text:
Pequots
Es Pequot son ua nacion der estat de Connecticut. An estat arreconeguts coma Mashantucket Pequot. Es sòns ancessors son era familha des Algonquins. An era sua reserva en Ledyard, en eth comtat de London, Connecticut. Sos era sua direccion qu'ei eth Foxwoods Resort Casino. Ei eth mès gran casino en m2 e en nombre de maquines de jòc e ei un des més rendius (1).
Aguesta tribú siguec arreconeishuda peth Estat Federau en 1983. Siguec era ueitau nacion en véder arreconeishuda era sua condicion. Era apertenença ara tribú vien des listes censals de 1900 (2). Sonque i a dus tribús arreconeishudes en Connecticut, es autes son es indis Mohegan. Ambdús an desvolopat grans casinòs enes sues reserves.
Mès er Estat de Connecticut tanben arreconeish era tribú des Schagticoke, es Eastern Pequot atau coma es Golden Hill Paugusset.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Era reserva d'aguesta nacion ei dirigida peth Bureau of Indian Affairs en Ledyard, Connecticut, sus er arriu Pequot, adara aperat Thames River. Era tribú a 14.000 m2 de terres ena vila de Preston. Siguec creada en 1666 e en eth segle XX aguec 20 o 30 òmes solets. Quan era darrèra india moriguec en 1973 er Estat de Connecticut pensec d'auer un aute viatge era terra de nau.
Més es Pequot artenheren qu'aguesta apropiacion estatau siguec declarada ilegau. En 1983 era sua causa arrivec anquiara justicia federau. Adara an junhut totes es terres sos era autoritat deth Bureau of Indian Affairs e en er an 2000 auien 5.6 Km2 (3).
En 1990 es Pequot eren 320. En 2005 eren 785. Des de 1992 aguesta tribú a desvolopat un centre de casinos plan gran. Era Universitat de Connecticut concloguec qu'aguesti casino eren plan bons tara economia dera vila vesina de Ledyard e tà tot er estat de Connecticut.
Istòria[modificar | modificar la font]
Es Pequot descenen dera istòrica tribú algonquina des Pequot. Aguesta tribú dominaua era area dera costa des der arriu Niantic enquiar arriu Wecapaug en Rhode Island. Un dusau grop, es Pequot der Est tanben ganheren arreconeishement federau en 2002.
Era recerca arqueologica e linguistica a revelat qu'es tribús istòriques que traparen es europeus emergiren en diuersi periodes e agueren diuerses migracions. En es prumères annades dera arribada des europèus, eth contacte damb pescaires, es tribús dera còsta aueren ua mortalitat plan alta pr'amor de diuerses malauties infeccioses. Pendent es annades coloniaus es europèus escrigueren sus diuerses guèrres enter tribús.
Abans es estudiants pensauen qu'es Pequot emigraren des dera Val der arriu Hudson enquiath eth centre e est de Connecticut en 1500. Er capelhan Rev. William Hubbard escriguec ja en 1677 qu'es Pequot auien arribat ara zona un shinhau abans qu'es fondec era colonia de Plymouth. Dempús dera Guerra der Arrei Felip (King Philip's War), Hubbard escriguec Narrative of the Troubles with the Indians in New-England (Narrativa des Problemes damb es Indis de Naua Anglaterra) tà justificar era ferocitat damb qu'es indis atacaren es anglesi. Hubbard considerec es Pequot coma foranis ena region e es descriguec coma invasors der interior deth continent que prengueren lòc per fòrça e qu'eren eth terror de sons vesins (4).
Adara se sabe qu'es Pequot e sòns ancessors an estat ena area dera Val de Connecticut pendent centuries abans d'era arribada des europeus (5) (6) (7). Quan neishec Plymouth es Pequot manauen ena zona centrau e de l'èst de Connecticut a nivèu politic, economic e militar. En aquetha epòca eren 16.000 des der arriu Niantic enquiar arriu Wecapaug en Rhode Island (8).
Totun, era epidemia de veròla de 1616-1619 tuec eth 90% des indis d'aguesta còsta est de Naua Anglatèrra mès arribec pas as Pequot, es Niantic e es Narrangansett. Aguesta epidemia ajudec de consolidar era dominacion des Pequot.
Mès ua epidemia en 1633 devastec toti es indis. Es pequot perderen mès d'un 80% deth sòn pòble. En es inicis dera Guèrra des Pequot ( Pequot War) sonque demorauen 3.000 Pequots (9).
Era guèrra des Pequot[modificar | modificar la font]
En 1637 Connecticut e era Colonia dera Bahia de Massachussets ganharen as Pequot ena Guèrra des pequot. Açò contunhec diuersi atacs indis sus Wethersfield damb diuersi morts. Es forces militari des dues colonies, manades per John Mason e John Underhill, lençaren un assaut sus era fortalesa pequot en Mytic e ua grana part deth pòble siguec tuat (10).
Es colons esclavaren es Pequot qu'enqüera viuien e diuersi sigueren obligats a tribalhar en plan d'ostaus coma servents des puritans. Plan d'eri sigueren enviats as Indies Occidentaus e d'autes entregats as Mohegan e as Narragansett, es sòns enemics e aliats des anglesi. Pauqui Pequot tornaren ath sòn territori (11).
Damb es ans se maridaren damb d'autes ètnies e era sua cultura moriguec. Més es sòns descendents, totun de diuerses races, contunharen en auer un sentit de comunautat e s'amassaren damb d'autes tà formar es Pequot.
En 1910 sonque i auia 13 indis ena reserva (12) e en 1973 moriguec era darrièra india. Er estat de Connecticut començec a reclamar es terres més en 1975 Richard Arthur Hayward arténhec er arreconeishement federau dera sua tribú. En 1983 Ronald Reagan firmec er Acta d'Assentament des Indis de Connecticut.
Aué[modificar | modificar la font]
Era interpretacion des leis en sobirania tribau an permès diuerses nacions de desvolopar es sòns honts d'ingresi e negòcis. Es Pequot decidiren d'escolhir eth joc coma generador d'economia i salut dera tribú.
En 1992 dubrigueren eth sòn casino, Foxwoods. Adara qu'ei un des més grani de tot lo monde e tanben un des més prospèrs. Ei proche dera area metropolitana. Da tribalh as jovens dera tribú atau coma sós tà invertir en d'autes programes com eth museu. Proche de Foxwoods, era tribú des Pequot tanben manten eth Museu des Pequot de Mashantucket e tanben un Centre de Recerca. Aguesti parlen dera cultura e istòria des Pequot pendent milenis.
Referències[modificar | modificar la font]
1.-^Salwen, Bert (1978). "Indians of Southern New England and Long Island: Early Period." In Northeast, ed. Bruce G. Trigger. Vol. 15 of Handbook of North American Indians, ed. William C. Sturtevant. Washington, D.C.: Smithsonian Institution, pg. 175
2.-^ Frank Speck, "Native Tribes and Dialects of Connecticut: A Mohegan-Pequot Diary", Annual Reports of the U.S. Bureau of Ethnology 43 (1928): 218.
3.-^ the Pequot Relationships, as Indicated by the Events Leading to the Pequot Massacre of 1637 and Subsequent Claims in the Mohegan Land Controversy", Archaeological Society of Connecticut Bulletin 21 (2947): 26-33.
4.- ^ Dean R. Snow and Kim M. Lamphear, "European Contact and Indian Depopulation in the Northeast: The Timing of the First Epidemics," Ethnohistory 35 (1988): 16-38.
5.- ^ Refer to Shelburne F. Cook, "The Significance of Disease in the Extinction of the New England Indians," Human Biology 45 (1973): 485-508; and Arthur E. Speiro and Bruce D. Spiess, "New England Pandemic of 1616-1622: Cause and Archaeological Implication," Man in the Northeast 35 (1987): 71-83.
6.- ^ Lion Gardiner, "Relation of the Pequot Warres," History of the Pequot War: The Contemporary Accounts of Mason, Underhill, Vincent, and Gardiner (Cleveland, 1897), p. 138; Ethel Boissevain, "Whatever Became of the New England Indians Shipped to Bermuda to be Sold as Slaves," Man in the Northwest 11 (Spring 1981), pp. 103-114; and Karen O. Kupperman, Providence Island, 1630-1641: The Other Puritan Colony (Cambridge, MA: Harvard University Press, 1993), p. 172.
7.- ^ Rootsweb: Pequot-Bermudian Reconnection Festival 2002
8.- ^ "Thirteenth Census of the United States taken in the year 1910" United States Bureau of the Census, (Washington, D.C. : Government Printing Office, 1912-1914).
9.- ^ See Laurence M. Hauptman and James Wherry, eds. The Pequots in Southern New England: The Fall and Rise of an Indian Nation (Norman: University of Oklahoma Press, 1990); Wayne J. Stein, "Gaming: The Apex of a Long Struggle," Wicazo Sa Review, vol. 13, No. 1. (Spring, 1998), pp. 73-91; and Jace Weaver's review of Jeff Benedict's polemic, "Without Reservation," Wicazo Sa Review, vol. 17, no. 2 (Autumn, 2002), pp. 210-213.
10.- ^ See Reagan's initial response in "Message to the Senate Returning Without Approval the Mashantucket Pequot Indian Claims Settlement Bill", April 5, 1983, University of Texas.
11.- ^ Mashantucket Pequot Indian Claims Settlement Act (1983), S. 366.
12.- ^ Heller, Louis G. (1961). "Two Pequot Names in American Literature," American Speech 36(1): 54-
Bibliografia[modificar | modificar la font]
º Gardiner, Lion. Leift Lion Gardener his Relation of the Pequot Warres (Boston: [First Printing] Massachusetts Historical Society Collections, 1833).
º Hubbard, William. The History of the Indian Wars in New England 2 vols. (Boston: Samuel G. Drake, 1845).
º Johnson, Edward. Wonder-Working Providence of Sion's Saviour in New England by Captain Edward Johnson of Woburn, Massachusetts Bay. With an historical introduction and an index by William Frederick Poole (Andover, MA: W. F. Draper, [London: 1654] 1867.
º Mason, John. A Brief History of the Pequot War: Especially of the Memorable taking of their Fort at Mistick in Connecticut in 1637/Written by Major John Mason, a principal actor therein, as then chief captain and commander of Connecticut forces; With an introduction and some explanatory notes by the Reverend Mr. Thomas Prince (Boston: Printed & sold by. S. Kneeland & T. Green in Queen Street, 1736).
º Mather, Increase. A Relation of the Troubles which have Hapned in New-England, by Reason of the Indians There, from the Year 1614 to the Year 1675 (New York: Arno Press, [1676] 1972).
º Orr, Charles ed., History of the Pequot War: The Contemporary Accounts of Mason, Underhill, Vincent, and Gardiner (Cleveland, 1897).
º Underhill, John. Nevves from America; or, A New and Experimentall Discoverie of New England: Containing, a True Relation of their War-like Proceedings these two yeares last past, with a figure of the Indian fort, or Palizado. Also a discovery of these places, that as yet have very few or no inhabitants which would yeeld speciall accommodation to such as will plant there . . . By Captaine Iohn Underhill, a commander in the warres there (London: Printed by I. D[awson] for Peter Cole, and are to be sold at the signe of the Glove in Corne-hill neere the Royall Exchange, 1638).
º Vincent, Philip. A True Relation of the late Battell fought in New England, between the English, and the Salvages: VVith the present state of things there (London: Printed by M[armaduke] P[arsons] for Nathanael Butter, and Iohn Bellamie, 1637).
Pàgines Web Externes[modificar | modificar la font]
º Foxwoods Resort Casino (Owned & operated by the Mashantucket Pequots)
º Lee Sultzman's Pequot Info Webpage


