text:
Fagus
Fagus (fau) es un genre d'arbre de la familha dels Fagaceae. Se compta un desenat d'espècias de faus en Euròpa, en Asia e en America. L'espècia mai espandida en Euròpa es Fagus sylvatica.
Las espècias[modificar | modificar la font]
- Fagus crenata Bl. (sinonim Fagus sieboldii Endl.) - Fau de Japon
- Fagus engleriana - Fau de China
- Fagus grandifolia Ehrh.
- Fagus hayatae - Fau de Taïwan
- Fagus japonica - Fau blau de Japon
- Fagus longipetiolata - Fau de China Meridionala
- Fagus lucida - Fau brilhant
- Fagus orientalis - Fau d'Orient
- Fagus sylvatica L. - Fau europèu
- Fagus sylvatica pendula - Fau ploraire
Articles connèxes[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- Fagus dins Flora of North America (en)
- Fagus dins Flora of China (en)
- Fagus dins Flora of Missouri (en)
- Referéncia ITIS : TSN 19461 Fagus L. (en)
- Referéncia NCBI : Fagus (en)


c: text/html

text:
-51
Cronologia mensuala:
Gen - Feb - Mar - Abr - Mai - Junh
Julh - Ago - Set - Oct - Nov - Dec
Cronologias tematicas:
Literatura - Musica - Sciéncia - Espòrt
Aquesta pagina concernís l'an -51 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Africa[modificar | modificar la font]
Egipte[modificar | modificar la font]
Mòrt dau faraon Ptolemèu XII. Sa filha ainada Cleopatra VII e son fiu Ptolemèu XIII li succediguèron. Un maridatge — nominau car Ptolemèu XIII èra encara un enfant — aguèt luòc entre lei dos.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Un article de Wikipèdia, l'enciclopèdia liura.
Lo Nòrd (59) (en francés le Nord) es un departament de França europèa, dins la region del Nòrd-Pas de Calais.
Lo caplòc es Lilla.
Se devesís en 6 arrondiments, 41 cantons e 652 comunas.
Es lo departament francés pus poblat.
Lo departament foguèt creat lo 4 de març de 1790 amb son capluòc a Douai. Lo capluòc foguèt desplaçat a Lilla en 1803.
Lo flamenc dins l'arrondiment de Dunquèrca, en 1874 e 1972
Dins lo Nòrd se parla:
- lo picard (dialècte del francés-lenga d'oïl)
- lo flamenc occidental (dialecte del neerlandés) dins l'arrondiment de Dunquèrca


text:
Antero de Quental
Antero de Quental (1842-1891) foguèt lo mai important poèta portugués del sègle XIX, e un dels principals autors de l'istòria de la lenga portuguesa.
Estudièt a Coïmbra, ont participèt en lo movement contra lo romantisme institucionalizat representat per Antonio Feliciano de Castilho. Foguèt un dels polemistas, amassa amb Eça de Queiroz e Teófilo Braga, de la nomenada Question de Coïmbra, que aglutinèt aquela reaccion en nom d'unes ideales influits per Georg Wilhelm Friedrich Hegel, Jules Michelet, Pierre-Joseph Proudhon e Auguste Comte.
Foguèt un dels organizadors de las Conferéncias del Casino de Lisboa (1871), d'ont nasquèt lo Partit Socialista Portugués, que ne foguèt cofundador. Lo 1865 publiquèt Odes Modernas, que concep coma instrument d'accion revolucionària. Lo 1871 marca un cambiament de sens en la siá òbra e en la siá personalitat, produch benlèu de la siá malautiá o del fracàs dels ideales del 1870. Abandona la politica activa, e mai se lo 1880 acceptèt una candidatura a deputat socialista, legís Friederich Schopenhauer e Hartmann e los místics hindús, e què en una longa crisi que lo condusiriá al suicidi.


text:
Saint-Riquier
Saint-Ritchier en picard ( Saint-Riquier en francés) es una comuna francesa, situada dins lo departament de Somme e la region de Picardia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Sant-Riquier se tròba Modèl:A unitat de Abbeville, 35 km a l'oèst de Amians e 160 km al nòrd de París.
L'accès pel camin de fèrre a assegurat per la linha París-Calava (estancada a Abbeville).
Saint-Riquier se trouve à 10 km d’Abbeville, 35 km à l’ouest d’Amiens et 160 km au nord de Paris.
L'accès par le chemin de fer est assuré par la ligne Paris-Calais (arrêt à Abbeville).
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Sant-Riquier, antany trucat « Centule » (la vila als #cent torns[1]) Es una anciana vila monastique #que s'es desvolopat a l'entorn del monastèri fondat al Modèl:VIIe sègle, en 625, per Riquier, proprietari terrien converti al catholicisme #que évangélisa lo Nòrd de la França. Lo abbaye #conéisser lo sieu apogée a l'epòca de Charlemagne e comptava, en l'an 800, mai de 300 fraires e una escòla réputée.
La vila de Centule, #que beneficiava d'aquela prospérité e s'i èra protegit per fortificacions, i auriá protegit fins a 15 000 abitants ; #èsser capital del Ponthieu a Modèl:La s2-, abans d'èsser supplantée per Abbeville (Abbatis Villa o domeni dels Abbés) ont un pòrt i aviá #èsser creat.
Al Mièja Edat, Centule pren lo nom de Sant-Riquier en rason de la ferveur dels pelegrinatges als reliques del sant, mas los abitants conservan lo nom de Centulois. Longtemps vila fortificada del Reialme de França, #que ne possedís las armas, Sant-Riquier a patit de nombrosas invasions e destruccions.
La Província de Picardie #èsser ligada al domeni reial tot a la fin del Mièja Edat, unas primièras fes en 1477 jol regna de Louis XI e lo sieu rattachement i aguèt confirmat unas segondas fes, e definitivament, en 1482, après la victòria d'aquel darrièr lo Pòrti Dessús de Bourgogne Charles lo Téméraire. En 1524, cal citar los noms de dos centuloises : Becquestoile e Bellegueule #qu'entrenan a la resisténcia de la vila encara environada de remparts contra un atac estonat de las tropas d'un tinent de Charles Quint.Dempuèi alavetz, Sant-Riquier joguèc lo papièr de luòc fòrt, réputée gaireben-imprenable dins la frontièra nòrd del reialme, cara dins la Província de Artés, possession de la Marida d'Àustria fins en 1659. François Ier vendrà en persona la conforter en aquel papièr estrategic.
Se la municipalitat compta pas uèi que 1 200 abitants aperaquí, conserva totun un ric patrimòni istoric e touristique.
Saint-Riquier, autrefois appelé « Centule » (la ville aux cent tours[2]) est une ancienne cité monastique qui s’est développée autour du monastère fondé au Modèl:VIIe siècle, en 625, par Riquier, propriétaire terrien converti au catholicisme qui évangélisa le Nord de la France. L’abbaye connut son apogée à l’époque de Charlemagne et comptait, en l’an 800, plus de 300 moines et une école réputée.
La ville de Centule, qui bénéficiait de cette prospérité et s’était protégée par des fortifications, aurait abrité jusqu’à 15 000 habitants ; elle fut capitale du Ponthieu aux Modèl:S2-, avant d’être supplantée par Abbeville (Abbatis Villa ou domaine des Abbés) où un port avait été créé.
Au Moyen Âge, Centule prend le nom de Saint-Riquier en raison de la ferveur des pèlerinages aux reliques du saint, mais les habitants conservent le nom de Centulois. Longtemps ville fortifiée du Royaume de France, dont elle possède les armes, Saint-Riquier a subi de nombreuses invasions et destructions.
La Province de Picardie fut rattachée au domaine royal tout à la fin du Moyen Âge, une première fois en 1477 sous le règne de Louis XI et son rattachement fut confirmé une seconde fois, et définitivement, en 1482, après la victoire de ce dernier sur le Duc de Bourgogne Charles le Téméraire. En 1524, il faut citer les noms de deux centuloises : Becquestoile et Bellegueule qui entraînent à la résistance de la cité encore entourée de remparts contre une attaque surprise des troupes d'un lieutenant de Charles Quint.Dès lors, Saint-Riquier va jouer le rôle de place forte, réputée quasi-imprenable à la frontière nord du royaume, face à la Province d’Artois, possession de la Maison d’Autriche jusqu’en 1659. François Ier viendra en personne la conforter dans ce rôle stratégique.
Si la commune ne compte aujourd’hui que 1 200 habitants environ, elle conserve néanmoins un riche patrimoine historique et touristique.
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Aquela étymologie del toponyme es incerta. Se la vila #èsser benlèu equipada de #cent torns en defendent las siás muralles, coma çò vòl la tradicion, qualqu'uns i veson mai lèu una origina celtique a partir de la paraula « candir » (tèrra blanca, sòl crayeux) transformat en « Cantium », « Cantulla », « Centulla ».
- ↑ Cette étymologie du toponyme est incertaine. Si la ville fut peut-être équipée de cent tours défendant ses murailles, comme le veut la tradition, certains y voient plutôt une origine celtique à partir du mot « candir » (terre blanche, sol crayeux) transformé en « Cantium », « Cantulla », « Centulla ».


text:
Oserkaf
Oserkaf que ho lo purmèr faraon de la Vau dinastia. durant lo son brèu regnat que comencè la bastida deu temple solar de Per Osir (Abosir) en replica deu temple de Iono (Heliopolis).
L'aparicion de la Vau dinastia qu'ei mauconeguda (e, de tot biais, la nocion de dinastia egipciana qu'ei sovent tan per tan ua convencion qui segueish los la vista de Maneton qui las creè mantuns sègles après) e las relacions de familha enter oserkaf e la IVau dinastia tanben.
Lo Papirus de Westcar qu'evoca (mes que's tracta d'ua ficcion hèra posteriora a l'epòca d'Oserkaf) d'ua navèra dinastia a la seguida deu regnats deus hilhs deu faraon Khofo (Keòps) dab los regnats de tres hilhs de Redjedjet, molhèr deu prèste de Ra e emprenhada per la volontat d'aqueth diu. Segon Nicolas Grimal Redjedjet que poderé estar en vertat Khentkaós o tanben Oserkaf que poderé estar lo hilh Neferhetepés e donc l'arrèr hilh deu faraon Djedefra (que seré donc gessit d'un arram capbdet de la IVau dinastia.
lo son successor que ho Sahora, dilhèu lo son hilh, o, en bèth seguir la legenda deu papirus de Westcar, lo son hrair.
Titulatura[modificar | modificar la font]
- Lo son nom de Her qu'èra Irmaat ("qui restableish la justícia") :
- Lo son nom de Nisot-Biti qu'èra Oserkaf ("deu ka poderós - listas reiaus d'Abidòs e de Saqqara :
Hont[modificar | modificar la font]
- Grimal, Nicolas. Histoire de l'Egypte ancienne. París : Fayard, 1988.
- Shaw, Ian. The Oxford History of Ancient Egypte. Oxford : Oxford University Press, 2000.
Shepsekaf
Oserkaf
Sahora
Istòria | Geografia | Organizacion politica | Faraon | Art | Mitologia | Dius | Vida vidanta | Bibliografia | Egiptològs | Lexic


text:
Fortalesa de Modlin
La Fortalesa de Modlin es una fortalesa situada 50 quilomètres au nòrd de Varsòvia au ponch de joncion dau fluvi Vistula e dau riu Narew. Sa bastida acomencèt sota l'Empèri Rus en 1807 e foguèt contuniada per l'Empèri Francés e lo Grand Ducat de Varsòvia. Mai d'una batalha s'i debanèron. En 1813, la fortalesa foguèt enceuclada per lei Rus e lei Polonés i resistiguèron dau 5 de febrier au 1èr de decembre. Avans la Premiera Guèrra Mondiala, lei Rus i realizèron divèrsei trabalhs per renfòrçar lei defensas mai leis Alemands capitèron de conquistar la posicion en 1915. Enfin, durant la Segonda Guèrra Mondiala, una garnison polonesa capitèt de resistir a l'entorn de la fortalesa dau 13 au 29 de setembre de 1939.


text:
Claudi (emperaire roman)
Claudi (1èr d'aost de 10 avC, Lugdunum - 13 d'octòbre de 54, Roma) foguèt lo quatren emperaire de l'Empèri Roman de 41 a sa mòrt. Succediguèt a Caligula après son assassinat per la garda pretoriana e foguèt remplaçat per Neron.
Venguèt emperaire car èra l'unic subrevivent de la familha julioclaudiana après l'assassinat de Caligula e lei purgas dei rèines precedents. Seis infiermitats e sa manca de talent coma orator foguèron probablament lei factors permetent d'explicar aquela mansuetud. Pasmens, maugrat aquelei dificultats, son periòde foguèt marcat per lo redreiçament e lo renfòrçament deis institucions romanas gràcias a una politica de bastida e a sei competéncias d'administrator. Son rèine foguèt tanben caracterizat per la conquista militara d'una partida deis illas britanicas e de regions en Africa o dins lei Balcans e per l'extension dau drech de la ciutadanatge romana ais abitants de certanei províncias coma Gàllia.
Moriguèt empoisonat en 54 probablament en causa d'un complòt dirigit per sa quatrena frema Agripina.


text:
Matieu a écrit:
L'evidéncia per los centralistes jacobins occitans.
(...)
Contunhatz atau dab vòste centralisme lengadocian, qu'ei la pòrta uberta a las reivendicacions provençalistas e gasconistas. E poderam pas mei díser qu'an pas rason.
semblas ben me coneisser...me, lu jacobin lengadocianista....
'qu'es nonmas 'na question de sensena...
1) se 'quo se passa un dissabtes i'aura beucop de monde que trabalhen que prendran pas la jornada dau divendres per far 7 o 8 oras de rota (8 o 9 en bus) per la manifestacion (o alora faudra se levar a las 3 oras dau matin lu dissabtes per partir a las 4 oras e li esser, en plena forma segur, a miegjorn...)
2) Estudiants podetz vos comprener que i'a tanben daus vielhs (dau mens daus Lemosins e daus Peiregordins) qu'eran pas venguts a Besiers perque folia se 'massar sus un parking a las 5 oras dau matin per li 'nar (en se minjar 6 oras de rota, ço que per un vielh es beucop....)
Enfin, 'na manifestacion entre jounes occitanistes motivats que son pres de prener dos jorns e far 700 qm per li 'nar, 'quo puot se far sens problema, mas alora 'qu'es pus la mesma problematica nimai la mesma toca ('massar lu maximum de monde vos zo rapele)
quand t'as 'na vita familiala (daus mainatges), un trabalh e tot lu reste 'qu'es pas aisat de s'organisar per 'nar de Limotges, Bordeu o Peireguers d'aicianta a Marselha...motivat o pas...
i'a tot plen de manifs que valen lu cop ente lu monde van pas perque qu'es a 50 qm de chas ilhs...


