text:
Ipocrates
Ipocrates de Kos o Ipocrates de Còs (en grèc : Ἱππokpάtnς) èra un mètge de la Grècia antica del sègle de Pericles. Es considerat coma una personatge del mai important de l'istòria de la medecina, se dich d'aquel qu'es lo paire de la medecina[1][2][3] a causa de lors contribucions durablas a aquel art e coma fundadors de l'escòla que pòrta son nom. Aquela escòla intellectuala revolucionèt la medecina de la Grècia antica, l'establissent coma una disciplina separada dels autres camps amb que èra associada tradicionalament (subretot amb la teürgia e la filosofia), per que venga una vertadièra profession.[4][5]
Malgrat lo succès dels autors del corpus ipocratic, es dificil de destriar çò dels practicants de la medecina ipocratica e de las accions d'Ipòcrates el meteis; de fach, se sap fòrça pauc sus la pensada d'Ipocrates, sus çò qu'escriguèt o faguèt vertadierament. Pasmens Ipòcrates es representat sovent coma l'epitòm del mètge antic. Concretament, se li atribuís un gran progrès dins l'estudi sistematic de la medicina clinica, reüinssent las coneissenças medicalas d'escòlas precedentas, e sometent la practica dels mètges al jurament d'Ipocrates e d'autres òbras.[6][7]
Somari
- 1 Biografia
- 2 Teoria hipocràtica
- 3 Contribucions dirèctas a la medecina
- 4 Corpus ipocratic
- 5 Jurament d'Ipocrat
- 6 Eretatge
- 7 Referéncias
- 8 Bibliografia
- 9 Ligams extèrnes
Biografia[modificar | modificar la font]
Los istorians son d'acòrdi per dire qu'Ipocrates nasquèt a l'entorn de l'an 460 AbC dins l'illa grèga de Kos (Còs), e que venguèt un celèbre mètge e professor de medecina. Las autras donadas biograficas sus el son plan segur incorrèctas.[8] Soran d'Efès, un ginecològ grèc del sègle II, mai de cinc sègles aprép sa mòrt,[9] foguèt lo primièr biograf d'Ipocrates e es la font d'una granda partida de las donadas sus el, coma per exemple la data de sa naissença.[10] Tamben se pòt trobar d'informacion sus el dins los escriches d'Aristòtel, (s. IV AbC), de Suidas (~s. X) e a les obres de Joan Tzetzès (s. XII).[11][12]
Soran escriguèt que lo paire d'Ipocrates èra Eraclides Escolapi, tanben mètge; la maire èra Praxitela, filha de Tizane. Los dos filhs d'Ipocrates, Tessal e Dracon, e son gendre, Polibi, èran sos disciples. Segons Galen, un mètge posterior, Polibi èra l'autentic successor d'Ipocrates, pasmens que Tessal e Dracon aguèron cadun un filh nomenat Ipocrates.[13][14]
Segon Soran, Ipocrates aprenguèt la medicina del paire e del grand, e estudièt d'autres matèrias amb Democrit e Gorgias. Ipocrates estudièt plan segur a l'asclepieion de Kos, e rebèt de leçons del mètge tracian Erodic de Selimbria. La sola mencion contemporanèa d'Ipocrates es lo dialòg de Platon Protagoras, que lo filosòf descriu coma "Ipocrates de Còs, l'Asclepiada".[15][16] Ipocrates ensenhèt e practiquèt la medecina pendent tota sa vida, viatjant pel mens fins a Tessàlia, Tràcia e per la mar de Marmara.[17] Benlèu moriguèt a Larissa a 83 o 90 ans, encara que segon qualques autres fonts atenguèt mai de 100 ans; i a diferents recits sus sa mòrt.[18]
Teoria hipocràtica[modificar | modificar la font]
-
- « Es pas, doncas, nimai divina nimai mai sagrada que las autras malautiás, mas qu'a una causa naturala que l'origina, coma d'autras malautiás. Los òmes considèran lor natura e causa coma divinas per ignorància e estopor... »Sus la malautiá sagrada[19]
Ipocrates es considerat lo primièr mètge que rebutèt las supersticions, legendas e cresenças, manifestacions de las fòrças subrenaturals o divinas coma causa de las malautiás. Los disciples de Pitagores lo consideravan coma l'òme qu'unís la filosofia e la medecina.[20] Destria la disciplina de la medecina de la religion, cresent e argumentant que la malautiá èra pas un castig infligit pels dieus, mas la consequéncia de factors ambientals, la dièta e els abituds de vida. De fach, i a pas de mencion a cap de malautiá mistica dins tot lo Corpus ipocratic. Encara que, Ipocrates trebalhava amb fòrça conviccions basadas sus çò que uèi se sap èsser una anatomia e una fisiologia incorrèctas, coma per exemple la teoria dels quatre umors.[21][22][23]
Las escòlas de medecina de la Grècia antica èran divididas sus cossí tractar las malautiás. D'una costat, l'escòla cnidiana se concentrava sul diagnostic. La medecina de l'epoca d'Ipocrates sabiá gaireben res de l'anatomia e la fisiologia umanas, a causa del tabó grèc qu'enebissiá la disseccion d'umans. Alara, l'escòla cnidiana capitava pas a se determinar quand una malautiá provocava fòrça ensems de símptòmas diferents.[24] D'un autre costat, l'escòla ipocratica aguèt mai de succés en aplicant de diagnostics generals e de tractaments passius. Se concentrava dins la cura del pacient e lo pronostic, pas sul diagnostic. Èra capable de tractar de malautiás de biais eficaç e permetèt un grans desvolopament de la practica clinica.[25][26]
La medecina ipocratica e sa filosofia s'alunhan pro de la medecina actuala, perque lo mètge cèrca un diagnostic especific e un tractament especialitzat, coma lo promoviá l'escòla cnidiana. Aquel cambi dins la pensada medicala dempuèi lo temps d'ipocrates provoquèt de criticas vivas tot lo long dels darrièrs dos millennis, es la passivitat del tractament ipocratic qu'es subretot l'objècte de las criticas; per exemple, lo mètge francés M. S. Houdart se referís al tractament ipocratic coma "una meditacion sus la mòrt".[27]
Teoria dels quatre umors e Crisi[modificar | modificar la font]
L'escòla ipocratica sostengava que la malautiá èra lo resultat d'un desequilibri dins lo còs de las quatre umors, de fluids que en bona santat se trobavan naturalament en proporcion eguala.[28] Quand las quatre umors (la sang, la bila negra, la bila jauna e la flèuma) son desequilibradas ("discrasia", o mala mescla), l'individá ven malaut e lo demorava fins a que se recuperava l'equilibri. La terapia ipocratica se concentrava a restaurar aquel equilibri: per exemple, es creia que prene citrons èra benefic quand aviá un excès de flèuma.[29]
Un autre concèpte important de la medecina ipocratica es aquel de crisi, un moment pendent la malautiá que o ben la malautiá començava a triomfar e lo pacient sucombava a la mòrt, o ben passava tot lo contrari, e los processes naturals permetavan la garison del pacient. Després d'una crisi es podia produir una recaiguda, e aprèp una nòva crisi decisiva. Segon aquela doctrina, las crisis avián tendencia a se produire en jorns critics, que se pensava èsser un temps fixe aprèp aver de contractat la malautiá. Se la crisi se produsiá alunhat d'un jorn critic, se podava esperar un recabús. Galen pensava qu'aquela idèa comencèt amb Ipòcrates, alara qu'es possible qu'èra davancièra.[30]
La medecina ipocratica èra umil e passiva. L'apròcha terapeutica se basava sul poder curatiu de la natura (vis medicatrix naturae en latin). Segon aquela doctrina, lo còs conten en se lo poder de tornar a equilibrar las quatre umors e se guerir a d'esperel.[31] La terapia ipocratica se concentrava simplament a facilitar aquel processús natural. Per çò far, Ipocrates pensava que lo repaus e l'immobilizacion èran d'una granda importància.[32] En general, la medecina ipocratica era fòrça doça amb lo pacient; lo tractament èra suau e soslinhava l'importància de mantenir lo client pròre e esteril. Per exemple, alara que s'utilizava d'aiga pura o vin per les ferides, un tractament sec seriá estat preferible. De còps qu'i a utilizava de liniments balsamics.[33]
Ipocrates èra contra administrar de drògas e prene un tractament especializat que se poiriá revelar marrit; alara, un diagnostic generalizat èra seguit per una terapia generalizada.[34][35] Pasmens, dins ocasions precisas utilizava de drògas poderosas.[36] Aquel apròcha passiva aviá fòrça succés a l'ora de tractar de malautiás simplas, coma los òsses trencats, que demanda una traccion per estirar lo sistema esqueletic e aleugir la pression de la zona damatjada. S'utilizava lo banc d'Ipocrates e d'autres maquinas amb aquelas fins.
Un dels punts fòrts de la medecina ipocratica es l'importància que se donava al pronostic. Als temps d' Ipocrates, la terapia medecinala èra pro imatura, e sovent lo melhor que podava far lo mètges èra d'evaluar una malautiá e de'n deduire lo cors mai probable, se basant sus las informacions reculhidas dins l'anamnèsi.[37][38]Garrison 1966p=97
Professionalisme[modificar | modificar la font]
La medecina ipocratica se carcteriza per son estricte professionalisme, la disciplina e la practica rigorosa.[40] L'òbra ipocratica Sul mètge recomanda que los mètges totjorn sián plan polits, onestes, suaus, comprensius e serioses. Lo mètge ipocratic donava una atencion especiala totes los aspèctes de sa practica: seguissiá de precèptes detalhats per « l'esclairatge, lo personal, los instruments, lo posicionament del pacient e las tecnicas de bendatge e cicatrizacion » dins l'antiga sala d'operacions.[41] Encara, se copava las onglas a una longor precisa.[42]
L'escòla ipocratica donava importància a las doctrinas clinicas de l'observacion e documentacion. Aquelas doctrinas indictan que los mètges an de registrar sas descobèrtas e metòdes medicinals de biais fòrça clar e objectiu, de mena qu'aqueles registres pòscan èsser transmeses e èsser utilizats per d'autres mètges.[43] Ipocrates notava regularament e precisamant fòrça simptòmas, i encluissent la complexion, lo pols, la fèbre, la dolor, los movements e l'excrecion.[44] Se ditz que la presa del pols dels pacients pendent que s'escotava l'istòria del cas servissiá a saber se lo pacient mentissiá.[45] Ipocrates espandissiá las observacions clinicas a l'istòria familhara e l'ambient.[46] Garrison fa remarcar que la medecina deu a Ipocrates l'art de l'inspeccion e l'observacion clinicas.[47] Per aquò, seriá mai corrècte de lo nomenar "Paire de la Medecina Clinica".[48]
Dietetica[modificar | modificar la font]
Ipocrates dubriguèt lo camin de la dietetica, promòuent la consumacion de legums e fruches.
A l'epòca, la dietetica se basava en quatre idèas simples:
- la digestion es una coseson dels aliments
- es preferible de menjar d'aliments cuèches per facilitat la digestion
- lo còs es compausat d'elements, umors que determinan lo temperament
- es recomanable de menjar d'aliments equilibrats, es a dire, aliments que correspondon al temperament de l'individú
Dins la dietètica ipocratica, los aliments se classificavan en funcion de sa correspondéncia amb un o autre dels quatre elements: l'aiga, la tèrra, l'aire e lo fuòc, que correspondon a quatre temperaments definits per la teoria de la umors: limfatic, melancolic, sanguin e coleric.[49] Cada aliment èra classificat segon sas qualitats, que s'esclonan en quatre gras entre dos axes principals caud-freg e sec-humid (o, segondariament, en axes dolç-amar e cru-cuèch). Aquelas qualitats influisson de mena que l'aliment se transfòrma dins lo còs e la qualitat e la consisténcia de las humors produchas per l'organisme. La calor de la digestion transfòrma los aliments en linfa, que, a son torn, se transfòrma en umors o agís sus la qualitat e l'equilibri de las umors presentas. Per conservar la bona santat dins lo temps, cal tenir una dièta equilibrada. Atal, los mètges que se basavan sus la tradicion ipocratica recomanadavan a sos pacients de consumir d'aliments que correspondon amb son temperament, per corregir l'desequilibri de las umors predominantas a cada temperament.[50] Atal doncas, lo vin roge (caud e sec) e la carn (cauda e seca) son recomanadas a las gents grandas, los flematics e los melancolics, de natura freja. En cambi, lo peis fresc (freg e umid) e los fruches o legums (freges e umids) convenon mai als colerics e optimistas, e tanben als joves, de temperament caud.
L'alimentacion tanben a de variar segon lo clima e las sasons, qu'influisson las umors. L'ivern, un periòde que domina lo flematic freg e umid, es preferible de consumir carns amb salsa, cosinejats amb espècia caudas; a la prima, quand domina lo sanguin caud e umid, se conselha passar a pauc a pauc dels bolhits als rostits e començar a menjar mai de legums verds; l'estiu, quand domina lo colèric caud e sec, es lo moment de menjar carns e peixos grsilhats, mai leugièrs, e de preferir d'aliments freds e umids coma lo melon, la pruna o lo cereison; a la tardor, un periòde que domina lo melancolic sec e freg, cal menjar aliments apetissents e leugièrament acids per avalir la malenconia, e reduire la consumacion de vin e fruches.[51][52]
Paln segur actualament aqueles principis son obsolèts, aqueles concèptes que dominavan la medecina d'Occident pendent mai de mil ans daissèron de traças dins la cultura populara. Los tèrmes "linfatic", "fleumatic", "melancolic" o "coleric" sevisson encara per se referir a de caractèrs, alara que lor sens precís sovent s'oblièron.
Contribucions dirèctas a la medecina[modificar | modificar la font]
Ipocrates e els seus seguidors foguèron los primièrs a descriure fòrça malautias e trebolum medicals. Se li atribuís la primièra descripcion de l'acropatia, un signe diagnostic important de la malautiá palmonara supurativa cronica, lo càncer de palmon e la cardiopatia cianotica.[53] Ipocrates tanben foguèt lo primièr mètge a descriure la cara ipocratica dins Pronostic: lo cambi que se fa dins la car al moment de la mòrt, o pendent una longa malautiá. L'allusion de Shakespeare a aquela descripció es celèbre quan escriu sus la mòrt de Falstaff a l'Acte II, Scèna iii de l'òbra Enric V.[54][55][56]
Ipocrates comencèt a classificar las malautias en agudas, cronicas, endemicas e epidemicas, e a utilizar de termes coma "exacerbacion", "recabús", "resolucion", "crisi", "paroxisme", "pic" e "convalescéncia", tèrmes qu'encara son d'usatge comuns.[57][58]. Una autra granda contribucions d'Ipocrates son sa descripcions de la simptomatologia, las descobèrtas fisicas, lo tractament cirurgical e lo pronostic de l'empiema toracica (una supuracion del revestiment de la cavitat toracica). Sos ensenhaments encara son pertinets pels estudiants de pulmonologia e cirurgia d'uèi.[59]. Ipocrates foguèt lo primièr cirurgian cardiotoracic conegut, e sas descobèrtas encara son validas.[60]
L'escòla ipocratica de medecina descriviá plan las malautiás del cular uman e son tractament. Per exemple, les emorroïdas, pasmens que se cresiá qu'èran provocadas per un excès de bilas e flèuma, èran tractadas pels mètges ipocratics de biais pro avançat.[61][62] La cauterizacion e l'excision son descrichas dins lo corpus ipocratic, amb los metodes preferits: ligar las emorroïdas e las secar amb una placa cauda. Tanben se suggerís d'autres tractaments, coma l'aplicacion de diverses enguents.[63][64] Ara, lo tractament encara inclusís crèmas, estrangulacion e excision.[65]. Qualques concèptes fonamentals de la proctoscopia descriches dins lo corpus encara podon servir;[66][67] per exemple, l'usatge de l'especulum rectal son explicats dins lo corpus ipocratic.[68]. Es la referéncia mai vièlha coneguda a l'endoscopia.[69][70]
Corpus ipocratic[modificar | modificar la font]
Lo corpus ipocratic (en latin, Corpus Hippocraticum) es una recuelh de qualques setanta òbras medicalas primitivas de la Grècia antica escrichas en grèc ionian. Es pas definitivament establit que l'autor del corpus es vertadièrament Ipocrates,[71] mas es probable que los volums sián estats creats pels seus estudiants e disciples.[72] A causa de la varietat del tèmas, d'estils d'escritura e data aparenta de creacion, los savents pensan que lo corpus ipocratic poiriá pas aver èsser escrich per una sola persona. Dinsz l'antiquitat, lo Corpus èra atribuït a Ipocrates, e los ensenhaments seguissián generalament los principis del mètge grèc, de biais que lo Corpus fin finala portèt son nom. En realitat, poirián èsser las rèstas d'una biblioteca de Kos o una colleccion compilada del sègle III AbC a Alexàndria.[73][74]
Lo corpus ipocratic conten de libres de textes, leiçons, recercas, notas e ensags filosofics sus divèrses temas medicals, en cap d'ordre concrèt.[75][76] Aquelas òbras foguèron escrichas per de publics diferents, especialistas o non, e de còps qu'i a èran redactats amb de punts de vista oposats.[77] Dins los tractats del corpus se trapa lo Lo jurament d'Ipocrates, Lo libre dels pronostics, Sul regim dins las malautiás agudas, Aforismas, Suls aires, las aigas e los luòcs, Instruments de reduccion, Sus la malautiá sagrada, etc.[78]
Jurament d'Ipocrat[modificar | modificar la font]
