text:
Empèri Mongòl
L'Empèri Mongòl èra un empèri d'origina nomada fòrça estendut qu'existiguèt durant lei sègles XIII e XIV. A son apogèu, s'estendiá de la mar de Japon ai regions èst d'Euròpa e teniá lo contraròtle de Siberia, de China e de l'Orient Mejan. A son apogèu vèrs la mitat dau sègle XIII, sa superficia èra egala a 33 000 000 km², siá 22% dei tèrras emergidas, e sa populacion es estimada a aperaquí 100 milions d'abitants. Es generalament considerat coma l'empèri pus grand de l'Istòria umana. Sa formacion acomencèt ambé l'unificacion dei tribús mongolas nomadas realizada per Genghis Khan en 1206. Gràcias a son organizacion militara, lei Mongòls capitèron de conquistar rapidament la màger part dau continent asiatic. Aquò permetèt l'establiment d'un periòde de patz relativa a travèrs d'Asia (Pax Mongolica) e lo desvolopament dau comèrci dins lo continent. A partir de la mitat dau sègle XIII, l'Empèri acomencèt de se devesir entre estats independents diferents que conoguèron d'evolucions pròprias. Existiguèron fins a la fin de l'Edat Mejana.
Somari
- 1 Istòria
- 1.1 L'unificacion dei tribús mongòlas
- 1.2 La formacion de l'Empèri per Genghis Khan
- 1.3 Lo rèine d'Ogedei
- 1.4 La lucha de succession de 1241-1251
- 1.5 Lo rèine de Mongke
- 1.6 La division e la fin de l'Empèri Mongòl
- 2 Organizacion politica e sociala
- 3 Economia
- 4 Religion
- 5 Cultura
- 6 Liames intèrnes
- 7 Nòtas e referéncias
- 8 Bibliografia
Istòria[modificar | modificar la font]
L'unificacion dei tribús mongòlas[modificar | modificar la font]
Au sègle X, la region compausada de la Mongolia modèrna, de Manchoria e dau nòrd de China èra sota lo contraròtle de la dinastia Liao. Rebutada en 1125 per la dinastia Jin fondada per lei Jurchens, laissèt la plaça a una tièra d'estats e de tribús independentas. Per exemple, lo planestèu mongòl èra devesit entre cinc confederacions tribalas. De conflictes nombrós se debanèron entre l'estat Jin e aquelei tribús. Lei Jin foguèron capables de batre lei Mongòls en 1161 mai poguèron pas realizar la conquista de lor territòri.
En 1189, Temujin capitèt d'unificar tornarmai la confederacion Khamag qu'èra devesida après un periòde d'anarquia acomençada en 1171. Lei Mongòls èran alora devesits entre cinc ensembles principaus qu'èran lei Naimans, lei Merkits, lei Tatars, lei Khamags e lei Keraits. Aliats ai Keraits, Temujin obtenguèt un premier succès sus lei Merkits tre lei premiereis annadas de son rèine. A partir de 1200, gràcias a una reorganizacion de sei fòrças, poguèt acomençar la conquista de sei vesins. Lei Merkits foguèron tornarmai batuts en 1200. Puei, en 1203, foguèt lo torn dei Keraits e dei Naimans. Enfin, lei Tatars se deguèron replegar vèrs l'oèst après una tièra de desfachas. Entre 1203 e 1206, Temujin deguèt faciar l'oposicion dau cap merkit Jamukha que foguèt finalament capturat e tuat. Temujin foguèt adonc nomat cap dei Mongòls per lo Kurultai e prenguèt lo títol de Genghis Khan.
La formacion de l'Empèri per Genghis Khan[modificar | modificar la font]
Après l'unificacion dei tribús mongòlas, Genghis Khan reinèt fins a sa mòrt en 1227. Reorganizant la lèi de son estat e sei fòrças armadas, mandèt una tièra de campanhas militaras victoriosas per conquistar lei regions vesinas. En fòra de son organizacion militaras, sa politica li permetèt de tenir pus aisadament sei conquistas. D'efèct, divèrseis elements de sa politica limitèron lei revòutas e favorizèron l'integracion dei regions conquistas dins l'Empèri en formacion :
- libertat religiosa per leis abitants e dispensa d'impòst per lei clergats.
- attribucion dei promocions au meriti e non en foncion de l'origina etnica.
- politica en favor dau desvolopament dau comèrci e dei produccions culturalas.
Ansin, Genghis Khan capitèt la conquista de l'Empèri tangut (1209 puei 1227), de la mitat nòrd de l'estat Jin (1215), dau Khanat Kara-Khitan (1218), de la partida nòrd de l'Empèri Khwarezmian (1221) e acomencèt la conquista de China. D'expedicions importantas foguèron tanben dirigidas còntra lei regions orientalas d'Euròpa. Avans sa mòrt, Genghis Khan organizèt la division de l'Empèri entre seis eiretiers e la regéncia foguèt assegurada per son fiu Tolui fins a la nominacion d'un Khan novèu.
Lo rèine d'Ogedei[modificar | modificar la font]
Avans sa mòrt, Genghis Khan aviá chausit Ogedei coma successor. Ansin, foguèt elegit Khan per un kurultai en 1229. Fins a sa mòrt en 1241, son rèine foguèt marcat per la consolidacion de l'Empèri e per la contuniacion dei conquistas militaras. Ansin, la capitala foguèt installada a Karakorum[1] a partir de 1235. Au nivèu militar, seis armadas contunièron la conquista dau continent asiatic e ataquèron Euròpa. En 1234, lei rèstas de l'estat Jin foguèron destruchs ambé l'ajuda de l'Empèri Song. Entre 1239 e 1240, lei Mongòls acomencèron d'installar lor protectorat sus lo Tibet. En revenge, leis assais de conquista de Corèa e de China dau Sud mau capitèron en causa d'una resisténcia acarnada. La situacion foguèt similara en India onte lei Mongòls poguèron ocupar unei vilas dau nòrd dau Sultanat de Delhi mai foguèron finalament rebutats. Enfin, en Euròpa, prenguèron lo contraròtle dei principats russas entre 1237 e 1240. Puei, se dirigiguèron vèrs lo centre dau continent onte destruguèron leis armadas polonesas e ongrianas en abriu de 1241. Pasmens, la mòrt d'Ogedei entraïnèt lor retirament en 1242 per participar au kurultai.
La lucha de succession de 1241-1251[modificar | modificar la font]
Après lo decès d'Ogedei, la regéncia foguèt dirigida per sa frema Toregene. Rompent ambé certanei principis de Genghis Khan e d'Ogedei, persecutèt certanei membres de la Cort e de notables musulmans creant una division entre lei responsables de l'Empèri e leis eiretiers d'Ogedei. En 1246, son favorit Guyuk foguèt elegit Khan per lo kurultai. Pasmens, après son eleccion, se revirèt còntra lo partit de Toregene e restaurèt una partida deis oficiers demés durant aqueu periòde. Contunièt leis operacions militaras còntra leis Abassidas, Corèa e l'Empèri Song. Pasmens, moriguèt en 1248 marcant lo començament d'una epòca novèla de divisions. En 1250, un kurultai foguèt reünit per Baku, Khan de Russia. En causa de la distància, una partida dei familhas majoras de l'Empèri refusèt d'i anar. Batu foguèt elegit Grand Khan mai donèt la posicion a Mongke. Après unei protestacions, una segonda assemblada confirmèt aquela decision lo 1en de julhèt de 1251.
Lo rèine de Mongke[modificar | modificar la font]
La decision dau segonda kurultai foguèt acceptada solament per una minoritat dei partisans dei familhas Ogedeid e Chagataid. Certaneis, coma Shiremun, assaièron egalament de reünir de fòrças per rebutar Mongke. Pasmens, lo complòt foguèt descubèrt e una partida de l'elèit mongòla foguèt eliminada per una tièra de purgas. Puei, partejèt l'Empèri ambé son aliat Batu e prononcièt una amnistia per lei presoniers. Aquò li permetèt de s'establir fèrmament coma Grand Khan e lo tròne demorèt entre seis eiretiers fins a la fin de la dinastia.
Au nivèu politic, contunièt la politica de sei predecessors per sostenir la tolerància religiosa e l'activitat economica (renfòrçament dau contraròtle de la moneda... etc.). Dins lo domeni militar, la conquista de territòris novèus contunièt pereu e l'Empèri agantèt son extension pus granda. Lo reiaume Dali foguèt conquista en 1253, lo contraròtle sus lo Tibet foguèt estabilizat en 1258, lo Califat Abbassida foguèt destruch e conquista en 1258 e la presa dau sud de China foguèt perseguida. Dins aquò, la mòrt de Mongke pendent una campanha còntra lei Song en 1259 marquèt un còp d'aplant a la conquista de China fins a 1265 onte lei combats acomencèron tornarmai.
La division e la fin de l'Empèri Mongòl[modificar | modificar la font]
A partir de la mòrt de Mongke, la division de l'Empèri, ja començada per lo partimanent ambé Batu, venguèt permanenta mentre que leis armadas mongòlas deguèron faciar sei premierei desfachas. De mai, lei caps dei diferents estats mongòls acomencèron de luchar entre elei e formèron pauc a pauc de khanats separats que lei principaus foguèron la dinastia Yuan que reinèt sus l'Empèri Chinés, l'Empèri deis Ilkhans, lo Khanat de Djaghataï e lo Khanat de l'Òrda d'Aur.
La China e la dinastia Yuan[modificar | modificar la font]
En 1259 a la mòrt de Mongke, una guèrra civila opausèt Ariq Böke e Kublai Khan fins a 1264. Lo segond foguèt venceire e venguèt Grand Khan. En 1271, fondèt la dinastia Yuan ambé Pequin per capitala. En 1279, lei Mongòls capitèron d'esquichar la resisténcia Song e d'unificar tornarmai China. Lo rèine de Kublai Khan s'acabèt en 1294 e foguèt caracterizat per una politica de sostèn au comèrci e per una separacion mai e mai importanta ambé lei tres autrei khanats que venguèron independents e reconoguèron solament una preeminéncia simbolica ai Yuan.
La dinastia contunièt de dirigir lo país fins a 1368. D'efèct, foguèt lèu afeblida per de problèmas de succession e per de dificultats economicas. Ansin, lo successor de Kublai Khan, Temür Khan (1294-1307) contunièt son òbra mai poguèt pas empachar lo desvolopament de la corrupcion. Lo rèine seguent, Külüg Khan (1307-1311), veguèt una tièra de decisions economicas marridas que causèron una crisi financiera grèva per lo govèrn. La situacion foguèt restablida per Buyantu Khan (1311-1320) e Gegeen Khan (1320-1323) qu'adoptèron lei mors chinés per dirigir lo país. Pasmens, aqueu darrier foguèt rebutat per un còp d'Estat de la Cort.
Aqueu còp afebliguèt la dinastia que lei caps perdeguèron la realitat dau poder. A partir deis annadas 1340, lei dificultats economicas e politicas de la dinastia causèron l'emergéncia de movements d'oposicion poderós. En 1351, acomencèt la revòuta dei Turbans Roges. Lei divisions e lei luchas de la Cort empachèron una ripòsta eficaça e lei Yuan abandonèron la capitala en 1368. Certanei membres de la dinastia assaièron de resistir dins lo nòrd de China mai foguèron finalament desfachs en 1388. Lo rèsta de la dinastia se repleguèt en Mongòlia onte demorèron fins a 1635.
L'Empèri deis Ilkhans[modificar | modificar la font]
L'Empèri deis Ilkhans se formèt en 1256 a l'entorn dau planestèu pèrsa e se devesiguèt en uneis estats en 1335. Foguèt creat per lo kurultai de 1251 qu'elegiguèt Mongke coma Grand Khan. Hulagu ne'n venguèt lo cap e jonhèt la region en 1256 onte va reinar fins a sa mòrt en 1265. En 1258, prenguèt Bagdad e ataquèt leis estats musulmans dau Pròche Orient. Après 1260 e la mòrt de Mongke, sei fòrças foguèron parcialament retiradas per anar ajudar Kublai Khan durant la guèrra civila de 1259-1264 e renforçar sa frontiera nòrd còntra lo Khanat de l'Òrda d'Aur.
Son fiu Abaqa (1265-1282) li succediguèt e contunièt la lucha còntra lei principats musulmans ambé l'ajuda deis estats crestians. Pasmens, foguèt batut per lei Mamelocs en 1277 e 1281. Tekudar (1282-1284) vengut musulman foguèt rapidament rebutat e remplaçat per Argon (1284-1291). Aqueu darrier renforcèt l'autoritat de son govèrn e capitèt de redreiçar l'economia. Son fraire Ghaykhatou (1291-1295) assaièt tornarmai de transformar l'Empèri en estat musulman mai, coma Tekudar, foguèt tuat per un còp d'Estat. Una revòuta de la region musulmana de Khorasan permetèt alora a Arghun Ghazan (1295-1304) de prendre lo poder.
Lei Mongòls adoptèron vèrs aqueu periòde lo mòde de vida dei populacions pèrsas. Pasmens, perdeguèron tanben lor disciplina militara entraïnant una diminucion de la poissança de l'estat centrau. En 1316, un còp d'Estat dirigit per un senhor feodau marquèt lo començament d'una crisi politica grèva que s'acabèt en 1335 per la disparicion de l'Empèri.
Lo Khanat de Djaghataï e l'Empèri Timorida[modificar | modificar la font]
Lo Khanat de Djaghataï se formèt entre 1220 e 1242 sus de territòris donats dins lo centre dau continent asiatic a Djaghataï per Genghis Khan. Inicialament dins lo camp d'Ariq Boqa, lo khanat se revoutèt e prenguèt lo partit de Kublai Khan pendent la guèrra civila au començament deis annadas 1260. Participèt a la casuda d'Ariq Boqa e averèt divèrsei batalhas còntra son aliat de l'Òrda d'Aur. Pasmens, en 1266, lo Khanat de Djaghataï se rompèt busqueta ambé Kublai. Foguèt lo començament d'una tièra de guèrras intèrnas e extèrnas per assegurar l'independéncia dau khanat e lo poder de la dinastia. Aprofichèt tanben la situacion per prendre lo contraròtle de territòris novèus dins lo centre d'Asia puei vèrs lo sud e l'India. Lo Djaghataï agantèt son apogèu vèrs la fin dau sègle XIII. Pasmens, en 1326, la mòrt dau Khan Kebek (1309-1326) causèt lo començament d'un periòde de trebols de succession. La conversion a l'islam de son fraire e successor, Tarmachirin, entraïnèt la scission dei populacions mongòlas e la division de l'Empèri entre lo Mogholistan e la Transoxiana.
