text:
1209
Aquesta pagina concernís l'an 1209 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
- Març[1] : Raimon VI de Tolosa balha Viá als Templièrs qu'i fondan una comandariá.
- 1èr de mai :
- Lo rei de França Felip August e lo legat del papa convòcan una assemblada dels grands del reialme, prèp de Sens, per decidir d'una Crosada contra los Albigeses.
- Felip August promulga l'ordonància de Villeneuve-sur-Yonne contra la divisibilitat dels fèus : en cas de partiment d’un fèu-vassal, cadun dels beneficiaris deu far omenatge non pas pus al mèstre d'ostal mas al senhor del fèu[2].
- 17 de mai : Parlament de Compenha. Loís lo Leon es armat cavalièr[3].
- 18 de junh : Raimon VI de Tolosa fa peniténcia e se somet a Sant Gèli[4].
- 22 de julhet : Chaple de Besièrs al moment de la Crosada dels Albigeses, la populacion es massacrada : 22 000 a 25 000 mòrts[5]. Sèt mila personas son tuadas dins la sola glèisa de la Magdalena. La vila flamba pendent dos jorns. Lo legat pontifical, Arnaut Amalric, auriá prononciat aquela frasa celèbra : Tuatz-los totes! Dieu reconeisserà los sieus !.
- 1èr-15 d'agost : Simon de Montfòrt-l’Amaury pren Carcassona[6]. Lo vescomte Raimon Rogièr Trencavel es destituit (morís en preson lo 10 de novembre[7]). Sas tèrras son donadas a Simon de Montfòrt.
- Novembre : Fracàs dels crosats al sètge del castèl de Lastors (fin en 1211). Presa e mutilation de Bram : cent catars an los uèlhs crebats e lo nas copat[8].
França[modificar | modificar la font]
Maugrat l'ostilitat de Felip II que s'inquietava dau raprochament entre Anglatèrra e lo Sant Empèri, lei Crosats se reüniguèron en Borgonha e Lionés (junh). Una armada de plusors miliers d'òmes se dirigiguèt vèrs lo sud dau reiaume. Gràcias a la diplomacia papala, aprofichèt la neutralitat tolosenca per conquistar aisament lei fèus de l'Ostau Trencavel ambé la conquista de Besièrs (21-22 de junh) que sa populacion foguèt chaplada e la capitulacion de Carcassona (1èr-15 d'aost). Ramon Rogièr Trencavel, senhor legitim de la region, ne'n perdiguèt lo contraròtle car èra considerat coma eretic. Lo senhor Simon de Montfòrt acceptèt sei tèrras. Se turtèt pasmens a la resisténcia de la màger part dei senhors occitans que refusèron de reconóisser sa nominacion per la Glèisa Catolica (→ 1210).
Euròpa[modificar | modificar la font]
Asia[modificar | modificar la font]
Empèri Mongòl[modificar | modificar la font]
Somission deis Oigors a Genghis Khan[9]. Pòble culturalament avançat — au mens, a respèct deis autrei pòbles nomadas de l'estèpa — leis Oigors anavan tenir un ròtle important au sen dei premiereis administracions mongòlas e dins l'estructuracion de l'Empèri Mongòl.
En parallèl, premiera invasion vertadiera de l'Empèri Tangut per l'armada mongòla que prenguèt aisament l'avantatge sus l'armada tanguta dins lei campanhas. En revènge, en causa de la manca d'armaments adaptats, aguèt de dificultats per menar lo sètge dei vilas. Ansin, la fortalesa de Kiemen e sa garnison de 120 000 òmes resistiguèron dos mes. Incapables d'atacar dirèctament sei defensas, lei Mongòls organizèron una retirada simulada e anientèron lei fòrças tangutas partidas a sa perseguida. Puei, se dirigiguèron en direccion de Yinchuan, capitala de l'Empèri Tangut, qu'èra defenduda per de fortificacions importantas e una garnison de 150 000 soudats. Lo sètge acomencèt en mai mai la vila resistiguèt aisament ais assauts mongòlas. Vèrs octòbre, Genghis Khan decidèt de desviar lo ret d'aigatge de la region per causar una venguda deis aigas susceptibla de destrurre lei barris de la ciutat.
Arts[modificar | modificar la font]
Sciéncias e tecnicas[modificar | modificar la font]
Economia[modificar | modificar la font]
Naissenças[modificar | modificar la font]
Decèsses[modificar | modificar la font]
- 10 de novembre: Raimon Rogièr Trencavel
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Bulletin de la Societat d'Estudis Scientifics e Arqueologics de Draguinhan e de Var, 1894
- ↑ Précis historique du droit franc̜ais, per Jules Minier Publicat per Marescq e Dujardin, 1854
- ↑ Vie de Saint Louis: Roi de France, per Louis-Sébastien Le Nain de Tillemont, Julien Philippe de Gaulle
- ↑ France : Dictionnaire encyclopédique, per Philippe Le Bas, Augustin François Lemaitre Publicat per Firmin Didot frères, 1844
- ↑ Les grandes batailles de l'histoire, per Sophie Chautard Publicat per Studyrama, 2005 ISBN 2-84472-659-3, 9782844726599
- ↑ Histoire des villes de France: avec une introduction générale pour chaque province, per Aristide Matthieu Guilbert
- ↑ Histoire de France , per Henri Martin
- ↑ Mémoires de la Société archéologique du midi de la France, 1837
- ↑ (fr) Gérard Chailland, Les empires nomadas, Edicions Perrin, 2006, p. 124


