text:
Deluvi universal
Lo deluvi universal es un mite recurrent dins divèrsas culturas, que fa lo conte d'una grand inondacion que destruguèt tota la vida (o gaireben) en temps alunhats.[1]
Somari
Tradicion biblica[modificar | modificar la font]
Dins la Bíblia dins lo libre de Genèsi, se conta l'istòria del deluvi coma un castig de Dieu contra los òmes, d'entre que salvèt Noé, la seuna familha e un parelh de cada animal que aviá estat ordonat de bastir una arca. Aquel salvament explica que deguèt pas tornar crear la vida, perque la Creacion es unica. La pluèja durèt quaranta jorns, nombre per indicar la multitud.
Autres mites similars[modificar | modificar la font]
Fòrça savents creson que lo mite de la Bíblia, lo mai conegut de totes los deluvis, es una version del meteis mite babilonian, ont ja aparéis l'arca, lo castig divin, los aucels qu'anoncian la tèrra e lo salvament dels seleccionats. Aquel mite es reculhit de l' Epopèia de Gilgamesh, lo poèma Atrahasis e diversas taulas sumerianas e acadianas fòrça ancianas. Los ebrieus aurián conegut lo mite pendent la seuna epòca d'exili a Babilònia e l'aurián adaptat dins la seuna cultura.
La mitologia grèga auriá eretat tanben aquela istòria, personificada dins Deucalion, que se salva del deluvi conselhat pel seu paire Prometèu, tanben mercé a una arca. Lo deluvi marca la fin de l'Edat d'aur (los grècs cresian pas a l'evolucion mas en una degenerecéncia dempuèi la creacion fins al present, simbolizada per diverses metals). Una varianta del mite del deluvi seriá l'enfonzament de l'Atlantida.
De tradicions coma l'indóa, la maia o l'asteca reculhan tanben grandas inondacions, fach que sosten l'ipotèsi de la realitat d'un deluvi, encara perque aqueles pòbles foguèron en contacte amb la font mesopotamiana. Mas las istòrias d'aquelas tradicions an d'elements que fa pensar puslèu a la creacion dempuèi l'aiga e las diferentas raças umanas. Pr'amor demòra la constanta del castig divin provocat per l'impietat de las creaturas. Foguèron trobat fins a cinc e cents versions diferentas del deluvi, çò que mòstra qu'es un mite universal e qu'estimulèt diverses estudis per tòca d'o provar.
Estudis scientifics[modificar | modificar la font]
Foguèt exclusida l'exiséncia d'un deluvi universal propiament dich, per que se trobèt pas cap de rèstas geologicas. Mas divèrsas grandas inondacions localas poirián aver inspirat los mites originaris, que se serián escampats amb las diferentas migracions umanas s'adaptant a la cultura de cada zona.
Una d'aquelas possiblas inondacions podriá aver estat aquela que se passèt fa 7 500 ans dins la mar Negra,[2] ipotèsi defenduda pels geològs estatsunians Walter Pitman e Wilian Ryan coautors del libre Lo Deluvi Universal. Segon aqueles cientifics la Mar Negra èra un lac d'aiga doça espandit pels dos tèrces de la superfícia actuala, e èra pas conectada a la mar Mediterranèa. La fusion dels glacièrs aucèt lo nivel de la mar e la Mediterranèa dobriguèt una falha al nivèl del Bosfòr provocant una inondacion dins lo bacin de la Mar Negra.
Tanben las pojadas dels rius Tigre e Eufrates, zona d'origina dels mites mesopotamians (los mai ancians) poirián aver inspirat lo mite del Deluvi Universal.
D'autres ipotèsis evòcan un grand tsunami, fach que explicariá la varietat dels mites similars en zonas fòrça alunhadas. Aquel seriá estat provocat per l'explosion d'un volcan, que poiriá èsser lo Thera de l'illa de Santorin.
Lo Deluvi e la biogeografia[modificar | modificar la font]
Alara qu'ara, la majoritat capitèt a créire que lo deluvi es una legenda o mite, de grops religioses minoritàris contunhan creire que lo deluvi es un fach istoric vertadièr.
Contra d'aqueles grops que prenon la Bibilia de biais literal, los atèus avançan la biogeografia actuala coma pròva que lo recit biblic de Noé es gaire istoric, mas una legenda.
Aqueles darrièrs se demandon, entre autre, cossí Noé capitèt après lo deluvi a distribuir totes los animals als seus punts ont vivon actualament.
Cossí arribèron lo Coala en Austràlia dempuèi lo mont Ararat? Cossí sobrevisquèron pendent la traversada dempuèi Ararat fins a Austràlia sens fuèlhas d'eucaliptus per menjar? (los eucaliptus son endemics d'Austràlia e los coalàs s'alimentan gaireben exclusivament d'aquelas plantas). Cossí faguèron per traversar l'ocean?.[3]
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
- Noé
- Arca de Noé
- Ziusudra, version sumeriana del deluvi.
- Epopèia de Gilgamesh, poèma epic sumerian vielh de 4700 ans dins l'antiquitat.
- Atrahasis, poèma babilonian del deluvi benlèu anterior a Guilgamesh.
Referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ diluvi, Gran Enciclopèdia Catalana, Barcelona, Edicions 62
- ↑ (es)National Geographic, Espanha, mai de 2001, p. 26
- ↑ Lo Deluvi e la Biogeografia (es)


c: text/html

text:
Nèstor Makhnò
Nèstor Ivànovych Makhnò (en ucraïnian: HecTop IBaHoBич MaxHo; Holiaipòle, 27 d'octobre de 1889 - 25 de julhet de 1934) foguèt un revolucionari anarquista d'Ucraïna que refusèt de s'unir als bolchevics après la Revolucion d'Octòbre.
Biografia[modificar | modificar la font]
Nasquèt a Holiaipòle, districte d'Alexandrovsk del govèrn Ekaterinonslar, en Ucraïna. Èra d'una familha de païsans paures; son paire moriguèt après la naissença de Nèstor. Per tal de contribuir a noirir la siá familha (compausada per sa maire e quatre mainatges) a 7 ans comencèt de trabalhar coma pastre de vacas e de fedas pendent l'estiu, e estudiava durant l'ivèrn. Après aver recebut una instruccion basica, a 12 ans comencèt de trabalhar coma obrièr agricòla a las granjas dels colons alemands que proliferavan a aquesta epòca en Ucraïna. A partir d'aquel moment comencèt de manifestar son desacòrd amb las injustícias comesas pels senhors e patrons amb un grop d'obrièrs agricòlas e de païsans. A 16 ans, partegèt de la Revolucion de 1905 e, après contactar los divèrses grops politics s'impliquèt dins lo movement de desliurança en realizant de missions perilhosas. En 1908 las autoritats tsaristas l'empresonan e lo condemnan a la forca per èsser ligat al anarquistas e per sa participacion a de faches terroristas mas gràcias a sa joventut la pena foguèt commutada en pena a perpetuitat. Lo trasladan a la prison centrala de Moscòu, que i profita la bibliotèca granda e fa d'amistat amb Archinoff, condemnat als trabalhs forçats. Aqueste ajudèt a la formacion de Makhno en divèrsas matèrias. Somés a un regim dur per son esperit rebèl e per sas protestacions, atrapa una malautiá pulmonara. En 1917 es desliurat amb totes los presonièrs politics, per l'insurreccion del proletariat a Moscòu. Quan tornèt a Holiaipòle, comencèt de desplegar una activitat militanta ferventa. Ajuda a organizar l'expropriacion de las proprietats dels capitalistes. A l'estiu de 1917, pendent lo govèrn del democrata Kereski en Russia, foguèt president del soviet local, de l'union regionala de païsans e de l'union professionala d'obrièrs metallurgics e de fustièrs. Al començament de 1918, lo govèrn novèl dels bolshevics en Russia signa lo Tractat de Brest-Litovsk que fa la patz amb las Poténcias Centralas, mas cedís de quantitats de terren, inclús Ucraïna. La gent d'Ucraïna vòl pas èsser governada per las Poténcias Centralas, doncas se revòlta. Se forman d'escamots d'obrièrs e de païsans qu'emprenon la guèrra contra los alemands e los austrians que volián ocupar Ucraïna. Aquela rebellion prenguèt un caracter anarquista e politic. Nestor Makhno èra un dels organizadors principals d'aqueles grops de partisans, que s'uniguèron per tal de formar l'Armada Revolucionària d'Insurreccion d'Ucraïna, tanben sonada l'Armada Negra (pr'amor que aquela luchèt jos la bandièra negra anarquista), o tanben makhnovistas. Aqueste grop luchèt tanben contra los Blancs (los contrarevolucionaris) e los pogromistas antisemitas. Los airals que los makhnovistas i expulsèron los grops d'oposicion, los païsans e los trabalhadors ensagèron de suprimir lo capitalisme e l'Estat en organizant d'assembladas, de comunas e de conselhs liures. La tèrra e las fabricas expropriadas venguèron jol contraròtle dels païsans e dels obrièrs. Empresonat pels austriacs, es desliurat gràcias a un jusieu de Holiaipòle qu'atenhèt d'amassar una soma granda d'argent. Pus tard organiza de partidas de guerrilhèrs volontaris dins sa region. Las armas melhoras de Makhno èran la temeritat e la mobilitat de sos esquadrons de cavalariá (mai tard organizèt l'infantariá amb de carris de dos cavals tipics d'aquel region) e, subretot, la complicitat dels païsans qu'ac amagauen e non informauen sens paur de las represalhas. Redigissiá de manifèsts sus la Revolucion Sociala e las comunas liuras e organizava sempre d'assembladas.
Makhnò sofriguèt dempuèi tostemps de plagas de guèrra nombrosas. Lo 21 de març recebèt una bala dins l'estomac de l'armada bolshevica, e al començament d'agost es ferit sèt còps, lo darrièr al còl. Per causa de la seriositat de la plaga e en tement per sa vida, lo Conselh resolguèt de lo trasladar a l'estrangièr per lo garir, pr'amor qu'Ucraïna èra pas un luòc segur.
L'exili[modificar | modificar la font]
Lo 28 d'agost Makhnò, dins un destacament, romp lo sètge bolshevic e travèrsa lo riu Dniester als despens de ferits nombroses. Va en Romania, mas per causa de l'oposicion de las autoritats se desplaça en Polonha, ont es arrestat, acusat d'activitats antipolonesas en Ucraïna, es jutjat e absolgut. Se desplaça a Gdansk que i es tanben detengut, mas capita d'escapar a París amb l'ajuda dels grops anarquistas locals.
A París fa lo manòbra e lo fustièr. Ensajava tanben de continuar son activitat anteriora amb lo movement anarquista francés, amb de periòdes longs d'inactivitat. Ensagèt d'escriure los eveniments d'[Ucraïna]], mès arribèt sonque fins al periòde de 1918 (sos escriches s'editeron après sa mòrt en tres volums). Pendent son estada a París, Makhnò demandèt, mejançant escrits e convèrsas, una màger autodisciplina personala als anarquistas e una organizacion capabla de dotar d'efectivitat e d'omogeneïtat al movement. Sembla qu'aprecièt la capacitat organizatritz de l'anarquisme espanhòl d'aquela epòca, dins una entrevista amb de membres de la FAI, que i èra Buenaventura Durruti.
Moriguèt lo 25 de julhet de 1934 de tuberculòsi. L'incinerèron e enterrèron sos cendres al cementèri del Père-Lachaise a París; a son enterrament i anèron de centenats de personas. A aquel moment èra maridat amb Halyna Kuzmenko e aviá una filha, Jelena, que a la fin de la Segonda Guèrra Mondiala foguèron deportadas obligadas a de trabalhs forçats d'en primièr en Alemanha e, après la guèrra, a Kyiv.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Rigaudon
Lo rigaudon es una dança e un ritme de musica occitan associat amb Lengadòc, Daufinat e mai que mai amb Provença. Una de sei caracteristicas es lo ritme de mesura en dos temps 2/4.
Venguèt fòrça popular en França durant lo regne de Loís XIV e foguèt emplegat per de compositors barròcs coma Andrieu Camprat e Jean-Philippe Rameau.
Liames extèrnes[modificar | modificar la font]
- [1] Rigaudon de Jean-Philippe Rameau
- [2] Itzhak Perlman interpretant dos movements, en premier una siciliana e après un rigaudon (au bot d'1 min 50 s) dau compositor Fritz Kreisler.
- [3] Rigaudon dau compositor provençau Andrieu Camprat.