c: text/html

text:
Douro
Douro (portugués), Duero (espanhòl), es un dels flumes màgers de la Peninsula Iberica. L'origina del seu nom ven del latin, Durius flumen, que son equivalent grèc es Aόupιoς πotauoύ. Nais a mai de 2 000 m d'altitud a la sèrra d'Urbión (Sistèma Iberic), travèrsa lo planòl de Castelha e Leon e dintra en Portugal, ont desboca dins l'Ocean Atlantic prèp de la vila de Porto. A percorregut 850 km dins un bacin de mai de 98 000 km².
Reculhís las aigas de la part nòrd de la Meseta. Son bacin es limitat per la serra Cantabrica al nòrd, pel Sistèma Central al sud e per la Serra Iberica a l'èst.
Los afluents mai importants en territòri espanhòl son lo Pisuerga, l'Esla, lo Tera, lo Valderaduey e lo Tormes; e en Portugal recep lo Côa, lo Tua, loSabor, lo Corgo, lo Tavora,lo Tâmega, lo Balsemão e lo Sousa.
Es solament navegable en la part bassa del riu, en territòri portugués.
Entre las vilas situadas al bòrd de Douro cal notar: Sòria, Almazán, Aranda de Douro, Tordesillas e Zamora (en Espanha) e Miranda don Douro (en lenga mirandesa: Miranda d'I Douro, Foz-Coa, Pesi da Régua Lamego, Vila Nòva de Gaia e Porto, (en Portugal). En Portugal Douro travèrsa los districtes de Bragança, Garda, Vila Reala, Viséu, Aveiro e Porto.
L'UNESCO designèt lo 14 de decembre de 2001 la region viticòla del Naut Douro (45° 68' N, 5° 93' O) Patrimòni Mondial de l'Umanitat, dins la categoria païsatge cultural.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Panthera pardus
Lo leopard es un dels quatre felins del genre Panthera.
Descripcion[modificar | modificar la font]
Lo leopard es un mamifèr que pesa adulte entre 35 kg e 80 kg e mesura entre 90 cm e 1,60 m, fins a 1,90 m per la sosespècia africana. La femèla es en general pus pichòta que lo mascle.
De leopards pòdon èsser negres e son alara sonats « pantèra negra »; s’agís pas d’una sosespècia distinta mas d’una variacion ligada a una mutacion genetica sonada melanisme : la forradura consèrva sas tacas, mas son pas visiblas dins los pels.
Costums[modificar | modificar la font]
Caça sonque de nuèch e sòl passar la jornada aconsomit dins la vegetacion, dins las tutas d'autres animals o, mai sovent, sus la branca d'un arbre que los escalan amb una granda agilitat.
Pel leopard, l'arbre representa a l'encòp l'endrech ont se pausa, lo ponch d'ont va caçar e ont emmagazina son manjar. Es un animal exclusivament solitari levat pendent la sason de las amors (mai o mens 15 jorns per an). Lo periòde de gestacion es de 3 meses e mièg e la femèla pòt portar dos o tres pichòts. Lo còs del leopard l’ajuda per montar als arbres, amb sas patas fòrça desvolopadas e sos muscles potents. Quand lo leopard es confrontat a la concurréncia dels autres predators, a tendéncia a far montar sas victimas dins los arbres a l’abric dels caronhaires. Lo leopard es un animal eclectic dins son menut, se noirís de predas de talha mejana (antilòpas, gazelas, facochèrs, gnos), que tua per estrangulacion o per mossegadas. Es un mamifèr de la familha dels felids, es carnivòr, es un grand predator de la savana e de las selvas tropicalas e sornas d’Asia. Pòt viure fins a 12 ans dins la natura e 23 ans en captivitat.
Reproduccion[modificar | modificar la font]
Los pichòts de la pantèra pesan entre 500 e 700 g, lo desmamatge se fa a 3 mes, mas atenhon lor maduretat sexuala entre 2 e 3 ans. Es un animal solitari, viu en coble sonque 6 o 7 jorns pendent que la femèla es en calor. 90 jorns après l’acoplament, la femèla dona naissença a 1 a 6 pichons.
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- Panthera pardus dins brainmuseum.org (en)
- Panthera pardus dins Mammal Species of the World (MSW) (en)
- Referéncia ITIS : TSN 183804 Panthera pardus (Linnaeus, 1758) (en)
- Referéncia AnimalDiversityWeb : Panthera pardus (en)
- Referéncia NCBI : Panthera pardus (en)
- Referéncia IUCN : espècia Panthera pardus (Linnaeus, 1758) (en)
- Referéncia CITES : espècia Panthera pardus (Linnaeus, 1758) (fr+en) (sul sit de l'UNEP-WCMC)
- reparticion : Panthera pardus (Linnaeus, 1758) (fr+en)
- Fonts documentaris ARKive (fotografias, extraches sonòrs e vidèos) : Panthera pardus orientalis (en)
- Fonts documentaris ARKive (fotografias, extraches sonòrs e vidèos) : Panthera pardus nimr (en)
- Un bèl especimèn de Leopard
- The Last Anatolian Panther (en)
- Fòtos de leopard (del Masai Mara Park) (fr)


text:
Fluorita
La fluorita es un mineral format per la combinason de calci e fluor, fluorur de calci, de formula CaF2. Cristalliza dins lo sistèma cubic (regular). Se descriu coma un empaquetatge cubic compacte d'atòms de Ca, que los atòms de F i ocupan totes los cròs tetraedrics. D'après la relacion de ràdios ionics, aquesta descripcion sembla absurda (1,33 Å per F- e 0,99 per Ca2+) – los ions F-- jamai cauprián dins los cròs de Ca. Ça que la, aquesta descripcion reprodutz fidèlament las posicions relativas dels atòms dins la cela unitat. Segon aquesta descripcion, totes lo cròs octaedrics de l'estructura serián vacants. La coordinacion del F es tetraedrica (IC = 4), encara que la del Ca es un cube (IC = 8).
- Formula: CaF2
- Classa: alogenurs o alurs
- Sistèma: cubic
- Duretat dins l'escala de Mohs: 4
- Fractura: geometrica
- Exfoliacion: perfècta
- Ludentor: cristallina
- Linha: blanca
La fluorita es un mineral fòrça espandit dins la natura. Se presenta en formant de borsadas en forma de geodas o drusas e en ocupant de fendas e de cròs. Dins l'estat pur a pas de color e es transparenta, encara que dins la majoritat dels cas presenta de colors variadas pr'amor d'impuretats organicas o mineralas, generalament lo violet, mas la fluorita pòt tanben èsser blava, verda, ròse, iranjada, auriòu o de tons mens definits. Fòrça varietats mòstran de fluorescéncia. Se presenta generalament en forma de cristals cubics fòrça ben formats, sovent amb de maclas de compenetracion de cubes. Las autras formas son raras, encara que se pòdon obténer d'octaèdres per exfoliacion. Atanben massís, compacte o granilhós. Aqueste mineral se trapa generalament dins de vetas puras o associat amb de minerals de plomb, argent o zinc. Es comun dins los calcaris e las dolomitas e, de còps, es un mineral accessòri dins de pegmatitas e dins d'autras ròcas ignèas. La fluorita se trapa generalament en Russia, Anglatèrra, China, Estats Units, Mexic, Namibia, Alemanha e Espanha (los principaus jaciments se trapavan a Caravia e Ribeseya en Astúrias, e a O Fornigal (Sallén de Galligo) en Aragon. D'importància menora coma jaciments o coma ganga de minerals metallics se trapa de fluorita a Pola de Siero, Villabona e Tucs d'Euròpa (Astúrias e Cantàbria) e a Irun e a Berastegi (Guipuscoa). En Catalonha los jaciments d'interès son los d'Anglés, Montseny, Sant Cugat del Vallès, ont apareis dins d'octaèdres verds fòrça luminescents, e Ulldemolins).
Emplecs de la fluorita[modificar | modificar la font]
Las varietats cristallinas, coma l'espat de Derbyshare qu'a una color leugièra, se talhan subre vas e subre d'autres ornaments; la varietat clorofan s'utiliza coma gema. L'emplec principal de la fluorita es estat la produccion d'acid fluoridric, material essencial dins la fabricacion de criolita sintetica e de fluorur d'alumini per l'indústria de l'alumini, e dins fòrça autras aplicacions de l'indústria quimica. La fluorita es comuna dins la fondariá d'acièr. S'utiliza en grandas quantitats dins la produccion d'esmalt e de veire traslusent; los cristals perfèctes s'utilizan dins la fabricacion de lentilhas apocromaticas. Al delà de son utilizacion ornamentala, la fluorita s'utiliza dins las acierias coma element qu'ajuda a la fusion del fèrre. Es tanben utilizada dins la fabricacion de fibras de veire e de veire opalin mas, subretot, per la produccion d'acid fluoridric e d'autres produchs fluorats, coma lo fluorur d'alumini del qual s'obten l'alumini metallic. S'utiliza tanben dins l'indústria del ciment per incorporar d'autres materiaus al clinker e dins la fabricacion d'abrasius e d'articles de soudadura.


text:
Lenga naturala
Lo tèrme lenga naturala designa una varietat lingüistica o forma de lengatge uman amb de finalitats de communicacions qu'es dotat d'una sintaxi e que obeís benlèu a de principis d'economia e optimizacion. Las lengas naturalas mai sovent se basan sus de simbòls sonors, mas tanben pòdon existir de lengas basadas se de signes.
Dins la sociolingüstica s'utiliza, tanben, lo tèrme lengua naturala, per la denominacion lengua etnica, l'oposant a lengua planificada (coma l'esperanto). La lenga etnica evolua encastrada per una cultura de parlants natius (que s'i jonhon lo recents venguts) qu'utilizan aquela lengua amb una finalitat de comunicacion. D'aquel biais, se distinguís entre lenga coma lo Chinés mandarin, l'occitan e l'anglés, que son de lengas etnicas; e l'esperanto o lo volapük, que se nomenan denomina lenga planificadas o bastidas.[1] Una lengua planificada tanben pòt aquirir una cultura, com es lo cas per l'esperanto. Alara, donc, tant las lengas naturalas o etnicas coma las planificadas pòden tanben epmlir las condicions e las exigéncias de possedir una sintaxi e de principis d'economia que los fa venir lengatge.


text:
Pepsina
La pepsina qu'ei un enzim digestiu ("pepsina" que vien deu grèc "digestion") deus animaus qui idroliza las proteïnas (ua proteasa) en bèth trencar lo ligams peptidics per liberar peptids e aminoacids.
La pesina qu'ei era medisha ua proteïna compausada de 44 aminoacids ; qu'a besonh entà agir d'un mitan acid ; la soa activitat optimum qu'ei obtienguda dab PH enter 2 e 4. Au dessús de 6 qu'ei inactiva.
Qu'ei utilizada dens la fabricacion de certes hromatges.
Que ho descobèrta en 1838 peu scientific aleman Theodor Schwann.


text:
1848
Aquesta pagina concernís l'an 1848 del calendièr gregorian.
Somari
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Lo 14 de febrier, l'enebiment per lo prefècte de París d'un banquet republican entraïnèt de manifestacions importantas lo 22 atisadas per lei consequéncias de la crisi economica de 1846-1847 e lo maucontentament sociau. La repression causèt un mòrt e lo movement se generalizèt. Lo 23, èra vengut una insureccion e lei tropas dau govèrn reiau perdiguèron lo contraròtle de la situacion entraïnant l'abdicacion de Loís-Felip Ièr lo 24 après lo començament de l'ataca dau palais per leis insurgents. Un govèrn provisòri republican prenguèt lo poder e proclamèt la restauracion de la Republica.
Pasmens, en despiech de l'adopcion de quauquei mesuras progressistas (demencion d'una ora de la durada de la jornada de trabalh, adopcion dau sufragi universau masculin...), lo govèrn novèu, devesit entre republicans moderats (Lamartine, Ledru-Rollin, Arago) e lei republicans socialistas (Louis Blanc) mau capitèt de reglar la situacion sociala e esperèt leis eleccions d'abriu per formar una assemblada cargada de redigir una constitucion e de s'ocupar deis afaires pus importants.
Aqueleis eleccions donèron una majoritat febla ai republicans amb aperaquí 500 deputats republicans e 300 monarquistas (environ 200 orleanistas e 100 legitimistas). La borgesiá e l'aristocracia obtenguèron la màger part dei pòstes car solament 15 obriers ò artesans foguèron elegits (e ges de païsan). Aquelei resultats entraïnèron d'afrontaments dins certanei vilas (Limòtges, Essaudun...) entre lei diferentei tendàncias republicanas. Lo 4 de mai, lei deputats elegiguèron una Comission Executiva de cinc deputats per eliminar la « menaça roja ». Formada de republicans moderats, aquela comission permetèt d'eliminar l'influéncia dei republicans radicaus au sen dau poder e refusèt la formacion d'un Ministèri dau Trabalh, revendicacion importanta dei radicaus. Puei, lo 4 de junh, leis eleccions complementàrias veguèron un renfòrçament dei partits conservators ambé l'eleccion de Louis-Napoléon Bonaparte, nebòt en exil de l'Emperaire, e d'Adòlf Tièrs.
Lo 21 de junh, lo poder conservador novèu demandèt la sarradura deis Obradors nacionaus qu'èran un simbòl de la Revolucion de Febrier e una fònt de trabalh importanta per leis obriers parisencs. Entre lo 22 e lo 26 de junh, leis obriers parisencs se revoutèron donc tornarmai mai lo movement foguèt durament reprimit per lei tropas dau generau Cavaignac. Entre 3 000 e 5 000 insurgents foguèron tuats dins lei combats, 1 500 fusilhats après sa rediccion, 25 000 capturats (11 000 foguèron condamnats). En recompensa, Cavaignac foguèt elegit cap dau poder executiu per lei deputats lo 28 de junh. La sarradura oficiala deis Obradors nacionaus se debanèt lo 3 de julhet.
Aquelei combats entraïnèron una rompedura entre republicans moderats e radicaus e favorizèt l'emergéncia de Louis-Napoléon Bonaparte que ganhèt lo sostèn deis obriers, venguts fòrça ostils au govèrn, dei païsans, generalament inquiets après leis eveniments de junh, e dei conservadors. Lo 24 de setembre, rintrèt en França e se presentèt ais eleccions presidencialas dei 10 e 11 de decembre. Gràcias a aquela coalicion eteroclita, foguèt largament elegit ambé 74,2% dei vòtes. Cavaignac prenguèt la segonda plaça ambé 19,81% e Ledru-Rollin la tresena ambé 5,06%. Leis autrei candidats realizèron de resultats inferiors a 1%.
D'autra part, dins lo corrent de l'annada, signatura d'un decrèt d'abolicion de l'esclavatge (27 d'abriu).
Euròpa[modificar | modificar la font]
Africa[modificar | modificar la font]
Etiopia[modificar | modificar la font]
Au nòrd-oèst d'Etiopia, revirada d'una ataca de Kassa Hailu que foguèt vencut per lei fòrças egipcianas ben equipadas e entraïnadas. Fòrça impressionat per lei soudats egipcians, Kassa Hailu decidèt d'adoptar lo modèl europèu per sei fòrças, çò que li donèt un avantatge decisiu dins lei luchas intèrnas dau país.
America[modificar | modificar la font]
Estats Units d'America[modificar | modificar la font]
Après la conquista de Mexico, leis Estatsunidencs poguèron impausar de condicions duras ai Mexicans per reglar lo conflicte acomençat en 1846. D'efèct, Washington annexèt la mitat nòrd de son vesin (Tèxas, Califòrnia Auta, Nòu Mexic...) ambé lo tractat de Guadalupe Hidalgo lo 2 de febrier.
Mexic[modificar | modificar la font]
Après la capitulacion de Mexico e l'exili novèu de Santa Anna a la fin de l'annada precedenta, de negociacions se debanèron per reglar lo conflicte ambé leis Estats Units d'America. Durament desfach, Mexic deguèt cedir la mitat nòrd de son territòri (Tèxas, Califòrnia Auta, Nòu Mexic...) ambé la signatura dau tractat de Guadalupe Hidalgo lo 2 de febrier.
Arts[modificar | modificar la font]
Sciéncias e tecnicas[modificar | modificar la font]
Fisica[modificar | modificar la font]
Formulacion dau principi zèro de la termodinamica per William Thomson (lord Kelvin) que permetèt de definir una temperatura termodinamica capabla de depintar lei fenomèns termodinamics estudiats per son autor.
Geografia[modificar | modificar la font]
Publicacion de la premiera carta dei corrents marins per l'Estatsunidenc Matthew Fontaine Maury (1807-1873).
Economia[modificar | modificar la font]
Naissenças[modificar | modificar la font]
- 27 de genièr - Heihachiro Togo, amiral japonés (m. 1934)
- 3 de febrièr - Jørgen Løvland, primièr ministre de Norvègia (m. 1922)
- 15 de febrièr - Paul Groussac, critic literari e istorian argentin (m. 1929)
- 16 de febrièr - Octave Mirbeau, escrivan, romancier e dramaturg francés (m. 1917)
- 4 d'abril - August Forès, poèta occitan (m. 1891)
- 7 de junh - Paul Gauguin, pintre francés (m. 1903)
- 7 de julhet - Francisco de Paula Rodrigues Alves, president de Brasil (m. 1919)
- 25 de julhet - Arthur James Balfour, primièr ministre del Reialme Unit (m. 1930)
- 19 d'agost - Gustave Caillebotte, pintre francés (m. 1894)
- 19 de setembre - Gunnar Knudsen, primièr ministre de Norvègia (m. 1928)
- 9 de novembre - August Veirièr, escrivan francés de lenga occitana (m. 1936)