c: text/html

text:
Guèrra de Biafra
La Guèrra de Biafra foguèt un conflicte african major que se debanèt de 1967 a 1970. Opausèt Nigèria a la region secessionista de Biafra. S'acabèt per la desfacha de Biafra e de pèrdas umanas fòrça importantas en causa d'una tièra de faminas dins lo corrent de la guèrra.
Lo conflicte comencèt en 1967 après lo refús de la region de Biafra de reconóisser lo còp d'estat menat per Yakubu Gowon en julhet de 1966. Divèrsei temptativas de mediacion mau capitèron, en particular en causa de la question dau partiment dei jaciments de petròli dau sud-èst de Nigèria situats dins la region de Biafra. En 1967, Biafra se proclamèt independent, formèt la Republica de Biafra e organizèt una armada de 100 000 òmes. Aguèt lo sostèn de França e de seis aliats africans durant la guèrra. De son caire, Nigèria foguèt sostengut per lo Reiaume Unit e per l'Union Sovietica.
De'n premier, Biafra capitèt d'ocupar lei jaciments de petròli en fòra de Biafra e d'organizar d'incursions fins au relarg de la capitala Lagos. Pasmens, a partir de mai de 1967, lei tropas nigerianas avancèron lòng de la costat. Lo 24 de mai de 1968, la presa de Port Harcourt entraïnèt la pèrda de l'accès de Biafra a l'Ocean Atlantic e l'isolament de la region secessionista. Aquò causèt de dificultats d'avitalhament per son armada e subretot de faminas grèvas au sen de la populacion que causèron de milions de mòrts. Ansin, de 1968 a 1970, l'armada nigeriana s'ocupèt de redurre lei zònas de resisténcia interioras de Biafra que deguèt finalament capitular en genier de 1970.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
George Washington
George Washington (22 de febrièr de 1732 — 14 de decembre de 1799), foguèt lo primièr president dels Estats Units (1789 – 1797) e comandant en cap de l'armada continentala de las fòrças revolucionàrias pendant la Guèrra d'Independéncia dels Estats Units (1775–1783).
Washington comencèt de ganhar de trofèus, en armant de tropas de Virgínia (Estats Units) per apiejar l'Empèri Britanic pendent la Guèrra francesa e indiana (1754–1763), un conflicte qu'el a l'amagat ajudèt a provocar. Après aver menat a la victòria nòrd-americana dins la Guèrra de Revolucion, renoncièt a las sieunas cargas militaras e tornèt a la vida de plantaire, çò que li portèt encara mai de renom. En 1787, presidiguèt la Convencion de Filadèlfia qu'esbossèt la Constitucion dels Estats Units d'America e en 1789, foguèt elegit de manièra unanima coma primièr president dels Estats Units. Los sieus dos periòdes d'administracion establiguèron fòrça politicas e tradicions qu'existisson fins a uèi. Abans la fin del sieu periòde de govèrn, Washington se retirèt dins la vida civila, en establir aital un important precedent de cambiament de govèrn pacific que serviguèt d'exemple non solament als Estats Units mas tanben dins d'autras futuras republicas.
Somari
Enfància e jovença[modificar | modificar la font]
Segon lo calendari julian, Washington nasquèt lo 22 de febrièr de 1731. Segon lo calendari gregorian, que foguèt adoptat quand Washington viviá encara e que s'utiliza encara uèi, nasquèt lo 22 de febrièr de 1732. La celebracion de l'anniversari de Washington es una fèsta nacionala als Estats Units. Nasquèt a Popes Creek, pel riu Potomac, al sud de l'actuala Coloniala Beach, Westmoreland County, Virgínia.
Los avis de Washington venguèron d'Anglatèrra. Lo sieu pepin, John Washington, arribèt coma immigrant en Virgínia en 1657. Lo paire de George, Augustine «Gus» Washington, (1693–1743) aviá una plantacion trabalhada per d'esclaus; S'ensagèt puèi dins l'extraccion de fèrre. La siá maire foguèt Mary Ball Washington (1708–1789), que visquèt per veire lo sieu filh venir un personatge famós, mas que mantenguèt amb el una relacion tibada. Pendent la joenessa de George, los Washingtons foguèron de membres moderadament pròspers de l'aristocracia mejana de Virgínia.
George foguèt lo filh ainat del segond matrimòni del sieu paire, aguèt dos mièges fraires e quatre fraires mai joves. Gus Washington moriguèt quand George aviá pas qu'onze ans, puèi Lawrence Washington (1718–1752), lo sieu mièg fraire, assumiguèt lo ròtle de la figura paternala. William Fairfax, lo pairastre de Lawrence e membre de la poderosa familha Fairfax, aguèt tanben una influéncia formatritz sus el. Washington passèt fòrça de la siá enfància a Ferry Farm dins lo contat de Stafford prèp de Fredericksburg. Lawrence Washington eiretèt d'una autra proprietat familiala, Little Hunting Creek Farm, del sieu paire, que lo nom foguèt cambiat en Mount Vernon. George eiretèt de Ferry Farm après la mòrt del sieu paire, e aqueriguèt Mount Vernon après la mòrt de Lawrence.
Washington recebèt pauc d'educacion formala, la mòrt del sieu paire l'empediguèt d'èsser educat en Anglatèrra coma los sieus fraires ainats. A la plaça, Washington foguèt format coma pergaire. Mercé a las sieunas relacions amb la familha Fairfax, un Washington de dètz-e-sèt ans foguèt designat coma pergaire oficial de Culpeper County en 1749, un bon trabalh amb un salari que li permetèt de crompar de tèrras dins la Val de Shenandoah, lo primièr de sos nombroses aquesiments a l'oèst de Virginia. Dirigiguèt tanben los pergaires per la Companhiá Ohio. Washington èra pas de bon passar inapercebut, que mesurava près de sièis pès e dos poces, gaireben 1,88 m (i a fòrça estimacions del sieu pes), mai naut que la majoritat dels sieus contemporanèus.
En 1751, Washington viatgèt a Barbados amb Lawrence, que patissiá de tuberculòsi, amb l'espèr que lo clima foguèsse benefic per la santat de Lawrence. Pendent aqueste viatge, Washington contractèt la picòta, que lo daissèt marcat a la cara per de multiplas cretas, mas que lo daissèt immunizat pel futur a aquesta espantosa malautiá. La santat de Lawrence se melhorèt pas, e causiguèt de tornar a Mount Vernon, ont moriguèt en 1752. La posicion de Lawrence coma general adjonch de Virgínia (una carga de direccion de la milícia) foguèt devesida en quatre après la siá mòrt. Washington foguèt designat pel governaire Dinwiddie coma un dels quatre adjonchs de districte, amb lo reng de major de la milícia de Virginia. Al meteis temps, Washington se jonhèt als franc-maçons a Fredericksburg.
Existís un mite famós sus la siá joenessa: un còp que i a, George copèt un cerièr del sieu paire. Quand aquel li demandèt qual o aviá fach, Washington li donèt la siá famosa responsa: «Pòdi pas dire una messorga; es ieu, papa». Segon d'unas versions, lo sieu paire lo castiguèt pas pr'amor de son onestetat; segon d'autras, e mai qu'admirèsse son onestetat, lo castiguèt de tot biais. Es probable qu'aquela istòria siá un mite, mas es encara famosa dins la cultura nòrd-americana, e la frasa I cannot tell a lie (Pòdi pas mentir) es ja un estereotipe, un simbòl de Washington e de l'onestetat qu'aguèron los que fondèron los Estats Units d'America.
Guèrra franco-indiana[modificar | modificar la font]
Washington quand aviá vint ans, tirèt sos primièrs còps de fuòcs dins çò qu'anava venir una guèrra mondiala. Lo problèma comencèt en 1753, quand França comencèt lo bastiment d'una seria de fortalesas en Ohio Country, una region tanben reclamada per Virginia. Lo governaire Dinwiddie mandèt lo jove Major Washington a Ohio Country per avalorar las fòrças militaras e las intencions dels franceses, e per portar una letra al comandant francés, que i sollicitava una retirada. Lo comandant francés acceptèt pas de se retirar, mas Washington ne tornèt fòrça conegut après que lo sieu relat del viatge foguèsse publicat en Virginia e Anglatèrra, essent qu'a aquesta epòca la majoritat de las personas anglofonas sabián fòrça pauc de causas de las tèrras situadas de l'autre costat dels Monts Apalaches.
En 1754, Dinwiddie mandèt Washington, ara lòctenent coronèl del nòu Regiment Virgínia, per una autra mission en Ohio Country, per fin de rebutar los franceses los pus luènh possible. Ailà, Washington e las siás tropas s'enbosquèron en esperar los francocanadians. Après una pichona batalha, Tanacharison, amerindian aligat de Washington, assassinèt l'ensenha Jumonville, comandant francés. Washington bastiguèt alavetz Fort Necessity, que se revelèt lèu lèu inadaptat, de tala manièra que li calguèt se rendre als franceses e sos aligats indians. Los tèrmes de la rendicion que Washington signèt inclusián l'acceptacion qu'èra el l'assassin de Jumonville (lo document foguèt escrich en francés, que Washington podiá pas legir). La Batalha de Jumonville Glen venguèt un incident internacional e ajudèt a provocar la Guèrra franco-indiana, un episòdi de la Guèrra de Sèt Ans. Washington foguèt liberat pels franceses amb la promesa de pas tornar a Ohio Country abans un an.
Un an après lo General britanic Edward Braddock concentrèt las siás fòrças per recuperar Ohio Country, amb Washington coma ajudant. Aquesta expedicion s'acabèt en desastre a la Batalha de Monongahela. Washington i aguèt una accion remarcabla: dos cavals que montèt foguèron tuats e quatre balas toquèron son mantèl; malgrat aiçò se ne'n sortiguèt sauve en demostrant sa granda sang freda jol fuòc enemic mentre qu'organizava la retirada. En Virgínia, Washington foguèt aclamat coma un eròi e après aquesta batalha comandèt lo Regiment Virgínia per fòrça ans, en protegir las frontièras de Virgínia contra las incursions dels amerindians, e mai se lo foguièr de la guèrra se desplacèt endacòm mai. En 1758, participèt a l'expedicion Forbes, que capitèt d'alunhar los franceses de Fort Duquesne après la victòria omonima.
Fasa d'entreguèrras[modificar | modificar la font]
La capitada de Washington a la debuta de sa carrièra militara li aviá assegurat una promocion coma oficial britanic, qu'aviá de mai prestigi que de servir dins una província militara. Mas la promocion arribèt pas jamai e aital en 1758 Washington i renoncièt . En 1759 se maridèt amb Martha Dandridge Custis, una veusa rica, e mai se qualques fonts qu'existisson encara, suggerisson que Washington èra enamorat a l'encòp de Sally Fairfax, l'esposa d'un amic. Malgrat aiçò, George e Martha aguèron un bon matrimòni, e amassa abaliguèron los dos filhs d'ela, John Parke Custis e Martha Parke Custis, sonats amb amor Jacky e Patsy. Los Washington abaliguèron puèi los dos felens de Na Washington, Eleanor Parke Custis e George Washington Parke Custis. George e Martha aguèron pas jamai de filhs amassa, lo primairenc atac de picòta de George, seguit probablament per la tuberculòsi lo faguèron esteril.
Los novèls maridat desbagatgèron a Mount Vernon, ont George se convertiguèt en un distinguit propriètari e figura politica. Ocupèt una carga locala, en essent elegit per la legislatura provinciala de Virginia, l'Ostal de Burgueses. Washington cultivavan aperaquí 8000 acres (32 km²). Coma fòrça autres proprietaris de l'epòca, lo sieu estil de vida èra pro car, d'aquesta manièra comptava totjorn amb fòrça pauc efectiu e èra totjorn plen de deutes. A causa de l'irregularitat del mercat de tabac, en 1760 cambièt sa cutura principala del tabac per de blat, çò que melhorèt la siá situacion economica. D'aquesta manièra crompèt tota la tèrra que poguèt, e en mai coma pagament per los sieus servicis pendent la Guèrra Francoindigèna percebèt de tèrras dins la Virginia Occidentala actuala. A causa d'aquestes aquesiments, en 1775 la populacion d'esclaus a Mount Vernon despassava lo centenat.
La Revolucion dels Estats Units[modificar | modificar la font]
En 1774, Washington foguèt elegit delegat de Virginia pel Primièr Congrès Continental que s'amassèt a causa de las mesuras presas pel Govèrn Britanic contra la colònia de Massachusetts. Après las desbrandas a Lexington e Concord en abril de 1775, Washington apareguèt al Segond Congrès Continental en unifòrme militar, en soslinhant qu'èra preparat per la guèrra. Per coordinar los esfòrces militars de las tretze colònias, lo Congrès creèt l'armada continentala lo 14 de junh e l'endeman Washington foguèt nomenat Comandant en cap. Lo delegat de Massachusetts John Adams aviá nomenat Washington, pensant qu'un òme del sud per una armada formada principalament d’òmes del nòrd, ajudariá a unir las colònias. E mai que foguèsse reticent a daissar son fogal en Virgínia, Washington acceptèt lo comandament, en declarant «amb granda sinceritat, cresi pas èsser al nivèl d'un Comandant, soi onorat». El meteis sollicitèt que se li pague pas lo remborsament de las siás despensas.
Washington prenguèt lo comandament de las fòrças nòrd-americanas en Massachusetts lo 3 de julhet de 1775, pendent lo sètge de Boston. Washington reorganizèt l'armada pendent aquela longa trèva, que s'acabèt lo 17 de març de 1776, après que l’artilhariá se placèsse per las nautors de Dorchester. Los britanics evacuèron Boston e se dirigiguèron cap a un refugi temporari a Halifax, e Washington desbagatjèt la siá armada a Nòva York. En agost de 1776, lo General britanic William Howe lancèt una campanha per prendre Nòva York, en provocant aital una seria de desbrandas de Washington. Perdèt la Batalha de Long Island lo 22 d'agost, mas capitèt d'evacuar la majoritat de las siás fòrças. Washington aguèt fòrça autras desbrandas en traversar Nòva Jersey, çò que metèt un dobte sul futur de l'armada continentala. La nuèch del 25 de decembre de 1776, Washington realizèt un contratac en menant las fòrças nòrd-americanas a travers lo riu Delaware per capturar près de 1000 presonièrs a Trenton (New Jersey). George Washington contunhèt l'assaut per un atac contra las fòrças britanicas a Princeton. Aquestas victòrias inesperadas après una longa seria de desbrandas tornèron enauçar lo moral dels revolucionaris.
En 1777, lo General Howe comencèt una campanha per capturar Filadelfia. Washington se desplacèt al sud per bloquejar l'armada d'Howe, mas foguèt derrotat a la Batalha de Brandywine, lo 11 de setembre de 1777.
Presidéncia[modificar | modificar la font]
Washington foguèt elegit a l'unanimitat pel Collègi Electoral a las eleccions presidencialas de 1789, en essent d'aquesta manièra l'unica persona elegida d'aqueste biais (fach que se repetiguèt a las eleccions presidencialas de 1792).
En segond luòc, amb 34 vòtes, John Adams se venguèt vicepresident. Lo primièr Congrès dels Estats Units votèt per pagar a Washington una sòlda de 25 000 dolars l'an, çò que constituissiá una soma significativa en 1789. Washington, amb una bona posicion economica, refusèt la sòlda, donat que se considerava se meteis coma servidor public desinteressat. Washington acordava fòrça atencion a la pompa e al ceremonial de la carga, e mai s'assegurava qu'imitariá pas las corts realas europèas.
Washington acceptèt la carga de president per un segond mandat, mas refusèt un tresen, establissent un precedent d'un maximal de dos mandats per un president dels Estats Units. Après que Franklin D. Roosevelt foguèsse elegit per quatre mandats, fach sens de precedents, lo limit de dos mandats foguèt inclús dins la Constitucion federala per l'Emendament 22.
Retirada de la vida politica e mòrt[modificar | modificar la font]
George Washington refusèt de se presentar a un tresen mandat en 1796, dins un discors ont preconizava la neutralitat e l'union dels Estats Units. Après lo cambiament de poders, Washington se retirèt a Mount Vernon, ont moriguèt en decembre de 1799, çò que provoquèt mantun meses de dòl nacional.


text:
Castèthnau de Durban
Castèthnau de Durban[1],[2],[3] ( Castelnau-Durban en francés) es una comuna occitana, situada dins lo departament d'Arièja e la region d'Occitània.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Perimètre deu territòri[modificar | modificar la font]
Toponimia[modificar | modificar la font]
Damb castèl/castèth, mot vengut deu latin castellum (e abans de castrum), l'adjectiu nòu, de novum, e sas fòrmas pus evolucionadas nau e nuèu, qu'es lo que se tròba mèi sovent en toponimia [4]. En mèi deu sens literau, lo nom de castèlnòu/castèlnau designava petitas aglomeracions apiejadas sus ua fortalesa que las aparava, de borgs castraus medievaus (sègles XI a XIII) [5] estudiats per exemple per Benoît Cursente[6].
Istòria[modificar | modificar la font]
- En 1826, Castèthnau de Durban qu'annexèt Cert (nom francés) [7].
Administracion[modificar | modificar la font]
- Abans la refòrma cantonala de 2014, aplicada en 2015, la comuna qu'èra deu canton de Sent Guironç; qu'es ara deu canton de Couserans Est (en francés), donc de Coserans èst.
Demografia[modificar | modificar la font]
- en 1826, annexion de Cert (nom francés)
Demografia de Cert[modificar | modificar la font]
- Las donadas de la dreta deu grafic que son las de la comuna sancèra de Castèthnau de Durban
Lòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Patrici Pojada, Repertòri toponimic de las comunas de la region Miègjorn-Pirenèus, Nouvelles Éditions Loubatières, 2009, ISBN 978-2-86266-573-3
- ↑ Sit Toponimia occitana
- ↑ Top'Òc Diccionari toponimic occitan del Congrès permanent de la lenga occitana.
- ↑ Albert Dauzat, Charles Rostaing, Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France, Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. 154
- ↑ Bénédicte Boyrie-Fénié, Jean-Jacques Fénié, Toponymie des Pays Occitans, edicions Sud-Ouest, 2007, p. 226
- ↑ http://www.persee.fr/doc/ccmed_0007-9731_1984_num_27_105_2261_t1_0166_0000_3
- ↑ http://cassini.ehess.fr/cassini/fr/html/fiche.php?select_resultat=7125


