text:
Asteroïde
Un asteroïde es un objècte solid, compausat majoritàriament de ròca e de metals, de talha pus mendre qu'una planeta e qu'a la diferéncia d'una cometa, vira a l'entorn del Solelh sus una orbita feblament elliptica (cf. leis de Kepler). Los asteroïdes fan partida del nòstre Sistèma Solar e son pas de satellits d'una planeta.
Se supausa que los asteroïdes son de rèstas del disc protoplanetari que se son pas regropadas en planetas pendent lor formacion.
Somari
- 1 Orbitas e grops d'asteroïdes
- 2 Caracteristicas fisicas
- 3 Formacion
- 4 Descubèrta, apelacions e exploracion
- 5 Observacion
- 6 Referéncias
Orbitas e grops d'asteroïdes[modificar | modificar la font]
Divèrsei grops d'asteroïdes diferents son coneguts dins lo Sistèma Solar. Lo principau es la Centura principala que tèn la màger part deis asteroïdes. Dins aquò, aqueu grop es pas unic e d'autreis existisson, especialament leis asteroïdes troians de l'orbita de Jupitèr amb unei centenaus de còrs recensats, leis asteroïdes troians de Mart o encara leis asteroïdes crosant l'orbita terrèstra.
Centura principala[modificar | modificar la font]
La Centura principala tèn probablament de milions d'asteroïdes de qué environ 200 an un diamètre superior a 200 quilomètres e 1,1-1,9 milions un diamètre pus grand qu'un quilomètre[1] [2]. Representan la màger part deis asteroïdes coneguts. Aquelei còrs an una excentricitat inferiora a 0,4 amb una enclinasion mens auta que 30°. Lor maximum de distribucion se situa per una excentricitat de 0,07 e una enclinason egala a 4°[3]. Ansin, un asteroïde mejan de la Centura principala tèn una orbita quasi circulara.
La Centura principala tèn divèrsei zonas diferentas desseparadas per de lacunas. Ansin, lo tèrme de « Centura principala » es sovent utilizat per designar especialament la region centrala ont la concentracion d'asteroïde es pus importanta. Es situada entre lei lacunas de Kirkwood entre 2,06 e 3,27 UA a respèct dau Soleu. 93,4% deis asteroïdes recensats i orbitan. Lei lacunas principalas son situadas per lei resonàncias 3:1, 5:2, 7:3, e 2:1 ambé l'orbita de Jupitèr. Ansin, existís pas d'asteroïdes realizant dos torns dau Soleu durant una orbita de la planeta joviana.
La massa deis objèctes de la Centura principala es estimada entre 3,0 e 3,6.1021, siá 0,04% de la massa lunara. Cères representa 32% d'aquela massa, Vesta 9%, Pallas 7%, Hygiea 3%, Davida 1,2%, Interamnia 1,0% e Euròpa 0,9%[4] [5].
Asteroïdes troians de Jupitèr[modificar | modificar la font]
Leis asteroïdes trojans de Jupitèr son d'asteroïdes orbitant vèrs lei ponchs de Lagrange L4 e L5 de Jupitèr. Lor nom vèn dei dos camps de la guèrra de l'epopèia d'Omèr entre lei Troians (ponch L4) e lei Grècs (ponch L5). Lor orbita es situada entre 5,05 e 5,35 UA amb una enclinason importanta a respèct dau plan orbital de Jupitèr. Lo nombre d'asteroïdes d'aqueu tipe amb una talha superiora a un quilomètre es estimat entre 1 e 2 milions, siá un nombre similar a la Centura principala. Pasmens, coma leis asteroïdes troians de Jupitèr son fòrça sorns, lor deteccion es relativament dificila[6]. Ansin, solament 2 603 asteroïdes troians e 1 473 grècs èran coneguts en abriu de 2010.
Autreis asteroïdes[modificar | modificar la font]
D'autrei grops d'asteroïdes pus pichons existisson dins lo Sistèma Solar. Ansin, Mart e Neptun tènon egalament deis asteroïdes troians dichs respectivament, e per analogia ambé Jupitèr, troians de Mart e troians de Neptun. En revenge, Mercuri, Vènus e la Tèrra an pas d'asteroïdes troians, probablament en causa de la proximitat dau Soleu. Es tanben lo cas per Saturne e per Uranus que subisson l'influéncia de la gravitat de Jupitèr.
Certanei planetas tènon d'asteroïdes dins lor sistèma de satellits. Per exemple, Mart tèn doas lunas fòrça pichonas irregularas e craterizadas que son probablament d'asteroïdes capturats per gravitat. Jupitèr a egalament un nombre important d'asteroïdes satellits. Enfin, Saturne, Uranus e Neptun an tanben de còrs pichons e irregulars dins sei sistèmas mai l'origina d'aquelei còrs (asteroïdes, cometas...) es desconeguda.
Enfin, un autre grop relativament important per leis astronòms es l'ensems deis asteroïdes crosant l'orbita terrèstra. Aqueu grop es particularament susvelhat dau fach dau risque d'impacte ambé la Tèrra. Tendriá entre 500 e 1 000 còrs d'un diamètre superior a un quilomètre.
Caracteristicas fisicas[modificar | modificar la font]
Talha[modificar | modificar la font]
La talha deis objèctes de la Centura principala varia fòrtament de quasi 1 000 quilomètres per lo pus grand a quauquei mètres. Lo pus grand, Cères a una forma esferica amb un diamètre d'environ 975 km. Representa un tèrç de la massa de la Centura principala e es classat dins la categoria dei planetas nanas. Dos autreis asteroïdes an tanben una forma esferica amb una estructura intèrna au mens parcialament diferenciada[7]. Dins aquò, sei formas son generalament pus pichonas e fòrça irregularas :
Composicion[modificar | modificar la font]
La composicion e l'estructura intèrna deis asteroïdes son probablament fòrça variadas e mau conegudas. Cères tendriá un nuclèu rocassós cubèrt per una crosta de glaç e Pallas un nuclèu metallic, un mantèu d'olivina e una crosta basaltica[8]. Dins aquò, la màger part deis asteroïdes seriá facha de còrs non diferenciats. Hygiea seriá lo pus grand d'aquela categoria. Enfin, un nombre important serián compausats d'un assemblatge de brigas feblament liats per gravitat. Certaneis asteroïdes presentan de traças de moleculas organicas o d'aminoacids.
Classificacion[modificar | modificar la font]
Leis asteroïdes son generalament classats en foncion de dos paramètres principaus que son sei caracteristicas orbitalas e son espèctre.
Classificacion orbitala[modificar | modificar la font]
La màger part deis asteroïdes son devesidas en grops e familhas en foncion de sei caracteristicas orbitalas que son fòrtament influenciadas per Jupitèr. Lei noms d'aqueleis ensems provènon generalament dau premier asteroïde de la categoria descubèrt. Lei grops son d'associacions relativament lascas mai lei familhas indican una origina comuna a partir d'un asteroïde pus ancian e desenant au mens parcialament destruch[9]. De mai, a l'ora d'ara, lei familhas conegudas son unicament situadas dins la Centura principala e aperaquí 30 a 35% deis asteroïdes son membres d'una familha.
Lei grops principaus son :
D'autra part, lei familhas principalas que se destria a l'interior dei grops son :
Classificacion espectrala[modificar | modificar la font]
En 1975, leis astronòms Clark R. Chapman, David Morrison e Ben Zellner desvolopèron la premiera classificacion deis asteroïdes en foncion de la composicion supausada de la superficia[10]. Aqueu sistèma tèn tres categorias :
- la classa C per leis asteroïdes sorns e fachs de compausats carbonats. Representa 75% deis asteroïdes coneguts.
- la classa S per leis objèctes fachs de silicats que son environ 17% dau totau.
- la classa U per leis asteroïdes que fan pas partida dei categorias C o S.
D'autrei classas existisson; foguèron creadas a mesura dei descubèrtas successivas mai, uei, s'utiliza doas classificacions principalas. La premiera es la classificacion Tholen basada sus l'estudi dei colors deis asteroïdes durant leis annadas 1980[11]. La segonda es lo sistèma SMASS (per l'anglés « Small Main-Belt Asteroid Spectroscopic Survey ») qu'es una modificacion de la classificacion Tholen. Lei dos sistèmas tènon tres classas principalas que son lei classas C, S e X, ambé lo tipe X que regropa leis asteroïdes metallics, e divèrsei classas menoras[12].
Classificacion de Tholen[modificar | modificar la font]
La classificacion de Tholen tèn 14 classas d'asteroïdes :
- Lo grop C que regropa leis asteroïdes amb una superficia facha de compausats carbonats :
- Lo tipe B es una forma rara d'asteroïde principalament situada dins lei zonas exterioras de la Centura principala. Es dominat per la familha de Vesta. Lor albedo es generalament pus aut que lo rèsta deis asteroïdes de la classa C. De donadas espectroscopicas mòstran la preséncia de silicats, de minerals idratats similars ais argielas, de sulfids, de polimèrs organics e de magnetit.
- Lo tipe F es egalament fòrça rar. Dins aquò, aqueu tipe presenta pas de traças de minerals idratats.
- Lo tipe G es gaire frequent mai es lo tipe de Cères. Lor espèctre mòstra la preséncia de minerals similars au mica.
- Lo tipe C es fòrça present puei que representa 75% deis asteroïdes coneguts. Lor composicion es pròcha dei meteorits dau tipe condrita e tèn de minerals idratats. L'albedo deis asteroïdes d'aqueu tipe es fòrça sorn e situat entre 0,03 e 0,1.
- Lo tipe S domina lei regions interioras de la Centura principala vèrs 2,2 UA e son relativament frequent dins lei zonas centralas a l'entorn de 3 UA. Representa 17% deis asteroïdes coneguts. An un albedo mejan entre 0,10 e 0,22 e certanei son donc de còps visibles dempuei la Tèrra amb un pòrtavista. Seis espèctres mòstran la preséncia de minerals silicats. D'exemples son Juno o (15) Eunomia.
- Lo grop X :
- Lo tipe M an un albedo mejan entre 0,1 e 0,2. Lor composicion seriá parcialament metallica mai la preséncia de silicats o de minerals idratats es tanben senhalada[13] [14]. Ansin, l'asteroïde (16) Psyche es dau tipe M e probablament metallic. En revenge, (21) Lutetia, egalament dau tipe M es pas o gaire metallic segon lei mesuras de la sonda Rosetta.
- Lo tipe E sembla lo tipe M mai sei membres an un albedo pus important ambé de valors superioras a 0,3. Aqueleis asteroïdes forman un grop important de la Centura principala dich grop d'Hungaria[15]. Autrament, lor nombre es puslèu feble.
- lo tipe F an un albedo fòrça sorn, totjorn inferior a 0,1. Lor superficia seriá roja e facha de moleculas organicas dau tipe dau kerogèn[16] [17]. Aquelei son situats dins lei regions exterioras de la Centura principala.
- lo tipe A es un tipe menor. Solament 17 son coneguts. Seis espèctres mòstran una preséncia importanta d'olivina e aqueleis asteroïdes serián de fragments dau mantèu d'un asteroïde diferenciat. Lo principau asteroïde d'aquela classa es (446) Aeternitas descubèrt en 1899.
- Lo tipe D es un tipe menor amb un albedo fòrça bas e la preséncia probabla de moleculas organicas e d'aiga dins sei jaç interiors. Podrián èsser d'objèctes capturats de la Centura de Kuiper[18]. Son situats dins lei partidas exterioras de la Centura principala.
- Lo tipe T es un tipe menor e fòrça rar present dins lei zonas interioras de la Centura principala. Sa natura es desconeguda.
- Lo tipe Q es un tipe menor caracterizat per la preséncia d'olivina e de piroxèn.
- Lo tipe R es un tipe menor amb un albedo moderadament lusent. Son espèctre mòstra la preséncia d'olivina, de piroxèn e de plagiòclasi.
- Lo tipe V es un tipe menor. Es dominat per lei còrs de la familha de Vesta, l'asteroïde pus brilhant de la Centura principala. Son situats entre 2,18 UA e la lacuna de Kirkwood per la resonància 3:1 ambé Jupitèr vèrs 2,50 UA. La màger part d'aquelei còrs serián de fragments de Vesta. D'efèct, Vesta tèn un cratèr d'impacte fòrça important a la superficia de son emisfèri sud[19]. De mai, levat de Vesta, lei membres d'aqueu grop an de talhas pichonas, rarament superioras a 10 km.
Classificacion SMASS[modificar | modificar la font]
Aquela classificacion tèn 24 tipes, relativament similars au sistèma Tholen :
- Lo grop C regropa totjorn leis asteroïdes mostrant de compausats carbonats :
- Lo tipe B inclutz lei tipes B e F de la classificacion de Tholen.
- Lo tipe C es identic au sistèma de Tholen.
- Lei tipes Cg, Ch e Cgh semblan au tipe G de Tholen.
- Lo tipe Cb es una transicion entre lei tipes C e B.
- Lo grop S regropa totjorn leis asteroïdes ambé de silicats :
- Lo tipe A.
- Lo tipe Q.
- Lo tipe R.
- Lo tipe K es un tipe novèu amb un albedo fòrça feble. D'exemples son leis asteroïdes (181) Eucharis e (221) Eos.
- Lo tipe L es un tipe novèu. Un exemple es (83) Beatrix.
- Lo tipe S es similar au tipe S de Tholen.
- Lei tipes Sa, Sq, Sr, S e Sl son de tipes de transicion entre lo tipe S e lei tipes dau grop.
- Lo grop X regropa leis asteroïdes metallics :
- Lo tipe X regropa lei tipes M, E e P de Tholen.
- Lei tipes Xe, Xc e Xk son de tipes de transicions.
- Lei tipes T, D e V son identics a aquelei de la classificacion de Tholen.
- Lo tipe Ld es un tipe novèu e pròche dau tipe L. D'exemples son (387) Aquitania e (980) Anacostia.
- Lo tipe O es tanben un tipe novèu e menor. Un exemple es (3628) Boznemcová.
Formacion[modificar | modificar la font]
Se supausa que la formacion de la Centura principala e deis asteroïdes es similara a l'ensems dau Sistèma Solar fins a la formacion de Jupitèr. D'efèct, la massa de la planeta giganta e sei resonàncias aurián causat l'eliminacion de 99% dei còrs de la Centura. De simulacions informaticas mòstran que la formacion deis asteroïdes pus grands que 120 km se formèron durant aqueu periòde. Dos asteroïdes, Cères e Pallas agantèron una talha sufisenta per aver una estructura intèrna diferenciada amb un nuclèu au mens parcialament metallic, un mantèu e una crosta[20].
Descubèrta, apelacions e exploracion[modificar | modificar la font]
Descubèrta[modificar | modificar la font]
Lo premier asteroïde conegut foguèt descubèrt en 1801 per Giuseppe Piazzi, director de l'observatòri de Palèrme, durant una observacion dins la constellacion dau Taure. L'orbita foguèt calculada per Carl Friedrich Gauss e lei calculs placèron l'objècte novèu a una distància entre Mart e Jupitèr. Piazzi nomèt sa descubèrta Cères. Puei, entre 1802 e 1807, tres autrei còrs foguèron trobats e dichs Pallas, Juno e Vesta. Après, lei recèrcas foguèron abandonadas fins a la descubèrta de Astraea en 1845 per Karl Ludwig Hencke. En julhet de 1868, se conoissiá cent asteroïdes, mila en novembre de 1921 e 10 000 en octòbre de 1989.
Apelacions e estatuts[modificar | modificar la font]
Lei premiers asteroïdes foguèron considerats coma de planetas e recebèt lo nom d'una divinitat de la mitologia grèga e un simbòl. En 1851, 14 asteroïdes tenguèron un simbòl. La notacion modèrna deis asteroïdes amb un sistèma de nombre foguèt creada en 1854 per Johann Franz Encke. En 1867, aquela classificacion foguèt estenduda per Cères e leis autreis asteroïdes descubèrts entre 1802 e 1807. Puei, solament quauqueis asteroïdes obtenguèron un simbòl.
Lei quatre premiers asteroïdes descubèrts foguèron considerats coma de planetas fins ais annadas 1850. Puei, lo nombre important d'asteroïdes novèus mostrèt qu'aquelei còrs èran solament lei premiers elements d'una classa novèla d'objèctes dau Sistèma Solar. Fins a 1977, totei leis asteroïdes coneguts èran situats entre Mart e Jupitèr. Dins aquò, la descubèrta de (2060) Quiron, entre Saturna e Uranus, un debat acomencèt a prepaus de la natura d'aquela classa d'objèctes. Foguèt egalament lo cas per leis objèctes situats après l'orbita de Neptun. Ansin, lo tèrme d'asteroïdes es de còps utilizat per designar aquelei còrs. Pasmens, lei còrs dau tipe de Quiron presentan divèrsei proprietats similaras ai cometas. Son donc pas normalament d'asteroïdes e aquela apelacion es restacada ais objèctes dau Sistèma Solar intèrne.
Enfin, en 2006, l'asteroïde Cères, pus grand objècte de la Centura principala, venguèt oficialament una planeta nana dau fach de sa talha e de sa forma esferica. D'autreis asteroïdes podrián tanben venir de planetas nanas quand lor forma serà precisada.
Exploracion[modificar | modificar la font]
L'observacion deis asteroïdes dempuei la Tèrra es relativament malaisada en causa de l'alunchament e de la talha pichona dei butas. Ansin, leis informacions e leis observacions pus detalhadas s'obtengudas ambé de sondas espacialas. La premiera fòto d'un asteroïde foguèt realizada per la sonda Mariner 9 en 1971. Observèt lei satellits de Mart, Fobos e Deimos, que son probablament d'asteroïdes capturats per la gravitat de la planeta. Lei sondas Voyager 1 e 2 capitèron de fòtos similaras ambé lei satellits dei planetas gigantas coma Jupitèr.
La mission Galileo, en transit per Jupitèr, foguèt la premiera sonda que veguèt d'asteroïdes de la Centura principala en 1991 e 1993 ambé lei susvoladas de (951) Gaspra e dau sistèma de (243) Ida e de son satellit Dactyl. Puei, en 1997 e 2001, una autra mission estatsunidenca, NEAR Shoemaker, orbitèt a l'entorn de (253) Mathilde puei capitèt lo premier aterratge sus un asteroïde a la superficia de (433) Eros. Un autre aterratge foguèt capitat per la sonda japonesa Hayabusa sus l'asteroïde (25143) Itokawa en setembre de 2005 e de mòstras foguèron mandadas vèrs la Tèrra. Enfin, d'autreis asteroïdes foguèron observats per de sondas en transit. Ansin, l'ensems dei missions espacialas qu'observèron d'asteroïdes de la Centura principala son :
- Galileo, en transit per Jupitèr : susvoladas de (951) Gaspra (1991) e (243) Ida (1993).
- NEAR Shoemaker : orbitas a l'entorn de (253) Mathilde (1997) puei aterratge sus (433) Eros (2000-2001).
- Deep Space 1 : susvolada de (9969) Braille (1999).
- Stardust : susvolada de (5535) Annefrank (2001).
- Hayabusa : observacions en orbita puei aterratge sus (25143) Itokawa (2005).
- Rosetta : susvoladas de (2867) Šteins (2008) e (21) Lutetia (2010).
Observacion[modificar | modificar la font]
L'observacion deis asteroïdes dempuei la Tèrra es fòrça malaisada e mai lei telescòpis pus grands, coma lo telescòpi espacial Hubble, veson un nombre feble de detalhs. Solament un asteroïde, Vesta, es visible a l'uelh nus se lei condicions d'observacions son bònas.
Ansin, la màger part deis esfòrç s'orientan vèrs la deteccion deis asteroïdes, especialament aquelei que son pròches de la Tèrra. Unei còla ambé d'aparelhs automatics trabalhan donc a lor recensament. Lei principalas son [21]:
- la còla Lincoln Near-Earth Asteroid Research (LINEAR) qu'aviá descubèrt 118 685 asteroïdes en decembre de 2010.
- la còla The Near-Earth Asteroid Tracking (NEAT).
- la còla Spacewatch.
- la còla Lowell Observatory Near-Earth-Object Search (LONEOS).
- la còla Catalina Sky Survey (CSS).
- la còla Campo Imperatore Near-Earth Objects Survey (CINEOS).
- la còla Japanese Spaceguard Association.
- la còla Asiago-DLR Asteroid Survey (ADAS).
Referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ D. K. Yeomans, « JPL Small-Body Database Search Engine », NASA JPL, 26 d'abriu de 2007.
- ↑ European Space Agency (April 4, 2002). "New study reveals twice as many asteroids as previously believed". Press release. [1]
- ↑ G. Williams, « Distribution of the Minor Planets », Minor Planets Center, 3 d'abriu de 2007.
- ↑ Krasinsky, G. A. (July 2002). "Hidden Mass in the Asteroid Belt". Icarus 158 (1): 98–105. doi:10.1006/icar.2002.6837
- ↑ Pitjeva, E. V. (2004). "Estimations of masses of the largest asteroids and the main asteroid belt from ranging to planets, Mars orbiters and landers". 35en "COSPAR Scientific Assembly". Paris, França. pp. 2014. [2]
- ↑ ewitt, David C.; Trujillo, Chadwick A.; Luu, Jane X. (2000). "Population and size distribution of small Jovian Trojan asteroids". The Astronomical journal 120: 1140–7. doi:10.1086/301453
- ↑ Schmidt, B.; Russell, C. T.; Bauer, J. M.; Li, J.; McFadden, L. A.; Mutchler, M.; Parker, J. W.; Rivkin, A. S.; Stern, S. A.; Thomas, P. C. (2007). "Hubble Space Telescope Observations of 2 Pallas". American Astronomical Society, DPS meeting #39 39: 485. [3].
- ↑ steroid or Mini-Planet? Hubble Maps the Ancient Surface of Vesta, 19 d'abriu de 1995, [4]
- ↑ Zappalà, V. (1995). "Asteroid families: Search of a 12,487-asteroid sample using two different clustering techniques". Icarus 116: 291–314. doi:10.1006/icar.1995.1127
- ↑ Chapman, C. R. (1975). "Surface properties of asteroids: A synthesis of polarimetry, radiometry, and spectrophotometry". Icarus 25: 104–130. doi:10.1016/0019-1035(75)90191-8.
- ↑ Tholen, D. J. (March 8–11, 1988). "Asteroid taxonomic classifications". Asteroids II; Proceedings of the Conference. Tucson, AZ: University of Arizona Press. pp. 1139–1150. [5]
- ↑ Bus, S. J. (2002). "Phase II of the Small Main-belt Asteroid Spectroscopy Survey: A feature-based taxonomy". Icarus 158: 146. doi:10.1006/icar.2002.6856
- ↑ A.S. Rivkin et al. (2000). "The nature of M-class asteroids from 3-micron observations". Icarus 145: 351. doi:10.1006/icar.2000.6354
- ↑ D.F. Lupishko et al. (1982). "UBV photometry of the M-type asteroids 16 Psyche and 22 Kalliope". Solar System Research 16: 75. [6]
- ↑ McSween, Harry Y. (1999). Meteorites and their parent planets. Cambridge, UK: Cambridge University Press. pp. 168. ISBN 0-521-58751-4. [7]
- ↑ De Pater, Imke; Lissauer, Jack Jonathan (2001). Planetary Sciences. Cambridge University Press. p. 353. ISBN 0-521-48219-4.
- ↑ hrenfreund, Pascale (2004). International Space Science Institute. ed. Astrobiology: Future Perspectives. Springer Science & Business. p. 159. ISBN 1-4020-2304-9.
- ↑ William B. McKinnon, 2008, "On The Possibility Of Large KBOs Being Injected Into The Outer Asteroid Belt". American Astronomical Society, DPS meeting #40, #38.03
- ↑ S. J. Bus and R. P. Binzel (2002). "Phase II of the Small Main-belt Asteroid Spectroscopy Survey: A feature-based taxonomy". Icarus 158: 146. doi:10.1006/icar.2002.6856
- ↑ Kerrod, Robin (2000). Asteroids, Comets, and Meteors. Lerner Publications Co.. ISBN 0-585-31763-1.
- ↑ Minor Planet Discovery Sites, 3 de decembre de 2010, [8]