text:
Redoma
'Redoma es una comuna lengadociana, situada dins lo departament d'Aude e la region de Lengadòc-Rosselhon.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- Portal de Lengadòc
-
Es la pàtria del contaire occitan Pèire Potz (Pierre Pous)


text:
Espècia (cosina)
Leis espècias son de plantas aromaticas de sabor fòrta o tanben de preparacions fachas a partir de mesclums d'aquelei plantas. S'utilizan en pichona quantitat dins la cosina coma conservador, condiment o colorant. Fau diferenciar leis espècias d'autrei produchs utilizats per perfumar lei plats, coma leis èrbas aromaticas o la frucha. Son per la majoritat de produchs exotics. Leis espècias èran un dei produchs comerciaus mai cars pendent l'Antiquitat e l'Edat Mejana. Un grand nombre d'espècias èran utilizadas autrei fes en medecina.


text:
Ebrieu
L'ebrieu (rarament l'ebraïc) (nom autoctòn: עִבְרִית - ‘Ivrit -) qu'ei ua lenga semitica occidentau de la familha de las lengas afroasiaticas. Qu'ei parlada en Israèl e utilizada dens la religion judiva (totun, qu'ei tanben la religon deus Samaritans, tanhent mes desseparat deu judaïsme.
L'ebrieu modèrne, en Israèl, qu'ei la lenga dominanta, e mai se i es cooficiau dab l'arabi. L'ebrieu biblic, qu'ei, deu son costat, lenga liturgica e de tèxtes sagrats estudiat dens los contèxtes deu judaïsme e tanben deu cristianisme (per'mor d'estar la principala lenga de la Torà e de la Bíblia Ebraïca).
Istòria[modificar | modificar la font]
Deu punt de vista deu judaïsme, l'ebrieu qu'ei la lenga deu pòble ebrieu, descendent deu personatge biblic Éber ben Shelà (עֵבֶר בן-שֵׁלָח - "Éber fiu de Shelà"). D'un punt de vista istoric, qu'ei ua lenga pròcha deu cananean e deu fenician. Qu'ei la principala lenga de la Bíblia e que ho estudiada per aquesta rason durant l'Etat Mejana, peus judius e tanben peus cristians. La Reforma protestanta que desvolopè lo son estudi. Lo moviment de la Haskala e lo moviment d'immigracion de cap a Palestina qu'encorratgè lo retorn a l'emplec de la lenga orau, qu'un deus sons principaus desvolopaires e ho Eliezer Ben‑Yehuda. L'establiment de l'estat d'Israèl l'institucionalizè.


text:
Quartièrs de Tolosa
Dempuèi lo conselh municipal del 18 de decembre de 2009, la municipalitat de Tolosa aplica un descopatge de la vila en sièis sectors e 22 quartièrs.
Somari
Sector 1 - Tolosa centre[modificar | modificar la font]
Sector 2 - Riba esquèrra[modificar | modificar la font]
- Sant Çubran
- Crotz de Pèira - carrièra d'Espanha
- Font l'Estanh - Bagatèla - Papús - Tabar - Bòrda longa
- Font Baïona - Cartochariá
Sector 3 - Tolosa nòrd[modificar | modificar la font]
- Minimes - Barrièra de París
- Sèt Denièrs - Ginestós
- La landa - Grand Selve
- Tres Cocuts - Bordaroja - Crotz Daurada - Paleficat
Sector 4 - Tolosa èst[modificar | modificar la font]
- Bonafé - La Roseda - Gramont
- Bèlmont - Sopatard - Bonora
- Còsta Pavada - Ciutat de l'Èrs - La Terrassa
Sector 5 - Tolosa sud-èst[modificar | modificar la font]
- Pont de las Domaisèlas - Montaudran - La Terrassa
- Ranguelh - Sauselong - Puèg Dàvid - Povorvila
- Sant Miquel - Lo Busca - En palòt - Sant Anha


text:
Oserkaf
Oserkaf que ho lo purmèr faraon de la Vau dinastia. durant lo son brèu regnat que comencè la bastida deu temple solar de Per Osir (Abosir) en replica deu temple de Iono (Heliopolis).
L'aparicion de la Vau dinastia qu'ei mauconeguda (e, de tot biais, la nocion de dinastia egipciana qu'ei sovent tan per tan ua convencion qui segueish los la vista de Maneton qui las creè mantuns sègles après) e las relacions de familha enter oserkaf e la IVau dinastia tanben.
Lo Papirus de Westcar qu'evoca (mes que's tracta d'ua ficcion hèra posteriora a l'epòca d'Oserkaf) d'ua navèra dinastia a la seguida deu regnats deus hilhs deu faraon Khofo (Keòps) dab los regnats de tres hilhs de Redjedjet, molhèr deu prèste de Ra e emprenhada per la volontat d'aqueth diu. Segon Nicolas Grimal Redjedjet que poderé estar en vertat Khentkaós o tanben Oserkaf que poderé estar lo hilh Neferhetepés e donc l'arrèr hilh deu faraon Djedefra (que seré donc gessit d'un arram capbdet de la IVau dinastia.
lo son successor que ho Sahora, dilhèu lo son hilh, o, en bèth seguir la legenda deu papirus de Westcar, lo son hrair.
Titulatura[modificar | modificar la font]
- Lo son nom de Her qu'èra Irmaat ("qui restableish la justícia") :
- Lo son nom de Nisot-Biti qu'èra Oserkaf ("deu ka poderós - listas reiaus d'Abidòs e de Saqqara :
Hont[modificar | modificar la font]
- Grimal, Nicolas. Histoire de l'Egypte ancienne. París : Fayard, 1988.
- Shaw, Ian. The Oxford History of Ancient Egypte. Oxford : Oxford University Press, 2000.
Shepsekaf
Oserkaf
Sahora
Istòria | Geografia | Organizacion politica | Faraon | Art | Mitologia | Dius | Vida vidanta | Bibliografia | Egiptològs | Lexic


text:
Economia de Swaziland
Swaziland es un pichon país ont l'agricultura de subsisténcia es la font de trabalh de mai de 70% de la populacion. Lo sector industrial s'i es diversificat après lo decenni de 1980, en essent LO sucre e la polpa de fusta importants produchs d'exportacion. En 2007 s'ensagèt de modernizar e diversificar l'indústria, coma responsa a una casuda dels prèses del sucre dins l'Union Europèa. En ans recents l'extraccion minerala perdèt importància, solament l'extraccion de carbon e las peirièras de pèira demòran importantas[1].
Barrat pel territòri de Africa del Sud, en avent solament una pichona frontièra terrèstra amb Moçambic, Swaziland depend gaireben totalament de l'economia sud-africana, origina de mai de 90% de las siás importacions e destinacion de mai de 60% de las siás exportacions. La taxa de cambiament de sa moneda, lo lilangeni, es fixa per rapòrt al rand, e la siá politica monetària es somesa a la d'Africa del Sud[1].


text:
1691
Aquesta pagina concernís l'an 1691 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
America[modificar | modificar la font]
Tayasal[modificar | modificar la font]
Novèla expedicion espanhòla còntra la ciutat e revirada novèla de l'ofensiva (après 1685 e 1687).
Arts[modificar | modificar la font]
Sciéncias e tecnicas[modificar | modificar la font]
Economia[modificar | modificar la font]
Naissenças[modificar | modificar la font]
Decèsses[modificar | modificar la font]
- 1 de febrièr - Papa Alexandre VIII (n. 1610)
- 22 de junh - Sultan Soliman II de l'Empèri Otoman (n. 1642)
- 16 de julhet - François Michel Le Tellier de Louvois, politician francés (n. 1641)
- 15 de novembre - Aelbert Cuyp, pintor neerlandés (n. 1620)
- 31 de decembre - Robert Boyle, quimista anglés (n. 1627)


text:
Neneh Cherry
Neneh Marianne Karlsson Cherry, mai coneguda coma Neneh Cherry (Estocòlm, 10 de març de 1964) es una cantaira, compositora, musiciana de rap e disc jockey suedesa. Sa musica qu'a per basa lo hip-hop es un barreja amb mantuna autra influéncies musicala. Se faguèt famosa mondialament en 1994 quand interpretèt la cançon "7 seconds" amb lo cantaire senegalès Youssou N'Dour.
Biografia[modificar | modificar la font]
Neneh Cherry nasquèt a Estocòlm en 1964 dins una familha d'artistas. Son paire, Amahdu Jah es un bateire sierraleonés e sa maire, Monica Karlsson tanben coneguda coma Moki Cherry, es un pintora e artista textila. A mai, son pairastre èra Don Cherry, un musician de jazz american que l'abaliguèt dempuèi la naissença e que ne prenguèt lo nom d'ostal. Del costat de son paire es mièja-sòrre de la cantaira Titiyo e del productor de disques Cherno Jah mentre que del costat de sa maire, es la mièja-sòrre del musician Eagle-Eye Cherry.
Quand èra pichoneta la familha de Cherry viviá dins una comunitat hippie, situada a l'exterior del vilatge de Hässleholm. Mai tard partiguèron totes cap al Reialme Unit e s'installèron a Pudsey, un vilatge anglés. A la debuta de las annadas 1970, emigrèron cap als Estats Units e demorèron a Nòva York. Quand aviá 14, Neneh Cherry abandonèt l'escòla e anèt viure a Londres.
Discografia[modificar | modificar la font]
- Raw Like Sushi (1989)
- Homebrew (1992)
- Man (1996)
- Neneh Chérie Remixes (1997)
- The Cherry Thing (2012)