Lo Moghoslitan demorèt independent fins au sègle XVII dins la region de l'Ili. Contrarotlèt tanben lei regions d'Alti-Shahr e l'Uiguristan durant la màger part de son existéncia. A partir de la fin dau sègle XVI, aquel estat foguèt pauc a pauc menaçat per lei pòbles cazac e quirguiz e finalament conquist per lei Dzongars. De son caire, la Transoxiana veguèt la formacion la formacion de la dinastia timorida per Tamburlan (1370-1405) que capitèt de conquistar un empèri important entre lo Pròche Orient e l'India. Pasmens, après sa mòrt, aquel empèri deguèt faciar divèrsei revòutas e dispareguèt en 1506. De dinastias timoridas existiguèron dins la region fins au sègle XVIII.
Lo Khanat de l'Òrda d'Aur[modificar | modificar la font]
Lo Khanat de l'Òrda d'Aur existiguèt sus lei regions orientalas de l'Empèri Mongòl de la mitat dau sègle XIII au començament dau sègle XVI. Sa capitala Saraï foguèt bastida en 1243 e lei Khans de l'Òrda venguèron rapidàment musulmans. Pasmens, l'unitat dau territòri foguèt menaçada tre leis annadas 1280 per l'autonòmia fòrta dei tribús diferentas e lo poder dei Khans foguèt demenit, especialament a respèct deis autoritats militaras. Puei, entre 1360 e 1380, lo Khanat conoguèt una crisi politica grèva (14 khans en 20 ans) que foguèt aprofichada per lei Rus per venir independents (1371-1370). Après aquela revirada, un assai de restauracion de la poissança foguèt realizada durant lo rèine de Tokhtamych que foguèt finalament vencut per Tamburlan entre 1392 e 1395. A partir de 1430, lo Khanat acomencèt de se devesir en estats independents e sei vassaus refusèron pauc a pauc de pagar lo tribut. Per exemple, en 1475, lo Khanat de Crimèa venguèt un protectorat de l'Empèri Otoman e en 1480, lei Rus prenguèron Moscòu. Reduch au plan de la Volga, lo Khanat de l'Òrda d'Aur foguèt finalament destruch en 1502 per lei tropas dau Khanat de Crimèa e son darrier sobeiran moriguèt en 1516.
[modificar | modificar la font]
Leis institucions politicas[modificar | modificar la font]
Tres institucions politicas aguèron un ròtle primordiau dins l'Empèri Mongòl. Lo premier èra lo Khan que foguèt lo cap d'estat de l'Empèri. Èra lo centre dei decisions de l'estat, especialament dins l'adopcion de la lèi de l'Empèri (Yassa). A sa mòrt, sa succession aviá luòc dins sa familha pròcha (fraire, fiu...) e validada per una decision de l'assemblada dei notables de l'Empèri. Dicha kurultai, aquela assemblada èra compausada per lei membres de l'aristocracia imperiala e èra regardada per lei decisions majoras. Enfin, existiguèt un sistèma d'apanatge entre la familha dau Khan e l'aristocràcia. Aqueu sistèma serà a l'origina de la division de l'Empèri e de la formacion d'uneis estats independents.
Lei principis generaus[modificar | modificar la font]
En fòra de seis institucions, l'organizacion politica de l'Empèri Mongòl foguèt determinada per un ensemble de principis que foguèron respectats e defenduts per Genghis Khan e sei successors :
- la lèi de l'Empèri, dicha Yassa, que foguèt creada per Genghis Khan. Son objectiu èra de venir la lèi unica dins tot lo territòri mongòl. Sei successors contunièron e desvolopèron aquela òbra. Permetèt de redurre lei conflictes entre tribús, de reglar lo comèrci dins l'Empèri e preveguèt de penas sevèras còntra lei delictes[2].
- la leiautat èra exigida tant dins leis institucions civilas coma militaras. La desobeïssença podiá èsser sancionada per la mòrt.
- la non-discriminacion entre leis etnias[3].
Lei fòrças armadas[modificar | modificar la font]
Lei fòrças armadas foguèron l'institucion principala de l'Empèri Mongòl. Èran principalament compausadas de tropas terrèstras, leis unitats navalas èssent rarament utilizadas (conquista de la China Song). Sei fòrças èran equipadas per favorizar la mobilitat e la velocitat e un esfòrç èra realizat au nivèu dau comandament per la preparacion dei campanhas e la reconoissença dau territòri e dei fòrças enemics. Ansin, lei tropas mongolas foguèron capablas de faciar victoriosament d'unitats ambé de soudats fòrtament protegits e armats coma lei chivaliers europèus e de condurre de campanhas lòngas e alunchadas de sei basas[4].
L'organizacion dei fòrças armadas èra basada sus un sistèma decimau. Dètz soudats formavan un arbat. Puei, dètz arbats èran gropats per formar un zuut d'un centenau d'òmes. Dètz zuuts formavan una unitat d'un milier de combatents qu'èra nomada myanghan. Enfin, dètz myanghans èran gropats per crear un tumen qu'èra l'unitat pus granda de l'armada mongòla. De mai, leis armadas de l'Empèri avián tanben de còrs per la fabricacion d'armas de sèti o de passatges sus lo prat batalhier (pònt...) e per lo mandadís rapide de messatges entre divèrseis unitats. Toei leis òmes fins a 60 ans èran regardats per lo servici dins l'armada.
Lo sistèma de pòsta[modificar | modificar la font]
L'Empèri Mongòl dispausava d'un sistèma de pòsta fòrça eficaç per son epòca. Dich Yam, èra compausat d'un ensemble de relèus protegits e gardats onte lei messatgiers podián trobar de chivaus repausats. Dos relèus èran generalament desseparats per una distància de quaranta quilomètres permetent ai messatgiers de realizar de trajèct de 125 quilomètres cada jorn[5]. Ansin, la novèla de la mòrt d'Ogedei dins la capitala imperiala Karakorum necessitèt solament quatre a sièis setmanas per agantar leis armadas mongòlas d'Euròpa Centrala.
Economia[modificar | modificar la font]
Moneda[modificar | modificar la font]
En causa de la superficia granda de l'Empèri, lei Mongòls utilizèron divèrsei sistèmas de moneda, especialament dins lei territòris pus alunchats. D'en premier, lo sistèma chinés basat sus una moneda d'argent e l'utilizacion de papier-moneda[6]. En 1253, un Departament de la Moneda foguèt creat per administrar la gestion dau papier-moneda qu'èra garantit per de resèrvas d'argent e de seda[7]. Modificat per la dinastia Yuan ambé l'aparicion de moneda de coire, aqueu sistèma foguèt fòrtament utilizat per lei populacions mongolas e chinesas. Pasmens, dins lo rèsta de l'Empèri, demorèt limitat e l'utilizacion de pèças contunièt coma en Asia Centrala (moneda d'aur e d'argent) e dins lei territòris occidentaus (monedas d'argent e de coire)[8] [9].
Comèrci[modificar | modificar la font]
Lo sostèn au comèrci foguèt una caracteristica constanta de la politica dei Mongòls apareguda avans l'unificacion dei tribús per Genghis Khan. Inicialament, lei marchands permetián ai Mongòls d'obtenir de causas pas o pauc produchs sus lor territòri. Avián tanben un ròtle diplomatic important per obtenir d'informacions sus d'autrei regions o servir de messatgiers. En cambi, lei marchands èran protegits durant lor passatge sus lo territòri dei tribús.
Lei principis de basa d'aquela politica demorèron après la formacion de l'Empèri. La seguritat sus lei rotas comercialas foguèt establida e lei marchands èran indemnizats dins lo cas de pèrdas causadas per d'atacas de bandits. De mai, lei marchands avián d'exempcions d'impòsts. Aquela situacion cambièt a partir dau rèine de Mongke que decidiguèt de reprendre lo contraròtle sus la classa marchanda. Lo pagament d'una taxacion per lei marchands foguèt adoptat per limitar lor influéncia. Aqueu comèrci se debanèt principalament de lòng de la Rota de la Seda gràcias a un ensems de rotas ben entretenguts per leis autoritats.
A partir de la division de l'Empèri Mongòl, la seguritat dau comèrci continentau demeniguèt en causa dei combats entre estats e de l'afebliment de certanei govèrns. De mai, lo desvolopament dau comèrci maritim foguèt un còp dur per lo comèrci terrèstre pus lent. Ansin, la Rota de la Seda conoguèt un declin important a partir dau sègle XIV e foguèt pauc a pauc abandonada au sègle XV.
Religion[modificar | modificar la font]
Leis autoritats mongolas foguèron fòrça tolerantas a respèct dei religions diferentas qu'existissián dins l'Empèri. La condicion soleta per acceptar una religion èra sa conformitat ambé la lèi de l'Empèri dicha yassa. Segon aquela darriera, lei membres d'un clergat èran dispensats dau pagament deis impòsts e dau servici militar dins lei fòrças armadas. Ansin, durant lo rèine de Genghis Khan, un nombre fòrça important de religions èran presentas coma lo crestianisme, l'islam o lo bodisme. A partir dau rèine d'Ogodei, de luòcs religiós variats foguèron bastits per cada religion dins lei vilas principalas de l'Empèri coma Karakorum. Pasmens, pauc a pauc, l'islam venguèt la religion principala deis elèits e tres khanats venguèron musulmans après la dislocacion de l'Empèri.
Cultura[modificar | modificar la font]
Coma l'Empèri Mongòl gropèt de populacions fòrça variadas, de culturas diferentas i existiguèron durant son existéncia coma aquela de l'Empèri chinés de la dinastia Yuan. Lo govèrn mongòl assaièt d'encoratjar la produccion culturala. Au nivèu de la populacion mongòla, d'òbras importantas foguèron realizadas en literatura coma de racòntes dei conquistas o dins lo domeni deis arts visuaus.
Liames intèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Aqueu site èra un camp de basa de Gengis Khan dempuei 1220.
- ↑ George Lane, Genghis Khan and Mongol Rule, Greenwood Press, 2004, p. 37.
- ↑ Amy Chua, Day of Empire: How hyperpowers rise to global dominance, and why they fall, Random House, 2007. p. 95.
- ↑ Atwood, Christopher P., “The Soldiers:Weaponry, Training, Rewards”, The Encyclopedia of Mongolia and the Mongol Empire, 1en vol., Facts on File, 2004.
- ↑ Aquela velocitat èra superiora a aquela dei messatgiers dau sistèma estatsunidenc dau Ponny Expresse organizat au sègle XIX.
- ↑ Allsen, Thomas T., Culture and Conquest in Mongol Eurasia, Edicions Cambridge University Press, (2001), pp. 177-179.
- ↑ A.P. Martinez, The use of Mint-output data in Historical research on the Western appanages, pp. 87-100.
- ↑ Atwood, Encyclopedia of Mongolia and the Mongol Empire, p. 362.
- ↑ A.P.Martinez, The use of Mint-output data in Historical research on the Western appanages, pp. 120-126.
Bibliografia[modificar | modificar la font]
- (en) Allsen, Thomas T., Mongol Imperialism: The Policies of the Grand Qan Möngke in China, Russia, and the Islamic Lands, 1251-1259, University of California Press, 1987.
- (en) Allsen, Thomas T. (2004), Culture and conquest in Mongol Eurasia, Cambridge University Press, ISBN 978-0-521-60270-9.
- (en) Amitai-Preiss, Reuven (1995), Mongols and Mamluks: The Mamluk-Ilkhanid War, 1260–1281, Cambridge University Press. ISBN 978-0-521-46226-6.
- (en) Atwood, Christopher P. (2004), Encyclopedia of Mongolia and the Mongol Empire, Facts on File, Inc., ISBN 0-8160-4671-9.
- (en) Barfield, Thomas Jefferson (1992), The perilous frontier: nomadic empires and China, Blackwell, ISBN 978-1-55786-324-9.
- (en) Brent, Peter, The Mongol Empire, Genghis Khan, His Triumph and his Legacy, Book Club Associates, (1976).
- (en) Buell, Paul D. (2003), Historical Dictionary of the Mongol World Empire, The Scarecrow Press, Inc., ISBN 0-8108-4571-7.
- (en) Burgan, Michael (2005), Empire of the Mongols, Infobase Publishing, ISBN 978-1-4381-0318-1.
- (en) Diamond, Jared (1997), Guns, Germs, and Steel: The Fates of Human Societies, W.W. Norton & Co., ISBN 0-393-06131-0.
- (en) Dominique Farale, De Gengis Khan à Qoubilaï Khan : la grande chevauchée mongole, Economica, 2003 (ISBN 2-7178-4537-2).
- (en) Dominique Farale, La Russie et les Turco-Mongols: 15 siècles de guerre, Economica, 2007, (ISBN 978-2-7178-5429-9).
- (en) Finlay, Robert (2010), The Pilgrim Art: Cultures of Porcelain in World History, University of California Press. ISBN 978-0-520-24468-9.
- (en) Foltz, Richard C. (1999), Religions of the Silk Road: Overland Trade and Cultural Exchange from Antiquity to the Fifteenth Century St. Martin's Press. ISBN 0-312-23338-8.
- (en) Franke, Herbert (1994), Twitchett, Denis; Fairbank, John King, Alien Regimes and Border States, 907-1368, Cambridge University Press. ISBN 978-0-521-24331-5.
- (en) Grousset, Rene (1970), The Empire of the Steppes: a History of Central Asia, Rutgers University Press.