text:
Francofonia
La francofonia es un tèrme parapluèja per recampar totas las personas que parlan francés coma lenga mairala o non.
Es tanben lo nom d'una organizacion internacionala d'una importància culturala majora.
L'organizacion[modificar | modificar la font]
L'organizacion foguèt fondada en 1970 a l'occasion de la Conferéncia de Niamey (Nigèr). Recampa 56 estats e govèrns, e mai 19 observators (chifras per 2010). Es de notar qu'e mai los membres ajan dat en general un estatut al francés, los observators son mens francofòns. Se tracha puslèu d'estats francofils o qu'utilizan lo francés coma lenga forestièra.
L'Organizacion fa la promocion del multilinguisme e del respècte de la diversitat. Ça que la, dins l'encastre de França, aquel respècte es encara de trobar coma lo o rementa lo Canadian Jacques Leclerc[1].
Nombre de francofòns[modificar | modificar la font]
Segon l'Organizacion, i a almens 220 000 000 de francofòns en 2010 que sabon legir, parlar, entendre e escriure. Lo nombre real dels que pòdon parlar francés es probablament superior a 250 000 000.
Los qu'an lo francés coma lenga mairala son mens nombroses, de 75 000 000 a 125 000 000 segon los autors e los critèris.
Mapa de la francofonia


text:
Aqueth prèmi de literatura, compausat de tres categorias (narracion, poesia e conte taus mainats) que s'adreça aus adultes.
Los prèmis que van de 200 a 1000 €.
La clavadura de la recepcion de las òbras qu'ei lo 15 de mai de 2008,
au servici de politica lingüistica deu Departament de Cultura deu
Conselh generau d'Aran e la remesa deus prèmis que's harà lo 17 de
junh.
Reglament e rens. :
Airau de Politica Lingüistica deth Departament de Cultura deth Conselh generau d'Aran,
Passeg dera libertat, 16,
25530 Vielha, Val d'Aran ;
+34 973 64 18 01.


text:
Bòxa anglesa
La bòxa (si ditz bòxa anglesa per evitar de confondre leis estils de bòxa diferents) es un espòrt de combat onte dos adversaris, de mema categoria de pes, si rescòntran sus un ring, ambé de gants de bòxa afin de limitar lei risques de copadura, e s'escambián de còups de ponhs, portats au visatge e pertot en sús de la cintura. Lo combat si devesís en intervalles de temps, lei rounds, separats per una minuta de repaus anonciat per una campana, onte lo pugilista si poirà far conselhar e sonhar se n'a besonh.


text:
Gaspard Gustave Coriolis
Gaspard Gustave Coriolis, nascut a París lo 21 de mai de 1792 e mòrt a París lo 19 de setembre de 1843, es un matematician e engenhaire d'origina occitana (lo paire èra d'Ais de Provença). Donèt son nom a l'acceleracion de Coriolis e a la fòrça de Coriolis tocant lo movement dels còrs dins un mitan en rotacion.
Somari
Biografia[modificar | modificar la font]
Es lo filh de Joan Baptista Elzear de Coriolis e Marie Sophie de Maillet. Lo paire, oficièr dins l'Armada reiala avant la Revolucion, venguèt industrial a Nancí après la mòrt del rei Loís XVI. Coriolis i grandiguèt e se presentèt en 1808 al concors de l'Escòla politecnica que ne sortiguèt segond. Integrèt los ponts et chaussées i trabalhèt pendent qualques ans en Meurthe e Mosèla e dins las Vòges. Après la mòrt del paire, venguèt ensenhar a l’Escòla politecnica en 1816.
En 1829, Coriolis venguèt professor d'analisi geometric e de mecanica generala a l’Escòla centrala dels arts e manufacturas, que lo sògre Eugène Péclet (espos de la sòrre Cécile) èra un dels fondators. Aprèp la Revolucion de 1830 se consacrèt a d'activitats de recerca. A partir de 1832, ensenhèt amb Henri Navier la mecanica aplicada a l'Escòla centrala. Quatre ans mai tard, a la mòrt de Navier, Coriolis ocupèt son emplèc a l'Escòla centrala e sa plaça a l'Acadèmia de las sciéncias.
En 1838, Coriolis, decidiguèt d’arrèstar l'ensenhament per venir director de las estudis a l'Escòla politecnica, a la mòrt de Dulong. De santat fragila, desirava demissionar de Politecnica, mas lo general commandant l’Escòla decidiguèt de lo mantenir en foncion fins a sa mòrt en 1843. Es enterrat al cementèri de Montparnasse.
Carrièra scientifica[modificar | modificar la font]
Lo coneissèm subretot pel teorèma de mecanica que pòrta lo seu nom e per la fòrça de Coriolis que correspond a una lei de la cinematica: « Tot objècte en movement dins l'emisfèri nòrd e que s'apròcha de l'axe de rotacion terrèstre es desviat cap a drecha, cap a esquèrra se se n'alunha (los senses de deviacion son invèrses dins l'emisfèri sud). »
Dins lo libre Du calcul de l'effet des machines (1829) nomena « trabalh » la quantitat usualament nomenda a aquela epòca poténcia mecanica, quantitat d'accion o efècte dinamic en precisant l'ambiguïtat qu'aportan aquelas expressions: las considerava inapropriadas. Amb el e Jean-Victor Poncelet (1788-1867), lo teorèma de l'energia cinetica prend sa forma quasidefinitiva e l'ensenhament de la mecanica foguèt renovelat. La question de las unitats e de l'omogèu de las formulas venguèt fondamentala. Fòrça venguèron d'articles del Dictionnaire de l'industrie.
Publicacions[modificar | modificar la font]
- Du calcul de l'effet des machines, París, Carilian-Goeury, 1829.
- Théorie mathématique des effets du jeu de billard, París, Carilian-Goeury, 1835, (sur Google Books). L'estudi del desplaçament e del tust de las bilhas dins lo jòc de bilhard foguèt per Coriolis un bèl subjècte d'estudi dins lo domèni de la cinematica e dels movements compausats. L'observacion de las combinason del celèbre jogaire François Mingaud, confrontada als trabalhs de Poisson sul frotament d'una esfèra, li permetèron de formar una teoria matematica, que presenta atal a l'encòp jos una forma simplificada pels non matematicians, e tanben jos lor aspècte teoric detalhat pels estudiants de l'Escòla politecnica.
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- (fr)Sur le bruit du tonnerre, tèxte de vulgarizacion de Coriolis (1833), en linha e comentat sul site BibNum.
- (fr)Sur les équations du mouvement relatif des systèmes de corps, articles de 1831 et 1835 de Coriolis, en linha e comentats sul site BibNum.
- (fr)Tèsi d'istòria de las sciéncias sus Coriolis (2011), Alexandre Moatti (ligam)


text:
Mar de Japon
La mar de Japon o mar de l'Èst[1][2] es una mar situada a l'oèst de l'ocean Pacific, enrodada a l'èst per las illas Japonesas d'Hokkaidō, Honshū e Kyūshū, a l'oèst per la peninsula coreana, e al nòrd per Russia e las illas Sakhalin.
La mar es religada a d'autras mars per sièis estreches paucs prigonds :
- l'estrech de Tartaria (o estrech de Mamiya) entre lo continent asiatic e las illas Sakhalin, la religa a la mar d'Okhotsk ;
- l'estrech de La Perosa (o estrech de Soya) entre las illas de Sakhalin e Hokkaidō, la religa a la mar d'Okhotsk ;
- l'estrech de Tsugaru entre las illas de Hokkaidō e Honshū, la religa a l'ocean Pacific ;
- l'estrech de Kanmon entre las illas de Honshū e Kyūshū, la religa a l'ocean Pacific ;
- l'estrech de Tsushima entre las illas de Kyūshū e Tsushima, la religa a l'ocean Pacific ;
- l'estrech de Corèa entre Tsushima e la peninsula coreana, la religa a la mar de China Orientala.
Lo punt mai prigond es de 3742 m jol nivèl de la mar; la fonsor mejana es de 1752 m. La superficia de la mar es d'a pauc près 978 000 km². La mar a tres bacins principals : lo bacin de Yamato situat al sud-èst de la mar de Japon ; lo bacin de Japon al nòrd ; lo bacin de Tsushima al sud-oèst. Lo bacin de Japon es la region pus prigonda de la mar, alara que las aigas mens prigondas se tròban dins lo bacin de Tsushima.
Suls ribatges orientals, los platèus continentals de la mar son largs, mas suls ribatges occidentals, al long de la còsta coreana, son estreches, amb en mejana 30 km de larg. L'aiga cauda de la mar contribuís al clima doç de Japon.
Lo nòrd e lo sud-èst de la mar son los sectors mai rics per la pesca. L'importància de la pesca en mar es plan illustrada per las reclamacions mutualas sus Dokdo per Japon e la Corèa del Sud. La mar es tanben importanta per sos minerals, l'arena de magnetita, son gas natural e lo petròli.
Bregas sul nom[modificar | modificar la font]
En Corèa del Sud, aquela mar es nomenada la "mar de l'Èst" (동해; 東海, Donghae) e en Corèa del Nòrd, la "mar Orientala de Corèa" (조선동해; 朝鮮東海, Joseon Donghae). Dins los autres païses, es nomenada la "mar de Japon". En japonés, Nihonkai (日本海), en chinés Rìběnhǎi (日本海) e en rus Iaponskoie more (ЯпóHckoe Mópe). E mai aquesta apelacion siá contestada per las doas Corèas, la "mar de Japon" es lo nom oficial retengut per l'Organizacion Idrografica Internacionala en 1928 e per l'Organizacion de las Nacions Unidas.
Dins lo passat, s'es apelada indistintament "mar de l'Èst", "mar de Corèa", "mar de Japon" e "mar Orientala". A partir del sègle XIX l'apelacion de "mar de Japon" es devenguda predominanta sus las mapas geograficas.
Dempuèi los ans 1990, Corèa, encara fòrça patacada per l'imperialisme japonés, milita per far remplaçar l'apelacion de "mar de Japon" per lo tèrme de "mar de l'Èst". De notar que dins mantuna lenga europèa, es la mar Baltica qu'es sonada "mar de l'Èst" (Ostsee en alemand, Oostzee en neerlandés, etc.).
Referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ North Korea and Russia and is referred to in South Korea as the East Sea. S Korea bid to solve sea dispute,(2007-01-08), BBC News:South Korea calls it the East Sea [1]
- ↑ Report on the Progress in Consultations on the Naming of the Sea Area between the Korean Peninsula and the Japanese Archipelago,(2007-08-30), Ministry of Foreign Affairs and Trade (South Korea):the sea area has been consistently called "East Sea" in Korea [2] (2008-02-17)


text:
Donatisme
Lo Donatisme foguèt un movement religiós o eretgia crestiana nascuda al sègle IV en reaccion davant la relaxacion de las costumas dels fidèls. Començat per Donat, evesque de Cartage, al nòrd d'Africa, assegurava que sonque los prèires de vida exemplara podián administrar los sagraments, per exemple, la conversion del pan e del vin en lo còs e en la sang de Jèsus Crist (eucaristia), e que los pecaires podián pas èsser membres de la Glèisa. Atal, Donat afirmava que totes los ministres suspèctes de traïson a la fe pendent las persecucions per l'emperaire roman Dioclecian, ont s'obliguèt los crestians entre abjurar o de renegar de lor religion e causir lo martiri, èran indignes d'impartir los sagraments. Lo Donatisme foguèt refusat per la Glèisa Catolica, que reafirmèt la doctrina de l'objectivitat dels sagraments, doncas, l'idèa qu'après transmesa la potestat sacerdotala a un òme mejançant lo sagrament de l'Òrdre Sagrat, totes los sagraments qu'aquel administre son per d'intercession divina plenament valids, independentament de l'integritat morala del clèrgue. Aquela doctrina foguèt condemnada sens succès al Concili d'Arle en 314, puèi sevèrament condemnada per sant Agustin, que demandèt la pena de mòrt pels donatistas en los qualificar d'apostatas. Lo movement subrevisquèt fins a l'invasion musulmana] del sègle VII.


text:
Ulisses
Ulisses (en grèc ancian Ὀδuσσeύς / Odysseús, en latin Ulixes o Ulysses) es un dels eròis mai famoses de la mitologia grèga. Filh de Laèrtes e Anticlèa se marida amb Penelòpa que n'aurà un filh, Telemac. Es celèbre per sa mètis (« intelligéncia astuciosa »), que fa son conselh plan apreciat dins la Guèrra de Tròia. Es tanben per la "mètis" que se destria pendent lo periple long que coneis en tornant de Tròia, cantat per Omèr dins l'Odissèa.
Un dels eròis de l'Iliada[modificar | modificar la font]
L'eròi de l'Odissèa[modificar | modificar la font]
Ulisses foguèt un guerrièr qu'a travèrs d'aquesta istòria, naveguèt amb sos companhs per arribar al seu lar e luchèt contra tot tipes de mostres.