text:
Los 40 ans del Cercle Occitan de Narbona
Divendres 10 de novembre, lo Cercle Occitan de Narbona festejava sos 40 ans d'existéncia a la sala des Foudres del Castèl de Montplaisir.
A 14 oras, los primièrs arribats prenián coneissença de l'interessanta mòstra « Occitan Occitanie », prestada pels archius departamentals e fasián lors crompas al taulièr del Cercle e lo d'Estevan, tornejaire sus fust.
Lo contaire Pèire Thouy (Fòto) comentèt amb passion sa video « Castanhièr mon amic » davant un public atencionat, quand Annia e Lucian « bolegavan las castanhas ».
Alain Carbonnel (Fòto) mercegèt calorosament los presidents del Cercle Occitan de Narbona que se succediguèron abans el, dempuèi 1977, per far evoluir l'associacion atal com los nombrós benevòles qu'an consacrat fòrça temps e portat lor saber per ensenhar la lenga e la cultura occitanas. Transmission, aprendissatge, mas tanben difusion d'òbras d'escrivans, d'artistas…
Ua « saqueta » foguèt animada per Richard Cathala de Ràdio Lengad'Òc, constituida de plats saborós e variats.
Lo cantaire occitan Philippe Vialard acompanhat de sos musicaires, interpretèt de cançons tradiconalas occitanas e composicions dels sos darrièrs albums e de son album a venir al mes de decembre, « Camin ».
Inf. : www.cercle-occitan-narbona.fr — Fòtos ©Cercle Occitan de Narbona
- Publicat dens Culture


text:
La preséncia gascona en la Catalonha de la fin de l’atge miejan dinc au sègle XVII qu’èra importanta, pro importanta tà deishar traças hens lo lexic deu catalan formau e/o colloquiau. Lo lexic gascon qu’ei pròishe deu catalan, n’ei pas tostemps aisit d'elucidar la provienéncia d’un mot particular, se catalana, se occitana o se gascona. Totun, que i a quauques formas que son plan caracteristicas deu gascon, com e'n son pai, mai, frai e Pei (cat. : pare, mare, frare/germà, Pere, occitan stricto sensu: Paire, maire, fraire, Pèire). N’ei pas un azard s’aqueths quate mots o noms s’arretròban en catalan, senhaus d'aqueth parlar ibrid gasconocatalan testimoniat peu Diccionari Catalan- Valencian-Balear ("ha vingut el meu frai ", per ha vingut el meu germà), enqüèra que la lor procedéncia gascona i sia ignorada. Expressions e mots ben catalans com beure a galet, galleda, porró, coet, Déu n’hi do!, non s’explican aisidament en dehòra deus gasconissimsbéver a galet (galet forma diminutiva de gau < canalis), galeta (< gau, de canalis), porron e poron (< pullone(m), forma afixada de pullu(m)), Cohet (lo nom deu diable) e l'arneguet criptic Diu me dau! (per Diu me damne!).
A l’entrada deu mot Pei, lo diccionari Català-Valencià-Balear que’ns cita lo tèxte d'un testament de 1400, de Na Guiamoneta, molher d’en Pey Senahuja... En aqueth document, que s’i tròba un dusau Pei, de la ciutat de Queralt. Lo nom Pei qu’atesta de la gasconitat d’aqueths dus protagonistas, e non deu pas èster un azard que dus gascons s’arretròban mentavuts hens un medish document.
A trenta kilometres de Sanaüja (Lhèida) d’on èra lo prumèr Pèir, que’s tròba la ciutat de Solsona. Lo parlar catalan de Solsona (Lhèida) qu’ei aus limits deu catalan occidentau e deu catalan orientau. Qu’ei considerat com deu catalan centrau (doncas deu grop orientau), dab trets de transicion de cap tau nòrd-occidentau. Que’m sembla interessant de soslinhar aqueste parlar solsonin que presenta aumens tres caracteristicas compartidas dab lo gascon. La prumèra qu’ei la diftongason de la o iniciau atòna, tret qui caracteriza e distingueish lo gascon de la rèsta de l'occitan : en solsonin com en gascon, que disen aulor, auliva, (h)aunor etc…per olor, oliva, honor.... La dusau, tanben gascona, qu’ei l’"ar "protestic indusit per la r iniciau : la sopa s’arrefreda per la sopa es refreda. Un tresau tret, aqueth en partida gascon, que s'amerita tanben d’èster notat: a Solsona, la a atòna finau soa com ua "o" obèrta e non pas com ua "a" obèrta com en catalan occidentau, ni com ua "a" escura /ə/ com en catalan orientau.
Aquera caracteristica deu parlar solsonin que hasó escríver au poèta berguedan Climent Forner vèrs deus famós (Carta de l’amic canonge, 1968):
"Oh la ciutat del nom que tot sol sona amb una "a" que és una "o"...
E seré possible que lo pes de la comunautat gasconofòna de Solsona estosse estat pro important tà influir linguisticament suu dialècte locau o ben e s’ageish de tres coincidéncias ? Aqueth ahèr que s'ameritaré un estudi especiau, que tròbi jo.
L'influéncia gascona en Catalonha n'ei pas sonque lingüistica, que s'arretròba tanben dens la tradicion populara.
Se comparam lo rondèu gascon "Jan de La Rèula", verdadèr imne tradicionau de la vila de La Rèula, dens l'Entre Duas Mars, en Nòrd-Gasconha, dab la cançon catalana "Jan del Riu", qu'ei hèra temptant de véde'i ua relacion de filiacion. Lo títou de la cançon gascona qu'ei estat adaptat en catalan e las paraulas cambiadas, totun lo ritme de rondèu gascon qu'ei estat conservat e la melodia que's dèisha arreconéisher enqüèra.
Jan de La Rèula (Nòrd-Gasconha):
Jan de la Rèula, mon amic,
A quala òra son las marèias ?
Aquesta nuit, a mijanuit,
A tota òra de la nuit!
Jan de la Rèula, mon amic,
Ah que ta fama es mau cohada !
Mena-me-la, te la coh'rèi,
A l'ombreta dau perseguèir !
Que vse'n presenti unha auta version tà balhà'vs ua idèa de las formas que pòt préner l'aire. Aquera version, interpretada per un parelh biarnés, qu'ei presentada com tradicionau biarnés e qu'ei hèra diferenta de la d'abans.
E adara,aquiu qu'avetz la cançon Jan del Riu, ua cançon tradicionau de Catalonha. La parentat de l'aire dab lo nòste rondèu Jan de la Rèula qu'ei evidenta. Que n 'ei ua version en mòde major en lòc de minor. Lo títou qu'ei estat adaptat, lo "de la Rèula", shens significacion per un catalan, qu'ei estat arrevirat en... del Riu! E las paraulas qu'estón completament reescriutas.
Jan del Riu és arribat
amb un pot de confitura;
Jan del Riu és arribat
amb un pot de raïmat.
N'ha portat un violon
per fer ballar les minyones,
N'ha portat un violon
per fer saltar los minyons.
Jan del Riu és arribat
amb una carga de monines;
Jan del Riu és arribat
amb una carga d'escarbats.
N'ha portat un violon
per fer ballar les minyones,
N'ha portat un violon
per fer saltar los minyons.
Jan del Riu és arribat
amb una bóta de vi ranci;
Jan del Riu és arribat
amb una bóta de moscat.
N'ha portat un violon
per fer ballar les minyones,
N'ha portat un violon
per fer saltar los minyons.
Ua auta version en catalan, mensh dialectau aquera:
Lo salmigondin qu'ei ua varietat mau fixada de neogascon qui dauguns e tròban normau. Totun, normau, non n'ei pas. Ni tanpòc ua tèsi de doctorat en sciéncia deu lengatge non haré deu locutor de salmigondin un locutor de gascon corrècte. Urosament, lo locutor de salmigondin n'ei pas imitat per absoludament nat aute locutor de gascon. Ja que lo locutor de salmigondin afirme que la causa de la mauescaduda d'aqueth parlar qu' ei la non-gasconitat deu son locutor (òc, n'i a sonque un solet, gràcias a Diu), la rason verdadèra n'ei pas briga aquera. Qu'ei meièu la non-gasconitat deu salmigondin.
Aqueth diccionari de rimas, non l'èi pas enqüèra a casa. De segur, que vse'n parlarèi autanlèu com l'agi arrecebut. Que l'èi dejà comandat, totun non l'aurèi pas tot a talh pr'amor l'impression qu'a prengut un chic de retard.
Se vse'n parli uei, qu'ei pr'amor deu mèl de publicitat que ns'enviè Per Noste. Que pòrta un títou enigmaticament bilingüe: Diccionari de rimas / Diccionari de rimas.
Be m'agrada lo bilingüisme de Per Noste! Dilhèu qu'auram un bèth jorn ua edicion de Vèrd Paradís deu gran Max Roqueta en dobla version: originau e gascona? Aquò que seré un utís hèra pedagogic tant entaus gascons qui's vòlen familiarizar dab lo parlar de Max Roqueta com taus lengadocians qui's vòlen familiarizar dab lo gascon. La pròsa de Max Roqueta n'ei pas tostemps de bon compréner per un gasconofòne, qu'ac poish testimoniar, e non m'agrada pas briga de recórrer au francés tà cercar la significacion d'un mot en léger ua òbra occitana.
En tot cas, felicitacions tà l'autor J.M. Leclercq e tà Per Noste edicions peu diccionari aqueth! Que'u poderatz comandar suu site de Per Noste en clicant ací.
Dens lo pòst passat, qu'avem examinat la relacion de filiacion possibla enter lo mot galloromanic *cauus ('kawus) qui balhè caüs en occitan (var. còis en lengadocian e guèhus en biarnés) e l'expression basca *gauhuntz o gauhontza, de medisha significacion, a l'origina deu mot gahús -var. gohús -en gascon (gaús en catalan, gabús en lengadocian).
Ta clavar aquesta seria de posts dedicats au mot gahús, que'vs dèishi dab lo grop bigordan de musica rock Papà Gahús. Qu'an lo bon gost de deféner la lengua en cantar en gascon, ua lenga d'avénguer se los quitis gascons s'ac vòlen.


text:
Per La Talvera
La Margoton de bon matin
Al molin se'n es anada
N'a trapat lo molinièr
Sus la mòla que dormiè
Lo vira e lo revira
Clic clac lo molinièr s'estira..
Lo molinièr qu'es pas un fat
Qu'entend lo badinatge
L'a trapada a bèl braçat
L'a clocada sus un sac
E i a mesa l'esquina
Clic clac plena de farina.
Sa maire la vei arribar
Tota descotissada
"D'ont te venes tu tant tard ?
N'as trapada per ta part !
Te n'an mesa l'esquina
Clic clac plena de farina !"
Filhas que sètz a maridar
Prenètz un bon lauraire
Quand l'alaire es plan margat
Tant dur que siágue lo prat
Lo metes a la rega
Clic clac fa petar la gleva !
Quand un alaire es mal margat
N'a pas milhona mina
Quand n'es tot destimborlhat
Que ten pas de cap de cap
Lo metes a la rega
Clic clac la relha se plega !
De
Realmont a Mondragon
Las filhas son polidas
Om las trapa pels cotilhons
Per ie faire de potons
E las pus polidas
Clic clac son las pus lèu servidas !
Vos cal connectar per poder postar de comentaris.
Concepcion : Aure Séguier, Grafismes : Géraldine Puel


text:
Ena Val d'Aran, coma en d'auti endrets, ei plan corrent nomentar as abitants des pòbles d'ua manèra divertida, o, aumens, estonanta. Aquiu sajaram de balhar quauqui exemples d'aguesti nòms, e, ath delà, ahigeram quauques frases o senténcies populares sus es pòbles aranesi.
- Bagergue: Cedes
- Tredòs: sahumats
- Unha: ansunha
- Salardú: lauanuts (arremassen es aigües de Bagergue e Tredòs)
- Gessa: nelets
- Arties: aigualits
- Garòs: cebes (se ditz que i a ua ceba en uart que ja la enceteren es vielhs e qu'encara ne minjen es joeni)
- Casarilh: pernilh (encara qu'en aranés se ditz camalhon)
- Escunhau: punhau
- Betren: mortiès, espatlacaperans, Petita Rússia.
- Casau: cargòlhs
- Gausac: malhoquets
- Arròs: larcants
- Es Bòrdes: sautacòrdes
- Arres: cadèths
- Arrós: arroquets
- Bossòst: anditos (ua sòrta de langoïssa)
- Les: corbilhuèrs (un paèr)
- Bausen: cernalhèrs
- Canejan: matuquets
- Vilamòs: tohuts e chaunets
Sabetz eth nòm des pòbles que manquen? Sabetz explicar qué volen díder es noms qu'auem balhat?
- Arres e Vilamòs toti deth tròç
- Benós e Begós, putes e lairons
- Es de Vila e Arròs van amassa a prégaria en Sant Joan d'Arròs, e es de Vila entremiei des gòis cantauen: "St. Joan d'Arròs, ajuda as de Vila e espatla as d'Arròs"
- Praubi es d'Aubèrt! Tamb era glèisa en tèrra e eth cu dubèrt!
- Es pòbles de Pujòlo devaren en procession, es uns baishen pera hartèra, es auti per devocion.
Saberíetz ahíger autes senténcies o frases anecdotiques sus es pòbles deth país? Les demoram!
Hònt: Conselh de Normalisacion Lingüistica dera Val d'Aran, ARREPERVÈRIS. Pagès Editors, Lhèida: 1992.