text:
Fargas (Carcin)
Fargas [1][2] (Fargues en francés) es una comuna de Carcin (Occitània), situada dins lo departament francés d'Òlt e la region de Miègjorn-Pirenèus.
Somari
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Geografia[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Patrici Pojada, Repertòri toponimic de las comunas de la region Miègjorn-Pirenèus, Nouvelles Éditions Loubatières, 2009, ISBN 978-2-86266-573-3
- ↑ Sit Toponimia occitana


text:
904
Cronologia mensuala:
Gen - Feb - Mar - Abr - Mai - Junh
Julh - Ago - Set - Oct - Nov - Dec
Cronologias tematicas:
Literatura - Musica - Sciéncia - Espòrt
Aquesta pagina concernís l'an 904 del calendièr gregorian.
Somari
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Empèri Bizantina[modificar | modificar la font]
Presa e pilhatge de Tessalonica per lo pirata grèc, au servici de senhors arabis, Leon de Trípols. I liberèt 4 000 presoniers musulmans e i capturèt 22 000 abitants e 60 naviris.
Escòcia[modificar | modificar la font]
Expedicion novèla dei Vikings de Dublin (leis Uí Ímair) còntra lo litorau escocés. Dins aquò, au contrari de l'annada precedenta, lo rèi Constantin II e sei tropas capitèron de leis interceptar dins la region de Strathearn. Lo luòc precís de la batalha es desconegut mai la victòria escocesa foguèt totala. Lo rèi viking de Dublin, Ivarr II Uí Ímair, foguèt tuat e lei cronicas escocesas enregistrèron plus d'invasions vikingas fins a la segonda mitat dau sègle X.
Ongria[modificar | modificar la font]
En Itàlia, lei nomadas ongrés aprofichèron lo conflicte entre Loís III de Provença e Berenguer de Friol per pilhar lo nòrd-èst de la peninsula[1]. D'efèct, segon una tactica abituala dei nomadas eurasiatics, prepausèron son ajuda a Berenguer en cambi dau pagament d'un tribut anuau (375 kg d'argent[2]) e dau drech de pilhar lei vilas raliadas a son adversari[1]. Aquò foguèt acceptat e leis Ongrés secutèron lei linhas d'avitalhament de Loís III que deguèt rapidament se retirar.
Asia[modificar | modificar la font]
Califat Abbassida[modificar | modificar la font]
Succès deis operacions còntra lei Carmatas de Siria ont un cap important de la sècta foguèt tuat. Pasmens, lo problema se desplacèt dins la region de Bagdad onte un cap dich Zikrawayh pilhèt Kufa e ataquèt lo romavatge en direccion de La Mèca. La situacion foguèt pas reglada avans 907. Aquelei combats en Siria permetèron tanben d'establir de liames ambé lo generau egipcian Muhammad Sulayman mandat dins la region per lei Tulunides. Intrèt au servici dau califaAl-Muktafi e organizèt una expedicion per conquistar Egipte qu'èra la presa de trèbols intèrnes grèus dempuei d'annadas.


text:
Johan Nygaardsvold
Johan Nygaardsvold (1879-1952) foguèt primièr ministre de Norvègia entre 1935 e 1945 (en exili a Londres entre lo 9 d'abril de 1940 e lo 31 de mai de 1945).
Nygaardsvold trabalhèt dins l'industria de la fusta en Canadà e als Estats Units. Tornèt en Norvègia en 1907 e entrèt al Parlament lo primièr còp en 1916. Foguèt ministre de l'agricultura en 1928. En 1935 foguèt convidat a formar un nòu govèrn que foncionèt a Òslo fins al 9 d'abril de 1940, jorn de l'ocupacion alemanda. Nygaardsvold partiguèt a Londres, ont governèt en exili. Amb la fin de la Segonda Guèrra Mondiala, tornèt a Oslo lo 31 de mai de 1945. Lo 26 de junh del meteis an, demissionèt.
Demorèt en politica fins en 1949. En 1952 moriguèt del càncer.


text:
Wikipèdia:Demandar una illustracion
Abans de demandar un imatge
- Podètz consultar la banca de donadas de Wikimedia Commons que centraliza los documents utilizables sus totas las wikis. Podètz tanben cargar vòstres documents pròpris dins la banca (atencion als dreches d'imatges).
- Podètz verificar s'es possible de trobar una illustracion dins de ressorsas liuras de drech.
- Se demandatz pus precisament una fòto, existís tanben la pagina wikifotografs e mai la dels fotografs d'òbras d'art
- Existís un Talhièr Grafic, qu'a per objectiu de melhorar las illustracions de l'ensemble de las Wikipèdias.
- Per de questions concernent la politica de las illustracions sus Wikipèdia, los autres utilizaires, las tecnologias, e divèrses subjèctes qu'an trach e l'ajust d'imatges, utilizatz puslèu la tavèrna.
Per demandar un imatge
- Es preferible de far la demanda sus Commons, ont vòstra requèsta a mai d'escasenças d'abotir. Sus Commons, la demanda se fa en anglés de preferéncia.
- Se i a pas encara de categoria per vòstra demanda d'imatge, ne podètz crear una (respectatz l'òrdre alfabetic) en ajustant l'entèsta convenabla. Per exemple : === Categoria novèla === o ==== Soscategoria novèla ====
- Formatatge de la demanda : vaquí una suggestion de presentacion per demandar una illustracion, mas podètz l'adaptar !
Levar una demanda tractada Podètz levar una demanda :
- Se l'imatge demandat es estat fornit
- S'avètz postat vos-meteis la demanda
Lista de las demandas d'illustracions[modificar la font]
Los articles seguents an fach l'objècte d'una demanda d'illustracion; s'avètz una d'aquestas illustracions, alara podètz la cargar, l'ajustar a l'article en question, levar la demanda de la lista.
Ajustatz aquesta pagina a vòstra lista de seguit se sètz fotograf o se sabètz dessenhar e volètz èsser prevengut de las demandas novèlas.


text:
Wikipèdia:Presa de decision
Aquesta pagina es facha per que cadun pòsca exprimir sas causidas a prepaus de las decisions presas sus la Wikipèdia occitana.
Lo sistèma de presa de decision essent consensual, sètz convidats a far de proposicions novèlas per far avançar las causas e a modificar vòstre vòte segon que de proposicions novèlas vos convenon o pas.
Mòde d'emplec d'aquesta pagina e de sas jos-paginas : Ajuda:Presa de decision.
Per qu'una presa de decision siá valida, cal que sián anonciats sus la pagina Wikipèdia:Anoncis*:
- la dobertura d'una discussion en vista d'una presa de decision;
- la dobertura d'un vòte per l'aprovacion d'una presa de decision (almens 48 oras abans lo començament efectiu del vòte);
- lo resultat d'aquesta presa de decision.
Veire tanben :
Somari
- 1 Vòtes en cors
- 2 Discussions en cors
- 3 Decisions acabadas (adoptadas, refusadas, anulladas)
- 3.1 Aparéncia
- 3.2 Vida de la comunautat
- 3.3 Convencions
- 3.4 Divèrs
- 4 Archius
Vòtes en cors[modificar la font]
Çai jos son listats los vòtes que son dobèrts actualament. Ajustar
[[Categoria:Presa de decision en cors de vòte|Nom de la presa de decision]].
Discussions en cors[modificar la font]
Çai jos son listadas las discussions actualas qu'an per tòca de metre en plaça un vòte. Ajustar
[[Categoria:Presa de decision en cors de discussion|Nom de la presa de decision]].
Decisions acabadas (adoptadas, refusadas, anulladas)[modificar la font]
Çai jos son listats los vòtes clauses; un vòte claus pòt çaquelà èsser tornat dobèrt (ajustar
[[Categoria:Presa de decision clausa|Nom de la presa de decision]]). Se tròba tanben los vòtes interromputs, blocats, etc. (ajustar
[[Categoria:Presa de decision interrompuda|Nom de la presa de decision]]).
Las proposicions son listadas per òrdre anticronologic.
Las icònas destrian las presas de decision:
- acabadas (vòte o consensus, una règla clara s'es desgatjada).
- acabadas mas refusadas (proposicion qu'a pas capitat).
- anulladas (en seguida de la discussion, remplaçament per un arbitratge).
- sens consens clar e / o de decision.
- obsolèts (en rason d'una presa de decision ulteriora)
Aparéncia[modificar la font]
Acuèlh[modificar la font]
Carta grafica[modificar la font]
Bibliografia, citacions, referéncias[modificar la font]
Vida de la comunautat[modificar la font]
Estatuts dels wikipedians[modificar la font]
Sistèmas de vòte e de decision[modificar la font]
Gestion dels conflictes / comitat d'arbitratge[modificar la font]
A prepaus d'un utilizaire precís[modificar la font]
Convencions[modificar la font]
Nom dels articles[modificar la font]
Categorias e ligams interlenga[modificar la font]
Contengut, critèris[modificar la font]
Terminologia[modificar la font]
Lengas estrangièras[modificar la font]
Divèrs[modificar la font]
Imatges[modificar la font]
Foncions tecnicas[modificar la font]
Autres[modificar la font]
Archius[modificar la font]
Veire :
- /Archius: archiu principal d'aquesta pagina. Los ligams vèrs las ancianas presas de decisions son tanben incluses aicí.


text:
Botanica
La botanica (nom vengut del grèc: Botάvn que designava una "èrba o planta") es la sciéncia consagrada a l'estudi dels vegetals. Presenta mantuna facieta que la restacan a las autras sciéncias del vivent.
La botanica generala compren la taxinomia (classificacion de las plantas), la morfologia vegetala (descrivent las partidas de la planta), l'istologia vegetala, la fisiologia vegetala, la biogeografia vegetala e la patologia vegetala. Cèrtas disciplinas, coma la dendrologia, son especializadas sus un sosensemble de vegetals.
La coneissença fina dels vegetals tròba d'aplicacions dins mantes domenis coma per exemple la farmacologia, la seleccion e lo melhorament de las plantas cultivadas, en agricultura, orticultura e silvicultura.
Actualament, los estudis de botanica son dedicats a aproximativament 400.000 espécias d'organismes vivents, qu'aperaquí 260.000 d'aquestas son de plantas vascularas e a l'entorn de 248.000 de plantas amb flors.


