se debanèron en aquel temps; la Cronica de Ramon Muntaner, òbra del quite Ramon Muntaner, de caire mai epic, compren lo periòde existent entre Jacme I e Alfons III; e, puèi, la Cronica de Pere III, possiblament dictada pel quite rei, argumenta l'ensems de sas entrepresas politicas.
Ramon Llull es considerat coma lo creador del catalan literari. Lo designe de la siá òbra se fondamenta en una solida ambicion crestiana; après aver patit una prigonda crisi religiosa, Llull s'avodèt a espandir la fe crestiana sens relambi. L'ensems de la siá vasta òbra (près de 250 títols escriches en catalan, latin o arabi), e a l'encòp la creacion d'una escòla destinada a l'instruccion de missioners crestians, demòstran cèrtament lo delèit que l'escrivan aviá en çò que tanh a la difusion del cristianisme. La siá òbra mai coneguda es Fèlix o Libre de meravilhas (Fèlix o Llibre de meravelles). La repercussion de l'òbra de Ramon Llull constituiguèt pas un fenomèn exclusivament nacional; son trabalh (tant filosofic coma religiós) foguèt largament reconegut a nivèl europèu.
Umanisme[modificar | modificar la font]
Los intenses e esperlongats contactes comercials amb Itàlia faguèron de Catalonha un centre important de difusion de la pensada umanista. Clara mòstra d'aiçò n'es la constitucion de la Cancelleria Reiala, organ administratiu de la Corona d'Aragon organizat a comptar d'una vasta ret de foncionaris (escrivans, notaris e secretaris) qu'òm lor demandava lo domeni de tres lengas especificas: lo latin (lenga de portada europèa), l'aragonés e lo catalan (ambedós lengas oficialas dins lo domeni de la Corona).
L'òbra de Bernat Mètge li cal èsser situat e comprés en partint de l'ambicion e lo prètzfach de la Cancelleria Reiala. Intellectual d'amplas coneissenças, compausèt una longa òbra en pròsa, que Lo Sòn (Lo Somni, 1399) ne n'instituissi lo ponch culminant.
D'autra banda, lo umanisme influiguèt clarament sus la trajectòria d'escrivans posteriors a Bernat Mètge: Andreu Febrer (autor de la primièra traduccion de la Divina Comèdia), Pere March, Jaume Gassull, Bernat Fenollar, Bernat Hug de Rocabertí o Pere Torroella (qualqu'uns d'eles apertenentas a la generacion del Sègle d'aur valencian) entre fòrça d'autras demòstran mencionada afirmacion.
En parallel al desvolopament de l'ideologia umanista, a Catalonha aqueriguèron tanben importància cèrtas voses apertenentas als estaments religioses. En aquel domeni, ressòrton las trajectòrias de Francesc Eiximenis, Sant Vicent Ferrer e Anselm Turmeda.
Sègle d'Aur valencian[modificar | modificar la font]
La problematica que causèt la mòrt del rei Martí I lo 1410 (procès que se culminèt lo 1412 amb lo polemic Compromís de Casp), amassa amb la Guèrra Civila qu'afectèt lo Principat a mejans del sègle XV, propicièron lo traslat del nuclèu intellectual de Catalonha a Valéncia.
Figuras del nivèl de Jordi de Sant Jordi, Gilabert de Próixita, Jaume Roig o Joan Roís de Corella acreditan la qualitat excepcionala que la literatura elaborada a Valéncia pendent lo sègle XV possedissiá. Tal periòde atenguèt sa qualitat maximala mercé a l'òbra lirica d'un dels poètas mai excellentes de la literatura catalana: Ausiàs March; amassa amb lo prètzfach (en domenis narratius) de Joanot Martorell e la siá òbra principala en Tirant lo Blanch, considerada en granda mesura un preambul del roman europèu modèrne. D'autra banda, cal allegar a la qualitat de l'òbra elaborada per autors anteriorament faches allusion; Joan Roís de Corella, per exemple, foguèt un umanista notable qu'escriguèt d'òbras de caractèr religiós, profà e filosofic, qu'òm voldriá entre el destacar l'importància de sa Tragèdia de Caldesa, brèva descripcion en pròsa referent a una relacion amorosa.