text:
Sant Dièir
Sant Dièir [2](oficialament en francés Saint-Dier-d'Auvergne) z-es 'na comuna occitana dau departament dau Puèi Domat e la region de la region d'Auvèrnhe Ròse Aups.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Site de la préfecture du Puy-de-Dôme, consulté le 4 août 2009
- ↑ Revista Parlem n°88 pagina 4
- ↑ Site de la préfecture du Puy-de-Dôme, consulté le 4 août 2009


text:
Letra
La letra es l'un dels signes grafics formant un alfabet e servissent a transcriure una lenga.
L'origina d'aquel mot eretat del latin (littera) es inconeguda. Le d'signale Benlèu una possibla provenença del grèc (lenga) o un manlèu etrusc[1]
Lo mot simple, unitat portadora de significacion d'una lenga donada, es un assemblatge d'una o mai letras, eventualament completadas par de signes diacritics (accents, cedilha, punts, croquets, tilda, rond al cap, etc.). Las letras d'un mot son juxtapausadas d'un biais convencional: en occitan, son linhadas orizontalament e escritas d'esquèrra cap a drecha.
La grafia d'una meteissa letra pòt variar :
- per un coble de letras donat, sovent un doblament de la meteissa letra: en alemand, lo caractèr ß remplaça lo coble ss ;
- en foncion de sa plaça dins lo mot; per exemple :
- la letra grèga σ s'escriu ς a la fin d'un mot (es una varianta contextuala) ;
- utilizacion de la majuscula per l'iniciala de qualques mots.
Istòria[modificar | modificar la font]
L'escritura existís dempuèi prèp de 5000 ans. Lo primièr vertadièr alfabet apareguèt en 1400 ab. C. e l'alfabet latin al sègle III amb sas 19 letras, davancièr de l'alfabet europèu.
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ (fr)Ernout e Meillet, Dictionnaire étymologique de la langue latine


text:
Sus Vielha e Mijaran
INFORMACION
Eth parçan dera Val d’Aran ei plaçat en Pirenèu centrau e a era particularitat d’èster ua val de vessant atlantica. Eth sòn arriu principau ei eth Garona, que se daurís pas pes tèrres d’Aquitània entà desaiguar en Bordèu (França).
Era val a ua extension de 620Km2. e eth 30% deth sòn terrador ei per dessús des 2000 m. de nautada. Limite ath nòrd damb França (Arièja), ath sud damb era Alta Ribagorça e Aragon, e ar èst damb eth Pallars Sobirà, e ar oèst, de nau, damb Aragon (Benasc) e França (Nauta Garona).
Es montanhes dera val formen ua barrèra naturau condicionant era sua climatologia e isolament, d’aquiu, era inexisténcia, durant sègles, de vies faciles entà Catalonha e Aragon. Açò explique qu’aguest terrador sigue fòrça vinculat, de forma naturau, seguint eth cors der arriu, a tèrres gascones e age ua lengua e cultura occitana e que, per tot açò, presente clares diferéncies damb d’autes vals catalanes, tant en aspècte fisic com en uman.
- Altitud: 992 msnm
- Superficie: 211,41 km²
- Población: 5.636 hab. (2010)
- 26,66 hab./km²
ISTÒRIA
Pera sua situacion e comunicacions naturaus, era Val d’Aran ei un terrador de caracteristiques gascones, damb un poblament miei celta miei basc, com a demostrat era sua toponímia e es trobalhes arqueologiques hètes ena val e en sòn entorn.
Entà trapar referéncies istoriques dera Val, auem de remontar-mos ath sègle III, quan Polibi, istoriador roman, da referéncies d’ua tribu pirenenca nomentada "Arenosis". En an 76 abantes de J.C., eth gran Pompeyo annexione entà Roma era Nauta Val deth Garona damb caplòc en St. Bertran de Comenges.
Durant eth sègle X era Val pertanhec ath Comtat de Comenges enquia arribar en an 1175 quan Alfons II d’Aragon assegure era proteccion o annexion dera Val d’Aran damb eth tractat d’Emparança. En an 1192 i a referéncies deth bastiment der espitau de Vielha entà dar arrecèrs as viatgèrs.
Damb era arribada de Jaume I eth Conquistador se produsic ua fòrta influéncia dera corona d’Aragon ena Val e assegure as aranesi proteccion e dret reau damb eth tractat de Corbeil (1258) damb era monarquia francesa, autanplan eth rei Jaume arribe a passar quauqui dies ena Val (1265) durant es quaus concedís as aranesi eth privilègi de liure trànsit. Comencen es invasions; er an 1283 es tropes franceses conquisten era Val enquiar an 1312; dempús d’ua longa pugna diplomatica es produsís un referendum istoric popular entara istòria dera Val d’Aran: es aranesi, per plan majoria, desiren era sua reincorporacion ara corona d’Aragon. En agraïment, eth rei Jaume II damb data 26-9-1313, les concedís eth privilègi dera "QUERIMÒNIA", carta jurídica fondamentau tara vida aranesa durant 500 ans.
Arribam en reiaume de Felip V que non includís era Val en Decrèt de Naua Planta peth quau se suprimissen toti es furs catalans (1716) e autanplan dispense ara Val der us deth Papèr Sagerat. Part dera invasion napoleonica se produsic peth pòrt de Vielha (1810) e Napoleon incorpòre era Val laguens deth Departament francés dera "Haute Garonne" e ei retornat ara corona espanhòla durant eth reiaume en França de Loís XVIII (1815).
Era construccion deth tunèl de Vielha, d’excepcionau envergadura en aquera epòca, forme part, sense cap dubte, dera istòria dera Val, territòri que durant longui periòdes iuernaus demoraue incomunicat dera rèsta d’Espanha. En an 1832 enginhèrs francesi projècten eth prumèr tunèl que non siguec inaugurat enquiar an 1948 recebent era circulacion normau er an 1965 e actuaument en procès de modernizacion.
Ena actualitat, damb era autonomia de Catalonha, era Generalitat tornèc es privilègis e furs artenhudi pes aranesi. Atau, damb era eleccion d’un sindic, representant dera Val en parlament catalan e era oficializacion dera lengua aranesa, se mèrque de forma ben clara era significacion dera importància dera Val d’Aran.
CLIMA
Era originalitat deth clima dera Val d’Aran ei essenciaument determinada per dus factors: era latitud e eth relèu. Eth clima aranés ei de tipe atlantic, per hèt qu’era val recep de plen es vents provinents der Ocean Atlantic.
En generau, era climatologia dera val ei mès umida e heireda. Eth hèt qu’es precipitacions siguen mès abondoses e qu’en iuèrn era quantitat de nhèu sigue mès grana e de mès optima qualitat, pes baishes temperatures que s’acostumen a registrar, en tot qu’en estiu se pòt gaudir d’ua natura fresca e exuberanta.


text:
Non, Silvan Chabaud, dins aqueu recuelh de poèmas jòga pas leis Ulisse.e mai evoque quauquei sites maritims coma Seta, sòrta d’illa entre Miegterrana e l’estanh de Tau qu’illumina lo far dau Mont Sant Clar o, au sud de Corsega, lo remirable grop d’illòts dei Monges, semenats a l’auba de la creacion per quauqua divinitat marina.
D’efèct, aqueleis illas infinidas son de pantais que se perdon dins l’immensitat d’un univèrs minerau onte l’òme cèrca de lònga d’improbableis amiras.
Es una savanta mescladissa d’immobilitat e d’immortalitat e pasmens una mutacion permanenta de l’univers onte siam bensai l’ultim grun d’arena en riba d’una plaja imaginària, que lo poèma « Coralh » ne’n seriá la perfècta illustracion : « Passi e repassi la sabla / entre mei dets./ Sus ma pèu / pauc a cha pauc resquilhan / peiretas, codolets, gravetas e cauquilhas/ es a dire / montanhas, còlas, combas, bauç e planuras / esbrigats / descompausats en milierats de milierats de gruns. Una farina de monde. E, a l’azard de la ressaca, / la mar destria lei causas / laissa aparéisser / una branca de coralh: / letra roja / d’un alfabet ensebelit / ai nuechs miegterranas. »
Pasmens la musica totjorn somelha dins lo còr dau creator dau « Mauresca Fraca Dub » que nos lo ramenta dins « Escrach » : « La man sus lo vinil /tornar metre la man / sus la paraula registrada / davant / darrier / Mix-Mix up ! / Amb una musica / inventar una autra musica, / amb un lengatge / inventar un autre lengatge. Refusar lo confòrt de l’immobilitat. »
L’autor, dins un de sei darriers poèmas nos dona una clau sus çò qu’es « Nòstra vida » : « Passam nòstra vida / a assajar de la viure / e perdèm nòstre temps / a nos perdre / dins lo temps / sensa saupre / que nòstre còrs camina solet / au ritme deis estelams. Un jorn, / bensai deman, / aquest estrangier / que navega au dintre / nos donarà la man / e coma leis aubres anirem dins lo cèu dau terrum / cavar ambé nòstrei rasigas somiairas / lo mistèri tan bèu / de l’univèrs. »
L’autor, tot de lòng de son libre, nos mena, a l’azard de seis escorregudas e dei paisatges evocats tant coma dins son pantais e dins la musica dei mots, dins un monde au còp ben reau e pasmens imaginari onte l’òme es totjorn en bosca de sa plaça e de son destin.
Mièlhs qu’un recuelh de poèmas, un viatge intemporau dins un univèrs que rèsta a inventar ! Silvan Chabaud, Leis Illas infinidas (poèmas revirats en francés per l’autor) (2012 Jorn )