text:
Cort metratge
Un cort metratge es un filme de cinèma d'una durada mai corta que la durada classica dels filmes comercials que se veson al cinèma. Lo tèrme de "metratge" fa referéncia a la longor de la bobina.
La definicion d'un cort metratge[modificar | modificar la font]
Lo limit entre cort, mejan e long metratge pòt variar segon las definicions :
- Segon lo Centre Nacional de la Cinematografia (CNC) francés, un cort metratge es un filme que son metratge passa pas 1 600 mètres en format 35 mm (o la longor equivalenta dins los autres formats), siá environ 59 minutas.
- Sul sit american IMDb, son classificats coma « shorts » los filmes de mens de 45 minutas.
- Pr'aquò als filmes de mai de 30 minutas lor dison generalament metratges mejans, e son rarament acceptats dins los festivals de corts.
- Dempuèi quelques annadas lor dison plan corts o fòrça corts d'unes filmes que lor durada passa pas tres a quatre minutas. Competicions especialas son montadas sonca per aquestes.


text:
Centrala nucleara
Una centrala nucleara es un site industrial qu'utiliza la fission dels nuclèus atomics per produire de calor, qu'una partida es transformada en electricitat (entre 30 % e 40 % segon la diferéncia de temperatura entre la font freda e la font cauda). Es la principala utilizacion de l'energia nucleara dins lo domeni civil.
Una centrala nucleara es constituida d'un o mai reactors nuclears que la poténcia electrica va de qualques megawatts a mai de 1 500 megawatts pel reactor sovietic de granda poténcia RBMK. Lo reactor europèu EPR, deuriá aténher una poténcia recòrd de 1 600 MW.
En 2009, 439 reactors èran en foncion dins 31 païses del monde, que 58 en França, o un total de 370 GW produsent prèp de 14 % de l'electricitat mondiala. La Catastròfa de Chornobyl conduguèt a prendre de moratòris e la baissa dels prètz del petròli pendent los ans 1990 confirmèt la tendéncia de construire mens de novèls reactors. Mas dempuèi los ans 2000 la pression suls prètz del petròli e la pression internacionala per baissar l'emprenta carbòni redonèt vam al nuclear civil, vam que poirà tombar a causa dels Accidents nuclears de Fukushima. Mentretant, las centralas vielhisson: en 2006, la majoritat dels reactors avián de 15 a 36 ans, sèt avent de 37 a 40 ans[1].
Somari
- 1 Istòria
- 2 Descripcion
- 3 Foncionament tecnic
- 4 Fisabilitat d'una centrala nucleara
- 5 Rendement d'una centrala nucleara
- 6 Los diferents tipes de reactors
- 7 Reactors nuclears e centralas en projècte
- 8 Debat politic sus l'energia nucleara
- 9 Los descais
- 10 Desmantelament
- 11 Còtes e economia
- 12 Vejatz tanben
- 13 Bibliografia
- 14 Ligams extèrnes
- 15 Nòtas e referéncias
Istòria[modificar | modificar la font]
Lo 20 de decembre de 1951, la primièra centrala nucleara dintra en servici als Estats Units d'America al Experimental Breeder Reactor I (EBR-I) prèp de la vila d'Arco (Idaho)[2]. Lo 27 de junh de 1954, una centrala nucleara civila es connectada al malhum electric a Obninsk en Union Sovietica, amb una poténcia de produccion d'electricitat de cinc megawatts. Las centralas nuclearas seguentas foguèron aquelas de Marcola en Provença lo 7 de genièr de 1956, de Sellafield al Reialme Unit en 1956, e Shippingport als Estats Units d'America, en 1957.
La poténcia nucleara mondiala lèu aumentèt, d'1 GW en 1960 cap a 100 GW a la fin dels ans 1970, fins a 300 GW a la fin dels ans 1980. Dempuèi, la capacitat mondiala a aumentat fòrça mens, atenguèt 366 GW en 2005, a causa del programa nuclear chinés.
Los còstes economics creissents, deguts a las duradas de construccion de mai en mai longas, e lo flac còst dels combustibles fossils, faguèron lo nuclear mens competitiu dins los ans 1980 e 1990. E mai, l'opinion publica, inquieta dels risques d'accidents nuclears e del problèma dels descais radioactius, conduguèt a renonciar a l'energia nucleara.
Descripcion[modificar | modificar la font]
Una centrala nucleara regropa l'ensemble de las installacions permetent la produccion d'electricitat sus un site donat. Compren sovent mai d'un escalons, identics o non; cada escalon correspond a un grope d'installacions concebuda per fornir una poténcia electrica donada:
- lo bastiment reactor, sovent dobla encencha estanca que conten lo reactor nuclear, lo pressurizador qu'a per foncion de mantenir l'aiga (tractada) del circuit primari a l'estat liquid, los generators de vapor (tres o quatre segon la generacion), lo grope motopompa primari servissent a far caminar lo fluid caloportaire (aiga), lo circuit d'aiga primari, que son ròtle principal es d'assegurar lo transferiment termic entre lo còr del reactor e los generators de vapor, e una partida del circuit d'aiga segondari ;
- lo bastiment combustible: acolat al bastiment reactor, servís de sèrva pels assemblatges del combustible nuclear abans, pendent los arrèstes del escalons e pel refregiment del combustible descargat (lo tèrç del combustible es remplaçat cada 12 a 18 meses). Lo combustible es mantengut immergit dins de piscinas que lor aiga servís de boclièr radiologic;
- lo bastiment sala de las maquinas, que conten:
- una linha d'arbre amb los diferents estatges de la turbina de vapor e l'alternator,
- lo condensador, seguit de las turbopompas alimentàrias (foncionament normal, de secors);
- los locals periferics d'expleitacion (sala de comanda…) ;
- de bastiments annèxes que contenon subretot las installacions divèrsas de circuits auxiliars necessaris al foncionament del reactor nuclear e a la mantenença, los quadres electrics alimentant totes los auxiliars e generators Diesel de secors;
- una estacion de pompatge pels escalons que lor refregiment utiliza l'aiga de mar, de flum o de riu, e a l'encòp una torre aerorefrigeranta (la partida pus vesibla d’una centrala nucleara; nauta de 28 m per la Centrala nucleara de Chinon fins a 178 m per la Centrala nucleara de Civaux[3]).
Las autras installacions de la centrala electrica:
- un o mai pòstes electrics permetent la connexion al malhum electric per l'intermediari d'una o mai linhas de nauta tension, e una connexion limitada entre los escalons;
- los bastiments tecnic e administratiu, magazin…
Foncionament tecnic[modificar | modificar la font]
Una centrala nucleara fonciona del meteis biais qu'una caudièra. Un combustible (qu'aicí es nuclear) permet de crear de calor. Aquela calor permet amb un escambi de transformar l'aiga en vapor, que accelerada entraïnarà mecanicament una turbina. Aquela turbina entraïnarà a son torn un alternator que produirà l'electricitat. La produccion de calor s'obten dins lo reactor. L'escambiador se nomena GV (generator de vapor).
Per recuperar d'energia mecanic amb de calor, cal dispausar d'un circuit termodinamic: una font cauda, una circulacion e una font freda. Dins una centrala nucleara, aquel circuit es forçat (utilizacion de pompas). Per simplificar :
- per un reactor de tipe REP (Reactor d'aiga pressurizada), la font cauda es alimentada per l'aiga del circuit primari, a la temperatura mejana de 306 °C (286 °C a la dintrada e 323 °C a la sortida del reactor;
- la font freda del circuit de refregiment pòt èsser porgit per pompatge d'aiga de mar o de flum (de còps qu'i a completat d'una torre aerorefrigeranta).
Atal, un escalon nuclear de tipe REP compòrta tres circuits d'aiga importants independents:
Circuit primari estancat[modificar | modificar la font]
Lo circuit primari se situa dins una encencha de confinhament. Se constituís d'un reactor integrant de pinèls de contraròtle e lo combustible, e, segon lo tipe d'escalon, de 3 o 4 generators de vapor (GV) associat respectivament a una pompa primària centrifuga, un pressurizador que manten una pression dins lo circuit a 155 bar. Vehicula, en circuit estancat, d'aiga liquida[4] jons pression qu'extrai las calorias del combustible per las transportar als generators de vapor (ròtle de fluide caloportaire). L'aiga del circuit primari tanben a per utilitat la moderacion dels neutrons (ròtle de moderator) eissits de la fission nucleara. La termalizacion dels neutrons los alentís per lor permetre d'interagir amb los atòms d'urani 235 e provocar la fission de lor nuclèu. Encara, l'aiga procura un efèit estabilizador al reactor : se la reaction s'embalava, la temperatura del combustible e de l'aiga aumentariá. Aquò provocariá d'un costat, una absorcion dels neutrons pel combustible (efèit combustible) e d'un autre costat una moderacion mendre de l'aiga (efèit moderator). Lo cumul d'aqueles dos efèits es dich « efèit poténcia »: l'aumentacion d'aquel tèrme provocariá l'estofament de la reaccion d'esperela, es un efèit autoestabilizant.
Circuit segondari estancat[modificar | modificar la font]
Lo circuit d'aiga segondari se descompausa en doas partidas:
- entre lo condensador e los generators de vapor, l'aiga demòra jos forma liquida: es l'alimentacion dels generators de vapor; de las turbopompas alimentàrias permetent d'elevar la pression d'aquela aiga, e dels escambiadors de calor en elevant la temparatura (60 bar e 220 °C) ;
- aquela aiga se vaporiza dins 3 o 4 generators de vapor e las tudelariás de vapor alimentant a cadun son torn los estatges de la turbina dispausat sus una meteissa linha d'arbre. La vapor aquerís una granda velocitat pendent de sa destenta permetent atal d'entraïnar las palas de la turbina.
Circuit de refregiment mièg dubèrt[modificar | modificar la font]
Aquel circuit assegura lo refregiment del condensor. L'aiga de refregiment es escambiada dirèctament amb la mar, un flum o un riu, amb de de pompas de circulacion. Per aqueles dos darrièrs cas, l'aiga pòt èsser refregida per un corrent d'aire dins una torre aerorefregiranta d'ont una pichona partida de l'aiga s'escapa en vapor jos forma de fum blanc.
L'energia mecanica producha per la turbina servís a entraïnar l'alternator que la convertís en energia electrica, aquela essent encaminada pel malhum electric.
La desconnexion imprevista de l'alternator del malhum demanda de reduire lèu lo provesiment en vapor de la turbina amb de vanas de reglatge dispausada sus las tudelariás de vapor, se non la velocitat de rotacion aumentariá fins a la destruccion a causa d'un coble generator excessiu. Pasmens, l'escalon demòra en servici per una poténcia flaca: la turbina es en rotacion e demòra prèsta a èsser tornarmai acoblada sul malhum.
Fisabilitat d'una centrala nucleara[modificar | modificar la font]
Risc d'accident[modificar | modificar la font]
L'« accident major » examinat per los estudis de seguritat es la fusion d'un còr d'un reactor nuclear.
Per las centralas nuclearas francesas de primièra generacion, l'objectiu èra d'aver una probabilitat de fusion d'un còr inferiora a 5 sus 100 000 per reactor e per an[5]. Aquela seguretat foguèt melhorada dins la segonda generacion[6]. Las chifras per las centralas alemandas son comparablas[7]. Aquel nivèl de seguretat èra un pauc superior a aquel constatat dins lo rèste del monde: al començament de 2009, l'industria nucleara aviá acumulat una experiéncia totala de 13 000 ans x reactor de foncionament[8].
Pasmens.
Una catastròfa majora se produguèt sus una de la centralas de primièra generacion de tipe RBMK (nivèl 7 sus l'escala INES), l'explosion de la centrala de Chornobyl en 1986. Tres autres accidents majors se produguèron: l'encendi de Sellafield de 1957, l'accident de Three Mile Island en 1979 e de la centrala japonesa de Fukushima pendent los tèrratrem e tsunami de Sendai (2011).
Risc d'exposicion au raionament ionizant[modificar | modificar la font]
En decembre de 2007, los resultats de l'estudi del Registre nacional alemand dels càncers de l'enfant indican qu'observam en Alemanha un ligam entre la proximitat d'una abitacion al respècte de la centrala nucleara mai prèpa e lo risc pels enfants d'èsser atenguts, abans l'edat de 5 ans, d'un càncer o d'una leucemia. Pasmens, lo raionament ionizant pòt en principi pas èsser interpretat coma una causa, l'exposicion al raionament ionizant essent pas mesurada o modelizada[9].
Rendement d'una centrala nucleara[modificar | modificar la font]
Lo rendement teoric de conversion de las installacions d'una centrala nucleara es egal a 33 %[10] - que ne cal sostraire las pèrdas en linha sul malhum Fòrça Nauta Tension. Las centralas electricas alimentadas en fiol o en carbon possedisson un rendement un pauc superior (~ 40 %) perque foncionan amb una temperatura de vapor pus elevada (mens de constrencha de seguritat). EDF garantís que los reactors futurs EPR auràn un rendement de 35 %.
Los diferents tipes de reactors[modificar | modificar la font]
Una centrala nucleara es equipada d'un o mai reactors nuclears. Un reactor nuclear pòt apartenir a mai d'una filièras:
- reactor d'aiga bolhenta, moderada pel grafite, de concepcion sovietica (RBMK) ;
- reactor d'urani natural, moderat pel grafite, refregit pel dioxid de carbòni (filièra urani natural grafite gas o UNGG); que lo primièr reactor d'usatge civil en França (EDF1). Aquela filièra foguèt abandonada per la filièra REP per de rasons economicas. Las centralas francesas d'aquel tipe son actualament totas a l'arrèst; qualques centralas britanicas de meteis tipe (Magnox) son encara en servici;
- reactor utilizant l'urani natural moderat per d'aiga pesuca (filièra canadiana CANDU) ;
- reactor d'aiga pressurizada (REP en francés) (PWR en anglés); aquel tipe de reactor utiliza l'oxide d'urani enriquit coma combustible, e es moderat e refregit per d'aiga ordinària jos pression. Los REP constituisson l'essencial del pargue actual: 60 % dins lo monde e 80 % en Euròpa. Una varianta es lo reactor d'aiga pressurizada de concepcion sovietica (WWER) ;
- reactor d'aiga bolhanta (REB en francés) (BWR en anglés); aquel tipe de reactor es pro semblable a un reactor d'aiga pressurizada, a la diferéncia importanta que l'aiga primària se vaporiza dins lo còr del reactor, aquò en foncionament normal ;
- reactor d'aiga pesuca pressurizada (PHWR) ;
- reactor avançat de gas (AGR) ;
- reactor nuclear de neutrons rapids e a caloportaire de sòdi, coma lo Superphénix europèu o lo BN-600 rus;
- reactor de sals fonduts
- reactor liquide de nitrat d'uranile
- …
Reactors nuclears e centralas en projècte[modificar | modificar la font]
- Dempuèi 2006, mas subretot 2007, la demanda es pojada per los besonhs enòrmes de la China en energia e la tesion generalise sus la energias fossilas. Atal en octobre de 2010, 24 centralas nuclearas son en construccion e 38 en projècte en China, o prèp de 70 000 MWe a metre en servici sus una desena d'annadas, es a dire mai que la totalitat del pargue francés!
- L'industria nucleara electrica francesa a per exemple concebut un reactor de novèla generacion : EDF deu, en França, implantar una centrala nucleara de tipe EPR (European Pressurised water Reactor) sul site de Flamanville, dins la Marga, d'una poténcia prevista de 1 600 MW. (Investiment d'un còst estimat de 3 miliards d'èuros en 2003, revist a 5 miliards d'èuros en 2010).
- De son costat, l'entrepresa russa Sevmash anoncièt qu'aviá començat lo 14 de junh de 2006 la construccion de la 1a Centrala nucleara flotejanta al monde (PATES / ПATЭC) en utilizant las tecnologias desvolopadas pels sosmarins nuclears militars.
Debat politic sus l'energia nucleara[modificar | modificar la font]
Lo nuclear es la tecnologia qu'anima los conflictes d'opinion mai intenses[11]. Alara la filièra nucleara produsiá solament 14,8 % de l'electricitat dins lo monde en 2006, o 6,2 % de l'energia primària mondiala[12] e 3 % de l'energia finala.
Los descais[modificar | modificar la font]
Los descais radioactius venon de diferentas estapas del cicle del combustible nuclear. Prèp de 10 % d'aqueles descais son d'elements de fòrta activitat radiologica o de longa semivida[13]. La gestion d'aqueles descais es un procèssus complèxe, en general fisat a una organizacion especifica.
En mai dels descais radioactius, una centrala nucleara emet de descais termics, l'excès d'energia produsit essent dissipat jos forma de calor, produsent un caufament de l'aire e de l'aiga.
Desmantelament[modificar | modificar la font]
Aprèp l'arrèst definitiu de l'expleitacion, una centrala nucleara es en principi desmantelada en entièr, los reactors nuclears compres. Segon Nicholas Lenssen, en 1999, 94 reactors nuclears fuguèron arrestats definitivament, alara que 429 contunhan de foncionar dins lo monde.
Còtes e economia[modificar | modificar la font]
En 2007, en Lituània, los còstes de construccion d'un site d'una capacitat de 800 a 1 600 MW foguèron estimats entre 2,4 e 4 miliards d'èuros[14].
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Principis[modificar | modificar la font]
Infrastructura[modificar | modificar la font]
Risques[modificar | modificar la font]
- Accident nuclear
- Liste dels accidents nuclears
- Catastròfa de Chornobyl
- Accidents nuclears de Fukushima
- Sindròme chinés
Debats[modificar | modificar la font]
Bibliografia[modificar | modificar la font]
- (fr) [pdf] D. Hubert, Risc de càncer a proximitat d'installacions nuclearas: estudis epidemiologics, Radioproteccion, Vol. 37, n° 4, p. 457
- (fr) [pdf] G. Niquet, C. Mouchet et C. Saut, Los centres nuclears e lo public: comunicacion, informacion, Radioproteccion, Vol. 39, n° 4, p. 475
- (fr)Jaime Semprun, La Nucléarisation du monde, Éd. Gérard Lebovici, 1986 ISBN 2-85184-172-6
- (fr)Arnaud Michon, Le Sens du vent : Notes sur la nucléarisation de la France au temps des illusions renouvelables, éditions de l'Encyclopédie des Nuisances, 2010 ISBN 2910386368
- (fr)Claude Dubout, Je suis décontamineur dans le nucléaire, éditions Paulo-Ramand.
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- (en) Agéncia internacionala de l'energia atomica, Los reactors nuclears en construccion dins lo monde
- (fr)Es lo nuclear economicament competitiu ?
- (fr)Geopolitica del Nuclear
- (fr)EDF Panorama de l'electricitat [6]
- (fr)CEA Los diferents tipes de reactors [7]
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ (en) Agéncia internacionala de l'energia atomica Viena, Nuclear Power Reactors in the World [pdf]
- ↑ (fr)Alain Binet, Le Second XXe siècle (1939-2000), Paris, Ellipses, 2003, p.208
- ↑ [pdf] Document Afsset, 10 d'octobre de 2007
- ↑ L'escambi termic es melhor amb un liquide qu'amb de vapor.
- ↑ Citat pel ministèri francés de l'industria: [1]
- ↑ La probabilitat d’accident de fusion d'un còr foguèt estimada a 1 x 10-5 per annada reactor segon una evaluacion francesa d’un accident major de fusion d'un còr dins un REP de 1 300 MWe. [2]
- ↑ Segon « l’estudi oficiala alemanda suls risques nuclears, fasa B », la probabilitat d’una catastròfa nucleara majora dins una centrala aprèp 40 ans de foncionament, es de 0,1 per cent. [3], aquò correspond a 2,5 accidents per reactor e per 100 000 ans de foncionament.
- ↑ Sgon World Nuclear Association, [4]
- ↑ (fr)Horizons et débats, nModèl:° 51, Cancers infantiles aux alentours des centrales nucléaires allemandes, p. 3, 22 de decembre de 2008
- ↑ (fr)Électricité nucléaire et consommation d'énergie primaire et finale, Ministèri de l'Ecologia, de l'Energia, del Desvolopament durable e de l'Agençament del territòri, DGEC, modifica lo 12/06/2009
- ↑ (fr)Alain Moreau, Nucléaire, bienheureuse insécurité, Éd. L'Harmattan 2003
- ↑ (en) Agéncia internacionala de l'energia, Key World Energy Statistics 2009
- ↑ Los descais radioactius sul site del CEA
- ↑ paysbaltes [5] La construccion d’una novèla centrala nucleara lituaniana site:pays-baltes.com