L'edat modèrna. La Decadéncia[modificar | modificar la font]
Renaissença[modificar | modificar la font]
La literatura catalana, sens trincar amb la tradicion medievala, recuperèt qualqu'uns dels canons estetics e dels modèls formals de l'art classic. Mas la preocupacion per l'estudi de las lengas classicas, caracteristica de l'umanisme, empediguèt pas lo desvolopament de las literaturas en lengas vulgaras. Mentre la minoritat nòbla dobtava en l'usatge de las lengas latina, castelhana e catalana, la majoritat populara contunhèt de refar e en agrandint en la quita lenga la tradicion qu'aviá elaborat en lo cors dels sègles.
Pròsa[modificar | modificar la font]
La pròsa catalana mai preciosa del periòde son Los de col·loquis de la insigne ciutat de Tortosa (1557) de Cristòfor Despuig, tant per l'usatge del dialòg, una forma literària classica, coma per l'esperit critic de lo sieu autor, en una pròsa nòbla, de caumas influéncias d'Eramse. Dins tanben de la la narrativa istorica, cal remarcar las cronicas de Pere Miquel Carbonell, Pere Antoni Beuter e Joan Binimelis, e lo roman, representada per L'espill de la vida religiosa, òbra anonima publicada lo 1515, atribuida per qualqu'uns a Miquel Comalada, amb influéncias de Ramon Llull e reformistas qu'atenhián una vertadièra projeccion europèa.
En lo terren de la literatura de divertiment, sorgisson "novelle" e "facècies" coma las de Jordi Centelles e Joan Timoneda e unas divertidas e desinibidas Estil·lades y amoroses lletres, de mejans sègle XVI. Aqueles ans, de mai, foncionava a Valéncia un teatre d'intencion realista e de ridiculizar que donèt de mòstras tan esplendidas coma La vesita, de Joan Ferrandis d'Heredia.
Poesia[modificar | modificar la font]
Lo melhor poèta catalan del moment foguèt Pere Serafí, influit pel idealisme amorós d'inspiracion de Francesco Petrarca o de Ausiàs March e l'ensems de dichas e de cançons popularas. Autres poètas, coma Andreu Martí Pineda e Valeri Fuster, insistiguèron amb una cèrt talent en los modèls costumistes valencians de la darreria del sègle XV. Los poèmas de Joan Pujol, ja a la segonda mitat del sègle XVI e los actes eclesiastics de Joan Timoneda, rebaton ja lo cambiament de la contrareforma, que li caliá culminar amb lo Barròc. Amb la Contrareforma desapareis aquel esperit de critica e de recèrca per defendre una vision mai pessimista de la vida.
Barròc[modificar | modificar la font]
Las primièras manifestacions barròcas (figuras anterioras coma Joan Timoneda o Joan Pujol pòdon se considerar coma unes iniciales simptòmas literaris de la contrareforma) se produsiguèron pas fins a començament del sègle XVII e se perlonguèron pendent tot lo sègle XVIII, alavetz ja amb elements d'estetica rococó.
En aquel periòde se recebon de claras influéncias del grand barròc castelhan, amb autors coma Garcilaso de la Vega, Luís de Góngora, Francisco de Quevedo, Pedro Calderón de la Barca, Baltasar Gracián, e ca, qu'agissián sens gaire relacion los unes amb los autres.
Una figura principala del barròc catalan foguèt lo poèta Francesc Vicent Garcia, que gaudiguèt d'un grand prestigi posterior, foguèt l'unic qu'atenguèt de formar una escòla, que la prenguèt aqueles aspèctes mai segondaris e que se perlonguèt fins plan dintrat lo sègle XIX. Francesc Fontanella e Josep Romaguera, aportarián tanben contribucions importantas pendent lo barròc.