text:
En calant de Vilafranca (En bassant de Vilafranca)
Quand esculté aquesta cânçon per muei dele grup Lou Dalfin (fuort bona version soncas), le prim que'm jetó d'aige fo ela musica cêula que compeça, me sonó (e me sona) mult á musica catalana que tantas vegadas heo escultada n'un programa c'avié á TV3 que's clamava Tarasca, et era dál musica popular e le folklor catalán, tojorn finiva'l programa en tragent una uo plur coblas (orquestra típica que consueta interpretar çardanas), aquestas tojorn compeçan cêuna flauta e una huosta de tamborín que duj sujescut al braç eleisca persona que tange ela flauta, cum dic aquesta cânçon me sona á catalán, me seo posat á esquisar e sembla eser qu'est una cânçon típica de Niça, pró en cerquint-la per youtube seo trovada una version (que díç eser l'original) et en visionant le vídei m'heo trovada cêu aquesta omágen:
Semblan cataláns nu?, c'opináts? est ansí le trai típic niçart?, nu será que per esquelhas terras aután laiscaron ela sue faulha ols almugávars cataláns?, n'equaqui cas, ols camíns de Catalunha e l'Occitania est ben saput que son andit dál man durant long de temp. Vos laisco ela lítera dál cânçon:
"CALANT DE VILAFRANCA"
Calant de Vilafranca sota d'un carobier Faíian la contradança emb un sergent forrier Repic Tra la la, tra la la Li gandaulas que si maridan tra la la, tra la la li gandaulas son maridats Vai que l'amor ti passerà fai la vireta, fai la vireta Vai que l'amor ti passerà fai la vireta, fai-la virar S'es maridat un rango emb una sensa dents Sa maire n'es contenta son paire n'en saup ren Repic La filha n'es promessa, li van donar l'anèu N'a plus de contentessa que fins a Sant Miqueu Repic Et evác laisco'l vídei cêula version de Lou Dalfin.
E aquesta est ela versión original (second ven ansí á youtube)


text:
Sul tren "lo canari" que circula dins los pirenèus catalans, un article de la revista del conselh regionala d'Occitània del mes de novembre de 2016.
Un "canari" centenari
Desempuèi mai de cent ans, lo tren jaune desservís los planastèls nauts catalans e fa partida del païsatge. La Region investís per sa reabilitacion.
Es unic, pòrta la colors catalanas, se passeja sus 63 km e poja 1166 m amb una declivitat recòrd. La linha foguèt lançada en 1903 per desenclavar los vilatges de montanha.
En 1927 Vilafranca de Conflent e La Tor de Queròl son religats. S’esperlonga desenant pel TER mai classic fins a Perpinhan e pel transpirenean Tolosa-Barcelona.
Tot l’an, lo canari - es son escais - desservís 22 garas. Nos fa l’oferta d’una vista fabulosa, amb dos sites classats al patrimòni mondial de l’Unesco, e passa per Font-Romeu, l’una de las estacions d’espòrts d’ivèrn las mai importantas dels Pirenèus. Sa construccion foguèt una epopèa, amb l’edificacion de 650 obratges d’art coma lo pont Giscard, quilhat a 80 m sus un precipici.
Petite Histoire de l’Occitanie de Jean Sagnes. Libre en francés.
L'autor istorian de formacion, autor de nombroses obratges sus l'istòria
del Lengadòc e del Rosselhon presenta aquí una sintèsi sus l'istòria d'Occitània.
Jean Sagne rapela primièr lo sens del mot Occitània : l’ensemble de las regions qu’an per
lenga originala una lenga derivada del latin, la lenga d'òc o occitan. Precisa qu'aquel
grand ensemble geografic deu pas èsser confondut amb la region administrativa
recentament creada e nommada Région Occitanie que recampa pas que 13 departaments.
Lo libre de Miquèu Arnaud, Quora la matèria...,
que sortiguèt en 2017 es una ficcion : descabestrada,
leugièra.
L'autor s'amusa aquí de tot e amusa. Fantasma sus l'occitanisme de deman,
per melhor se trufar de lo de uèi, fantasma sus Euròpa, sus las organizacions
politica de venir, sus las tecnologias futuras (e las siá visions aquí son un
pauc ninòias, lo libre pòt pas èsser calificat de roman d'anticipacion).
En 2013 sul site de l'IEO d'Avairon, Ivon Puech se remembrava de Cantalausa, un
dels actors màger de l'occitanisme roergat.
Tornam editar çai jos lo sieu tèxt que nos esclaira sus l'òme que èra
Cantalausa, sus son rapòrt a la lenga occitana e sul trabalh que faguèt per
la far viure :
Dins los Actes del collòqui de l'AIEO de 2014 Xavi Ferré, professor de las
escòlas Calandreta presenta un article titolat : Elements d'analisi dels ligams
entre la lenga e la cultura dins una classa cooperativa Calandreta. Tornam
aquí publicar la siá conclusion (pagina 416 dels actes del collòqui) ont nos rapèla
çò qu'es al còr d'aquelas escòlas e que ne fa l'unicitat e la valor.
La cultura occitana, coma tota autra d'alhors, es tot çò que nos amassa a l'entorn de
valors comunas, dins las qualas nos reconeissèm, almens en partida, coma subjèctes.
Remembri que, en parlant dels òmes e femnas-pèira, Pierre Soulages escriguèt
endacòm (Soulages 2002) que la vida d'una òbra es facha per los que la veson. Per
quales seriá facha la vida d'una cultura ?
Lo dimars 6 de febrièr de 2018 la societat SpaceX capitèt de mandar dins
l'espaci la primièra fusada Falcon Heavy dempuèi son spacepòrt de Cap Canaveral
en Florida.
Carga utila : lo cabriolet roge cerièisa d'Elon Musk,
fondator de la societat. Direccion : Mars o la cencha d'asteroïdas
del sistèma solar.
Aquela fusada es la mai poderosa mandada en orbit dempuèi las miticas Saturn
del programa american Apollo e l'Energia russa.
Foguèt a la davalada de 2016 que lo programa ERASMUS + « l'Educacion
al Desvolopament Durable dins nòstras lengas » debutèt a l’iniciativa de las conselhièras
pedagogicas d’occitan de l’Acadèmia de Montpelhièr.
Pilotat pel Centre interregional de desvolopament de l’occitan (CIRDÒC),
lo projècte reünís 7 partenaris a travèrs 4 regions europèas (Occitània, Val d’Aran,
Val d’Aosta e Piemont) dins las qualas 6 lengas son parladas :
l’occitan, lo francoprovençal, lo catalan, lo francés, l’espanhòl e l’italian.
Lo conselh general del departament d'Aude comunica :
Lo Departament d'Aude vous balha rendètz-vos per una sesilha d'escambis,
de discutidas e d'emergéncia collectiva lo dissabte 14 d'abril de 2018, de 9h a 14 h
a l'Ostal del Departament, sala Gaston-Deferre, a Carcassona.
L'occitan, aquò's una lenga, unes parlaires, una cultura, femnas e òmes…
L'occitan, es nosaus amassa !
Un manifèst collectiu en sosten a Mireia Boya es estat
publicat en febrièr de 2018. Lo tornam publicar çai jos.
De notar qu'après son entrevista per lo jutge lo 14 de febrièr,
las autoritats l'an daissada en libertat. Lo manifèst :
La deputada aranesa al Parlament de Catalonha, Mireia Boya,
serà menada davant la justícia espanhòla per “rebellion” pr’amor de
sa participacion politica al referendum que se tenguèt lo 1ièr d’octòbre passat.


text:
Jòcs Olimpics d'ivèrn de 1960
Los Jòcs Olimpics d'ivèrn de 1960 (Jòcs de la 10ena Olimpiada) se debanèron a Squaw Valley Estats Units ( 18 - 28 de febrièr de 1960 ).
Somari
- 1 Genèsi
- 2 Delegacions
- 3 Debanar
- 4 Espets e endevenenças
- 5 Programa
- 6 Medalhièr general
- 7 Bibliografia
- 8 Vejatz tanben
- 9 Ligams extèrnes
- 10 Ligams videografics
- 11 Nòtas & referéncias
Genèsi[modificar | modificar la font]
Delegacions[modificar | modificar la font]
665 atlètas de 30 païses prenguèron part a aicestes segonds jòcs d'ivèrn nòrdamericans.
Debanar[modificar | modificar la font]
Espets e endevenenças[modificar | modificar la font]
Programa[modificar | modificar la font]
Espòrts e espròvas[modificar | modificar la font]
Biatlon[modificar | modificar la font]
Bobsleigh[modificar | modificar la font]
Esqui alpenc[modificar | modificar la font]
Esqui nordic ( Combinat nordic / Esqui de fons / Saut amb esquis )[modificar | modificar la font]
Oquei gèl[modificar | modificar la font]
Patinatge artistic[modificar | modificar la font]
Patinatge de velocitat[modificar | modificar la font]
Medalhièr general[modificar | modificar la font]
Bibliografia[modificar | modificar la font]
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Ligams videografics[modificar | modificar la font]
-
- sus YouTube... mai de 108 documents subre Squaw Valley 1960 en picar coma clau Winter Olympic Games 1960
Nòtas & referéncias[modificar | modificar la font]


text:
ACTUALITAT
Eth restaurant "Eth Bistro" elabòre un menú exclusiu hèt damb caviar aranés
Eth menú ei un conjunt de 7 plats qu'incorpòre caviar e qu'a un prètz de 155€
Eth Caviar comence a èster reconeishut coma un producte gastronomic de luxe ena Val d’Aran e que compde damb un sector cada viatge mès important de toristes en país. Enguan, en tot commemorar eth 15au aniversari dera enterpresa Caviar Nacarii, eth restaurant Eth Bistro de Vielha, dera man deth sòn chef Albert Jubany, a elaborat un selecte menú de 7 plats a on eth protagoniste principau ei eth Caviar.
Ei eth prumèr menú en tota Espanha que s’elabòre ath 100% damb era preséncia deth caviar. Aguest menú ei avalorat en 155 èuros e se pòt consumir pendent tota era sason d’iuèrn ena Val d’Aran. Totun, era intencion ei qu’aguest menu se pogue arribar a mantier ath long des pròplèus ans, tot e que poderie patir bèth cambi ena sua elaboracion.
Eth menú ven a recuélher era grana qualitat deth caviar elaborat en Les per Caviar Nacarii, e que destaque per èster totauments fresc. Eth Bistro e tot just un parelh d’ans qu’ei en foncionament e ja s’a guanhat un lòc clau ena restauracion dera Val d’Aran, a on ara, ath delà, ei un referent gràcies ath menu exclusiu elaborat a base deth caviar locau.