Lo jurament d'Ipocrat, un document fondator de l'etica de la prectica medicala, foguèt atribuït a Ipocrates a l'antiquitat, alara que de nòvas informacions indican que poiriá aver èsser escrich aprèp sa mòrt. Es probablament lo document mai celèbre del corpus ipocratic. Ara lo jurament s'utiliza rarament dins sa version original, servís de basa a d'autres juraments e leis similars que definisson las bonas practicas e moralas medicalas. Los doctorants en medecina abans de començar lor practica medicala fan aquel jurament.[79][80]
Eretatge[modificar | modificar la font]
La vision d'Ipocrates coma "Paire de la Medecina" es fòrça comuna.[82] Sas contribucions revolucionèron la practica de la medecina. Mas, aprèp de sa mòrt lo progrès s'arrestèt.[83] Ipocrates èra tan venerat que sos ensenhaments fogueron considerats tròp grandioses per èsser melhorats e pendent longtemps se faguèt cap d'avançada significativa de sos metòdes.[84][85] Los sègles aprèp la mòrt d'Ipocrates èran marcats tan per de progresses que de reculada. Per exemple, aprép el periòde d'Ipocrates, la practica de far l'istòria clinica de cases desapareguèt, segon Fielding Garrison.[86]
Aprèp Ipocrates, lo seguent mètge d'imprtància foguèt Galen, un grèc que visquèt entre 129 e 200. Galen perpetuiguèt la medicina ipocratica, en i donant importància.[87] A l'Edat Mejana, los arabis adoptèron los metòdes ipocratics.[88] Aprèp la Renaissença, los metòdes ipocratics foguèron reviudats en Euròpa e tot lo long del sègle XIX. Dentre los mètges utilizant las tecnicas clinicas rigorosas d'Ipocrates marcants son Sydenham, Heberden, Charcot e Osler.
Noms[modificar | modificar la font]
Qualques simptòmas e signes clinics foguèron nomenats en onor a Ipocrates, perque se crei qu'èra lo primièr a los desciure. La cara ipocratica es lo cambi que es produís al visatge, causat per la mòrt, las malautiás longas. L'acropatia, una diformitat dels dets e las ongles, tanben es coneguda coma l'ipocratisme digital. La sucussion ipocratica es lo son de las projeccions intèrnas de l'idropneumotorax o piopneumotorax. Lo banc d'Ipocrates (un aparelh que utiliza la tension per ajudar a corregir la posicion dels òssos) e lo bendatge ipocratic son dos dessenhs nomenats en onor a Ipocrates.[89] Lo corpus ipocratic e lo Jurament d'Ipocrates tanben pòrtan son nom. Se pensa qu'Ipocrates tanben inventèt la bevenda ipocràs. Lo risus sardonicus, un espasme prolongat dels muscles facials, tanben se nomena "sorire ipocratic".
Un cratèri lunar foguèt nomenat Ipocrates. Hippocrates Project es un programa del New York University Medical Center per melhorar l'educacion mejans l'usatge de la tecnologia. Lo Project Hippocrates (acrònim de HIgh PerfOrmance Computing for Robot-AssisTEd Surgery)[90] s una tentativa del Carnegie Mellon School of Computer Science e Shadyside Medical Center, per desvolopar las tecnologias avançadas de planificacion, simulacion e execucion per la generacion seguenta de robòts cirurgicals assistits per ordinador.[91] Coma lo Canadian Hippocratic Registry; l'American Hippocratic Registry son d'organizacions de mètges que defendon los principis del Jurament d'Ipocrates original coma inviolables dins lo temps.
Imatge[modificar | modificar la font]
Segons lo testimòni d'Aristòtel, Ipocrates èra conegut coma "lo grand Ipocrates".[92] Ipocrates foguèt representat d'enprimièr coma un mètge rural vièlh amable e digne, e mai tard coma sevèr e escur.[93] Sens dobte èra considerat savi, amb un grand intellècte, e subretot com una persona fòrça pragmatica. Francis Adams lo descriu coma « estrictament lo mètge de l'experiéncia e del sens comun".[94]
L'imatge del doctor vièlh e savi es renforçat pels bustes, que lo presentan amb de barbas espessas e una cara rugada. Fòrça mètges de l'epòca arenjavan los pels segon l'estil de Jupitèr e Asclepi. En consequéncias, los bustes d'Ipocrates que se coneisson poirian èsser en realitat de versions de retraches d'aquelas deïtats.[95] Ipocrates e las cresenças que simbolizava son considerats coma ideals medicals. Fielding Garrison, una autoritat de l'istòria de la medecina, afirma: « Es, en dessús de tot, lo modèl d'aquel estat mental flexible, critica e ben preparat, totjorn a la recerca de fonts d'errors, qu'es quitament l'esséncia de l'esperit cientific ».[96] « Sa figura... s'auça per totjorn mai coma aquela del mètge ideal », segon A Short History of Medicine, inspirant la profession medicala dempuèi sa mòrt.[97]
Legendas
La majoria dels recits de la vida d'Ipocrates son plan segur erronèas per manca de pròvas istoricas, o perque existisson de recits similars sus Avicena e Socrates (çò que suggerís una origina legendària). Fin finala pendent sa vida, Ipocrates èra fòrça celèbre, e venon de recits de garisons miraculosas. Per exemple, se ditz qu'Ipocrates ajudèt a garir los atenencs penda la plaga d'Atenas, faguent de grands fuòcs per desinfectar e aplicant d'autres tractaments. Una istòria ditz qu'Ipocrates sonhèt lo rei Perdicas de Macedònia del "mal d'amor". Cap d'aqueles recits son atetats istoriacament.[98][99]
Una autra legenda explica cossí Ipocrates refusèt una demanda formala de visitar la cort d'Artaxerxès, Rei de Pèrsia.[101] Aquel recit es validat per de fonts anticas mas refutada per qualques fonts modèrnas, alara es objècte de controvèrsia.[102] Una autra istòria conta que Democrit èra considerat un fòl perque se risiá de tot, e foguèt enviat cap a Ipocrates perque lo sonhe. Ipocrates diagnostiquèt que simplament avia una personalitat gaujosa. Dempuèi, Demòcrit foguèt conegut coma "lo filosof risolièr".[103]
« La vida es corta, l'art long, l'ocasion efemèra, l'experiénça traïdora, lo jutjament dificil » Totas las istòrias sus Ipocrates lo presentan pas de biais positiu. Una legenda, ditz qu'Ipocrates fugiguèt aprèp averincendiat un temple de suènh en Grècia. Soran d'Efès, la font d'aquela istòria, indica qu'es lo temple de Cnidos. Mas, segles mai tard, lo gramatician grèc bizantin Joan Tzetzès escriguèt qu'Ipocrates incedièt son pròpi temple, lo Temple de Cos, especulant que lo faguèt per mantenir un monopòli de la coneissença medicala. Aquel recit correspond gaire amb çò que se pensa tradicionalment de la personalitat d'Ipocrates. D'autres legendes contan la resurreccion que faguèt del nebot d'August; aquò foguèt celebrat amb l'ereccion d'una estatua d'Ipocrates e la creacion d'una catèdra en son onor a Roma.[104][105][106][107] Se crei que fin finala la mèl d'un bornat situat sus sa tomba aviá poders de garison.[108][109]
Las legendas sus Ipocrates se fan tanben sus sa genealogia, que remota del costat pairal dirèctament a Asclepi, e del costat mairal a Eracles.[110]
1. Ipocrates II. "Lo paire de la medecina"
2. Eraclides
4. Ipocrates I.
8. Gnosidic
16. Nebre
32. Sostrat III.
64. Teodor II.
128. Sostrat, II.
256. Teodor
512. Cleomitades
1024. Crisamis
2048. Dardan
4096. Sostat
8192. Ipolòc
16384. Podaliri
32768. Asclepi
Referéncias
- ↑ (en)Useful known and unknown views of the father of modern medicine, Hippocrates and his teacher Democritus., U.S. National Library of Medicine
- ↑ (en)Hippocrates, Microsoft Encarta Online Encyclopedia 2006. Microsoft Corporation.
- ↑ last = W.F. Strong & John A. Cook, Reviving the Dead Greek Guys, in jornal: Global Media journal, Indian Edition, Julhet de 2007 [1]
- ↑ "garrison92-93 Garrison 1966 p=92–93
- ↑ "nuland5" Nuland 1988 p=5}}
- ↑ "garrison9293" Garrison 1966 p=92–93
- ↑ Garrison 1966 p=96}}
- ↑ "nuland4"> Nuland 1988 p=4
- ↑ "BCE" Britannica 2006}}
- ↑ Soran cita un Istomac (Istomachus, Ἰσtόuaxoς) coma autor d'una òbra titulada Ἱππokpάtouς aἵpeσις ("L'Escòla d'Ipocrates") ont ditz que lo famos mètge nasquèt a l'an de l'olimpiada 80 (Soranus, Vit. Hippocr.).
- ↑ "garrison9293" Garrison 1966|p=92–93
- ↑ "nuland7" Nuland 1988 p=7}}
- ↑ "adams19" Adams 1891 p=19
- ↑ "mar66"> Margotta 1968 p=66
- ↑ "marti86"Martí-Ibáñez 1961 p=86–87
- ↑ "platon"> Platon 380 AbC
- ↑ "mar66"Margotta 1968 p=66}}
- ↑ "mar66" Margotta 1968 p=66
- ↑ Platon 400 AbC
- ↑ "philosophy" Adams 1891 p=4}}
- ↑ "jones11" Jones 1868 p=11
- ↑ "nuland8" Nuland 1988 p=8–9}}
- ↑ "garrison9394" Garrison 1966 p=93–94}}
- ↑ "adams15" Adams 1891 p=15
- ↑ "margotta67"|Margotta 1968 p=67
- ↑ Leff 956 p=51}}
- ↑ ="jones1213" Jones 1868 p=12–13}}
- ↑ "garrison99"> Garrison 1966 p=99
- ↑ "boylan" Boylan 2006}}
- ↑ "jones464859" Jones 1868 p=46,48,59
- ↑ garrison99
- ↑ "margotta73" Margotta 1968 p=73}}
- ↑ "garrison98" Garrison 1966 p=98
- ↑ "garrison98"
- ↑ "sing35" Singer Underwood 1962 p=35}}
- ↑ "britannica" Encyclopedia Britannica 1911
- ↑ "garrison9394"
- ↑ "garrison97"
- ↑ "adams17" Adams 1891 p=17
- ↑ "garrison" Garrison 1966
- ↑ "margotta64" Margotta 1968 p=64
- ↑ "rutkow24" Rutkow 1993 p=24–25
- ↑ "margotta66" Margotta 1968 p=66
- ↑ "garrison97"
- ↑ "marti88" Martí-Ibáñez 1961 p=88
- ↑ "margotta68" Margotta 1968 p=68
- ↑ "garrison9394"
- ↑ Leff| Leff 1956 p=45}}
- ↑ (fr)Diététique hippocratique.
- ↑ "Dieta"
- ↑ "Dieta"
- ↑ Per mai detalhs, vejatz (es) Salas-Salvadó J., García-Lorda, P. i Sánchez Ripollés, J. M.; La alimentación y la nutrición a través de la historia; ed:Glosa; 2005, isbn9788474292572
- ↑ "schwartz" Schwartz Richards Goyal 2006
- ↑ La citacion exacta es (...) « for his nose was as sharp as a pen » (...), "perque son nas èra aprimat coma una pluma". A l'epòca de Shakespeare, las plumes d'escritura devián èsser mantenguda plan aprimada, e aquò es una curiòsa metafòra per descriure l'aspècte d'una persona amb cara ipocratica.
- ↑ "sing40" Singer Underwood 1962 p=40
- ↑ "margotta70" Margotta 1968 p=70
- ↑ "garrison97"
- ↑ "mart90" Martí-Ibáñez 1961 p=90
- ↑ "major" Major 1965
- ↑ "major" Major 1965
- ↑ "johann11" Jóhannsson 2005 p=11}}
- ↑ "jani" Jani 2005 p=24–25}}
- ↑ "johann12" Jóhannsson 2005 p=12
- ↑ "book" Mann 2002 p=1, 173
- ↑ "johann11"
- ↑ "johann11"
- ↑ "jani"
- ↑ "jani"
- ↑ Shah 2002 p=645}}
- ↑ NCEPOD 2004 p=4}}
- ↑ "singer27" Singer Underwood 1962 p=27}}
- ↑ "hanson" Hanson 2006
- ↑ "marti86"
- ↑ "margotta64"
- ↑ "singer27"
- ↑ "rutkow23" Rutkow p=23
- ↑ "sing28" Singer Underwood 1962 p=28
- ↑ "britannica"
- ↑ "marti86"
- ↑ "jones217" Jones 1868 p=217
- ↑ (en)The Many Faces of Hippocrates: The Effects of Culture on a Classical Image, HumaneHealthcare.com.
- ↑ "hanson"
- ↑ "garrison100" Garrison 1966 p=100
- ↑ "marti86" Martí-Ibáñez 1961 p=86–87
- ↑ "margotta73" Margotta 1968 p=73
- ↑ "garrison95" Garrison 1966 p=95
- ↑ "jones35" Jones 1868 p=35
- ↑ Leff Leff 1956 p=102
- ↑ "Fishchenko" Fishchenko Khimich 1986
- ↑ En anglés, Informatica de Naut Rendement per Cirurgia Assistida per Robòt.
- ↑ "project" Project Hippocrates 1995
- ↑ "jones38" Jones 1868 p=38
- ↑ "marti86"
- ↑ "adams15" Adams 1891 p=15
- ↑ "garrison100" Garrison 1966 p=100}}
- ↑ "garrison934" Garrison 1966 p=94}}
- ↑ "sing29" Singer Underwood 1962 p=29}}
- ↑ "adams1011"
- ↑ "dictionary" Smith 1870 p=483
- ↑ "NHLtree"> National Library of Medicine 2000}}
- ↑ "pinault" Pinault 1992 p=1}}
- ↑ "adams1213" Adams 1891 p=12–13}}
- ↑ Internet Encyclopedia of Philosophy 2006}}
- ↑ "dictionary"
- ↑ "adams1011" Adams 1891 p=10–11
- ↑ "margotta66" Margotta 1968 p=66
- ↑ "jones24" Jones 1868 p=24
- ↑ "marti86" Martí-Ibáñez 1961 p=86–87
- ↑ "margotta73" Margotta 1968 p=73
- ↑ "britannica"
Bibliografia
Generala
- (en) Francis Adams, The Genuine Works of Hippocrates, 1891, ed:William Wood and Company Nòva York
- (en) Francis Adams, 1891 reed 1994, ed: Daniel C. Stevenson, Web Atomics © 1994–2000Works by Hippocrates [2].
- (en) Michael Boylan, Hippocrates, in Internet Encyclopedia of Philosophy, 2006 [3].
- (en) Britannica Concise Encyclopedia, Soranus of Ephesus, 2006, ed:Encyclopædia Britannica, Inc.[4].
- (en)Encyclopedia Britannica, 1911, HIPPOCRATES, Encyclopedia Britannica, Inc.[5].
- (en)Fielding H. Garrison, History of Medicine, 1966; ed: W.B. Saunders Company, Filadèlfia ».
- (en)AIa Fishchenko & SD Khimich; Modification of the Hippocratic cap-shaped bandage in Klin Khir; 1986
- (en)Ann Ellis Hanson; Hippocrates: The "Greek Miracle" in Medicine; [6]; ed: Lee T. Pearcy, The Episcopal Academy, Merion, EUA
- (en) Internet Encyclopedia of Philosophy; Democritus; 2006; ed: The University of Tennessee at Martin[7].
- (en) P.G. Jani; Management of Haemorrhoids: A Personal Experience; 2005 in East and Central African journal of Surgery.
- (en) Helgi Örn Jóhannsson; Haemorrhoids: Aspects of Symptoms and Results after Surgery; 2005; Uppsala University;ISBN 91-554-6399-1.
- (en) W. H. S. Jones, Hippocrates Collected Works I; 1868; Cambridge Harvard University Press; [8]].
- (it) Alberto Jori; Medicina e medici nell'antica Grecia. Saggio sul 'Perì téchnes' ippocratico, ed:Il Mulino; Bolonha (Itàlia).
- (en) M. D. Kalopothakes; An essay on Hippocrates; 1857; ed:King and Baird Printers; Filadèlfia[9].
- (en) Samuel & Vera Leff; From Witchcraft to World Health| first1; 1956|; ed: Camelot Press Ltd.; Londres e Southampton}}.
- (it) Francesco Lopez; Il pensiero olistico di Ippocrate. Percorsi di ragionamento e testimonianze. Vol. I, 2004; Edizioni Pubblisfera, Cosenza (Itàlia).
- (en) Charles V. Mann, Surgical Treatment of Haemorrhoids, 2002; Springer; ISBN 1852334967.
- (en) Ralph H. Major; Classic Descriptions of Disease, 1965; Springfield (Illinois).
- (en) Roberto Margotta; The Story of Medicine; 1968; ed:Golden Press; Nòva York.
- (en) Félix Martí-Ibáñez; A Prelude to Medical History, 1961, ed:MD Publications, Inc., Nòva York.
- (en) National Library of Medicine; Images from the History of Medicine; 2006; ed:National Institutes of Health[10].
- (en) National Library of Medicine; Objects of Art: Tree of Hippocrates; 2000; ed: National Institutes of Health [11].
- (en)NCEPOD, Scoping our practice; 2004; ed: National Confidential Enquiry into Patient Outcome and Death, Londres; ISBN0953924933.
- (en) Sherwin B. Nuland, Doctors; 1988; Knopf; ISBN 0394551303.
- (en) Jody Robin Pinault; Hippocratic Lives and Legends; 1992; ed:Brill Academic publishers; Leiden,Nòva York, Colònia; ISBN 9004095748.
- Platon, Protagoras; Internet Classics Archive: The University of Adelaide Library 2006 [12].
- Plini lo Vièlh, Istòria naturala, libre XXIX; trad (en):John Bostock. Perseus program..
- (en)Project Hippocrates; 1995; ed;Center for Medical Robotics and Computer Assisted Surgery, Carnegie Mellon School of Computer Science; [13].
- (en)Ira M. Rutkow; Surgery: An Illustrated History; 1993; ed:Elsevier Science Health Science div; Londres e Southampton; ISBN 0801660785.
- (en)Robert A. Schwartz, Gregory M. Richards, Supriya Goyal, Clubbing of the Nails; 2006; ed:WebMD {http://www.emedicine.com/derm/topic780.htm].
- (en) J. Shah; Endoscopy through the ages, 2002 in BJU International; ed: Academic Surgical Unit and Department of Urology, Imperial College School of Medicine, St. Mary's Hospital; Londres.
- (en)Charles Singer & E. Ashworth Underwood; A Short History of Medicine; 1962; ed:Oxford University Press;Nòva York e Oxford
- (en) William Smith; Dictionary of Greek and Roman Biography and Mythology; 1870; ed:Little, Brown, and Company; Boston[14]
- (en) Wesley D. Smith, Hippocratic Tradition, 1979; ed; Cornell University Press, ISBN 0801412099
- (en) Wesley D.Smith; Hippocrates Hippocrates in Encyclopaedia Britannica en linha
Complementària[modificar | modificar la font]
- Wesley D. Smith. Hippocrates. Article complet gratuït de l'Encyclopædia Britannica.
- Francis Adams (traductor) [1891] [15] òbras d'Ipocrates, 1994; ed:Daniel C. Stevenson, Web Atomics © 1994–2000; The Internet Classics Archive.
- (it) Alberto Jori, Medicina e medici nell'antica Grecia. Saggio sul 'Perì téchnes' ippocratico; 1996; ed;Il Mulino; Bolonha (Itàlia).
- (en)M. D. Kalopothakes; An essay on Hippocrates; 1857, ed: King and Baird Printers; Filadèlfia; [16].
- (it) Francesco Lopez; Il pensiero olistico di Ippocrate. Percorsi di ragionamento e testimonianze. Vol. I; 2004, Edizioni Pubblisfera, Cosenza (Itàlia).
- Plini lo Vièlh, Istòria naturala: Libre XXIX., trad (en) John Bostock. Tèxte original programa Perseus.
- (en) Wesley D. Smith, Hippocratic Tradition, ed: Cornell Univ Pr; 1979, ISBN 0801412099}}
- (fr)Primièras edicions imprimada de la Colleccion ipocratica sul web de la Bibliotèca Interuniversitària de Medecina de París (BIUM); estudis e tèxtes digitalizats per la BIUM (Bibliotèca interuniversitària de medecina e d'odontologia, París) vejatz la bibliotèca digital Medic@.
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- (fr) Òbras d'Ipòcrates sul site Medic@ (BIUM)
- (en) A. E. Hanson, Hippocrates: The "Greek Miracle", in Medicine (Medecina Antica)