- (en) Halperin, Charles J. (1985), Russia and the Golden Horde: The Mongol Impact on Medieval Russian History, Indiana University Press. ISBN 0-253-20445-3.
- (en) Howorth, Henry H., History of the Mongols from the 9th to the 19th Century: Part I: The Mongols Proper and the Kalmuks, Burt Frankin.
- (en) Jackson, Peter (1978), "The dissolution of the Mongol Empire", Central Asiatic Journal XXXII : 208–351.
- (en) Jackson, Peter (2003), The Delhi Sultanate: A Political and Military History, Cambridge University Press. ISBN 0-521-54329-0.
- (en) Jackson, Peter (2005), The Mongols and the West: 1221-1410, Longman. ISBN 978-0-582-36896-5.
- (en) Kradin, Nikolay, Tatiana Skrynnikova, "Genghis Khan Empire", Vostochnaia literatura, 2006. 557 paginas (ISBN 5-02-018521-3).
- (en) Kradin, Nikolay, Tatiana Skrynnikova, "Why do we call Chinggis Khan's Polity 'an Empire' ", Ab Imperio, Vol. 7, No 1(2006): 89-118. (ISBN 5-89423-110-8)
- (en) Lane, George (2006), Daily life in the Mongol empire, Greenwood Press. ISBN 978-0-313-33226-5.
- (en) Man, John (2004), Genghis Khan: Life, death and resurrection, Thomas Dunne Books. ISBN 978-0-312-36624-7.
- (en) Man, John (2007), Kublai Khan: from Xanadu to superpower, Bantam. ISBN 978-0-553-81718-8.
- (en) May, Timothy, "The Mongol Art of War.", Westholme Publishing, Yardley. 2007. ISBN 978-1-59416-046-2 / ISBN 1-59416-046-5.
- (en) Morgan, D., Arbel, B., et al.(junh de 1989), "The Mongols and the Eastern Mediterranean: Latins and Greeks in the Eastern Mediterranean after 1204", Mediterranean Historical Review 4 (1): 204. doi:10.1080/09518968908569567. ISSN 0951-8967.
- (en) Morgan, David (2007), The Mongols (2a edicion), Blackwell Publishing. ISBN 978-1-4051-3539-9.
- (en) Ratchnevsky, Paul (1993), Genghis Khan: his life and legacy, Wiley-Blackwell.
- (en) Rossabi, Morris (1983), China among equals: the Middle Kingdom and its neighbors, 10th-14th centuries, University of California Press. ISBN 0-520-04383-9.
- (fr) Jean-Paul Roux, Gengis Khan et l’Empire mongol, Gallimard, collecion « Découvertes Gallimard », 2002, 143 paginas.
- (en) Sanders, Alan J. K. (2010), Historical dictionary of Mongolia, Scarecrow Press. ISBN 978-0-8108-6191-6.
- (en) Saunders, John Joseph (2001), The history of the Mongol conquests, University of Pennsylvania Press. ISBN 978-0-8122-1766-7.
- (en) Rybatzki, Volker (2009), The early mongols: language, culture and history, Indiana University.
- (en) Sverdrup, Carl (novembre de 2010), "Numbers in Mongol Warfare". Dins Rogers, Clifford J.; DeVries, Kelly; France, John. Journal of Medieval Military History. 8. Woodbridge, Suffolk, UK: Boydell & Brewer. ISBN 978-1-84383-596-7. [1].
- (en) Vladimortsov, Boris (1969), The life of Chingis Khan, B. Blom.
- (en) Weatherford, Jack (2004), Genghis Khan and the Making of the Modern World, Three Rivers Press. ISBN 0-609-80964-4.
- (en) Woods, Shelton (2002), Vietnam: An Illustrated History, Hippocrene Books Inc, ISBN 0-7818-0910-X.


c: text/html

text:
Corticoïde
Los corticosteroïdes o corticoïdes son una varietat d'ormonas del grop dels esteroïdes (produsida per la rusca de las glandulas susrrenales) e sos derivats. Los corticoïdes son implicats en una varietat de mecanismes fisiologics, en inclusent aqueles que regulan l'inflamacion, lo sistèma imunitari, lo metabolisme dels glucids, lo catabolisme dels proteïnas, los nivèls electrolitics en lo plasma e, fin final, es quaus caracterizan la responsa al estrès. Aquestas substàncias pòdon se sintetisar artificialament e an d'aplicacions terapeuticas, en s'utilizant principalament a causa de sos proprietats antiinflamatòrias e inmunosupresoras e sos efèctes sul metabolisme. Existís dos menas de corticoïdes:
- Los glucocorticoïdes coma lo cortisòl que controlon lo metabolisme dels glucids, lipids e proteïnas e son responsable de la responsa antiinflamatòria.
- Los mineralocorticoïdes coma l'aldosterona que controlon los electrolites i lo nivèl d'aiga, principalament en permetant la retencion del sòdi dins los rins.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Ereccion total pdf gratis, ereccion total pdf, descargar ereccion total, ereccion total gratis, libro ereccion total gratis, ereccion total max miller, libro ereccion total pdf gratis, max miller pdf, ereccion total pdf gratis max miller, ereccion total opiniones, ereccion total funciona, ereccion total epub, ereccion total libro, ereccion total ebook. More
Ereccion total pdf gratis, ereccion total pdf, descargar ereccion total pdf, ereccion total gratis, libro ereccion total gratis, ereccion total max miller, libro ereccion total pdf gratis, max miller pdf, ereccion total pdf gratis max miller, ereccion total opiniones, ereccion total funciona, ereccion total epub, ereccion total libro, ereccion total ebook. More


text:
Jorge Luis Borges
Jorge Francisco Isidoro Luis Borges (nascut lo 24 d'agost de 1899 a Buenos Aires - mòrt a Genèva (Soïssa) lo 14 de junh de 1986) èra un escrivan argentin e una de las glòrias de las letras latinoamericanas, una figura literària del sègle XX. Es conegut particularament per sos contes, sos ensages e son òbra poetica.
Somari
Biografia[modificar | modificar la font]
Joventut[modificar | modificar la font]
Lo paire de Borges, Jorge Guillermo Borges, èra avocat e professor de psicologia, pr'aquò aviá a mai d'aspiracions literàrias ("ensagèt de venir escrivan e manquèt sa temptativa", diguèt un còp Borges. Segon Borges son paire "compausèt qualques sonets plan bons"). Sa maire, Leonor Acevedo Suárez, uruguaiana, aprenguèt anglesa de son marit e revirèt fòrça òbras de l'anglés a l'espanhòl. La familha de son paire aviá d'originas espanhòlas, portuguesas e anglesas; la de sa maire espanhòlas e possiblament portuguesas. En cò sieu se parlava en espanhòl e anglés. En consequéncia tre son enfància Borges èra bilingüe, e aital aprenguèt a legir l'anglés abans l'espanhòl. Cresquèt dins lo barri porteño de Palermo -en aquel moment gaireben un parçan (arrabal)-, dins un ostal grand amb una bibliotèca granda qu'aparteniá a son paire.
Estudièt d'en primièr en Argentina e, pendent sa joventut, en Soïssa. Jorge Guillermo Borges se vegèt obligat a abandonar su profession d'avocat per encausa de la meteissa ceguera progressiva ereditària que, de decadas mai tard, afectariá tanben son filh. La familha faguèt un viatge en Euròpa; quand esclatèt la Primièra Guèrra Mondiala en 1914 la familha se mudèt a Ginebra, ont lo paire de Borges foguèt tractat per un oftalmològ de la vila, mentre que Borges e sa sòrre Norah (nascuda en 1902) asistissián a l'escòla, ont Borges aprenguèt francés e latín. Pendent aquelas annadas, Borges tanben s'aprenguèt tanben solet l'alemand.
Aprèp la Primièra Guèrra Mondiala la familha Borges passèt tres annadas en Lugano, Barcelona, Malhòrca, Sevilha e Madrid. Pendent son estància en Soïssa dintrèt en contacte amb los expressionistas alemands. En Espanha frequentèt los poètas ultraïstas, que influiguèron poderosament dins sa primièra òbra lirica. Sa primièra poesia, "Himno al mar", escricha amb l'estil de Walt Whitman, foguèt publicada dins la revista Grecia.
Debutas de sa carrièra literària[modificar | modificar la font]
Lo 24 de genièr de 1921 apareguèt lo primièr numèro de la revista literària espanhòla Ultra, que -coma o laissa devinhar son quite nom- èra l'organ de difusion del movement ultraïsta. Demest los collaboraires mai notables se tròban lo quite Borges, Rafael Cansinos-Assens, Ramón Gómez de la Serna e Guillermo de Torre; aqueste darrièr se maridariá mai tard amb Norah Borges. Lo 4 de març de 1921, los Borges —la grand paternala, Frances Haslam, que los aviá unido a Ginebra en 1916, los parents, Leonor Acevedo e Jorge Guillermo Borges e la sòrre Norah Borges— s'embarquèron al pòrt de Barcelona sul batèu "Reina Victoria Eugenia" que los tornariá menar a Buenos Aires. Sul pòrt los esperava Macedonio Fernández que son amistat amb Borges èra un eiretatge de son paire. Arribat a Buenos Aires publica dins la revista Cosmópolis (una revista espanhòla), fondèt la revista murala Prisma (que se ne publiquèt sonque dos numèros), e publiquèt tanben dins Nosotros, dirigida per Alfredo Bianchi. Pendent aquel temps coneguèt Concepción Guerrero, una jove de setze ans de qui s'enamora. En 1922 visita Leopoldo Lugones amb Eduardo Gonález Lanuza; o faguèt per li balhar lo segond (e darrièr) numèro de Prisma. En agost de 1924 fonda Proa amb Ricardo Güiraldes, autor de Don Segundo Sombra; Alfredo Brandán Caraffa e Pablo Rojas Paz. En 1931 se publiquèt lo primièr numèro de Sur, dirigida prr Victoria Ocampo; dins aquel primièr numèro Borges collaborèt amb un article consacrat al Coronèl Ascasubi. Tanben i escriguèron: Victoria Ocampo, Waldo Frank, Alfonso Reyes, Jules Supervielle, Ernest Ansermet, Walter Gropius, Ricardo Güiraldes e Pierre Drieu la Rochelle. En 1923, abans un segond viatge en Soïssa, Borges publiquèt son primièr libre de poesía, Fervor de Buenos Aires, que s'i prefigura, segon las paraulas del quite Borges, tota son òbra posteriora. Foguèt una edicion preparada a la lèsta e s'i amaguèron qualques errors e que a mai ten pas de prològ. Per la tapa sa sòrre Norah realizèt una gravadura. Ne foguèron editats aperaquí tres cents exemplars; los paucs que se conservan son considerats coma de tresaurs pels bibliofils e en qualques se veson correccions manuscrichas realizadas per Borges meteis. Lamentablement lo solet exemplar que teniá la Bibliotèca Nacionala Argentina foguèt raubat amassa amb d'autras primièras edicions de Borges l'an 2000. Mai tard escriguèt, demest d'autras publicacions, dins Martín Fierro, una de las revistas clau de l'istòria de la literatura argentina de la primièra mitat del sègle XX. Malgrat sa formacion europeista reivindiquèt tematicament sas rasics argentinas, e en particular portenhas, dins de poemaris coma Fervor de Buenos Aires (1923), Luna de enfrente (1925) e Cuaderno de San Martín (1929). Compausèt las paraulas de tangos e milongas, a mai se defugiguèt «la sensiblería del inconsolable tango-canción y el manejo sistemático del lunfardo, que infunde un aire artificioso a las sencillas coplas». Dins sas letras e qualques racontes son narradas las dubtosas aventuras dels "cuchilleros e compadres", que los mòstra dins tota sa brutalitat nusa encara que dins un clima tragic se non gaireben epic.
Encara que la poesia foguèt un dels pilars de sa fasenda literària, l'ensag e la narrativa foguèron los genres que li portèron reconeissença universala. Possessor d'una cultura colossala, elaborèt una òbra de granda soliditat intellectuala sus l'ossamenta d'una pròsa precisa e austèra, a travèrs de la qual manifestèt una distanciacion ironica de las causas e son lirisme delicat. Sas estructuras narrativas alteran las formas convencionalas del temps e de l'espaci pr'amor de bastir de monds alternatius amb un grand contengut simbolic, creats a partir de reflexes, d'inversions e de parallelismes. Prenon los racontes de Borges la forma de devinalhas, o de metafòras potentas amb un reirefons metafisic.
Demest las amistats siás mai importantas d'aquel temps cal remarcar José Bianco, Adolfo Bioy Casares, Estela Canto e d'autres, subretot, los prèp del cercle de la revista Sur.
Maturitat[modificar | modificar la font]
En 1946 Juan Domingo Perón foguèt elegit president, en véncer aital l'Unión Democrática. Borges, qu'aviá sostengut aqueste darrièr partit, se manifestava clarament contra lo govèrn novèl, çò que lo menèt a abandonar sa foncion de bibliotecari, e se neguèt a acceptar la carga d'"inspector d'aucèls e conilhs". Borges se manifestèt del biais seguent cap al novèl govèrn: "Las dictaduras fomentan la opresión, las dictaduras fomentan el servilismo, las dictaduras fomentan la crueldad; más abominable es el hecho de que fomenten la idiotez. Botones que balbucean imperativos, efigies de caudillos, vivas y mueras prefijados, ceremonias unánimes, la mera disciplina usurpando el lugar de la lucidez... Combatir estas tristes monotonías es uno de los muchos deberes del escritor ¿Habré de recordar a los lectores del Martín Fierro e de Don Segundo Sombra que l'individualisme es de las viejas virtudes argentinas?"
Per aqueste motiu, li calguèt doncas superar sa timiditat, e far de conferéncias. En 1948 sa sòrre Norah Borges e sa maire foguèron arrestadas, acusadas d'escandal sus la via publica. Foguèron embarradas Norah Borges e son amiga Adela Grondona pendent qualques jorns a la preson del Buen Pastor (una preson de femnas), e dins lo cas de Leonor Acevedo foguèt decretat una arrestacion domiciliària per encausa de son edat.