text:
Carri de combat
Un carri de combat (var. charri de combat, carro de combat), tanben dich carri d'assaut, blindat o tanc, es un veïcul militar pesuc armat e blindat amb un sistèma de traccion tot terren. Es destinat au combat sus la linha de front e combina una poissança de fuòc importanta, un blindatge pesuc capable de resistir ai tirs d'armas fòrça poderosas e una mobilitat auta. La poténcia de fuòc es generalament assegurada per un canon d'un calibre important (fins a 125 mm) e la mobilitat necessita de motors fòrça poderós (fins a 1500 cV).
Lei premiers carris foguèron desvolopats per lo Reiaume Unit e França dins lo corrent de la Premiera Guèrra Mondiala (1914-1918) per sostenir l'infantariá e rompre lei defensas alemandas basadas sus un sistèma de trencadas e un ret de mitrailhièras e d'artilhariá. La premiera utilizacion se debanèt en 1916. Après una tièra de reviradas, lo veïcul novèu aguèt un ròtle decisiu dins lei progrès deis armadas de l'Entenduda en 1918.
Après la guèrra, divèrseis evolucions permetèron de produrre de concèptes novèus que foguèron desvolopats durant la Segonda Guèrra Mondiala. L'estandardizacion permetèt l'industrializacion e l'aumentacion de la produccion. Ansin, lei carris aguèron encara un ròtle primordiau durant la guèrra, especialament sus lo front sovietic. L'intensitat dei combats e l'aumentacion deis armas anticarris sus lo prat batalhier entraïnan una aumentacion dau blindatge e de la poténcia de fuòc.
Après 1945, la mobilitat venguèt tanben un pensament major sus lo prat batalhier e se desvolopèt lo concèpte de carri principau de combat gropant un canon poderós, un blindatge important e una velocitat granda. Leis armas anticarris conoguèron tanben una tièra de progrès ambé lo desvolopament d'elicoptèrs d'ataca e de missils anticarris o lo melhorament deis obús anticarris. Pasmens, au començament dau sègle XXI, lo carri es totjorn considerat coma un compausant major deis armadas modèrnas.
Somari
- 1 Istòria
- 2 Caracteristicas
- 3 Vulnerabilitat
- 4 Ligams intèrns
- 5 Ligams extèrns
- 6 Referéncias e nòtas
- 7 Bibliografia
Istòria[modificar | modificar la font]
Premiera Guèrra Mondiala[modificar | modificar la font]
Lei premierei proposicions per desvolopar de veïculs blindats capables d'atacar de linhas enemigas aparaguèron au començament dau sègle XX. Per exemple, en 1912, l'Australian Lancelot Eldin De Mole prepausèt a l'armada britanica la construccion d'un veïcul canilhat e blindat per lo transpòrt de soudats. Pasmens, l'idèa foguèt replegada en causa de la feblessa de la motorizacion. De mai, lei generaus èran encara partisans de la cavalariá e l'utilizacion d'aquelei veïculs èra pas encara compresa.
La situacion cambièt a partir dau començament de la Premiera Guèrra Mondiala en 1914. D'efèct, après un premier periòde de guèrra de movement, cada armada foguèt rapidament blocada per de sistèmas de trencadas fòrça defenduts onte l'infantariá e l'artilhariá avián de dificultats majoras per rompre la defensa. Britanics e Francés acomencèron d'estudis per desvolopar de veïculs capables de passar lei trencadas donant naissença au concèpte de carris de combats.
La premiera utilizacion aguèt luòc lo 15 de setembre de 1916 per lei Britanics e lo 16 d'abriu de 1917 per lei Francés. En causa de problèmas de motorizacion o de condicions climaticas malaisadas, aqueleis assais s'acabèron per de reviradas. Pasmens, aquelei desfachas empachèron pas de contuniar lo desvolopament de carris novèus e l'eliminacion dei premiers problèmas observats coma la feblessa dau blindatge, la velocitat tròp lenta o la posicion dei resèrvas de carburant.
En novembre de 1917, lei carris britanics obtenguèron lor premier succès a la batalha de Cambrai. L'annada seguenta, lo carri leugier Renault FT-17 va revolucionar lo principi gràcias a son armament en torrèla pivotant a 360°, sei doas canilhas e son motor situat dins la partida de darrier. Fòrça rapide e fisable per son epòca, aqueu carri serà largament adoptat per leis Aliats (França, Estats Units, Belgica... etc.) e va impausar son arquitectura a la màger deis autrei carris que foguèron creats ulteriorament.
Periòde entre lei dos conflictes mondiaus[modificar | modificar la font]
Entre lei doas guèrras mondialas, lo concèpte de carris se generalizèt. Dins leis annadas, la màger part dei progrès dins lo desvolopament de carris de combats foguèron realizats au Reiaume Unit e entraïnèron l'aparicion de tres classas principalas : carris leugiers, carris mejans e carris pesucs. Puei, aqueleis estudis causèron l'aparicion d'armaments anticarris e una reflexion novèla sus lo ròtle dei carris que va entraïnar l'aparicion dei premierei carris polivalents que serán lei precursors dei veïculs de la Segonda Guèrra Mondiala.
D'efèct, après 1918, lo Reiaume Unit foguèt lo premier que poguèt, gràcias a la renaissença de son economia, crear un ensems de carris novèus. Devesits en tres classas, aquelei carris èran compausats :
- de carris leugièrs amb un armament e un blindatge limitats. Lor ròtle premier èra la reconoissença e la susvelhança.
- de carris mejans o rapides qu'èran capables de se desplaçar rapidament sus de distàncias importantas.
- de carris pesucs amb un armament important e una velocitat febla que lor objectiu èra de rompre lei linhas enemigas per permetre una esplecha per lei carris mejans.
Aqueu concèpte va venir lo principi de basa de l'utilizacion dei blindats que van formar lo Blitzkrieg alemand. Pasmens, va tanben entraïnar de recèrcas sus d'armaments capables d'arrestar lei carris enemics. Lei principaus foguèron lei canons anticarris, lei fusius anticarris e lei premiers carris (caçaires de carris) especialament destinats a la lucha còntra d'autrei blindats.
L'aparicion de la lucha entre carris va donc entraïnar l'aparicion de dos concèptes diferents de carris. Lo premier èra de construrre de veïculs gaire protegits mai fòrça rapids per evitar lei tirs enemics. Lo segond foguèt lo desvolopament de blindats capables de resistir ai tirs enemics per una aumentacion dau blindatge e una reflexion sus l'organizacion generala dei veïculs (formas pus bassas) e la concepcion dei proteccions (premiers blindatges clinats). A la fin deis annadas 1930, lei premiers combats entre formacions de carris van rapidament mostrar lei limits de la premiera idèa en causa de l'aumentacion dau nombre d'armaments anticarris sus lo prat batalhier e egalament l'aumentacion dau nombre de missions fisadas ai blindats (sostèn de l'infantariá, ataca en prefondor, lucha anticarri... etc). Aquò va donc privilegiar la construccion de blindats mai polivalents per assegurar divèrsei tipes de missions diferentas.
Segonda Guèrra Mondiala[modificar | modificar la font]
La Segonda Guèrra Mondiala e l'intensitat de sei combats, especialament sus lo front sovietic, veguèt una tièra d'evolucions au nivèu militar e au nivèu industriau que permetèron de faire dau carri de combat l'otís principau de la guèrra terrèstra.
D'en premier, lei veïculs veguèron una aumentacion de lor poissança de fuòc e de sei proteccions durant tota la guèrra. Per exemple, en 1940, lo carri alemand principau, lo Panzer II, èra un blindat leugier de 8,9 tonas armat amb un canon de 20 mm. En 1945, lo Panther aviá una massa d'aperaquí 45 tonas e un canon de 75 mm de velocitat auta. La mobilitat e la comunicacion entre leis unitats foguèron tanben melhoradas gràcias a de sistèmas de suspension novèus e l'installacion de ràdios. Aquò èra vengut necessari en causa de l'aparicion d'armas anticarris novèlas (lançaroquetas, canons anticarris d'un calibre important...). Enfin, de missions novèlas foguèron fisadas ai carris coma l'eliminacion de minas o l'engèni (installacion de pònts...).
Au nivèu industriau, lei règlas d'estandardizacion foguèron aplicadas per permetre de fabricacions importantas. Ansin, l'URSS poguèt construrre 55 000 carris mejans T-34 durant tot lo conflicte. De mai, au nivèu tecnologic, l'arquitectura eiretada dau FT-17 venguèt la nòrma definitiva, especialament per l'armament que se compausa d'ara endavant d'un canon principau unic en torrèla e d'unei mitralhièras.
L'aparicion dei carris principaus de batalha[modificar | modificar la font]
La Guèrra Freja veguèt la formacion d'armadas tenent un nombre fòrça aut de carris de combat e l'abandon dei classas ancianas au profiech dau concèpte de carri principau de batalha. Acomençat ambé l'aparicion dau T-54 sovietic, aqueu veïcul permet de combinar una poissança de fuòc poderosa, un blindatge important e una mobilitat granda.
Lei carris de la Guèrra Freja veguèron donc la generalizacion de canons d'un calibre important : de 105 a 115 mm per la premiera generacion (T-54, Centurion, Leopard I...) e entre 115 e 125 per lei seguentas (T-72, M1 Abrams, Leopard II...). Certanei carris an egalament la possibilitat de tirar un missil per lo canon per aumentar la portada de lor capacitat anticarri. Una o unei mitralhièras, e de còps un canon automatic, forman l'armament segondari per la defensa còntra l'infantariá o per l'ataca de blindats leugiers. La precision dau tir foguèt mai e mai ajudada per l'utilizacion de sistèmas electronics per favorizar l'estabilizacion dau carri e lo calcul de la trajectòria de l'obús. Lo blindatge foguèt tanben melhorat ambé l'utilizacion de materiaus pus pesants (urani per lo M1 Abrams) o de jaç capables de desviar leis efiechs deis armas anticarris. En fòra d'aquelei progrès dins la concepcion dau blindatge, la forma dau carri foguèt tanben adaptada per complicar la deteccion dau veïcul. Enfin, la mobilitat foguèt encara aumentada per permetre d'agantar de velocitats entre 60 e 70 km/h.
Lei carris modèrnes[modificar | modificar la font]
Après la fin de la Guèrra Freja en 1991, lo concèpte de carri principau de batalha es totjorn la nòrma ambé lo desvolopament de veïculs novèus e pus modèrnes (Leclerc francés o Tipe 90 japonés). Pasmens, lo còst d'aqueleis unitats e la reduccion dei riscs de guèrra internacionala importanta an entraïnat una diminucion dau nombre de carris dins la màger part deis armadas. Per exemple, Alemanha utilizèt un maximum de 4 000 carris durant la Guèrra Freja còntra solament 395 en 2012. D'autreis armadas an decidit d'arrestar d'utilizar de carris per lei remplaçar per de sistèmas de canons mobils pus leugiers. Pasmens, la màger part dei conflictes deis annadas 1990 e 2000 an mostrat lo besonh de veïculs fòrça protegits e capables d'atacar l'enemic amb una poissança de fuòc auta. Ansin, lei recèrcas contunian e de projèctes novèus an aparegut coma un prototipe rus amb una torrèla automatizada e dirigida dempuei la caissa.
Caracteristicas[modificar | modificar la font]
L'eficacitat d'un carri de combat depend de tres caracteristicas principalas que son son armament, sa proteccion e sa mobilitat sus lo prat batalhier. La concepcion d'un carri fa generalament l'objècte de compromés entre sei paramètres. Per exemple, l'aumentacion de l'espessor dau blindatge entraïna egalament una aumentacion de la massa e donc una diminucion de la mobilitat.
Armament[modificar | modificar la font]
L'armament dau carri definís sa poissança de fuòc e donc sa capacitat d'identificar e d'eliminar un enemic. Es compausat d'un canon qu'es l'armament principau dau veïcul e d'un ensems de mitralhièras, de canons automatics o de missils que forman son armament segondari. Lei butas varian entre d'unitats d'infantariá mai o mens protegidas, de veïculs blindats, d'autrei carris de combat e, de còps, d'elicoptèrs.
Lo calibre dau canon principau varia a l'ora d'ara entre 115 e 125 mm e utiliza generalament d'obús cinetics o de municions amb un poder explosiu fòrça important. Lo tir es assistit per divèrseis otís electronics e informatics coma de telemètres lasèr per calcular la distància, de giroscòpis per estabilizar lo veïcul durant lo tir o encara de sondas per mesurar lei condicions climaticas (vent, temperatura, pression...).
Leis armaments segondaris coma lei mitralhièras son principalament utilizats per assegurar la defensa dau blindat còntra l'infantariá. Pòdon tanben èsser eficaç còntra de butas leugierament blindadas. Lei missils son generalament destinats a la lucha còntra lei carris enemics gràcias a una portada superiora ais obús. Enfin, certanei carris èran equipats ambé de sistèmas coma de lançaflamas.
Proteccion[modificar | modificar la font]
La proteccion d'un carri de combat es assegurada per divèrseis elements que son sa forma generala, son blindatge e, eventualament, sei sistèmas de defensas.
Lo premier ponch depend de la concepcion dau carri. Certanei formas son pus vulnerablas, especialament aqueleis amb una autor importanta. Ansin, lei carris son generalament construchas amb una talha limitada per rendre pus malaisat un tir dirècte. D'autreis aspècts regardan lo camoflatge, la limitacion dei desgatjaments de calor visibles dins l'infraroge e la reduccion dau bruch dau motor.
Après aqueleis esfòrç, lo blindatge es la proteccion principala dau carri e dèu lo protegir còntra un nombre aut de menaças (obús, minas, missils...). Son compausats de jaç d'acièr o, dempuei leis annadas 1970, de jaç de materiaus composits negats dins de jaç de blindatge tradicionau. Lo carri estatsunidenc M1 Abrams utiliza de jaç d'urani dins lo blindatge de davant e lei carris israelians dau tipe Merkava utilizan lo motor e lei sèrvas, que son dispausats a l'entorn dau veïcul, coma proteccion suplementària per l'equipatge.
Enfin, en fòra dau blindatge, se pòu utilizar d'autrei proteccions coma de fumigèns per escondre lo carri durant una retirada o d'aparelhs de deteccion lasèr per detectar un observator enemic. Tanben, se pòu borrolar un tir de missil o utilizar de blindatges especiaus dichs reactius que son fachs d'un jaç explosiu qu'es capable de desviar un tir d'obús enemic.
Mobilitat[modificar | modificar la font]
La mobilitat dau carri es un paramètre important que definís l'utilizacion dau veïcul e una partida de sa proteccion durant lo combat car una buta mobila es pus malaisada de destrurre. Tres aspèctes son generalament estudiats :