c: text/html

text:
Acant
Los acants son un genre (Acanthus) de plantas vivaças de la familha dels Acanthacèas comprenent una trentena d'espècias originàrias subretot d'Eurasia e d'Africa.
Somari
Mitologia[modificar | modificar la font]
Acant (Akantha) èra una ninfa grèga. Apollon, lo dieu del Solelh, la voliá raubar mas ela se laissèt pas far e li grafinhèt la cara. Per tal de se venjar, lo dieu la metamorfosèt en una planta espinosa qu'aima lo solelh, e que dempuèi pòrta aqueste nom.
Etimologia[modificar | modificar la font]
Lo nom deriva del grèc ancian akavoϛ, que designava la tèsta espinosa de qualques plantas, e avθoϛ, la flor.
Escultura e arquitectura[modificar | modificar la font]
La fuèlha d'acant es la decoracion caracteristica dels capitèls de l'òrdre corintian; es tanben un dels motius mai frequents sus las esculturas de l'art roman.
Lista d'espècias[modificar | modificar la font]
- Acanthus balcanicus Heywood & I.Richardson (Syn. Acanthus hungaricus (Borbas) Baenitz, Acanthus longifolius Host.) - Acanthe de Hongrie
- Acanthus eminens C.B. Clarke
- Acanthus ilicifolius L.
- Acanthus mollis L., es una planta mediterranèa que las fuèlhas son fòrça decopadas. En arquitectura, lor forma inspirèt lo motiu del capitèl corintian.
- Acanthus montanus T. Anders.
- Acanthus spinosus L. -
- Acanthus syriacus Boiss.
Selon NCBI 6 d'agost de 2010[1] :
- Acanthus ebracteatus
- Acanthus eminens
- Acanthus ilicifolius
- Acanthus longifolius
- Acanthus mollis
- Acanthus montanus
- Acanthus pubescens
- Acanthus sennii
- Acanthus spinosus
L'acant coma planta de jardin[modificar | modificar la font]
Las acants son d'erbacèas miègpersistentas, pauc subjècta a las malautias, de florason espectaculària de grands espgs de flors blancas, ròsas o malvas de bractèas espinosas.
Tres espècias son frequentament cultivadas dins los jardins d'Euròpa occidentala : A. balcanicus, A. mollis et A. spinosus.
- A. balcanicus, de fuèlhas pennadas relativament estrechas, es la mai rustica.
- A. mollis de fulhatfe mai decoratiu. 'Latifolius' es una seleccion de fuèlhas mai grandas.
- A. spinosus, mai pichona, de fuèlhas fòrça descopadas e espinosas. 'Spinosissimus' a de fuèlhas d'espinas mai apuntadas.
Los acants tendon a secar e pèrdon las fuèlhas al pé.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
1365
Aquesta pagina concernís l'an 1365 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Mond[modificar | modificar la font]
Arts[modificar | modificar la font]
Arquitectura[modificar | modificar la font]
Trabalhs importants d'agrandiment dau Sanctuari d'Al-Hussayn ibn Ali a l'iniciativa dau sultan jalayírida Uways ibn Hasan Jalayiri. Lo dòme e lei muralhas dau bastiment principau foguèron restaurats e l'encencha enviroutant la mosqueta foguèt bastida.