text:
Basilica Santa Maria de Cracòvia
La Basilica Santa Maria de Cracòvia (en polonés Kościół Mariacki w Krakowie) es una glèisa gotica bastida au sègle XIV sus la plaça dau mercat de Cracòvia qu'èra alora la capitala de Polonha. La partida principala foguèt bastida entre la mitat dau sègle XIV e 1397. Lei doas tors principalas foguèron acabadas vèrs 1400-1406. Au sègle XVI, la tor pus pichona foguèt cubèrta d'un dòma inspirat per l'art de la Renaissença e, au sègle XVII, la tor pus granda foguèt cuberta d'un corona d'aur. Lo grand autar es ornat per un retaule gotic de fusta realizat entre 1477 e 1489 per Veit Stoss. Es lo retaule de fusta pus grand d'Euròpa.
Cada ora, es tocat un èr de claron que s'arresta sobde. Aquò commemora la legenda de la mòrt d'una sentinèla dau sègle XIII cargada de susvelhar lo relarg de la vila que cridava l'alarma ambé son instrument quand foguèt tuat per una sageta tatara. Pasmens, permetèt ais abitants de s'organizar, de rebutar l'ataca e de capturar un butin important. Aquela legenda, que sembla èsser apareguda dins lo corrent dau sègle XX car lo document pus ancian que ne'n parla data de 1929, es probablament inspirada per l'adopcion dei tors de la basilica coma luòc d'observacion per lei sentinèlas destinadas a la lucha còntra l'incendi qu'utilizan d'èrs musicaus per comunicar ò marcar leis oras.
Liames intèrnes[modificar | modificar la font]
Bibliografia[modificar | modificar la font]
- (fr) Thadée Szydlowski, Le retable de Notre-Dame à Cracovie, Institut français de Varsovie / Les Belles Lettres (1935).