Lo moment culminant d'aquel corrent pòt se situar pendent la Guèrra dels Segadors, quand i aguèt assages ja conscientes de renauir la cultura catalana e que fracassèt amb la desbranda de las armadas catalanas. Se li cal destacar sustot l'òbra poetica e dramatica de Francesc Fontanella. Autras figuras del barròc catalan foguèron Pere Jacint Morlà e Josep Blanch, tanben de mejans sègle XVII. Josep Romaguera, entre los sègles XVII e XVIII, manteniá amb relativa eficacitat aquelas intencions. Agustí Eura, Joan de Boixadors, Guillem Roca i Seguí e Francesc Tagell, de la primièra mitat del sègle XVIII, i insistissián amb pauca fortuna.
Illustracion[modificar | modificar la font]
Dempuèi la fin del sègle XVIII, la filosofia critica e l'estudi lingüistic e istoric de l'Illustracion avián renauit tota la concepcion de la cultura. Nais una nòva mentalitat que considerava que l'òbra li caliá èsser utila o pas èsser. Es epòca d'inicis d'activitats scientificas e d'un mensprètz envèrs la lirica gratuita. La maximala consideracion èra obtenuda pels tèxtes de moral o de pedagogia.
A Catalonha, foguèt representada per una sèria d'escrivans brilhants, en seguint l'iniciacion del valencian Jacint Segura, e represa, dins lo Principat, per l'impuls de l'avesque Ascensi Sales. Cal destacar tanben lo roman del alacantí P. Montengon Eusebio.
Cal tanben destacar un grop format de divèrses reviradors e escrivans, que Francesc Mulet, Antoni Febrer i Cardona e Joan Ramis amb l'òbra de teatre Lucrècia.
Totun se pòt afirmar que la literatura catalana en aquel periòde foguèt practicament inexistenta per çò qu'es de la literatura «culta». An perdurat solament l'ensems dels genres populars coma pòrtavoses mai qualificats del temps. Lo terren èra lo teatre brèu e d'umor ("entremesos") amb tèxtes (la majoritat inedita) redigits per pas professionals: de cartas, narracions privadas, e d'agendas que rebaton la mentalitat de l'epòca. Una mòstra seriá lo Calaix de Sastre del baron de Maldà, opausat als corrents illustrats coma literatura costumista, que tant de succès li caliá aténher en plen romantisme.
La poesia populara, espontanèa e vasta, conferiguèt a la literatura del sègle XVIII unes títols normalament amb una categoria superiora als atenguts per las temptativas cultas. Aquela literatura populara partejava solament amb l'illustracion l'epòca e lo fach de se desvolopar jols signes de «natura» e de «libertat». Mas èra sustot associada amb la lenga del pòble.
A la debuta del sègle XIX e mercé a Josep de Togores i Sanglada (comte de Aiamans) e a Antoni Puigblanch, autor ipotetic de Lo Temple de la Glòria, s'incorpòran ja qualques elements romantics.
Literatura contemporanèa[modificar | modificar la font]
La "Renaixença"[modificar | modificar la font]
Al cors de la primièra mitat del sègle XIX, nombroses autors catalans mostrèron una ambicion liberala influits pels corrents romantics d'Euròpa. Escriguèron majoritàriament lors òbras en castelhan. En aquel sens, cal destacar l'esfòrç de Josep Pau Ballot i Torres e la siá granda òbra: Gramatica y apología de la llengua cathalana (Gramaticiana e apologia de la lenga catalana, 1813).
La "Renaixença" es lo nom donat al grand movement restaurador de la lenga, de la literatura e de la cultura catalana que s'inicièt dins lo Principat a la primièra mitat del sègle XIX e que s'òbri amb el lo periòde contemporanèu de la literatura catalana. Coincidiguèt, mai o mens, amb la segonda part e esclatament del romantisme a Euròpa. Malgrat seguir cada tendéncia lor camin, se produsiguèt una integracion pel que respècta a l'usatge de la lenga e als ideals politics.
Se sòl situar dins lo periòde comprés entre l'aparicion, l'an 1833, en lo periodic "Lo vapor", de la Pàtria de Bonaventura Carles Aribau e de la presentacion als Jòcs Florals de 1877 del Atlàntida de Jacint Verdaguer.