text:
Blosseville
Blosseville es una comuna francesa, situada dins lo departament de la Sèina Maritima e la region de la Nauta Normandia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Blosseville Es una municipalitat del País de Caux en se situant n'Anautita-Normandie.
A 2,2 km de veules-las-ròsas e doncas de la plaja aquel fach fa aumentar lo nombre d'abitants.
Blosseville est une commune du Pays de Caux se situant en Haute-Normandie.
À 2,2 km de veules-les-roses et donc de la plage ce fait fait augmenter le nombre d'habitants.


text:
Valdoie
Valdoie es una comuna francesa, situada dins lo departament del Territòri de Belfòrt e la region de la Franca Comtat.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Al sortit nòrd de Belfòrt, sus la rota de Giromagny e del Pilòta de Alsace. La vila es lo ponch de confluence de la Rosemontoise, #qu'acaba la siá carrièra a Valdoie, e de la Savoureuse.
À la sortie nord de Belfort, sur la route de Giromagny et du Ballon d'Alsace. La ville est le point de confluence de la Rosemontoise, qui termine sa course à Valdoie, et de la Savoureuse.


text:
Los corbasses
Los corbasses es una cançon de Claudi Martí en lenga occitana :
Gents del pais d’Occitania
Vos vau cantar una cançon
serà un conte d’un còp èra
una funèbra orason.
Jos lo solelh i aviá un pòble
ni mai ni mens grand que nosaus
amb una sola diferéncia:
èra mèstre del seu ostal.
Vaquí qu’un jorn de Tramontana
arribèt lo pòble corbàs
diguèt: « Demorarem pas gaire
venèm son que vos ajudar ».
Demorèron mai de sèt sègles
chapèron tot, vinhas e blats,
bòsques e camps, òmes e femnas,
ges de pais mai ajudat.
Òme d’òc, escota mon fraire,
se dins ton òrt i a un corbàs
rapèla-te d’aquela istòria:
pren un fusilh, lo manques pas !


text:
Saüc negre
Lo saüc negre (Sambucus nigra)[1] (var. sambuc negre, saüquèr negre) es un arbust caducifòli del genre Sambucus, que tradicionalament s'assignava a la familha Caprifoliaceae mas que las recercas geneticas fan classar a l'ora d'ara dins la familha Adoxaceae. Sambucus ven del grèc sambuke[2], un instrument fach de fusta de saüc, e nigra[2] ven del latin e vòl dire « negre » (se referissent a la color dels seus fruches madurs). L’espècia Sambucus nigra la trobam unicament en Euròpa, especialament pròche la Mediterranèa.
Somari
Descripcion[modificar | modificar la font]
Planta arbustiva entre 2 m e 5 m de nautor, de brancatge dens e arredondit.
Organs vegetatius[modificar | modificar la font]
La raiç es formada d'una part principala espessa e ben desvolopada amb d’autras pus primas que sòrton de la principala. La tija a una ramificacion simpodica amb consisténcia lenhosa. Las brancas mai joves an una medolha blanquinosa fòrça desvolopada. Las fuèlhas son compausadas, e contenon 5-7 foliòlas de forma elliptica. Aquestas foliòlas presentan una extremitat aguda e una basa atenuada, en mai d’un marge serrat. La textura de les fuèlhas es coriacia e presentan una certa lusor e una odor pauc agradiva.
Organs reproductors[modificar | modificar la font]
Lo sambucus nigra porta d'estaminas e un ginecèu, e es un arbust ermafrodita. L'inflorescéncia es cimosa e corimbiforma [1]. Lo periant presenta un calici sodat a l'ovari. Es ovoïde e pòrta cinc dents pichonas. La coròlla es d'una sola pèça, amb cinc lobuls dubèrts en estela. L’androcèu se caracteriza per d'estaminas extèrnas e al ginecèu trobam un ovari epigin que conten una croncrescéncia pluricarpellara. Lo fruch es una baia arredondida de color negra carnosa de 6-8 mm de diamètre. Es un fruch comestible quand es madur, mas dins lo cas contrari pòt aver d'efièches toxics.
Farmacologia[modificar | modificar la font]
Composicion quimica[modificar | modificar la font]
- Flavonoïdes: flavonòls (camferòl, quercetina), quercetina glicosids (1,5-3,0%), entre los quals s’incluson iperosid, isoquercitrina e rutina.
- Triterpens: amirina, acids oleanolic e ursolic.
- Sals mineralas: Sals potassicas
- Òlis essencials (0,3%): 66% acids grasses (principalament linoleïc, linolenic e palmitic) e 7% d’alcans. S'es identificat fòrça autres constituents, eters e oxids, cetonas, aldeïds, alcòls e estèrs.
- Autres constituents : acid clorogenic, tanins, mucilag, plastocianina (proteïna) pectina e sucre.
Referéncias e ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- Germplasm Resources Information Network: Sambucus nigra (en)
- National Institute of Health - Medline page on Sambucus nigra L. (en)
- Sambucus from wikipedia (en)
- Botanical-online Sambucus nigra (es)
- Diccionari de las plantas medicinalas(es)
- MedlinePlus herbs and supplements Elder (en)


text:
Marcha (Lemosin)
Marcha es la part septentrionala de la region istorica e culturala de Lemosin, en Occitània. Se creèt au sègle X coma una zona militara (una "marcha") dins lo nòrd dau duchat de la granda Aquitània medievala, per luchar contra las atacas daus vikings que remontavan las ribieras. Durant lo Regim Ancian, separèron completament Marcha de la rèsta de Lemosin e ne faguèron una província a despart. Pasmens lo sentiment regionau lemosin existís en Marcha.
Correspond emb lo nòrd e lo centre daus departaments de Cruesa e de la Nauta Vinhana.
Lo gentilici es marchés -esa.


text:
1547
Aquesta pagina concernís l'an 1547 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Africa[modificar | modificar la font]
Etiopia[modificar | modificar la font]
Fin dei premiereis invasions oròmos còntra Etiopia après la capitada de negociacions diplomaticas entre aqueu pòble nomada qu'èra a migrar vèrs lo nòrd e lo negus Gelawdewos (1540-1559). D'efèct, lo sobeiran etiopian capitèt de desviar leis invasions vèrs la ciutat-estat musulmana de Harrar que son territòri foguèt totalament pilhat entraïnant una famina grèva.
America[modificar | modificar la font]
Civilizacion maia[modificar | modificar la font]
Perseguida e fin de l'insureccion acomençada en 1546 per unei pòbles maias còntra leis Espanhòus e seis aliats maias. Lei Cupules e lei Cocomes foguèron obligats de se retirar pauc a pauc en fàcia dei tropas espanhòlas que capitèron de reconquistar tornarmai lei vilas d'Uaymil e de Chactemal au començament de l'annada. Puei, capitèron tanben de rompre lo sètge de Salamanca de Bacalar. En març, lei centres principaus de la revòuta (Tazes, Cupul, Cochuah, Uaymil e Chactemal) èran tornarmai contrarotlats per Espanha. Lei darriereis insurgents se retirèron dins lo nòrd-èst de la peninsula de Yucatan a Chikinchel que foguèt finalament conquistat per Francisco Tamayo Pacheco.
Aquela desfacha marquèt la fin de l'independéncia dei ciutats-estats maias dau nòrd e dau litorau de Yucatan. La region foguèt integrada au sen de l'Empèri Espanhòu. En revènge, lei pichonei vilas maias dau centre de la peninsula, fòrça isoladas, demorèron independentas fins au sègle XVII. La darriera, Tayasal, foguèt solament conquistada en 1697 après un sètge malaisat.


text:
Trompeta naturau
Ua trompeta naturau (var. trompeta naturala) qu'ei un aerofòn de coire provesit d'ua embocadura e compausat d'un long tube acabat per un pabalhon.
Que pòt prodúser ua seria de nòtas armonicas a partir d'ua nòta grava fondamentau (qui la soa frequéncia b'ei determinada per la longor deu tube). Aqueste son fondamentau qu'ei dota frequéncia ; las nòtas seguentas dens la soa seria armonica que son las nòtas qui la loa frequéncia b'ei un multiple entièr de la frequéncia deu son fondamentau. Cada còp qu'òm multiplica la frequéncia per 2 la nòta qu'ei la medisha mes dab ua octava de diferéncia. Per exemple, puish que dab ua frequéncia de 440 Hz òm produseish un la, a 220 Hz òm aurà un la mei grave e a 880 Hz òm aurà un la mei agut.
En pujant dens las nòtas agudas, l'intervau enter la nòta e s'abraca (per'mor be i a mei de multiples enter 4 e 8 que non pas enter 2 e 4) permetent atau d'interpretar melodias un pauc mei complèxas que non pas dens lo registre mei grave de l'instrument.
Abans l'invencion deu piston de cap a la meitat deu sègle XIX, gaireben totas las trompetas qu'èran naturaus (a despart de la trompeta de claus - deu son hèra imperfecte mes capabla de prodúser gama cromaticas - e de la trompeta de colissa). Que ho generaument remplaçada per la trompeta classica modèrna qui, ajudada deus sons pistons, e pòt interpretar totas las gamas cromaticas.
Uei las trompetas naturaus mei emplegadas que son la trompeta barròca e la trompeta de cavaleria.


text:
1789
Aquesta pagina concernís l'an 1789 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
- 5 de mai - Primièra reünion dels Estats Generals en França aprèp 175 ans.
- 14 de julhet - Començament de la Revolucion Francesa: lo pòble assauta la fortalesa de la Bastilha.
- 26 d'agost - Es publicada la Declaracion dels Dreches de l'Òme e del Ciutadan durant la Revolucion Francesa.
- 12 d'octobre - Lo comte d'Artés, fraire de Loís XVI, demanda a l'emperaire Josèp II d'Àustria d'intervenir en França.
- 9 de decembre - Decret de division de França en departaments.
Euròpa[modificar | modificar la font]
- 6 de novembre - Lo papa Piu VI nomena lo primièr evesque catolic dels Estats Units.
Mond[modificar | modificar la font]
- 7 de genièr - Primièra eleccion presidenciala als Estats Units d'America.
- 6 d'abril - George Washington es proclamat primièr president dels Estats Units.
Africa[modificar | modificar la font]
Etiopia[modificar | modificar la font]
Perseguida dei trèbols intèrns liats a l'afondrament dau poder imperiau en 1768-1769. Lo negus Tekle Giyorgis Ièr foguèt obligat d'abandonar lo tròne per lo segond còp lo 26 de julhet. Hezqeyas, fiu d'Iyasu III, venguèt lo novèu negus de Gondar mai lo país contunièt de tenir unei pretendents sostenguts per divèrsei faccions au sen de l'aristocracia. Dins lo país, de combats opausèron lei partisans dei diferents pretendents e tanben certanei senhors que fasián teoricament partida de la mema aliança.
Sultanat de Sennar[modificar | modificar la font]
Mòrt dau sultan Adlan II (1776-1789) que foguèt remplaçat per Tayyib II (1789-1790). Aquò marquèt l'acomençament dau declin definitiu dau Sultanat que s'afondrèt una generacion pus tard.
Arts[modificar | modificar la font]
Sciéncias e tecnicas[modificar | modificar la font]
- 28 d'agost - Descobèrta d'Encelada, satellit natural de Saturne, per William Herschel.
Quimia[modificar | modificar la font]
Descubèrta dei proprietats de l'aiga de Javel per lo quimista francés Claude Louis Berthollet (1748-1822).
Economia[modificar | modificar la font]
Naissenças[modificar | modificar la font]
- 16 de març - Georg Simon Ohm, fisician francés (m. 1854)
Decèsses[modificar | modificar la font]
- 7 d'abril - Abdul Hamid I, sultan otoman (n. 1725)


text:
Citerne (Somme)
Chitèrne (Sonme) en picard ( Citernes en francés) es una comuna francesa, situada dins lo departament de Somme e la region de Picardia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Implantada a l'oèst del departament, al encreuament de l'ais Nòrd-Sud en connectant Frucourt (direccion Abbeville) a Mérélessart (direccion Hornoy-lo-Bourg) e de l'ais Es-Oèst en connectant Hallencourt e Forceville-en-Vimeu (direccion Oisemont per la rota départementale « RD 53 »).
Implantée à l'ouest du département, au croisement de l'axe Nord-Sud reliant Frucourt (direction Abbeville) à Mérélessart (direction Hornoy-le-Bourg) et de l'axe Est-Ouest reliant Hallencourt et Forceville-en-Vimeu (direction Oisemont par la route départementale « RD 53 »).
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
S'es trobat traces d'una granda villa gallo-romaine[1].
On a trouvé des traces d'une grande villa gallo-romaine[1].


text:
Lòna de Venècia
La Lòna de Venècia (en venèt: Laguna Veneta e en italian: Laguna di Venezia) es una lòna d'aiga salada situada dins la region de Venèt en Itàlia. Es formada pel tancament d'una baia subre la còsta de la Mar Adriatica, ont se tròba la vila de Venècia.
La lòna se formèt fa set mila ans après que la regression marina, consequéncia de la darrièra glaciacion, aguèsse inondada la plana de l'Adriatica. Lo depaus de sediments dels rius compensèt l'enfonsament de la plana costièra e lo riu Pò tend a tancar las entradas de la marèa amb formacion de tombols.
La lòna es limitada pel riu Sile al nòrd e pel riu Brenta al sud amb una superfícia de 550 km². Aperaquí 8% de la superfícia es constituïda de tèrra ferma e inclutz la zona ocupada per la ciutat de Venècia e d'autras illas. 11% de la superfícia es cobèrta de contunh per d'aiga dobèrta nomenada canal. Aquesta lòna es lo palun pus important del bacin mediterranèu.[1]
Referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Poggioli, Sylvia (January 7, 2008). "MOSE Project Aims to Part Venice Floods". Morning Edition, radio program.