c: text/html

text:
Khanat de l'Òrda d'Aur
Lo Khanat de l'Òrda d'Aur existiguèt sus lei regions orientalas de l'Empèri mongòl de la mitat dau sègle XIII au començament dau sègle XVI. Sa capitala Saraï foguèt bastida en 1243 e lei Khans de l'Òrda venguèron rapidàment musulmans. L'unitat dau territòri foguèt menaçada tre leis annadas 1280 per l'autonòmia fòrta dei tribús diferentas e lo poder dei Khans foguèt demenit, especialament a respèct deis autoritats militaras. Puei, entre 1360 e 1380, lo Khanat conoguèt una crisi politica grèva (14 khans en 20 ans) que foguèt aprofichada per lei Rus per venir independents (1371-1370). Après aquela revirada, un assai de restauracion de la poissança se debanèt durant lo rèine de Tokhtamych que foguèt finalament vencut per Tamburlan entre 1392 e 1395. A partir de 1430, lo Khanat acomencèt de se devesar en estats independents e sei vassaus refusèron pauc a pauc de pagar lo tribut. Per exemple, en 1475, lo Khanat de Crimèa venguèt un protectorat de l'Empèri Otoman e en 1480, lei Rus prenguèron Moscó. Reduch au plan de la Volga, lo Khanat de l'Òrda d'Aur foguèt finalament destruch en 1502 per lei tropas dau Khanat de Crimèa e son darrier sobeiran moriguèt en 1516.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Un article de Wikipèdia, l'enciclopèdia liura.
Gerbaix en arpitan (Gerbaix en francés) es una comuna arpitana de Savòia, situada dins lo departament de Savòia e la region de Ròse-Aups.
Aquela municipalitat a situat en Savoie, en l'abans país savoyard. Se tròba a l'oèst de Novalaise
Cette commune est située en Savoie, dans l'avant pays savoyard. Elle se trouve à l'ouest de Novalaise
Gerbaix
Aquesta seccion es voida, pas pro detahada o incompleta. Vòstra ajuda
es benvenguda !
Aquesta seccion es voida, pas pro detahada o incompleta. Vòstra ajuda
es benvenguda !