text:
Lo plaser de perpensar e d'escríver en lenga gascona. Aquiu qu'avetz lo men caièr aubrit.
dijous, 27 de setembre de 2007
Visca Aragon! Visca Òsca!
Los Pirenèus que son la colomna vertebrau deu País Gran deu men còr, que va de la Mar Grana dinc a la Mar Latina. Alavetz, no'm demandetz pas de causir enter nòrd e sud! Seré com me demandar si m'agradaré l'idèa de vàder emiplegic.
(Ah! totun, si me demandatz ço qui pensi de las "corridas", e quitament si m'ac demandatz pas, que n'acabarèi pas jamés d'ac tornar cridar dinc a que sian proïbidas PERTOT e pas sonque en los país occitanocatalans: VERGONHA! VERGONHA! VERGONHA! STOP! STOP! STOP! INTERDICCION TOTAU ! ¡BASTA YA! )
Que tanqui la parentési tà tornar a Aragon. Lo lingüista Gerhard Rohlf que soslinhè similaritats toponimicas qui uneishen l'Aragon pirenenc dab Aquitània. S'interessè aus noms de lòcs qui s'acaban per òs-òsse. Aquestes noms son hèra frequents per tots los país gascons mès no's tròban pas a la resta deus país occitans. Lo prumèr element qui compausa aqueth tipe de nom qu'ei probablament derivat d'un nom de persona. La lista que i compren, per exemple, Andernòs, Angòs, Auròs, Argelòs, Arròs, Baliròs, Baulòs, Bernòs, Billòs, Binòs, Biscarosse, Carcòs, Garròs, Urdòs, Viròs eca, eca. Que n'i mancan ua pièla, non pòdi pas hicà'us tots. De manièra interessanta, que'us tornam trobar en Navarra e Haut-Aragon, la finau -òs i estant -ués au sud deus Pirenèus. E lo Gerhard que'ns cita: Aragüès, Arascués, Arbués, Bagüés, Barbués, Bernués, Binués, Chisaüés, Escabués, Gallués, Garrués, Gordués, Larués, Nardués, Sagüés, Sigüés, Undués, Urdués, Virués. Los antroponimes qu'èran los medishs au sud com au nòrd: Angòs : Angüés; Bernòs : Bernués, Binòs: Binués, Biscarosse : Biscarrués, Garròs: Garrués, Urdòs : Urdués, Viròs : Virués eca. Aqueth sufixe aquitan - òs a suberviscut tanben en la toponomia basca devath la fòrma -oz o -otze. Se sap que l'aquitan ei la lenga d'on provien lo basco. E que lo gascon com l'aragonés son idiomas romanç parlats per descendants de monde qui parlavan basco. Doncs Aragonés e Gascons que partatjam ua origina comuna! Ara, la jota de l'olivèra. D'acòrd, n'ei pas enqüera lo moment tà la cuelhuda de las olivas, mès aquò rai!...Ua bona jota, aquò que'm botarà d'umor excellenta tà la resta deu dia. Donc, endavant, gojatas e gojats ! Visca Aragon ! Visca Òsca :) !
5 comentaris:
- Fiondil ha dit...
-
Pues claro que la terminación -òs es común a la Gascuña, Alto Aragón y País Vasco, siendo éstos todos vascon-aquitanos.
Es absurdo que los gascones llamen hermanos al resto de occitanos simplemente por hablar un romance emparentado. Es como si un anglófono amerindio dijera que sus hermanos son los ingleses, o lo mismo para el caso de los amerindios hispanófonos (como Evo Morales), con respecto a los españoles, y esto sin tener en cuenta que la distinción gramatical del gascón con respecto a las otras lenguas de oc es mucho mayor que la de el dialecto inglés americano que pudiera hablar el nativo americano o el español latinoamericano del indio aymara.
- 27 de setembre de 2007 a les 9:55
- Joan Peiroton ha dit...
-
Bon, tot depen. En gascon, qu'avem plen de dialectes e los limits dab lo lengadocian non son pas tant clars, l'ibridisacion èi totau enter lengadocian e gascon (e enter lengadocian e catalan tanben). Tà díse-ac autament, i a daubuns parlars que sabem pas si cau classificà'us com lengadocians o gascons, e d'autes com catalans o lengadocians. Los lingüistas son pas tots d'acòrd! Qu'ei ua rason que'm hè díser que lo catalan b'ei tan occitan com lo gascon.
- 27 de setembre de 2007 a les 21:26
- Joan Peiroton ha dit...
-
Fiondil, que's m'ac avèvi oblidat de mentàver: Antoni Badia e Margarit expliquè dens son assag "la formació de la llengua catalana" que la causa principau de la division deu catalan en dus blocs dialectaus principaus (occ./or.) èra lo substrat basco o bascoid deu catalan occidentau.
- 28 de setembre de 2007 a les 6:13
- Mika ha dit...
-
Ye un tema muito intresán o d'as relazions entre o gascón y l'aragonés, y contra más gascón (oczitán) leigo, más zereñas me parixen as semellanzas entre as dos luengas.
Estaría poliu que aprendieses aragonés -encara que puestar que ya'n charres cualcosa-. Dende que escubrié o tuyo blog y o mundo de l'oczitán, un d'os míos más grans deseyos ye estudiar ista antiga y marabiellosa luenga romanze, prima chermana d'a mía.
¡Entalto os Pirinés! Toz semos chirmans per els.
- 29 de setembre de 2007 a les 0:13
- Joan Peiroton ha dit...
-
Adiu Mika! Aprender aragonés estaría muito poliu, claro ! En tot cas, pòdi lege't sense cap dificultat. Lo cocut a trobat un nid aquí! Benviengut! e mercés de m'aver hèit descobrir lo ton blog, lo seguirèi d'ara endavant!
- 29 de setembre de 2007 a les 7:19


text:
La Garda (Corresa)
La Garda (Lagarde-Enval oficialament en francés) es una comuna lemosina situada dins lo departament de Corresa e la region de Lemosin.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Toponimia[modificar | modificar la font]
Lo nom de La Garda ven d'un vèrbe germanic wardon que donèt lo mot germanic wart, latinizat en warda o wardia, « garda », puei « gacha », puei « tor de garda », puei « fortalesa en general » [1],[2].
Istòria[modificar | modificar la font]
Administracion[modificar | modificar la font]
- Abans la refòrma cantonala de 2014, aplicada en 2015, La Garda èra dau canton de Tula-champestre-sud; dempuei 2015, es dau canton de Senta Fortunada.
Demografia[modificar | modificar la font]
- 2012 : 784; 2013 : 797 (37 ab/km²)
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Albert Dauzat, Charles Rostaing, Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France, Librairie Guénégaud, reedicion 1984
- ↑ Bénédicte Boyrie-Fénié, Jean-Jacques Fénié, Toponymie des Pays Occitans, edicions Sud-Ouest, 2007


text:
02/12/2013
La frucha per Felip Frens
Quand Dieu veguèt çò que los òmes avián fach de la Tèrra, telephonèt al Lucifèr per li dire que podià i establir son quartièr general e ne far çò que voliá. N’aviá son confle.
« Grand mercés, Sénher » diguèt lo Diable que fasiá bel temps que la covesejava per i mandar sa darrièra femna, la que quitava pas de l’embrenar amb aquela istòria anciana, la de la poma e del Paradís Perdut.
La luciferòta, plan contenta de quitar l’infern galactic ont fa talament cremant que te cal passejar de contunh tota nuda, somiava sonque de poder se vestir coma una tòp-modèla.
Davalèt un jorn de sa nau espaciala en plen mitan de la plaça bèla cap al bastiment del Governador Terrenal ont se teniá l’amassada generala dels mèstres de la planeta blauda.
Sabètz qu’es mai facil de resistir a Lucifèr que a una diablessa subretot s’es pas encara vestida.
Dins la sala del Conselh Mondial per davant tota l’Econocratia amolonada, la banuda fasiá bolegar sa coa d’aicí enlai de tal biais que enfachinèt son monde lèu fach e prenguèt lo poder sens que degun se’n mainèsse pas. Decidiguèt que d’ara enlà la frucha remplaçariá l’argent que sa recèrca desbridada aviá gaireben destrucha la tèrra.
Li prenguèt mai d’un mièg milenari a la tèrra per se cretar mas ara s’èra coverta de plantadas d’arbres fruchièrs e la biodinamica s’ensenhava a l’universitat.
E puèi, quant comptan cinq sègles dins la vida d’una banuda immortala ?
Per se vestir coma cal, se causiguèt un sartre plan celèbre que li cosiá una rauba novèla cada setmana e li teniá caud al lièch.
Dieu e lo quite Lucifèr n’èran plan contents.
Lo primièr per çò que d’una diablessa podiá venir lo ben, l’autre per çò que la femna l’embestiá pas pus e que, en mai d’aquò, li mandava cada annada un cargament de pomas se per cas l’enveja li preniá de se desguisar coma una sèrp.
Felip Frens
Les commentaires sont fermés.


text:
Ròms
Los Ròms o Romanís, segon lo lor endonim, tanben designats peus exonims de Gitanos, Boemians, Boèmis, Tzingarins o Singaros (var. Síngaros), que son un pòble indoarian e originari d'Índia, esparpalhat dens hèra país, dab tradicions de vida quora nomadas, quora sedentàrias. La lor lenga qu'ei lo ròm (o romaní, gitano, boemian, boèmi, tzingarin, singaro).
Que's cred que quitèn l'Índia a l'Edat Mejana après l'invasion e la repression musulmana.
Que son portadors d'ua cultura universaument famosa mei que mei per las soas musicas ricas deus percors geografics d'aqueth pòble e de la soa coexisténcia desempuish l'Etat Mejana dab mantuns autes pòbles.
Au cors de la los coexisténcias los Ròm qu'enriquín divèrsas culturas autoctònas au punt d'estar pregondament associats dab lo folclòre idealizat peu romantisme de las loas navèras regions (aquò qu'ei, per exemple, lo cas dab lo flamenco e dab las danças sevilhanas en Andalosia e dab la musica d'Euròpa Orientau, çò qui való aus Ròms lo nom de Boèmis - de Boèmia - ). En Occitània que contribuín de segur tanben a enriquir la cultura e mei que mei la musica (com los Manoish de Bearn e las comunautats gitanas de las regions pròchas d'Espanha e de Catalonha) e Lei Santas e Provença son un lòc màger de romiatge deus Ròms.
Com per d'autes grops exogènes, que hon sovent mespresats e l'objècte de mes.hidança qui anèn dinc a acusacions de panatòri, expulsions e exterminacion massiva dehens l'encastre deu genocidi (aperat Porajmos dens l'istòria ròm) dens los camps de concentracion nazis perpetrat per Alemanha e los sons partisans d'extrèma dreta dens los país ocupats durant la Segonda Guèrra Mondiau.
A despart d'Euròpa e de l'Asia occidentau, los Ròms qu'emigrèn tanben de cap a l'America (Estats Units d'America, Brasil e Argentina mei que mei).
Personalitats ròms[modificar | modificar la font]
Musicians[modificar | modificar la font]
Ligam intèrne[modificar | modificar la font]
- Lăutari : musicians tradicionaus ròms de Romania.
- Flamenco
- Lei Santas
- Porajmos


text:
Lo problèma de l'emplec de l'argent public es grandament pausat per l'UMP-NC, mas pas ont zo cal pausar ? Sèm segur que l'armada francesa actuala es una necessitat ? Sèm segur que crompar un rafale dona emplec, a minjar als caumaires actuals, o mai que donar d'emplecs pel reclassament de las descas e per fabricar enèrgia alternativa netas ?
Lo taus d'imposicion en fRANÇA es elevat ( le petit pucet est listé ! comme un grand …), mas lo problèma es pas aiçò ; lo problèma es l'emplec de l'argent public per causas sense interès plurinacional-nacional, de l'Estat francés e del poder ciutadan actual. Es que sèm pron plan representats per cambiar tot aiçò ? La question se pausa.
Sèm segur que los deputats son al nivèl per verificar las facturas de l’armadas de professionals qu’avèm uèi ?
3,6 % de la moneda publica per un armada francesa : es al mens 1 % que se podriá estauviar, sabi pas quantes miliards aquò pausariá per la reparticion e l’egalitat, mas soi segur qu’aiçò agradariá al sistèma per zo melhorar en temps de crisi.
Vist lo percentatge e la quantitat de populacion que sèm en fRANÇA, i a un problèma d’eficacetat de l’argent public dedins l’armada francesa, tanben.
-°-
Maurici Andrieu èra estat lo productor del programa Viure Al País de France Télévision a Tolosa-La-Cepièra, pendent mai de vint annadas. Èra comediant de la Comèdia Tolzana, creador de l’associacion d’animacion teatrala.
France 3 prepausa un comunicat cortet e sul site Internet.
complement de comunicat : La ceremònia se debanarà lo divendres 18 de novembre de matin a 10h, a la glèisa de l'Imaculada Concepcion del Faubourg Bonafe (a Tolosa).
L'enterrament a Brandonet (prèp de Vilafranca de Roèrgue, Avairon), lo divendres de tantòst, a 15h30.


text:
1111
Aquesta pagina concernís l'an 1111 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Expedicion dau rèi còntra la region de Puiset qu'èra quasi independenta dempuei sa victòria còntra lei tropas de Felip Ièr en 1079. Uc III de Puiset deguèt capitular e foguèt capturat.
Euròpa[modificar | modificar la font]
Asia[modificar | modificar la font]
Principat d'Antioquiá[modificar | modificar la font]
Mòrt de Boemond de Tarent lo 26 de març. Boemond II d'Antioquiá i succediguèt sota la regéncia de Tancred de Galilèa. Lo regent aprofichèt la mòrt de Boemond de Tarent per denonciar lo tractat de Deabolis e refusar la senhoriá bizantina sus lo principat. Puei, participèt ambé leis autrei Crosats a la defensa victoriosa deis estats latins còntra l'ofensiva generala organizada per lei Seldjokids que foguèt blocada a Shaizar.
Reiaume de Jerusalèm[modificar | modificar la font]
Participacion a la defensa comuna deis estats crosats còntra l'ofensiva generala organizada per lei Seldjokids que foguèt blocada a Shaizar.
Comtat de Trípol[modificar | modificar la font]
Participacion a la defensa comuna deis estats crosats còntra l'ofensiva generala organizada per lei Seldjokids que foguèt blocada a Shaizar.