text:
Biologia cellulara
La biologia cellulara, tanben coneguda coma citologia, es una disciplina de la biologia qu'estúdia las cellulas e lors organitas, los procediments vitals que s'i debanan e mai los mecanismes permetent lor subrevida (reproduccion, metabolisme, omeostasia, neguentropia, comunicacion) sens doblidar la caracteristica principala de la cellula viventa, de saber, la mòrt, que benlèu es programada geneticament (apoptòsi) o pòt èsser lo resultat d'una agression (necròsi).
Quant a l'istologia, es l'estudi de las cellulas a un nivèl superior, es a dire de lors agençaments en teissuts e de lors interaccions (joncions cellularas simplas, etc.).


text:
Saint-Aubin-sur-Gaillon
Saint-Aubin-sur-Gaillon en normand (Saint-Aubin-sur-Gaillon en francés) es una comuna normanda, situada dins lo departament d'Eure e la region de la Nauta Normandia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Sant-Aubin-sus-Gaillon a situat al Sud de Gaillon, sus la rota de Évreux a las Andelys.
Saint-Aubin-sur-Gaillon est situé au Sud de Gaillon, sur la route d'Évreux aux Andelys.
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Sant-Aubin possedís traces archéologiques gallo-romaines : thermes e fana.
Saint-Aubin possède des traces archéologiques gallo-romaines : thermes et fana.


text:
Lista des utilisators actifs
O est na lista des utilisators qu’ant ègzèrciê un’activitât la quinta que seye pendent los 30 jorns passâs.
Vos vêde na vèrsion betâye en cacho de cela pâge, que pôt étre vielye por lo més 1 jorn, 12 hores, 36 menutes et 1 seconda.
- Adavyd (discutar | contribucions) [1 accion pendent los 30 jorns passâs]
- Auvé73 (discutar | contribucions) [9 accions pendent los 30 jorns passâs]
- ChrisPtDe (discutar | contribucions) (grata-papiér, administrator) [53 accions pendent los 30 jorns passâs]
- CommonsDelinker (discutar | contribucions) [1 accion pendent los 30 jorns passâs]
- Cyberpower678 (discutar | contribucions) [1 accion pendent los 30 jorns passâs]
- Céréales Killer (discutar | contribucions) [2 accions pendent los 30 jorns passâs]
- Giettois (discutar | contribucions) [10 accions pendent los 30 jorns passâs]
- Jfblanc (discutar | contribucions) [6 accions pendent los 30 jorns passâs]
- Jonathan1 (discutar | contribucions) [1 accion pendent los 30 jorns passâs]
- Kordas (discutar | contribucions) [2 accions pendent los 30 jorns passâs]
- NahidSultan (discutar | contribucions) [1 accion pendent los 30 jorns passâs]
- Nihonjoe (discutar | contribucions) [1 accion pendent los 30 jorns passâs]
- Pathoschild (discutar | contribucions) [3 accions pendent los 30 jorns passâs]
- Shanmugamp7 (discutar | contribucions) [1 accion pendent los 30 jorns passâs]
- Steinsplitter (discutar | contribucions) [2 accions pendent los 30 jorns passâs]
- Varlaam (discutar | contribucions) [2 accions pendent los 30 jorns passâs]


text:
Geografia de Còsta Rica
Geografia[modificar | modificar la font]
La Còsta Rica es gaire mai bèla que la Soïssa, los País Bas, o la region de Miègjorn-Pirenèus (50 700 km2) e pasmens a doas façadas marinas. Gausís amai d’una granda diversitat de si mitans naturaus. Una cadena volcanica centrala - (3432 m d’auçada a l'Irazú), esperlongada al nòrd-oèst per la cordilhèra de Guanacaste (2028 m d’auçada al Miravalles) e al sud-èst per la de Talamanca (3820 m d’auçada al Chirripo Grande), - forma ambé las planesas centralas l’ossamenta del país. Al nòrd e a l'èst d’aquessi relèus i a una plana alluviala boscada, mentre qu'a l’oèst altèrnan planas costièras e peninsulas (de Nicòya e d'Òsa).
Aquessi relèus e la varietat de l’ensoguilhament bailan una granda diversitat bioclimatica atanben. Lo pendís orientau es sovent asaigat per lis alisèus. Lo clima tropicau fòrça umide favoriza lo desvolopament dei mangròvas[1] sobre la còsta e de la seuva sempervirenta[2] per las planas. Après aquessas tèrras caldas (600-700 m), lo clima es mai temperat, de bèlas seuvas de chassanhs cobrisson li sòus roges fertils. Las tèrras «freidas» son al dessús de 2600 m: an de seuvas de resinós. Sobre las tèrras bassas del penjau pacific, la sason seca es pus marcada, la seuva tropicala dei fuelhas caducas laissa la plaça ai savanas per varachs.
Populacion[modificar | modificar la font]
Es formada a 80 % de creòles, descendents de colons espanhòus, e compòrta 3,5 milions de personas segon lo recensament de 1997. Visca principalament sobre las tèrras naltas del centre que an li sòus li milhors, e onde se situa la capitala San José. La quichada demografica dins lo Valle Central provòca de corrents migratòris vers las tèrras caldas. Chau dire que la mitat de la poblacion del país se concentra sobre mila quilometres carrats, l’equivalent d’un carrat de 31 quilometres e mieg de costat. Lo taus de creissença naturala demòra nalt (2 %), que la natalitat se manten quand la mortalitat es febla. Lo país es urbanizat a 49 %, e la poblacion gausís dins l'ensems d'un bon enquadrament medicau. La distribucion sectoriala de la poblacion evoluís lèu : atau la poblacion emplegada dins l'agricultura es passada de 48 % en 1970 a 28 % en 1993 al profieit di sectors segondari (24 %) e terciari (48 %) de l'economia. Lo nivèl d’alfabetizacion es nalt. Li tres quarts de la poblacion an la seguretat sociala.


text:
Lesménils
Lesménils es una comuna francesa, situada dins lo departament de Meurthe e Mosèla e la region de Lorena.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Aquela municipalitat #èsser un pòbli-frontièra amb l'Alemanda dintre 1871 e 1914.
Cette commune fut un village-frontière avec l'Allemagne entre 1871 et 1914.
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
- Combates acarnissats l'an 1915 al senhal de Xon.
- Combats acharnés en 1915 au signal de Xon.


text:
Portada (solfegi)
Ua portada o pentagrama qu'ei un ensemble de 5 linhas on las nòtas e son marcadas.
Au son començament la portada qu'ostendeish ua clau (qui marca l'emplaçament d'ua nòta qui implica la posicion relativa de las autas), la mesura e las alteracions (dièsis o bemòls de la gama emplegada).
A partir de la nòta de la clau las autas nòtas que son estruçadas de las mei baishas (jusonas) dinc las mei agudas (sobironas) e dens l'òrdi d'encadenament do, re, mi, fa, sol, la, si en pujant e do, si, la, sol, fa, mi, re, do en baishant.


text:
Dune 2: Battle for Arrakis
Dune 2: Battle for Arrakis (Dune 2: The Building of a Dynasty ais Estats Units d'America) es un videojuec desenvelopat per Westwood Studios e editat per Virgin Games, pareissut en 1993 sus Amiga, PC, Megadrive e Acorn Archimedes.
Emai siegue estat publicat per lo mesme editor, lo juec compartís amb lo premier Dune pauc de causa, franc de l'Univèrs manlevat au Ciucle de Dune.
Istòria[modificar | modificar la font]
Lo juec se basa d'un biais pron liure sus l'univèrs de l'òbra de Frank Herbert, Dune.
Sistèma de juec[modificar | modificar la font]
Dune 2 es conoissut per èstre lo premier videojuec d'inventar lo genre RTS (per Real-Time-Strategy, Estrategia en temps reau). Au començament, lo jogaire causís v'una dei tres familha disponiblas : leis Atreids, lei Harkonnens ò leis Ordos (aquesta darriera familha existent pas dins lo Ciucle de Dune).
Lei fasa de juec se debanan amb una vista aeriana. Lo jogaire deu recortar l'Espécia per posquer generar de sòus que li permetràn de desenvolopar seis installacions e son armada per fin finala posquer conquistar leis installacions de sei concurrents.


text:
Esquisma de 1054
L'Esquima de 1054, o Grand Esquima, es una division religiosa entre la Glèisa Catolica Romana e la Glèisa Ortodòxa quand lo papa e lo patriarche de Constantinòple s'excomuniquèron l'un l'autre. Foguèt entraïnat per de tensions teologicas e politicas entre lo Roma e Constantinòple a prepaus dau contraròtle de la comunautat crestiana e de la definicion dau dogme (definicion dau Sant Esperit en particular). Pasmens, en realitat, aquela data marca solament l'acabament d'un procès lòng que comencèt tre la fin dau sègle VIII.
Après la conquista e lo pilhatge de Constantinòple per lei Crosats en 1204 durant la Quatrena Crosada, l'ostilitat foguèt fòrça prefonda entre lei doas Glèisas. Lo melhorament dei relacions foguèt fòrça lòng e lei progrès vertadiers se debanèron solament au sègle XX. La levada deis excomunicacions respectivas en 1965 per lo papa Pau VI e lo patriarche Atenàgores Ièr marquèt aqueu raprochament e, au començament dau sègle XXI, se debanèron divèrsei gèsts suplementaris per contuniar e aprefondir la destenduda entre lei dos Glèisas.


text:
Glèisa Catolica Romana
La Glèisa Catolica Romana ei l’ensemble de las institucions crestianas qui arreconeishen l’autoritat deu Papa de Roma (considerat com lo successor de Sant Pèir) e qui son arreconeguts per eth com estant catolics. Los membres de la Glèisa Catolica Romana deven seguir lo dògma e la liturgia causits e decidits per era desempuish l’elaboracion deu catolicisme peus Pairs de la Glèisa puish peus Papas e peus concilis de la medisha glèisa. Los concilis màgers que hon lo concili de Trent (1545-1563), lo concili de Vatican I (1870) e lo concili de Vatican II (1962-1965).
La Glèisa Catolica Romana qu’amassa uei la majoritat deus crestians.
La Glèisa ei organizada en províncias eclesiasticas dirigidas per archivèsques e en diocèsis dirigidas per avèsques.