- la mobilitat sus lo prat batalhier qu'es lo resultat dei capacitats de son motor, de sa suspension e de sa transmission.
- la mobilitat tactica qu'es la capacitat de desplaçar, mai o mens aisadament, lo blindat vèrs un teatre d'operacions.
- la mobilitat estrategica qu'es la capacitat de desplaçar lo veïcul d'un teatre d'operacions a un autre.
Sus la prat batalhier, lo carri es concebut per aver de capacitats tot-terren importantas e se desplaçar amb una velocitat situada entre 30 e 50 km/h. Lei terrens pus malaisats son generalament lei superficias de tèrra mòla (palun) o de ròcas duras.
Comunicacion[modificar | modificar la font]
Lo comandament e la coordinacion de l'organizacion d'un carri de combat sus lo prat batalhier son totjorn estats un problema especiau en causa dau bruch dau motor, de la pòussa, de la fum, dau blindatge, dei dificultats entraïnadas per lo terren e dau besonh d'èstre operacionau dins totei lei situacions.
Comunicacion intèrna[modificar | modificar la font]
La direccion d'un carri de combat es fisada a un cap de carri qu'es cargat de dirigir cada accion de son veïcul (tir, movement...). Dins certanei modèls ancians, lo cap de carri èra dirèctament en carga dau canon e la comunicacion ambé lo conductor èra realizada per un sistèma manuau (picas dins l'esquina...). Rapidament, lo ròtle de cap de carri foguèt cargat solament de la direccion dau blindat e un grop especiau foguèt apondut a l'equipatge per s'ocupar dau canon. Puei, a partir de la segonda mitat dau sègle XX, de sistèmas de comunicacion radio foguèron integrats per favorizar la comunicacion entre lo cap de carri e lo conductor. Enfin, certanei carris tènon tanben un sistèma radio exterior per permetre la comunicacion entre l'equipatge e l'infantariá.
Comunicacion entre mai d'un carri[modificar | modificar la font]
Se la comunicacion intèrna d'un carri de combat es un problema malaisat, la comunicacion entre lei diferenteis unitats d'un grop de carris es una question encara pus copmlèxa. Durant la Premiera Guèrra Mondiala, s'adoptèt de sistèmas manuaus de còps completats per de drapèus. D'unitats experimentadas adoptèron tanben de sinhaus pus complèxs coma de fums, de tirs o de movements especiaus. Pasmens, l'eficacitat d'aquelei sistèmas èra limitada e èra pas rar de veire un cap de carri sortir de son veïcul per anar explicar dirèctament una manòbra au rèsta dau grop.
A partir deis annadas 1930, s'adoptèt pauc a pauc la radio. Aquò foguèt un avantatge decisiu deis Alemands còntra lei Francés o lei Sovietics. Pasmens, lei sistèmas manuaus foguèron gardats fins ais annadas 1950 en causa de la saturacion rapida dei sistèmas radios e de la portada limitada. Dempuei leis annadas 1960, aquelei sistèmas foguèron fòrça modernizats e un carri modèrn tèn generalament mai d'una radio per comunicar ambé sa companhiá o son batalhon. Lei comandants de companhiá an tanben de carris equipats de radios especialas per comunicar o organizar la comunicacion ambé d'unitats de talha superiora.
Aqueu progrès de comunicacion foguèt tanben completat per lo melhorament dei mejans de deteccion e d'observacion dau cap de carri. A l'ora d'ara, lei sistèmas pus modèrns permèton de veire de jorn e de nuech o de tractar de butas diferentas d'un biais simultanèu. Per exemple, un carri pòu designar una buta a l'aviacion e tirar sus una autra durant lo bombardament de la premiera buta. Enfin, de sistèmas automatics permèton de detectar de menaças e d'ordonar de manòbras defensivas sensa passar per l'equipatge.
Vulnerabilitat[modificar | modificar la font]
Maugrat sa poissança de fuòc e son blindatge important, un carri de combat a mai d'una vulnerabilitat. D'efèct, son eficacitat a entraïnat l'aparicion e lo desvolopament massís de tacticas e d'armas per eliminar la menaça representanda per un carri. De mai, es tanben un veïcul pesuc qu'a un còst important e que necessita una logistica especiala.
A l'infantariá[modificar | modificar la font]
Lei carris sensa sostèn d'infantariá son generalament vulnerables sus un prat batalhier onte la portada e la visibilitat son limitadas (vila, bòsc...). D'efèct, leis armas dau carri son pas capablas de protegir tot l'environament pròche dau veïcul que certanei partidas (suspension, blindatges superior o arrier...) son vulnerablas ais atacas mandada a portada febla o dempuei una autor. Per eliminar un carri, l'[[infantariá àà a un ensems important d'armas coma de bombas d'essència, de fusius anticarris o de grenadas, de roquetas e de missils especializats dins la lucha anticarri.
Per faciar aquelei menaças, lei carris foncionan generalament amb un sostèn d'infantariá cargat de luchar còntra l'infantariá enemiga.
A l'artilhariá[modificar | modificar la font]
Dempuei la Segonda Guèrra Mondiala, lei carris an un blindatge sufisent per resistir ai fragments d'obús d'artilhariá. Pasmens, leis unitats d'artilhariá son generalament equipats d'una resèrva d'obús anticarris per se protegir còntra la menaça dei blindats enemics. Per exemple, durant la Segonda Guèrra Mondiala, lo canon alemand de 88 mm, inicialament destinat a la defensa antiaeriana, foguèt d'una eficacitat gròssa còntra lei carris aliats.
A partir deis annadas 1970, divèrsei municions d'artilhariá foguèron desvolopadas per batre lei veicüls blindats. Lei principalas foguèron d'obús guidats per un rai lasèr dirigit còntra la buta o de bombas compausadas d'una multitud de sota-municions capables de crear un camp de minas per endomatjar la suspension d'un carri. Certanei país utilizan tanben de canons especializats que la concepcion se situa entre la pèça d'artilhariá e lo fusiu anticarri.
Ai minas[modificar | modificar la font]
Lei camps de minas anticarris son d'armas d'interdiccion de sectors que permèton d'ajudar la defensa d'una zona o de canalizar lei movements enemics vèrs de zonas favorablas a una destruccion. De camps de minas son tanben utilizats per alentir lei movements enemics, per exemple, sus lei rotas. Pasmens, son generalament pas d'armas capablas de destruir un carri modèrn. En revènge, pòdon endomatjar sa suspension e frenar lo movement de veïculs pus leugiers o de l'infantariá de sostèn.
A l'aviacion[modificar | modificar la font]
Dempuei la Segonda Guèrra Mondiala, leis aeronaus d'atacas au sòu son capables d'atacar e de destruir de carris gràcias a de mitralhièras, de canons o de roquetas. Uei, aqueu tipe d'aeronau utilizan tanben de missils o de bombas guidadas. Pasmens, per èstre eficaça, aqueleis atacas se devòn menar dempuei d'altituds feblas. Leis atacas mandadas dempuei d'altituds autas son fòrça malaisadas en causa dei problemas de deteccion de la buta e dei mejans de proteccions dau carri per desviar un missil rapidament detectat. Per exemple, durant la guèrra de Kosovo en 1999, solament tretze carris foguèron destruchs per leis aeronaus de l'OTAN. Dempuei leis annadas 1960, l'elicopèter d'ataca a entraïnat l'aparicion d'una menaça novèla gràcias a sa mobilitat importanta e sa capacitat de s'escondre dins l'environament.
Per luchar còntra l'aviacion, lei carris modèrns son capables d'utilizar lo canon principau per eliminar una menaça que sa velocitat es febla. Son tanben equipats de mitralhièras o de canons mitralhors e de mesuras de proteccions per desviar lei missils o lo blocar.
Problemas logistics[modificar | modificar la font]
Lei carris an de besonhs logistics fòrça importants e fòrça pesucs. Necessitan de quantitats gròssas de carburant, de municions, de maintenença e d'entraïnament deis equipatges. Sensa aquelei condicions, la capacitat combativa dei carris es fòrça demenida e atacar lei rets logistics es un mejan classic per arrestar una ofensiva blindada.
Problemas climatics[modificar | modificar la font]
Lo clima pòu tanben neutralizar lei carris en causa de temperaturas tròp bassas que van blocar lo motor o en causa de temperaturas tròp autas que van neutralizar l'equipatge. Ansin, lei desèrts son un endrech ostil per lo motor d'un carri en causa de la pòussa e per l'equipatge. Per luchar còntra aquelei problemas, de carburants o de produchs especiaus son utilizats per demenir lei consequéncias de la temperatura e la climatizacion es venguda un equipament classic dei carris dempuei leis annadas 1980.
Ligams intèrns[modificar | modificar la font]
- Veïcul militar.
- Carri leugier.
- Carri mejan.
- Carri pesuc.
- Carri de combat principau.
- Caçaire de carris.
- Veïcul de combat d'infantariá.
- Artilhariá.
- Infantariá.
- Blindatge.
- Torrèla.
- Canon.
- Mitralhièra.
Ligams extèrns[modificar | modificar la font]
Referéncias e nòtas[modificar | modificar la font]
Bibliografia[modificar | modificar la font]
- (en) "Electric/Hybrid Electric Drive Vehicles for Military Applications", Military Technology (Moench Verlagsgesellschaft mbH) (9/2007): 132–144, September 2007
- (en) Barris, Ted (2007), Victory at Vimy: Canada Comes of Age April 9–12, 1917, Thomas Allen Publishers, pp. 116, ISBN 0887622534;
- (en) Cawthorne, Nigel (2003), Steel Fist: Tank Warfare 1939-45, London: Arcturus Publishing Ltd., ISBN 0-572-02872-5
- (en) Churchill, Winston (1992), The World Crisis (Abridged), Canada & New York: Macmillan Publishing Company, ISBN 0-684-19453-8
- (en) Cooper, Matthew and Lucas, James (1979), Panzer: The Armoured Force of the Third Reich, Book Club Associates
- (en) Deighton, Len (1979), Blitzkrieg: From the rise of Hitler to the fall of Dunkirk, Fakenham: Fakenham Press Limited, ISBN 0-224-01648-2
- (en) DiNardo, Richard L. (January 1986), "The First Modern Tank: Gunther Burstyn and His Motorgeschutz", Military Affairs (JSTOR: Society for Military History) 50, No.1 (1): 12–15, JSTOR 1988528
- (en) Col. Eshel, David (2007), Assessing the performance of Merkava Tanks, Defense Update, http://www.defense-update.com/analysis/lebanon_war_3.htm, retrieved 2008-05-16
- (en) Forty, George (2004), Tank Warfare in World War II, London: Constable & Robinson Ltd, ISBN 1-84119-864-1
- (en) Forty, George (2006), The World Encyclopedia of Tanks & Armoured Fighting Vehicles, Lorenz Books, ISBN 0754817415
- (en) Gilbert, Sir Martin (1991), Churchill: A Life, Thomas Allen Publishers, pp. 298, ISBN 0762420812
- (en) Goodell, Brad (January 2007), "Electrothermal Chemical (ETC) Armament System Integration Into a Combat Vehicle", IEEE Transaction on Magnetics (IEEE) 43 (1): 4, doi:10.1109/TMAG.2006.887524
- (en) Hilmes, Rolf (December 2004), "Arming Future MBTs - Some Considerations", Military Technology (Moench Verlagsgesellschaft Mbh) (12/2004): 4
- (en) House, Jonathan M. (1984), Toward Combined Arms Warfare: A Survey of 20th-Century Tactics, Doctrine, and Organization, United States Government Printing, ISBN 9999532357;, http://cgsc.leavenworth.army.mil/carl/resources/csi/House/House.asp
- (en) Hunnicutt, R. P. (1984), Patton: A History of the American Main Battle Tank, Presidio, ISBN 0-89141-230-1
- (en) Komarow, Steven (2005-03-29), Tanks adapted for urban fights they once avoided, USA Today, http://www.usatoday.com/news/world/2005-03-29-tank-inside_x.htm.
- (en) Komarow, Steven (2005-03-29), Tanks take a beating in Iraq, USA Today, http://www.usatoday.com/news/world/iraq/2005-03-29-abrams-tank-a_x.htm.
- (en) Koschier, Angelo V.; Hagen R. Mauch (2000), "Advantages of the LV100 as a Power Producer in a Hybrid Propulsion System for Future Fighting Vehicles", Journal of Engineering for Gas Turbines and Power 122 (October 2000): 693–698, doi:10.1115/1.1287585
- (en) Marcus, Jonathan (2006-08-15), Tough lessons for Israeli armour, BBC News, http://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/4794829.stm, retrieved 2008-05-26
- (en) McDonald, Colin F. (1990), "Gas Turbine Recuperator Renaissance", Heat Recovery Systems & CHP (Pergamon Press) 10 (1): 1–30, doi:10.1016/0890-4332(90)90246-G
- (en) Pengelley, Rupert (1989), "A new era in tank man armament: The options multiply", Janes International Defense Review (November 1989): 1521–1531
- (en) Regan, Geoffrey (1993), The Guinness Book of More Military Blunders, London: Guinness Publishing, ISBN 0851129617
- (en) Sharoni, Asher H. and Bacon, Lawrence D. (PDF), The Future Combat System (FCS): Technology Evolution Review and Feasibility Assessment, GlobalSecurity.org, http://www.globalsecurity.org/military/library/news/1997/5fcs97.pdf.
- (en) Thompson, William J. and Sorvig, Kim (2000), Sustainable Landscape Construction: A Guide to Green Building Outdoors, Island Press, pp. 51, ISBN 1-55963-646-7
- (en) Time Life Books editors (1990), The Armored Fist, Alexandria, Virginia: Time-Life Books, ISBN 0-8094-8609-1;, ISBN 0-8094-8704-7
- (en) Chewed Up, Alexandria, Virginia: Time magazine, 5 April 1937, http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,757549,00.html.
- (en) Tomes, Robert R. (Spring, 2004), "Relearning Counterinsurgency Warfare", Parameters (US Army War College) Vol. XXXIV.
- (en) von Senger und Etterlin, Dr. F. M. (1960), The World's Armoured Fighting Vehicles, London: Macdonald & Co. (Publishers) Ltd.
- (en) Wickert, Matthias (January 2007), "Electric Armor Against Shaped Charges: Analysis of Jet Distortion With Respect to Jet Dynamics and Current Flow", IEEE Transaction on Magnetics (IEEE) 43 (1): 426–429, doi:10.1109/TMAG.2006.887650
- (en) Willmott, H.P. (2003), First World War, Dorling Kindersley, ISBN 1405300299;
- (en) Wright, Patrick (2002), Tank: The Progress of a Monstrous War Machine, ISBN 978-0670030705
- (en) Xiaopeng, Li; Meng Tao, Zhao Chun and Li Liyi (January 2007), "Multiprojectile Active Electromagnetic Armor", IEEE Transaction on Magnetics 43 (1): 460–462, doi:10.1109/TMAG.2006.887581
- (en) Zaloga, Steven J. and Grandsen, James (1984), Soviet Tanks and Combat Vehicles of World War Two, London: Arms and Armour Press, ISBN 0-85368-606-8
- (en) Zaloga, Steven J., Kinnear, Jim, Aksenov, Andrey & Koshchavtsev Aleksandr (1997), Soviet Tanks in Combat 1941–45: The T-28, T-34, T-34-85, and T-44 Medium Tanks, Hong Kong: Concord Publication, ISBN 962-361-615-5