text:
Fotograma
Un fotograma es un imatge fotografica obtenguda sens utilizar d'aparelh fotografic, plaçant d'objèctes sus una superfícia fotosensibla (papiėr foto o filme fotografic) e ne l'expausant enseguida dirèctament a la lutz.
Al cinèma, lo fotograma es l'unitat mai pichona de presa de vista, una de las fotos elementárias qu'un filme es constituit a comptar de 24 imatges par segonda (a velicitat normala del fimatge).
Somari
Istòria e principi[modificar | modificar la font]
Las primièras fotografias foguèron sovent de fotogramas. William Henry Fox Talbot ne realizèt fòrça plaçant de fuèlhas e d'bjèces dirèctament sus una fuèlha de papièr foto e las expausant a la lutz exteriora.
Diferentas denominacions[modificar | modificar la font]
- Dessenhs fotogenics - nom creat par William Henry Fox Talbot per descriure sas primièras fotografias.
- Schadografia - per parlar dels fotogramas de Christian Schad.
- Rayograma, Rayografe e Rayografia - per parlar dels fotogramas de Man Ray.
- Solarfix - per parlar dels fotogramas de Théodore Brauner.
- Argentipe - per parlar dels fotogramas de Jean-Marie Fadier.
- Fotograma Numeric -per parlar dels fotogrammas de Rodolphe Bessey.
Exemples[modificar | modificar la font]
-
-
-
Un cianotipe d'Anna Atkins, fotograma realizat amb rams de Festuca en 1854
-
Photografes avent realizat lo fotograma[modificar | modificar la font]
Annèxes[modificar | modificar la font]
Bibliografia[modificar | modificar la font]
- (de)Floris Neusüss : Das Fotogramm in der Kunst des 20. Jahrhunderts, Cologne, 1990
- (fr)Photo Poche 74 : Photogramme
Ligams exteènes[modificar | modificar la font]
- (en) Photograms.org - Site consacrat al fotograma
- (en) Ensag sus l'istòria del fotograma - Les Rudnick
- (en) Making Photograms
- (en) 12 Rayogramas de Man Ray
- (fr) Argentipes de Jean-Marie Fadier
- (fr) 71 Photogramas de Laszlo Moholy-Nagy
- (pl) Schadografias - Christian Schad


text:
409
Cronologia mensuala:
Gen - Feb - Mar - Abr - Mai - Junh
Julh - Ago - Set - Oct - Nov - Dec
Cronologias tematicas:
Literatura - Musica - Sciéncia - Espòrt
Aquesta pagina concernís l'an 409 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Vandals[modificar | modificar la font]
Après sei succès de 406-407, lei Vandals e seis aliats alans passèron lei Pirenèus dins lo corrent de l'autona per s'installar dins la Peninsula Iberica. Lo clan hasding s'installèt en Galícia (ambé lei Sueves) e lo clan silling en Betica (→ 418).


text:
896
Cronologia mensuala:
Gen - Feb - Mar - Abr - Mai - Junh
Julh - Ago - Set - Oct - Nov - Dec
Cronologias tematicas:
Literatura - Musica - Sciéncia - Espòrt
Aquesta pagina concernís l'an 896 del calendièr gregorian.
Somari
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Empèri Bizantin[modificar | modificar la font]
Gràcias a la formacion d'una aliança ambé lei Petchenegues qu'intrèron en guèrra còntra leis Ongrés, lei Bulgars poguèron tornarmai menaçar la frontiera bizantina. Dins lo corrent de l'estiu, doas armadas importantas s'afrontèron e lei fòrças de Simeon Ièr anientèron lei fòrças bizantinas (batalha de Bulgarophygon). Leon VI deguèt acceptar de signar una patz fòrça favorabla ai Bulgars ambé lo pagament d'un tribut anuau important. Aqueu tractat demorèt en aplicacion fins a sa mòrt e li permetèt de se concentrar sus la frontiera orientala.
Asia[modificar | modificar la font]
Califat Abbassida[modificar | modificar la font]
En Mesopotamia Auta onte lo califa Al-Mutadid menava dempuei 893 còntra lei rebèls nombrós installats dins la region, captura dau cap kharigista Harun ibn Abdallah que foguèt executat a Bagdad. Dins aquò, la dinastia locala dei Hamdanides — que son cap participèt au combat dins lo camp rebèl e son eiretier dins lo camp abbassida — capitèt de se mantenir en plaça e afirmèt pauc a pauc son poder dins lo nòrd d'Iraq e lo sud-èst d'Anatolia. De mai, Armenia e lei regions de Caucàs demorèron sota lo contraròtle d'emirs locaus de facto independents dau Califat.
Dins la region iraniana, lei Dulafides — que se situavan dins la zòna d'influéncia abbassida definida per l'acòrd de 893 ambé lei Saffaridas — foguèron desfachs mai que d'un còp per leis armadas abbassidas.


text:
‘N’istòria, entau per ne’n contar una, quitament pas un conte de Nadau :
Quatre tipes son dins un bar. Dau temps que l’un marcha far tombar l’aiga, los tres autres son apres bargassar :
– Aviá paur que mon filh sigesse ‘na raca. Eu desbutet lu trabalh per lavar de las veituras. Màs, veiquí pas que son patron trapa dau mau. Proposeten au filhòt de prener un plaçon de vendor. Eu vendet tant e tant de banholas qu’aura lu garage es per se. D’alhor, ven de balhar ‘na veitura ad un amic per son anniversari.
– A’iá paur me maitot per mon goiat, subretot qu’eu comencet de ‘massar de las fuelhas dins los jardins d’un tipe que fasiá l’agent imobilher. Màs, per mantas rasons, l’agent deguet ‘restar son trabalh e proposeten au goiasson de prener ‘na plaça, ‘quò qu’eu faguet bra’ament perquè aüei, l’agença es per se. D’alhor, ven de balhar ‘na meijon ad un amic per son anniversari.
– ‘Viá un pau paur mai m’etot per mon grand. Pensatz que a la desbuta, lavet los chiadors dins ‘na granda banca. Puei, sabe pas perque, dins la banca, li proposeten ‘na formaci’ e pitit a pitit ‘chabet regent de la banca. Talament eu es richa, balhet 1 milion ad un amic per son anniversari.
L’autre tipe s’entornet de las aisinas, los autres i disseten de que qu’erian apres parlar, es de dire de la reüssita daus eifants.
– Ò me, mon garçon es pas ‘na fierta. Fai lu cofor ; e 15 ans apres, eu es totjorn cofador. Ne’n mai d’aquò eu es gai ; e un gai que vòu pas se marridar, ‘na tapeta qu’aima res mielhs que partosar mai daus amics. Màs, dins tot aquò me fau destriar lu bon dau meschaënt ; fau far la part de las chausas : sos pitits amics per son darnier anniversari i balheten ‘na veitura, una meijon e 1 milion…
_____
La familha es l’avenir de la societat, subretot apres minjar quauquas drogas
_____
E dins ‘queu temps, las femnas de tot ‘queu monde fan beleu coma la mair Nadau :