text:
Transcripcion genetica
La transcripcion genetica o transcripcion de l'ADN (o mai cort la transcripcion) es un procès biologic, primièra etapa de l'expression genetica. Pendent la transcripcion genetica, las sequéncias d'ADN son copiadas en ARN per un enzim nomenat ARN polimerasa. La transcripcion produsís l'ARN messatgièr o ARNm coma primièra etapa de la sintèsi de proteïnas. La transcripcion de l'ADN se poiriá tanben nomenar sintèsi de l'ARN messatgièr.
Output:
Somari
Transcripcion a cò dels procariòtas[modificar | modificar la font]
La transcripcion de l'ADN a cò de las bacterias se produtz dins lo citoplasma (del fach que tenon pas de nuclèu cellular coma las cellulas eucariòtas) e compta una sèria de fasas consecutivas que son l'iniciacion, elongacion e terminacion de la sintèsi d'ARN.
Iniciacion[modificar | modificar la font]
Lo complèxe de transcripcion que ne fa partida l'ARN polimerasa, a besonh de factors d'iniciacion que se jonhon a de sequéncias especificas d'ADN per èsser reconegudas e que se sintetize l'ARN. Las sequéncias d'ADN ont se fixan los complèxes de transcripcion se nomenan promotors. Los promotors an de sequéncias de nucleotids definidas, que la pus coneguda es la caissa TATA. Los promotors se localizan a las extremitats 5'-terminalas dels gèns. L'ARN polimerasa se jonh a las sequéncias promotoras que compren la caissa TATA. La sequéncia promotora es formada de 70 parelhs de basas azotadas, que correspond amb la talha de l'oloenzim ARN polimerasa qu'es una esfèra de gaireben 20 nanomètres de diamètre. L'ARN polimerasa se jonh a una de las cadenas de l'ADN bicatenari e aquel s'enrotla sus l'enzim de forma semblabla, coma o fa amb lo nucleosòma. L'interaccion entre l'ARN polimerasa e l'ADN es estabilizada per divèrses tipes de ligams febles coma las interaccions ionicas, las interaccions de Van der Waals e de ligams idrogèn. L'union d'ARN polimerasa a ADN se nomena complèxe barrat. La reconeissença del promotor per l'ARN polimerasa va a la carga de la sosunitat sigma. E mai que la recèrca del promotor per l'ARN polimerasa siá fòrça rapida, la formacion de la bofiga de transcripcion o dubertura de l'ADN es fòrça lenta. La bofiga de transcripcion es una dubertura d'ADN desnaturalizat de 18 parelhs de basas, ont comença de se sintetizar l'ARN a comptar del nucleotid numèro 10 de l'ADN de la bofiga de transcripcion. La bofiga de transcripcion se nomena complèxe dubèrt.
Elongacion[modificar | modificar la font]
L'ARN polimerasa cataliza l'elongacion de cadena de l'ARN. Una cadena d'ARN se jonh per aparelhament de basas a la cadena d'ADN, e perque se forman correctament los ligams d'idrogèn que determina lo nucleotid seguent del mòtle d'ADN, lo centre actiu de l'ARN polimerasa reconeis los ribonucleotids trifosfat entrants. Quand lo nucleotid en dintrant forma los ligams d'idrogèn idonèus, alavetz l'ARN polimerasa cataliza la formacion del ligam fosfodiestèr entre la cadena d'ARN ja formada e lo ribonucleotid en dintrant amb la desliurança de pirofosfat. La velocitat de sintèsi d'ARN en E. Coli es compresa entre 30 e 85 nucleotids per segonda, pus lenta que la sintèsi d'ADN (800 nucleotids per segonda).
Terminason[modificar | modificar la font]
A la fin de la sintèsi d'ARNm, aquela molecula s'es ja separada entièrament de l'ADN (que recupèra sa forma originala) e tanben de l'ARN polimerasa, en acabant la transcripcion. La terminason es una autra estapa diferenta de la transcripcion, perque just quand lo complèxe de transcripcion s'es acoblat li cal activament se desacoblar un còp que l'elongacion s'es complida. La terminason es senhalizada per l'informacion contenguda en luòcs de la sequéncia de l'ADN que s'es transcrivint, que causa l'ARN polimerasa se deten per el en transcriure qualques sequéncias especialas de l'ADN. Aquelas sequéncias son ricas en guanina e citosina, situadas a l'extrèm dels gèns, seguidas de sequéncias ricas en timina, en formant de sequéncias palindromicas, que quand se transcrivon l'ARN recentament sintetizat adòpta una estructura en espillon que desestabiliza lo complèxe ARN-ADN, en l'obligant a se separar de l'ARN polimerasa, que se renaturaliza del bolh de transcripcion.
Qualques sequéncias d'ADN an pas la sequéncia de terminason, mas possedisson una autra sequéncia que se li jonhon a el una seria de proteïnas reguladoras especificas de la terminason de la transcripcion coma rho.
Transcripcion a cò dels eucariòtas[modificar | modificar la font]
Dins lo cas de las cellulas eucariòtas, lo procès se realiza en lo nuclèu, e es semblable al de las procariòtas, mas de màger complexitat. Un còp transcrit l'ARN, subís un procès de maduracion qu'après talhs e entroncaments successius elimina los introns per produsir l'ARNm final. Pendent aquel procès de maduracion se pòt donar luòc a divèrsas moleculas d'ARN, en foncion de divèrses reguladors. Aital, un meteis gèn o sequéncia d'ADN, pòt donar luòc a divèrsas moleculas d'ARNm e doncas, produsir divèrsas proteïnas.
Un autre factor de regulacion pròpria dels eucariòtas son los coneguts enhancers, qu'aumentan bruscament l'activitat de transcripcion de la cellula e depend pas de la localizacion d'aqueles dins lo gèn, ni la direccion de la lectura.


text:
Sasquatch
Lo Sasquatch (de l'halkomelem sésq̓əc[1], "cabelut gigant" [2]) escaissat en anglés Big foot (Pè grand) es una creatura simiesca legendària que seriá presenta mai que mai per las regions nòrd-oèst de l'America del Nòrd. Son existéncia es pas provada, mas es un dels criptids mai famoses amb lo monstre del lac Ness e lo Ieti.
La comunitat scientifica considera que las pròvas existentas son pas pro convencentas e las considèran generalament coma lo resultat de mitologia, folclòr o d'una identificacion erronèa. Fòrça professionals e universitaris afirman que los estudis addicionals son una pèrda de temps, mas los partidaris de la siá existéncia pensan que l'evidéncia actuala pòt èsser escassa e qu'a de s'avalorar objectivament a mesura que se presenta. D'unes autres, en inclusent una subcultura activa, compausada generalament per d'aficionats, contunhan d'investigar e considèran a l'ora d'ara l'existéncia del sasquatch coma possible descendent del Gigantopithecus.
Referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ (en) Merriam-Webster dictionary
- ↑ Miller, Carey (1977) - Tout sur les monstres, Pierre Bordas et fils.


text:
-195
Cronologia mensuala:
Gen - Feb - Mar - Abr - Mai - Junh
Julh - Ago - Set - Oct - Nov - Dec
Cronologias tematicas:
Literatura - Musica - Sciéncia - Espòrt
Aquesta pagina concernís l'an -195 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Africa[modificar | modificar la font]
Egipte[modificar | modificar la font]
Fin de la Cinquena guèrra de Siria còntra lei Seleucids que s'acabèt per la pèrda de la màger part dei territòris egipcians d'Asia.


text:
Mafalda
Mafalda qu'ei ua benda dessenhada argentina escrita e dessenhada per Quino. Los sons albums que hon estampats enter 1964 e 1973 e que conegón un succès deus grans en Argentina e dens lo monde latin tan latinoamerican com en França e Espanha.
Mafalda qu'ei ua mainada preocupada per las coentas de la societat e deu monde e passar longas pausas a sospirar per'mor deus problèmas de l'umanitat. Las soas aventuras que tractan tematicas sensiblas de las annadas 1970 com la Guèrra de Vietnam, la societat de l'espectacle, la confrontacion enter lo monde capitalista e comunista, la societat de consomacion, la condicion femenina, la vita urbana e las miaças conra la democracia en America deu Sud.
A despart de mafalda, los autes personatges principaus que son lo son pair, la soa mair, Libertad (la soa amiga idealista d'esquèrra), Miguelito (lo hilh de l'especèr immigrat d'origina galiciana inculte, praube e ultra capitalista e comerciau), Miguelito (un amic de Mafalda), Felipe (un mainatge amic de Mafalda dab dificultats a l'escòla e fascinat per la television, lo jòc e las bendas dessenhadas), Susanita (ua mainada qui's cred estar hilha de rics borgés, qui mespresa los praubes e qui pensa pas sonque a maridà's un dia, estar borgesa, demorar a l'ostau e aver mainatges) e Guille (un nenet petit hrair de Mafalda).


text:
Pinus halepensis
Pinus halepensis
Lo pin blanc o pin d'Alèp, (Pinus halepensis), es un arbre del genre Pinus originari de la region mediterranèa del nòrd e del sud. Lo nom scientific de l'espècia ven de la vila siriana d'Alèp.
Descripcion[modificar | modificar la font]
Arbre de fins a 20 m de naut, las brancas e la rusca son grisencas (d'aquí li ven lo nom de pin blanc). Fuèlhas de 0,7 a 1 mm de larg e de 3,5 a 7 cm de long d'un verd jaunenc. Florís en abril o en mai. Nombrosas pinhas, de 5 a 12 cm de long, amb un pecol clar e amb escatas amb pochons pauc proeminents.
Es un arbre pro xerofil e eliofil.
Es l'arbre dominant a grandas expansions dins lo domeni de l'euse, que colonizèt a causa de las silviculturas abandonadas, ja que es d'una espècia oportunista. Tanben los encendis favorizan sa propagacion, perque lo fuòc fa esclatar les pinhas se n'escampan las granas e mai las nautas temperaturas favorizan la dubertura de las pinhas: es una espècia pirofita.
Usatges[modificar | modificar la font]
Conservacion del sòl contra l'erosion. La fusta servís per la produccion de cellulòsa o platèu de fusta: coma lo tronc es gaireben jamai drech se'n pòt pas servir per d'autras causas.


text:
Ludwig van Beethoven
Ludwig van Beethoven (Bonn, batejat lo 17 de deceme de 1770 – Viena, lo 26 de març de 1827) que ho un compositor aleman deus màgers e un pianista e cap d'orquèstra de la fin deu periòde d'estil classic (la fin deu sègle XVIII e lo començament deu sègle XIX).
Que vadó dens ua familha de musicians : lo son ajòu Lodewijk van Beethoven (1712–1773), catolic olandés, qu'èra musician e, de cantador, qu'èra pujat dinc au reng de Kapelmeister (mèste de capèra) de la cort de l'elector de Colonha. Lo son hilh Johann van Beethoven (lo pair deu compositor) qu'èra eth tanben musician, aqueste còp a la cort de l'elector de Bonn. Maria Magdalena Keverich, la mair, qu'èra era tanben gessida d'ua familha de musicians.
Logicament Ludwig van Beethoven qu'arrecebó las soas purmèras leçons dab lo son pair ; ua legenda negra que vòu que Johann van Beethoven, qui èra alcolic e d'un temperament mauaisit, qu'aurè volut imitar Leopold Mozart qui, excellent pedagòg e avèva avut un mainatge prodigi ; per aquò har, qu'aurè forçat lo son hilh a practicar lo piano mes shens lo talent pedagogic deu pair de Wolfgang Amadeus Mozart. Beethoven qu'avó tanben com aute mèste Christian Gottlob Neefe qui èra l'organista de la cort, qui'u ensenhè la composicion e lo clavièr e qui l'ajudè a publicar las soas purmèras composicions en 1783.
En 1887 que viatgè ua purmèra vegada a Viena on aurè arrecebudas leçons de Wolfgang Amadeus Mozart. Que sia vertat o non, la manca de formalitat e de repercucion d'aquesta rescontra que constitueish ua anecdòta que decevendata dens la petita istòria de la musica. De tot biais, chic arron qu'avó de tornar en çò son per'mor de la sanat de la soa mair e deu son decès qui, dab un pair alcolic, e's deishava la carga deus sons dus hrairs capdets. En rason de l'alcoolisme deus son pair qu'obtiengó d'arrecéber eth medish la meitat deus sons revienguts entà los miélher emplegar.
En 1792 que tornè a Viena dab l'ajuda de l'Elector e Bonn e acerà que conegó Joseph Haydn e Antonio Salieri, qui hon los sons dus mèstes. Lo son pair que's morí chic de temps arron. Après lo despartir de Haydn de Viena en 1794, Beethoven, dab ua reputacion de musician plan establida, que causí de demorar a Viena e l'ajuda de l'Elector que ho remplaçada per d'autas personalitats capuladas vienesas, enter lasquaus : lo Prince Joseph Franz Lobkowitz, lo Prince Karl Lichnowsky e lo baron Gottfried van Swieten. Beethoven qu'estinglava mei ue mei com pianista virtuòse e com improvisator. Durant queste periòde, Beethoven que compausè hèra, que dè concèrts de piano e qu'estampè lo son Op. 1 vodat au Prince Lichnowsky. Que ho un succès comerciau. En 1796 que viatgè per l'Euròpa Centrau en companhia deu Prince Lichnowsky ; que passè per Praga, Drèsda, Leipzig, e Berlin en tot demorar mei que mei a Praga. Que compausè ua sonata per piano e violoncèl vodada au rei Friedrich Wilhelm II qui'u dè ua importanta soma d'argent.
De cap aus sons 30 ans que comencè a vàder sord. Que's retirè ua tempsada dens la vila de Heiligenstadt, mes, un còp resignat a vàder completament sord, que redactè lo Testament de Heiligenstadt qui es ua letra aus sons hrairs Johannes e Karl on explica quin e pensava vodar la soa vita a acabar la soa òbra artistica. La sordera que l'obliguè a emplegar un quadèrn de discussion on los sons interlocutors (e a còp eth medish) escrivèvan çò que volèvan díser.
L'epòca de l'invasion francesa que correspond au segond periòde de composicion de Beethoven dab un estil eroïc. Durant aquesta tempsada qu'escrivè òbras màger com la soa tresau sinfonia (en purmèr vodada a Napoleon Bonaparte, puish, decevut per aqueth personatge, fin finala Beethoven la titolè Eroïca) lo concerto per vriulon e lo son sol opera Fidelio qui ho ua mauescaduda financièra per'mor de l'ocupacion francesa.
A la fin de la soa vita que compausè e gavidè òbras musicaus a maugrat d'estar vadut sancerament sord. Suu plan familiau, qu'arrecebè, après ua grana batalha legau contra la veuda deu son hrair Carl qui jutjava de baisha moralitat, la garda legau deu son nebot Karl e dab qui las relacions e horen hèra mauaisidas ; qu'arribèn a un punt que Karl b'ensagè de suicidà's.
Las darrèras òbras de Beethoven (qui son amassadas dens çò qu'òm considèra estar lo tresau periòde de composicion de Beethoven), e mei que mei los darrèrs quatuors, qu'arribèn a un punt de complexitat tecnica e de composicion qui hon mau comprès alavetz, e qui hon admirats arron.
L'enterrament de Beethoven que ho un eveniment de gran endom qui amassè ua horrèra de las granas. Qu'ei sepelit a Viena dens lo cemitèri de Währing.
Òbras[modificar | modificar la font]
Enter las soas òbras mei famosas òm pòt mentàver :
- Las 9 sinfonias
- Lo concerto per vriulon
- L'opèra Fidelio
- La musica de crampa (los trios quatuòrs e quintets de còrdas)
- Las soas sonatas per piano.