text:
Alèxi Peiret
Alèxi Peiret (en castelhan, Alejo Peyret, Sèrra Casteth, l'11 de deceme de 1826 - 1902), escrivan occitan, engenhaire agronòm e professor d'istòria bearnés qui s'estremè en Argentina per'mor deus sons engatjaments dens la Revolucion de 1848 e de la soa oposicion au regim deu IIIau empèri.
Vita[modificar | modificar la font]
Peiret que vadó en Bearn dens ua familha conservadora e agricòla. Lo son ajòu e lo son pair qu'èran estats consos de Sèrra Castèth. Aus detz ans qu'entrè au Collègi Reiau de Pau (uei Collègi Loís Barton). Après escàder s'i au bachilierat qu'etudiè au Collègi de França un deus sons professors èra Jules Michelet. Que participè a la Revolucion de 1848, en ajudar dab los sons escrits dens lo jornau L'Avenir. Aquò que'u miè entau tribunal on savó virar se las e bèth obtiéner l'aquitament. Totun, en 1852, per'mor de l'escaduda de Napoleon III que s'aviè de cap a l'immigracion, entà Montevideo puish entà Argentina qui, arron de la caduda deu son capdau Juan Manuel de Rosas, entrava dens ua temporas de grans cambiaments. En 1855 que ho nomat professor d'istòria en la vila Argentina de Concepción del Uruguai. Lo generau e president Justo José de Urquiza lo mandè alavetz fondar ua colonia a San José, província d'Entre Ríos on e's carguè de l'administracion, de la logistica e da la justícia per detz annadas, abans de tornar préner la soa cadièra de professor en tot publicar de contunh un sarròt de libes sus l'istòria argentina. Arron, que ho nomat Inspector de Tèrras e Colonias e que participè a la representacion d'Argentina per l'escadença de l'Exposicion Universau de París de 1889.
Poesia occitana[modificar | modificar la font]
Qu'ei a Concepción del Uruguai que publiquè la purmèra edicion deus sons Contes Biarnés. Dens la purmèra edicion que conta la soa relacion literària dab l'erudit bearnés Vastin Lespin e dab l'escrivan Xavièr Navarròt. Lespin, d'aillors, que citè, deus Contes Biarnés, lo poema Los sovenirs de casa dens la soa Gramatica bearnesa. Aqueth medish poema que ho hicat en musica peu cantaire bearnés Marcèu Amont. Peiret, dens l'introduccion de la purmèra edicion, que debana lo topic classic de l'escrivan occitan qui's domanda per qui e escriu puish qu'ei uns deus darrèrs a parlar la lenga. Detz ans arron, totun, dens la dusau edicion, que soslinha que dilhèu e s'enganava en tan que la distància no'u dava pas lo parat de conéisher lo Felibritge, e despuish que's domanda se la lenga non serè pas a reviscolà's.
Los sovenirs de casa
Òras d'arríder, òras leugèras,
De l'amistat e de l'amor,
Deu temp passat aimadas messatgèras
Per qué tornatz auprès de jo ?
Lo sovenir qu'ei ua malaudia
Qui hè lo còr mei triste que la nuèit,
He negrejar la bèra lutz deu dia,
E tot endret, que'u he paréisher vueit,
Qu'ei lo veren qui guasta l'aiga neta,
On lo sorelh e's vienè miralhar ;
Qu'ei lo vent hred qui tòrra la floreta,
Quan au printemps s'anava esparpalhar. [...]
Vedetz aquiu, deu costat de l'Espanha,
Lo pic tot blu, tot coronat de nèu !
Qu'aví vint ans quan pujèi la montanha,
Tròne deu só, gran escalèr deu cèu.
En aqueth temps e'n cantàvem de bèras !
Per aqueth ròcs ben hasèm de beths sauts !
Lo cabiròu qui ei lo rei de las sèrras,
N'èra pas lhèu mei leste que nosauts. [...]
On ei l'arriu on se perd la memòri ?
Puish tot aquò n'ei pas que saunejar ?
Songes d'amor, de bonur e de glòria,
Songes daurats, que cau tot desbrombar,
Jo per ací tot solet que demori,
E vos auts qu'etz a l'aut' part de la mar :
Tot qu'ei fenit, e per arren que plori :
Lo temps passat non pòt pas mei tornar.
- Portal:Bearn/Articles ligats
- Referéncia qu'utiliza lo modèl Metaligam vèrs portal
- Portal:Argentina/Articles ligats
- Portal:Literatura/Articles ligats
- Literatura argentina
- Escrivan argentin
- Personalitat argentina
- Occitan d'Argentina e d'Uruguai
- Diaspòra occitana
- Literatura occitana
- Escrivan occitan
- Literatura gascona
- Escrivan gascon
- Escrivan bearnés
- Personalitat bearnesa
- Naissença en 1826
- Decès en 1902


text:
Marcus Claudius Tacite
Marcus Claudius Tacite[Marc Claudi Tacit?] (vèrs 200 - junh de 276) foguèt un emperaire roman dau 25 de setembre de 275 a sa mòrt. Succediguèt a Aurelian e foguèt remplaçat per Florian.
Venguèt emperaire après l'assassinat d'Aurelian e l'incapacitat de l'armada de li trobar un successor car lei generaus pus famós èran en campanha o gaire desirós d'acceptar una foncion fòrça perilhósa. Ansin, l'armada demandèt finalament au Senat d'elegir un emperaire que foguèt son president Marcus Claudius Tacite. Durant son rèine, assaièt de restaurar l'autoritat dau Senat, de melhorar lei finanças publicas e d'organizar una campanha còntra lei Gòts. Lei circonstàncias de sa mòrt (malautiá, assassinat ?) son mau conegudas.


text:
Coucy-le-Château-Auffrique
Coucy-le-Château-Auffrique es una comuna francesa del departament d'Aisne e de la region de Picardia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Lo bourg de Coucy-lo-Castèl-Auffrique a situat a l'Oèst de Laon e a pauc près a ieu-camin entre Chauny (al Nòrd) e Soissons (al Sud).
L'abitat a repartit sus 2 nivèls : la vila bassa (ont convergisson las vias de comunicacion) e l'anciana vila fortificada (inserida en las siás remparts, sul costat del castèl fòrt, lududes-quitament mai n'abans sul promontori en dominant los vallées del Oise e del Ailette).
Le bourg de Coucy-le-Château-Auffrique est situé à l'Ouest de Laon et à peu près à mi-chemin entre Chauny (au Nòrd) et Soissons (au Sud).
L'habitat est réparti sur 2 niveaux : la ville basse (où convergent les voies de communication) et l'ancienne cité fortifiée (insérée dans ses remparts, sur le côté du château fort, lui-même plus en avant sur le promontoire dominant les vallées de l'Oise et de l'Ailette).


text:
Pèire Deluns-Montaut
Pèire Deluns-Montaut (en francés: Pierre Deluns-Montaud; Alemans de Dròpt (Lengadòc), 5 de junh de 1845 - París, 8 de novembre de 1907) foguèt un politician e escrivan occitan. Son nom vertadièr èra Montaut mas emplegava tanben Deluns qu'èra lo nom de la branca mairala que foguèt portat fins al sègle XVIII. Foguèt deputat del departament d'Òlt e Garona de 1879 a 1898.
Biografia[modificar | modificar la font]
Pèire Deluns-Montaut nasquèt a Alemans de Dròpt en 1845. Èra lo filh de Joan Montaut, regent e cònsol del vilatge. Faguèt d'estudis segondaris al collègi de Marmanda e puèi se n'anèt far de drech a Tolosa ont obtenguèt lo doctorat. S'installèt coma avocat a Marmanda ont incitat per Leopòld Faye un avocat e adjonch del cònsol de la vila comencèt a far de politica en 1874. Venguèt puèi conselhièr municipal e adjonch del cònsol de Marmanda. En abril de 1879, se presentèt a las eleccions e foguèt elegit deputat en remplaçament de Faye qu'èra vengut senador. Foguèt deputat de l'Union Republicana del departament d'Òlt e Garona del 6 d'abril de 1879 al 31 de mai de 1898 dins la circonscripcion de Marmanda[1].
Foguèt tanben Ministre de las Òbras publicas dins lo govèrn Charles Floquet del 3 d'abril de 1888 al 14 de febrièr de 1889.
Foguèt plan amic d'Armand Falièras.


text:
Conseu d'assisténcia economica mutuala
Lo Conseu d'assisténcia economica mutuala (CAEM sovent dich Comecon) èra una organizacion de cooperacion economica entre diferents país dau blòt sovietic. Foguèt creat en 1949 e disparaguèt en 1991 a la fin de la Guèrra Freja.
L'objectiu de l'organizacion èra de melhorar la planificacion e l'especializacion deis industrias nacionalas dei país comunistas après la Segonda Guèrra Mondiala. A sa creacion, èra taben una repòsta sovietic au plan Marshall e la formacion dau blòt estatsunidenc. Puei, dins lo corrent de la Guèrra Freja, permetèt ai Sovietics de renfòrçar son influéncia economica en Euròpa Orientala.


text:
Apollon
Apollon (en grèc ancian Ἀπόλλwv / Apóllôn, en latin Apollo) es dins la mitologia grèga un dieu, filh de Zèus e de sa femna Leto, e lo fraire besson d'Artèmis (deessa de la caça). Es lo dieu del cant, de la musica e de la poesia. Se tracha tanben de las purificacions e de la garison, mas pòt portar de vegadas la pèsta amb son arc. En fin, es un dels dieus principals capables de divinacion, e qu'èra consultat, subretot, a Dèlfes, on dava sos oracles per la Pitia. Tanben èra onorat pels romans, que l'adoptèron rapidament sens cambiar son nom. Autanlèu lo Sègle V abC, l'adoptèron per sos poders garidors e li bastiguèron mantunes temples.
Legenda[modificar | modificar la font]
La naissença d'Apollon e de sa sòrre Artèmis, enfants illegitims de Zeus amb una titanida, Leto, es narrada en detalh dins l'Imne omeric a Apollon. A mand d'enfantar, Leto viatja per la mar Egèa en cercar un asil per sos enfants. Mas de paur de sofrir de represàlias divencas cap d'ilha la vol pas aculhir. Finalament Leto arriba a l'ilha de Delos que, malgrat que la voliá pas recebre al començament, l'accèpta quand la futura maire jura que son filh i bastirà son temple.


text:
Ieratic
L'escritura ieratica qu'èra ua version graficament simplificada deus ieroglifs, utilizada peus escribas dens l'administracion. En vertat lo ieratic qu'ei ua simplificacion deus ieroglifs linears qui son eth medish ua simplificacion deus ieroglifs sensus stricto (estant que ieroglif que vien deu grèc "signe talhat"). La diferéncia enter "ieratic" e "ieroglifs linears" qu'ei que dens lo purmèr sistèma los signes que son estilizats mentre que los ieroglifs linears que's semblan tostemps aus ieroglifs talhats qui simbolizan. Per exemple, ua cavèca talhada en ieroglifs que representa tostemps ua cavèca en ieroglif linear mes en ieratic n'ei pas mei qu'ua letra qui simboliza aqueth ieroglif, mes dab chic de ressemblança. Lo tablèu juson de Joan Francés Champolion que'ns ac muisha.


text:
Modèl:Wikiccionari
Somari
Sintaxi[modificar | modificar la font]
Dos paramètres[modificar | modificar la font]
- {{Wiktionary|Nom sus Wiktionary|Tèxte afichat}} : fa un ligam vèrs lo primièr paramètre en afichant lo segond.
exemple : {{Wiktionary|estèla|Estèla}}
Un paramètre[modificar | modificar la font]
- {{Wiktionary|Nom sul Wiktionary}} : fa un ligam vèrs lo primièr paramètre e aficha aqueste meteis paramètre.
exemple : {{Wiktionary|estèla}}
Cap de paramètre[modificar | modificar la font]
- {{Wiktionary}} : fa un ligam vèrs lo títol de la pagina (amb la primièra letra en minuscula) e aficha lo títol de la pagina.
exemple : {{Wiktionary}}
Opcional : article de qualitat[modificar | modificar la font]
- {{Wiktionary|adq=òc}} : ajusta una estela permetent de mostrar que l'article ligat es un article de qualitat de Wiktionary. Aqueste paramètre deu totjorn èsser plaçat aprèp los autres.
exemple : {{Wiktionary|esperanto|esperanto|adq=òc}}
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
- Modèl:Wiktionary lenga
- Modèl:Wiktionary-oc-lenga
- Modèl:Per Wiktionary
- e Modèl:Redirect Wiktionary se se tracta d’una pagina de desplaçar.


text:
Bonjorn, Test/oc. Sèm encantats de veire qu'ensajatz de contribuir sus Commons. Los ensages d'edicion qu'avètz faches son concluents, çaquelà, son estats anullats per d'autres contributors per nòser pas als articles qu'avètz modificats.
Se volètz aprene cossí contribuir sus Wikimedia Commons, un « nauc de sabla » es a vòstra disposicion per i far tota mèna d'ensages. Esperam vos comptar rapidament demest los contributors del projècte ; podètz consultar la pagina Benvenguda e nòstre Portal comunautari per ne saber mai sus nòstres objectius e nòstre foncionament. Mercés !