Lo 1835 se restaurèt l'Universitat de Barcelona e lo 1839 foguèt publicat lo primièr libre de poesia en catalan, Llagrimes de viudesa (Lèrmas de viudesa), de Miquel Anton Martí. A las revistas e jornals de Barcelona, mentretant, sortián de composicions catalanas, malgrat que la primièra revista escricha integralament en catalan, "Lo Vertadièr Catalan", apareguèt pas fins lo 1843.
En los sieus inicis, la consciéncia de la Renaixença serà potenciada per la recuperacion de la pròpria istòria, pel poder creissent de la borgesiá liberala (sustot la de Barcelona), per èsser liberala e romantica, per utilizar amb una relativa normalitat la pròpria lenga e, de mai, amb una produccion literària seriosa e ambiciosa. Ne foguèsson los membres mai destacats: Marià Aguiló, Joan Cortada, Manuel Milà i Fontanals, Pau Piferrer e Joaquim Rubió i Ors.
A la segonda mitat del sègle XIX, la reforma es de mai en mai clar ajudat per qualques institucions coma l'Academia de Bonas Letras de Barcelona, l'Universitat de Barcelona o qualques sectors de la Glèisa (que representan Jaume Collell e Torras i Bages).
Per çò qu'es de la lenga, se promòvon los instruments culturals mai urgents e basics coma gramaticas e diccionaris. Se crèan los sieus pròpris mites politics (Jaume I o Felip V) e literaris (los trobadors) e estend la siá projeccion al delà de l'estudi e la lirica en un assag de catalanizar d'autres camps coma la filosofia, la sciéncia, l'art o lo drech.
Lo 1859 se fondèron los Jocs Florals que signifiquèron una granda projeccion populara. Aquela fondacion èra conservadora, mas e ajudèt a difondre la cultura dins los mitans populars, sustot rurals, e la situacion cambièt radicalament. Comptèron amb lo prestigi d'una reconeissença publica notabla, e se comencèron plan a Barcelona, foguèron reprodusits en fòrça autres endrechs del país e prenguèron lo caractèr d'organ suprèm de la Renaixença. Ajudèt a far sorgir un nombre fòrça considerable d'autors, fòrça sovent procedents de la pichona borgesiá urbana e consacrats gaireben exclusivament a la poesia, entre los que ne foguèsson los cabecièrs Antoni de Bofarull e Víctor Balaguer.
Fruch d'un caractèr puslèu conservador, lo movement, d'autra banda, gaireben pas afectèt la literatura populara que s'èra anat en produsint en catalan gaireben sens interrupcion en tot lo periòde de la decadéncia. Foguèt puslèu vist amb malfisança per los sieus autors (Abdó Terrades, Anselm Clavé o Frederic Soler).
Lo 1862, s'instaura lo primièr prèmi consacrat a la narrativa als Jòcs Florals, en resultant ganhanta lo roman L'orfeneta de Menargues, d'Antoni de Bofarull. Lo teatre faguèt pas partida dels Jocs fins lo 1875 amb l'estrea d'un dels primièrs dramas en catalan: Tal faràs, tal trobaràs, d'Eduard Vidal i Valenciano. La poesia culta, per contra, foguèt editada en catalan dempuèi 1839, mas lo sieu procès se coronèt amb lo prestigi del poèma epic L'Atlàntida, de Jacint Verdaguer, publicat lo 1878. Angel Guimerà foguèt la figura principala de la renaissença teatrala. En lo domeni narratiu, destacan d'autors coma Carles Bosch de la Trinxeria, Robert Robert, Emili Vilanova, Martí Genís i Aguilar, Dolors Monserdà, Josep Pin i Soler, e, especialemt, Narcís Oller.
Darrerias del sègle XIX e principis del sègle XX. "Modernisme" e "Noucentisme"[modificar | modificar la font]
A las darrerias del sègle XIX, en oposicion a la subrevivença incomprensibla de las formas romanticas fruch, basicament, del domeni floralesc, s'inicièt un procès de renauiment artistic qu'abastèt l'ensems de totas las modalitats artisticas (mai que mai l'arquitectura e la literatura). En aquel sens, cal mencionar l'importància del prètzfach realizat pel grop de L'Avenç (l'Avançada), publicacion que, entre lo 1881 e lo 1893, circulèt per el en grand mesura la carga ideologica del "modernisme".