text:
Louvigneg-Baez
Louvigneg-Baez en breton ( Louvigné-de-Bais en francés) es una comuna bretona, situada dins lo departament d'Ille et Vilaine e la region de Bretanha.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Louvigné-De-Bais se situa a 35 km a l'èst de Roazhon.
Louvigné-de-Bais se situe à 35 km à l'est de Rennes.
Istòria[modificar | modificar la font]
La populacion de la municipalitat èra, engalanava, favorabla als cambiaments aportats per la Revolucion francesa, sustot après la fin de la Terror. La principala celèbra revolucionària es aquela en celebrant l'anniversari del execucion de Louis XVI, acompanhada d'un serment d'òdi a la royauté e a la anarchie, celebrada a partir de 1795[1].
La population de la commune était, parait-il, favorable aux changements apportés par la Révolution française, surtout après la fin de la Terreur. La principale fête révolutionnaire est celle célébrant l’anniversaire de l’exécution de Louis XVI, accompagnée d’un serment de haine à la royauté et à l’anarchie, fêtée à partir de 1795[2].
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Louis Dubreuil, « Fèstas revolucionàrias en Ille-e-Vilaine », in Anals de Bretanha, volum 21, tome 4, 1905, pàg. 398-399
- ↑ Louis Dubreuil, « Fêtes révolutionnaires en Ille-et-Vilaine », in Annales de Bretagne, volume 21, tome 4, 1905, p. 398-399


text:
Aiga pesuga
L'aiga pesuga o oxid de deutèri qu'ei compausada, com l'aiga, de dus atòms d'idrogèn e d'un atòm d'oxigèn (dab ua formula quimica H2O) mes dab la diferéncia que los isotòps d'idrogèn be son de deutèri (isotòps d'idrogèn dab un nuclèu atomic compausat d'un proton e d'un neutron). Per aquesta rason la formula de l'aiga pesuga qu'ei notada : D2O o 2H2O.
Lo deutèri qu'ei mei pesuc que l'idrogèn-1 permor lo son nuclèu que contien un neutron absent dehens lo segond isotòp. Aquesta preséncia d'atòms isotopics pesucs que hè que l'oxid de deutèri e sia ua iaga mei pesuga que l'aiga naturala (on moleculas d'aiga pesuga pòden estar presenta, mes en quantitats minoritàrias).
Dab pas sonque un deutèri e un idrogèn que's pòt hargar ua molecula d'aiga semipesuga (HDO).
Proprietats fisicas[modificar | modificar la font]
Com lo son nom ac ditz, la massa de l'aiga pesuga qu'ei superiora a la massa de l'aiga normala. Las soas proprietats quimicas que demòran pròchas mes, logicament, los punts de fusion e de vaporacion que son superiors.
Dens l'industria nucleara, l'aiga pesuga qu'ei emplegada com moderator de neutrons, tan vau díser que lo son ròtle qu'ei de ralentir los neutrons entà que siin eficaç dehens lo procès de reaccion en cadena ; au contra de l'aiga normala, l'aiga pesuga que relenteish los neutrons shens los acaparar.
Durant la Segonda Guèrra Mondiau, un enjòc entaus Aligats que ho d'empachar que lo alemans e posquessin provesí's en aiga pesuga entà hargar ua bomba atomica.
Proprietat biologica[modificar | modificar la font]
L'aiga pesuga qu'ei presenta en petita quantitat dens la natura. En hòrta proporcion, que perturba e quitament qu'empacha la mitòsi dens las cellulas eucariòtas. Aquò que vòu díser qu'a partir de 50% d'aiga pesuga dens l'organisme, aqueth que vad malaut per'mor de non pas poder assegurar tots los procès biologics qui ajan besonh d'un renovelament cellular (com la sang o la paret intestinala). Ua planta adaigada dab aiga pesuga non pòt pas germiar ni créisher.


text:
Lia Fáil
La Lia Fáil (la Pèira del Destin) es una de las doas pèiras sonadas aital en lenga cèlta. L'autra Pèira del Destin, sovent coneguda jol nom de la Pèira de Scone, es estada recentament tirada del tròn dels monarcas britanics a l'Abadiá de Westminster e tornada en Escòcia. La que ara s'enaura sul Tuc de Tara es una pèira d'obelisc de forma fallica, diferenta de la pèira de Westminster.
Dins la mitologia cèlta, se ditz que la Lia Fáil seriá estada portada en Irlanda dins l'Antiquitat per la raça semidivina coneguda coma los Tuatha Dé Danann. Se tròba sul Tuc de Tara, dins lo Comtat de Meath, a un quarantenat de quilomètres aperaquí al nòrd de la vila de Dublin. Los Tuatha Dé Danann avián viatjat a las Islas del Nòrd ont aprenguèron fòrça abilitats e de magia dins sas quatre vilas: Fáilias, Gorias, Murias e Finias. A partir d'ailà partiguèron al nòrd d'Escòcia, spending sèt annadas a Dobhar e a Iardobhar en portar amb eles un tresaur de cada vila - de Fáilias venguèt la Pèira de Fáil, es a dire la Pèira del Destin. Es per encausa d'aquesta pèira que los Dé Danann sonèron Irlanda 'Inis Fáil', e doncas 'Fáil' venguèt un nom ancian per designar Irlanda. Aital, doncas, 'Lia Fáil' passèt a significar 'Pèira d'Irlanda'.
Se pensava que la Lia Fáil èra magica: se ditz que quand los reis vertadièrs d'Irlanda metián sos pès sus ela, la pèira rugissiá de plaser. Totes los reis d'Irlanda èran coronats sus la Pèira, fins a Muircheartach (Murdoch) filh de Earc. Cúchulainn la copèt amb son espasa quand volguèt pas cridar jols pès de son favorit, Lugaid Riab nDerg, e tre aquel moment rugissèt pas mai, franc de Conn de las Cent Batalhas e de Brian Boru.
Se pensava tanben que la pèira teniá lo poder de rejovenir lo monarca e a mai de li conferir un regne long. Se supausava qu'abrigava Irlanda de las èrsas. Es una dels quatre tresaurs legendaris d'Irlanda (los autres son Claíomh Solais, la Lança de Lugh e Lo pairòl de Dagda).


text:
Ors (mamifèr)
Los orses son de grands mamifèrs plantigrads de l'òrdre dels carnivòrs, familha dels ursids, sosfamilha dels ursinats. En Occitània es present sustot en Bearn mas pòt anar fins a Bigòrra e Lengadòc.
Somari
Descripcion[modificar | modificar la font]
Atributs fisics[modificar | modificar la font]
Las caracteristicas comunas als orses son una forradura densa, una coa corta, de grandas capacitats olfactivas e d'audicion, cinc arpas non retractilas.
Los orses an un còrs grand amb los membres poderoses. Caminan gaireben coma d'umans. An de patas longas, un morre larg, e d'aurelhas redondas. Lors dents s'utilizan per la defensa e coma esplech e dependon del regim de l'ors. Lors arpas s'emplegan per esquinçar, cavar, e atrapar.
Fòrça orses de las regions nordicas « ivèrnan » en ivèrn. La temperatura de lor còrs descend relativament bas e pòdon èsser aisidament revelhats. Son de semiivernants.
La durada de vida mejana d'un ors es de 25 a 40 ans.
Abitat[modificar | modificar la font]
Los orses vivon dins d'abitats variats, dels tropics a l'Artic e dels bòsques a las banquisas.
Regim alimentari[modificar | modificar la font]
Son principalament omnivòrs, mentre que cèrts ajan un regim mai especializat, coma los orses blancs. Manjan de liquèns, de rasigas, de noses, e de baias. Pòdon tanben anar a un flume o a tota autra aiga de superfícia per capturar de peisses. L'ors es una espècia mellifaga. Li agrada de manjar de mèl quand ne tròba. Los orses viatjan luènh per trobar de fonts de noiridura. Practican abitualament la caça als crepusculs.
L'ors e l'òme[modificar | modificar la font]
Qualques grandas espècias, coma l'ors blanc e lo grizzly son dangierosas pels umans, particularament dins los caires ont se son abituadas a l'òme, mas la màger part del temps, los orses son timids e son aisidament espaventats pels umans. Çaquelà defendràn feròçament lor progenitura.
Compòrtament reproductor[modificar | modificar la font]
Lo periòde de la reproduccion de l'ors es fòrt brèu. Los orses se reproduson de biais sasonièr, abitualament aprèp l'ivernacion. Los orsons venon al mond desdentats, cècs, e calves. Abitualament en orsonadas de 1 a 3, demoraràn amb la maire pendent sièis meses. D'en primièr noirits del lach maternal, començaràn de caçar amb la maire aprèp tres meses. Puèi, se desmaman.
Classificacion[modificar | modificar la font]
La sosfamilha dels Ursinats compren cinc genres; coexistisson al sen de la familha dels Ursids amb una segonda sosfamilha, los Ailurinats (sosfamilha dels pandàs):
- Genre Ursus
- Ursus arctos amb un nombre de sosespècias variable segon los autors :
- Ors brun, Ursus arctos arctos
- Grizzly, Ursus arctos horribilis
- Ors kodiak, Ursus arctos middendorffi
- Grizzly mexican, Ursus arctos nelsoni
- Ors brun de Siria Ursus arctos syriacus (Turquia e Orient Mejan)
- Ors Isabela Ursus arctos isabellinus (Imalaia)
- Ursus arctos stickeenensis
- Ors negre d'America o baribal, Ursus americanus
- Ors blanc, Ursus maritimus
- Ors negre d'Asia,(o de collar) Ursus thibetanus
- Ursus arctos amb un nombre de sosespècias variable segon los autors :
- Genre Melursus
- Ors morrut o ors jonglaire idem ors de mèl, Melursus ursinus (Ursus ursinus dins cèrtas classificacions)
- Genre Helarctos
- Ors malai o bruan o ors dels cocotièrs, Helarctos malayanus
- Ors de l'Atlàs Helarctos crowtheri o Ursus arctos crowtheri (atudat)
- Genre Tremarctos
- Ors de clucas, Tremarctos ornatus
Filogenia[modificar | modificar la font]
Dins la linhada dels orses bruns europèus se tròba per ancèstres :
- Hémycyon (atudat)
- Indarctos (atudat)
- Arctotherium (atudat)
- Ors malés
- Ursavus agrotherium (atudat)
- Ors negre american Ursus americanus
- Ursus minimus (atudat)
- Ors lippu
- Ors negre d'Asia
- Ors d'Auvèrnhe (atudat)
- Ors de las cavèrnas (atudat)
- Ors etrusc (atudat)
- Indarctos (atudat)
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- Referéncia ITIS : TSN 552367 Ursinae (en)
- Ursidés.com : Portal d'informacions suls orses
- País de l'Ors-ADET : L'ors en França, dins los Pirenèus


text:
Cinc elements (Wuxing)
Wuxing (en chinés: 五行; en pinyin: wǔxíng, "cinc processus", "cinc estapas", "cinc movements") es una nocion venent de la pensada chinesa antica que descriu l'interaccion entre las cinc energias de basa qu'es considerat coma compausant totes los fenomèns. Es un alarguiment del principi del Yin e Yang segon que tota causa es formada per doas facietas dinamicas que se genèran e se destruson mutualament.
Lo concèpte de wuxing s'exprimís sovent coma la "teoria dels cinc elements (chineses)", mas aquela definicion se vei una pauc limitada, perque la nocion d'"element" a una connotacion de rigiditat contradictòria amb la nocion de transformacion de contunh d'aquela concepcion. De fach, los cinc elements chineses simbolizan puslèu una mena d'"energia" o "foncion" que se manifèsta de biais representatiu en cadun d'aqueles nomenats "elements".
Somari
Los cinc procèssus e lors relacions[modificar | modificar la font]
Los cinc processus son:
- Fusta (木, mù)
- Fuòc (火, huǒ)
- Tèrra (土, tǔ)
- Metal (金, jīn)
- Aiga (水, shuǐ)
Aqueles cinc procèssus son en relacion segon dos cicles d'interaccions, un dich de generacion (生, xeng), segon que cada element o fòrça evoluís fins a venir la seguenta, e un de domeni o d'inibicion (克/剋, kè), que cada fòrça predomina pas sus la seguenta, mas sus l'autra. Per aquò lo primièr cicle se nomena tanben "maire-filh" e lo segon "grand paire-pichon filh".
Aqueles dos cicles s'enóncian per mejan de frasas que constituisson una ajuda mnemotecnica per se'n remembrar l'òrdre:
Cicle de generacion[modificar | modificar la font]
- la Fusta alimenta lo Fuòc;
- Lo Fuòc se càmbia en Tèrra (o en cendra, es a dire polvera de tèrra);
- la Tèrra forma lo Metal;
- lo Metal ven Aiga (torna a l'estat liquid);
- l'Aiga noirís la Fusta.
Cicle del domeni[modificar | modificar la font]
- la Fusta manten la Tèrra;
- la Tèrra conten l'Aiga;
- l'Aiga atuda lo Fuòc;
- lo Fuòc fond lo Metal;
- lo Metall copa la Fusta.
Correspondéncias[modificar | modificar la font]
Vèrs 200 AbC, apareguèt una escòla de pensada nomenada Yinyangjia, o l'escòla del Yin-Yang, de caracter naturalista e la fondacion que s'atribuís al mèstre Zou Yan (305 AbC - 240 AbC). Dins son ensag d'explicar lo monde se referissent pas que a las causas mecanicas naturalas, aquela escòla sistematizèt un sistèma de correspondéncias entre los concèptes del Yin e del Yang, los cinc procèssus e los signes del Yi Jing.
Aquelas correspondéncias, d'en primièr luòc una explicacion cosmologica, foguèron fòrça utilizadas dempuèi dins totas las disciplinas practicas, coma l'alimentacion, la medecina, l'astrologia/astronomia, lo feng-xui, los arts marcials, la musica, etc.
- Correspondéncias segon los uèit trigramas del Yi Jing:
- Taula dels cinc procèssus (non exaustiva)