text:
Montanha
Una montanha es una estructura topografica en relèu positiu, fasent generalament partida d'una cadena de montanhas. Lo mot pòt tanben designar un pastural en nauta altitud.
Somari
- 1 Caracteristicas e formacion
- 2 Orogenèsi
- 3 Morfologia de las montanhas
- 4 Cadenas de montanhas (non exaustiu)
- 5 Activitats tradicionalas en montanha
- 6 Espòrts de montanha
- 7 Vejatz tanben
Caracteristicas e formacion[modificar | modificar la font]
L'altitud d'una montanha es la nautor de son som a respècte del nivèl de la mar. L'importància d'una montanha se pòt tanben mesurar per la diferéncia d'altitud entre son som e las tèrras a l'entorn.
Una montanha se forma totjorn gràcias a de fòrças que modifican l'equilibri gravitari (geoïde, o camps d'egala pesantor) en desplaçant (o en ajustant) de ròcas vèrs lo naut. Lo desequilibri atal creat provòca un relèu positiu, e per compensacion isoestatica (flotason de la crosta terrèstra sul mantèl) un espessiment de la crosta (que pòt passar d'una espessor abituala de 30 km a mai de 60 km). Dos mecanismes principals permeton de retrobar un estat d'equilibri (relèu nul): l'extension (observada dins los Alps, lo Basin and Range de l'Oèst dels Estats Units, dins los Andes, al Tibet, dins la cadena erciniana…) e l'erosion. Aquestes dos mecanismes provòcan un aprimatge crostal, e provòcan generalament una diminucion del relèu (absolut e relatiu).
Orogenèsi[modificar | modificar la font]
L'orogenèsi (literalament « naissença del relèu ») pòt aver mantuna causa, mas la principala es deguda als movements tectonics. La subduccion d'una placa oceanica jos una placa oceanica o continentala forma una sèrra (la Cordilhièra dels Andes, las Montanhas Rocosas). La collision de doas placas continentalas pòt seguir e crear una cadena de collision (los Alps, Caucàs, Imalaia. La crosta terrèstra es espessida per de falhas e de plecs s'exprimisson a totas las escalas (de l'escala continentala a l'escala microscopica).
La preséncia d'una anomalia termica pòt tanben provocar la formacion d'un relèu per l'apòrt de material (volcan) e/o per la modificacion de la densitat (e doncas la flotabilitat) de la crosta o de la litosfèra (mai caud / mens dens). La crosta continentala essent pus leugièra que lo mantèl litosferic sosjacent, la mai granda partida de l'espessiment crostal es absorbida a l'interfàcia crosta/mantèl (lo Moho es mai pregond). Aqueste espessissament provòca una aumentacion del relèu, e generalament una aumentacion locala de l'erosion. L'erosion pòt tanben èsser responsabla de la creacion de relèu per responsa isoestatica. Una cadena de montanhas pòt tanben èsser creada sus una frontièra de placa transformanta (descrocanta), o extensiva (bordadura de rift; lo relèu es creat per efièch termic)
Morfologia de las montanhas[modificar | modificar la font]
La morfologia d'una cadena de montanhas depend de factors divèrses :
- la natura de las ròcas (las ròcas tendras donan de relèus mai doces que las ròcas duras) ;
- lo clima, e en particular l'intensitat, la natura e la reparticion de las precipitacions, e mai preséncia o pas de glacièr ;
- la velocitat de deformacion (movements verticals e orizontals de las ròcas).
Una cadena de montanhas activa presenta generalament de pendas importantas e de formas aceradas, alara qu'una cadena de montanhas inactiva presenta generalament de formas pus doças. Aquesta classificacion simplista es çaquelà pas mai d'actualitat.
La montanha mai nauta sus la Tèrra es lo Mont Everest dins Imalaia (8848 m al dessús del nivèl de la mar), o lo volcan Mauna Kea a Hawaii qu'emergís de 4206 m al dessús de la mar, amb sa basa a 5500 m jol nivèl de la mar (siá gaireben 10 000 m de relèu). La pus nauta en Euròpa es lo Mont Elborz dins Caucàs (lo Mont Blanc es lo som mai naut d'Euròpa Occidentala). La pus nauta montanha coneguda a l'ora d'ara dins lo Sistèma Solar es Olympus Mons sus Mart, edifici volcanic de 26 km d'altitud per un diamètre de 600 km.
Qualques montanhas celèbras: lo K2, Annapurna, Cervin, Ben Nevis, Kilimandjaro, lo Mont McKinley, lo Mont Ròse, lo Mont Whitney.
Cadenas de montanhas (non exaustiu)[modificar | modificar la font]
Sistèma Tetisian[modificar | modificar la font]
Las montanhas d'aqueste sistèma son eissidas de la tampadura de l'ocean Tètis dempuèi lo Cretacèu. Aquesta tampadura es estada provocada principalament per la collision entre las placas africana e indiana amb l'Eurasia dempuèi l'Eocèn.
Cadenas alpinas[modificar | modificar la font]
La dobertura de diferents bacins oceanics en Mediterranèa (mar Ligura, entre Corsega e Provença, Mar Tirrèna entre Corsega, Sicília, Sardenha e Itàlia, Mar d'Alboran entre Espanha e Marròc, Mar Egèa entre Grècia e Turquia etc.) complica la geologia e la reparticion geografica d'aquestas cadenas.
- Alps (França, Soïssa, Itàlia, Àustria, Liechtenstein, Alemanha, Eslovènia)
- Sierra Nevada (o Sèrra Betica, Espanha)
- Rif (Marròc)
- Naut Atlàs (Marròc)
- Mejan Atlàs (Marròc)
- Apenin (Itàlia)
- Anti-Atlàs (Marròc)
- Dinaridas (Serbia, Montenegro, Bòsnia e Ercegovina, Croàcia)
- Carpats (Eslovaquia, Ucraïna, Romania)
de las cadenas de montanhas son mantuna montanha còsta a còsta.
Cadenas dels Pirenèus[modificar | modificar la font]
Los Pirenèus son una cadena montanhosa entre la mar Mediterranèa (cap de Creus) e l'ocean Atlantic (golf de Gasconha), separant França e Espanha e englobant lo principat d'Andòrra. La principala excepcion a aquesta règla es formada per la Val d'Aran, que depend d'Espanha mas se situa sul versant nòrd del massís e l'enclava espanhòla de la vila de Llívia. En orografia, demest las anomalias, es inclusa la cabussada de Cerdanha situada sul versant sud de la cadena, mas partejada entre França e Espanha.
La cadena dels Pirenèus travèrsa sièis departaments franceses d'èst en oèst que son : los Pirenèus Orientals, Aude, Arièja, Nauta Garona, Nauts Pirenèus e Pirenèus Atlantics que fan partida de tres regions : Aquitània, Miègjorn-Pirenèus, Lengadòc-Rosselhon. Travèrsa las comunautats autonòmas espanhòlas de Catalonha, d'Aragon, de Navarra e d'Euskadi (País Basc espanhòl).
Cadenas de l'Orient Mejan[modificar | modificar la font]
Cadenas periimalaianas[modificar | modificar la font]
- Imalaia (Índia, China, Nepal, Botan)
- Qilian Shan (China)
- Tien Shan (China, Quirguizstan, Cazacstan)
- Tibet (China)
- Gòbi-Altai (Mongolia)
Sistèma de la sèrra americana[modificar | modificar la font]
La sèrra americana es eissida de la subduccion, dempuèi lo Cretacèu, de la placa pacifica jos las placas nòrd-americanas (Montanhas Rocosas, d'Alaska a Califòrnia) e sud-americana (Andes, de l'Eqüator al Sud de Chile).
Montanhas Rocosas[modificar | modificar la font]
Las Montanhas Rocosas s'espandisson de Canadà a Mexic, en passant pels Estats Units d’America.
- Wind River Range
- Coastal Mountains
- Cadena de las Cascadas
- Coast Ranges
- Front Range
- Sierra Nevada
- Sierra Madre Orientala
- Sierra Madre Occidentala
- Chugach Mountains
- Alaska Range o Massís d'Alaska
Cordilhièra dels Andes[modificar | modificar la font]
La Cordilhièra dels Andes s'espandís sus mantun país d'America del Sud : Chile, Peró, Eqüator, Argentina, Colómbia e Bolívia.
- Cordilhièra Occidentala (Colómbia, Eqüator, Bolívia, Chile)
- Cordilhièra Centrala (Colómbia)
- Cordilhièra Orientala (Colómbia)
- Cordilhièra Centrala (Bolívia)
Autres sistèmas peripacifics[modificar | modificar la font]
Sistèma ercinian[modificar | modificar la font]
Autres sistèmas[modificar | modificar la font]
Activitats tradicionalas en montanha[modificar | modificar la font]
La montanha es lo luòc de nombrosas activitats tradicionalas: l'esplecha de la fusta en bassa altitud (mens de 1500 m), l'elevatge de bovins o de caprins dins los alpatges (de 1500 m a 2500 m) d'estiu, que dona sovent luòc a la produccion de formatges, que se pòdon conservar longtemps en altitud, coma lo reblochon en Savòia.
L'esplecha minièra es tanben correnta, coma la del fèrre dins lo massís de Belledonne en Dalfinat, fins a la mitat del sègle darrièr.
Espòrts de montanha[modificar | modificar la font]
D'ivèrn[modificar | modificar la font]
- L'esquí, que siá alpin, nordic o d'escorreguda
- Lo snowboard
- L'escorreguda de raqueta
- L'alpinisme
- La cascada de glaça
- Lo parapenda
D'estiu[modificar | modificar la font]
- L'escorreguda pedèstra
- La bicicleta de montanha
- L'alpinisme
- L'escalada
- L'esquí d'estiu (sus glacièrs)
- La via ferrata
- Lo parapenda
- Lo planaire
- Lo trekking
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
- Cinèma de montanha
- Secors en montanha
- Guidas de nauta montanha
- Lista dels lacs alpins
- Tectonica de las placas


text:
Modèl:Ligam sus icòna
Aqueste modèl permet de far un iperligam amb un imatge. Aqueste iperligam remplaça lo ligam vèrs la descripcion de l’imatge.
Lo cal pas utilizar dins los articles, perque empacha los utilizaires d’accedir a la licéncia de l’imatge sens d’en primièr accedir a son còde font per conéisser son nom exacte abans de la cercar separadament. Son utilizacion es doncas reservada a las solas icònas jos licéncia e copyright Wikimedia (coma los lògos dels sites Wikimedia eles-meteisses).
- Nòta
Totas las paginas qu'utilizan aqueste modèl son seguidas dins la Categoria:Pagina amb Ligam sus imatge. Aquesta categoria se deu redusir a las paginas mai visitadas, utilizant de modèls estatics de paletas navigacion sovent utilizats, o per un ligam imatge utilizant un lògo jos licéncia e copyright Wikimedia.
- Exemple de sintaxi
{{Ligam sus icòna|imatge=Wikibooks-logo.svg|largor=50px|nautor=67px|ligam=b:Acuèlh}}
- Apercebut


text:
L’arqueologia occitana pòt èsser contenta. Se es malaisit de trobar nòvas imatges o gravaduras preïstoricas – pr’amor que la majoritat de las balmas ja son estadas estudiadas – ara arriba una suspresa de las grandas. Es estada trobada una de las gravaduras preïstoricas mai ancianas de l’umanitat. E es estada trobada en Occitània. La gravadura a mai de 38.000 annadas.
Es una pèira amb un auròc gravat – una espècia de buou escantilhada fa milièrs d’ans. Es estat trobat a l’Abric Blanchard, a la Val de la Vesera occitana. E malgrat que ja èra estat trobat en 2012 avián pas pogut determinar l’edat fins ara. La resulta de l’estudi scientific de la gravadura e la pèira es estada publicada al jornal numèric Quaternary International e lo cap de la còla d’arqueologògs qu’a realizat l’estudi es Randall White, de l’Universitat de Nòva York.
“Es una descobèrta granda pr’amor que lo gravat foguèt fach en un moment que l’òme modèrn, la nòstra espècia – çò diguèt White – èra tot just arribat a Euròpa e encara marchava vèrs lo nòrd e l’oèst del continent en tot lo colonizar”. De mai, lo gravat serà classat en l’art coma Aurinhacian – classat fins uèi lo jorn entre fa 43.000 e 33.000 annadas – .
Una representacion de la vida vidanta
La còla de recercaires a volgut soslinhar qu’aquesta gravadura aurinhaciana aufrís una autra fenèstra a la vida vidanta e la mentalitat dels òmes e femnas d’aquela epòca. Ansin, permetrà estudiar amb mai prigondor la societat ont demoravan las sieunas tòcas e cossí pensavan.
Es aital pr’amor que la gravadura de l’Abric Blanchard es plan semblant en tecnica utilizada e tematica a d’autres que son estats trobats abans a la Balma Cauvet. Es una gravadura facha en tot utilizar una tecnica que s’aviá espandit per d’autras regions. L’òme modern qu’arribava a Euròpa pendent aquela epòca pensava de forma parièra e fasiá l’art en tot utilizar las meteissas tecnicas.
“La representacion de l’animal es estada facha amb de ponchs que forman linhas e aquò s’es pas fach solament en l’Abric Blanchard, mas tanben en d’autres luòcs aurinhacians que i a al torn d’aquesta balma, en d’autras qu’èran mai luenh o encara mai en d’autres del sud d’Alemanha – çò diguèt White-.”
Pr’aquò la còla d’arqueològs e antropològs qu’an fach l’estudi confirman que l’òme modèrn – Homo sapiens sapiens – qu’arribava a Euròpa fa mai de 40.000 ans – pensava d’una meteissa manièra e aquò se pòt veire en las representacions graficas que fasiá. Totas an caracteristicas comunas en Euròpa centrala o de l’oèst. E, al costat d’aquestas, n’i a d’autras que son mai regionalas.
L’Abric Blanchard, tanben sonat Abric Didion, es una balma situada en la comuna de Sarjac (Dordonha) prèp d’un dels afluents del riu Vesera. Aquesta balma e l’Abric Castanhèt foguèron estudiats scientificament per L. Didion entre 1910 e 1911. Ambedós luòcs an balhat desparièrs espleches aurinhacians e son pas luenh d’un autre siti arqueologic preïstoric tanben fòrça conegut, La Ferrassiá ( a 15 quilomètres).
Los espleches trobats foguèron enviats al Musèu de Perigòrd, al Musèu de Saint-Germain-en-Laye e als musèus de l’Òme e de Paleontologia Umana en París. Totun, la pèira qu’a la gravadura amb l’auròc e qu’a 38.000 ans èra pas estada descobèrta fins que en 2012 i aguèt divèrsas partidas de las ròcas del tet de l’abric que tombèron. Foguèt alavetz que se descobriguèt la gravadura. Las tèrras occitanas continuan de balhar luòcs e espleches artistics encara uèi lo jorn de primièr òrdre.
Christian Andreu*
*Dempuèi uèi trobarètz una pichona biografia dels redactors de Sapiéncia en la seccion Qui sèm.


text:
Noam Chomsky
Avram Noam Chomsky (XoMcbkий en ucraïnian (AFI: [ˈxomski]) (nascut a Filadèlfia en Pensilvània lo 7 de decembre de 1928) es un lingüista e un pensaire politic estatsunidenc.
Professor de Lingüistica de l'Institut Tecnologic de Massachusetts, desvolopèt la Gramatica generativa e transformacionala.
Contribuiguèt a la revolucion de la psicologia cognitiva amb l'òbra Conducha Verbala, revision de l'òbra de B. F. Skinner, ont questiona l'aprochament conductista a l'estudi sus la ment e sul lengatge, dominant dins los ans 1950.
Sa vision naturalista sus l'estudi del lengatge a tanben influenciat la filosofia del lengatge e la filosofia de la ment. Establiguèt un classament dels lengatges formals en tèrmes de lor poder generatiu, apelat « Ierarquia de Chomsky ».
En mai de son òbra lingüistica, Chomsky es reputat per sa defensa de la libertat d'expression, per son activisme politic, e per sa critica de la politica exteriora dels Estats Units e d'autres govèrns. Se considèra coma un socialista libertari simpatizant de l'anarcosindicalisme.
- 1000 articles fondamentals
- Lingüista american
- Naissença en 1928
- Escrivan altermondialista
- Escrivan libertari
- Filosòf american
- Sciéncias cognitivas
- Anarquista
- Personalitat de l'altermondialisme
- Filosòf atèu
- Cercaire en relacions internacionalas
- Aquisicion del lengatge
- Lengatge
- Escrivan d'analisi
- Personalitat de la geopolitica