text:
Occitan ancian
L'occitan ancian qu'ei l'occitan tau qui's tròba dens los escriuts ancians, de la vaduda de la lenga, au sègle VIII, dinc a 1500.
Somari
Denominacion[modificar | modificar la font]
Dens la lenga vielha, que's disèva romans o proensals. Au miei deu sègle XXau, l'aperet provençau ancian que deishè a plaser la plaça a occitan ancian.
Fonetica[modificar | modificar la font]
Tà desvolopar segond Bianchi e Romieu.
Morfologia[modificar | modificar la font]
Article[modificar | modificar la font]
Substantius masculins[modificar | modificar la font]
Substantius femenins[modificar | modificar la font]
Lexic e lexicografia[modificar | modificar la font]
Lo purmèr diccionari de la lenga vielha qu’estó l’Essai de glossaire occitanien d’Enric Pascal de Ròcaguda, venguèt puish l’òbra de Francés Rainoard: Le Lexique Roman. Suplements qu'eston publicats per Emil Levy. Un Dictionnaire de l'occitan médiéval qu’ei a publicà's a l'Universitat de Munic.
Literatura[modificar | modificar la font]
Los tèxtes mei coneguts que son las cantas deus Trobadors.
Tèxtes non literaris[modificar | modificar la font]
Qu’aperan scripta las escrituras non literàrias de l'occitan ancian.
Exemple[modificar | modificar la font]
12 de setembre de 1317 : Contracte per loquau Fors de Padern, Odet de Padern son hilh, Bernard de Gelas, aute Fors de Padern, Bertrand de Balh, donzels, prometen a Pèire d'Òrta, en favor del maridatge de Berart d'Òrta, son hilh, damb Na Longa, filha de Fors de Pardern, dos cents cinquanta liuras (moneda de l'avesque d'Agen), un còp pagadas, e cinquanta sòus de renda[1].
Notum sit qu'En Fors de Padern, En Odet de Padern, son filh, ab voluntat et ab authoritat deudit son pay que estan au Miralh, en la parroquia de Sente-Marie d'Ambrus, En Bernard de Gelas, senhor d'Ambrus en sa partide, En Fors de Padern que esta à Montgalhard, En Bertrand deu Balh que esta pres Viana, donzels, cascun per lo tout, et que l'un no sen reclamera per l'autre, ne per nulh garent, donen, et au promes render et pagar per ferme et per leyal stipulation au Pes d'Orta que esta à Viana, et à son ordenh, o à son sert commandament portader de questa present carta, dus cent cinquante liures de bos arnaudens dotals, so es assaver cinquante liures arnaudens de si al des quinse apres la prumere feste de Sent-Miquel de Septembre qui sera, et austres cinquante liures Arnaudens dens las octaves de la prumere feste de Pentacoste que sera, en pads, et chens tout prolongament, et austres cinquante liures arnaudens [dens las octaves] de la prumere feste de Pentacoste que sera en un an, et de qui en avant d'an en an cinquante liures arnaudens entro que ayen complit e payat toutes les dittes dus cens cinquante liure arnaudens en pads, et chens tout prolongament, et plus cinquante sos arnaudens d'arrende cade an qued deven assignar de si des quinze apres la prumere feste de Sent-Miquel de Septembre ;
Et aysso per rason deu matremony fazeder enter Na Lougue de Padern, filhe deudit Fors et seror deudit Oder, enter En Berart d'Orta, filh deudit Pès d'Orta, et si alsdits termis no pagaren ou pagat no l'avian, et al dit Pès d'Orta ou à son ordent no combie far greuge, cost, destard, mession, ne enteresse lesdits deutes, lo prometten esmendar, satisfar et restituir deu tout et gardar de tout dan, en obligant touts et sengles lours bées mobles et no mobles presens et a venirdors où que sien per touts locqs, et outre tout aysso que juran sober lous sancts evangelis de Diu tocats corporallement de lours mans dentres nusas, que tout ainsi com en la present carte es contengut, ac tieran et accompliran chens venir en contre, et chens toute contradiction, et sen entreran tenir ostadgerias dens la ville de Casted Contal à la requeste deudit Pès et de son ordenh, ou de sen sert commendament, et que de qui no eysiran per lours pes ne per lous autruis ostre sa volontat en tro ayen feyt lo complement de la presente carte segon los termes.
Actum fuit hoc in parroquia beatae Mariae d'Ambrus, in loco vocato au Miralh, duodecima die introitus septembris, anno domini millesimo tresecentesimo decimo septimo. Testes sunt lo senhor En Pès de Casteras, prester, En Guilhem Eymerig de Borbotan, en Brus de Seras, Huis de Villeras, Pès de Castilhon, Bertrand de Bedulh, donsels, et ego Bertrandus Palhus, publicus et generalis notarius Agenesii, qui hanc cartam recepi, inquisivi et scripsi, regnantibus Philippo rege Franciae, Edoardo rege Angliae, duco que Aquitaniae, Amaneno episcopo Agenesii.
De notar que lo començament e la fin deu tèxte son en latin.
Referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Philippe Tamizey de Larroque, Documents inédits pour servir à l'histoire de l'Agenais, Paris: Auguste Aubry & Bordeaux : Charles Lefebvre, 1875, pp. 41-44


text:
Monarquia
La monarquia es la forma politica dins la qu'una persona ten drech, per via ereditària, de regnar coma cap d'un estat sa vida tota. Lo nom amb lo qual se govèrna varia segon los airals e l'estructura juridica del govèrn. Sovent se dison reis mas dins d'autres estats pòdon èsser d'emperaires, de tsars, de kàisers. Long de l'istòria fòrça monarcas an gardat un poder absolut, d'unes còps en se fondamentar sus una mena de divinitat legendària.
Pendent l'Edat Mejana la monarquia s'èra espandida per Euròpa tota, bastida sovent per encausa de la necessitat qu'un dirigent autoritari poguèsse amassar e dirigir las tropas necessàrias per defendre lo territòri.
Aital, rei es un títol abitualament vitalici e ereditari del dirigent investit d'autoritat sus un sol estat, nacion o tribú. Los primièrs reis germanics èran causits; pasmens aquela practica foguèt anequelida amb l'institucion del drech de primogenitura. La primogenitura es lo drech del filh ainat a eiretar de la proprietat d'un ancèstre mòrt, en general lo paire, en priorizar la linha masculina. Per aquò, es tanben lo drech de succession al tròn de l'ainat dins una monarquia.
Jos l'influéncia del cristianisme, los monarcas comencèron a èsser coronats e onches per las autoritats eclesiasticas amb la justificacion del drech divin dels reis.
Actualament la part màger de las monarquias son constitucionalas (amb un poder limitat doncas), essencialament coma simbòls de l'unitat nacionala. En Euròpa an subreviscut, a l'ora d'ara, dètz monarquias, que son las del Reialme Unit (que sa reina es a mai cap d'Estat de Canadà, Austràlia, Nòva Zelanda e d'altres nacions), Espanha, los Païses Basses, Norvègia, Suècia, Danemarc, Belgica, Luxemborg, Monegue e Liechtenstein.
Lo drech de primogenitura dins la succession al tròn d'una monarquia sòl establir la preferéncia del filh en luòga de la filha. Es per aquesta rason que dins la corona espanhòla l'eiretièr del tròn es lo Princi Felipe e non pas l'Infanta Helena, qu'es en realitat l'ainada. Aquò es regit per la Constitucion espanhòla aprovada lo 27 de decembre de 1978, a l'article 57 num. 1. Aquesta situacion es variabla en foncion dels païses (coma per exemple amb la corona britanica qu'es una reina que senhoreja) e podriá cambiar en foncion de l'evolucion de la societat.


text:
Airan
Airan en normand (Airan en francés) es una comuna normanda, situada dins lo departament de Calvadòs e la region de la Bassa Normandia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
La municipalitat a situat a 11 quilomètres de Bourguébus e 17 quilomètres de Can, en la vallée de la Muance.
La commune est située à 11 kilomètres de Bourguébus et 17 kilomètres de Caen, dans la vallée de la Muance.
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Dels registres archéologiques an meses a jorn las rèstas d'una nécropole mérovingienne. Se parla del famós tresaur de Airan.
En 1942, la resisténcia provòca dos descarrilaments: en la nuèch del 15 al 16 d'abril e en aquela del 30 d'abril al 1er {{}} en mai. Aqueles dos descarrilaments faràn al total quaranta mòrts e una cinquantena de ferits entre los soldats alemands #que se trobavan en aqueles trens de permissionnaires. Continuament a #encobrir, la repression nazie serà tragique per de nombrós otages : qualqu'uns seràn fusillés, d'unes autres déportés.
Des fouilles archéologiques ont mis au jour les restes d'une nécropole mérovingienne. On parle du fameux trésor d'Airan.
En 1942, la résistance provoque deux déraillements: dans la nuit du 15 au 16 avril et dans celle du 30 avril au 1er mai. Ces deux déraillements feront au total quarante morts et une cinquantaine de blessés parmi les soldats allemands qui se trouvaient dans ces trains de permissionnaires. Suite à cela, la répression nazie sera tragique pour de nombreux otages : certains seront fusillés, d'autres déportés.