text:
Gwinieg
Gwinieg en breton ( Vignoc en francés) es una comuna bretona, situada dins lo departament d'Ille et Vilaine e la region de Bretanha.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Las Originas de la Bretanha (Léon Fleuriot); Vocabulari Vièlh Breton (Joseph Loth); Los Noms de luòcs bretons d'anautita-Bretanha (Jean Yves LO MOING).
- ↑ Les Origines de la Bretagne (Léon Fleuriot); Vocabulaire Vieux Breton (Joseph Loth); Les Noms de lieux bretons de haute-Bretagne (Jean Yves LE MOING).


text:
Un article de Wikipèdia, l'enciclopèdia liura.
Loezherieg en breton ( Luitré en francés) es una comuna bretona, situada dins lo departament d'Ille et Vilaine e la region de Bretanha.
La municipalitat de Luitré a situat a 10 minutas de Fougères, 20 de Vitré, 35 de Laval e 1 ora de Roazhon.
La commune de Luitré est située à 10 minutes de Felger, 20 de Vitré, 35 de Laval et 1 heure de Rennes.
Aquesta seccion es voida, pas pro detalhada o incompleta. Vòstra ajuda
es benvenguda !
Aquesta seccion es voida, pas pro detalhada o incompleta. Vòstra ajuda
es benvenguda !


text:
Pterosaures
Los pterosaures son un grop d'animals fòssils, descendents dels Ornithodira. Aquestes animals abitèron la tèrra fa entre 250 m. e 65 m. d'annadas. Foguèron los "reis" del cèl abans los aucèls.
Eran de reptils de sang cauda, cosins dels dinosaures (mas pas de dinosaures) amb una capacitat de volar excellenta, subretot melhora que la dels aucèls modèrnes, amb un cervèl fòrça grand per l'epòca, completament adaptats al vòl, èran ovipar. Totes los pterosaures coneguts uèi èran piscivòrs, trobats dins de luòcs qu'èran d'ancianas mars, oceans, rius, lacs, sanhas, etc.


text:
Didier Pironi
Un danvez pennad eo ar pennad-mañ ha labour zo d'ober c'hoazh a-raok e beurechuiñ.
Gallout a rit skoazellañ Wikipedia dre glokaat anezhañ.
Didier Joseph Louis Pironi (bet ganet d'ar 26 a viz Meurzh 1952, marvet d'an 23 a viz Eost 1987) a oa ur blenier redadegoù kirri gall en deus redet e Formulenn 1 hag en Andur. E F1 en deus redet etre 1978 ha 1982, bloavezh e wallzarvoud grevus-tre en deus rediet anezhañ da bouez gant ar redadegoù kirri. Redet en deus evit Tyrell, Ligier ha Ferrari, ha trec'het en deus 3 gwezh. Anavezet eo evit e vignoniezh gant Gilles Villeneuve, ur vignoniezh deuet da vezañ un enebouriezh pa oa Ferrari e penn ar jeu e 1982, bloavezh marv Villeneuve hag e wallzarvoud. Gounezet en deus ivez 24 eurvezh ar Mañs gant Renault Alpine e 1978. Lazhet eo bet en ur gwallzarvoud redadegoù bigi keflusket e 1987.


text:
Systema Naturae
Systema Naturae (nom complèt en latin Systema naturæ per regna tria naturæ, secundum classes, ordines, genera, species, cum characteribus, differentiis, synonymis, locis ; en occitan Sistèma de la natura, en tres rèine de la Natura, devesits en classas, en òrdres, en genres e espècias, ambé lei caractèrs, lei diferéncias, lei sinomims e lei localizacions) es l'òbra majora dau mètge e botanista suedés Carl von Linné (1707-1788).
Es escrich en latin e publicat per lo premier còp en 1735 sota una forma pichona gropant solament onze paginas depintant un metòde de classificacion de la natura. Durant 35 ans, foguèt regularament e fortàment aumentada per una equipa d'autors dirigida per Linné. Ansin, en 1770, la 13a edicion teniá aperaquí 3 000 paginas. Son modèl venguèt pauc a pauc la norma principala dins la classificacion deis espècias e aguèt una influéncia importanta sus lei sistèmas contemporanèus.