En 1950 foguèt elegit coma president de la SADE e l'an seguent sortiguèt editat a Mexic Antiguas Literaturas Germánicas, qu'aviá escrich en collaboracion amb Delia Ingenieros.
Aprèp la Revolucion Libertadora que faguèt tombar Perón, foguèt causit coma director de la Biblioteca Nacional, carga que vestiguèt dempuèi 1955 fins a sa demission en 1973, consequéncia de la represa del poder per Juan Domingo Perón. Foguèt puèi causit coma membre de l'Acadèmia Argentina de las Letras. En 1956 faguèt de professor de literatura anglesa a l'Universitat de Buenos Aires e president de l'Asociación de Escritores Argentinos. Recebèt fòrça criticas per son adesion al govèrn novèl, entre d'autres, per Ernesto Sábato e Ezequiel Martínez Estrada. Sábato e Borges cultivèron son enemistat fins a 1975.
Lo 21 de setembre de 1967, pel primièr còp Borges se maridèt. Aquel maridatge amb Elsa Astete Millán deviá perdurar pas gaire (fins a octobre de 1970).
Qualques uns de los prèmis mai importants que Borges culhiguèt foguèron lo Prèmi Nacional de Literatura, en 1957; lo Prèmi Internacional de Editores, en 1961; lo Formentor, partejat amb l'absurdista Samuel Beckett, en 1969; lo Prèmi Cervantes, recompensa literària màger en lenga espanhòla, amassa amb Gerardo Diego, en 1979; e lo Balzán, en 1980. Tres ans mai tard, lo govèrn espanhòl li balhèt la Gran Cruz de la Orden de Alfonso X el Sabio. Malgrat son prestigi intellectual e la reconeissença universala enòrmes que pòrta son òbra, recebèt pas lo Prèmi Nobel de Literatura. Se pensa que foguèt acantonat de la possibilitat de l'obtenir per rason del prèmi que li foguèt decernit per la presidéncia del dictador Augusto Pinochet.
Sas darrièras annadas[modificar | modificar la font]
En 1973, en vista d'una novèla victòria del peronisme, Borges insistiguèt a recordar al primièr govèrn de Perón coma "los años de oprobio". En 1975 se moriguèt sa maire, quand teniá nonanta-nòu ans. Tre aquel moment Borges fariá sos viatges amb una ex-escolana, que venguèt puèi sa secretària e -fin finala, dins lo vielhum de Borges- sa segonda esposa María Kodama.
En 1980 signèt una Solicitada por los desaparecidos dins lo jornal Clarín. Borges diguèt en aquela ocasion: "una tarde vinieron a casa las Abuelas y Madres de Plaza de Mayo a contarme lo que pasaba. Algunas serían histriónicas, pero yo sentí que muchas venían llorando sinceramente porque uno siente la veracidad. Pobres mujeres tan desdichadas. Esto no quiere decir que sus hijos fueran invariablemente inocentes pero no importa. Todo acusado tiene derecho, al menos, a un fiscal para no hablar de un abogado defensor. Todo acusado tiene derecho a ser juzgado. Cuando me enteré de todo este asunto de los desaparecidos me sentí terriblemente mal. Me dijeron que un general había comentado que si entre cien personas secuestradas, cinco eran culpables, estaba justificada la matanza de las noventa y cinco restantes. ¡Debió ofrecerse él para ser secuestrado, torturado y muerto para probar esa teoría, para dar validez a su argumento!"
En 1982 condemnèt l'invasion argentina de las Illas Malvinas, e avalorèt d'un biais positiu las consequéncias de la desfacha: "...si se hubiesen reconquistado las Malvinas, posiblemente los militares se hubiesen perpetuado en el poder y tendríamos un régimen de aniversarios, de estatuas ecuestres, de falta de libertad total. Además, yo creo que la guerra se hizo para eso, ¿no?".
Lo jorn que Jorge Luis Borges assistiguèt a la sala ont èran jutjadas las Juntas Militaras argentinas, escriguèt una cronica per l'agéncia de premsa espanhòla EFE. Cargava lo títol: “Lunes, 22 de julio de 1985”.
Defuntèt lo 14 de junh de 1986, pauc aprèp que se maridèsse amb María Kodama dins la vila de Ginebra (que Borges aviá designat coma "una de mis patrias" e que causiguèt, segon un comentari ironic, per tal que se vegèsse plan a la debuta de las enciclopèdias postumas), victima d'un cancèr epatic. Per tal de seguir sas darrièras volontats sas restas s'enterrèron dins lo cementèri de Plainpalais (dins la partida sud d'aquela vila) jos una lausa que nos ditz bravament sus son biais de pensar, perque plan de vegadas afirmèt èsser pas espaurugat per la mòrt. Borges es enterrat dins la tomba 735, localizacion D-6, a la drecha d'un ciprés. [1] La lausa es d'una pèira blanca e aspra e dins la partida superiora s'i pòt legir "Jorge Luis Borges"; en jos es escrich en anglés ancian "And ne forhtedon na" que significa "Y que no temieran", al costat d'una gravadura circular amb sèt guerrièrs qu'an metut sos escuts e amb una espasa copada se dirigisson cap al combat -e a la mòrt-, una crotz pichona de Galas e "1899/1986". Al dòrs de la lausa se repetís dos vèrses de la Völsunga Saga (XIII), "El tomó su espada, Gram, y colocó el metal desnudo entre los dos", dejós una nau vikinga e sota "De Ulrica a Javier Otalora". [2]
Òbras[modificar | modificar la font]
Borges, al delà de sos contes escriguèt tanben de poesia, d'ensages e una quantitat bèla de critica literària e de prològs. Editèt de nombrosas antologias e foguèt un traductor d'anglés, francés e d'alemand de granda qualitat (revirèt tanben d'òbras a partir de l'anglés ancian [1] y del escandinavo antiguo [2] ) Sa cecitat, que se desvolopèt coma la qu'aguèt son paire durant sa vida d'adult, influencièt en bèla part son escritura posteriora.
Demest sos interèsses intellectuals se pòdon soslinhar la mitologia, las matematicas, la teologia, la filosofia e, coma integracion d'aquestas, lo sens borgian de la literatura coma divertiment — totes aquestes tèmas son tractats qualques pics coma un jòc e d'autres còps amb una seriositat considerabla. Borges visquèt la màger part del sègle XX, por lo que vivió el periòde modernista de la cultura e la literatura, particularament lo simbolisme. Sa ficcion es prigondament erudita e totjorn concisa.
Coma son contemporanèu Vladimir Nabokov e James Joyce qu'èra un brin mai vièlh, Borges combinava l'interès cap a la tèrra nadiva amb d'interèsses plan mai amples. Aviá tanben en comun son multilingüisme e son gost a jogar amb lo lengatge, pasmens contràriament a Nabokov e Joyce, que amb l'anar del temps se dirigiguèron cap a la creacion d'òbras mai grandas, Borges de longa foguèt un miniaturista; per exemple, realizèt pas jamai un roman. Tanben en contrast amb Joyce e Nabokov lo trabalh de Borges anèt en s'alunhar de çò qu'el sonava "el barroco".
La part bèla de sas istòrias mai popularas abunda dins la natura del temps, l'infinit, los miralhs, los laberints, la realitat e l'identitat; mentre que d'autras se centran sus de tematicas fantasticas. Lo quite Borges conta d'istòrias mai o mens realas de la vida sudamericana; d'istòrias d'eròis populars, de soldats, de gauchos, detectius e figuras istoricas, en barrejar la realitat amb la fantasiá e los faches amb la ficcion.
Al margen de la ficcion, son òbra es abondosa e de granda qualitat, incluida la aguda critica literària e de cine, biografías cortas e ensages filosofics. Explorèt a mai, dempuèi un ponch de vista empiric o racional los tèmas de sas òbras de ficcion. Dins d'articles coma "La historia del tango" e "Los traductores de Las mil y una noches" escriguèt lucidament a prepaus de faches e d'elements segurament autobiografics.
Trayendo a colación Las mil y una noches (Arabian Nights dins sa version anglesa), existís una anecdòta que bota en evidéncia l'ironia subtila e aguda que Borges manejava. En cierta ocasion brindó una conferéncia a l'Universitat de Harvard acerca del libro susodicho. Al finalizar un universitario se le acercó y, con una gran dosis de ingenuidad e ignorancia al respecto, le preguntó, si, para informarse más al respecto de la obra en cuestión, debía inscribirse en el curso acerca de la cultura árabe. A lo que Borges respondió: "No, debe inscribirse en el de noches".
Traduccions[modificar | modificar la font]
Quand teniá 10 ans, revirèt Oscar Wilde en espanhòl. Borges cresiá que la revirada podiá superar l'original e que l'alternativa e potencialamenta contradictòria revision de l'original podiá èsser tanben válida, más aún, que l'original o la traduccion literala aviá pas de rason d'èsser fidèla a la traduccion. Long de sa vida, revirèt, en las modificar subtilament, d'òbras de, entre d'autres, Edgar Allan Poe, Franz Kafka, Hermann Hesse, Rudyard Kipling, Herman Melville, André Gide, William Faulkner, Walt Whitman, Virginia Woolf e G.K. Chesterton.
Discípols contemporanèus[modificar | modificar la font]
E mai se Borges aguèt pas jamai de "discípols" dirèctes -qu'aquò supausariá una estetica e una escòla previsiblas de las que él mismo descreía- hay autores contemporáneos que, de acuerdo con sus críticos, han recibido su influencia de modo directo. El hecho de que hubieran conocido a Borges personalmente y hayan leído su obra en español, puede haber influido en las obras de Josyanne Sauvigneau, Daniel Herrendorf, Carlos Fuentes y Umberto Eco.
Citacions[modificar | modificar la font]
- "Democracia: es una superstición muy difundida, un abuso de la estadística."
- "Vida y muerte le han faltado a mi vida. De esa indigencia, mi laborioso amor por estas minucias." Buenos Aires, 1932.
- "Hay un concepto que es el corruptor y el desatinador de los otros. No hablo del Mal cuyo limitado imperio es la ética; hablo del infinito." Avatares de la Tortuga.
- "Quienes argumentan que el arte no debe propagar doctrinas, se refieren a doctrinas contrarias a las suyas"
- "Los peronistas no son buenos ni malos, simplemente son incorregibles"
- "La buena amistad soporta la infrecuentación"
- "No nos une el amor sino el espanto; será por eso que la quiero tanto" (Buenos Aires y El otro, el mismo)
- "Estoy medio desorientado -manifiesta-. Se me acercó una mujer vociferando: ¡Inculto! ¡Ignorante!"
- "La Argentina e Inglaterra parecen dos pelados peleándose por un peine, las islas habría que regalárselas a Bolivia para que tenga salida al mar" (sobre las Malvinas).
- "Dicen que la lengua francesa es tan perfecta que no necesita escritores. A la inversa, dicen que el castellano es una lengua que se desespera de su propia debilidad y necesita producir cada tanto un Góngora, un Quevedo, un Cervantes."
Colleccions[modificar | modificar la font]
- Inquisiciones (1925).
- Discusión (1932).
- Poemas (1943).
- Ficciones (1944).
- El Aleph (1949).
- El hacedor (1960)
- El informe de Brodie (1970).
- El oro de los tigres (1972)
- El libro de arena (1975).
- Libro de sueños (1976).
- Nueva antología personal (1980).
Contes[modificar | modificar la font]
- "Tlön, Uqbar, Orbis Tertius" (1940). Incluido en Ficciones
- "La biblioteca de Babel" (1941). Incluido en Ficciones
- "El Zahir" (1949). Incluido en El Aleph
- "El libro de arena" (1975). Incluido en El libro de arena
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- Centre Borges a l'Universitat d'Iowa
- Internetaleph. Portal dedicat a Jorge Luis Borges. Ligams, novèlas e bibliografia.
- The Borgesian Cyclopedia o Enciclopedia borgesiana. "Referència virtuala al mond de Borges".
- www.literatura.org
- Article en HENCICLOPEDIA
- omenatges a la memòria del creador de laberints
- Poetica de la brevetat dins l'òbra Jorge Luis Borges
- El haiku y el imperio A prepaus dels haikus de Borges.
Referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Borges, Jorge Luis. Breve Antología Anglosajona. Santiago, Chile, Ediciones la Ciudad, 1978.
- ↑ Borges, Jorge Luis. La Alucinación de Gylfi (Traducción de fragmentos de la Edda Menor de Snorri Sturluson). Buenos Aires, Alianza Editorial, 1984.


text:
Rocquemont (Sèina Maritima)
Rocquemont es una comuna francesa administrada per lo departament de la Sèina Maritima de la region de la Nauta Normandia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Aquel vilatge a compausat de divèrses caserius :
- lo Grand Parc
- lo Pichon Parc
- Beaumont
- lo Tremblay
- lo Pichon Rocquemont
A aperaquí 25 km de Roan e 3 km de Buchy, aquel vilatge demòra fòrça rural.
Ce village est composé de plusieurs hameaux :
- le Grand Parc
- le Petit Parc
- Beaumont
- le Tremblay
- le Petit Rocquemont
À environ 25 km de Rouen et 3 km de Buchy, ce village reste très rural.
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
- 1823 : Rocquemont absorbeix Beaumont-Beuzemouchel.
- 1823 : Rocquemont absorbe Beaumont-Beuzemouchel.


text:
Joan XXII
Joan XXII (Caors 1249; 4 de decembre de 1334), nascut Jacme Duesa (en francés: Jacques Duèze), foguèt papa de 1316 a 1334. Foguèt lo segond papa d'Avinhon (1309-1377), elegit per un conclau a Lion reünit per Felip V de la França. Com son predecessor, Clement V, concentrèt lo poder e l'esfrut dins la papautat, en tot princejar a Avinhon. S'opausèt a Lois IV de Bavièra com emperador, pr'amor Lois, en tornas, envadit Itàlia e i botèt un antipapa, Nicolau V. Pendent aqueth conflicte lo Papa Joan escomengèt lo Franciscan e Scolastic professor Guilhèm d'Ockham.