text:
Ildefons Cerdà
Ildefons Cerdà i Sunyer (23 de decembre de 1815 - 21 d'aost de 1876) foguèt un engenhaire, un urbanista, un arquitècte e un òme politic catalan. Es l'autor principau dau plan d'extension de Barcelona dins lo corrent de la segonda mitat dau sègle XIX.
Nasquèt a Centelles dins l'ostau que sa familha teniá dempuei lo sègle XIV. Èra lo quatren enfant d'una familha fòrça liada au comèrci amb America e dubertas ais idèas modèrnas. Ildefons Cerdà s'orientèt donc vèrs l'engenhariá e partiguèt a Madrid per menar d'estudis d'engèni civiu. En 1859, après la presa de decision de destrurre lei barris de Barcelona, foguèt cargat per lo govèrn espanhòu de realizar lei plans de l'extension de la vila. Son projècte, dich l'Eixample, prevesiá de multiplicar per dètz la superficia de la vila. S'inspirèt en partida de teorias igienistas desvolopadas dins lo corrent dau sègle XIX per concebre un luòc pus practic e pus dubert que lo centre istoric qu'èra vengut un ensems congestionat e subrepoblat ambé de condicions d'igièna mediòcras. Foguèt l'òbra principala de sa vida. Èra basat sus divèrsei principis novators coma l'adopcion d'un equipament similar per totei lei lotjaments ò l'estudi d'un plan generau per favorizar la mobilitat e l'implantacion dei rets urbans qu'èran alora en cors de desvolopament. La bastida d'aqueu quartier s'acabèt au començament dau sègle XX. Venguèt un simbòl major de Barcelona car foguèt chausit per divèrseis arquitèctes per bastir d'òbras importantas de l'arquitectura, especialament aquelei dau corrent modernista, barcelonina.
Cerdà contunièt l'estudi de sei teorias sus la planificacion de projèctes d'amplor, especialament pertocant la planificacion regionala, fins a sa mòrt. Pasmens, aquò aviá un còst fòrça important e l'arquitècte moriguèt fòrça endeutat e quasi dins la misèria totala.
Somari
- 1 Biografia
- 2 Carriera politica
- 3 Carriera professionala
- 4 Lo Plan Cerdà
- 5 Òbras principalas
- 6 L'Annada Cerdà
- 7 Liames intèrnes
- 8 Bibliografia
- 9 Nòtas e referéncias
Biografia[modificar | modificar la font]
Ildefons Cerdà nasquèt a Centelles dins lo mas Cerdà de la Garga qu'èra una proprietat fòrça anciana de sa familha que la teniá dempuei lo sègle XIV. Èra lo quatren enfant de sei parents après dos fius e una filha. En despiech d'aquelei originas ruralas, lei Cerdà èran una familha cosmopolita implicada dins lei cambis comerciaus entre Espanha e lo continent american. Aquò aguèt una influéncia importanta sus la formacion intellectuala d'Ildefons Cerdà que foguèt educat dins un mitan dubèrt, curiós e favorable au desvolopament dei tecnologias novèlas aparegudas dins l'encastre dau començament de la Revolucion Industriala. S'orientèt ansin vèrs d'estudis d'engenhariá a Madrid au sen de l'Escuela de ingenieros de caminos, canales y puertos fondada en 1802 sus lo modèl de l'escòla francesa dei Pònts e levadas. I venguèt engenhaire d'engèni civiu.
En 1848, se maridèt lo 20 de junh ambé la pintora Magdalena Clotilde Bosch i Calmell[1]. Lo pareu aguèt quatre filhas Pepita (1849), Rosita (1850), Sol (1851) e Clotilde (1862). Pasmens, conogèt de dificultats relacionalas importantas e Clotilde foguèt en realitat la filha adultèra de sa frema mai reconeguda coma la sieuna filha per son marrit. Se separèron en 1862 e son ex-frema anèt s'installar a Madrid en 1864.
Totjorn en 1848, après lo decès de son paire (1787-1844) e lei mòrts prematuras de sei fraires Ramon (1808-1837) e Josep (1806-1848), èra a la tèsta d'un patrimòni fòrça important. Aquò li permetèt d'arrestar sa carriera dins la foncion publica. Decidiguèt de començar una carriera politica onte s'interressèt ai questions d'urbanisme[1].
Quand lo govèrn espanhòu acceptèt de destrurre lei barris de Barcelona, Ildefons Cerdà foguèt cargat de planificar l'extension, dicha l'Eixample, de la vila. Prepausèt lo projècte dich plan Cerdà que foguèt finalament impausat per Madrid après divèrsei polemicas ambé la comuna, leis elèits localas e d'arquitèctes rivaus. Aqueu plan faguèt partida d'un ensems pus important de projèctes de renovacion urbana dins tot lo continent europèu. Ansin, coma lei trabalhs menats a París pendent lo rèine de Napoleon III, s'inspirèt de necessitats igienistas e militaras per melhorar e contraròtlar una vila fòrça poblada e relativament agitada. Pasmens, aguèt tanben unei trachs novators coma l'importància donada ai rets urbans, especialament ai rets de circulacion, e a de critèris egalitaristas ambé l'adopcion d'una unitat urbana identica per totei lei quartiers.
Lo plan Cerdà e l'Eixample foguèron leis òbras majoras de sa vida. Pasmens, Ildefons Cerdà contunièt per la seguida d'estudiar d'autrei projèctes e de desvolopar sei teorias sus la planificacion dei rets urbans a d'escalas pus importantas qu'aquela d'una vila. Ansin, fins a sa mòrt, s'interessèt especialament a la planificacion regionala dei rets urbans. Pasmens, aquò aviá un còst important e sei recèrcas entraïnèron la dilapidacion de son patrimòni. Moriguèt fòrça endeutat e dins la quasi misèria.
Carriera politica[modificar | modificar la font]
La carriera politica comencèt a la fin deis annadas 1840 e au començament deis annadas 1850 quand quitèt l'administracion publica. S'orientèt vèrs leis idèas dau socialisme utopic d'Etienne Cabet e intrèt en relacion ambé Narcís Monturiol e Ramon Martí i Alsina. Intrèt tanben au sen de la miliciá nacionala[2]. Participèt alora activament a la vida politica e foguèt elegit deputat en 1850 amb Estanislau Figueras, Pascual Madoz e Jacint Feliu Domènech per la legislacion 1851-1852[3].
Pendent lo periòde dau Bienni Progressista, venguèt comandant d'un batalhon de sapaires de la miliciá nacionala (1854-1856). En 1854, foguèt elegit regidor au sen de l'Ajuntament de Barcelona, ço que li permetèt d'observar e d'estudiar la condicion sociala deis abitants de la vila e aguèt una influéncia importanta sus lo desvolopament dau plan Cerdà. S'i raprochèt deis associacions obrieras de la vila e deguèt faciar en consequéncia l'ostilitat d'una partida deis elèits barceloninas. Puei, participèt a de negociacions a Madrid regardant l'associanisme obrier amb una delegacion d'obriers catalans[1].
A la fin d'aqueu periòde, foguèt destituit de son pòste e empresonèt dos còps per lo capitani generau Zapatero. Pasmens, capitèt de tornar venir regidor entre 1854 e 1856[4].
Carriera professionala[modificar | modificar la font]
Lo Plan Cerdà[modificar | modificar la font]
Lo plan Cerdà, extension urbana de la vila de Barcelona a l'origina dau quartier dich l'Eixample, es l'òbra pus famosa e pus reconeguda internacionala d'Ildefons Cerdà. Es un plan en escaquier amb una estructura qüadrangular, regulara e duberta que foguèt a l'origina de la renaissença de la vila comtala. Aqueu plan foguèt impausat per lo govèrn centrau de Madrid entraïnant una querèla ambé lo conseu de la comuna. Aprovat en junh de 1859, sa bastida acomencèt dins lo corrent de l'annada seguenta.
Lo lengatge novèu de Cerdà[modificar | modificar la font]
Lo plan Cerdà metiá en valor una classificacion novèla dau territòri devesit entre de vias e d'espacis intervias. Lei vias formavan un espaci public de mobilitat, de rescòntre, de desplegament dei rets e dei mobiliers urbans (aiga, gas, conduchs...), de plantacion d'aubre (mai de 100 000 aubres foguèron plantats) e l'esclairatge. Leis espacis intervias èran destinats a la vida privada e de luòc de rescòntre au sen d'edificis d'abitacion abitats per mai que d'una familha. Èran bastits segon lei critèris igienistas de la mitat dau sègle XIX per recebre la lutz solara e per èsser ventilats.
L'estructura dau plan Cerdà[modificar | modificar la font]
Lo plan testimoniava de l'optimisme e de la fisança dau sègle XIX e foguèt donc basat sus una vision scientifica d'una vila amb un caractèr matematica e geometrica[5]. L'unitat de basa adoptada èra una illa carrat de 113,3 mètres amb un descarrat de 45°[6]. Lei tèsis igienistas — fòrça estudiadas per Cerdà — i avián una influéncia majora e l'estructura foguèt dessenhada per favorizar l'oxigenacion e lo netejatge de l'atmosfèra de la ciutat[6].
Dins aquel encastre, Cerdà se concentrèt tanben sus la demenicion de la densitat d'abitants, sus lo melhorament de la mobilitat e sus l'anticipacion dau desvolopament dau transpòrt motorizat. Per exemple, d'axes sosterranhs èran tanben reservats per lo desvolopament dau tren. Ansin, adoptèt de vias d'una largor qu'èra alora inusitada que permetiá de limitar la superficia utilizada per leis abitacions e d'absorbir l'aumentacion futura de la circulacion. Enfin, dins cada quartier, una zòna foguèt reservada per lei bastiments e lei servicis publics.
La geometria de l'Eixample[modificar | modificar la font]
La geometria adoptada per Cerdà dins son plan d'expansion es fòrça omogenèa[7] en causa dei principis egalitaris de l'arquitècte, de la necessitat de poblar rapidament la vila amb una populacion novèla e de l'importància donada a la lutz solara. D'efèct, lei principis egalitaris de l'arquitècte que cercava d'eliminar lei diferéncias entre classas socialas encoratjèron l'omogeneïtat de l'urbanisme. Per exemple, l'adopcion de carrieras de circulacion identicas permetiá de pas privilegiar un axe donat e d'empachar l'especulacion d'influénciar la valor deis abitacions situadas lòng dei rotas pus comòdas.
D'autra part, lo plan Cerdà prevesiá tanben d'aculhir 800 000 abitants, çò que representava una aumentacion importanta de la populacion de Barcelona (235 000 abitants en 1857), que Cerdà pensava poblar totalament l'Eixample en 1900. En consequéncia, entreprenguèt rapidament d'aumentar la demografia barcelonina. Per aquò, prepausèt una extension « non limitada » basada sus un carrat regular e transpausable de 10 x 10 illas[8]. Cada unitat de basa teniá l'ensems dei servicis, dei rets e deis espacis urbans necessaris. L'omogeneïtat dau plan i representava donc un biais flexible de reproduire aisament aqueu motiu per estendre ò modificar lo plan iniciau[9].
Enfin, l'importància donada a la lutz solara entraïnèt l'orientacion dei carrieras segon d'axes qu'èran siá perpendiculars siá parralèls a la Mar Mediterranèa[10]. Ansin, lei quatre costats deis illas foguèron bastits en foncion dei ponchs cardinaus per permetre ai lotjaments de reçaubre la lutz dins lo corrent de la jornada.
Pasmens, l'arquitècte deguèt concebre son projècte a l'entorn d'una carriera majora, la gran Via de les Corts Catalanes, que li serviguèt d'axe director. De mai, deguèt estudiar la formacion de « districtes » que seis interseccions correspondián a d'endrechs importants de la vila coma la plaça de les Glòries Catalanes, la plaça Tetouan ò la plaça de l'Universitat.
Enfin, au sen de l'Eixample, la largor dei carrieras èra generalament fixada a 20 mètres. Coma dins lo cas de la renovacion de París, aquela largor permetiá de facilitar la circulacion. Pasmens, èra tanben associada a una vision militara per favorizar la repression d'una insureccion car de carrieras largas e drechas favorizavan lo desplaçament dei tropas militaras e lei tirs d'artilhariá[11]. A l'ora d'ara, lei 10 mètres centraus son utilizats per la cauçada e lo rèsta es devesit entre dos trepadors de 5 mètres. Una carriera pus larga èra dispausada totei lei cinc carrieras. Enfin, totei lei quinze illas, una carriera fòrça larga (carriera d'Urgell, Passeig de Sant Joan) èra previstada.
Leis excepcions a la regularitat[modificar | modificar la font]
Lo plan regular en escaquier de Cerdà presentava quauqueis excepcions a respèct de sei principis que se pòdon devesir entre dos tipes principaus. Lo premier èra liat au mantenement de camins vièlhs e tradicionaus de comunicacion per favorizar la circulacion. Formavan generalament de diagonala permetent d'accedir au centre de la vila[12]. Lo segond èra liat ai constrenchas impausadas per la topografia locala. Per exemple, foguèt lo cas dau Passeig de Gràcia e de la Rambla de Catalunya onte Cerdà deguèt traçar doas carrieras de largor especiala en luòga de tres per respectar un camin ancian e l'escorrement de l'aiga. Ansin, lo Passeig de Gràcia presenta d'aspècts non parallèls e seis illas an una forma trapezoïdala e non carrada.
Lo chantier de la bastida de l'Eixample entraïnèt l'aparicion d'una tresena mena d'excepcion. D'efèct, « l'extension illimitada » dau plan Cerdà preniá pas en còmpte l'integracion de la trama dei vilas e dei vilatges periferics[11]. Levat de Sant Andreu qu'èra costejat per la carriera meridiana, lei liames amb aquelei nuclèus urbans èran pas prevists e lo plan ignorava la màger part dei vias tradicionalas. En 1907, la comuna de Barcelona deguèt donc aprovar lo plan Jaussely destinat a resòuvre aquelei mancas[11]. Sa realizacion e tanben lo mantenement de certanei draias dins lo corrent de la bastida de l'Eixample permetèron de defugir la disparicion d'axes de comunicacion tradicionaus que formèron d'irregularitats coma, per exemple, l'ancian Camin de França (vengut la Carriera Pèire IV) ò lo Camin de Sants (vengut la Carriera Mistral)[11].
L'acceptacion malaisada dau plan Cerdà[modificar | modificar la font]
Lo plan Cerdà se turtèt a una oposicion fòrta de part de la comuna de Barcelona, de la màger part de l'elèit de la vila e d'uneis arquitèctes. Lei tendàncias egalitaristas e racionalistas dau projècte turtèron la borgesiá barcelonina qu'una partida èra de mai puslèu favorabla ai modèls adoptats per París ò per Washington[13]. Lo sostèn autoritari dau govèrn de Madrid foguèt tanben una fònt importanta d'oposicions. Maugrat l'origina catalana de sa familha e son sostèn politica a la republica federala catalana, Cerdà deguèt faciar una campanha de premsa calomniosa que pretendèt que foguèsse pas catalan. Enfin, divèrsei arquitèctes assaièron tanben d'empachar l'adopcion e la realizacion dau plan. Foguèt renfòrçada per lo fach que Cerdà foguèsse engenhaire e pas arquitècte.
Aquela oposicion demorèt relativament viva en despiech dau començament dau chantier qu'Enric Prat de la Riba criticava totjorn lo projècte en 1905[13].
Òbras principalas[modificar | modificar la font]
- Teoría de la Construcción de Ciudades, 1859 (en occitan Teoria sus la bastida dei vilas).
- Teoría de la Viabilidad Urbana y Reforma de la de Madrid, 1861 (en occitan Teoria sus lo ret urban e reforma d'aqueu de Madrid).
- Teoría del Enlace del Movimiento de las Vías Marítimas y Terrestres, 1863 (en occitan Teoria sus lei liasons dei movements d'axes maritims e terrèstres).
- Teoría General de la Urbanización, 1867 (en occitan Teoria generala d'urbanizacion).
L'Annada Cerdà[modificar | modificar la font]
Dau 11 de junh de 2009 au 11 de junh de 2010, se debanèt l'Annada Cerdà per celebrar lo 150en aniversari dau començament de la bastida de l'Eixample. Veguèt l'organizacion d'unei conferéncias ò exposicions regardant Ildefons Cerdà ò son projècte barcelonin.
Liames intèrnes[modificar | modificar la font]
Bibliografia[modificar | modificar la font]
- (ca) Arturo Soria y Puig, Cerdá : the five bases of the general theory of urbanization, Electa (1999).
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ 1,0 1,1 1,2 Permanyer, Lluís: L'Eixample: 150 anys d'història. Barcelona: Viena Edicions / Ajuntament de Barcelona, 2008.
- ↑ D'aqueu temps, lei fòrças armadas espanhòlas èran un bastion deis idèas progressistas.
- ↑ (es) CONGRESO DE LOS DIPUTADOS - HISTORICO DE DIPUTADOS 1810-1977, [1].
- ↑ (ca) Ildefons Cerdà, Personalitat i ideologia, [2].
- ↑ (ca) Montaner, Josep Maria, « Ildefons Cerdà i la Barcelona Moderna », Revista Catalonia Cultura, n°3, 1978, pp. 44-45
- ↑ (ca) Permanyer, Lluís, L'Eixample, 150 anys d'Història, Viena Edicions e comuna de Barcelona (2008), p. 67.
- ↑ (ca) Comuna de Barcelona, Fulletó Ajuntament de Barcelona , [3]
- ↑ (ca) Babiano i Sànchez, Eloi, Antoni Rovira i Trias, Arquitecte de Barcelona, Viena Edicions e comuna de Barcelona (2007), p. 94.
- ↑ (fr) UNESCO, Cerdà de l'origine au futur de l'urbanisme (1999).
- ↑ 11,0 11,1 11,2 11,3 (es) Bohigas, Oriol, « En el centenario de Cerdà », Cuadernos de arquitectura, n°34 (1958).
- ↑ D'efèct, lei plans en escaquier necessitan sovent la bastida de carrieras diagonalas per accelerar la circulacion car, dins lo cas contrari, lei trajèctes son sovent alongats.
- ↑ 13,0 13,1 (es) Cirici-Pellicer, Alexandre, Significación del Plan Cerdá, Cuadernos de arquitectura, n°35 (1959).