text:
Lo plaser de perpensar e d'escríver en lenga gascona. Aquiu qu'avetz lo men caièr aubrit.
divendres, 18 de març de 2011
En gascon, en vos pregar.
Se considerèssem l'ongués e lo gascon com duas lenguas distintas, alavetz ua gran partida d'aquests arguments demorén shens objècte e lo principi d'egalitat auré d'aplicà's. E mes, l'ongués tanben i trobaré lo son compte. Per exemple, uei lo dia, lo budget de la region Aquitània dedicat a las lenguas regionaus qu'ei compartit en duas partidas egaus: ua va tau basc e l'auta
tà l'occitan. Gascon e ongués estossen arreconeguts coma duas lenguas distintas, aquera proporcion qu'auré d'èster arrevista en favor de las lenguas occitanas: un tèrç tau basc, un tèrç tau gascon e un tèrç ta l'occitan non gascon.
Arreservar un estatut abracat de dialècte tau gascon n'ei pas sonque injust mès dangerosament mortifèr tà la lengua de Pèir de Garròs e de Joan Guiraud d'Astròs, ça'm sembla.
7 comentaris:
- Maime ha dit...
-
Que't vau escriure en gascon (òc, que nos cau adaptar, coma la lemosina emplegada per l'IEO nacionau). As rason, que cau separar lo budgèt de la region Aquitània en tres : un terç tà basc (la meitat d'un departament), un terç tà gascon (dus departaments e miei), un terç tà occitan (dus departaments), que harà mèi sòus per l'occitan. E demandaràn a Adishatz de botar sus sas afichas los tres dialèctes : "Bona annada", "Bona annada", "Bona annada"...
- 18 de març de 2011 a les 10:31
-
-
@Maime : n'autres sem 'ribats a la prima, me semble, non ?
- 18 de març de 2011 a les 11:42
- Maime ha dit...
-
Qu'ei entà l'an que ven ! Ua politica lingüistica plan pensada que pren deu temps.
- 18 de març de 2011 a les 13:42
- Joan deu Peiroton ha dit...
-
Anonim: La prima qu'ei umida. que'm tarda l'estiu.
Maime: Inocentàs! En gascons occidentau e centrau (qui amassan la hèra gran majoritat deus parlars gascons, los de Biarn inclús), que'ns cau díser bona anada (dab ua sola n) mentre annada dab ua n dobla qu'ei la forma onguesa qui trobam tanben en parlars deu gascon orientau, los d'Aran inclús). Doncas a Adishatz que'u caleré marcar la forma pròpiament gascona: bona anada a costat de la forma qui n'ac ei pas: bona annada. En tot cas, felicitacions, qu'ès dotat per las lenguas estrangèras, tu! lol
- 18 de març de 2011 a les 14:16
- Maime ha dit...
-
Ben qu'ei benlèu pr'amor que n'èi pas ua lenga estrangèra mèi sonque ua modalitat diferenta de la mia lenga :-P
Que sufis d'ua petita adaptacion tà passar deu lemosin au gascon.
- 18 de març de 2011 a les 15:10
- Joan deu Peiroton ha dit...
-
Maime: aquò, qu'ac sèi plan. Ua modalitat afina mès diferenta. Que lo gascon sia occitan no'm pausa pas nat problèma. L'occitan qu'ei l'equivalent de la lengua d'òil. Lo gascon, lo lengadocian e lo lemosin son los equivalents deu normand, deu picard e deu francés, qu'ei a diser modalitats diferentas de l'occitan peus uns, de la lengua d'òil peus autes. Aquò n'a pas jamés empachat que francés, picard, normand, galò, valon etc sian lenguas, eh!
- 18 de març de 2011 a les 17:43
- Maime ha dit...
-
Rhoo ieu fau de la provoc' e tu tombas dedins. Dins l'absolut, un sistema lingüistic coerent es 'na lenga. E podem parlar de lenga lemosina-nauta, de lenga gascona, de lenga aranesa, ... Mas lor proximitat fai qu'es la mesma lenga.
Per contra, lo normand mai lo picard son pas considerats coma la mesma lenga que lo francés. Son pas daus dialectes de la lenga d'oïl, trop de disténcia. E maitot un problema politic : si lo picard es un dialecte de la mesma lenga que lo francés, serà pas cubert per la charta de las lengas regionalas e minorizadas...
- 18 de març de 2011 a les 20:37


text:
Fresquiennes
Fresquiennes es una comuna francesa, situada dins lo departament de la Sèina Maritima e la region de la Nauta Normandia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
- En cara de la « granja del Potz », divèrses sépultures en datant del Nautor Mièja Edat an #èsser ponduda al jorn en 1951. Aurián datat, d'après Claude-Paul Cosedura, del Modèl:Ven sègle.
- En face de la « ferme du Puits », plusieurs sépultures datant du Haut Moyen Âge ont été mise au jour en 1951. Elles seraient datées, d'après Claude-Paul Couture, du Modèl:Ve siècle.


text:
Laurièr
Lo laurièr (var. laurier, laurèir, laurèr), que son nom scientific es Laurus nobilis, es un arbre de fuèlhas vivaças, l'unic representant europèu de la familha de las lauracèas (fa partida de la familha del canelièr, un arbre originari de Ceilan e del sud d'Índia).
Lo laurièr es sovent cultivat o naturalizat e se troba correntament pròche d'ostals e de rius e de vals umidas. Etimologicament, Laurus es lo nom latin del laurièr e nobilis significa 'notable', 'celèbre'. Lo laurièr es lo simbòl del trionf e d'*endevinament demest las culturas mediterranèas. Lo laurièr es, dins la mitologia basca, l'arbre qu'aluènha lo rai e que protegís l'òrta e l'ostal.
Ecologia e distribucion[modificar | modificar la font]
Lo laurièr se trapa per tot l'airal mediterranèu. Florís al començament de la prima (març-abril). Fruteja d'octòbre a novembre e fa un fruch que ven negre, semblable a una oliva. A besonh de sols umids e rics. Es resistent a las temperaturas basas se son pas extrèmas. Supòrta pas de vents fòrts e freds.
Descripcion[modificar | modificar la font]
Arbre de fuèlhas persistentas, que pòt èsser de 10 m d'altitud (e encara 25 m dins de climas cauds) e que presenta un tronc lis e grisenc. Sas brancas son verdosas e drechas. Las fuèlhas, generalament de 10 x 4 cm de color verd. Son persistentas, coriacèas, entièras, simplas, altèrnas e amb un peciòl vermelhós e cort, d'1 cm aproximativament.


text:
Bonnétable
Bonnétable es una comuna francesa, situada dins lo departament de Sarthe e la region dels Païses de Léger.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
En lo Diccionari géographique universal publicat l'an 1825 per la societat de géographes, Bonnetable a citat coma vila productora de siamoises, calicots e mouchoirs de cotons. La ramaderia es importanta perque uèch fièras a las bestiaux an luòc cada an.
Malestable (« Mal establit »), ancian nom de la vila, a remembrat.
En lo sieu Diccionari topographique de la Sarthe, Julien Rémy Pesche cita egalament l'ancian nom d'un quartièr de la vila : Mellerets o Melleray.
Conta tanben l'istòria dels senhors de l'ostal de Nemours #que, après una caça se son restaurats en una auberge del luòc e en avent trobat bon manjar e bon hébergement, an desirat cambiar lo nom en Bonnestable.
En 1965, Bonnétable, #que comptava 3 390 abitants, a absorbit la municipalitat de Aulaines e los sieus 350 abitants.
Dans le Dictionnaire géographique universel publié en 1825 par la société de géographes, Bonnetable est citée comme ville productrice de siamoises, calicots et mouchoirs de cotons. L'élevage est important car huit foires aux bestiaux ont lieu chaque année.
Malestable (« mal établi »), ancien nom de la ville, est rappelé.
Dans son Dictionnaire topographique de la Sarthe, Julien Rémy Pesche cite également l'ancien nom d'un quartier de la ville : Mellerets ou Melleray.
Il conte aussi l'histoire des seigneurs de la maison de Nemours qui, après une chasse se sont restaurés dans une auberge du lieu et ayant trouvé bon repas et bon hébergement, ont souhaité changer le nom en Bonnestable.
En 1965, Bonnétable, qui comptait 3 390 habitants, a absorbé la commune d'Aulaines et ses 350 habitants.


text:
En 1244, fa temps que la Crosada es acabada (tractat de Meaux, 1229). Pr’aquò son las tropas del Senescal del Rei que fan lo sèti del Pòg e aqueles que resistisson encara, aquel an d’aquí, son pas unes Perfièits (sens armas), mas quauques chivalièrs occitans.
E òc, la Crosada, al-delà del pretèxte religiós, se transformèt lèu en guèrra de conquista.
La vida nos apren, que uèit sègles mai tard, d’òmes sus aquesta planeta an pas daissat de costat los demònis vièlhs. La Tèrra sagna encara, aicí o ailà.
La vertat es totjorn d’actualitat.
Digam-bòt totes ensemble :
Rendètz-vos a Montsegur, lo dimenge 22 de març de 2009, a 11h, al Prat dels Cremats.
Entre-senhas : Comitat d'Arièja - A cò de Jacme PINCE
Plaça del Augustins - 09100 PAMIÀS
tel : 05.61.67.33.4005 61 67 33 40


text:
Pteranodon
Pteranodon
Pteranodon northropi
Espècias de reng inferior
Lo Pteranodon ("alado sens de dents") es un genre de pterosaures pterodactiloids. Visquèt fa 85 milions d'ans en lo cretacèu superior. S'es trobat de rèstes de fossils en Kansas (Estats Units) e en Anglatèrra.
Caracteristicas[modificar | modificar la font]
Mancava practicament de coa; la siá cap èra mai ampla que la de las formas jurassicas, amb una prolongación a manièra de cresta e sens de dents. La siá granda cresta en la part posteriora de la cap li ajudava probablament a equilibrar lo pes del pic e de la pesca. Pesèt fins a 20 kg e mesurèt fins a 9 m d'envergadura. Las siás anedas èran tan flacas que se dobta que poguèsson caminar pel solèr.
Dièta[modificar | modificar la font]
La siá dièta èra piscívora (s'es trobat d'uasses fosilizados de peisses en l'estomac d'un especimèn). Emplegava segurament lo sieu long pic a manièra de pala per capturar de peisses mentre volava près de la superfícia de la mar. Una bossa jol pic li permetiá almacenar peis, coma lo pelican actual.
Espècias[modificar | modificar la font]
S'es descrich de divèrsas espècias de Pteranodon, e mai se pas totas son plan fondamentadas. La melhora establidas se distinguisson per la forma de la cresta; en Pteranodon longiceps es drecha e se dirigís cap a enrè, del temps qu'en Pteranodon sternbergi es mai verticala e prigonda.


text:
Tram de Buenos Aires
Lo Tram de Buenos Aires (tanben aperat en espanhòl Tren del Este o Tramvía del Este) que ho inaugurat lo 14 de julhet de 2007 dens lo quartièr de Puerto Madero on circula paralelament a l'anciana arribèra deu pòrt. Mantuns projèctes que prevesen la soa extencion. Qu'ei fabricat per l'enterpresa francesa Alstom e qu'ei deu son modèl Citadis 302.
Lo projècte mei solide entà lo son avenidor qu'ei d'arreligar la gara de Retiro dab la carrèra toristica Caminito.
Estancs[modificar | modificar la font]
- Retiro (avienguda Antartida Argentina e Dr. G. Martínez Zuviría / Maipú) (per inaugurar en 2010)
- Córdoba (avienguda Alicia Moreau de Justo e avienguda Córdoba / Viamonte)
- Corrientes (Av. Alicia Moreau de Justo e Lavalle / Avenida Corrientes)
- Belgrano (Av. Alicia Moreau de Justo y Avienguda Belgrano)
- Independencia (Av. Alicia Moreau de Justo y Chile / Avienguda Independencia)
- San Juan (Av. Alicia Moreau de Justo y Avienguda San Juan) (per inaugurar en 2010)


text:
Coenzim Q10
Lo Coenzim Q10, coneishut tanben devath lo nom de CoQ10 o Ubiquinona, qu'ei ua substància similara a ua vitamina, qui ei vitala entau foncionament deu còs uman. Qu'estò descobèrt peu professor Fred L. Crane e peus sons collègas de l'Institut Enzimatic de l'Universitat de Wisconsin-Madison.
Somari
Caracteristicas[modificar | modificar la font]
Dens la soa forma pura, lo CoQ10 qu'ei un polvàs cristallin jaune iranja, shens gust ni aulor. Qu'ei parciaument absorbit dab la nòsta neuritud, mes qu'ei tanben produsit dens lo còs eth medish. Lo CoQ10 qu'ei naturalament present dens totas las cellulas umanas e qu'assegura la produccion de l'energia corporala. L'energia balhada per la neuritud qu'ei transformada en energia corporau dens las mitocondrias dab l'ajuda deu CoQ10. Gràcias ad aquera transformacion, l'energia contienguda dens la neuritud que pòt estar utilizada peu còs uman. 95 % deus besonhs corporaus en energia que son transformats dab l'ajuda deu CoQ10. Lo còr, los paumons e lo hetge, qui utilizan hèra energia, que presentan los taus de CoQ10 mei hauts. Lo CoQ10 qu'ei donc indispensable entà l'organisme e non se pòt pas remplaçat per nada auta substància. Lo CoQ10 que difusa liurament dens lo jaç doble lipidic per'mor qu'ei una benzoquinona solubla dens los lipids dab ua longa cadea isoprenoïda.
Per qué ei important lo CoQ10?[modificar | modificar la font]
Arron de la descobèrta deu ròtle significatiu deu CoQ10 dens la produccion de l'energia, lo scientific britanic Peter Mitchell qu'arrecebó lo Prèmi Nobel de Quimia en 1978. Lo CoQ10 qu'intervien en hèt dens la cadea respiratòria, en assegurant la produccion d'energia utilizabla per la cellula devath la forma d'ATP. Qu'ei un intermediari qui a la capacitat de hèr alternar ua forma oxidada dab ua forma redusida, e doncas de transferir electrons d'un complèxe enzimatic a l'aute (de la NADH-desidrogenasa a la citocromoreductasa). D'un aute costat, lo CoQ10, gràcias au son ròtle d'antioxidant, que protegeish las cellulas contra los efèctes destructius deus radicaus libres. Qu'aumenta la capacitat d'exercici fisic e que melhora la santat dens las malautias cardiacas.
Qué provòca ua manca de CoQ10?[modificar | modificar la font]
La reduccion deu taus de CoQ10 qu'ei ligada a l'envielhiment, qui vien tanben causat per l'esfòrç fisic extrèm, lo stress, ua consomacion rica d'alcòl e per malautias. Sensiblament las estatinas, medicament qui redutz lo taus de colesteròl, que frenan la produccion naturau de CoQ10 dens lo còs.
Coma aumentar la quantitat de CoQ10 ?[modificar | modificar la font]
La neuritud que balha en mejana de tres a dètz milligramas/dia de CoQ10. La majoritat deus expèrts que recomandan enter 30 e 200 mg de CoQ10/dia entaus adultes.
La fabricacion deu CoQ10[modificar | modificar la font]
Que s'emplegan tres metòdes diferents entà la fabricacion deu CoQ10: la fermentacion de levadura, la fermentacion bacteriana e la sintèsi quimica.