text:
Balena
Una balena es quin cetacèu que siá del sosòrdre dels mysticeti (balenas amb barba).
Segon la definicion anteriora las balenas apartenon als genres Balaena (Balenas pròpriament dichas) e Balaenoptera (Rorquals). La famosa “balena blava” es en realitat un rorqual “Balaenoptera musculus”. Amb mai de 30 mètres de longor e un pes de 140 tonas es l’animal mai grand qu'aja pas jamai existit. Jos l'apelacion balena tanben se designa frequentament totes los grands cetacèus, e s'inclutz doncas los odontocets (cetacèus dentuts): cachalòt, òrca (la dicha "balena assassina") etc.


text:
Google.org
Google.org es una branca de tòca filantropica de la societat americana Google.
La tòca es de lutar e d'ajudar dins un ensems de domenis : la pauretat dins lo mond, las energias e l'environament. Lo finançament de Google.org es realizat amb los beneficis de la societat Google. Un percentgate qu'es pel moment de 1% dels beneficis de la societat. L'un del primièr projècte es de crear una veitura ibrida que fonciona amb d'etanòl, d'electricitat e d'esséncia e que consoma un galon per 100 milas[1], es a dire 3,78 litres per 160,93 km.


text:
Suècia
Suècia (en suedés Sverige) es un país de l’Euròpa del Nòrd, en Escandinàvia. Suècia a de frontièras terrèstras amb Norvègia a l’oèst e amb Finlàndia al nòrd-èst, e es religada a Danemarc pel pont sus l’estrèch d’Ø̈resund.
Son gentilici es suedés -esa.
Amb 450 000 km2, Suècia es lo tresen país de l’Union Europèa en superfícia. Ten una populacion totala de 9,2 milions d’abitants. Suècia a una densitat de populacion de 20 abitants per quilomètre carrat, mas la densitat pus fòrta es dins la mitat meridionala del país. A l’entorn de 85% de la populacion viu en airal urban[1]. La capitala de Suècia es Estocòlme, la quala es tanben la vila pus poblada, amb 1,3 milions d’abitants, e 2 milions dins l’airal metropolitan. Las autras vilas pus pobladas son Göteborg e Malmö.
Somari
- 1 Istòria
- 1.1 Preïstòria e Antiquitat
- 1.2 L'Edat Mejana
- 1.3 L'apogèu de Suècia
- 1.4 Lo declin suedés
- 1.5 Suècia dempuei 1814
- 2 Politica
- 3 Geografia
- 4 Economia
- 5 Cultura
- 6 Bibliografia
- 7 Vejatz tanben
- 8 Ligams extèrnes
- 9 Nòtas e referéncias
Istòria[modificar | modificar la font]
Preïstòria e Antiquitat[modificar | modificar la font]
Lo territòri suedés foguèt cubèrt de glaç durant lei periòdes glaciaris. L'installacion de l'èsser uman dins la region se debanèt après lo rescaufament dau clima. Lei traças pus ancianas, en Escània, datan de 8 000 av. JC. Formadas de caçaires culheires, aquelei populacions avancèron pauc a pauc vèrs lo nòrd. Fins a 6 000 av. JC, lo Maglonesian foguèt la cultura dominanta seguit per la cultura de Kongemose (6 000-5 200 av. JC) e per la cultura d'Ertebolle (5 200-4 000 av. JC). En parallèl d'aquela cultura, d'autrei grops existiguèron au nòrd coma lei culturas de Fosna e de Hensbacka, contemporanèas dau Maglonesian, que foguèron remplaçadas per lei culturas de Nostvet e de Lihult. A partir de 4 000 av. JC, de culturas caracterizadas per terralhas particularas (cultura megalitica dei betas d'embut, cultura de la terralha perforada, cultura de la terralha cordada) apareguèron ambé lo desvolopament de l'agricultura.
L'utilizacion dau bronze apareguèt dins lo corrent dau millenari II av. JC. La societat escandinava dau periòde acomencèt tanben de s'organizar a l'entorn de clans ierarquizats prefigurant lo modèl viking. A partir dau sègle VI av. JC, de contactes èran establits ambé lei culturas dau sud de la Mar Baltica. Lei premierei descripcions — limitadas — de la region foguèron l'òbra d'autors romans coma Tacit. L'utilizacion dau fèrre foguèt relativament tardiva que comencèt au sègle VI ap. JC. Lo modèl clanic se renforcèt coma lo mostra lei cavaments de tombas de guerriers mostrant l'importància de l'armament. Lo periòde veguèt tanben l'aparicion dei premiers navigators escandinaus. Se contentant encara de viatges d'exploracion ò amb un objectiu unicament comerciau, foguèron a l'origina dei premierei rotas maritimas utilizadas per lei Vikings.
L'Edat Mejana[modificar | modificar la font]
Lo periòde viking[modificar | modificar la font]
Au començament de l'Edat Mejana, Suècia fasiá partida de l'espaci viking e partejava alora una cultura comuna ambé lo rèsta d'Escandinàvia. Navigators audaciós e combatents disciplinats, lei Vikings organizavan d'incursions còntra leis estats europèus pus rics qu'entraïnavan sovent lo pilhatge deis endrechs mau defenduts. A respèct dei Norvegians e dei Danés, lei Suedés, dichs Varegs, s'interessèron ai rius de Russia e a la Mar Negra ont intrèron en relacion ambé l'Empèri Bizantin. Maugrat de pilhatges recurrents, fondèron un important ret comerciau ambé la construccion de comptadors e de vilas e aguèron un ròtle primordiau dins la formacion dau Rus' de Kiev, premier estat eslau situat entre Novgorod e Kiev.
La formacion de Suècia[modificar | modificar la font]
La formacion acomencèt dins lo corrent de la segonda mitat dau sègle XI amb una dinastia originària de Gotaland qu'entreprenguèt d'impausar lo cristianisme. En 1164, un arquevescat foguèt fondat a Uppsala. Au sègle seguent, la pression de la Liga Anseatica entraïnèt la dubertura dau reiaume au comèrci estrangier. Estocòlme, fondada en 1252, ne'n venguèt la capitala.
En despiech de la fin dau periòde vareg, lei Suedés gardèron d'ambicions territòrialas en Mar Baltica. Una crosada — probablament legendària — seriá estada organizada tre lo sègle XII per convertir lei Finés. En revènge, a partir de 1249, lei crosadas suedesas son ben attestadas. Durèron fins a 1323 e foguèron marcadas per de combats murtriers còntra lei pòbles finés e baltics. Au sègle XIV, Suècia èra venguda una poissança regionala de remarca gràcias ai ressorsas mineralas de Dalarna (fèrre, coire... etc.). Assaièt de conquistar lei territòris danés sus la riba orientala de Sund. Prenguèt Escània en 1332 mai deguèt finalament l'abandonar en fàcia dei còntra-ofensivas danesa organizadas per lo rèi Valdemar IV (1340-1375).
L'Union de Kalmar[modificar | modificar la font]
{veire|Union de Kalmar}}
A la mòrt sensa eiretier de Valdemar IV, sa filha Margarida qu'èra la frema dau rèi Haakon VI de Norvègia, faguèt designar son fiu Oluf coma rèi e obtenguèt la regéncia. Après la mòrt de son marit, venguèt tanben regenta de Norvègia. Òr, gràcias ai liames tescuts entre lei diferentei dinastias escandinavas, Oluf èra tanben pretendent a la corona suedesa. Après sa disparicion prematura en 1387, Margarida gardèt lo contraròtle de Danemarc e de Norvègia e se portèt candidat a la corona de Suècia. Lo rèi Albèrt de Mecklembourg foguèt reversat per son aristocracia e Margarida dirigiguèt lei tres reiaumes nòrdics fins a sa mòrt en 1412. En 1397, chausiguèt son nebòt Eric coma successor e una assemblada de senhors danés, norvegians e suedés definiguèt a Kalmar lei modalitats de l'union entre lei tres estats.
Segon lo tèxte adoptat a Kalmar, l'Union èra limitada ais afaires estrangiers e a la defensa, especialament còntra leis Alemands, e cada reiaume deviá gardar seis institucions e son autonòmia. Dins lei fachs, Danemarc dirigiguèt l'ensems e Norvègia ne'n venguèt rapidament una despendéncia. En revènge, Suècia resistiguèt e se dotèt dins lo corrent dau sègle XV de regents mai ò mens ostils au poder danés. De son caire, Danemarc aprofichèt sa poissança novèla per afeblir la Liga anseatica que declinava dempuei l'acomençament dau sègle XV. En particular, en 1429, un peatge foguèt instaurat per lei naviris passant Sund.
Pasmens, lo conflicte entre Danés e Suedés s'agravèt e entraïnèt l'abdicacion d'Eric de Pomerània en 1439. Cristian d'Oldenborg restaurèt un temps l'Union mai en Suècia, la realitat dau poder passèt pauc a pauc a de regents. Son fiu Joan Ièr foguèt elegit rèi de Danemarc sensa dificultat (1483) mai deguèt luchar per sometre Suècia (1497). Son successor Cristian II decidèt d'assassinar seis adversaris au sen de l'aristocracia suedesa (chaple d'Estocòlme en 1520), çò que precipitèt la fin de l'Union. Dalecàrlia se revoutèt sota la direccion de Gustav Vasa (1523-1560). Leis insurgents capitèron de caçar lei Danés fòra de Suècia en 1523.
L'apogèu de Suècia[modificar | modificar la font]
La Reforma[modificar | modificar la font]
Après sa victòria, Gustav Vasa reorganizèt lo reiaume e la monarquia i venguèt ereditària en 1544. La Reforma recebèt un acuelh favorable e una dieta l'adoptèt oficialament en 1527. Pasmens, a la fin dau sègle, lo rèi Sigismond III Vasa (1587-1632), qu'èra rèi de Suècia e de Polonha-Lituània en union personala, assaièt de restaurar lo catolicisme. Aquò entraïnèt una revòuta dirigida per un fiu de Gustav Vasa, Carles IX (1604-1610). Divèrsei guèrras contunièron entre lei dos reiaumes a prepaus dau contraròtle dei regions balticas. Venguèron un conflicte periferic de la Guèrra de Trenta Ans (1618-1648) e s'acabèron en 1629 per la conquista suedesa de Livònia franc de la partida sud-èst d'aquela region. Aperavans, lo país aviá pres Estònia (1561-1582), Ingria e Carèlia (1617).
La Guèrra de Trenta Ans[modificar | modificar la font]
Suècia, encoratjada per França, participèt a la Guèrra de Trenta Ans a partir de 1630 dins lo camp protestant. Lo rèi Gustau II Adolf (1611-1632) ganhèt una tiera de batalhas còntra leis Imperiaus mai foguèt finalament tuat a la batalha de Lutzen. Sa filha Cristina (1632-1654) sota la regéncia d'Axel Oenstierna que contunièt la politica dau rèi. Après l'intervencion dirècta de França dins lo conflicte, la situacion dei Suedés, menaçadas per de còntra-ofensivas imperialas, se melhorèt e Suècia faguèt partida dei venceires de la guèrra. Ai Tractats de Vestfàlia, obtenguèt la Pomerània Anteriora, lo pòrt de Wismar e lei principats eclesiastics secularizats de Brema e de Virden.
L'expansion au detriment de Danemarc[modificar | modificar la font]
A la fin dau sègle XVI, Danemarc e Suècia participèron ensems a la Guèrra de Livònia que permetèt ai Suedés d'obtenir Estònia en 1561-1582 e ai Danés l'illa d'Ösel en 1573. Pasmens, la rompedura de l'equilibri europèu — favorable ai Suedés — entraïnat per la Guèrra de Trenta Ans foguèt la fònt de tensions entre Copenaga e Estocòlme. De 1643 a 1645, una premiera guèrra s'acabèt per una victòria suedesa e l'annexion de Jämtland, de Gotland e d'Ösel. Puei, una segonda guèrra opausèt tornarmai Danemarc, aliat a Polonha-Lituània, e Suècia. S'acabèt per una victòria novèla dei Suedés que prenguèron lo contraròtle de Bohus, d'Halland e d'Escània.
Lo declin suedés[modificar | modificar la font]
Lo reculament suedés en fàcia de Russia[modificar | modificar la font]
Una guèrra aguèt tornarmai luòc entre Danemarc e Suècia dins l'encastre de la Guèrra d'Olanda de 1675 a 1679. Aliada a la França de Loís XIV, Suècia ataquèt leis aliats alemands dei Províncias Unidas per leis empachar de concentrar sei fòrças còntra lei Francés. Pasmens, l'armada suedesa foguèt desfacha a la batalha de Fehrbellin per Brandeborg. Estocòlme mantenguèt son integritat territòriala car Loís XIV refusèt d'acceptar la mendra pèrda per son aliat au Tractat de Nimega.
Lo sègle seguent foguèt caracterizat per l'emergéncia de la poissança russa que s'afirmèt en Mar Baltica au detriment de Suècia. D'efèct, en 1700, acomencèt la Granda Guèrra dau Nòrd qu'opausèt Suècia a la quasi totalitat de sei vesins. En 1700, Danemarc foguèt aisament vencut e se retirèt dau conflicte fins a 1709. Lei Rus subiguèron tanben una desfacha dura a Narva mai la lònga campanha còntra polonesa li permetèt de se reorganizar. Ocupèron Ingria, Livònia e Estònia. En 1709, lo rèi Carles XII (1697-1718) foguèt batut a Batalha de Poltava que s'acabèt per la destruccion de la màger part de l'armada suedesa. Aquò donèt l'avantatge ai Rus que conquistèron Finlàndia en 1714 e intrèron en Suècia en 1718. Après la mòrt de Carles XII, lei Suedés foguèron obligats de cessar lo combat e d'abandonar la màger part de sei conquistas dau sègle XVI (Carèlia, Estònia, Livònia, sud de la Pomerània anteriora e leis evescats de Brema e de Verden). De mai, Suècia fasiá d'ara endavant plus partida dei poissanças majoras dau continent europèu.
Après aquela desfacha, la Cort se devesiguèt entre doas faccions favorablas siá a una aliança anglorussa siá au mantenement de l'aliança francesa. Lo partit favorable ai Francés capitèt de convencre lo govèrn d'acomençar una guèrra còntra Russia en 1741. Pasmens, s'acabèt per una revirada e per la pèrda dau sud-èst de Finlàndia en 1743. Aquò amaisèt pas la situacion au sen de la Dieta e lo lassitge generau fàcia au blocatge politic dau reiaume permetèt au rèi Gustau III (1771-1792) de demenir lo poder de la chambra en 1772. D'ara endavant mèstre dau govèrn, engatjèt una politica de modernizacion dau país. Pasmens, de tensions intèrnas importantas contunièron d'agitar la vida politica e la populacion. En 1788, Gustau III declarèt la guèrra ai Rus per assaiar sensa succès de resòuvre aqueu problema. Lo conflicte s'acabèt per una patz blanca e lo rèi foguèt assassinat dos ans pus tard.
Lei guèrras napoleonencas[modificar | modificar la font]
Lei guèrras napoleonencas foguèt un periòde de dificultats per Suècia, aliada au Reiaume Unit. Inicialament, lo país assaièt de demorar neutre e participèt en 1800 au projècte de liga de neutralitat per la proteccion dau comèrci maritim gropant Russia, Danemarc e Prússia. Pasmens, en 1808, son aliança ambé Londres foguèt utilizat coma pretèxte per Russia, alora aliada de Napoleon Ièr, per atacar e conquistar Finlàndia a l'eissida de la guèrra de 1808-1809.
En 1810, lo manescau francés Bernadotte foguèt elegit prince eiretier de Suècia. Tre l'annada seguenta, prenguèt la direccion dau país en causa de la senilitat dau rèi Carles XIII (1808-1819). Après la revirada francesa en Russia, rompèt sei relacions ambé Napoleon Ièr e jonhèt lei coalizats. En particular, se destrièt a la batalha de Leipzig (1813) e menacèt Danemarc, aliat dei Francés. Aquò li permetèt d'obtenir Norvègia per compensar la pèrda de Finlàndia. Pasmens, aqueu restacament foguèt pas una annexion mai una union personala que laissèt ai Norvegians seis institucions e sa constitucion.
Suècia dempuei 1814[modificar | modificar la font]
Dempuei 1814, Suècia a pas participat a una guèrra e sa neutralitat foguèt respectada durant lei dos conflictes mondiaus. Pasmens, dins lo corrent de la Segonda Guèrra Mondiala, lo país, totalament enceuclat per l'Axe, deguèt adoptar una neutralitat globalament favorabla ais Alemands (circulacion de permissionaris, exportacions de metaus... etc.). En 1905, Norvègia obtenguèt son independéncia d'un biais pacific après lo refús suedés de laissar Òslo crear lo sieu servici diplomatic. A la fin dau sègle XX, Suècia intrèt au sen de l'Union Europèa (1995) mai adoptèt pas l'èuro coma moneda après un referendum en 2003.
En parallèl d'aquela politica estrangiera, la dinastia fondada per Bernadotte favorizèt la modernizacion de Suècia. Fins a la mitat dau sègle XIX, foguèt a l'origina d'un regime conservador favorizant lo melhorament dei tecnicas, especialament dins l'agricultura ambé l'introduccion de la tartifla. A partir de la Revolucion Industriala, l'industria (textil, transformacion de la fusta) se desvolopèt entraïnant una aumentacion dau nivèu de vida e de la populacion maugrat un important movement d'emigracion ais Estats Units d'America (un milion de personas entre 1850 e 1890). La societat se liberalizèt tanben pauc a pauc ambé l'abolicion dei monopòlis dei guildas, l'emergéncia d'una premsa lira, l'introduccion de reformas fiscalas e electoralas, la creacion d'un servici nacionau e l'aparicion de tres partits (sociau democrat, liberau e conservador) dominant e estabilizant la vida politica. Au sègle XX, Suècia creèt un sistèma de proteccion sociala fòrça avançada sota l'influéncia dei sociaus democrats que dirigiguèron lo país quasiment de contünia de 1928 a 1996. Dich modèl suedés, aquela politica permetèt a Suècia de venir un deis estats pus prospèrs de la planeta.
Politica[modificar | modificar la font]
Suècia es una monarquia parlamentària que son cap d’Estat es lo rei Carles XVI Gustau. Lo cap del govèrn es lo primièr ministre, actualament Stefan Löfven (S).
Lo Parlament suedés (Riksdag) es unicameral e a actualament 349 membres, elegits per un mandat de quatre ans.
Geografia[modificar | modificar la font]
Division administrativa[modificar | modificar la font]
Comtats (län)[modificar | modificar la font]
Suècia es un estat centralizat devesit en vint-e-un comtats o län:
Municipalitats (kommuner)[modificar | modificar la font]
Cada comtat es devesit en maitas municipalitats o kommuner, qu’èran un total de 290 en 2004.
Parçans istorics[modificar | modificar la font]
Regions istoricas (Landsdelar)[modificar | modificar la font]
Suècia s'es formada a partir de tres regions istoricas o Landsdelar : Götaland, Svealand e Norrland. An pas actualament de foncion administrativa.
Províncias istoricas (landskap)[modificar | modificar la font]
Las províncias de Suècia, o landskap, son de regions istoricas, geograficas e culturalas. Suècia a 25 províncias qu’an pas cap de foncion administrativa, mas que demòran un eiretatge istoric e un element important d'identificacion culturala.
Economia[modificar | modificar la font]
Cultura[modificar | modificar la font]
Bibliografia[modificar | modificar la font]
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Statistics Sweden. Yearbook of Housing and Building Statistics 2007. Statistics Sweden, Energy, Rents and Real Estate Statistics Unit, 2007. ISBN 978-91-618-1361-2. Available online in PDF format