text:
Antoni Tàpies
Antoni Tàpies (Barcelona lo 12 de decembre de 1923 - id., 6 de febrièr de 2012[1]) z-es un pintre catalan delh sègle XX. En 1948 fondèt lo movement Dau al Set, près delhs movements dadaïsta e surrealista. Après 1950, sa renomada venguèt internacionala. De las annadas 1960 enlai, collaborèt amb Enrique Tábara, Antonio Saura, Manolo Millares.
Referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ (ca)Mor l'artista Antoni Tàpies als 88 anys in diari Ara, 6 de febrièr de 2012
Liam extèrne[modificar | modificar la font]
Liam en espanhòl amb de quadres de Tàpies


text:
Haussà (lenga)
La lenga haussà (Hausanci dens la lenga Hausanci) es una lenga afroasiatica, del grop chadic, parlada en Africa occidentala e centrala. Es la principala lenga del grop chadic e una de las lengas majoras d'Africa.
Classificacion[modificar | modificar la font]
Lo haussà fa partida de la larga familha de las lengas afro-asiaticas, ramificacion chadica.
Las lengas chadicas an tres brancas: occidentala, centrala e orientala. Lo haussà fa partida del grop occidental. Cal notar que tot ben que las lengas chadicas compten mai d'un centenat de lengas, lo haussà sol representa gaireben 80% del nombre total de locutors de la ramificacion chadica.
Estatut[modificar | modificar la font]
Es una de las tres lengas africanas majoras oficialas de Nigèria e la mai importanta.
Es una lenga nacionala de Nigèr e es parlat per la majoritat de la populacion.
Es tanben una de las lengas nacionalas dins qualques autres païses (Benin, Chad, Cameron).
Es tanben una lenga veïculara largament utilizada en Africa occidentala e centrala (de Ghana a Sodan).
Dialectologia[modificar | modificar la font]
Lo haussà a un vintenat de dialèctes. Es lo de Kano (Kananci) que sèrv de referéncia e de basi a la lenga estandarda.
Nombre de locutors[modificar | modificar la font]
Als 50 000 000 de locutors de lenga mairala (que representa mai o mens lo nombre de Haussàs), cal ajustar un nombre desconegut de locutors qu'utilizan lo haussà coma lenga segonda. Cal pasmens reconéisser que lo nombre de 70 000 000 (sovent donat) es del tot possible vist que la lenga domina lo nòrd de Nigèria e Nigèr tot.
Los paises que comptan lo nombre mai grand de Haussàs son:
- Niger: al recensament de 2001 55,4% se declarèt haussà (en 1988 èran 53%). Amb una populacion de 18 000 000 en 2015 se pòt estimar a gaireben 10 000 000 los Haussàs d'aqueste país.
- Nigèria: 22% de la populacion ( 40 000 000 sus una populacion totala de 180 000 000 en 2015) se declara haussà.
De minoritats haussàs vivon de Ghana duscas Sodan e lor lenga es tanben sovent utilizada coma lenga franca.


text:
Carles II, contemporanèu de Gaston Fèbus, deu Princi d'Aquitània Edoard dit lo Princi Negre e deu tolosan Guilhem Molinièr, redactor de las Leys d'Amor.
Lo Comte d'Evreus (Evreux) Carles (Evreus, 1332 - Pampalona, 1387) qu'èra hilh de Felip d'Evreus (Felip III de Navarra) e de Joana de Navarra. Com a unic mainat viu (en l'ocurréncia mainada) deu rei Loís X de França (dit "le Hutin" en francés, autanplan Loís prumèr de Navarra), la mair d'En Carles, Joana de Navarra, qu'auré degut eretar la corona de França. Totun, l'idèia de confiar tau responsabilitat a ua hemna, qu'èra tròp insuportabla peus decidaires francés de l'epòca, (aqueth ahur n'a pas tròp progressat uei lo dia). Joana que i degó renonciar per fòrça.
Joana de Navarra que maridè un deus sons cosins de segon grad, Felip lo comte d'Evreus. En 1329, Felip d'Evreus qu'estó coronat rei com a Felip III de Navarra, juntament dab la soa molher Joana, hilha deu praube rei Loís, per l'avesque de Pampalona Arnaut de Barbazán en la catedrala Senta Maria la Reau de Pampalona.
Lo lor ainat Carles que vadó en 1332, au castèth dit de Navarra, sis a Evreus, en Normandia. La neishença qu'ocorró un drin tròp tard entà que Carles pogosse eretar la corona de França, ja confiada au son cosin Felip VI de Valois (1328), enqüèra qu'aqueth darrèr n'estó pas un descendent de Loís X de França.
Lo Comte de Foish Gaston III, dit Fèbus, que maridè Agnès de Navarra -la soreta de Carles II. La famosa amiga de darrèr d'"aqueras montanhas qui tan hautas son" qu'èra era. Lo maridatge d'Agnés e de Gaston que's celebrè a Paris en 1349. Totun, l'amor non durè pas tant com la canta famosa. A penas Agnès agosse balhat lutz tau prumèr e solet hilh legitime de Gaston Fèbus, nomat Gaston com lo pair, eth que repudiè a la soa ex-aimada en l'acaçar brutaument e shens deishar-la un quiti sòu. Era que avó de trobar refugi a Pampalona en çò deu son frair lo rei. Aquò que provoquè un òdi ponhastre d'En Carles au comte de Foish. Qu'èra probablament Carles II qui incité lo hilh de Gaston Fèbus a sajar d'emposoar au pair. Qu'estó a la hèita fin lo pair qui escanè au hilh hèit presoèr arron la temptativa mancada d'emposoament, en un movement d'ira qui marquè l'istòria.
Lo reiaume de Navarra qu'estó fondat peu comte de Bigòrra e de Sobrarbe, lo vascon Enec Arista (en basco, Eneko Aritza), vadut lo prumèr rei de Navarra (mei exactament de Pampalona segon la terminologia de l'epòca) en 824. Sus la vita d'Enec Arista, que i tornarèi un aute còp. En tot cas, en la Navarra de Carles II, duas lengas vascoromanicas que s'i èran desvolopadas e i coexistivan de manèira institucionau, a costat d'ua tresau non romanica, l'indigèna, la deu pòble: lo basco. A l'epòca, lo basco non s'escrivè pas tròp, au contra de las autas duas. Lo romanç navarrés, la lenga deu rei Carles, qu'èra emplegat meilèu en la partida transpirenenca deu reiaume partatjat en duas partidas per la cadena pirenenca, mentre au nòrd, qu'èra la lenga d'aqueth blòg, lo gascon, qui i èra emplegada. Aqueras duas lengas romanicas qu'èran consideradas mutuaument intercomprensiblas, enqüèra que lo navarrés, au sègle 14, qu'èra vadut hèra semblant au castilhan. A l'origina quasi identic a l'aragonés, qu'èra vadut pòc a pòc ua sòrta de varietat d'espanhòu qui auré conservat la f latina. Aquera f, lo gascon que l'avè egaument conservada, au mensh en la lenga escriuta, lhèu entà facilitar l'intercomprension enter las duas varietats romanicas navarresas. Que cau plan díser que se prenem lo basco com a etalon de mesura, las diferéncias enter lo gascon de l'epòca e lo navarrés qu'apareishen efectivament plan petitas. Los documents en lenga gascona conservats aus Archius Generaus de Navarra a Pamplona qu'estón en gran majoritat redigits en la Navarra continentau (qu'ei a díser la Baisha Navarra d'uei lo dia, per la màger part a Sent Joan de Pè de Pòrt), totun que cau notar ua proporcion non-negligibla d'aqueths documents navarrés en gascon, tretze per cent, segon JL Orella Unzué, qu'estón redigits en la partida peninsular(a) deu reiaume, que non au nòrd. Que cau raperar qu'en aquera epòca, los Occitans de Tolosa que consideravan lo gascon com a lengatge "estranh" (G. Molinièr, Leys d'Amor, 1356), qu'ei a díser estrangèr, mentre lo gascon n'èra pas briga estranh peus Navarrés de Pampalona. Com ac podetz véder, los critèris de çò d'estranh o non n'èran pas guaire lingüistics, qu'èran meilèu psicologics se non etnics o nacionaus.
Com e'n testimònia la correspondéncia conservada aus Archius Generaus de Navarra (a Pampalona), qu'èra en lenga ben gascona que lo capitani deu Castèth de Lorda Joan de Bearn (un parent luenhèc de Gaston Fèbus) e s'adreçava personaument au rei Carles II de Navarra, lo quau e l'arresponèva en romanç navarrés. Tant Carles II com lo son frair Loís qu' èran perfèitament bilingües, autant ad aise en espanhòu com en francés qui èra la lor lenga mairau. Carles que's hasó legendari per lo son talent d'orator tant a las corts navarresas de Pampalona, alavetz en romanç navarrés, com a París, en francés. Carles II e Joan de Bearn qu'avèn començat per har cuenta amassa. En Joan que'u hasè de banquièr, e lo rei que'u devó ua bèra soma, guastada en perseguir la politica d'intrigas e de conflictes batalhèrs peu continent. Puish ua amistat solida que semblè unir los dus òmis, a mensh qu'estosse lo deute abissau contractat peu rei. En 1348, Carles que balhè en maridatge au gentilòmi gascon la soa hilha bastarda Joana qui agó de Na Catalina de Esparza. La dauna d'Esparza que demorava au palais reiau pampalonés, on i vivè autanplan l'auta amanta, Catalina de Lizaso e lo son hilh Lionel bastard de Navarra. Au Carles, maridat a Joana de França qui'u hasó ueit mainatges, que l'agradavan las Catalinetas navarresas, ce sembla. E Carles que'n hasó de pairín quan Joan de Bearn e la soa Joana e hasón batejar l'ainat Simon a Sent Joan de Pè de Pòrt en 1351. La medisha an(n)ada, Carles que hasó deu capitani gascon un senhor navarrés en autrejà'u lo fiu de Murèth lo Frut (Murillo el Fruto), deu quau Simon eretarà.
Lo sègle XIV, qu'estó tanben l'epòca deu manuscrit redigit en gascon peu notari baionés Arnaut Darrupe destinat tà l'avescat d'Oviedo (1327), sagerat peu papa Joan XXII d'Avinhon e conservat aus Archius de la catedrala deu capdulh asturian. Se lo gascon èra podut vàder ua lenga internacionau d'escambi economic, financèr e juridic, qu'èra plan, ce'm sembla, gràcias aus poblants deu reiaume de Navarra e deus de Baiona, en territòri anglés limitròfe. Que calerà demorar enqüèra un sègle tà i véder a aparéisher las prumèras òbras literàrias en gascon (d'òbras religiosas) e enqüèra quasi un sègle de mei tà recuperar lo dret a la poesia en gascon, denegat peu praube Molinièr. E aquiu enqüèra, lo senhau de la deishudada literària gascona que vienó deu reiaume de Navarra, on s'i publiquèn las òbras literàrias gasconas mei ancianas. Lo movement qu'estó seguit puish amplificat adarron peus poètas gascons de França, encoratjats qu'estón per l'accession au tròne de França deu rei gascon Enric III de Navarra, vadut Henri IV de França en 1589.
Qu'aprofieiti d'aqueth message tà'vse desirar un bon an nau 2014, plan florit, plan graat e seguit d'un hèish d'autes.


text:
Catarisme
Lo catarisme foguèt un movement religiós dualista dissident que nasquèt e se desvolopèt en Lengadòc al sègle XII . Lo nom, tardiu, foguèt balhat pels enemics d'aqueste movement, jutjat erètge per la Glèisa Catolica.
Los adèptes d'aqueste movement se nomenavan eles meteisses « bons òmes », « bonas femnas » o « bons crestians », mas èran apelats « perfièches » per l’Inquisicion, que designava atal los "perfièches erètges", es a dire los qu'èran ordenats e fasián la predicacion, per oposicion als simples fidèls erètges. Èran tanben sonats de còps per la populacion « patarins » o « teisseires ».
Fondamentalament crestians, los catars avián una lectura dualista del Novèl Testament, e destriavan doncas doas creacions: la vertadièra, es a dire la de las causas que son realament, aquela de Dieu, de l'esperit blos; la segonda èra la de las causas qu'an pas d'existéncia vertadièra, que i èra inclús lo monde vesedor, apariat al nonrés. Per eles lo monde fisic èra doncas vodat al patiment, a la violéncia e al mal. Aital, las armas dels cresents èran consideradas presonièras dels seus còsses, dins una mena de "preson de carn" e sol lo consolament, batejament per imposicion de las mans, las podián desliurar. Los catars se definissián coma membres de la Glèisa de Dieu, la sola vertadièra Glèisa qu'opausavan a la falsa Glèisa Apostolica Romana. Organizada e estructurada, la Glèisa catara èra formada per un còs clerical mixte: los bons òmes e bonas femnas qu'avián recebut lo consolament, e per un còs de fisèls o cresents. Al cap de cada avescat, se trapava un avesque e sos dos coajudors: lo filh major e lo filh menor.
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Ligams intèrnes[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- (fr)Catarisme e catars en Lengadòc per Jean-Louis Biget, Professor emerit d'istòria de l'Edat Mejana a l'Escòla Normala Superiora de Fontenay-Saint-Cloud.
- (fr)L'istòria simplificada del catarisme e de la Crosada Albigesa en Lengadòc


text:
Accident nuclear de Fukushima
L' Accident nuclear de Fukushima 1 es una seria de damatges subrevenguts a la centrala nucleara de Fukushima 1 en Japon en seguida dels tèrratrem e tsunami de Sendai del 11 de març de 2011.
Los reactors 1, 2 e 3 s'aturèron amb lo tèrratrem, mentre que los autres tres èran ja aturats per mantenença. Lo tsunami inondèt los quatre reactors situats al ras de la mar, en degalhant los sistèmas de refrejament, çò que creèt divèrsas explosions, incendis e fugidas de radioactivitat. Se considèra coma un accident de nivèl 6 subre l'escala internacionala d'accidents nuclears, solament superat per l'accident de Chornobyl, de nivèl 7.
Lo govèrn japonés declarèt l'estat d'urgéncia nuclear[1] en Japon, e mai de 215 000 personas foguèron evacuadas.