Lo Papa Joan XXII foguèt tanben contrevertit en teologia. Era le darrer papa a assegurar que la beatific vision (la vision deu paradis) era ajornat dinc au jorn deu Jugament Darrer. Condemnèt lo popular mistic alemand Meister Eckhart com eretic.


text:
Sus lo pònt entre Carpentràs e Mazan, l’òm pòu aussir lo fracas d’una cascada. Vestigi de l’epoca ont l’aiga e lo vent donnavan de l’ernergia aus molins. Es possible de vos rendre sus plaça en caminant per la riba de drèch (costat...
Un caminet permes de costejar l’Auzon fins a l’ancian viaducte ferroviari. Aquest Viaducte format de 15 arcadas en pèira de talha, vestigi de l’anciana linha de camin de fèrre « Carpentràs – Aurenja » que passava per la valada de l’Auzon sus una longor de 150m. Es un dei tres viaductes lo plus imposant d’aquesta lignha que n’es plus en servici uèi. Fa un moment que lei trins ne passan plus !...
Aqueste monument, que se pensava popularament qu’èra un temple e que ne sèrva encara lo nom, data dau sègle II aprèp J.C. Se tròba dins la part bassa dei Jardins de la Fònt, pro prèp de la quita font. Èra encara entièr a la mitat dau sègle XVI qu’i encabissiá una capèla. Lei religioses ne foguèron fòrabandits quand se produguèron lei guèrras de religion. Es lo solet monument servat (en part) dins l’ensems del santuari roman dedicat au culte imperiau e ai lésers a l’entorn de la fònt sagrada. Sa foncion originala exacta demòra encara parcialament desconeguda a mai se se pensa actualament qu’èra puslèu un edifici de vocacion culturala, coma per exemple una...
"Nimes", "Lengadoc", "Roman"
La Torre Manha es un dei vestigis mai importants e vesedors de l’anciana encencha romana de Nimes. La Torre Manha senhoreja lei Jardins de la Fònt sus lo mont Cavalièr. De forma octogonala, aquesta torre que foguèt la mai auta e prestigiosa de l’encencha romana augusteana compreniá tres nivèls ensús d’un sosbassament. Actualament, s’elèva doncas a 32 mètres dau sòu ja que li manca lo darrièr nivèl. Quand lo temps es clar, presenta un ponch de vista ideau que permet de vistalhar lo mont Ventor, leis Aupilhas, Cevenas, lo mont Augal, lo puèg de Sant Lop e la plana de Vistre, e segur la garriga, païsatge abituau de...
"Nimes, "Lengadoc", "Roman"
L’Ostau Cairat es un temple roman exastil edificat au debut dau sègle Ier a Nimes, dins Gard. Quand fuguèt bastit, l’emperaire August lo dediquèt a la glòria de sei dos felens : lei consols e caps militars Lucius Caesar e Caius Julius Caesar. Au fiu daus sègles, lo temple es vengut un ostau consulari, una glèisa puèi un musèu deis arts antics. Es uèi un dei temples romans lei melhors conservats au...
Pònt pontificau dau Comtat Venaicin
Lo pònt Sant-Beneset, comunament dich Pònt d’Avinhon, es un pònt bastit en 1177-1185 en riba senèstra dau Ròse, dins la vila d’Avinhon en Provença. Sus la segonda de sei quatre arcas se bastiguèt la capèla de Sant Beneset, e la capèla de Sant Nicolau. Es inscrich a la lista dau Patrimòni de l’Umanitat de l’UNESCO dempuèi 1995. En 1669, un aigat de Ròse emportèt plusors arcas de pònt per laissar pas que lei quatre que coneissem...
Castèu Pontificau
Lo Palais dei Papas es lo simbòl dau raionament de la Glèisa sus l’Occident crestian au sègle quatòrze. Edificat a partir de 1335, en mens de vint annadas, es l’òbra principalament de dos papas Beneset XII e Clamenç VI. Lo monument es lo mai important palais gotic d’Occident (15 000 m2 de posta), e presenta au visitor mai de vint luòcs. Fabulós decòrs de frescas de l’artiste italian Matteo...
La Fortalessa Obludada
Mon filh, n’anirem pus a Comarca Somiar a l’entorn del vièlh castèl… Veiqui çò que chantavan Peiraguda en 1978. A l’espòca, e mai avant, lo chasteu de Comarca es lo luec ente los sarlades van se permenar lo diumenc. Luenh de tota aglomeracion, sens rota godronada per i accedir, lo disen « perdut » mas dins lo país tot lo monde coneis quelas roinas cubertas de vegetacion, en riba de la Beuna. Tot lo monde es un pauc suspres quora lo chasteu, o puslèu çò que n’en sòbra, es tornat chaptat, en mai per un dich Hubert…de Comarca, que per un concors de circonstància se tròba esser un descendent daus senhors qu’ocupaven l’endrech. Sas intencions son pas forçadament claras a la debuta (1972) e lo monde dau país pensen que vai « privatizar » çò qu’era un pauc, per fòrça, vengut un ben comun. Aquò serà a l’encòp validat e infirmat dins las...
Châteaubriant, Marche de Bretagne
A meitat chamin entre Nantas e Renas, dins lo país de la Mée e totjorn dins la Bretanha istorica, se ten la pita vila de Châteaubriant. S’es plan larjament desvelopada a l’entorn de son chasteu, lo Castro Brienti, chasteu de Brient, dau nom daus senhors dempuei lo segle 11 que chafret entau tota la vila, compres l’ancian quartier e borg de Béré, ente se tenia una granda fieira. Châteaubriant es leu integrat au reiaume de Bretanha, e una fortalessa se ven pausar en dessus de la Chera (lo riu que passa) e d’un sanctuari qu’era aquí per avant. Châteaubriant ven donc una de las Marchas de Bretanha, la zòna-tampon que serviá autres còps a defendre la Bretanha contra lo Reiaume de França. D’aquò fau comprener que veirà passar tots los sietis, pendent a pauc pres 400 ans. La reputacion de fòrt imprenable tomba lo 15 d’abriau de 1488, quora...
Chasteu istoric e simbolic de la Bretanha
Lo chasteu daus Ducs de Bretanha, au centre de Nantas, representa bien enquera l’ideia de poder que quilhs sobeirans mai o mens independents aviá e agueren pendent mai d’una espòca, e tanben la plaça estrategica de la vila. Lo chasteu mai vielh a laissat un tor naura, romana, dau segle 13, e tot lo demai venguet apres. Lo chasteu chabet jamai d’evoluar, mas quo es principalament au segle 15, emb Frances II, LO darrier Duc de Bretanha, puei emb sa filha Anna de Bretanha, que coneguet sas modificacions las mai importantas, emb l’apondon de dependencias, d’un « Grand Governament », seguit d’un « Pitit Governament » per lotjar lo Rei de França apres lo restachament, istòria que puescha susvelhar sos noveus vassaus… Los bastiments, impausants, son bien renforçats e logeren de las peças d’artilhariá, per contrar las menaças de las guerras de religion mas tanben per assegurar la man dau rei sus la...
Lo Sidòbre es una region de montanha a l’Est de Castras, dins Tarn (81), s’i tròban de blòcs de granit gròsses, de las formas estranhas, qu’an inspirat al mond de l’endrech un fum de contes e de legendas, que podètz retrobar dins lo libre « Legendas d’Occitània » (edicions CORDAE/La Talvèra). I a per exemple la pèira Clavada, lo ròc de l’auca, la pèira tremolanta de las sèt faus… Un luòc encantarèl !...
Quela peira levada se tròba au bot la plaja de Lopereg, dins una pineda sus la poncha d’Ar Roc’hell (Er Hourél dins una grafia fonetica francizada). Se compausa nonmàs de tres peiras de sosten mai la taula qu’es per terra. La chambra deviá far dos metres de long, benleu mai. Son sòu era pavat. Quò es aisat d’accedir a queu site. La plaja de Lopereg ten dos parcs d’estacionament. Puei, sufís de prener los chamins que ne parten, sus las dunas, d’acianta la poncha d’Ar Roc’hell....
Chania es la segonda vila de Creta. Amb son pòrt interior bordat d’ostals de totas las colors e una mosquèa plan polida, es clafida de toristas l’estiu. A una pichòta fortalesa veneciana que ne’n demòra pas que qualquas parets, mas plan polida en plen mitan de la mar sus la peirada. L’ambient de la vila demòra agradiu amb sas pichòtas carrièras pavadas que remontan del pòrt, sos restaurants amb de terrassas cobèrtas de boguenvillèas, e s’avèz d’astre podretz escotar los jogaires de lira e de bosoqui. Aquela ciutat a un gaubi particular, plan diferent de la capitala Heraklion. Per los amators d’antiquitats lo pichòt musèu arqueologic situat dins una anciana glèisa gotica del segle XIV es plan interessant. De notar que i podètz anar en avion amb un vòl dirècte dempuèi Marselha (en low-cost…)...
Catedrala gotica
Pareis que la construccion de la catedrala de Nantas duret quasiment 500 ans…mas quò l’empescha pas de presentar una armonia d’ensemble, e li permet quitament d’afichar quauquas especificitats. Un pitit pauc mens granda que Nòstra-Dama de Paris (per exemple), li sembla tot parier, emb sas doás tors de fàcia e son estile gotic. Mas l’interès principau de la catedrala Sent Peire e Sent Pau ven dau fach que las coijas successivas de construccion se pòden enquera observar, tant coma las ideias e maquetas pas retengudas, tanben los fondaments de bastiments mai ancians (pre-crestians din queste cas), e tots tesmonhen de las evolucions socialas e culturals que Nantas veguet pendent 5 segles. Un espaci museu amenatjat jos la catedrala, dins la cripta, permet de comprener l’istòria de l’edifici e de sa bastison, emb daus plans e daus tròçs mai ancians. Lo tresaur i es tanben conservat e expausat. Dins son...
Galariá marchanda sortida dau segle 19
Lo passatge Pommeray de Nantas sembla tot drech surtit d’una òbra de steampunk o d’un roman de Jules Verne. Tot l’i fai e l’i sent lo segle 19 e n’oblidariam qu’es (enquera) una galariá marchanda talament lo Passatge ten de la meravilha architecturala. Lo dich Pommeray, Louis de son pitit nom, que chafret lo passatge, n’en diriá benleu pas tant, qu’es conegut per…aver far falhita en causa de son òbra. Pita noveutat notabla per l’espòca (1840) : fuguet decidat d’esclairar lo passatge au gas, una prumiera francesa que venguet complicar un pauc mai las òbras, tant coma las expropriacions que se passavan pas totjorn dins ‘na granda...
Plaça istorica de Nantas
La Plaça Reiala es au còr de la vila de Nantas e sierv dempuei longtemps de punt de rendetz-vos per las surtidas e los evenaments, enquera mai dempuei qu’es venguda totalament pedoniera, coma lo quartier a l’entorn. Totas las façadas daus imòbles que la bòrdan, mai la font monumentala qu’es en son mitan tesmonhen de la richessa de la vila e de la plaça importanta dau comerci dins son economia jurscinca au segle 20. E mai qu’aquò, la font illustra lo fach que Nantas fuguet totjorn, en vila d’estuari, virada vers las aigas, qu’elas sian daus rius o de la mar. Entau, totas las estatuas de la font an a veire emb de las divinitats classicas de las aigas, o alara simbolizen los flumes vesins (la Leira, la Sevra, l’Erdra…) o los...
Vilatge medievau tipic dau Peiregòrd Negre
Sent Lèon es segurament un daus mai braves vilatges dau Peiregòrd, conhat dins los recobdes de la Vesera, entre las planas agricòlas e los bauçs calcaris cuberts de bòscs. Las pitas charrieras dau vilatge, demorat dins son jus medievau, son plenas de maisons tipicas e ‘rieben totas a l’egleisa romana de Sent...
Chasteu de plana
Maruelh, dins lo Nòrd de la Dordonha, era autres còps la capitala d’una baronia importanta dau Peiregòrd. N’en demòra per pròva un chasteu-fòrt impausant, en riba de la rota que vai de Peiriguers a Engolesme, çò que n’en fai un imatge conegut de tot lo ranvers. Tot indica que lo trobador Arnaut de Maruelh vendriá de queu Maruelh ‘qui, mas es sens rapòrt emb lo chasteu actuau, bastit au segle 15 sus de las roinas laissadas per la Guerra de Cent Ans. Lo diferents bastiments dau chasteu se pòden visitar, notadament una chapela d’estile...
Peninsula mediterraneana e ancian eveschat
Magalona, quo es una presqu’isla de l’Eraut que s’avança dins la mar Mediterraneia. Pas tròp luenh de la còsta toristica e daus òrres bastits balnearis tipe Palavas (que vesem dempuei Magalona), es tot parier demorada un pauc sauvatja e sauvagardada. Son acces se fai a pè, e enquera, pas tot lo temps, per un pitit pont e un sendareu godronat, çò qu’explica benleu la relativa tranquilitat de l’isla. Sa tranquilitat es deguda tanben a son ocupacion per daus monges en retirada e un CAT (Centre d’Ajuda per lo Trabalh) se tròba tanben sus l’isla. Pertant, l’istòria de l’endrech fuguet pas totjorn tant suauda, e se compren que la posicion longtemps estrategica de quela avançada d’origina volcanica aja esvelhat mai d’un interès lo long de l’Istòria : romans, etrusques, visigòts, sarrasins, aragones e frances dau temps de la Crotzada. Lo bastiment principau de la peninsula, que ven rapelar que Magalona...