Lo renauiment teatral arribèt de la man d'Adrià Gual, e atenguèt nivèls qualitatius destacables mercés la dedicacion qu'autors coma Santiago Rusiñol (prèp a una fin estetica), Ignasi Iglésias o Joan Puig e Ferreter (ambedós partidaris d'una foncionalitat sociala adscricha a l'importància estetica de lors òbras) concediguèron a lors confeccions teatralas.
En çò que tanh a la narrativa, la pròsa modernista restèt fòrça influida per la tematica rurala; lo païsatge, constituent inevitable en talas òbras, instituissi una fòrça imparabla qu'òm li assigna a el valors esperitalas que repercutisson en lo personatge, un individú amb idèas fèrmas e solitàrias qu'es pas comprés pels abitants primitius e endarrierats d'un mond rural presentat de faiçon negatiua. La narrativa modernista dona d'òbras de grand nivèl; meritan especiala mencion Raimon Casellas, Víctor Català, Joaquim Ruyra, Prudenci Bertrana, Josep Pous i Pagés e l'anteriorament apuntat Joan Puig e Ferreter.
En lo domeni poetic, lo procès d'innovacion restèt totalament ligat a la trajectòria de Joan Maragall, poèta compromés amb l'evolucion sociala que, malgrat escriure una poesia retorica, defendèt la siá "teoria de la paraula viva", en defendent l'espontaneïtat e lo sentiment del poèta. D'autra banda, cal mencionar l'òbra d'Apel·les Mestres, important precedent del Modernisme, de mai en mai de las trajectòrias de Guillem Tell i Lafont e Jeroni Zanné, de poètas que mostrèron cèrta atraccion vèrs lo clacissisme, prèps cèrtament a la generacion d'autors del noucentisme.
Contrari a la pensada liberala del Modernisme sorgiguèt lo Noucentisme, un ambiciós movement de principis conservadors amb pretensions politicas e administrativas (ligat a la Lliga Regionalista d'Enric Prat de la Riba), que regiguèt lo panorama cultural catalan de principis de sègle (1906-1923). Los noucentistes cresián en l'òbra plan facha, en establint coma modèls literaris los classics grècs e de latins. En aquel sens, cal nomenar l'òbra de Miquel Costa i Llobera e Joan Alcover, poètas apertenentes a L'escola Mallorquina (escòla Malhorquina), que desvolopèron lor òbra parallèlament a l'esplendor del Modernisme, se sometèron plan una concepcion de la literatura cèrtament desparièra per rapòrt a aqueles, en essent, en consequéncia, una considerabla influéncia pel tractat movement.
La poesia foguèt l'art mai avalorat pels noucentistes; las òbras d'autors coma Josep Carner, Guerau de Liost, Josep Maria López-Picó o Maria Antònia Salvà o acreditan clarament. Lor trabalh restèt presidit per la recèrca retorica e la riquesa del lengatge; opausada a la poetica modernista, la poesia noucentista trabalhèt, principalament, lo domeni retoric e formal de l'escrit.
Eugeni d'Ors constituissi un personatge transcendental dins del movement estudiat. Ideològ culte, escriguèt narratiu brèu e cèrts romans. De l'ensems de la siá òbra meritan mencion significativa las Gloses, publicadas al jornal La Veu de Catalunya (La Votz de Catalonha) del 1906 ençà. Amassa, cal situar l'esfòrç e lo trabalh menat a tèrme a la carga de la seccion de filologia del Institut d'Estudis Catalans, amb las figuras de Pompeu Fabra e Antoni Maria Alcover davant, en çò que tanh al procès de normativizacion lingüistica se fa referéncia.