text:
Mesopotamia
Mesopotamia, dau grèc « país entre rius », designa lei territòris situats en Iraq, entre lei rius de Tigre e d'Eufrates, que se getan dins lo golf Persic. Aquesta tèrra èra fòrça feconda e enrodada de desèrts.
Aquestei tèrras foguèron ocupadas fa mai de 5000 ans per lei sumerians, civilizacion que bastiguèt lei premierei ciutats coma Ur e Lagash, que fortifiquèron per fin de lei defendre d'autrei pòbles que cercavan tanben de viure dins un luòc melhor. Cada ciutat se governava d'esperela, pr'amor qu'èran de ciutats-Estats independentas.
Somari
- 1 Neolitic
- 2 Periòde d'Obeïd
- 3 Periòde d'Uruk
- 4 Periòde dei dinastias arcaïcas
- 5 Empèri d'Akkad
- 6 Lo periòde neosumerian
- 7 Lo periòde amorita
- 8 Lei periòdes kassita e medioassirian
- 9 Periòde neoassirian
- 10 Periòde neobabilonian
- 11 Mesopotamia après la dinastia neobabiloniana
- 12 Referéncias
Neolitic[modificar | modificar la font]
Lo Neolitic de Mesopotamia acomencèt vèrs 7000 avC ambé l'espelida dei premierei culturas agricòlas e dei premiers vilatges. Foguèron lei culturas d'Hassuna (vèrs 6000 avC), de Samarra (vèrs 5700-4900 avC) e de Tell Halaf (vèrs 6000-5300 avC). Vèrs la mitat dau millenari IV avC, lei Sumerians èran solidament installats en Mesopotamia[1]. Pasmens, lor origina es desconeguda e es possible que foguèron presents dins la region dempuei lòngtemps.
Periòde d'Obeïd[modificar | modificar la font]
Lo periòde d'Obeïd es una epòca protoistorica de Mesopotamia aperaquí entre 5000 e 3750 avC. Lo site principau es Eridu ambé 19 nivèus d'ocupacion. Aqueu periòde es devesit en cinc epòcas pus pichonas :
- Obeïd 0.
- Obeïd 1 onte la cultura d'Obeïd foguèt presenta en Bassa Mesopotamia a l'entorn d'Eridu. Foguèt similara a la cultura de Samassa mai presentèt ja de diferéncias.
- Obeïd 2 onte la cultura d'Obeïd se desvolopèt e se mesclèt ai culturas de Samarra e de Tell Halaf.
- Obeïd 3 quand la cultura d'Obeïd se desvolopèt egalament en Auta Mesopotamia e sus lei ribas de la Mar Mediterranèa. Lei vilatges èran pas encar de vilas mai lor talha e lor organizacion venguèron pus importantas. Aquela epòca foguèt tanben marcada per l'aparicion dei premiers cementèris.
- Obeïd 4 onte lei premiers temples son fachs a Eridu e belèu Uruk. De mai, l'agricultura aigada permetèt una aumentacion dei concentracions umanas.
Periòde d'Uruk[modificar | modificar la font]
Lo periòde d'Uruk es un estadi dau desvolopament de la civilizacion protoistorica de Mesopotamia. Aqueu periòde foguèt identificat per de cavaments dins la vila d'Uruk en Bassa Mesopotamia. Pasmens, aqueu desvolopament regardèt egalament lei regions vesinas dau Pròche Orient. Ansin, lei premiers estats mesopotamians se formèron durant aquela èra enterin que lei premierei vilas e lei premiers sistèmas de comptabilitat o d'escritura[2] [3] [4].
D'efèct, l'urbanizacion dei vilas cambièt fortament pendent lo periòde d'Uruk. Per exemple, la superficia d'Uruk foguèt probablament situada entre 230 e 500 ectaras. De mai, la vila de Habuba Kabira en Siria es organizada segon un plan de 22 ectaras a l'interior d'un barri. Aqueu plan tèn de monuments principaus, de carrieras principalas e segondàrias e d'un ensems de residéncias similaras organizadas a l'entorn d'un cort. Leis arquitèctes conoissián donc lei principis fondators d'una vila ambé sei monuments importants e son organizacion intèrna.
D'autra part, ambé la formacion dei premiers estats, la talha dei monuments aumentèt e la forma dau poder cambièt. Ansin, lo temple D de l'Eanna a una superficia de 4 000 m² còntra solament 280 m² per aqueu d'Eridu, pus grand temple conegut per lo periòde d'Obeïd. Lo temple D èra tanben enviroutat per unei temples amb una superficia d'au mens 1 000 m² mentre que lo temple d'Eridu èra isolat. Lei tombas presentèron un movement identic. Aquelei fachs mòstran donc un poder pus fòrt e capable de mobilizar de mejans importants durant una durada lònga. Lei representacions dau poder venguèron egalament diferentas pendent lo periòde d'Uruk ambé l'emergéncia d'una figura que lo designa. Lei foncions d'aquelei caps son similaras ai rèis de Sumèr dei sègles seguents : cap de guèrra, cap religiós e constructors. Ansin, lei premiers monuments, dichs « temples », èran pus probablament d'edificis mesclant d'imperatius administratius e culturaus.
Periòde dei dinastias arcaïcas[modificar | modificar la font]
Lo periòde dei dinastias arcaïcas (DA) se debanèt entre 2900 e 2334 avC fins a l'unificacion de Mesopotamia per Sargon Ièr d'Akkad. Aquela epòca es marcada per d'estats encar gaire desvolopats mai que se consolidèron fins a la formacion dau premier empèri de la region. Es devesit en tres periòdes diferents :
- Lo DA I, entre 2900 e 2750 avC qu'es mau conegut a l'ora d'ara. Sembla que l'influéncia dau periòde precedent e dau centre d'Uruk èra encar importanta maugrat una diversitat culturala pus importanta.
- Lo DA II, entre 2750 e 2600 avC es lo periòde dei « temps eroïcs » de Mesopotamia ambé lei rèines dei rèis Lugalbanda, Enmerkar e Gilgamesh a Uruk e Agga a Kish. Pasmens, l'existéncia arqueologica d'aquela epòca es desenant considerada coma dobtosa[5].
- Lo DA III, entre 2600 e 2340 avC, veguèt una expansion fòrta de l'escritura e es devesit en doas èras :
- Lo DA III A, entre 2600 e 2500 avC, es lo periòde dei tombas reialas d'Ur e deis archius de Fara e d'Abu Salabikh.
- Lo DA III B, entre 2500 e 2350 avC, es lo periòde dau desvolopament de poissanças politicas e la formacion d'un ensems diplomatic pus estendut.
Estructura intèrna deis estats arcaïcs[modificar | modificar la font]
Lei ciutats-estats dau periòde arcaïc èran dirigidas per de rèis dichs de maniera diferenta segon lei tèxts. Lo mot pus ancian podriá èsser ŠITA.GIŠ.NAM2 que significariá « senhor de la maça ». Puei, tres tèrmes existisson que son LUGAL, EN e ENSÍ. Lo premier es pus frequent, especialament a Kish, e tendriá un aspèct guerrier e conquistaire. Lo tèrme EN, present a Uruk e a Ebla, a una connotacion religiosa. Enfin, ENSÍ indicariá la somission dau rèi au dieu principau de la vila. Ansin, aquela diversitat mòstra l'existéncia de situacions variadas entre lei ciutats diferentas.
Dins aquò, de fachs pareisson constants, au mens per lo periòde DA III. Ansin, lo poder es exercit per un individú unic. Dins lo país de Sumèr, l'ideologia reiala es dominada per lo principi de l'eleccion divina mentre que dins lei regions elamitas, es marcada per lo principi dinastic. Leis inscripcions d'aquela epòca mòstran l'importància superiora dei construccions religiosas a respèct dei victòrias militaras. Quina situacion que sigue, lo rèi es donc l'intermediari entre lei dieus e leis umans. L'art reiau de l'epòca seguís aqueleis idèas. Per exemple, l'Estèla dei Voutors dau rèi Eannatum de Lagash presenta clarament lo dieu de la vila, Ningirsu, considerat coma son mèstre vertadier, e lo fach que lo trionf de son armada es sa victòria[6]. Lo ròtle dau sobeiran es donc organizat segon dos axes principaus : construire e combatre per lei dieus.
Relacions entre leis estats[modificar | modificar la font]
Lo periòde dei dinastias arcaïcas es egalament marcat per l'aparicion d'un sistèma de relacions diplomaticas entre lei ciutat-estats. Per exemple, un clavèu d'argiela commemòra l'aliança entre Entemena de Lagash e Lugal-kinishe-dudu d'Uruk vèrs 2500. Es l'acòrd d'aliança pus ancian qu'es conegut a l'ora d'ara. Certanei rèi tenguèron probablament una influéncia preponderanta durant certanei periòdes coma lo rèi Mesalim de Kish qu'arbitrèt un conflicte entre Lagash e Umma vèrs 2600. De mai, lei ciutats de Mesopotamia avián lo sentiment de formar entre elei una unitat culturala dicha KALAM (« lo país »).
Lo periòde dei dinastias arcaïcas es egalament l'epòca dei premierei guèrras documentadas. Ansin, lo DA II es marcat per lei racòntes de Gilgamesh. Pasmens, leis informacions pus precisas son per lo DA III B, especialament per lei guèrras recurrentas entre Umma e Lagash a prepaus d'un territòri aigat nomat GU.EDEN.NA[7]. Leis inscripcions dei rèis de Lagash indican tanben l'existéncia de guèrras ambé de reiaumes de Mesopotamia mai egalament exteriors coma Mari, Subartu o Elam. Certanei rèis establiguèron donc lor dominacion sus la region, especialament en Bassa Mesopotamia : Eannatum de Lagash que bateguèt divèrsei rèis de la region e mai aquelei de Mari e d'Elam vèrs 2450 avC, Enshakushana d'Uruk que prenguèt Kish e capturèt son rèi Enbi-Ishtar vèrs 2430 avC e enfin Lugal-zagesi d'Umma que venguèt lo mèstre de tota la Bassa Mesopotamia en 2450 avC[8].
Dos documents de l'epòca, que son l'Estèla dei Voutors e l'Estendard d'Ur, mòstran l'organizacion e l'armament deis armadas dei dinastias arcaïcas. Presentan de fòrças organizadas a l'entorn d'una falange compacta ambé de soudats fortament armats de lanças e protegits per de grands bloquiers. Tenguèron egalament de maças, d'espasas, d'àpias e de ponhaus mai pas d'arcs. Existiguèt tanben de carris tirats per d'ases. Aquelei carris serviguèron probablament per cargar l'enemic avans l'infantariá.
Empèri d'Akkad[modificar | modificar la font]
Lo periòde de l'Empèri d'Akkad durèt d'aperaquí 2334 a 2200 avC. Es documentat per de tauletas d'argiela descubèrtas sus divèrsei sites coma Girsu, Umma, Nippur o Adab en Bassa Mesopotamia, Eshnunna e Khafadje dins la vau de la Diyala, a Susa en Elam, Gasur en Auta Mesopotamia e Tell Brak en Siria[9] [10]. Aquelei tauletas son principalament de documents administratius coma l'enregistrament dei produccions, lei concessions de tèrras... etc. Pasmens, la conoissença de la dinastia d'Akkad es totjorn malaisada car sa capitala, Akkad, es pas encara localizada.
D'autra part, l'activitat dei rèis d'Akkad es coneguda per divèrseis inscripcions e per una produccion literària posteriora e probablament inspirada per lo prestigi dei personatges a partir de la tresena dinastia d'Ur e fins a la fin de la civilizacion de Mesopotamia[11] [12] [13]. Dins aquò, es pas totjorn facil de destapar lo verai e lo faus dins aquelei tradicions[14] [15] [16]. [17].
Enfin, lo periòde de la dinastia d'Akkad es egalament documentat per d'òbras d'art descubèrtas dins lei butins dei rèis elamitas, especialament a Susa après lei campanhas militaras còntra Babilònia durant la segonda mitat dau millenni II abC. En revenge, l'estudi dei nivèus arqueologics dei sites ancians es fòrça dificil generalament en causa de l'abséncia d'una cultura materiala o d'una arquitectura diferentas.
L'emergéncia dau reiaume[modificar | modificar la font]
Vèrs 2234 avC, un còp d'estat dins la ciutat de Kish permetèt la presa dau poder per Sargon qu'èra un ministre dau rèi Ur-Zababa. Puei, Sargon capitèt de véncer lo rèi pus poderós de Mesopotamia qu'èra Lugal-zagesi d'Umma. De fidèus foguèron nomats cap dei vilas principaus de la region. Ansin, Sargon poguèt unificar lei ciutat-estats ancians de Bassa Mesopotamia e d'Akkad que venguèt capitala d'un reiaume vast.
Lei grandei conquistas[modificar | modificar la font]
Après la presa de la Bassa Mesopotamia, Sargon dirigiguèt de campanhas a l'èst e au nòrd-èst. Dins l'Auta Mesopotamia, prenguèt probablament Mari e belèu Ebla en Siria. Pasmens, lei destruccions d'aquelei vilas son de mau datar. Podrián èsser lei consequéncias d'una guèrra locala o tanben de conquistas de Naram-Sin, un successor de Sargon. En revenge, una inscripcion de Sargon espereu indica qu'agantèt lei regions mejanas d'Eufrates a Tuttul.
Lo successor de Sargon foguèt Rimush que reinèt probablament a partir de 2279 avC. Son epòca acomencèt per una revòuta fòrça violenta dei vilas de Bassa Mesopotamia dirigida per Kaku d'Ur ajudat per lei ciutats d'Adab, Lagash, Zabalam e Kazallu. La repression foguèt relativament malaisada mai capitèt finalament. Foguèt lo premier d'un empèri que subrevisquèt a son fondator. Ansin, Rimush poguèt menar d'expedicions còntra lei reiaumes dau platèu iranian (Elam, Awan e Marhashi). Son fiu Manishtusu li succediguèt vèrs 2270 avC. Dirigiguèt d'autrei campanhas dins lei regions iranianas[18].