text:
Jarosław Dąbrowski
Jarosław Dąbrowski (Jytomyr, (Polonha), 12 de julhet de 1836 – 23 de mai de 1871, París) foguèt un oficier polonés e una personalitat de la Comuna de París de 1871.
Nat en 1836 dins una familha nòbla de Jytomyr, foguèt mandat en 1845 dins lo còrs d'entraïnament deis oficiers de Brest-Litovsk puei en 1853 dins lo còrs de Sant Petersborg. En 1855, intrèt dins l'armada russa e participèt a una campanha en Chechenia. Foguèt decorat e de 1859 a 1861, estudièt a l'acadèmia de l'estat major generau de Sant Petersborg. Venguèt capitani e foguèt afectat dins la 6a division a Varsòvia. Venguèt rapidament un cap dau movement revolucionari Tèrra e Libertat. Participèt donc a l'organizacion de l'insurreccion polonesa de 1863. Pasmens, denonciat, foguèt arrestat lo 14 d'aost de 1862 e deportat en Siberia.
En 1865, s'escapèt e s'exilièt en França. En 1871, èra membre de la XIa Legion de la Gàrdia Nacionala de París. Après la desfacha dei Comunards durant lo 3 d'abriu de 1871, lo comandant de l'armada federada Gustave Paul Cluseret nomèt de militars ancians ai pòstes importants. Dąbrowski, apelat Iaroslaw Dombrowski per lei Parisencs, venguèt donc comandant dau frònt de Neuilly. Ambé 4000 soudats, resistiguèt au Ier còrs (24 000 combatents) e a una partida dau Ven (15 000 combatents) dau 7 d'abriu au 21 de mai de 1871. Durant la nuech dau 21 au 22 de mai, assaièt d'empachar l'armada versalhesa d'intrar dins la capitala e finalament, foguèt tuat lo 23 dins la carriera Myrrha. En despiech de sa situacion malaisada, la Comuna organizèt una ceremònia per son enterrament dins lo cementèri dau Père-Lachaise.
Durant la guèrra civila en Espanha (1936-1939), lo batalhon dei volontaris polonés puei la XIIIa bregada internacionala portèron son nom. En Polonha, l'Acadèmia Militara Tecnica de Varsòvia es egalament apelada en son onor e son retrach ornèt lei bilhetas de 200 zlotys.


text:
Arboç
L'arboç (en latin: Arbutus unedo) es un arbre perennifoli que pòt mesurar fins a quinze mètres, encara que dificilament atenh aquela nautor. Lo tronc es roginós e escarcanhat, cort, amb de copa espessa e redonda. Las fuelhas, d'un peciol cort, son grandas, verdas, de vegadas pus claras al revèrs, lanceoladas, d'entre 5 e 10 cm de long e 5 cm de larg, amb lo bròc ressegat, lisas, brilhantas e sense pels. Las flors son entre blancas e blavas de 1 a 1,5 cm, e fan de paniculas que penjan. Son fruch es apelat arboça, e fa aperaquí 4 cm de diamètre, entre auriòl e roge intens, segon sa maduracion. Sa superfícia es formada per de pichonas particulas aplanadas. Las semenças, dispausadas al centre del fruch, son pichonas e de color negra. Se'n trai la famosa licor d'arboça.
Galariá[modificar | modificar la font]
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- Referéncia ITIS : TSN 23629 Arbutus unedo L. (en)
- Referéncia NCBI : Arbutus unedo (en)
- Arbutus unedo sur la Flore CRDP Besançon


text:
Saint Clément de Régnat : A visiter absolument !
Château de Chareil-Cintrat (Fourilles, 27,2km de Saint Clément de Régnat), c'est un site touristique inscrit au Patrimoine Mondial de l'UNESCO.
Château d'Aulteribe (Sermentizon, 29,4km de Saint Clément de Régnat), c'est un site touristique inscrit au Patrimoine Mondial de l'UNESCO.
A faire durant votre séjour à Saint Clément de Régnat
En plein AirEspace d'information des Eaux de Volvic à Volvic (24,7km du centre de Saint Clément de Régnat).Maison de la Pierre à Volvic (25,3km du centre de Saint Clément de Régnat).Espace Naturel Sensible de la Boire des Carrés à Charmeil Et Saint RÉmy-en-rollat (21,7km du centre de Saint Clément de Régnat).
A découvrirFerme du Pré Fleuri à Sermentizon (28,9km du centre de Saint Clément de Régnat).Kizou Aventures à Clermont Ferrand (29,3km du centre de Saint Clément de Régnat).Manoir de Veygoux à CharbonniÈres Les Varennes (25,2km du centre de Saint Clément de Régnat).L'Aventure Michelin à Clermont Ferrand (27,8km du centre de Saint Clément de Régnat).
Villes et villages a visiter non loin de Saint Clément de RégnatClassée Ville d'Art et d'histoire Riom vous propose un grand nombre d'activités et de visites. (18,0km du centre de Saint Clément de Régnat).
A parcourir durant votre voyage à Saint Clément de RégnatDomaine Royal De Randan à Randan (4,6km du centre de Saint Clément de Régnat).Le Jardin Du Château De Davayat à Davayat (15,7km du centre de Saint Clément de Régnat).La Rose Des Prairies à Charbonnières-les-Varennes (25,2km du centre de Saint Clément de Régnat).Le Jardin Du Colombier à Taxat-Senat (25,9km du centre de Saint Clément de Régnat).Le Jardin Botanique De La Charme à Clermont-Ferrand (26,1km du centre de Saint Clément de Régnat).Les Fleurs Séchées De Bayet à Bayet (26,6km du centre de Saint Clément de Régnat).Musée Municipal de Gannat à Gannat (13,9km du centre de Saint Clément de Régnat).Musée des Arts Africains et Asiatiques (maison du missionnaire) à Vichy (17,1km du centre de Saint Clément de Régnat).Musée Régional d'Auvergne à Riom (18,4km du centre de Saint Clément de Régnat).Musée Francisque Mandet à Riom (18,5km du centre de Saint Clément de Régnat).Musée Lapidaire à Mozac (20,0km du centre de Saint Clément de Régnat).Musée Départemental de la Céramique Gallo-Romaine à Lezoux (20,1km du centre de Saint Clément de Régnat).Musée Municipal Marcel Sahut à Volvic (24,7km du centre de Saint Clément de Régnat).Musée Municipal de la Coutellerie à Thiers (25,3km du centre de Saint Clément de Régnat).Musée d'Art Roger-Quillot à Clermont-Ferrand (27,0km du centre de Saint Clément de Régnat).
Carte touristique, les principaux sites touristiques à Saint Clément de Régnat et dans les environsCliquer sur l'icone de la carte touristique pour voir le détail, utilisez les boutons de zoom + et - pour étendre ou réduire la vue
Il manque un lieu ou un hébergement ? Complétez nos données, ou si il figure dans nos données Ajoutez des images et une description, c'est libre et gratuit et cela aidera les internautes.
Logement saisonnier à Saint Clément de Régnat
Sinon en Gîte ?
- Gîte d'étape et de séjour de Chouvigny à Chouvigny, Gîte de M. Lejeune qui est à 27,8km de Saint Clément de Régnat.
- Gîte d'étape et de séjour de Bellenaves à Bellenaves, Gîte de M. Le Maire de Bellenaves qui est à 28,5km de Saint Clément de Régnat.
En chambre d'hôte
- Chambre d'Hôtes le Domaine de Rouzat à Gannat (13,6km de Saint Clément de Régnat), Chambre d'hôte de M. Mathinier.
- Chambres d'Hôtes à Montcel (18,1km de Saint Clément de Régnat), Chambre d'hôte de Mme Marie Elise Solito.
- Maison d'hôtes La Tuilerie à Peschadoires (24,3km de Saint Clément de Régnat), Chambre d'hôte de M. et Mme Geneix.
Saint Clément de Régnat, trouver un Office de tourismeOffice de Tourisme de Riom à Riom (18,8km du centre de Saint Clément de Régnat).Office de Tourisme de Châtel Guyon à ChÂtel Guyon (20,4km du centre de Saint Clément de Régnat).


text:
Valleroy (Meurthe e Mosèla)
Valleroy es una comuna francesa administrada per lo departament de Meurthe e Mosèla de la region de Lorena.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comunas limitrophes de Valleroy :
Communes limitrophes de Valleroy :
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Las originas gallo-romaines an establit l'an 1962 per la descobèrta d'una rica villa. Citat l'an 1188 amb Hatrize possession de la abbaye Sant- Martin. Amb Moineville forma un fief dels sires de Apremont, amb la guarda féodale dins lo castèl de Briey en 1330. L'ancian vilatge de Laneufville a citat (Langei villa) l'an 910, en la charte de la reina Richilde, veusa de Charles lo Chauve, pel abbaye de Gorze. En 1457 los abitants de Valleroy, se comprometon a donar totes los ans una liura de bona cera al rei de Sicile e al pòrti de Calabre los sieus fils, aqueles dos princes en avent preses aquel vilatge jols salvaguarda. En 1817 Valleroy, pòble de l'anciana província del barrois entre Adorna e Rawé, a per annexis los caserius de Laneufville e Belair. A aquela epòca i a 504 abitants repartits dins 84 ostals.
Les origines gallo-romaines sont établies en 1962 par la découverte d'une riche villa. Cité en 1188 avec Hatrize possession de l'abbaye Saint- Martin. Avec Moineville elle forme un fief des sires d'Apremont, avec la garde féodale au château de Briey en 1330. L'ancien village de Laneufville est cité (Langei villa) en 910, dans la charte de la reine Richilde, veuve de Charles le Chauve, pour l'abbaye de Gorze. En 1457 les habitants de Valleroy, s'engagent à donner tous les ans une livre de bonne cire au roi de Sicile et au duc de Calabre son fils, ces deux princes ayant pris ce village sous leur sauvegarde. En 1817 Valleroy, village de l'ancienne province du barrois entre Orne et Rawé, a pour annexes les hameaux de Laneufville et Belair. À cette époque il y a 504 habitants répartis dans 84 maisons.


text:
Ludres
Ludres es una comuna francesa, situada dins lo departament de Meurthe e Mosèla e la region de Lorena.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Los vestigis d'un camp protohistorique (la vila de Affrique, ont s'es estudiat lo provengut de bastiment de murs vitrifiés) son encara visibles suls coteaux de Ludres, sul territòri de la municipalitat de Messein, e testifiquen d'una implantacion anciana, finala Hallstatt-començament La Tène. Ludres A totjorn #èsser viscut dempuèi lo edat del fèrre, amb en particular l'espleitacion de la minette Lorraine (minaré oolithique en comportant solament 20% de fèrre).Lo minaré ancianas minas de fèrre de Ludres a #èsser utilizat per la fabricacion de las rodam #qu'an servit al bastiment de la torn Eiffel del temps que l'estructura proveniá forges de Pompey . Qualques vestigis de talhièrs medievales de produccion de fèrre subsisteixen jol pòble, de la comuna dins l'Ostal Gallé.
Ludres A patit de damatges al cors de la guèrra 1940-1945.
Les vestiges d'un camp protohistorique (la cité d'Affrique, où l'on a étudié le procédé de construction de murs vitrifiés) sont encore visibles sur les coteaux de Ludres, sur le territoire de la commune de Messein, et témoignent d'une implantation ancienne, fin Hallstatt-début La Tène. Ludres a toujours été habité depuis l'âge du fer, avec en particulier l'exploitation de la minette Lorraine (minerai oolithique comportant seulement 20% de fer).Le minerai des anciennes mines de fer de Ludres a été utilisé pour la fabrication des boulons qui ont servi à la construction de la tour Eiffel alors que la structure provenait des forges de Pompey . Des vestiges d'ateliers médiévaux de production de fer subsistent sous le village, de la mairie à la Maison Gallé.
Ludres a subi des dommages au cours de la guerre 1940-1945.