text:
Jambalaià
Lo jambalaià es una especialitat culinària au còp provençala e de Loïsiana que son ingredient pricipau n'es lo ris, acompanhat de polet per la varianta provençala. En Loïsiana, la carn pòu èstre de buòu, de cambajon, de saucissas vò de carambòt.
Etimologia e cultura[modificar | modificar la font]
Aqueu mot apareis per lo premier còp dins lo poèma occitan de Fortunat Chailland Leis amors de Venús vò lo paisan au teatre. L'Oxford English Dictionary[1]. reten aquesta premiera occurréncia coma origina dau mot e l'atribuís donc a l'occitan, emai existon d'autreis etimologias (amerindiana, africana, francesa, ...). Dins son Tresaur dau Felibritge, Mistral dona una definicion dau Jambalaià e l'atribuís una origina araba, sènsa mai de precision[2].
Sa fortuna americana faguèt dau Jambalaià v'un dei simbèu de la cultura cajun.
Referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ http://www.sigal.org/CulinaryHistory/Jambalaya/Jambalaya.htm
- ↑ Frederic Mistral, Trésor du Félibrige, II, p. 152.


text:
1511
Aquesta pagina concernís l'an 1511 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Portugal[modificar | modificar la font]
Conquista de Malacca dins la peninsula indiana.
Mond[modificar | modificar la font]
Arts[modificar | modificar la font]
Sciéncias e tecnicas[modificar | modificar la font]
Economia[modificar | modificar la font]
Naissenças[modificar | modificar la font]
- 30 de julhet - Giorgio Vasari, pintor, arquitècte e escrivan italian (m. 1574)
- Andrea Amati, laütièr lombard (m. 1580)
- Francisco de Orellana, explorator espanhòl (m. 1546)


text:
-461
Aquesta pagina concernís l'an -461 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Atenas[modificar | modificar la font]
Començament de la bastida dei Muralhas Lòngas permetent d'assegurar lei liasons terrèstras entre Atenas e lo pòrt dau Pirèu. Foguèron acabats en 456 avC.
Retorn de Cimon après la revirada de son expedicion d'ajuda a Esparta. Capitèt d'abrogar lei reformas d'Efialtes regardant l'Areòpag mai foguèt ostracizat dins lo corrent de l'annada. Puei, Efialtes foguèt assassinat dins de circonstàncias desconegudas laissant Pericles coma cap principau de la vida politica atenenca.
Roma[modificar | modificar la font]
Prepausicion novèla de la lèi Lex Terentilia, demandant d'escriure lei drechs dei dos cònsols romans, per lei tribuns de la plèba. Lo patriciat s'i opausèt tornarmai gràcias a la guèrra còntra leis Eques e lei Volscs ò l'utilizacion de presagis. Puei, après la victòria còntra leis Eques e lei Volscs, lei cònsols assaièron d'entraïnar una guèrra novèla còntra leis Antiates per ajornar lo debat entraïnant un escandòl au sen de la plèba. Ansin, lei tribuns empachèron la mobilizacion de l'armada. En reaccion, lei patricians empachèron la reünion dei comices tributes per empachar lo vòte de la lèi.
Puei, per afeblir l'oposicion dau patriciat, lei tribuns accusèron de murtre Ceson Quinctius, fiu de Lucius Quinctius Cincinnatus e cap principau dei patricians opausats a la lèi. L'acusacion èra probablament faussa mai entraïnèt l'exil de Ceson en cò deis Etruscs e sa condamnacion a mòrt per contumàcia. Pasmens, en despiech d'aqueu succès, lei tribuns poguèron pas organizar lo vòte car lo patriciat trobèt de caps novèus pus prudents que capitèron de lo repossar d'una annada.


text:
Carlisme
Lo carlisme foguèt un movement politic legitimista de caractèr antiliberal e antirevolucionari sorgit en Espanha al sègle XIX que preteniá l'establiment d'una branca alternativa de la dinastia borbonesa dins lo tròn espanhòl, e que dins sas originas defendiá la vòlta a lo Regim Ancian.
Los carlistas èran los partisans de Carlos María Isidro de Borbón, lo fraire de Ferrand VII d'Espanha. Ferrand VII d'Espanha, sens cap d'enfants, decidèt en 1829 que son fraire Carlos seriá l'eiretèir del tròn d'Espanha. Mas en 1830, Ferrand VII aguèt una filha : Isabèl. En 1833, après la mòrt de Ferrand VII, Isabèl foguèt reina d'Espanha malgrat la contestacion de sos dreches pels partisans de son oncle.
Al sègle XX una partida del carlisme evolucionèt cap al socialisme autogestionari (lo Partit Carlista), mas apuèi se produsiguèt una escisión del sector tradicionalista conservador, que formèt la Comunion Tradicionalista Carlista. Los dos movements an un supòrt electoral residual.
Guèrras Carlistas[modificar | modificar la font]
Las Guèrras Carlistas (sonadas tanben popularament carlistadas) foguèron tres guèrras qu'aguèron luòc en Espanha al sègle XIX. Foguèron l'origina del movement politic carlista o carlisme. Pendent lo Triènni Liberal (1820-23), los sectors absolutistas organizèron las partidas reialistas, que dispausèron d'un supòrt grand dins las comarcas interioras de Catalonha. L'insurreccion reprenguèt amb la Guèrra dels Malcontents (1827). A la mòrt de Ferran VII comencèt la Primièra Guèrra Carlista (1833-1839). Aquel conflicte afrontèt los carlistas, partisans dels dreches dinastics de Carles Maria Isidre, fraire del monarca defunt, e los isabelins o cristins, partisans dels dreches de sa filha Isabèl, coma resultat de la proclamacion de la Pragmatica Sancion (1830), qu'aviá abolit la lei salica dels Borbons, *segon *la *quala la succession èra d'èsser sempre masculina. La Segonda Guèrra Carlista (1846-1849), aguèt luòc en Catalonha, qu'i s'apelèt tanben Guèrra dels Matiners. Pendent la Tresena Guèrra Carlista (1872-1876), las fòrças carlistas ocupèron mai d'una ciutat de Catalonha interiora. Isabèl II èra a l'exili e lo rei Amadèu I, monarca dempuèi 1871, èra pas de popular. Carles VII, filhastre de Carles Maria Isidre de Borbon, prometèt a catalans, valencians e aragonesi lo retorn dels fòrs de las constitucions qu'èran estadas abolidas per Felip V.


text:
Euròpa (luna)
Euròpa es un satellit naturau de Jupitèr.
Somari
Caracteristicas fisicas[modificar | modificar la font]
Euròpa es un satellit rocassós qu'a una forma quasi esferica amb un rai mejan de 1569 km e que fa partida dei gròs satellits dau Sistèma Solar. D'efèct, sa massa representa 0,8% de la massa terrèstra e son diamètre 24,5%. Coma la màger part dei satellits importants dau Sistèma Solar, sa densitat es situada entre lei planetas gigantas e lei planetas rocassosas amb una valor egala a 3,01. Aqueu satellit a tanben pas d'atmosfèra espessa.
Estructura intèrna[modificar | modificar la font]
Euròpa es un còrs diferenciat amb un nuclèu, un mantèu e una crosta. Lo nuclèu es probable compausat de fèrre e lo mantèu de silicats[1] [2]. La crosta seriá facha d'aiga. Se supausa la preséncia d'un ocean d'aiga salada liquida sota la superficia dau satellit[1]. Un modèl frequent imagina que lo jaç d'aiga se podriá devesir entre un jaç d'aiga gelada d'una autor compresa entre 10 e 30 km e un jaç d'aiga liquida d'un centenau de quilomètres d'espessor[3].
Geologia de la superficia[modificar | modificar la font]
La superficia d'Euròpa seriá plana car la planeta seriá tectonicament activa. Lo temps de la superficia seriá donc feble, situat entre 20 e 180 milions d'annadas[3]. Lei cratèrs d'impacte son donc rars sus Euròpa e lei formacions principalas visiblas son lei lineae e lei lenticulae.
Lei lineae son una ret de rais sornes situadas sus tota la superficia dau satellit. Semblan lei falhas e fracturas de la banquisa terrèstra. La largor maximala dei lineae es egala a 20 quilomètres. L'origina dei lineae seriá un criovolcanisme o lo gisclament de gueisèrs d'aiga frega que rompriá lei glaç de la superficia mostrant de glaç pus cauds[4]. Lo fenomèn podriá donc èsser similar ai dorsalas oceanicas terrèstras.
Lei lenticulae son d'estructuras circularas ambé de formas variadas coma de dòmas, de depressions o de tacas sornas. Serián associadas amb una chaminèia volcanica. Dins aquò, l'existéncia dei lenticulae podrián tanben èsser la consequéncia d'una interpretacion premeirenca d'imatges amb una resolucion febla de la sonda Galileo.
Geografia[modificar | modificar la font]
Atmosfèra[modificar | modificar la font]
Euròpa a una atmosfèra fòrça tèuna facha principalament de dioxigèn[5] [6]. La pression es environ 0,1 µPa[7]. Aqueu dioxigèn es produch per lo dissociacion dei glaç de la superficia bombardats per lo vent solar e lei particulas venent de Jupitèr[8]. Euròpa a tanben una ionosfèra tèuna[9].
Camp magnetic[modificar | modificar la font]
De mesuras de la sonda Galileo mostrèron l'existéncia d'un pichon camp magnetic causat per una interaccion ambé la magnetosfèra de Jupitèr. Pasmens, a l'ora d'ara, aqueu camp es mau conegut.
Orbita e rotacion[modificar | modificar la font]
Euròpa orbita a l'entorn de Jupitèr en tres jorns e mièg a una distància mejana de 670 900 km en 3 d 13 h 14,6 min amb una excentricitat egala a 0,0101. Lo plan de sa trajectòria es clinat de 0,47° a respèct dau plan eqüatorial de la planeta. Coma per la màger part dei satellits dau Sistèma Solar, la rotacion d'Euròpa es sincròna. Es a dire que lei periòdes de rotacion dau satellit a l'entorn de son axe e a l'entorn de Jupitèr son identics. Enfin, l'orbita d'Euròpa mòstra doas resonàncias amb Io (2:1) e Ganimèdes (1:2).
Observacion[modificar | modificar la font]
Recèrca e exploracion[modificar | modificar la font]
Recèrca ambé lei telescòpis terrèstres[modificar | modificar la font]
Exploracion espaciala[modificar | modificar la font]
Cultura[modificar | modificar la font]
Referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ 1,0 1,1 NASA Profile, [1], 10 d'octòbre de 2010.
- ↑ Jeffrey S. Kargel, Jonathan Z. Kaye, James W. Head, III, et al. (2000). "Europa’s Crust and Ocean: Origin, Composition, and the Prospects for Life". Icarus 148: 226 –265.
- ↑ 3,0 3,1 Schenk, Paul M.; Chapman, Clark R.; Zahnle, Kevin; and Moore, Jeffrey M.; Chapter 18: Ages and Interiors: the Cratering Record of the Galilean Satellites, in Jupiter: The Planet, Satellites and Magnetosphere, Cambridge University Press, 2004
- ↑ Figueredo, Patricio H.; and Greeley, Ronald (2003).
- ↑ Hall, Doyle T.; et al.; Detection of an oxygen atmosphere on Jupiter's moon Europa, Nature, Vol. 373 (23 February 1995), pp. 677–679.
- ↑ Savage, Donald; Jones, Tammy; and Villard, Ray (1995-02-23). "Hubble Finds Oxygen Atmosphere on Europa". Project Galileo. NASA, Jet Propulsion Laboratory.
- ↑ McGrath (2009). "Atmosphere of Europa". In Pappalardo, Robert T.; McKinnon, William B.; and Khurana, Krishan K.. Europa. University of Arizona Press.
- ↑ Johnson, Robert E.; Lanzerotti, Louis J.; and Brown, Walter L. (1982). "Planetary applications of ion induced erosion of condensed-gas frosts".
- ↑ Kliore, Arvydas J.; Hinson, D. P.; Flasar, F. Michael; Nagy, Andrew F.; Cravens, Thomas E. (July 1997). "The Ionosphere of Europa from Galileo Radio Occultations". Science 277 (5324): 355–358.


text:
Josèp Mariús Dieulofet
Josèp Mariús Dieulofet (en francés : Joseph Marius Diouloufet; Agulha, lo 19 de setembre de 1771 – Cucuron, lo 19 de mai de 1840) foguèt un escrivan e poèta occitan de Provença.
Biografia[modificar | modificar la font]
Seminarista, emigrèt en Itàlia; foguèt negociant as Ais de Provença puei bibliotecari sota la Restauracion e fin finala licenciat durant la Monarquia de Julhet (segon Renat Merle.[1] e Robèrt Lafont).
Extrach dei Manhans[modificar | modificar la font]
[...] Quand lo matin au bèu soleu levant
De son tombèu veiretz vòstre manhan
Ressuscitar, prendre vida novèla,
E tot galòi sortir de son cocon,
Batent de l'ala e dejà parpalhon ;
Meiconeissent sa premiera origina,
Chanjant de nom e de vestit e de mina,
Coma tant d'autrei e fasent lo pompós,
Sus quauquaren botatz tot pela-mela ;
Sortent de l'uòu es d'abòrd amorós,
Ben lèu vesètz autorn de la fumèla
Virar lo mascle e puei la careçant,
Mesclar sei còrs, après se maridant ;
Neisson diriatz que per aquela afaire,
Manjan plus ren, elei n'an set ni fam ;
Tanben perèu lei paures ! viscon gaire,
E seis amors finisson lèu, pecaire !
Car sus lo soir lei desmaridaretz,
sus un estraç la maire botaretz,
Vos farà d'uòus certe ! una benurança !
Au galinier lo mascle gitaretz,
E puei sa frema, après sa delivrança.
Ansin finís l'amor e l'aliança.
Dei parpalhons... A ! Tot passa es verai,
Amor, plesir coma ròsa de mai;[...]
Òbras[modificar | modificar la font]
- 1819 : Leis Magnans, pouémo didactique, en quatre chants, eme de notos de la coumpousitien de M. Diouloufet
- 1823 : participèt a l'edicion de l'antologia Lo Boquet provençau.
- 1829 : Fablos, contes, epitros et autros pouesios prouvençalos.
- 1841 : Le Don Quichotte philosophe ou Histoire de l'avocat Hablard.
Liame extèrne[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Donadas dins lo site de Renat Merle : [1]