Son fiu Naram-Sin venguèt rèi vèrs 2254 avC. Foguèt tanben un personatge de l'istòria de Mesopotamia mai amb un imatge pus negatiu per lei generacions seguentas. Coma Rimush, lo començament de son rèine foguèt marcat per una revòuta generalizada de Bassa Mesopotamia, dirigida per Amar-girid d'Uruk ambé lo sostèn d'Ur, Lagash, Adab o encar Shuruppak, e de Kish amb una coalicion d'Iphur-Kish ajudat per Sippar, Eresh e Kazallu[19] [20] [21]. La repression foguèt fòrça saunosa. Menèt après d'expedicions en Auta Mesopotamia onte capitèt d'establir fermament lo poder d'Akkad. Bateguèt egalament lei rèis d'Elam e de Marhashi. Realizèt tanben unei construccions e reformas per renforçar lo caractèr imperiau de la dinastia. Pasmens, la tradicion repòrta que Naram-Sin onorèt pas correctament lo dieu Enlil, divinitat pus importanta de Bassa Mesopotamia. En consequéncia, lei generacions posterioras considerèron Naram-Sin e sei successors coma maudits. E d'efèct, lei darriereis annadas de son rèine foguèron lo començament de la fin per l'Empèri d'Akkad.
Lo declin e la fin de l'Empèri d'Akkad[modificar | modificar la font]
La fin dau rèine de Naram-Sin visquèt l'arribada d'un pòple novèu, lei Gutis, per lei montanhas Zagros. Aqueu pòple, barbar per lei Mesopotamians, mandèt unei raids murtriers en Mesopotamia. La casuda d'Akkad es donc generalament supausada d'èsser lo fach dei Gutis coma o indica la Lista reiala sumeriana. Ansin, lo rèine de Shar-kali-sharri, successor de Naram-Sin, foguèt marcat per una reculada de l'influéncia d'Akkad maugrat de victòrias còntra leis Amoritas, leis Elamitas e lei Gutis pervenguts dins lei regions pròchas d'Akkad.
Après Shar-kali-sharri, la fin d'Akkad foguèt progressiva car tenguèt tres successors fòrça mau coneguts. Segon la lista reiala, de rèis gutis prenguèron la plaça deis emperaires akkadians. Dins aquò, sembla puslèu qu'un nombre important d'estats e de rèis remplacèron la dominacion d'Akkad coma Tish-atal a Urkish (Tell Mozan), Gudea a Lagash e Utu-hegal a Uruk.
Lo periòde neosumerian[modificar | modificar la font]
Lo periòde neosumerian se debanèt aperaquí après lo reculament dei Gutis durant la mitat dau sègle XXII avC fins a la tombadura de la tresena dinastia d'Ur en 2004 avC. Es caracterizat per un retorn au poder dei regions de Sumèr, especialament Lagash puei Ur.
La segonda dinastia de Lagash[modificar | modificar la font]
Après l'afondrament de l'Empèri d'Akkad, Lagash venguèt tornarmai independenta e una dinastia novèla foguèt creada per Ur-Ningirsu Ièr. Pasmens, la segonda dinastia de Lagash es pas realament una dinastia au sens actuau dau tèrme car sei sobeirans son pas totei de la mema familha. Aqueu periòde es dominat per lo rèi Gudea que reinèt vèrs 2120 avC. Es principalament conegut per son activitat arqueologica e artistica puslèu que per sei succès militars. A laissat un centenau d'inscripcions e a restaurat la màger part dei temples de Girsu, especialament aqueu de Ningirsu.
La tresena dinastia d'Ur[modificar | modificar la font]
Vèrs 2120 avC, lo rèi Utu-hegal d'Uruk vencèt lo rèi Tirigan dei Gutis. Pasmens, son rèine foguèt cort car foguèt rebutat per de notables de la cort dirigits per Ur-Nammu, governador d'Ur. Ur-Nammu reinèt de 2112 a 2095 avC. Son rèine es mau conegut mai apareis que dominèt la Bassa Mesopotamia. Menèt tanben una politica de pacificacion ambé la restauracion dei vilas e dei temples principaus, deis omenatges ai dieus, lo desvolopament de l'agricultura aigada e la reconstruccion de rotas.
Son fiu Shulgi li succediguèt e realizèt de reformas importantas que serviguèron de basas a l'Empèri d'Ur durant de decennis[22]. Se sap pas manco se Shulgi es a l'origina d'aquela politica o se continuèt l'òbra de son paire, mai en tot cas, foguèt lo cap d'un reiaume e d'una administracion organizats. A partir de 2070 avC, mandèt de campanhas militaras per assegurar la seguretat dei frontieras. Au nòrd, lei país de Karkhar, Simurrum, Urbilum e Harshi foguèron somés après onze expedicions. Una muralha foguèt bastida entre Eufrates e la Dilaya. Lei reiaumes elamitas d'Anshan, de Marhashi et de Simashki foguèron tanben somés gràcias a d'alianças matrimonialas. En revenge, lo reiaume de Susa foguèt conquist per de mejans militars e integrat dins l'Empèri.
Shulgi moriguèt en 2047 avC e foguèt remplaçat per son fiu Amar-Sin. Reinèt entre 2046 e 2038 avC. Continuèt l'esfòrç militar de son paire au nòrd e prenguèt Assur. De revòutas acomencèron après sa mort au començament dau rèine de son fiu Shu-Sin. Dins aquò d'ara endavant, la menaça majora foguèt leis incursions deis Amoritas e Shu-Sin deguèt construire una muralha per se parar de sei raids.
Lo darrier rèi de la dinastia foguèt Ibbi-Sin que reinèt entre 2028 e 2004avC. A partir de 2025 avC, certanei regions perifericas retrobèron lor independéncia coma Susa e Larsa en 2025, Larsa en 2023 e Umma en 2017 avC. Leis assais d'Ibbi-Sin per enraiar lo declin d'Ur capitèron mau. Dirigiguèt una campanha còntra Simurrum en 2025 e maridèt una de sei filhas ambé lo rèi de Zabshali per equilibrar la poissança creissenta dei rèis de Simashki. En 2017 avC, Ur es victima de la famina. Puei, en 2009 avC, Ishbi-Erra, governador d'Isin, venguèt egalament independent amb un poder important. Aquel eveniment foguèt decisiu e Ur foguèt presa per leis Elamitas en -2004 e Ibbi-Sin capturat e emportat en Elam.
Lo periòde amorita[modificar | modificar la font]
Lo periòde amorita se debanèt entre 2004 e 1595 avC. Acomencèt per la casuda de l'empèri de la tresena dinastia d'Ur e finiguèt ambé la tombadura de la premièra dinastia de Babilònia.
Periòde d'Isin e de Larsa[modificar | modificar la font]
L'epòca après la fin de l'Empèri d'Ur es marcada per la dominacion d'Isin e de Larsa. Ansin, lo rèi d'Isin capitèt de replegar la garnison elamita d'Ur e se poguèt presentar coma lo successor de la tresena dinastia d'aquela ciutat. Puei, son successor Shu-ilishu faguèt la patz ambé l'Elam e recuperèt l'estatua sacrada dau dieu Nanna d'Ur, presa pendent lo pilhatge de la vila en -2004[23]. Lo poder de la dinastia aumentèt fins a la mòrt d'Ishme-Dagan.
Lo reiaume de Larsa seriá estat fondat vèrs -2025 per Naplanum pendent lo començament de l'afondrament dau reiaume de la tresena dinastia d'Ur. Lo réine dau cinquen rèi de la dinastia, Gungunum, marca l'eissidor de la vila ambé la presa d'Ur còntra Isin. Sei successors contunièron la guèrra còntra aquela vila. Vèrs -1898, Larsa comencèt donc de trabalhs idraulics fòrça importants per desviar l'aiga de canaus alimentant Isin. Acabats en -1877, aquelei trabalhs li donèron un avantatge decisiu[24]. En -1870, Isin perdiguèt la vila santa de Nippur. Maugrat una reconquista quatre ans pus tard, foguèt un simbòl fòrça important. Isin acumulèt adonc lei revèrs : pèrda d'Ibrat en -1844, desfacha d'una coalicion unissent Uruk, Kazallu, Isin e l’Elam còntra Larsa en -1837, segonda pèrda de Nippur en -1828 e novèla revirada d'una coalicion ambé Uruk, Babilònia, Sutum e Rapiqum en -1809[24].
D'aqueu temps, la dinastia en plaça foguèt reversada en -1834 per Kudur-Mabuk qu'aprofichèt una campanha còntra Isin. Nomèt son fiu Warad-Sin rèi de la vila. Un periòde de construccion (temples, canaus) comencèt. En -1802, lo rèi Rim-Sin lancèt son ofensiva finala còntra lo reiaume d'Isin. Prenguèt Uruk (-1802), Al-Damiq (-1799), Dunnum (-1795) e assetgèt Isin. Maugrat una intervencion de Babilònia, la vila tombèt en -1794 o -1793. Es l'apogèu de Larsa mai durèt gaire.
En Auta Mesopotamia, lei reiaumes principaus foguèron aquelei de Mari, d'Ekallatum e d'Assur. Un nombre important de reiaumes pichons existissiá egalament, especialament dins la region dau triangle de Khabur coma Karana, Urbish, Nagar o encara Andarig, que foguèron la presa dei reiaumes pus poderós. A partir de la fin dau sègle XIX avC e au començament dau sègle seguent, la region foguèt lo teatre de guèrras acarnadas entre Mari, Eshnunna e Ekallatum. Lo rèine de Shamsi-Addu (1793-1775 avC) marquèt la dominacion corta d'Ekallatum ambé la formacion dau reiaume d'Auta Mesopotamia qu'englobava Mari. Pasmens, après sa mòrt, Mari venguèt tornarmai independenta. Enfin, en Siria, lei dos estats pus grands foguèron lei reiaumes de Qatna e d'Alèp. Lor rivalitat foguèt tanben importanta e sembla qu'Alèp foguèt venceire.
Premiera dinastia de Babilònia[modificar | modificar la font]
La dinastia amorita de Babilònia foguèt fondada per lo rèi Sumu-Abum vèrs 1894 aC. Pendent lo rèine de son successor, Sumu-la-El (vèrs 1880-1845 aC), la region de Babilònia sembla fòrça agitada. Per exemple, lei dinastias de Kish o de Sippar conoguèron unei rèis ambé de rèines corts[25] [26]. Sumu-la-El aprofichèt donc la situacion per conquistar Kazallu, Halambu, Kish, Kuta, Anzaqar e Barzi e se crear un reiaume notable dins lei regions centralas de Mesopotamia[27]. Puei, durant lo rèine dau cinquen rèi de la dinastia, Sin-Muballit (1813-1793 aC), Babilònia venguèt un reiaume podent rivalizar ambé leis autrei poissanças de la region coma Isin, Eshnunna, Mari e subretot Larsa.
L'apogèu de la dinastia foguèt lo rèine d'Hammurabi (1793-1750 aC), successor de Sin-Muballit. En 1773 aC après la mòrt de Shamsi-Addu de Mari, un periòde de guèrras violentas comencèt. D'efèct, Eshnunna sostenguèt la revòuta dei nomadas benjaminitas còntra Mari. Lo conflicte durèt quatre ans e s'acabèt amb una patz precària fins a 1766 aC. Aquel an, l'Elam ataquèt Eshnunna. Babilònia e Mari, teoricament vassaus de l'Elam, l'ajudèron a prendre la vila. Pasmens, en 1765 aC, leis aliats ancians se bateguèron entre elei. L'armada elamita foguèt vencuda a Hiritum per lei fòrças d'Alèp, de Babilònia e de Mari e se repleguèt fin finala en 1763 aC. Larsa qu'assaièt d'aprofichar la guèrra au nòrd per atacar lo sud dau reiaume de Babilònia foguèt rapidament conquistat entre 1764 e 1763 aC totjorn ambé l'ajuda de Mari. Puei, après la conquista d'Eshnunna, devastada per lei guèrras de 1766 e 1765-1763, en 1762, una guèrra novèla aguèt luòc entre Babilònia e Mari, son aliat ancian, per de rasons mau compresas. Ansin, Mari foguèt conquistada vèrs 1760 e son palais incendiat en 1759 per la garnison d'Hammurabi.
Samsu-Iluna (1749-1712 aC), successor d'Hammurabi, temptèt de continuar la politica de son paire mai de revòutas nombrosas esclatèron, coma l'insurreccion dau país de Sumèr comandada per Rim-Sin II (1741-1736 aC) que destruguèt tot lo sud dau reiaume. Après Samsu-Iluna, lo territòri babilonian se reduguèt ai regions a l'entorn de Babilònia e finalament, vèrs 1595 aC, una guèrra còntra leis Ititas entraïnèt lo pilhatge de la capitala e la fin de la dinastia.
Lei periòdes kassita e medioassirian[modificar | modificar la font]
Lo nom d'aqueu periòde es pas oficiau e pas encara definit. Se debanèt aperaquí entre 1595 e 1080 avC. Foguèt caracterizat per la formacion d'una dinastia kassita a Babilònia, dau reiaume dau Mitani au nòrd de la Siria e dau reiaume medioassirian. De mai, leis Ititas tenguèron egalament una influéncia importanta dins lo nòrd de Mesopotamia e en Anatolia.
La dinastia kassita de Babilònia[modificar | modificar la font]
La dinastia kassita de Babilònia es fòrça mau coneguda. Adoptèt probablament son plan quadrangular e la vila installèt sa dominacion sus lo sud dau país après la presa d'Isin per Burna-Buriash Ièr. Au sègle XIII avC, lo reiaume kassita aguèt una poisssança sufisenta per menaçar l'Empèri Assirian. Pasmens, a la fin d'aqueu sègle, leis Assirians capitèron de prendre la ciutat e de pilhar sei muralhas. La dominacion assiriana durèt pas e la dinastia restabliguèt son poder a Babilònia au sègle XII avC. Aquela epòca foguèt puei marcada per lo retorn en fòrça deis Elamitas. Afeblits, lei Kassitas poguèron pas resistir e Babilònia foguèt conquista per Shutruk-Nahhunte (vèrs 1185-1160 avC).
Lo reiaume dau Mitani[modificar | modificar la font]