Los inicis del sègle XX e l'establiment del regim franquista[modificar | modificar la font]
Prèviament a l'insurreccion de las tropas franquistas, en lo cors de l'espaci comprés entre los inicis del decenni dels ans 20 e l'acabament del decenni dels ans 30, la literatura catalana experimentèt una granda revolucion, mai que mai pel qu'al domeni poetic se fa referéncia. Al cors d'aquel periòde inicièron lors trajectòrias poètas cèrtament prèps a l'estetica prepausada pel simbolisme, coma Carles Riba, Marià Manent, Tomàs Garcés, Clementina Arderiu, Bartomeu Rosseló-Pòrcel o Joaquim Folguera (fòrça prèp a las avantgardas), fach que son a l'escasença d'el sovent considerats influits pel noucentisme. Autras, coma Joan Salvat-Papasseit o Josep Vicenç Foix, optèron per una concepcion artistica mai avantguardista se plan fòrça personal.
Josep Maria de Sagarra instituissi una figura d'importància notabla en lo contèxt de tala estenduda temporala. En mai de poèta brilhant excellent dramaturg, Sagarra participèt del procès de recuperacion del roman que, fruch dels postulats noucentistes, aviá reüsit fòrça segondària, en ne constituissent figura principala. Cal parallèlament situar lo trabalh d'autres narradors contemporanèus, coma Carles Soldevila, Miquell Llor, Francesc Trabal, Ernest Martínez Ferrando o Sebastià Juan Arbó, aital coma l'esfòrç demostrat per autors apertenentes a las generacions modernistes, coma Joan Puig i Ferreter o Prudenci Bertrana.
Succedida la Guèrra Civila Espanhòla, l’abolicion de l’Estatut d’Autonomia de Catalonha l’an 1938 signifiquèt l’inici d’un long procès d’espanholizacion qu'ensagèt metre fin a tota manifestacion explicita de la cultura catalana. D’aquela manièra, davant lo fach impossible de se participar en una manifestacion en la pròpria lenga, los intellectuals catalans optèron per traïr lors ideologias, contunhèron d'agir de manièra clandestina o acabèron plan en s'exiliant.
Los intellectuals que decidiguèron d'abandonar sos principis e sa lenga lor calguèt se decantar per una literatura d’expression espanhòla, amb manifestacions derivadas de l'ideologia en dominant, o en ensajant plan adaptar d'idèas pròprias de la cultura catalana d’abans de la guèrra (aquel es lo cas de Joan Ramon Masoliver, prèp a las avantgardas pendent los ans 20, que creèt la colleccion "Poesía en la Mano"
Malgrat aiçò, restèron a Catalonha autras intellectualas que se volguèron pas trincar definitivament amb la lenga e la cultura autoctòna. Foguèt lo cas d’aqueles qu'optèron per l’exili interior, es a dire, per agir en la clandestinitat. S’organizèron de reünions literàrias, reünions culturalas, lecturas poeticas, corses de cultura catalana, èca. amb l’objectiu d’arribar a la joenessa e formar aital de nòus escrivans capabla d’evitar la trencadura amb la cultura e la lenga catalana. Totes aqueles actes èran celebrats, mas, en cercles privats e davant un public redusit e especific. Comencèron tanben a se publicar una sèria de revistas de vitala importància, qualques unas que ne serián Poesia (1944-1945), Ariel (1946-1951) e Dau al Set(1948-1955). La primièra, creada per Palau i Fabre, èra de caire d'avantgarda, perque de mai d’un compromís amb la lenga aviá tanben un clar compromís poetic. La segonda, Ariel, foguèt inventada per Palau e Fabre, Josep Romeu, Miquel Tarradell, Joan Triadú e Frederic-Pau Verrié. Lo sieu antecedent mai clar èra "Poesia", e e mai se aviá pas un programa ideologic totalament unificat, subrevisquèt mercé a la volontat comuna de recuperar de determinadas valors del passat. Se volguèron pas se lamentar pel genocidi cultural e d’ne sorgiguèt aicí lo desir de s'arturar pas en la nostalgia e lo tradusir en accion. Volián demostrar que i aviá pas agut ruptura amb lo passat, e o faguèron en recuperant d'estrategias pedagogicas de la tradicion noucentista encaradas al futur. Es en aquela revista ont podèm entreveire clarament las doas tendéncias del moment: d’una banda, la tendéncia que defendiá lo clacissisme coma basa de la nòstra cultura e coma modèl a seguir; de l’autra, la tendéncia mai modèrna que defendiá l’art modèrne (Baudelaire, Rimbaud, Mallarmé, èca. Malgrat aiçò, tant Poesia coma Ariel sabèron innovar sens daissar jamai de banda la tradicion anteriora. En darrièr luòc, la revista Dau al Sèt comptèt amb la collaboracion d’artistas coma Modest Cuixart, Joan Ponç, Antoni Tàpies, Joan Josep Tharrats, Arnau Puig Grau e Joan Brossa qu'avián coma objectiu comun connectar amb la tradicion d'avantgarda anteriora a 1936, mai que mai amb lo surrealisme.