text:
Mahabharata
Lo Mahâbhârata (en sanscrit Mahābhārata, महाभारत en escritura devanāgarī; literalament « Granda umanitat» traduït en « Granda Índia ») es una epopèia sanscrita de la mitologia indó, analòga per sa talha (mai de cent vint mila estròfas) e sa portada religiosa a la Bíblia dels Crestians. Es sovent tengut per lo poèma mai grand jamai compausat. Compòrta pas mens de 250 000 vèrses — quinze còps mai que l'Iliada — generalament partejats en distics o çlôkas de 32 sillabas cadun, formant dos vèrses de 16, partejats mai en dos emistiquis de 8. Aital èran compausats los vèrses epics de la poëisa sanscrita o classica d'Índia.
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]


text:
Saint-Martin-du-Bec
Saint-Martin-du-Bec es una comuna francesa, situada dins lo departament de la Sèina Maritima e la region de la Nauta Normandia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Vilatge a costat de turretot, pres de montivilliers, e prèpa d ' Etretat
village à côté de turretot, pres de montivilliers, et proche d ' Etretat
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
En Junh 1997, lo jardin paysager de la municipalitat a #èsser nomenat [[Richard Ier de Normandie|Richard Sègle I]], Sens-Paur, pòrti de Normandie, en lo marc del millenari de la siá mòrt e un monument en lo sieu onor a #èsser inaugurat. Lo monument a #èsser realizat pel Sr. Vallet, Escultor en demorant a Yvetot. Aquela ceremònia a #aver luòc en lo marc d'una fèsta Viking[1].
En Juin 1997, le jardin paysager de la commune a été nommé [[Richard Ier de Normandie|Richard Sègle I]], Sans-Peur, duc de Normandie, dans le cadre du millénaire de sa mort et un monument en son honneur a été inauguré. Le monument a été réalisé par M. Vallet, sculpteur demeurant à Yvetot. Cette cérémonie a eu lieu dans le cadre d'une fête Viking[2].
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Patrimòni normand n°17, en octòbre-en novembre 1997, p 64.
- ↑ Patrimoine normand n°17, octobre-novembre 1997, p 64.


text:
Waldweistroff
Waldweistroff es una comuna francesa, situada dins lo departament de Mosèla e la region de Lorena.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
- Lo 25 de decembre de 1939, lo 19e regiment de infanterie de linha puja en linha a Waldweistroff e i séjourne fins final febrièr 1940.
- Dépendait De la prévôté lorraine de Sierck, en lo diocèse de Trèves.
- Le 25 décembre 1939, le 19e régiment d'infanterie de ligne monte en ligne à Waldweistroff et y séjourne jusque fin février 1940.
- Dépendait de la prévôté lorraine de Sierck, dans le diocèse de Trèves.


text:
Conselh de la Lenga Occitana
Lo Conselh de la Lenga Occitana o CLO [ˌseˌɛlˈu / ˈklɔ] (var. Conseu de la Lenga Occitana o Conselh dera Lengua Occitana) es un organisme de codificacion de l'occitan, fondat en 1996-1997.
Somari
Domenis de competéncia[modificar | modificar la font]
Lo CLO gerís la nòrma classica de l'occitan (interven pas dins la gestion d'autras nòrmas de l'occitan coma la nòrma mistralenca, la nòrma de l'Escòla dau Pò o la nòrma bonaudiana).
Sa competéncia s'estend a totas las tèrras e a totas las varietats de lenga occitana perque la nòrma classica a la vocacion de trobar de solucions coordenadas e convergentas a l'escala de la lenga, en tot respectar los grands dialèctes.
S'ocupa de totes los aspèctes de la nòrma lingüistica:
- l'ortografia o nòrma ortografica (règlas per escriure los sons, per ex. realizar e non realisar*)
- la nòrma orala (règlas per fixar la lenga parlada, per ex. quimia e non chimia*, la vòli seguir e non vòli la seguir*).
Preconizacions[modificar | modificar la font]
Lo CLO a realizat subretot un trabalh de clarificacion e de precision. A resolgut de cases de divergéncia dins l'interpretacion de la nòrma, que s'èran desvolopats entre 1975 e 1996. Tanben a portat qualques precisions tocant de ponches qu'èran pas gaire clars aperabans.
Pasmens, lo CLO preconiza una estabilitat e una fidelitat a la nòrma classica tala coma Loís Alibèrt l'a fondada en 1935 amb sa Gramatica occitana segon los parlars lengadocians. Los ponches modificats, per rapòrt a Alibèrt, son fòrça superficials e pas gaire nombroses.
La sintèsi de las preconizacions del CLO es estada publicada dins lo numèro 6 (decembre de 2007) de la revista en linha Lingüistica Occitana [1].
Istoric[modificar | modificar la font]
Lo vam del començament[modificar | modificar la font]
Lo CLO se fondèt en 1996 (oficialament en 1997). Sos primièrs acamps de fondacion e de trabalh se faguèron a Tolosa (1996 e 1997) puèi a Nimes (1997).
La motivacion per fondar lo CLO venguèt de la crisi e del desòrdre qu'afectavan la nòrma classica dempuèi 1975. En teoria, la nòrma classica s'apiejava sus l'òbra de Loís Alibèrt a partir de sa Gramatica occitana segon los parlars lengadocians de 1935, puèi sus la gestion d'aquela nòrma per l'Institut d'Estudis Occitans (IEO) de 1945 enlà. Pasmens, a partir de 1975, l'IEO daissèt se desvolopar de practicas antinormativas o contradictòrias en son sen, dins sas pròprias publicacions, e poguèt pas pus garentir, aital, la difusion d'una nòrma establa e univòca.
L'iniciativa de fondacion del CLO foguèt dobla:
- venguèt d'un latz del Gidilòc (Grop d'Iniciativa per un Diccionari Informatizat de la Lenga Occitana)
- e d'autre latz, del Sector de Lingüistica de l'IEO. Los dos organismes manifestèron la volontat comuna de trobar de solucions al desòrdre normatiu.
La composicion del CLO se faguèt en convidar d'especialistas reconeguts e d'actors culturals de divèrsas sensibilitats, segon lo principi de la cooptacion. Puèi, de sòcis nòus intrèron al CLO e d'autres ne partiguèron.
Los primièrs acamps de 1996 (informal, a Tolosa) e de 1997 (fondacion oficiala del CLO, a Tolosa, perseguida per un autre acamp a Nimes) abotiguèron a una seria de recomandacions per resòlver las divergéncias d'ortografia mai recurrentas, qu'afectavan l'ensems de l'occitan. Tanben l'acamp de Nimes precisèt qualques principis mai especifics pel provençal, lo niçard e lo vivaroalpenc. Ne sortiguèt un document public que resumissiá las solucions.
Los ans seguents, de 1997 a 2002, lo CLO faguèt d'autres acamps regulars. Adoptèt una seria de solucions per resòlver d'autres problèmas recurrents, pas solament dins l'ortografia mas tanben dins la nòrma orala.
Las dificultats[modificar | modificar la font]
Pasmens, de tensions nasquèron los ans seguents quand lo CLO comencèt de voler resòlver de problèmas suplementaris. Lèu lèu, una part dels actors culturals (de còps, quitament, certans membres del CLO) se mostrèron pas gaire favorables per trobar de solucions consensualas o per acceptar las decisions de la majoritat dels membres del CLO.
Lo Gidilòc, un dels cofondadors del Conselh, a contunhat de far una collaboracion scientifica regulara endins las activitats del CLO.
L'IEO, l'autre cofondador del Conselh, aviá mostrat d'en primièr una actitud de partenari actiu e constructiu dins lo CLO. L'amassada generala de l'IEO de 1998 aviá votat la reconeissença e l'adopcion de las preconizacions del CLO. Mas a causa de las tensions creissentas, en 2001, la direccion de l'IEO cambièt d'actitud e prepausèt de sortir del CLO per fondar un organisme concurrent que se seriá nommat Acadèmia Occitana. Fin finala, a partir de 2002, l'IEO e lo CLO faguèron divèrsas reünions de trabalh per trobar un acòrdi renovelat de collaboracion e de reconeissença mutuala, mas las negociacions abotiguèron pas a cap d'acòrdi. Dempuei 2002, aquelas tensions divèrsas an alentit lo ritme de trabalh del CLO, que pasmens contunha d'existir juridicament coma associacion.
L'eiretatge del CLO uèi[modificar | modificar la font]
Uèi, las preconizacions del CLO son seguidas per una part del movement occitanista, que i vei una solucion utila per desvolopar l'occitan d'un biais mai ordenat, especialament en pedagogia. Mai que mai lo CLO es reconegut oficialament per lo Conselh Generau d'Aran (e doncas per l'Oficina de Foment e Ensenhament der Aranés) dempuèi 1999, per l'Associacion Internacionala d'Estudis Occitans (AIEO) dempuèi son Congrès de Tolosa de 1997, per lo Gidilòc qu'es membre fondador del CLO, e per una part dels ensenhaires, formators e organismes culturals. Certans libres, CDs e DVDs precisan, dins las paginas de començament, qu'aplican la nòrma del CLO.
Una autra part del movement occitanista mòstra siá d'indiferéncia, siá una manca d'informacion, siá quitament una ostilitat devèrs la nòrma classica tala coma lo CLO la gerís.
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
- Occitan
- Lingüistica
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- Preconizacions del Conselh de la Lenga Occitana (PDF), sul sit de Gianni Vacca
- Preconizacions del Conselh de la Lenga Occitana (PDF) sul sit de la revista Lingüistica Occitana
- Reconeissença oficiala de las preconizacions del CLO per lo Conselh Generau d'Aran (PDF)
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Document coeditat per Gianni Vacca, preparat per Domergue Sumien, amb un avantdire de Patric Sauzet.


text:
Mashkan-shapir
Mashkan-shapir es una vila de Mesopotamia antica. Foguèt dirigida per una dinastia amorita locala conquistada per Kudur-Mabuk vèrs 1835 aC. Pendent lo rèine de Sin-iddinam (1849-1843 aC), la vila venguèt la capitala segondària dau reiaume de Larsa per còntrarotlar sei regions setentrionalas. En 1764 aC, leis armadas de Mari e Babilònia faguèron lo sètge de Mashkan-shapir pendent sièis mes e la vila tombèt. Annexada per lo reiaume de Babilònia, foguèt abandonada quasi quaranta ans après la conquista.


text:
Melleg
Melleg en breton ( Mellé en francés) es una comuna bretona, situada dins lo departament d'Ille et Vilaine e la region de Bretanha.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Pendent la Chouannerie, la municipalitat #èsser presa de assaut per estonament per las Chouans, lo 15 de febrièr 1794, en lo moment del combat de Mellé.
Pendant la Chouannerie, la commune fut prise d'assaut par surprise par les Chouans, le 15 février 1794, lors du combat de Mellé.


text:
Pride Fighting Championship
Lo Pride Fighting Championship o Pride FC siguèt una organizacion professionala de combat libre, fòrça populara au Japon. Siguèt la premiera organizacion mondiala d'MMA, que siá en tèrmes de mediatizacion, d'espectacle, de borsa e de qualitat dei combats prepausats. Sa premiera competicion si passèt au Tokyo Dome l'11 d'octòbre de 1997 e mai de seissanta eveniments s'organizèron fins a sa disparicion en 2007. Lo Pride deten lo recòrd d'espectators per un rescòntre d'espòrt de combat, ambé 71 000 sètis pagants au moment de la serada Shockwave/Dynamite en aost de 2002. Deten tanben lo recòrd d'audiença ambé 67 450 telespectators per lo PRIDE Final Conflict 2003.
Lo 27 de març de 2007, Dream Stage Entertainment vendèt lo Pride a Lorenzo Fertitta e Frank Fertitta III, lei coproprietaris de Zuffa, que possedisse l'organizacion rivala, l'Ultimate Fighting Championship (UFC).


text:
1504
Aquesta pagina concernís l'an 1504 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Africa[modificar | modificar la font]
Alodia[modificar | modificar la font]
Afondrament d'Alodia, darrier reiaume crestian de Nubia, que sa capitala foguèt conquistada per lei Funj musulmans. Lei venceires fondèron lo Sultanat de Sennar a partir de l'eiretatge politic e culturau d'Alodia mai gardèron l'islam coma religion. En consequéncia, lo cristianisme acomencèt de disparéisser a cha pauc de la Vau Auta de Nil.
Sultanat de Sennar[modificar | modificar la font]
Fondacion dau Sultanat de Sennar, estat format per lei Funj, après la conquista definitiva d'Alodia. Gardèron l'islam coma religion, en plaça dau cristianisme que dominava la region dempuei l'Antiquitat, mai bastiguèron lo rèsta de son estat sus l'eiretatge politic e culturau d'Alodia.


text:
Jules-Paul Johannard
Jules-Paul Johannard (Beaune, 1843 - Londres, 1892) foguèt una personalitat de la Comuna de París.
Membre de l'Internacionala dempuei 1867, foguèt condamnat en 1870 mai liberat per la proclamacion de la Republica lo 4 de setembre de 1871. Foguèt un cap de l'insurreccion dau 31 d'octòbre de 1870 puei foguèt elegit membre de la Comuna lo 16 d'abriu de 1871. Participèt ai Comissions de la guèrra e dei relacions exterioras. Votèt la creacion dau Comitat de Salut Public puei temptèt de defendre Montmartre pendent la Setmana Saunosa.
Condamnat a mòrt per un conseu de guèrra, s'exilièt a Londres.