Lo Mitani es tanben un reiaume mau conegut car sa capitala es pas encara estada descubèrta. De mai, a l'ora d'ara, se ne'n conois ges de site important. Se formèt probablament vèrs lei sègles XVII o XVI avC dins la region dau triangle de Khabur. Venguèt poderós durant la mitat dau sègle XV avC sus lo rèine de Barattarna. Menèt adonc de guèrras còntra leis Egipcians e leis Ititas. Ansin, maugrat un grand nombre de campanhas, l'armada dei faraons capitèron pas de sometre lo país que sa resisténcia permetèt de federar au Mitani divèrsei reiaumes pus pichons. Finalament, lo Mitani gardèt son influéncia sus sei regions sud e lei relacions amb Egipte se melhorèron. La situacion còntra leis Ititas foguèt pus complicada en causa de revòutas. Ansin, au començament dau sègle XIV, leis Ititas poguèron assaiar de nominar directament lo rèi dau Mitani. Puei, Assiria, vassala dau Mitani, reprenguèt son independéncia formant una menaça novèla a l'oèst. Lo Mitani foguèt donc devesit en doas regions vassalas deis Ititas e deis Assirians. Enfin, l'Empèri Assirian destruguèt lei rèstas dau Mitani pendent lo rèine de Salmanzar Ièr (vèrs 1275-1245 avC).
Lo periòde medioassirian[modificar | modificar la font]
Vassaus dau Mitani, leis Assirians venguèron independents vèrs 1380 avC après lei desfachas mitanianas còntra leis Ititas sus Assur-uballit Ièr. Capitèt de s'emparar de Niniva e dei regions orientalas dau reiaume dau Mitani. Puei, lei relacions deis estats mesopotamians foguèron marcadas per lei rivalitats entre Ititas, Assirians e Babilonians.
Lei rèis Adad-nerari Ièr (1308-1275 avC) e Salmanazar Ièr deguèron defendre militarament sei posicions. Una politica de contraròtle dei territòris e mai de colonizacion foguèt tanben mesa en plaça dins la region de Hanigalbat, en Auta Mesopotamia. Lo rèine de Tukulti-Ninurta Ièr (1244-1208 avC) veguèt una victòria importanta contre leis Ititas de Tudhaliya IV puei la presa de Babilònia. Tukulti-Ninurta venguèt donc « rèi d'Assur e de Babilònia ». Pasmens, foguèt assassinat e una crisi dinastica acomencèt enterin que lei Babilònians cochavan leis Assirians.
Après aquela crisi, lo reiaume assirian foguèt en difficultat e lo rèi novèu, Enlil-kudurri-usur (1198-1193), foguèt capturat per lo rèi de Babilònia. Aquel eveniment entraïnèt la formacion d'una dinastia novèla ambé lo rèi Ninurta-apil-Ekur (1193-1180 avC). Pasmens, lei frontieras assirianas foguèron totjorn dificilament defendudas maugrat quauquei succès dins lo Zagros o còntra Babilònia en causa de l'arribada d'enemics novèus coma lei nomadas Ahlamu o leis Aramèus. Teglath-Phasalar Ièr (1116-1077 avC) foguèt lo darrier rèi assirian poderós d'aquela epòca. Mandèt unei campanhas militaras e pervenguèt d'assegurar lei posicions assirianas dins lei regions nòrd mai leis Aramèus resistiguèron e foguèron pas destruchs.
Après Teglath-Phasalar Ièr, sei successors foguèron pauc a pauc submergits per leis atacas deis Aramèus. L'Empèri Assirian perdiguèt finalament sei regions orientalas pendent la segonda mitat dau sègle XI avC e se deguèt replegar a l'entorn d'Assur e de Niniva. Sei rivaus ancians aguèron de dificultats pus importantas car leis Ititas dispareguèron e Babilònia tombèt dins l'anarquia.
Periòde neoassirian[modificar | modificar la font]
Lo reiaume neoassirian[modificar | modificar la font]
Après un sègle X avC malaisat, Assiria capitèt de replegar leis Aramèus durant lo rèine d'Adad-nerari II (911-891 avC). Puei, mandèt un nombre important de campanhas e pervenguèt de véncer Babilònia. Sei successors, coma Assurbanipal II (883-859 avC) e Salmanazar III (858-824 avC) continuèron aquela politica d'expansion dins lo Zagros e còntra leis estats neoititas (Bit-Adini, Bit-Agusi, Suhu, Laqe, Karkemish, Kummuhuh et Gurgum) maugrat una resisténcia importanta en Siria orientala dirigida per lo rèi Bar-Hadad de Damasc.
Crisis assirianas[modificar | modificar la font]
Après Salmanazar III, lo reiaume assirian traversèt un periòde de crisis pendent lei rèines de Shamsi-Adad V (824-811 avC), Adad-nerari III (811-783 avC), Assur-dan III (772-755 avC) e Assur-nerari V (755-745 avC). Una guèrra civila esclatèt après la mòrt de Salmanazar que durèt uneis annadas. De mai, lei rèis assirians deguèron afrontar lei turbuléncias de sei regions tributàrias e de sa noblesa qu'obtenguèt de poders pus importants. Divèrsei revòutas toquèron egalament lei vilas dau còr dau reiaume assirian. Enfin, per donar mai de problèmas a la poissança assiriana, lo reiaume d'Urartu butassèt son influéncia en Anatolia.
La formacion de l'Empèri Neoassirian[modificar | modificar la font]
En 745 avC, la dinastia assiriana foguèt reversada per Teglath-Phalasar III (745-727 avC). Restaurèt lo poder assirian en realizant la transformacion dei reiaumes vassaus en províncias dirigidas per de governadors assirians. De mai, sei reformas de l'armada permetèron de ganhar de batalhas contra l'Urartu, lei reiaumes de Siria e Palestina e prenguèt Babilònia. Ansin, a sa mòrt en 727 avC, l'Empèri Assirian a plus de rivaus dins la region. Son successor foguèt son fiu Salmanazar V (727-722 avC), celèbre per l'annexion dau Reiaume d'Israèl, que foguèt a son torn rebutat per Sargon II.
Sargon II (-722-705 avC) e sei successors Sennacherib (704-681), Assarhaddon (680-669) e Assurbanipal (668-627) menèron l'Empèri Assirian a un nivèu de poissança alora inedit dins l'Istòria. D'efèct, lei principaus país assaièron d'ajudar de revòutas dins lei regions perifericas, mai deguèron adonc afrontar de respòstas directament sus lor territori. Ansin, l'Urartu foguèt devastat per Sargon II en 714 avC e deguèt desplaçar seis ambicions vèrs Armenia. Egipte foguèt conquista per Assarhaddon puei Assurbanipal. Enfin, lei regions elamitas e lor capitala Susa foguèron pilhadas en 646 avC totjorn per lei fòrças d'Assurbanipal.
Dins aquò, la situacion intèrna èra pas establa e lei guèrras civilas foguèron fòrça nombrosas. Lo problèma principau èra lo cas de Babilònia dominada per leis Assirians dempuei lo rèine de Teglath-Phalasar III. De revòutas se debanèron, dirigidas per de Babilonians, de Caldèus o de princes assirians. Per exemple, foguèt lei cas dau prince caldèu Merodach-baladan II a la fin dau sègle VIII avC o dau prince assirian Shamash-shum-ukin qu'entraïnèt una guèrra civila fòrça saunosa e violenta entre 652 e 648 avC.
La casuda deis Assirians[modificar | modificar la font]
La casuda de l'empèri assirian foguèt rapida entre la fin dau rèine d'Assurbanipal en 627 avC e la batalha d'Harran en 609 avC. Son entraïnament foguèt la guèrra civila entre sei fius Assur-etil-ilani e Sin-shar-ishkun, probablament governaire o rèi de Babilònia. Lo segond averèt la guèrra en 625 avC mai Nabopolassar, governaire dau País de la Mar, aprofichèt la situacion per venir rèi de Babilònia e declarar son independéncia.
Una guèrra acomencèt en 620 avC entre Nabopolassar e Sin-shar-ishkun que poguèt pas reprendre Babilònia e mai foguèt replegat en Assiria. En 616 avC, lei Babilonians recebèron l'ajuda dei Medes dau rèi Ciaxares (625-584 avC). Aquela coalicion capitèt de prendre lei vilas principalas d'Assiria (Assur 614, puei Niniva en 612 avC) e tuar Sin-shar-ishkun en 612 avC. Lei darrierei resisténcias assirianas, dirigidas per Assur-Uballit II foguèron eliminadas a Harran en 609 avC.
Periòde neobabilonian[modificar | modificar la font]
Lo rèine de Nabucodonosòr II[modificar | modificar la font]
Lo fiu de Nabopolassar, Nabucodonosòr II, li succediguèt en 605 avC e reinèt fins a 562 avC. Puei, capitèt divèrsei conquistas en Palestina ambé la presa puei l'annexion dau reiaume de Juda en 586 avC e la presa de Tir après un sètge malaisat de 13 ans. Installèt donc solidament sa dominacion dins aquelei regions. De mai, realizèt de trabalhs importants dins Babilònia, especialament la restauracion dei muralhas, lo santuari de Marduk, un nombre important d'autrei temples e l'organizacion generala de la capitala. D'autrei vilas, coma Uruk o Borsippa aprofichèron pereu aquela politica.
Lo declin e la casuda de l'Empèri Babilonian[modificar | modificar la font]
Lei successors de Nabucodonosòr II pervenguèron de gardar lor territòri maugrat de rèines fòrça corts. Puei, Nabonide venguèt rèi en 656 avC. Fòrça religiós, privilegièt lo dieu Sin en luòga de Marduk. Agravada per aquela politica religiosa, la situacion economica dificila de Babilònia entraïnèt una crisi grèva e una partida importanta de la noblesa e dau clergat s'escometèt dau rèi. Ansin, en 539 avC, durant una guèrra contra la Pèrsia dau rèi Cir II, la vila foguèt presa sensa resisténcia e ambé lo sosten de fòrça abitants.
Mesopotamia après la dinastia neobabiloniana[modificar | modificar la font]
Après lei casudas deis empèris neoassirian e neobabilonian, Mesopotamia faguèt partida dei país qu'ocupèron la region durant lei sègles seguents :
- Empèri de la dinastia aquemenida de Cir II de 539 a 331 avC.
- Empèri Seleucida entre 331 e 130 avC.
- Empèri Part entre 140 avC e 224. Durant aqueu periòde, lei darriers vestigis de la cultura e de la civilizacion dispareguèron.
Referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ C. Leonard Woolley, The Sumerians (W. W. Norton & Company: New York, 1965) p. 9.
- ↑ H. J. Nissen, P. Damerow e R. K. Englund, Archaic Bookkeeping, Chicago, 1993.
- ↑ R. K. Englund, « Texts From the Late Uruk Period », dins J. Bauer, R. K. Englund e M. Krebernik, Mesopotamien, Späturuk-Zeit und Frühdynastische Zeit, Fribourg et Göttingen, 1998, pp. 15-233.
- ↑ J.-J. Glassner, Écrire à Sumer : l'invention du cunéiforme, Seuil, 2001.
- ↑ M. Lormier, Stratigraphies comparées au IIIe millénaire au pays de Sumer. Etudes de cas de Kish, Nippur et des cités de la vallée de la Diyala, éditions UVSQ, 2008.
- ↑ . Winter, « After the Battle is Over: The ‘Stele of the Vultures’ and the beginning of Historical Narrative in the Ancient Near East », dans H. Kessler and M. S. Simpson (dir.), Pictorial Narrative in Antiquity to the Middle Ages, Washington, 1985, p. 11–32.
- ↑ J. S. Cooper, The Lagash-Umma Border Conflict, Malibu, 1983
- ↑ P. Michalowski dans Sumer 1999-2002, col. 112-114
- ↑ B. R. Foster, « Archives and Record Keeping in Sargonic Mesopotamia », dans Zeitschrift für Assyriologie 72, p. 1–27.
- ↑ B. R. Foster, « Archives and Empire in Sargonic Mesopotamia », dins K. R. Veenhof (dir.), Cuneiform Archives and Libraries, Leyde, 1986, p. 46–52. B. Lafont, « II. La société sumérienne », dans Sumer 1999-2002, col. 146.
- ↑ E. Sollberger et J.-R. Kupper, Inscriptions royales sumériennes et akkadiennes, Paris, 1971.
- ↑ I. Gelb et B. Kienast, Die altakkadischen Königsinschriften des dritten Jahrtausends v. Chr., Stuttgart, 1990.
- ↑ D. Frayne, The Royal inscriptions of Mesopotamia, Early periods, vol. 3/2, Sargonic and Gutian periods : 2334-2113 BC, Toronto, 1993.
- ↑ M. Liverani, « Model and Actualization, The Kings of Akkad in the Historical Tradition », dans Liverani (dir.) 1993, p. 41-67.
- ↑ P. Michalowski, « Memory and Deed: the Historiography of the political Expansion of the Akkad State », dins Liverani (dir.) 1993, p. 69-90.
- ↑ J. Goodnick-Westenholz, « Objects with Messages: Reading Old Akkadian Royal Inscriptions », dins Bibliotheca Orientalis 55, 1998, p. 44–59
- ↑ D. T. Potts, « Reading the Sargonic ‘Historical-Literary' Tradition: Is There a Middle Course? (Thoughts on the Great Revolt against Naram-Sin) », dins T. Abusch et al. (dir.), Historiography in the Cuneiform World Part I, CRRAI 45, Bethesda, 2001, p. 391–408.
- ↑ D. T. Potts, The Archaeology of Elam: Formation and Transformation of an Ancient Iranian State, Cambridge, 1999, p. 103–106.
- ↑ T. Jacobsen, « Iphur-Lish and Its Times », dans Archiv für Orientforschung 26, 1978-79, p. 1–14.
- ↑ S. Tinney, « A new look at Naram-Sin and the ‘great rebellion' », dans Journal of Cuneiform Studies 47, 1995, p. 1–14.
- ↑ C. Wilcke, « Amar-girids Revolt gegen Naram-Su'en », dans Zeitschrift für Assyriologie 87, 1997, p. 11–32.
- ↑ B. Lafont, « Šulgi », dans F. Joannès (dir.), Dictionnaire de la civilisation mésopotamienne, 2001, p. 885-887.
- ↑ Luc Bachelot, Francis Joannès, Cécile Michel, Dictionnaire de la civilisation mésopotamienne, Laffont (2001).
- ↑ 24,0 24,1 Luc Bachelot, Francis Joannès, Cécile Michel, Dictionnaire de la civilisation mésopotamienne, Laffont (2001).
- ↑ Jean-Robert Kupper, Les nomades en Mésopotamie au temps des rois de Mari, Librairie Droz (1982), p. 53.
- ↑ Jean-Robert Kupper, Les nomades en Mésopotamie au temps des rois de Mari, Librairie Droz (1982), p. 202.
- ↑ Les grands empires, De Boeck Université (1989), p. 112.