text:
Demigny
Demigny es una comuna francesa, situada dins lo departament de Sòna e Léger e la region de Borgonha.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Demigny Se situa en lo Nòrd-Es de la Saône-e-Loire, en Bourgogne, pas fòrça luènh de Beaune ont de Chalon-sus-Saône.
Demigny se situe dans le Nord-Est de la Saône-et-Loire, en Bourgogne, pas très loin de Beaune où de Chalon-sur-Saône.
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Los Templiers, a Modèl:La s sègle aviá sus aquela parròquia una capèla. La siá existéncia a verificat per una charte de 1225, #que conten l'acòrdi realizat jos la médiation de l'avesque Guy Eer de Vergy, en relacion amb rendas en grandas #que #donar luòc a un désaccord entre lo Abbesse del Abbaye Sant-Andoche de Autun e los religioses del Òrdre dels Templiers, posseïdors de la capèla sus un territòri nomenat Curma[1]
Les Templiers, au Sègle XIII siècle avait sur cette paroisse une chapelle. Son existence est constatée par une charte de 1225, qui contient l'accord réalisé sous la médiation de l'évêque Guy Ier de Vergy, concernant des rentes en grains qui donnèrent lieu à un désaccord entre l'Abbesse de l'Abbaye Saint-Andoche d'Autun et les religieux de l'Ordre des Templiers, possesseurs de la chapelle sur un territoire nommé Curma[2]
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ César Lavirotte: de Memòrias estatisticas suls establiments dels Templiers e dels Espitalaris de Sant-Jeande Jerusalem en Bourgogne. 1852.
- ↑ César Lavirotte: Mémoires statistiques sur les établissements des Templiers et des Hospitaliers de Saint-Jeande Jérusalem en Bourgogne. 1852.


text:
Sergei Eisenstein
Sergei Mikhailovich Eisenstein/Eizenshtein (en rus: Cepreй MиxaйлoBич ЭйзeHшTeйH) o Sergejs Eizenšteins (en leton) (nascut a Riga lo 23 de genier de 1898 - mòrt a Moscòu l'11 de febrier de 1948) foguèt un cineasta leton e rus (amb d'originas alemandas, josievas e suedesas) que tenguèt un ròtle majorau dins la cultura de l'URSS e dins l'istòria dau cinèma. Especialament foguèt director, montaire e teorician dau cinèma.
Somari
Vida e formacion[modificar | modificar la font]
Fiu d'un paire d'origina josieva, alemanda e suedesa e d'una maire russa ortodòxa, estudièt l'arquitectura e lei Bèleis Arts mai interrompèt leis estudis per fin de s'engatjar dins lei milícias popularas que participèron a la Revolucion d’Octòbre.
Dins l'Armada Roja, intrèt en contacte amb lo teatre en trabalhant coma responsable dei decòrs e coma director e interprèt d'espectacles pichons per la tropa. La sieuna experiéncia coma director de scèna dau Teatre Obrier (1920) lo quichèt a estudiar la direccion teatrala a l'escòla estatala. Aquí desvolopèt una concepcion personala de l'art dramatic basada sus la juxtaposicion d'imatges de contengut emocionau fòrt e seguiguèt leis ensenhaments de Vsevolod Meyerhold.
Leis Òbras[modificar | modificar la font]
Son primier contacte amb lo cinèma foguèt lo rodatge d'un pichòt cortmetratge inclús dins lo montatge de l'òbra teatrala Lo savi. Comencèt de s'interessar activament a aqueu mejan artistic nòu e rodèt lo lòngmetratge La grèva (1924), amb una sequéncia famosa que i utilitzèt l'imatge dau bestiau sacrificat au tuador, intercalat amb un autre de trabalhadors fusilhats per de soudats tzaristas. En seguida dau rodatge de La grèva, trenquèt amb lo Proletkult.
Alunhat ja dau Teatre Obrier, recebèt la mission de rodar un filme commemoratiu de la Revolucion de 1905 que se transformèt en la sieuna òbra mai celèbra: Lo cuirassat Potiomkin (1925). Considerada coma una dei fitas majoras atenchas per lo cinèma mut, la scèna de la mutinariá dins lo vaissèu e la scèna vertiginosa d'accion deis escaliers constituisson de ponchs decisius dins la configuracion dau lengatge cinematografic.
Lei Caps d'òbra[modificar | modificar la font]
Realizèt l'òbra geniala Octòbre (1927), reconstruccion dei fachs decisius de 1917, basada sus l'òbra dau jornalista estatsunidenc John Reed Lei dètz jorns qu'esbrandèron lo Mond.
Comencèt alora d'aver de problèmas seriós amb la censura sovietica, çò que lo menèt a signar un contracte amb la Paramount e a s'installar ais Estats Units. Pasmens, obtenguèt pas lo permés de residéncia e poguèt pas enregar ges de projècte. Alora se n'anèt en Mexic, que i rodèt lo filme incomplet ¡Que viva México!, una òbra ont assagèt de montatges aproximatius diferents. L' MGM aqueriguèt a una venda a l'enquant una part dei negatius, que puei leis utilizèt dins ¡Viva Villa!; una autra part passèt au productor Sol Lesser que realizèt amb aquelei fragments Tormenta subre Mexic. Una quita amiga d'Eisenstein, Mary Seaton, n'utilizèt una autra part dins lo filme Temps au soleu, d'influéncia decisiva dins lo desvolopament posterior dau cinèma mexican.
Après son experiéncia de pauc de succès coma cineasta en exili, decidiguèt de tornar en URSS. Tornarmai s'embronquèt a de dificultats grandas per menar a tèrme son trabalh. Lo rodatge dau Prat de Bezhin, basat sus un cònte d'Ivan Turgenev, foguèt interromput per la censura.
Alora se dediquèt a la redaccion de tèxts teorics brilhants, mentre que demenissián leis atacas politicas còntra son òbra e sa persona; d'atacas qu'empachèron pas que rodèsse Aliexandr Nevskii (1938), son primier filme sonòr, amb la musica de Sergei Prokofev, amb lo quau ganhèt lo prèmi Stalin. Amb Ivan lo Terrible (1942) inicièt un projècte biografic ambiciós a l'entorn de la figura dau tzar Ivan IV, que son estructura originala se compausava de tres parts; la burocracia sovietica interpretèt l'òbra coma una denóncia dau culte de la personalitat d'Stalin. La segonda part dau projècte, La conjuracion dei boiars, foguèt proïbida fins a la mòrt dau dictator, en 1953, cinc ans après lo decès dau quite director cinematografic.
Sergei Eisenstein s'es destacat coma teorician amb d'òbras coma Teoria e tecnica cinematografica, La forma dins lo cinèma, Reflexions d'un cineasta e Realizacion cinematografica, en mai d'articles e d'assais multiples .
Filmografia[modificar | modificar la font]
- ДHeBHиk ҐлyMoBa....... Lo jornau de Glumov (1923) filme cort
- CTaчka....... La grèva (1924)
- БpoHeHoceц ПoTëMkиH....... Lo cuirassat Potemkin (1925)
- OkTябpb....... Octòbre (1928)
- CTapoe и HoBoe....... Çò vielh e çò nòu (1926-1929)
- ¡Que viva México! (1931) (inacabat)
- БeжиH дүr....... Lo prat de Bezhin (1936) (inacabat... sòbran solament de fotogramas d'aiceste filme destrusit per la censura estaliniana)
- AлekcaHдp HeBckий....... Aliexandr Nevskii (1938)
- ИBaH ГpocHый (1-я cepия)....... Ivan lo Terrible I (1942)
- ИBaH ГpocHый (2-я cepия , ckaз BTopoй - ''Бoяpckий зaroBop'')....... Ivan lo Terrible II: la conjuracion dei boiars (1946)
- ИBaH ГpocHый (HeokoHчeHHый, 3-я cepия)....... Ivan lo Terrible III (inacabat)
Bibliografia[modificar | modificar la font]
Òbras de Sergei Eisenstein[modificar | modificar la font]
reviradas italianas[modificar | modificar la font]
- La natura non-indifferente... Marsilio Editori Venècia 1981 (reed. 2003)
- Il Colore... idem id [[1982]
- Teoria generala del montaggio... id id 1985 (reed 2004)
- Il Montaggio... id id 1986
- La Regia... id id 1989
- Stili di regia... id id 1993 (reed 2003)
- Il Movimento espressivo... id id 1998
- Lezioni di regia... id id 2000
- Walt Disney SE 2004
- Charlie Chaplin id 2005
- La forma cimematografica Einaudi Turin id
- Memorie... Marsilio Editori Venècia 2006
a l'entorn de l'òme e de l'artista[modificar | modificar la font]
en anglés[modificar | modificar la font]
- Kristin Thompson: Eisenstein's Ivan the terrible: a neoformalist analysis... Princeton University Press 1981
- Jay Leyda: Eisenstein at work... Pantheon books The museum of modern art 1982
- David Bordwell: The cinema of Eisenstein Harvard University Press Londres 1993
- Richard Taylor & I. Christie... Eisenstein rediscovered... Routledge 1993
- Richard Taylor: The Eisenstein reader... British Film Institute 1998
- Richard Taylor: October... idem 2002
- Yuri Tsivian: Ivan the terrible... id id
en francés[modificar | modificar la font]
- Léon Moussinac: Serge Eisenstein (sic!)... Seghers París 1964
- Dominique Fernandez: Eisenstein Bernard Grasset ed. id 1975
- Marie-Claire Roparz-Wuilleumier & Pierre Sorlin: Octobre: écriture et idéologie... Éd. Albatros id 1976
- Jean Mitry: S.M. Eisenstein... Éditions Universitaires id 1978
- Jacques Aumont: Montage Eisenstein... Éd. Albatros id 1979 (reed 2005)
- Barthélémy Amengual: Que viva Eisenstein... Lausana L'Âge d'homme 1980
- François Albera: Eisenstein et le constructivisme russe... idem 1990
- François Albera Eisenstein dans le texte... òbra collectiva bailejada per F. Albera, CINéMAS 2001
- Dominique Chateau & François Jost (bailejar): Eisenstein, l'ancien et le nouveau Publications de la Sorbonne París 2002
- Jrean-Louis Leutrat: Échos d'Ivan le terrible... De Boeck Université Brussèlas 2006
en italian[modificar | modificar la font]
- Viktor Sklovskij: Sua Maestà Eisenstein: biografia di un protagonista De Donato 1974
- Pier-Marco De Santi (causida): I disegni di Eisenstein... Laterza 1981
- Pietro Montani: Sergej Ejsenstejn: oltre il cinema... Venècia La Biennale di Venezia 1991
- Aldo Grasso: Sergej M. Ėjzenštejn... Il Castro Cinema num. 6 Editrice Il Castoro Milan 2007
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
(fr)(en) Sergei Eisenstein sus l'Internet Movie Database


text:
Montesquieu
Carles Loís de Secondat, baron de La Breda e de Montesquieu, conegut jol nom de Montesquieu (abans lo 18 de genièr de 1689 a la Breda (Gasconha) - París lo 10 de febrièr de 1755) foguèt un pensaire politic, precursor de la sociologia, filosofia e escrivan del Sègle de las Luses.
Montesquieu, amb entre autres John Locke, foguèt un dels pensaires de l'organizacion politica e sociala de las societats modèrnas. Trabalhèt sus lo despartiment de las foncions de l'Estat entre sas diferentas compausantas, apelat mai tard « principi de separacion dels poders ». Sa contribucion bèla es d'aver sauput expausar als sieus contemporanèus dos modèls de libertat politica : la « libertat moderada » del regim monarquista e la « libertat extrèma » representada per la Constitucion d'Anglatèrra.
Filh de Jacme de Secondat, baron de Montesquieu (1654-1713) e de Maria Francesa de Pesnel, barona de la Breda (1665-1696), Montesquieu nasquèt dins una familha de magistrats de la bona noblessa, al castèl de la Breda (prèp de Bordèu en Gasconha) que ne'n portèt d'en primièr lo nom e que i serà totjorn fòrça estacat. Los sieus parents li causiguèron un mendicant per pairin per fin que se remembrèsse tota sa vida que los paures èran los sieus fraires.
- Naissença en Guiana
- Escrivan francés del sègle XVIII
- Filosòf francés
- Filosòf del sègle XVIII
- Filosòf politic
- Teoria del drech
- Istòria de las idèas politicas
- Istorian de la Roma antica
- Jurista francés
- Precursor de la sociologia
- Sociologia del drech
- Enciclopedista
- Membre de l'Acadèmia francesa
- Acadèmia d'Amians
- Acadèmia de Berlin
- Personalitat de la francmaçonariá iniciada abans 1800
- Naissença en 1689
- Decès en 1755
- Filosòf de las Luses


text:
Tournai-sur-Dive
Tournai-sur-Dive es una comuna francesa, situada dins lo departament d'Orne e la region de la Bassa Normandia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
La municipalitat es distant de Trun, lo sieu cap de-luòc de costat de 4 km, de Argentan de 11 km e de Chambois de 5 km. La siá superficie es de 1 239 a, #que 35 n'a sus la bòsc de Gouffern. La municipalitat a un bourg fòrça concentrat e tres caserius #que son Magny, Montmilcent e Miguillaume.
La commune est distante de Trun, son chef-lieu de canton de 4 km, d'Argentan de 11 km et de Chambois de 5 km. Sa superficie est de 1 239 ha, dont 35 ha sur la forêt de Gouffern. La commune a un bourg très concentré et trois hameaux que sont Magny, Montmilcent et Miguillaume.
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
1105 : lo glèisa ont s'es refugiat la populacion a incendiat per Robert II de Bellême.
1105 : l'église où s'est réfugiée la population est incendiée par Robert II de Bellême.