text:
1699
Cronologia mensuala:
Gen - Feb - Mar - Abr - Mai - Junh
Julh - Ago - Set - Oct - Nov - Dec
Cronologias tematicas:
Literatura - Musica - Sciéncia - Espòrt
Aquesta pagina concernís l'an 1699 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
- mort de l'escrivan tragic Jean Racine.
Euròpa[modificar | modificar la font]
Empèri Otoman[modificar | modificar la font]
Signatura dau tractat de Karlowitz lo 28 de genier que marquèt la fin de la Granda Guèrra Turca. L'Empèri Otoman perdiguèt :
- Podília annexada per Polonha-Lituània.
- la màger part d'Ongria e d'Eslavonia e sei drechs de successions sus Transilvània a Àustria.
- divèrsei territòris de Dalmàcia, la vila de Ragusa, l'illa de Sassos e Morèa a la Republica de Venècia.
Aqueu tractat representèt lo començament dau declin de l'Empèri Otoman.
Africa[modificar | modificar la font]
Oman[modificar | modificar la font]
Après la victòria de l'annada passada (presa de Mombasa), contuniacion deis atacas còntra lei possessions portuguesas d'Africa Orientala e presa de Zanzibar.


text:
Còrs (lenga)
Lo còrs es una lenga romanica parlada en Corsega e tanben, dins l'absolut, dins lo nòrd de Sardenha ont los dialèctes sasserés e gaddurés son de tipe còrs. Es fòrça pròche de l'italian. Los lingüistas considèran de mai en mai que lo còrs es una lenga per elaboracion, qu'es distinta de l'italian dins son desvolopament normatiu e formal (pasmens lo còrs amb l'italian forman un diasistèma comun). A aperaquí 150 000 locutors natius, que l'utilizan sovent sonque a l'oral, en servant l'italian o lo francés per l'escrit. Ça que la lo còrs se desvolopa de mai en mai coma lenga escrita gràcias a certans sectors renaissentistas.
Dialèctes[modificar | modificar la font]
Lo còrs se dividís en dos dialèctes principals:
- Cismuntanu, parlat a Capicorsu, Bastia, Aleria, Corti e Balagna, amb una fòrta influéncia toscana.
- Ultramuntanu, Parlat a Aiacciu, Vicu, Sartena, e Bunifaziu, e mai dins lo nòrd de Sardenha amb los parlars sasserés (sassaresu) e gallurés (gadduresu).
Caracteristicas[modificar | modificar la font]
- Las I e U longas latinas evolucionan en cismontan en É e Ó (pélu, gargamèla) e en ultramontan en Í e Ú (pílu, gúla); los limits d'aquesta division son entre lo país de Sartena, Levie e Sta Lucia di Pòrte Vejchu.
- Lo grop latin LJ de melju, palja deven en ultramontan meddu, padda e en cismontan L' o LL mel'u o mellu e palla; lo limit se tròba entre Coti e Chiavari, Santa maria de Siche, Palneca e Solenzara.
- Las consonantas latinas C, T e P (locu, rota, nepote) devenon en ultramontan K, T e P (loku, rota, nipote) e en cismontan G, D e B (logu, ròda, ribode); lo limit se trapa entre Calcotoggio, Bocognano e Ghisonaccia.
- Lo grop latin LL (collu) deven en ultramontan DD (koddu) e en cismontan LL (kollu). Lo limit se trapa entre Calcatoggio, Ghisone e Aleria.
- A Bonifaziu se mantenon encara los trachs ligurs importats en 1195, e a Cargise se mantenon encara trachs grècs.
- En cismontan, malgrat l'influéncia toscana, se mantenon substrats similaras al del sarde, coma:
- Mantenença de zonas intermediàrias ont mantenon intacta la vocala tonica latina (kuistu, kuillu, prummissa, duve, gunnu, nucí).
- Manten la DD allòc de LL (iddu, idda, iddi, idde), (undu vòle-pas lo vòli, un da pigli-l'aganchi pas).
- Manten D dempús de N, coma nonza (italian nozza) e mansa-tròp.
- Fòrt substrat ligur: los sufixes -asco, -inco, los noms etnics coma Bisincu (d'Evisa), Urnasincu (d'Ornaso), Prupianincu (de Propiano), Sundincu (qui viu dessús) e Ghjundincu (qui viu dessota).
- I a tanben un substrat etrusc: tafone o zafna (italian buco), tarcanu (çò melhor)-tarxi, lo vèrb falare (davalar) que proven del preïndoeuropèu fala (Falerii, Fallerona).
Situacion lingüistica[modificar | modificar la font]
S'estima qu'en 1981, 75 % dels còrs originaris de l'Illa parlavan lo còrs. La creissença demografica, totun, es fòrça bassa per l'emigracion forçada. Segon una enquèsta de l'INSEE facha en 1977 sus l'emplec e coneissença de la lenga, donèt per resultats:
- 100 % dels òmes nascuts dins l'Illa parlan lo còrs
- 74 % dels originaris d'Aiacciu.
- 84 % dels de Bastissiá
- 80 % de las femnas nascudas dins l'Illa
- 78 % dels mainatges.
Aital, s'estima que 79 % dels caps de familha de l'Illa parlan còrs, e 59 % dels filhs lo parlavan encara.
Al sègle XIX, la lenga de cultura dels còrses foguèt l'italian toscan normatiu. La messa se fasiá en italian fins a 1925; quitament a l'ora d'ara, 40 % de las televisions de l'illa recebon la television italiana, e la segonda lenga a l'institut mai sollicitada es l'italian.
Despuèi 1974 s'aplica la Lei Deixonne dins l'ensenhament del còrs, e despuèi 1988 lo còrs es ensenhat coma matèria a totes los estudis de l'illa. Existisson tanben las E Cardelline, d'estudis maternals ont l'ensenhament se fa totalament en còrs, mas ne dispausam pas del nombre. Segon de fonts nacionalistas, sonque 20 % dels mainatges de l'illa s'exprimisson abitualament en còrs. Existís tanben l'Universitat de Corti, gaireben alternativa, ont se pòdon estudiar de carrièras de letras amb qualques matèrias en còrs.
Despuèi 1972 lo grop Scola Còrsa trabalha per la difusion de la lenga dins los mejans de comunicacion e a l'escòla. D'aquesta manièira, en 1996 i aviá 18 000 mainatges còrses qu'avián fach la primària en còrs o ben l'avián estudiat a l'escòla, e en 1998 acresquèron a un total de 27 459 mainatges còrses (85 % de totes los escolans de l'illa) que fasián l'"Ensenhament bilingüe". La lenga gaudís d'un estatut particular: se garantís l'ensenhament del còrs dins lo sistèma public e s'ofrís un real sistèma bilingüe. Despuèi 1998 lo bilingüisme consistís en tres oras setmanièras en còrs, e despuèi 2000 es previst l'emplec rutinari del còrs dins l'organizacion dels oraris, un cors bilingüe a parvulari e 29 en primària (èran fins ara 17). Vejatz tanben: Literatura còrsa
Bibliografia[modificar | modificar la font]
- FALCUCCI, Francesco Domenico. Vocabolario dei dialetti della Corsica. 1915
- MARCHETTI, Pascal. Intricciate è cambiarine. Éd. Beaulieu, 1971
- CECCALDI, Mathieu. Dictionnaire corse-français. Éditions Klincksieck, 1974
- MARCHETTI, Pascal. Le corse sans peine (U corsu senza straziu). Chennevières sur Marne: Assimil, 1974
- MELILLO, A.M. Profilo dei dialetti italiani: Corsica. Pisa: Pacini Editore, 1977
- AGOSTINI, Pàulu Marìa. L'usu di a nostra lingua. 1984
- FUSINA, Jaques. Les racines de la vie, La Corse naturelle. Paris: Éditions CRITT/DRAE/DRT, 1991
- SAINT-BLANCAT, C. (a cura di). La Corsica. Identità Etnico-Linguistica e Sviluppo. Padova, CEDAM, 1993
- FUSINA, Jaques. Parlons Corse. Paris: Éditions L'Harmattan, 1999
- MARCHETTI, Pascal. L'usu corsu (diziunariu corsu-talianu-francese). Éditions Stamperia Sammarcelli, 2001
- DURAND, Olivier. La lingua corsa. Brescia: Paideia Editrice, 2003 - ISBN 88-394-0674-3
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- Accademia Corsa
- Banca dati INFCOR/ADECEC di a lingua corsa
- ADECEC: A cultura corsa nant'à u Web
- InterRomania: Centru Culturale Università di Corsica
- Dizionario còrso da Lexilogos
- Lèxic Cors-Italià
- (fr) A lingua corsa
- A lingua corsa adatta à e nove tecnulugie
- Lingua è cultura corsa
- (en) Ethnologue de la llengua corsa
- Forum in lingua corsa su PasqualePaoli.com
- MatinaLatina: pubblicazioni sul Còrso del Sud
- Carta europea de les llengües regionals o minoritàries
- Ghjuvan Maria Comiti - A tumbera
- Lisandru Marcellesi - A infantata o a fola di i Martinelli (pdf)


text:
Essenians
Los essenians èran un movement del judaïsme del periòde del Segond Temple que prosperèt a partir del sègle II abC. Foguèt descrich per Flavi Josèp, Filon d'Alexàndria e Plini lo Vièlh. La comunautat de Qumran, retirada dins lo desèrt, foguèt l'autora dels manuscrits de la Mar Mòrta. Lo movement sembla desparéisser cap a 70. Predicavan la frairesa, la generositat e la destacadura de la riquesa e celebravan de rituals purificators per l'aiga. Cresián que los patiments del pòble d'Israèl èran deguts a la manca de fe, afeblida pel paganisme grèc e roman.


text:
1789
Aquesta pagina concernís l'an 1789 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
- 5 de mai - Primièra reünion dels Estats Generals en França aprèp 175 ans.
- 14 de julhet - Començament de la Revolucion Francesa: lo pòble assauta la fortalesa de la Bastilha.
- 26 d'agost - Es publicada la Declaracion dels Dreches de l'Òme e del Ciutadan durant la Revolucion Francesa.
- 12 d'octobre - Lo comte d'Artés, fraire de Loís XVI, demanda a l'emperaire Josèp II d'Àustria d'intervenir en França.
- 9 de decembre - Decret de division de França en departaments.
Euròpa[modificar | modificar la font]
- 6 de novembre - Lo papa Piu VI nomena lo primièr evesque catolic dels Estats Units.
Mond[modificar | modificar la font]
- 7 de genièr - Primièra eleccion presidenciala als Estats Units d'America.
- 6 d'abril - George Washington es proclamat primièr president dels Estats Units.
Africa[modificar | modificar la font]
Etiopia[modificar | modificar la font]
Perseguida dei trèbols intèrns liats a l'afondrament dau poder imperiau en 1768-1769. Lo negus Tekle Giyorgis Ièr foguèt obligat d'abandonar lo tròne per lo segond còp lo 26 de julhet. Hezqeyas, fiu d'Iyasu III, venguèt lo novèu negus de Gondar mai lo país contunièt de tenir unei pretendents sostenguts per divèrsei faccions au sen de l'aristocracia. Dins lo país, de combats opausèron lei partisans dei diferents pretendents e tanben certanei senhors que fasián teoricament partida de la mema aliança.
Sultanat de Sennar[modificar | modificar la font]
Mòrt dau sultan Adlan II (1776-1789) que foguèt remplaçat per Tayyib II (1789-1790). Aquò marquèt l'acomençament dau declin definitiu dau Sultanat que s'afondrèt una generacion pus tard.
Asia[modificar | modificar la font]
China[modificar | modificar la font]
Coma l'annada precedenta (→ 1788), 1789 foguèt marcada per divèrsei crisis frontalieras lòng de la frontiera meridionala de l'Empèri. En Tibet, après lei combats de 1788, China organizèt de negociacions per restablir la patz entre Nepalés e Tibetans a Khiru. Lei Tibetans i foguèron reconeguts responsables de la garrolha monetària a l'origina de la guèrra. Deguèron pagar una indemnitat ai Nepalés en cambi de l'evacuacion de divèrsei territòris frontaliers tenguts per lei Nepalés. Pasmens, aquel acòrd foguèt jamai aplicat e una segonda guèrra acomencèt dos ans pus tard (→ 1791).
En Vietnam, la guèrra sinovietnamiana s'acabèt per una victòria dei fòrças Tayson. Aprofichant sa victòria, un dei fraires Tayson, Nguyen Hue, poguèt se proclamar emperaire. Pasmens, per defugir una perseguida de la guèrra còntra China, se reconoguèt vassau de l'emperaire Qianlong. Pequin acceptèt l'acòrd que li permetiá de trobar una eissida — oficialament — victoriosa a la guèrra mai, dins lei fachs, Vietnam demorèt independent.
Arts[modificar | modificar la font]
Sciéncias e tecnicas[modificar | modificar la font]
- 28 d'agost - Descobèrta d'Encelada, satellit natural de Saturne, per William Herschel.
Quimia[modificar | modificar la font]
Descubèrta dei proprietats de l'aiga de Javel per lo quimista francés Claude Louis Berthollet (1748-1822).
Economia[modificar | modificar la font]
Naissenças[modificar | modificar la font]
- 16 de març - Georg Simon Ohm, fisician francés (m. 1854)
Decèsses[modificar | modificar la font]
- 7 d'abril - Abdul Hamid I, sultan otoman (n. 1725)