Curiositat naturau
Las Gòrjas de Kakueta que son situadas dens la comuna de Senta Gràcia au Bascoat, en la província de Sola. Qu’es un site d’ua longor de dus quilomètres, adobat e obèrt entau public. La visita ne’s pòt har qu’en periòde d’aigas baishas, enter los mes de julhet e de seteme. Lo pregondor de la gòrjas qu’atenh trenta a tres cent cinquanta mètres pr’amor l’erosion de l’arròca calcària per l’arriu Uhaitxa. En fin de camin, que’s tròban ua chorrèra e ua tuta ornada d’estalactitas e d’estalagmitas gigantas. Aquiu que viven laminak e lo Basajaun, uns personatges de la mitologia basca. ENTÀ ANAR-I Dempuish Baiona, passar per La Bastida-Clarença, Sent Palais, Maulion e puish Tardets. Dempuish Pau que cau seguir Auloron-Senta Maria, Aràmits e Tardets. Aquiu que cau seguir la D26 dinc a Lic-Aterei puish la D113 dinc a Senta Gràcia (En seguir aquesta D113 qu’arrejunhem Era Pèira-Sent Martin en Varetons,...
Chasteu
Las bravas roinas dau chasteu de Las Tors, dau XIIesme segle, dins lo país aredian, rasís lo país daus Fuelhagiers, au pè de la forest de Las Tors, punt lo mai naut daus monts de Chasluç (554m) après lo pueg de Corba Fin (557m). http://barula.de/wp-content/uploads/chasteu-de-las-tors-en-lemosin/MOV_0190.mp4 ...
Reservador dau Canau dau Miegjorn
N’es una surtida que los tolosencs e la gent de la region coneissen bien : lo lac de Sant Ferreòl. Juste, au-dessus de Revèl, lo lac uefra de que se permenar, e mai l’estiu lo monde s’i banhen, l’i peschen, e l’i fan d’autras activitats de lesers o toristicas. Mas la presencia de queu lac es pas un enzard e a tanben una pita istòria, liada a ‘quela dau Canau dau Miegjorn. D’ora, Peire-Pau Riquet aviá compres los besonhs d’alimentacions en aiga de son Canau dau Miegjorn, mai que mai en son punt lo mai naut, a Naurosa, suelh de partatge de las aigas entre Atlantic e Mediterraneia. La tascha fuguet pas simpla, que a l’espòca (entre 1667 e 1772), se fasián pas de grands barratges, ‘laidonc la tecnica era d’inventar. Pasmens ‘quò empaschet pas Riquet e sa companhiá de crear çò que demoret lo mai grand barratge dau...
Espaci naturau
Çò que ne dis wikipèdia: Camarga es un espaci sanhós de 145 000 ha format per lei dos braç majoraus de Ròse, en riba de la mar Mediterranèa. En son centre se tròba l’Estanh dau Vacarés, la part situada lòng de la mar es bordada d’estanhs salats. Es celèbra per sei paluns, sa cultura dau ris e de la sau e per sei noirigatges de taures e de cavaus qu’an engenerat, amb lei gardians e la bovina, una cultura particulara illustrada per l’escrivan Josèp d’Arbaud. Camarga es un luòc important de pelegrinatge dei gitanos ai Santei Marias de la Mar (o Lei Santas) per celebrar sa santa patrona, Sara, la Verge Negra. Una retenença naturala nacionala de 13 117 ha se creèt en 1927 e lo Pargue Naturau Regionau de Camarga en 1970 per preservar la fauna e la flòra dau...
Vila d'art roman
Parc Naturau Regionau de Volcans
Los famós volcans d’Auvèrnha son mei de ueitanta dòmas e craters alinhats sus quanranta quilomètres, qu’èran en erupcion entre 100 000 e 7 000 ans. Aquesta formacion geologica es unica en Euròpa e senhoreja Clarmont d’Auvèrnha. Son somiu es lo Puèi de Dòma que culmina a 1 465m. Èra una montanha sacrada peus romans e ara es classat au miei deus « Grands site de...
Calalònga es una calanca situada dins lo uechen arrondiment de Marselha, a l’èst dau vilatge dei Godas. Es la primièra calanca dau massís de...
Er’ espeluga preïstorica de Gargàs, en Bigòrra, qu’embarra un deths ensembles picturaus rupèstres mei importants deth Paleolitic Superior en Euròpa. Que vadó « monument istoric” lo 9 d’abriu de 1910. Que s’obreish entre eths vilatges d’Aventinhan e de Tibiran, en massís calcari deth Bòsc de Montelh dominant eth junhent de Nestés e de Garona, en departament francés deths Hauts Pirenèus, ath ras dera termièra dab eth departament dera Hauta Garona, près dera vila de Sent Bertran de Comenge e dera sua catedrau. Autanlèu era fin deth sègle XIXau que i estón miadas recèrcas scientificas : qu’estó excavada subertot per Emili Cartalhac e Henri Breuil (fr o cat). En 1906, Félix Régnault que descobrí eras celèbras mèrcas de mans negativas. Qu’indica divèrsas aucupacions (ossaments, industria litica, art mobiliari) desempuish eth Mosterian entara Edat Mejana. (hont :...
La vila vielha.
Lo Musèu d’Art e d’Industria André-Diligent es installat dins l’anciana piscina d’estile art decò bastida dins la annadas 1930. Es per aquò que son sobriquet es Musèu de « la...
Monument Istoric
Pèir d’Assezat a balhat son nom a l’ostau particular qu’estoc bastit au sègle XVI. Hascoc fortuna dins l’indstria deu pastèl e l’ostau es ornamentat a la glòria d’aquesta planta utilizada ende produsir una tintura blava. Aqueste ostau es classat aus Monuments Istòrics dumpuèi 1914. Uèi, la Fondacion Bemberg es installada dins una partida de l’ostau e las autras partidas son ocupadas per siès acadèmias e societats saventas : l’Acadèmia deus Jòcs Floraus (fondada en 1323) la Societat Arqueologica deu Mièjorn de França l’Acadèmia de las Sciéncias, Inscripcions e Bèras Letras de Tolosa la Societat de Medecina, de Cirurgia e de Farmacia la Societat de Geografia l’Acadèmia de...
Fijac de bon matin
Dens la « Ría » de Vigo en Galícia. Ua isla uei plea de charme dab un casau per meditar plen d’espèças vegetaus exoticas e d’estatuas de pèira. Poblada despuish (au mensh) l’atge miejancèr. Qu’a podut servir de camp de retencion per las quarantenas au moment deu comèrci triangular e de preson pendent la guèrra...
Gaztelugatxe (pron. gastelugatʃe) qu’ei un isleta sus la còsta de Biscaia, possession de la vila de Bermeo en Euskadi (Comunitat autonòma basca). Qu’ei ligada au continent mercés a un pont. Au som de l’isla que’s tròba Gaztelugatxeko Doniene (Ermitatge de sent Joan), dedicat a sent Joan Baptista qui data deus sègles IX o Xau. Dab Aketze, ua auta isleta vesina, que fòrman un biotòp protegit qui s’espandeish despuish la vila de Bakio dinc au cap Matxitxako, dens lo gòlfe de Gasconha (qui’s ditz acerà « Gòlfe de...
L’Illa de Sòrga es una comuna de l’oèst de Provença, dins lo despartament de Vauclusa. Son escais es la « Venècia provençala » en causa dau riu que forma nombrós canaus dins lo còr de vilatge. La comuna aculhís fòrça toristas l’estiu ambé sei païsatges remirables e sa proximitat ambé Avinhon. Acampa tanben fòrça...
Pont
Suu Gave de Pau, lo pont fortificat d’Ortès fotografiat au moment d’un aigat istoric… de datar. Pont deus XIII e XIVaus sègles. Restaurat en 1873. Hòrt com lo Pont d’Ortès Vielh com lo Pont d’Ortès & Que’n parlaràn deu Pont d’Ortès Dictionnaire bilingue des expressions gasconnes d’André...
Bastida
Bastida creada en 1335 per Gaston II de Foish pair de Gaston III dit Fèbus. Suu Gave de Pau....
Patrimòni
Parc, Cledat, Motoèra redona de Goalada en Gironda, bastit fin deu sègle XVIIIau o començar deu XIXau....
Site de tria
Lo Puei suu camin de l’estam, de vielha ocupacion umana, devocion a Maria la negra. Capèra de Sent Miquèu...
Brooklyn bridge, estatua libertat,…, Poets house sus l'Hudson river e Immòbles de Nava York vists deu bèc deu New Museum.
Abadia Cisterciana
Abadia Cisterciana de l’Escaladiu a Bonamason au pè deu castèth de Mauvesin. Dens lo parçan caracteristic de las Baronias pròche Capvèrn e Banhèras (ciutats...
Causse
Lo causse es un plan calcari que trobam dins mai d’un parçan occitan. Es caracterizat per la permeabilitat de sei ròcas e una vegetacion particulara. Lo causse de Cailutz fa partida dei causses de Carcin. La fòto es presa mai precisament dempuei la comuna de Puèg la...
Site megalitic
Los alinhaments megalitics de Karnag que’s tròban en Bretanha, enter Gwened e An Oriant, dens la baia de Kiberen, gòlfe de Mor-bihan. Lo site de Karnag que seré aucupat dempuish lo Vau millenari abans Jèsus Crist. Lo pujolet de Sant Mikael qu’estó bastit a l’èra neolitica, enter 5 000 e 3 400 ans ab. JC. Qu’es un tombèu entau sòcis d’ua eleit, que i cabón objèctes funeraris de tot ordi, qui la màger part e son muishats au musèu de la Preïstòria. Los alinhaments megalitics que serén estat apitats au Neolitic mejan o finau enter 4 000 e 2 000 ans ab. JC. Totun non sabem tostemps pas quin grop etnic e s’apitè aqueths...
Anfiteatre roman
Leis arenas d’Arle son un anfiteatre roman dau sègle Ier. Fuguèron bastidas per aculhir de jocs, de combats o de grandas ceremonias organizadas per l’Empèri roman. A la fin de l’Empèri, leis arenas son utilizadas coma una proteccion per la populacion d’Arle que bastís seis ostaus au dedins. Au sègle 18, Prosper Mérimée obtenguèt la reabilitacion dau monument. La darriera restauracion fuguèt menada en...
Gleisa ortodòxa
Santa-Sòfia o Hagia Sofia (Ayasofya en turc) es una anciana gleisa crestiana ortodòxa d’Istanbol. Fuguèt bastida au sègle VI a l’iniciativa de l’emperaire bizantin Justinian. Es venguda una mosqueta a la presa de la ciutat per lei turcs au sègle XV. Es lo regime laïc d’Atatürk que ne’n faguèt puei un musèu. Se dau defòra sembla pas extraordinària, si pòu constatar dau dedins son volume excepcionau, seis inscripcions islamicas e sei mosaïcs...
Desert de sau
Una salina, un « pitit » desert de sau dins la Província de Jujuy, au nòrd-oèst d’Argentina a un pauc mai de 3500m de nautor, pas tan beu coma lo subrebeu salar d’Uyuni en Bolívia. Las montanhas a l’entorn montan a mai de 5000m o 6000m. Las fòtos patissen de doas pijas negras au mitan...
"Uma levada"
« Uma levada a Madeira » en portugués que sembla plan lo lemosin « una levada » per dire la mesma...
Tocant la ciutat de Marselha au nòrd e s’esperlongant fins au Plan dei Cucas, Alaud e Aubanha, la Montanha de l’Estela presenta una vegetacion de garriga tipica de baissa Provença. Estent sa pausicion, lei vistas despuei l’Estela sus lo país de Marselha son espectaclosas. Lo sòm de l’Estela es amb 790 mètras lo ponch mai naut de la comuna de Marselha....
La Bòna Maire velha sus Marselha despuei la fondacion de la ciutat per lei Grècs focèus. Bèu promier sanctuari dedicat a l’Artèmis d’Efese, puei cristianizat amb lo patronatge de Santa Maria, la còla de Nòstra Dòna de la Gàrdia veguèt l’edifici actuau amb son estil neo-bizantin bastit au sègle XIX sus lei roïnas d’un fortin bastit per aparar lo mostier de Sant Victor. Demòra encuei v’un dei simbèu mai conoissut de...
Abadiá e Catedrala
Le vilatge d’Alet s’es establit de memòria perduda dins un endrèit plan causit pels Romans a l’entrada de la Vallada Nauta d’Aude. L’abadiá-catedrala, que punteja del vilatge, captiva le barrutlaire. Le pais de Rasès, ont se trapa, ten son nom de Rhedae (Rennas del Castelh) fondada pels visigòts al sègle VII, a qualques quilomètres… L’abadiá d’Alet, un monument immemorial tanbens, per çò que le primièr document que le menciona -en 813- es suspiciós. Benlèu que le fondator supausat, le comte visigòt Berà de Barcelona e de Rasès (benlèu filh de Sant Guilhèm del Desert), a volgut s’apropriar una realisacion ja prestigiosa. Pauc temps abans, les reis visigòts avián de domènis importants dins le parçan. Duscas al segle XI, la lei visigòta reglava la vida dels descendents d’aquelis -ben pauc- barbaris. Las ruinas, per tant als tres quarts caigudas, daissan le visitor tot petit. Sentissèm que l’Istòria trapèc aqui un encastre digne de...
Chasteu Renaissença
Lo chasteu dau vilatge de la Chapela Fouchier, notable per alhors per sas maisons « manoirs », sas egleisas e lo pitit bauç que tomba drech sus lo pitit riu de la Còla, n’en domina l’entrada Sud e susvelhava la valeia e l’axe Brantòsme-Tivier, una rota comerciala importanta. Quo es lo dich Fulchier, que donet son nom au vilatge, que bastiguet d’en prumier, au segle 12, un edifici religiós e una fortaressa, qu’esbolheren dau temps de la Guerra de Cent Ans e torneren bastir en queu chasteu au segle 15. Es conegut per un massacre que s’i faguet de paisans catoliques per de las armadas protestantas, en plenas guerras de religions. Un bocin dau chasteu es classat monument istoric e es proprietat...
Sant Carles de la Ràpita
Lo Trabucador quò-es un istme de sièis quilomètres qu’unís lo Delta de l’Ebre e la Punta de la Banya. Quò-es un espaci natural plan fragil nascut de l’amolonament de sabla marina portada pels corrents. Quand tempèsta es envasit per l’aiga marina e s’i dubrisson de passes que connectan la mar amb la Baia dels Alfacs e talhan lo Camí del Trabucador (lo monde del Delta de l’Ebre dison lo e non pas el coma en catalan estandard), la rota que mèna a las Salinas de la...