text:
Vector (biologia)
Tradicionalament, en medecina, en biologia animala o en fitopatologia, un vector es un organisme que provòca pas d'esper el, una malautiá mas que dispersa l'infeccion en transportant los agents patogèns d'un òste cap a l'autre ; par exemple lo pesolh es vector de divèrsas malautiás que lors consequéncias son importantas en agricultura e dins los vergièrs. Pels animals, gaireben totas las « malautiás de vector » son de zoonòsis, es a dire de malautiás passant de l'òme cap als animals domestics e/o salvatges, a vegadas surgentas o tornant surgir. Dins una economia mondializada e un monde ont se circula mai que mai e e mai que mai aviat, lo seguiment e lo contraròtle epidemiologic e ecoepidemiologic d'aquelas malautiás es vengut fòrça dificil malgrat lo progrès de la biologia e de sos espleches. L'OMS collabòra mai que mai amb l'OIE.
.
Somari
Caracteristicas dels vectors[modificar | modificar la font]
Una espècia « vector » es en general associada a qualques « espècias sèrvas ». Dins lo cas de virus, bacterias o protozoaris, l'agent infecciós se pòt tanben transmetre « verticalament », lo vector ven alara tanben sèrva.
Lo vector rarament a solament un ròtle de transportaire ;
Mantun agent patogèn a son cicle de reproduccion sexuada que se passa dins lo vector (per exemple per la malària).
La majoritat dels protozoaris se multiplican e se transforman dins lo vector ont obtenon lor poder infectant (se ditz alara « transmission ciclopropagativa »).
D'autras se transforman dempuèi d’embrion (se ditz alara « transformacion evolutiva » dins lo vector).
Dins d'escasses cases lo patogèn pòt afeblir lo vector, e mai lo tuar. E los parasitas pòdon tanben modificar lo comportament de son òste (interaccions durablas), per exemple per que venga pus aisit de manjar.
L'associacion micròbi-vector fa la lucha contra las malautiás induchas fòrça mai complèxa.
En epidemiologia, ecoepidemiologia e medecina[modificar | modificar la font]
Dins los cases de malautiás transmesas par fissada o mordida d'artropòdes, l’OMS (Organizacion Mondiala de la Santat) definís lo vector coma « un artropòde ematofaga, qu'assegura la vida, la transformacion, de còp que i a la multiplicacion e la transmission d’un agent patogèn infecciós o parasitari.». Per extension, qualques metazoaris que son pas d'artropòdes son inclús coma las sangsugas).
Son subretot:
- acarids (notablament del sosòrdre dels Ixodida o los pats)
- insectas (entressentiment diptèras, brachicèras o nematocèras)
Exemples :
- Mantunas espècias de moissals son insecta vector importants, per exemple,
per la malària, la dengue o lo virus del Nil occidental que provòca una malautiá.
- Las piuses transmeton divèrsas malautiás que la pèsta (Yersinia pestis) coma o mostrèt Paul Louis Simond en 1897. La piuse es vectora d’autres agents patogèns que Bartonella.
- D'autres espècias de pats son vectors de malautiás grèvas coma la Malautiá de Lyme recentament descobèrta e en extension importanta.
- Divèrsas espècias (canids, chiroptèrs) pòdon veïcular de formas de ràbia e la transmetre per lors morsuras.
Vector biologic en terapia genica[modificar | modificar la font]
Los vectors en terapia genica an totes una caracteristica en comun : s'assòcian als transgèns en neutralizant lors cargas negativas.
E mai pòdon presentar d'autras proprietats :
- favorir lo transit dins la cellula;
- permetre lo ciblatge de cellulas especificas, patologicas, dins un organisme entièr ;
- permetre de ciblar un site d'insercion precís dins los cromosòmas cellulars.
Los vectors de transferiment dels gèns pòdon èsser de macromoleculas cargadas positivament, o de virus, que se tirèt los gèns patogènas.
Vector biologic en engenh genetic[modificar | modificar la font]
En biologia moleculara e en engenh genetic, los vectors son de moleculas d'ADN que permeton la propagacion de sequéncias d'interès. S'agís de moleculas d'ADN quimèras coma los plasmidis o los cromosòmas artificials bacterians, contenent una origina de replicacion e mai d'un marcadors genetics. L'origina de replicacion permet de mantenir lo vector dins la cellula cibla amb las generacions.
Principals tipes de vectors[modificar | modificar la font]
- Cromosòmas artificials bacterian e de levadura
- Plasmidis, cosmides
- Virus, SV40, bacteriofagas


text:
Nucleòl
Lo nucleòl qu'ei un espaci deu nuclèu de las cellulas eucariòtas. B'ei pas desseparat de la rèsta deu nuclèu per cap membrana, mes, au contre, qu'ei simplament un lòc qui apareish en microscopia optica com un (o plusors) punt(s) escur(s). Qu'ei un lòc de grana activitat de transcripcion de l'ADN e, atau, l'endret on e son sintetizats los ARN rinosomics (abreujats ARNr) e on e son associats dab proteïnas e qui, amassas, e vaden las duas sosunitats deus ribosòmas, (los organets cellulars on e son sintetizadas las proteïnas). Per estar visible en microcopia electronica, lo nucleòl qu'ei conegut desempuish lo XIXau sègle, mes qu'ei vertaderament la microscopia electronica qui permetó de'n conéisher l'estructura interna. Lo nucleòl qu'ei logicament compausat de cromatina, d'ARN e de proteïnas. Lo nucleòl non se pòt pas mei véder durant la division cellulara (quand la cromatina b'ei compactada en cromosòmas e que los gens non s'expriman pas mei.


text:
Ectoprocta
Introduccion[modificar | modificar la font]
Classicament apelat grop dels briozoaris o Bryozoa.
Aqueste grop qu'aparten al superembrancament dels Lophophorata, aparegut a l'Ordovician, es totjorn actual.
Aquestes pichons animals son apelats los zoïdes, vivon dins de lòtjas successivas, las zoecias, que fòrman una colonia, lo zoarium. Produson de matèria carbonatada.
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- Referéncia Fauna Europaea : Bryozoa (en)
- Referéncia ITIS : TSN 155470 Ectoprocta (en)
- Referéncia ITIS : TSN 155469 Bryozoa (en)
- Referéncia AnimalDiversityWeb : Bryozoa (en)
- Referéncia AnimalDiversityWeb : Ectoprocta (en)
- Referéncia NCBI : Bryozoa (en)


text:
Xenoturbella
Lo genre Xenoturbella correspond a doas espècias d'animals marins d'aspècte vermifòrme. Dempuèi sa descobèrta en 1949, fa partida d'aqueles animals rars que lor plaça dins la classificacion quita pas de far debat, al punt de suscitar de longa de qualificatius tant inacostumats dins la premsa scientifica especializada coma « enigmatic », « estranh », « incertan ».
Somari
Lista d'espècias[modificar | modificar la font]
Segon WRMS:
- Xenoturbella bocki Westblad, 1949
- Xenoturbella westbladi Israelsson, 1999
Referéncias[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Embrancament Xenoturbellida[modificar | modificar la font]
- Referéncia The Paleobiology database : Xenoturbellida (en)
- Referéncia NCBI : Xenoturbellida (en)
Genre Xenoturbella[modificar | modificar la font]
- Referéncia NCBI : Xenoturbella (en)
- Palaeos - The Trace of Life on Earth : Xenoturbella


text:
Nacion
Lo tèrme nacion es un concèpte de significacion complèxe e multiple que -brevament- fa referéncia essencialament a un ensems d'individús qu'an un encastre juridic especific o ben a un ensems d'individús amb de características culturalas comunas dins un espaci geografic mai o mens delimitat. La relacion entre lo concèpte de Nacion e aquel d'Estat es fòrça complicada: i a de cercaires en sciéncia sociala que los considèran totalament distints (per exemple consederant lo primièr coma basicament cultural e lo segon basicament politic); mai d'autres los definisson en considerant que la nacion sonque pren la seuna realitat vertadièra quand es constituïda en Estat.[1]
Dins totes los cases, una nacion es un grop de gents que partejan de traches caracteristics, coma la lenga, la cultura, d'unas institucions o l'origina etnica.
Somari
Etimologia[modificar | modificar la font]
Lo tèrme nacion ven del mot latin natio, que s'utilizava d'en primièr a la Universitat de París per se referir a un grop d'estudiants originaris d'un país, que parlavan la meteissa lenga e se regissian per las seunas leis pròpias.
Rapòrt entre Estat e Nacion[modificar | modificar la font]
Alara que fòrça nacions coincidisson a l'ora d'ara amb d'Estats independents, aquò es pas lo cas mai frequent. Fòrça nacions, coma lo Curdistan, los Païses Catalans o Occitània, an pas un estat pròpi.
En fach, lo concèpte d'estat-nacion nasquèt als sègles XVIII e XIX. Idealament los estats-nacion an un sentiment nacional omogenèu sus tot lo territòri, sovent acompanhat d'una uniformitat lingüistica, legala e culturala. Mas sovent, los estat-nacion se creèron a partir de la dominacion d'un grop nacional sus d'autres grops minoritàris o copats de las estructuras del poder, dominacion que fins ara demòra. Es lo cas de França que n'es l'exemple mai tipic.
Frequentament, s'utilizan los tèrmes nacional e internacional per se referir als estats e a las seunas relacions.
Nacion e Comunautat nacionala[modificar | modificar la font]
Lo sentiment d'apartenir a una comunautat nacionala s'exprima abitualament amb de simbòls comuns, tal que una bandièra, una cançon especiala (l'imne nacional) o un jorn de fèsta que remembra qualque fach istoric important per a la collectivitat (fèsta nacionala). Las nacions se diferencian de las etnias per dos elements principals:
- An un gra mai elevat d'organizacion.
- La populacion es generalament pas tan omogenèa.
A diferéncia de las etnias, lo fach d'apartenir a una nacion e de se sentir d'aquela ven pas solament de l'astra d'èsser nascut dins dins lo territòri donat, mas tanben pòt resultar de la volontat o del desir personal de se n'identificar, pasmens qu'endacòm mai nasquèt. Per se referir a una nacion sovent s'utiliza coma sinonim lo mot país. A l'ora d'ara se pensa que per qu'un un grop uman pòsca èsser considerat coma una nacion cal que remplisca tres condicions basicas formadas amb lo temps:
- Qu'aquela comunautat de personas demòra dins un espaci geografic concrèt e plan delimitat.
- Qu'aja de diferéncias o signes d'identitat (coma la lenga), de tradicions e leis, qualque element fisic (una montanha o un paisatge determinats, per exemple) que se poiriá considerar coma emblematics, e encara de menas de èsser collectivas marcadas per una cultura comuna.
- Qu'i aja una consciéncia de grop, tanben nomenada consciéncia nacionala, dins lo sens de possedar de biais permanent lo sentiment e la volontat d'apartenir a un grop de personas, a una collectivitat concrèta.
Nacion de la Luces e nacion romantica[modificar | modificar la font]
Existisson doas concepcions de nacion, una nascuda del Sègle de las Luses e l'autra del mond del Romantisme. Una es la nacion legala e l'autra la nacion culturala. Totas las concepcions de nacion, que son fòrça variablas e subjectivas, venon d'una o de l'autra o son mescaladas d'elements d'ambedoas.
La concepcion de nacion nascuda del Sègle de las Luses e de la Revolucion Francesa es aquela de nacion coma un ensems de ciutadans d'un Estat, amb tot çò qu'implica lo concèpte de ciutadanetat suls dreches e devers e aquel de la sobeiranetat. Dins aquela concepcion la nacion preval pas sus l'Estat e a cap de biais de connotacion culturala perque los ciutadans son un ensems d'individús. Es l'encastre legal que condiciona tot. Aquel concèpte de nacion es aquel que se tròba dins l'Encyclopédie de Diderot e d'Alembert (1781):
-
- « une quantité considérable de peuple, qui habite une certaine étendue du pays, renfermée dans de certaines limites, et qui obéit au même gouvernement [una quantitat considarable de pòble, qu'abita una cèrta espandida del país, contenida dins de certas limitas, e qu'obesís al meteis govèrn][2] »
Aquela concepcion de nacion es mai objectiva e se pòt transportar a quin que siá luòc del mond e quina que siá cultura, per que despend pas d'aquela. Es la concepcion legala e per aquò la mai espandida. Es lo tipe de nacion que fa referéncia a las constitucions e l'ensems de l'encastre juridic a nivèl internacional. En mai aquela concepcion, pòt s'aplicar a quin que siá luòc del mond per que sonque se cal un estat e un encastre juridic non autoritàri que los ciutadans aja reconegut la sobeiranetat. Çò que se pòt aplicar a l'encòp dins un Estat de la vièlha Euròpa que dins un Estat nascut de la descolonizacion qu'a pas de caracteristicas culturalas pròpias o comunas per tota la seuna ciutadanetat. Aquel concèpte de nacion representa l'esfòrç dels pensaires de las Luces per véncer las resisténcias de l'istòria e liberar l'individú dels determinismes del seu temps, sobretot de la religion, e afirmar la seuna autonomia.[3]
La concepcion de nacion nascuda del Romantisme es la nacion culturala. La desvolopèt Johann Gottfried von Herder, enemic dels franceses Rouseau e Voltaire e fondador del nacionalisme ideologic. Es la cultura, que siá religion, lenga o costumas, que dóna còrs a la nacion. E aquela cultura es fruch de l'Istòria, de biais que la nacion tanben n'es. Aquela idèa de nacion apareguèt dins lo mond germanic amb la idèa de volkgeist que seriá quicòm coma "esperit del pòble". Dins aquela concepcion la nacion es anteriòra a l'estat e independenta d'aquel. L'avantatge d'aquela concepcion es que la nacion es gaire artificiala, per que formada lo long de l'istòria, es quicòm mai que de limitas politicas, que subretot pels païses nascuts de la descolonizacion son fòrça artificials. Lo concèpte de nacion a de trachs identitàris e alara es quicòm mai pels seus membres. Dins aquela concepcion nacion e Estat an res de veire amb los problèmes politics importants entre las comunautats nacionalas e l'Estat. E mai, un autre problèma es qu'aquela concepcion torna incompatible amb la multiculturalitat e normalament amb la multietnicitat, de biais qu'es pas aplicable pels Estats de comunitats culturalas divèrsas, siá geograficament, per motius istòrics o per movements migratòris. L'assimilacion d'una cultura dominanta pels mai individús es necessària.
Aquelas doas concepcions son pas incompatiblas e dins la practica conviuon dins qualques estats. De fach, las nacions tendon a voler reünir las caracteristicas de la nacion legala amb la nacion culturala. Es a dire, las nacions pluriculturalas que deurián èsser un simple ensems de ciutadans tendent a uniformizar culturalament los seus gents e las nacions culturalas tendent a voler se constituir coma un Estat, amb lo seu encastre legal pròpi e amb una sobeiranetat reconeguda.
Bibliografia[modificar | modificar la font]
- ↑ (ca)"Nació i Estat-nació, avui" Entrevista de Gonçal Mayos (UB).
- ↑ (fr)Encyclopédie, ou Dictionnaire raisonné des sciences, des arts et des métier. Lausanne et Berne: Sociétés Typographiques, 1781, vol. 44 p. 221. Citat per Zeev Sternhell, Les Anti-Lumières de tous les pays... Le Monde Diplomatique décembre 2010, pag 3
- ↑ (fr)Zeev Sternhell, Les Anti-Lumières de tous les pays... Le Monde Diplomatique décembre 2010, pag 3
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- (ca)Estat i nació a l'Europa moderna Conferència de Joaquim Albareda
- (ca)"Nació i Estat-nació, avui" entrevista a Gonçal Mayos (UB).