text:
Còsta amalfitana
La còsta amalfitana en Itàlia (en italian Costiera amalfitana), se trapa dins la província de Salèrne e comença aprèp la peninsula de Sorrente. S'espandís de Positano, a l'oèst, a Vietri sul Mare, a l'èst, sus prèp de 25 km de còsta dins lo golf de Salèrne.
La Còsta amalfitana es coneguda pel mond entièr pel seu relèu fòrça accidentat, la beutat e la granda diversitat dels seus païsatges, los seus vilatges pinctorescs. Lo seu nom li ven de la vila d'Amalfi, còr geografic e istoric de la Còsta.
La Còsta amalfitana es classificada al Patrimòni Mondial de l'Umanitat dempuèi 1997.
Las principalas ciutats d'aquela còsta rocasuda espectaculara son, venent de Sorrente : Positano, Praiano, Amalfi e Ravello.
Comunas[modificar | modificar la font]
- Amalfi
- Atrani
- Cetara
- Conca dei Marini
- Furore
- Maiori
- Minori
- Positano
- Praiano
- Ravello
- Salerno
- Scala
- Tramonti
- Vietri sul Mare.
Legenda[modificar | modificar la font]
Se dich que quand volián escotar lo cant de las sirènas, los dieus de l'Olimp passavan per un camin que tresplomba la còsta amalfitana, de Bomerano a Nocelle. D'aquel balcon, vegèron tot le golf de Salèrne, dempuèi lo riu du Cilento fins a la punta de Sorrente, e encara mai a l'oèst, fins a Capri e los seus celèbres ròcs, las « faraglioni ». Podián tanben veire subretot lo pichon archipèla Li Galli, refugi de las femnas-peis de la vòtz embrueissada. Ara, las sirènas se calèron. Los dieus se retirèron. Mas lo camin, el, demòra, uèit quilomètres prèp del capval, d'èst en oèst. Es a Bomerano, un massatge d'Agerola, que se trapa (pas aisidament) lo començament. A l'esquina de la piazza Paolo Capasso, una carrièra davala fins al camin.