Las Peiras Jaumatras quò-es un crane empilament de pèiras gigantassas de formas curiosas qu’an inspirat fòrça legendas plenas de fadons, galleses sanguinaris e diablariás...
Lo Pont Vielh d’Ar Bonoù es un daus pus ancians ponts suspenduts de França. Es estat bastit en 1840 au confluent de las ribieras d’Ar Bonoù e d’An Alre dins lo país de Gwened. D’una lonjor de 96 m, es fach de peiras, de bòsc mai d’acier. Es actualament reservat aus pedons e balha una vuda de las bravas sus lo pòrt e la ribiera d’Ar...
Glèisa gotica
« Pròche de la cripta de Sent Melquiade que’s veid un tahuc com lo de la nosta senta Quitèira d’Aira, e de tira que’m gaha l’idea de díser la canta de senta Quitèira en’queste país on an botat martirs com botan grons au camp per semiar. » Cesari Dauger, Ua camada en Italia – Letra XXIX, Las Catacombas La glèisa Senta Quitèira d’Aira (Tursan, Gas.) qu’es un monument istoric classat, inscrivut au Patrimòni Mondiau de l’UNESCO suus camins de Sent Jacme de Compostèla. Bastida a la fin deu sègle XIau còsta l’abadia benedictina (uei Licèu professionau). Qu’estó destrusida en partida au sègle XVIau pendent las Guèrras de Religion. De véser : lo timpan deu sègle XIIau representant lo Darrèr Jutjament, lo còr dab decòr roman e autar barròc deu sègle XVIIIau, la cripta, ancian mausolèu embarrant lo tahuc dit de Senta Quitèira de marme blanc datant deu miei deu sègle IVau. La...
Sus un tròç del causse de Sauvatèrra acrancat al Losera, un dels mai grands alinhaments megalitics d’Occitània, dins un paisatge...
Òcres de Leberon
Leberon es un massís calcari d’Occitània, en Provença, entre lei departaments deis Aups d’Auta Provença e de Vauclusa. Lo massís compren tres « montanhas » : lo Leberon Orientau, lo mai a l’Oèst ; lo Grand Leberon, lo pus aut (culmina a 1125 m au Morre Negre) ; lo Pichòt Leberon, lo mai a l’Èst. Lo massís s’estend de l’Oèst a l’Èst de Cavalhon a Manòsca. Es delimitat au nòrd per Ate e la vau de Calavon, e au sud per Durença e la vila de Pertús. (fònt :...
Sorrom Borrom a Gavarnia
Luec de repaus de Bertran de Bòrn
A la frontiera entre la Dordonha e la Coresa se tròba un daus luecs los mai simbòlics d’Occitania : l’abadiá dau Dalon, una de las mai grandas bastidas sus lo territòri frances. Lo Dalon siguet construsit en 1114. Siguet la prumiera abadiá consacrada per los Cistercians en Peiregòrd (en 1162). Lo centenat de monges que i vivián (es fòrça a l’espòca) ganhavan de sòus de lurs expleitacions agricòlas o peschairitz. Aviá la particularitat d’aver de las salinas atitradas en Charenta, e fasián venir especialament la sau d’Engolesme en chareta… En 1404, l’abadiá se tròba dins la lista daus « monasteris de lenga d’òc ». La seguida de l’istòria dau Dalon es facha de destruccions, de reconstruccions, de novelas destruccions…jusinca la Revolucion. Mas contrarament a d’autras abadiás, qu’es pas la Revolucion que tuet lo Dalon (puei qu’un nòble parvenguet a protegir lo luec), mas l’Emperi. En 1811, lo Dalon, vengut « ben public »,...
Roinas de la mai gròssa fortaressa dau Lemosin
Chalusset es una fortaressa, en fach lo mai gròs chasteu fortificat dau Lemosin. Enfin, zo era. Pusleu eficaç coma bastiment dissuasiu e defensiu, botet tanben a l’acialat los brigands dau país passat la guerra de Cent Ans. Tombat en roinas, es aurá classat e fai l’object d’una gròssa campanha de restauracion dempuei las annadas 1990. L’ensemble architecturau se compausa d’un chasteu, pausat sus un piton de ròcha emb sa « Tor Joaneta », un donhon carrat (o octogonau maileu) e una cort interior plan protegida. Las folhas que se fagueren dins la bassa-cort de la fortaressa doneren a veire de las pitas maisons d’abitacion carradas. Demòra la pòrta que permetiá de passar de la nauta a la bassa cort, la dicha « Pòrta dau Capitani ». L’istòria de Chalusset e de sa bastison, o au mens de sa transformacion en fortaressa es liada estrechament a la vila e aus chasteus de Chasluç, a...
Roinas de chasteu
Sus la comuna daus Cars, gaire luenh de Chaslus, se tròba, en main d’un emetor de tele gigant, las roinas d’un chasteu de la Renaissença esbolhat a la Revolucion. Sas esculturas se pòden veire dins una exposicion...
Monument a Marcela Delpastre
La granda escrivana lemosina Marcela Delpastre, mòrta en 1998, aguet drech a un monument omenatge, dins un parc d’Aissa (Nauta Vinhana), fach per l’esculptor Marc Petit e inaugurat en 2001. Queu bronze se ditz « L’Òrt ». N’um l’i veirà un deportat, un anjol tombat, un diableton, un Jesus, un mòrt que dança, dins tots los cas, quela granda estatua torturada es impressionanta en viu. Representa en tot cas una part de l’eime lemosin, rendut dins la literatura de Delpastre. la chara de l’escrivana se vei dins lo sòcle de...
Chasteu en peira de meteorita
Rechoard es una pita jos-prefectura de la Vinhana Nauta. L’i trobam, entre autres, un chasteu, massa impausanta que senhoreja la comba d’en dejós. Dau segle 12 demòra una torn e lo pont-levadís (adobat), lo demorant es dau segle 15. L’interior dau chasteu acuelha aura la jos-prefectura e un museu d’art moderne. Las peiras dau país de Rechoard, que vesem pertot dins los murs de las maisons, son particularas. Fau dire que Rechoard es coneguda mondialament, per la comunautat scientifica dau mens, per la meteorita que l’i tombet, aquò fai 214 millions d’annadas. N’en demòra pus res, ni cratère ni res, mas ela modifiquet plan la geografia e la geologia dau Grand Sud-Oeste. L’existencia de ‘quela meteorita fuguet provada tardierament, dins las annadas 60. Avant aquò, tot lo monde pensava que lo relieu dau canton era degut a la presencia d’un volcan un pauc eslunhat daus autres. La meteorita en...
Sieti de la Viscomtat
Torena a la crotzada entre lo Lemosin, lo Peiregòrd e l’Òlt e aquela posicion estrategica faguet de la viscomtat de Turena un daus feus los mai importants de França puei un casi-Estat autonòme. Mas a la fin finala, Turena fuguet venduda a Lois XV per çò que lo darrier daus Turena avia tròp perdut d’argent au juec. D’aqui, la situacion excepcionala dau darrier feu de França se ‘restet. Mas sos abitants contunhen de s’apelar los « viscomtins », en remembre. A Torena, demòra lo chasteu, en pro bon estat, la Tor Cesar, de las maisons particulieras (inscrichas aus monuments istorics) e quantitat de maisons borgesas. Lo tot es classat dins los mai braves vilatges de...
Abadia dau Lemosin
La comuna d’Obasina (Aubazines en frances) es nascuda de l’installacion d’un monasteri puei d’un convent, venguts una abadia cisterciana aura classada monument istoric : Sent Esteve d’Obasina. Aculhissiá tot plen de monde (jusinca a 300 monges) e era richa, sus lo chamin de Ròc Amador qu’alimentava. Perdet son estatut d’abadia a la Revolucion, venguet apres un pauc de temps un orfelinat. Tot lo site faguet l’object de folhas aprefondidas a la fin dau segle 20. L’egelisa abaciala fuguet una de las mai grandas dau Lemosin, mas fuguet un pauc esbolhada per estauviar daus frais d’entreten. En mai d’ela, se pòt veire a Obasina lo tombeu de Sent-Esteve d’Obasina, fondator e prumier abat dau luec, e tanben lo « Canau daus monges » que serviá a menar las aigas au vilatge, de las peiras levadas, un « Rochier de la Bergiera » e la maison d’un...
Vilatge pitoresque
Lo pitit vilatge de Gimel en Corresa a una posicion bien brava, sietat entre doas colinas, ente domina una valeia verda tipica dau Lemosin. Gimel a un cachet un bocin medievau, emb quauquas roinas d’un chasteu esbolhat au segle 16 per las armadas dau rei, e daus ostaus pitoresques. Mas Gimel es mai conegut per sas cascadas, que li valeren lo chafre de Gimel-les-Cascades en frances. N’i a tres, sus la Montana, qu’an daus pitits noms : lo Grand Saut, la Redola e la Coá de Chavau. Las anar veire es l’ocasion d’una (pita) balada entre las vielhas peiras, los bòscs, los ponts e las maisons...
Ciutat medievala barrada
Lo vilatge de Corresa auria degut prener lo nom de son patron (Sent Marçau) coma aquò se fai abitualament, mas a la plaça prenguet queu dau riu que lo traversa e que donet tanben son nom au departament tot entier. Fau dire que lo vilatge es particulier tanben en defòra d’aquò : quo es una ciutat barrada plan ben conservada, que data de l’Atge-Mejan-Renaissença, quitament se troberen de las traças d’ocupacion anteriora. De fach, lo torn de la vila es fach emb las nautas parets de sas maisons borgesas que se tochen totas, en laissar nonmàs una pòrta que dona sus la plaça de l’egleisa. Coresa montra enquera daus ancians signes exteriors de prosperitat, mas sufriguet de gròssas pertas...
Roinas de chasteu
Lo chasteu de Ventadorn es situat sus la comuna daus Mostiers-Ventadorn, pas luenh daus Gletons . Devetz lo coneisser per lo trobador Bertran de Ventadorn, mas se era pas senhor dau chasteu coma sos compaires (mas era benleu lo filh naturau dau senhor, çò que pòt explicar perque se a vòugut li ensenhar a legir e a escriure). En defòra d’aquò, la vicomtat de Ventadorn fuguet longtemps una de las mai poderosas de la region. Tot lo monde a ensaiat de prener ‘quela plaça fòrta (Enric 2 e Richart en testa) sens i arribar, mas aquò empaschet pas lo chasteu d’esser tot parier esbolhat e sas peiras recuperadas a la Restauracion. Longtemps en òbras o en folhas (que se contunhen d’alhors), se pòt tot parier, e dempuei pauc, far en visita guidada...
Site geologic
Los òrgues son daus fonolites volcanics que se tròben lo long d’una mena de plateu au dessus dau vilatge de Bòrt (justament dich Bort-les-Orgues en frances) e de sa valeia. Fau dire que l’i sem a la limita entre Corresa e Cantal e que l’Auvernhe es donc gaire luenh, d’aqui la presencia de quelas coladas volcanicas refregidas. Un fonolite se destacha un pauc daus autres, çò que li vau lo chafre de « Testa de l’Òme » per sa semblança emb un bargier que visariá son tropeu en naut dau plateu. S’i pòt far de l’escalada, e lo dessus daus òrgues dona a veire daus braves panoramàs sus la valeia de la Dordonha e lo massiu dau Sent...
Tresena retenguda d'Occitània
Au dessus de la pita comuna de Bòrt, a la limita de la Corresa e dau Cantal, se tròba un daus mai grands barratges de França, e la retenguda que l’acompanha darrier. Bastit per EDF dins las annadas 50, es naut de 120 metres. Sa retenguda, lonja de 21 kilometres, era a l’espòca la mai granda : representa 500 millions de metres cubes d’aiga. Quo es bien segur la mai gròssa reserva d’aigas de la Dordonha. De notar que lo vilatge de Bòrt es a son pè. Lo barratge se pòt visitar, e l’i es explicat lo foncionament de l’idròelectricitat. Tres vilatges fugueren sabrondats, coma lo de Pòrt-Diu a la construccion. Lo chasteu de Val l’i eschapet a la sega d’una revision de la nautor de las aigas. Aura, es casiment sus una isla. Entau, las òbras de queu barratge modifiqueren en prefondor la fisionomia de la valeia e...
Mai naut vilatge dau Lemosin
Lo pitit vilatge de Miuvachas es gaire abitat, mas aquò l’empaschet pas de donar son nom a l’ensemble dau plateu que l’environa e que senhoreja de sos 900 metres d’altituda. Se tròba tanben sus una linha de partatge de las aigas, entre los afluents de la Loira e de la Dordonha, e las sorças de la Vinhana, de la Vesera, e d’autras. Sas maisons l’i son tipicas de las comunas nautas dau Lemosin...
Villà e monuments funeraris
La Corresa es richa de quauquas roinas romanas, que venen tesmonhar de l’ocupacion aboriva daus nauts-plateus lemosins. Las roinas daus Cars, situadas sus la comuna de Sent Merd las Aussinas, en frances « Saint-Merd-les-Oussines », sus lo plateu de Miuvachas e pas luenh de Tarnac son benleu las mai conegudas. Demòra pas grand-chausa de quilhs dos monuments funeraris daus segles 2 o 3, un champ de peiras talhadas ente se pòt nonmàs devinhar de las fòrmas e de las fonccions. Un pauc mai debàs, apres quauques metres dins daus bòscs ente avem dau mau a creire que fugueren abitats fuguet un temps, un pitit riu nos mena a d’autras roinas, que disen esser aquelas d’una villà, d’abitacion donc. Lo traçat au sòu i es enquera bien visible, lo dessenh de las peças mai d’autres afars demorats en estat. Aquesta villà aviá lo chaufatge e l’aiga correnta, çò que podem veire enquera...