text:
Habeas corpus
L’òrdre d'habeas corpus (en anglés writ of habeas corpus), mai exactament habeas corpus ad subjiciendum et recipiendum, enóncia una libertat fondamentala, aquela d'èsser pas empresonat sens jutjament. En vertut d'aquela lei, tota persona arrestada a drech de saber perque a estat arrestada e de qué es acusada. Aprèp, deu èsser liberada jos caucion, puèi menada abans tres jorns davant un jutge.
Las originas venon de l'Anglatèrra de l'Edat Mejana. Dempuèi, foguèt renfortida e precisada del biais a portar de garantidas realas e eficaces contra l'empresonament arbitrari per l'Habeas Corpus Act de 1679. Coma un dels pilars de las libertats publicas anglesas, s’aplica dins las colonias e demòra al sègle XXI present dins lo dels païses qu'aplican la common law. Als Estats Units d'America, a valor constitucionala, se pòt pas suspendre levat en temps de guèrra. Pasmens, al Reialme Unit, es demorada estrictament anglesa, s’aplicant pas en Escòcia, o en Irlanda del Nòrd.
Se tradusís sovent lo latin habeas corpus per « siá mèstre de ton còrs », que s'interprèta coma l'enonciat d'un drech fondamental de dispausar de son còrs, comprés coma la proteccion contra las arrestacions arbitràrias. Aquela traduccion es pas justa. Perque en realitat, l'òrdre comença per « habeas corpus ad subjiciendum » que significa literalament: « aja lo còrs per que lo sometas », que s'adreça al jaulièr e non al presonièr per que aqueste produsís aquel davant la Cort.
-
- « Praecipimus tibi quod corpus A.B. in prisona nostra sub custodia tua detentum, ut dicitur, una cum die et causa captionis et detentionis suae, quocumque nomine praedictus A.B. censeatur in eadem, habeas coram nobis ... ad subjiciendum et recipiendum ea quae curia nostra de eo adtunc et ibidem ordinare contigerit in hac parte. Et hoc nullatenus omittatis periculo incumbente. Et habeas ibi hoc breve. »
Somari
- 1 Evolucion del concèpte
- 2 Habeas corpus fòra d'Anglatèrra
- 3 Proceduras similara
- 4 Vejatz tanben
Evolucion del concèpte[modificar | modificar la font]
Las originas medievalas[modificar | modificar la font]
Dempuèi l'Edat Mejana nauta, un òme libre d'Anglatèrra pòt pas subir un empresonament arbitrari o destermenant. Obtenguda pels barons angleses, la Magna Carta del 15 de junh de 1215 lor balha, coma als borgeses de las vilas, e als clergues, de garantidas contra la poténcia reiala. Pausa, entre autres, las basas del drech al jutge, subretot dins son article 39 : « Cap d'òme libre serà pres, empresonat o despossedits de sos bens, declarat fòralei, fòragetat o executat, de quin biais que siá. Tanben lo condemnarem pas mai a l'empresonament sens un jutjament legal de sos pars, confòrme a las leis del país ». Pasmens dins la direccion invèrsa l'habeas corpus apareis coma un contraròtle reial sus los actes dels barons.
Los jutges reials, que bastisson pauc a pauc la common law, e lo rei d'esperel, que pòt jutjar en darrièr ressòrt, ofrisson un recors contra l’arbitrari feudal. Per çò far, lo rei o los jutges pòdon recorrir a las ordenanças (writs), dins de formas definidas e limitadas per pas encambar suls poders de las justícias dels senhors.
Lo periòde absolutista[modificar | modificar la font]
A l’origina prerogativa exclusiva del rei, l'ordenança venguèt tanben a las corts reialas de common law. Pendent los periòdes Tudors e Stuarts, las corts de common law comencèron d'utilizar l’habeas corpus per contrarotlar las accions dels oficièrs de la Corona.
En 1629 lo Parlament britanic se sasís de la question de la possibilitat pel rei de far empresonar sos subjèctes sens motius. Pels parlamentaris, lo monarca pòt pas empresonar sos subjèctes sens motius e sens respectar las formas d’un procès. Carles Ièr d'Anglatèrra donèt sancion a la Peticion, que ven un dels documents majors de la tradicion constitucionnala anglesa. Mas lo Parlament es dissolgut l’annada seguenta.
L'Acte d'habeas corpus de 1679[modificar | modificar la font]
Amb un contèxte de tensions politicas vivas la Corona ordena fòrça arrestacions arbitràrias, desplaçament de preson en preson, deportacion otramar, fòra de ressòrt dels tribunals angleses. En 1679, Lord Shaftesbury, cap del partit Whig, fa votar la Lei sus l’habeas corpus.
Es intitulada « una lei per assegurar melhor la libertat del subjècte e per la prevencion dels empresonaments otramar »:
- Un jutge de quin que siá cort superiora amb presentacion d’una còpia del mandat d’arrèst o sus l’afirmacion jos jurament qu'aquela còpia foguèt refusada, deu sul còp far una ordenança d’habeas corpus.
- L’oficièr de la Corona que deten la persona citada dins l’ordenança se deu presentar amb aquela abans tres jorns davant lo jutge que la signèt.
- En l'abséncia de delicte o quand las cargas son manifestament insufisentas, lo jutge fa liberar la persona. Sinon, levat en cas de traïson o pels crimes pus grèus (feloniás), lo jutge fixa una caucion. La persona liberada jos caucion pòt pas tornar èsser empresonada pels meteisses motius sens l'acòrdi de la cort. La caucion deu èsser rasonabla.
- Las personas empresonadas per traïson o feloniá e non liberablas pòdon exigir d’èsser jutjadas a la session venenta de la Cort.
- Lo luòc d'empresonament d’una persona se pòt cambiar solament per de motius previstes per la lei. E pas otramar o en Escòcia, fòra del ressòrt dels tribunals angleses.
- Lo jutge que balha pas una ordenança d’habeas corpus o l'oficièr que garda una persona e i obeís pas, son passibles de fòrtas emendas o destitucion.
Habeas corpus fòra d'Anglatèrra[modificar | modificar la font]
Austràlia[modificar | modificar la font]
Canada[modificar | modificar la font]
Cisjordania[modificar | modificar la font]
Escòcia[modificar | modificar la font]
Espanha[modificar | modificar la font]
En 1526 lo Fuero Nuevo de Navarra establiguèt una aplicacion d'habeas corpus sul territòri del senhor de Biscaia.
Lo Processus d'Habeas Corpus es descrich dins l'article 17.4 de la Constitucion espanhòla de 1978
Las personas que pòdon demandar son aplicacion:
- La persona d'esperela, son conjonch, los ascendents, descendents.
- Lo ministèri public (Ficalía).
- Lo Defensor del pòble
- Lo jutge competent.
- L'avocat defensor encara que la lei o prevei pas.
Un còp que s'es formalizada la demanda l'autoritat en question, los agents d'aquela o lo foncionari public an l'obligacion de pausar immediatament la demanda al jutge competent, que deurà decidir del sòrt de la persona: contunha d'empresonament, libertat, o mesa a disposicion quand es despassat lo temps maximum de detencion.


text:
Dialòg
Lo dialòg es una comunicacion entre mai d'una persona o mai d'un grop de personas. Lo dialòg comprend al minim un emetedor e un receptor. La donada emesa se nomena lo messatge, e lo còdi que n'es est la lenga. La tòca del messatge pòrta lo nom d'objectiu, e se transmet, se fa per de senhals auditius o visuals. L'origina etimologica grega del mòt se referís a un concèpte que sonariá coma "seguir una pensada" (διάλoYoς : de διά- mejans e -λoYoς la paraula). Los modèls de l'intelligéncia sociala estructuran l'organizacion del dialòg dins un còs social.
Literatura[modificar | modificar la font]
Los istorians de la literatura supausan que Platon introduguèt la nocion de dialòg dins sos tèxtes, tecnica d'escritura que conservèt de sa primièra carrièra d'autor dramatic. Tanben s'inspirèt per aquó dels poètas sicilians Sofron e Epicarme, que l'avián praticticat un mièg sègle de per abans. Los escrichs de Platon contribuèron al succès del dialòg coma genre literari.
Cinèma[modificar | modificar la font]
Los dialògs son escrichs per un dialoguista que melhora, complèta, arenjar los dialògs del scenario. La foncion pòt èsser complida pel scenarista, mas es tanben possible que los dialògs sián escrichs per una autra persona qu'el.
Filosofia/Teologia[modificar | modificar la font]
Martin Buber plaça lo dialòg coma un element predominant de sa filosofia: vei lo dialòg coma un majan de dintrar en comunicacion puslèu qu'un ensag de cercar una concluson o d'exprimir de punts de vista. En filosofia, dialogar es pensar a dos. Lo dialòg interreligiós permet d'alaborar un punt de vista religiós comun.
Çò que lo dialòg es pas[modificar | modificar la font]
Fòrça cedisson dins l'art d'oposar arguments contre arguments. Creson dialogar alara qu'o fa pas, prenon pas lo temps d'examinar los subjètes que se parla i distriant los diferents arguments e las categorias que s'i ligan. Van a la cassa a la contradiccion dins los mots emplegats: es una brega plan mai qu'un dialòg que fan entre eles.
Lo dialòg es pas un discors: un discors es l'enonciat d'una demonstracion, veire d'un avís sus quin que siá subjècte.
Lo dialòg es pas una conversa: una conversaa es una cadena de discors copats e non ligays entre eles per produire un rasonament comun entre los participants.