text:
Mordechai Vanunu
Mordechai Vanunu (en ebrèu: מרדכי ואנונו; Marraquèsh, 14 d'octobre de 1954), tanben conegut coma John Crossman, es un ancian tecnician nuclear israelian que, pr'amor de son oposicion a las armas de destruccion massiva, revelèt mantun detalh sul programa d'armas nuclearas de l'estat d'Israèl dins la premsa britanica en 1986. Aprèp sa captura pel Mossad foguèt empresonat durant 18 ans. L'analista militar american Daniel Ellsberg considèra Vanunu coma "l'èroi principal de l'èra nucleara".


text:
Sabon
Lo sabon (del latin saponem) es una substància solida que s'emplega per lavar e netejar las causas embrutadas. Es generalament un sal de sòdi o de potassi d'un acid carboxilic alifatic de cadena longa.
S'obten a partir de la saponificacion, o per l'idrolisi alcalina, de las graissas d'origina animala o vegetala.
Somari
Istòria[modificar | modificar la font]
Foguèt inventat lo sabon en Siria fa aperaquí 3000 annadas, a partir d' òli d'oliva e de soda vegetala. Aqueste sabon èra plan famós per encausa de sas proprietats desinfectantas, degudas essencialament a l'emplec de cendres de laurièr dins sa fabricacion.
Conegut en Euròpa dempuèi l'epòca galesa, se fabricava en aquel temps amb de cendres (alcalinas) e de sèu, mas servissiá mai que mai de shampong.
Foguèt a Gallipoli, una vila portuària de la mar Ioniana, dins lo Sud de la Peninsula italiana, que aparentament se seriá creat per primièr còp lo sabon que se sona ara sabon de Marselha. Gràcias a sas nombrosas olivedas e a son grand nombre de premsas sosterranas (frantoi ipogei), la region de Salento comercializava dins tota Euròpa un òli de granda qualitat que se destinava subretot als lums de las vilas e de las fabricas textilas, mas tanben per un emplec alimentari. L'idèa d'apondre de soda a las remasilhas de las olivas qu'èran estadas tot bèl just quichadas un primièr còp permetèt als abitants de Gallipoli de fabricar de sabons blancs e de diversificar d'un biais durable sas activitats.
Lo país de Marselha, tre lo sègle XVen, venguèt un centre de produccion important, en far servir l'òli d'oliva local. La soda (alara aquel mot «soda» designava lo carbonat de sòdi) proveniá bèl primièr dels cendres obtenguts per la combustion de plantas coma lo salicòr. En 1791, Nicolas Leblanc inventèt un procediment que permetiá d'obtenir de soda a partir d'aiga de mar.
En 1823, lo quimista francés Eugène Chevreul expliquèt la reaccion de saponificacion e demostrèt que los còsses grasses son formats d’una combinason entre la gliceròl e los acids grasses. Pendent lo [[sègle XXI], d'òlis a basa de copra e de palma que venon de delai las mars s'emplegan dins los sabons.
Dempuèi lo sègle XX, lo sabon es en concurréncia amb los tensioactius sintetics que son emplegats dins los detergents, los gels de docha e los «sabons sens sabon».
La saponificacion[modificar | modificar la font]
Lo sabon es resulta d'una reaccion quimica dicha de saponificacion, una transformacion quimica que los còsses grasses (graissas o òlis) son idrolizats dins un mitan alcalin per une basa, generalament de potassa (KOH) o de soda (NaOH)), a una temperatura compresa entre 80 e 100 °C. L'idrolisi dels còsses grasse produsís de gliceròl e una barreja de carboxilats (de sòdi o de potassi) que constituisson lo sabon. Los sabons fabricats a partir de soda son durs. Los sabons que se fabrican amb de potassa son mòls.
Reaccion de saponificacion:
CH2(OOC-R) - CH(OOC-R) - CH2(OOC-R) + 3 NaOH --> CH2OH - CHOH - CH2OH + 3 R-CO2-Na
valent a dire: còs gras + NaOH (o KOH) --> gliceròl + sabon
que R es una cadena d'atòms de carbòni e d'idrogèn. On peut avoir par exemple R=(CH2)14 - CH3
Nombroses sabons son de tensioactius. Per encausa de son estructura, la molecula del sabon a una tèsta idrofila ionizadaa negativament e una coa idrofòba. Las moleculas del sabon son doncas capablas d'emulsionar las substàncias grassas e de consentir son alunhament amb d'aiga.
Las coas de las moleculas de sabon se dissòlvon dins la massa de la substància grassa, qu'es enrodada en formar una micella. Vist que totas las tèstas de las moleculas de sabon tenon una carga negativa, la repulsion electrostatica empacha las micelas de se reagregar e las manten en suspension dins l'aiga.
Los sabons per la neteja e l'igièna del còs[modificar | modificar la font]
Qualitat d'un sabon[modificar | modificar la font]
Lo sabon deu èsser neutre e deu pas èssere onch o d'odor marrida. Cal que lo sabon siá pastós mas pas dur, pas friable e un còp secat deu gardar sa forma. Lo sabon deu far d'escuma: en agitar 3 g de sabon dins 10 ml d'aiga dins un recipient pendent 10 segondas cal que se forme una escuma nauta de 2 cm e persistenta pendent almens 5 segondas.
Varietats de sabons[modificar | modificar la font]
Las sals sodicas dels acids carboxilics de cadena longa son pas los solets compausats existents que s'empleguen coma sabons. Existisson a mai los diches sabons acids - per las pèls que son ipersensiblas als sabons normals - que consistisson de miscele de tensioactius alquil-solfonics o estèrs organics de l'acid sulfuric. Aqueles sabons an un pH de 5,5, semblant a lo de la pèl, resultan en consequéncia mens agressius per aquesta.
Lo sabonet tradicional es fach a partir de sals sodicas dels acids carboxilics de cadena longa; los sabons liquids en botelheta son apareguts amb la difusion dels materials plastics pendent la pòstguèrra. Lo sabon tradicional se compausa de sèu bovin (80%) e d'òli de còco o d'oliva (20%). Un sabon deuriá aver en primièra posicion dins sos ingredients los acids grasses saponificats de còco, de palma e d'oliva.
Nei frantoi de temps passat e dins qualques produccions actualas èra prodotto amb las sanse, ovvero la spremitura de las olivas che restava dins las macine del frantoio dopo la primièta spremitura (que dona l'òli extraverge). Spesso si tratta di olio di segonda o tresena sansa d'una qualitat marrida, di cui la lei enebís la comercializazion coma òli de cosina. Nel dopoguerra las segondas e tresenas spremiture d'òli, mens presadas e costosas, èran encara utilizadas anche a scopo alimentari.
Vari frantoi industrials utilizzano le sanse per produrre saponi e compensare la scarsa resa de las olivas raccolte in termini di olio da cucina; talora si arriba a macinare las olivas soltanto per far de sabons ja qu'èran mai profittevoli de l'òli en botelha(30% di resa de las olivas per òli extraverge a 10 èuros/litre; contra 100% delle sanse da cui si ricava analoga quantitat de sabons, sens scarti, venduts al prètz de 1.5-2 èuros per ecto de sabonet).
Los sabons liquids que an un pH de 5,5 rischiano di essere, per il loro elevat contengut d'aiga (feblament acida), un ambient adapat a la proliferacion de funghi e de bacterias; d'unes sabons aital son addizionali con compausats disinfectants e fongicids.
Cossí far de sabon[modificar | modificar la font]
Mèfi: l'idroxid de sòdi es caustic e corrosiu. Cal evitar lo contacte dirècte amb la pèl e los uèlhs.
Per la sintèsi del sabon son utilizats 10 g d'òli d'oliva meses dins un becker que i s'ajustan 5 g d'idroxid de sòdi dins 40 ml d'una solucion aiga-alcoòl al 50% (20 ml d'aiga e 20 ml d'alcoòl). S' escalda lo tot pendent 45 minutas en tot agitar de contunh. A part se prepara una autra solucion aiga-alcoòl que cal apondre de quand en quand. Aprèp un brieu s'apond tot a l'encòp a una solucion de 150 ml d'aiga e de clorur de sòdi freja. Aquesta servís a aumentar la fòrça ionica e a afavorir la precipitacion del sabon. Se filtra lo precipitat que s'eissuga dins l'estofadoira..


text:
Ligny-le-Ribault
Ligny-le-Ribault es una comuna francesa, situada dins lo departament de Loiret e la region dau Centre.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Ligny-Lo-Ribault es una comuna solognotte situada suls marges del Cosson, a 10 quilomètres de la la Ferté-Sant-Cyr, 15 quilomètres de La Ferté-Sant-Aubin, 30 quilomètres de Orléans e 40 quilomètres de Bles.
Es limitrophe del departament de Loir-e-Doncas que.
Ligny-le-Ribault est une commune solognotte située sur les rives du Cosson, à 10 kilomètres de la la Ferté-Saint-Cyr, 15 kilomètres de La Ferté-Saint-Aubin, 30 kilomètres d'Orléans et 40 kilomètres de Blois.
Elle est limitrophe du département de Loir-et-Cher.
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Una estacion de las tramvias de Sologne se situava en la comuna.
Une gare des tramways de Sologne se situait dans la commune.


text:
Saint-Michel-de-Maurienne
Saint-Michel-de-Maurienne en arpitan (Saint-Michel-de-Maurienne en francés) es una comuna arpitana de Savòia, situada dins lo departament de Savòia e la region de Ròse-Aups.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
- Accident ferroviaire de Sant-Michel-de-Mauriana l'an 1917 (425 mòrts)
- Massacre de otages pels Alemands en agost 1944
- Accident ferroviaire de Saint-Michel-de-Maurienne en 1917 (425 morts)
- Massacre d'otages par les Allemands en août 1944


text:
903
Cronologia mensuala:
Gen - Feb - Mar - Abr - Mai - Junh
Julh - Ago - Set - Oct - Nov - Dec
Cronologias tematicas:
Literatura - Musica - Sciéncia - Espòrt
Aquesta pagina concernís l'an 903 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Escòcia[modificar | modificar la font]
Incursion dei Vikings de Dublin (leis Uí Ímair) que pilhèron Dunkeld.
Asia[modificar | modificar la font]
Califat Abbassida[modificar | modificar la font]
Perseguida deis atacas carmatas en Siria. Après Alèp, Homs e Hama en 902, foguèt lo torn de Damasc d'èsser menaçada.


text:
Sent Estève (Arberoa)
Donoztiri / Saint-Esteben
Sent Estève (Donoztiri en basco, Saint-Esteben en francés) qu'ei ua comuna deu Bascoat, en Baisha Navarra, situada dens la Vath d'Arberoa.
L'arriu d'Arberoa e l'arrivet de Garraldako, un afluent de Harana, que travèrsan la comuna.
Los quartièrs que son Argaina, Ibargarate, Ipargaineta, Iruite, Oihan xoko, Pazkotegia, Sorhaburu
Las comunas tòcatocantas que son Isturits au nòrd, Sent Martin d'Arberoa au nòrd-èst, Aiherra au sud-oèst, Heleta a l'oèst, Armendaritze au sud-est e Ihòut au sud
Somari
Demografia[modificar | modificar la font]
De véder[modificar | modificar la font]
- Glèisa de Sant Estève (sègle XVII)
.


text:
Zona Proximau de Desvolopament
En psicologia deu Desvolopament e segon la teoria constructivista deu psicològ rus Lev Vygotsky (1896-1934),la nocion de Zóna Proximau de Desvolopament alanda la pòrta sus ua perspectiva navèra dens las relacions que's pòden teisher enter aprendissatge e desvolopament en çà deu mainat.
En çà deu mainat existeishen dus nivèus:
-Lo nivèu actuau, lo qu'ei mesurat dab espròvas estandardizadas peu psicològ o non.
-Lo nivèu potenciau, lo qui permet d'apreciar dab l'ajuda de l'adult çò que lo mainat es en capacitat d'arrealizar puish, en seguida d'arrealizar sol shens nat ajuda d'arrés.
Qu'ei la diferéncia enter los dus nivèus qui's va aperar la "zòna proximau de desvolopament" segon l'expression creada per Lev Vygotsky en la soa definicion de: la distancia enter lo nivèu de desvolopament reau determinat entà l'arresolucion de problèma independenta, e lo nivèu de desvolopament potenciau determinat a travèrs l'arresolucion de problèma jos guidatge per l'adult o en collaboracion dab parelhs mei capables.


text:
Edward Drinker Cope
Edward Drinker Cope (1840–1897) foguèt un paleontològ e anatomista comparatiu nòrd-american.
Cope Nasquèt a Filadèlfia de parents cuaquers. S'interessèt a l'istòria naturala a una edat primairenca, e en 1859 comuniquèt un assag subre lo Salamandridae a l'Acadèmia de Sciéncias Naturalas de Filadèlfia. A aquesta epòca èra afilhat al Club del Megateri de l'Institucion Smithsoniana, a Washington, D.C.. Format parcialament a l'Universitat de Pensilvània, après aver contunhat sos estudis en Euròpa foguèt nomenat conservator de la meteissa Acadèmia en 1865, posicion que servèt fins a 1873.
Entre 1864 e 1867 foguèt professor de sciéncias naturalas al Collègi Haveford. En 1889 foguèt designat professor de geologia e paleontologia per l'Universitat de Pensilvània.
En 1858 comencèt una rivalitat amb Othniel C. Marsh per trobar mai de fossils de dinosaures, aquesta foguèt dicha la "Guèrra dels Òsses", durant la quala los dos descobriguèron divèrsas espècias. Malgrat la siá desbranda, Cope foguèt celèbre pel ròtle que tenguèt dins la descobèrta dels dinosaures mai famoses del mond actual, tals que los Triceratòps, Diplodòcus, e Stegosaurus, e foguèt a l'origina de la majoritat de trobalhas celèbras, talas que las del Dimetrodon (qu'es pas un dinosaure), Camarasaurus, Coelophysis e Monoclonius.
Entre 1871 e 1877, Cope explorèt d'estrats cretacèus dins l'estat de Kansas e terciaris en Wyoming e Colorado. Moriguèt a Filadèlfia en 1897.