La majoritat dels intellectuals catalans que partiguèron a l’exili s’establiguèron a França, a l'excepcion d'aqueles que poguèren evitar l'invasion alemanda còlportaira a America, Mexic e Veneçuèla. Malgrat aver de renonciar a la pròpria lenga, aqueles catalans poguèren s'incorporar a una infrastructura culturala que los permetèt trabalhar coma professionalas en divèrses camps (jornalisme, mond editorial, arts grafics). E se quicòm avián en comun aqueles exiliats amb los intellectuals que s’èra demorada a Catalonha en trabalhant en la clandestinitat, èra la volontat de donar continuitat a la lenga e la tradicion literària catalanas. D’aquela manièra, e malgrat la dura situacion que lor calguèsse patir los que partiguèron a l’exili, sorgiguèron sulpic iniciativas per menar a tèrme aquela continuitat. L’an 1939 se comencèron ja a editar de libres e de revistas en catalan, coma per exemple la revista Catalonha, editada amb l’objectiu de contunhar l’òbra dels escrivans catalans. Ressorgiment e Germanor son qualques unas de las autras revistas que publiquèron tanben a l’exili los intellectuals catalans. Amb la meteissa volontat de continuitat lingüistica e culturala cal destacar tanben la mantenença dels Jòcs Florals de la Lenga Catalana entre 1941 e 1945.
En conclusion podèm dire que, a comptar de l’an 1939, los intellectuals catalans que se mòstran contraris al nòu òrdre politic meton en marcha, siá ja dempuèi l’exili o dempuèi la clandestinitat, divèrsas iniciativas amb una unica volontat comuna: la continuitat culturala e lingüistica.
Los escrivans actius pendent la repression franquista foguèron fòrça. Ne son exemple: Salvador Espriu, Pere Quart, Mercè Rodoreda, Pere Calders, Agustí Bartra, Llorenç Villalonga, Josep Pla, Domènec Guansé, Cèsar August Jordana, Lluís Ferran de Pol, Joan Sales, Xavier Benguerel, Carles Fages de Climent, Manuel de Pedrolo, Maria Aurèlia Capmany, Noel Clarasó, Gabriel Ferrater, Miquel Martí i Pol, Màrius Torres (inedit coma poèta), Joan Teixidor, Vicent Andrés Estellés, Guillem Viladot, Joan Vinyoli, Avel·lí Artís-Gener, Joan Perucho, Joaquim Amat-Piniella, Blai Bonet, Rosa Leveroni, Joan Fuster, Ramon Folch i Camarasa, Jordi Sarsanedas, Josep Maria Espinàs, Anna Murià, Joan Triadú, Joaquim Molas, Josep Maria Castellet, Teresa Pàmies, Josep Maria Llompart, Maria Àngels Anglada, Baltasar Porcel e mòlts autres.


text:
Las Palmas de Gran Canaria
Las Palmas de Gran Canaria (o Las Palmas) es la capitala de la comunautat autonòma espanhòla de las Illas Canàrias e tanben una de las vilas pus grandas d'Espanha. Sa populacion èra estimada a 377 203 abitants en 2007. Sa superfícia totala es de 100,55 km² dins l'illa de Grand Canària.
E tanben capitala de la província de Las Palmas. Las Palmas de Gran Canaria es la vila pus poblada de las Canàrias e es considerada la vila amb lo melhor climat del mond segontes un estudi de l'Universitat de Siracusa (Nòva York).[1]