text:
Virgili
Publius Vergilius Maro o Virgili (Andes, actual Virgilio cap a 70 ab. C. - Brindes, actual Brindisi, 19 ab. C.) foguèt un poèta roman, autor de las Bucolicas, las Georgicas e l'Eneïda.
Somari
Biografia[modificar | modificar la font]
Virgili, filh del teisseire Maron e d'una femna libertina, nomenada Magia. Son paire, òme trabalhador e intelligent, amacèt una pichona fortuna, a fòrça de trabalh e de privacions, aquò li permetèt de donar a son filh una bona educacion. Virgili estudièt a Cremona fins als dètz-e-sèt ans; lo 15 d'octobre de 699 de la fondacion de Roma vestiguèt la toga virila e anèt a Milan contunhar sos estudis. Un an aprèp se tròba a Nàpols se dedicant a la coneissença dels autors grècs, especialament d'Omèr, Teocrit e Esiòde, qu'assimilèt corrèctament, coma se pòt veire dins sas òbras. Tanben estudièt un pauc de medecina, cosmologia, matematicas e filosofia. Aquerissent, alara, una cultura fòrça universala e causida, e capitant dins l'art dificil de saber utilizar çò qu'aprenguèt per l'aplicar a punt en totes los cases ont una descripcion o una simpla mencion d'un tèma scientific per donar relèu o interès a sas descripcions o enumeracions poeticas.
Dins la cronica d'Eusèbi (comentada per Sant Jiròni) se ditz que Virgili anèt a Roma aprèp sa demorança a Milan; i a discussion entre los biografs virgilians, a l'ora d'ara es pas encara esclarida. Çò qu'es plenament clar es qu'en l'an 705 de la fondacion de Roma tornèt dins sas tèrras de Màntoa, ont possedissiá lo modèst eretatge pairal, que s'ocupava e administrava amb assiduïtat e abséncia d'ambicion. La vida del camp foguèt son encant e granda afeccion.
Los signes distintius de son caractèr èran: de pauc parlar, l'observacion continuala, la reflexion testuda, la memòria tenaça, la bontat e sinceritat. D'unes de sos biografs lo presentan amb còrs e estatura granda, color bruna, santat variabla, fàcia rustica, alara que d'autres lo comparan a un Apollon, “de cara blanca, pelroge, còrs prim e delicat, votz sonòra e manièras fòrça finas”. De son afeccion per la vida del camp ven sos dètz poèmas bucolics nomenats Eglògas, vertadièr tresaur de poesia campèstra, que sens èsser absoludament originala, es una vertadièra frescor artistica e literària.
Gai Asini Pollion foguèt legat del triumvir Marc Antòni, e en son nom governava la region de Màntoa en 713 (de Roma) quan foguèron repartidas las tèrras de la region entre los soldats d'Octavi. Lo domeni pairal de Virgili venguèt en sòrt a un centurion nomenat Arri, e quand lo poèta se vegèt despolhat de son ostal e patrimòni, faguèt jogar de son amistat amb Asini Pollió, e amb Cornelius Gal, fins que Octavi August tornèt donar a Virgili son eretatge pairal. Lo Cesar satisfaguèt los desirs dels amics del poèta e nomenèt Alfeni Var governador de la Gàllia Transpadana, ont porgiguèron las tèrras de Virgili. Lo novèl governador èra estat condisciple del poèta en l'escòla de filosofia Sisson, e s'esforcèt de satisfar los desirs de son amic, mas la soldatesca, insolentada, tornèt prendre la proprietat de Virgili, e se vegèt non solament despolhat un còp mai, mas manquèt de morir negat victima de la rapacitat dels soldats, en traversant lo riu Minci per salvar sa vida.
A l'epòca, Virgili aviá ja escrit qualques unas de sas famosas eglògas, e sos amics li conselhèron d'anar a Roma per implorar la cleméncia d'August. Aquel darrièr coma son ministre e Mecènas acolhiràn lo poèta amb atencion, e non solament sas possessions li foguèron retornadas mas fin finala se li porgiguèt una gròssa indemnizacion pecuniària. Dins doas de sas melhoras eglògas, Virgili merceja la libertat amb sos logatges favorits e deplòra, en passant, los malastres de sos compatriòtas. Virgili demorèt dins un ostal del quartièr Esquili de Roma, fòrt prèp dels jardins de Mecènas. Ala reüniguèt una bibliotèca causida, e venguèt lo poèta de cort per excelléncia.
La cort d'August aimava de veire a son entorn e celebrar los melhors engènis de las letras latinas. Virgili partejava amb Oraci la favor de Mecènas, e meravelhèt en escrivent son primièr poèma, l'Eneïda, e en cantant la genealogia de la familha d'Octavi August teissiá una corona de laus e faguèt profecia tant agradabla en favor de la familha imperiala reinanta.
Mercé a Oraci, Virgili venguèt bon amic de Tibul, Properci, Gal, Agripa, Mesala e Polion. Gausiguèt d'una popularitat que l'entornejava d'una atmosfèra d'afeccion e de veneracion jamai egalada en cap d'epòca anteriora e posteriora. Modèl de candor, de sinceritat, de grat e de benvolença per totòm, Virgili venguèt a èsser lo vertadièr modèl e paragon de l'òme perfècte e exemplar de la cosmogonia pagana. Son amor de l'estudi foguèt considerable, coma lo del trabalh e atencion, e quand tornava escriure, corregissiá e relegissiá cent còps, s'èra necessari, sos vèrses.
A trenta quatre ans se retirèt a Nàpols, per se dedicar a escriure son poèma Las Georgicas, que compausèt, sus lo conselh de Mecènas, que desirava d'encaminar las energias del pòble roman cap a l'exercici de l'agricultura, ont vegèt una font de riquesa e prosperitat fòrça oblidada d'un pòble guerrièr. Virgili acabèt en 714 (de la fondacion de Roma) son poèma Las Georgicas e emplega los dos ans seguents a escriure l'Eneïda, lo poèma nacional de las originas, grandesa e esplendor de Roma.
Per aquò caminèt cap a Grècia, e mai, visitant, totes los luòcs e vilatges de l'Asia Menora, ont Omèr situa las accions de sas epopèias gigantas. Demorèt a Patres, Corfo, en Creta e, subretot, a Atenas, ont trobèt August de son retorn d'Orient. Aquel volguèt que lo poèta lo tornèsse acompanhar a Roma; o faguèt, mas deguèt desbarcar a Brindisi en 19 e moriguèt de las consequéncias de sa constitucion flaca e malautissa, malmenada per una navigacion turbulenta.
Sa despolha foguèt carrejada a Nàpols, al respècte de sa darrièra volontat foguèt incinerat dins lo camin de Puteoli (Pozzuoli) a 3 km d'aquela vila. Sus sa tomba s'apausèt aquela inscripcion, atribuida al poèta el meteis, pasmens que la font seja clara:
« Mantua me genuit;
Calabri rapuere; tenet nunc Parthenope.
Cecini pascua, rura, duces. »
(Màntoa m'engendrèt. Los calabreses me retenguèron. Ara me possedís Nàpols. Cantèt los pastres, los païsans e los guerrièrs).
Òbras[modificar | modificar la font]
Bucolicas[modificar | modificar la font]
Aquela òbra voliá tornar menar los romans cap a l'agricultura. Lo recuèlh pareguèt en -37; se compausava de las nòu primièras bucolicas (del grèc Bukoλoς: lo boièr), armoniosament dispausadas en dos gropes de quatre a l'entorn de la cinquena pèça, coma aitant de planetas gravitant a l'entorn d’un astre[1]. Aquel astre, es Dafnis, sovent assimilat a Juli Cesar recentament assassinat. De fach, la cinquena bucolica poiriá ben nos presentar dos « Dafnis », un tenebrós, aquel de Mopse (masqueta d’Octavian), e que figura en efèit lo defunt dictator, l’autre luminós, aquel de Menalc (masqueta de Virgili), que representa Catul, tuat en secret pel primièr.
Georgicas[modificar | modificar la font]
Aquel poèma (28 ab. C.) didactic se dividís en quatre libres (514, 542, 566, 566 vèrses), abordant successivament la cultura dels camps, l’arboricultura (subretot la vinha), l’abaliment e l’apicultura :
- Libre I - blat e sason del laurador ;
- Libre II - vinha e olivièr ;
- Libre III - abaliment del bestial ;
- Libre IV - l'abelhièr.
S’inspirant subretot d’Esiòde, de Lucrèci e d’Aratos, mas tanben de Teofrast, de Varron, de Caton l’Ancian, emai d’Aristòtel, Virgili fa son pròpri camin en infusant dins l'estil didactic, sovent arid e ingrat, çò que se pòt nomenar « l’arma virgiliana », facha d’una extraordinària empatia a respècte de totes los èssers, qu'anima l’inanimat, compren de l’interior vegetals e animals, participa efectivament al trabalh penible e exaltant del païsan.
Las Georgicas son fòrça mens un tractat d’agricultura (atal visan pas l’exaustivitat) qu’un poèma sus l’agricultura; s'adreçan almens tant a l’òme de las vilas qu'a l’òme dels camps. Ofrisson a l’afeccionat de poesia un plaser totjorn renovelat, tant per lor subjècte meteis que ressorça las Musas dins la frescor e l’autenticitat de la natura, que pel sople que las soslèva tot lo long, e per l'extraordinària varietat de lor estil. Virgili sap adornar son subjècte d'episòdis variats e de vertadièras partidas eroïcas que son aitant de « respiracions » dins lo poèma. Se pòt citar los Pronostics de la guèrra civila, l'Imne a la Prima, l’Elògi d'Itàlia, l’Elògi de la vida campèstra, la Marana del Noric, l'Aujòl de Tarent, Aristèu e sas abelhas, Orfèu e Euridice.
Eneïda[modificar | modificar la font]
Ofrir a Roma una epopèia nacionala capabla de rivalizar en prestigi amb l'Iliada e l’Odissèa, foguèt lo primièr desfís que Virgili èra de capitar en escrivent l’Eneïda pendent los onze darrièrs ans de sa vida. Capitèt, perque, l'òbra venent d'èsser publicada, son autor foguèt reconegut coma un alter Homerus, lo sol capable de disputar a Omèr sa preeminéncia al Parnàs.
Virgili amaguèt pas son ambicion. Al nivèl arquitectural pus visible (perque l’Eneïda a al meteis temps mai d'una « geometrias »), lo poèma se compausa d’una Odissèa (cants I a VI : las erranças d’Enèu, rescapat de Tròia, per aténher lo Lavinium) seguida d’una Iliada (cants VII a XII : la guèrra menada per Enèu per s’establir al Lavinium).
Mas l’emulacion amb Omèr se manifèsta subretot pel nombre considerable de las imitacions textualas, que los critics s'afanèron lèu a ne far la lista, a vegada amb intencion maligna, e per acusar Virgili de plagiat. Aquel meteis repliquèt que seriá pus facil de desraubar sa maçuga a Ercules que de manlevar un vèrs a Omèr. E de fach, l’imitacion de Virgili totjorn obeís a una intencion precisa e seguís un projècte qu'aparten al lector de descobrir a travèrs l’escart, a vegadas minim, que la separa de son modèl, Omèr o un dels nombroses autres escrivans, grècs o latins, als que Virgili se mesura tot en lor rendent omenatge.
Lo segond desfís consistissiá a filtrar l’actualitat de Roma al prisma de la legenda. Dos fils s’entrelaçan totjorn per formar la trama de l’Eneïda, lo de las originas troianas de Roma e lo de la Roma d'August. Mai d’un millenari separa aqueles dos fils. Per sautar un tal abisme temporal, e anullar dins aquel biais lo temps, lo poèta, en mai de l’usatge sistematic que fa de l’allegoria, tanben recorrís a la profecia, e fins a, en plen mitan de l’òbra, descendre al infèrns per n'entornar una vision panoramica, sub specie aeternitatis, de la grandor romana vista coma devent encara devenir.
Calguèt mostrar cossí, a partir de gaireben res, Roma s’aucèt fins a l’empèri del monde; calguèt far ressortir lo dessenh providencial que condusiá aquela pujada irresistibla; subretot, calguèt mostrar cossí, amb la persona sagrada d’August, l’Istòria venguèt trobar son acabament e son coronament dins una patz e un benastre universals. Es almens çò qu'August esperava, o puslèu çò qu’exigissiá.
Appendix Vergiliana[modificar | modificar la font]
La glòria de Virgili repausa solidament sur aqueles tres pilars que son las Bucolicas, las Georgicas e l’Eneïda. Dins l'Antiquitat, se li atribuiguèt tanben d'autres poèmas, que Scaliger, dins son edition de 1573, reüniguèt jol títol d'Appendix Vergiliana.
Aquel recuèlh compren:
- lo Culex (« moissalon » o « moissal ») : aquel moissalon (o moissal) alèrta un pastor en lo fissant, li salva la vida; l'insècte mòrt es onorat d'una tomba pel pastre;
- los Dirae: aquelas « malediccions » son prononciadas per un aimant contra la tèrra que deguèt abandonar (getat per de veterans de l'armada romana), en abandonant son aimada; aquela, Lydia, es onorada per un poèma d'amor a son nom (en annèxe als Dirae), amb un elògi del camp ont aquela viu;
- l'Aetna, consacrat al volcan d'Ètna ;
- le Ciris: evocacion de la metamorfòsi en aucèl (Ciris) de Scylla, filha del rei de Megare ;
- lo Catalepton: recuèlh de poèmas corts, que qualques uns semblan d'èsser d'autenticas òbras de jovença de Virgili.
Dins una fasa posteriora, encara s'apondèt a la colleccion :
- la Copa : poèma portant lo nom d'una cabaretièra siriana qu'invita un viatjaire al plaser en dançant davant son establiment ;
- las Elegiae in Maecentatem : pèça necrologica raportant las darrièras paraulas de Mecènas, benfaitor de Virgili, a l'emperaire August;
- lo Moretum : poèma gastronomic descrivent en detalh la preparacion d'un platat local de Cisalpina.
Ligams intèrnes[modificar | modificar la font]
- Dante : « Dins L'Infèrn e Lo Purgatòri, Virgili guida Dante e li explica los mistèris d'aquels luòcs. »
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- (en) The Virgil Project http://vergil.classics.upenn.edu/
- (fr) AgoraClass: L'Agora des Classiques http://agoraclass.fltr.ucl.ac.be/virgtext.htm
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ metafòra de P. Maury, que foguèt lo primièr a mostrar aquel pichon temple pitagorician


text:
Un article de Wikipèdia, l'enciclopèdia liura.
Noda Yoshihiko (al biais japonés, amb lo nom de familha en primièr, n. 1957) es lo primièr ministre de Japon dempuèi lo 2 de setembre de 2011[1].
Es nascut a Funabashi, Prefectura de Chiba, filh d'un militar de la Fòrça Terrèstre de Autodefensa del Japon (Armada de Tèrra del Japon après la Segonda Guèrra Mondiala). Se graduèt a l'Universitat de Waseda lo 1980. Foguèt eligit membre de l'Assemblada de la Prefectura de Chiba l'an 1987[2].
Es tanben titular del segond dan de cencha negra al judo.