Luec simbolic dau Lemosin
L’aleia que monta au Puei Gerjant es environada de vielhs faiards, grands, torçuts, que semblen a daus animaus, daus monstres, çò que ven joslinhar lo costat un pauc misteriós de l’endrech. En efiech, lo Puei Gerjant es dempuei daus segles un luec de culte pagan, au mens dempuei que los gales l’i venián festejar l’equinòxa. Son nom ven d’alhors de Gargan, lo gigant filh de Belenos e Belisama, popularizat mai tard per Rabelais en Gargantuà, e tot plen de legendas corren sus aqueu luec vengut simbeu dau Lemosin. En naut dau Gerjant trobem una chapela, consacrada a Nòstra Dama dau Bon Secors. Es pas tant vielha que semblariá : segle 19, nonmàs. La crestianizacion tardiera de l’endrech a, vist l’estat de roina de l’edifici, pas tant reussit qu’aquò. Lo Gerjant es conegut tanben a causa d’una famosa batalha que i aget luec, menada per lo tant famós Guinguoin, una...
Parc de 3,5 ectaras, quò es un daus principaus espacis verds de la vila de Limòtges. D’una granda richessa botanica emb 750 espècias de plantas vivaças diferentas e 242 aubres repartits en 62 espècias. Òm l’i tròba tanben daus juecs per los...
Aquela capèla quilhada au sòm dau Mont Sant Clar foguèt bastida 1861 sus las roïnas d’un fortin bastit pel Duc de Montmorency. I poiretz remirar las pinturas de Bringuier e tanben los nombroses ex-voto que testimònian de l’activitat maritima de la...
Curiositat naturau
Lo Corrent d’Uishet qu’es un fluvi costèir present sus las comunas de Lon, Viela-Sent Gironç e Moliets e Mar (Maransin, Gas.). Aparentat a la familha deus corrents landés, qu’es lo pendent de l’estanh de Lon e que’s gita dens la Mar grana au nivèu de la comuna de Moliets e Mar. Qu’es l’equivalent atlantic deus graus mediterranencs que trobam mes que mes en Lengadòc e en Provença (cf. Lo Grau dau Rei, Lo Grau d’Agde, etc.). Lo site deu Corrent d’Uishet qu’es rendut celèbre au començar deu sègle XXau peu Maurici Martin, « l’inventor” de la Còsta d’Argent. La reserva naturau nacionau deu Corrent d’Uishet qu’es creada en 1981 sus ua superficia de 618 ectaras. Lo nom uishet que’s pòt compréner com passatge. En gascon, lo mot que s’emplec en arquitectura entà díser obertura, atau com lo francés huis dont es l’arrevirada. La passejada en galupa lo long de la branca...
Site industriau
Lo pòrt de Baiona qu’es fòrt ligat a l’istòria de la vila. Deu temps de la sobiranetat anglesa, a l’Edat Miejancèira, Baiona qu’es vadut un vertadèir pòrt maritime e fluviau e que s’a coneishut l’apogèu enter los sègles XIIau e XIVau. Pitat a la confluéncia de l’Ador e de la Niva, parçan aperat Mar grana, la vila que s’espandish las activitats marinas sus las arribas de la Niva. La vila que ganha tèrras sus las bartas e los igars. Lo son quartièr baish qu’es lo deus pòrts interiors qui son canaus pujats per la mareja e suus quaus navigan petits batèus atau com tilhòlas e galupas. La reputacion deu pòrt qu’es hòrta pr’amor deus talhèrs navaus qui hèn vaishèths de plenmar (naus, galeras, pinassas…) Las relacions comerciaus que son prospèras dab la Navarra, la Flandra, las vilas hanseaticas e mes que tot dab Anglatèrra. Entà favorizar aquera activitat essenciau...
La catedrau de l’Assompcion de Lescar qu’ei, dab la catedrau d’Auloron, ua de las duas catedraus de Bearn. La soa bastida qu’estó començada per l’avesque Gui de Lons en 1120. Sacamadejada peus iconoclastas protestants de Jana III de Labrit qu’estó restaurada aus sègles XVIIau e XVIIIau çò qui permetó de sauvar partidas deu còr on podem véder mosaïcas deu sègle XIIau. Qu’ei lo lòc on son enterrats los reis de Navarra despuish Francés Febus dinc a Enric II de Labrit. Per la Glèisa Catolica que vadó, en 1801, simpla glèisa despuish la disparicion de l’avescat de...
Mina abandonada
A qualques quilomètres de Vilafranca de Roèrgue, pels travèrses d’Avairon se tròba una anciana mina de plomb argentifèra, abandonada a la debuta del sègle XX. Espòt famós per d’unes geològs amators que i cèrcan de minerals rares, lo site val tanben lo còp d’uèlh per son molon d’estèrles (lo material escampat pendent l’espleitacion de la mina). Ravinats per las aigas, lo molon d’estèrles sens la mendre vegetacion vos pòt far doblidar segon l’angle de vista que sètz dins la ribièira verdejanta d’Avairon mas puslèu dins un decòr de film pòst-apocaliptic italian de las annadas 80. De segur, los poses son tapats mas las roïnas i son encara nombrosas e l’endrech demòra coma un testimòni del ric passat industrial de Vilafranca de...
Chasteu Renaissença
Situat en Charanta lemosina, lo chasteu de la Ròcha-Focaud (Renaissença) es un daus mai braves dau departament, e mai benleu de França. Lo riu que passa debàs se ditz la...
Ciutat de pelegrinatge
Lo Ròc Amador es conegut mondialament ; classat patrimòni mondiau de l’umanitat, es lo vilatge lo mai visitat de França apres lo Mont Sent Micheu. La destinacion toristica numerò 1 d’Occitània, donc. Sus la rota de Sent Jaume, Ròc Amador es una estapa oblijada dempuei l’Atge Mejan, e la descuberta dau còrs de Sent Amador dins la ròcha ente viviá en ermita. La celebritat dau site n’en faguet un luec de romiuvatge apres una seria de miracles atribuits a sa Vierja Negra, que se pòt veire enquera uei dins ‘na chapela. Un conta que la clòcha sonava tota sola quand quauqu’un (especiaument los marins) la prejava. Entau, Ròc Amador veguet passar un nombre impressionant de romius coneguts : Roland, Sent Loís, Blancha de Castilha, Alionòr, Simon de Montfòrt, Jacques Cartier… ANECDÒTA ! Avetz auvit parlar de Roland ? Lo nebot de Charlamanha, tuat per los « sarrasins » a Roncesvaus ?...
"La Gròssa Clòcha"
Los que son desjà vengutas a Bordèu coneissen forçadament St James, de pas prononciar a l’inglesa « Djèymz », mas plan « Jame », se vos plai. Dins tots los cas quo es Jaume ! Lo monde l’apelen enquera popularament la « Grosse Cloche » e ela ritmet la vita daus bordales pendent daus segles. A tau punt que son pervenguts a tuar de las revòutas nonmas en l’enlevar… Los borges avián compres que mestrejar lo temps era vitau per lo monde de la vila a l’espòca ! E en bas de la clòcha, i a Sent Elegi, « Saint Eloi », una pita gleisa plan restaurada. Uei, la gleisa es aquela daus integristas catolics, e quo es un contrasens istoric : quo era l’egleisa ente los conses de Bordeu anavan prestar serment quand eran elegits (e Montanha zo faguet dos...
Vielh quartier de Bordèu
Sent Peire es un daus quartiers lo mai vielhs de Bordèu, quitament se aura es vengut mai lo quartier estudiant. L’i trobem una egleisa dau mesme nom. Dins queu quartier, justament, quò fai coma dins totas las grandas vilas : las espòcas se crotzen. Remarcaretz las diferencias d’atge entre las tres maisons que se seguissen… Veiqui la charriera de la Vacha. S’apela vertadierament entau. Perqué ? perque se ditz qu’una vacha qu’um meniá a la bochariá i seriá demorada blocada. Quò se comprend un pauc… Los vielhs quartiers son confles de quelas ruas de un metre de large. Haussmann es pas passat par aquí coma a Paris, fau creire… I a una chausa dins Bordèu qu’es tot plen interessanta e que montra plan l’istòria de la vila (mai son occitanitat, se n’i a que n’en dobtavem enquera…), quo es los noms de las charrieras. Per exemple : Bordèu era...
Entrada de vila medievala
La pòrta Calhau, au nom que fai plan occitan, quitament se sabem pas d’ente ven, data dau segle XV, e siguet oferta au rei Charles VIII. Lo rei en question se vei de l’autre costat de la pòrta. Coma alhors, çò que ilhs apelen « pòrta », quo era las entradas de la vila. Quo exista enquera dins quauquas vilas medievalas, mas a Bordèu la situacion es particulara : an esbolhat las muralhas, mas an laissat, e quitament tornat construsir las pòrtas. E los noms de « barrières » (las pòrtas que servian de peatge) son demorats sus los plans de la vila,e los quites baloards seguissen ara quel ancian traçat. Aquí se vei plan que la muralha es partida : Veiqui la mesma pòrta, visda dau naut de la « Rue du Palais de l’Ombrière ». Lo dich palais de l’Ombrière (Castet de l’Umbreyra) renforçava la desfensa de la vila dau costat dau flume....
Egleisa romana
L’egleisa Sent Martin d’Agonac es una egleisa romana fortificada bastida aus segles 11 puei 12. Es dedicada a Sent Martin, e se tròben quauquas pinturas muralas dedins. Es classada monument...
Amontanhada a l'Aubisca
La mustra de Bernat Cauhapè « Soi d’aici » a l’Estivada de Rodés de...
Font
Pont
Roina romana
Roina romana
Roina romana
Pont
Edifici religiós
Bauma, Chasteu
Chasteu
Chasteu
Punt de vuda
Curiositat naturala
Peira levada
Vilatge d'interès
Edifici religiós
Architectura classica
Architectura classica
Vilatge d'interès
Chasteu
Edifici religiós
Curiositat naturala
Chasteu
Laca
Parc naturau
Roina romana
Parc naturau
Curiositat naturala
Curiositat naturala
Vilatge d'interès
Museu
Museu
Pont
Jardin
Edifici religiós
Vilatge d'interès
Pont
Vilatge d'interès
Cabana
Edifici religiós
Punt de vuda
Edifici religiós
Forest
Site preistoric
Arenas
Edifici religiós
Curiositat naturala
Molin
Montanha
Edifici religiós
Edifici religiós
Chasteu
Parc naturau
Curiositat naturala
Pont
Edifici religiós
Peira levada
Vilatge d'interès
Montanha
Cripta
Chasteu
Chasteu
Art public
Vilatge d'interès
Vilatge d'interès
Edifici religiós
Vilatge d'interès
Vilatge d'interès
Chasteu
Curiositat naturala
Bastiment industriau
Vilatge d'interès
Roina romana
Montanha
Jardin
Edifici religiós
Curiositat naturala
Bastiment industriau
Edifici religiós
Bastiment industriau
Chasteu
Vilatge d'interès
Edifici religiós
Quartier istoric
Barri
Edifici religiós
Montanha
Art public


text:
Brassy (Nièvre)
Brassy es una comuna francesa administrada per lo departament de la Nièvre de la region de Borgonha.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Brassy Se situa en lo Morvan, près del lac del barrage de Chaumeçon. La municipalitat fa partida del Parc natural regional del Morvan. #Èsser desservie per una estacion de camin de fèrre a partir de Saulieu.
Brassy se situe dans le Morvan, près du lac du barrage de Chaumeçon. La commune fait partie du Parc naturel régional du Morvan. Elle fut desservie par une gare de chemin de fer à partir de Saulieu.
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Anciana Braciacum gallo-romaine, la parròquia a conegut dempuèi 1052.
Henri De Clamecy i #fondar un monastèri bénédictin ligat al abbaye de La Caritat sus Loire.
Brassy #Èsser cap de-luòc de costat fins en 1800 e #èsser désenclavée al sègle XIX per la creacion d'una rota en traversant çò Morvan a partir de Lormes, a l'iniciativa del deputat André Dupin, dicha Dupin Aîné, President de la Cambra dels Deputats jos la Monarchie de Julhet.
En junh 1944, lo castèl de la Chaume de las Val #èsser lo ponch d'adesion de l'estat màger del coronèl Jarry e del capitani Julien, cap dels celèbres maquis Julien, organ de Resisténcia en Morvan.
Ancienne Braciacum gallo-romaine, la paroisse est connue depuis 1052.
Henri de Clamecy y fonda un monastère bénédictin rattaché à l'abbaye de La Charité sur Loire.
Brassy fut capluòc de canton jusqu'en 1800 et fut désenclavée au sègle XIX par la création d'une route traversant le Morvan à partir de Lormes, à l'initiative du député André Dupin, dit Dupin Aîné, Président de la Chambre des Députés sous la Monarchie de Juillet.
En juin 1944, le château de La Chaume des Vaux fut le point de ralliement de l'état major du colonel Jarry et du capitaine Julien, chef du célèbre maquis Julien, organe de Résistance en Morvan.


text:
Mar Adriatica
La mar Adriatica es una part de la mar Mediterranèa situada entre las còstas de la peninsula Italica, al sud e a l'oèst, e de la peninsula Balcanica, al nòrd e a l'èst, del golf de Venècia fins al canal d'Otrant, que la jonh amb la rèsta de la Mediterranèa, dins l'airal nomenat mar Ioniana.
Los estats banhats per la mar Adriatica son Itàlia, Eslovènia, Croàcia, Bòsnia e Ercegovina, Montenegro e Albania. Los noms que recep dins aqueles diferents païses son mare Adriatico (italian), Jadransko morje (eslovèn), Jadransko more (croat, bosniac e sèrbe; escrit JaдpaHcko Mope dins l'alfabet cirillic) e Deti Adriatik (albanés).
Sus la mar Adriatica se tròba divèrses pòrts importants: Rijeka e Split en Croàcia, Koper en Eslovènia e los pòrts italians de Bari, Ancona, Venècia (Mestre) e Trieste (que foguèt la sortida maritima de l'Empèri Austroongrés en Mediterranèa).
- Donadas:
- Superfícia: 160 000 km²
- Prigondor maximala: 1460 m
- Prigondor mejana: 240
- Superfícia: 160 000 km²
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Adriatic Sea Britannica Encyclopedia 2008. Online Library Edition 7.