text:
Japon
Lo Japon (en japonés 日本 Nihon o Nippon, oficiaument 日本国 Nihon-koku o Nippon-koku) qu'ei un archipèla e un país a l'èst deu continent asiatic. Situat dens l'Ocean Pacific, a l'èst de China, Corèa e Russia, que s'espandeish, dens ua direccion nòrd-èst / sud-oèst, de la Mar d'Okhotsk a la Mar de China Orientau.
N'a pas nada capitala oficiau, mes lo sièti deu govèrn qu'ei a la comuna de Chiyoda, dens la metropòli de Tòquio.
Lo gentilici qu'ei japonés -a, o nipon -a.
Dab mei de tres mila islas[1] (dont las quate màgers, qui representan lo 97 % de la superficia terrèstra deu país, e son Hokkaidō, Honshū, Shikoku e Kyūshū), lo Japon que s'esten, deu nòrd au sud, aproximativament deu 45au parallèle nòrd (latitud de Bordèu) au 26au (latitud deu Sahara Occidentau). Bèras uas d'aqueras islas que son montanhosas, e de que n'i a que son volcanicas; per exemple, lo som mei haut de Japon, lo Mont Fuji, qu'ei un volcan.
Somari
- 1 Nom deu país
- 2 Geografia fisica
- 3 Demografia e societat
- 4 Istòria
- 4.1 Lo Japon antic
- 4.2 L'Edat Mejana japonesa
- 4.3 L'Estat modèrne
- 4.4 Lo Japon contemporanèu
- 5 Politica
- 6 Economia
- 7 Vejatz tanben
- 8 Bibliografia generau
- 9 Documents audiovisuaus
- 10 Ligams extèrnes
- 11 Nòtas & referéncias
Nom deu país[modificar | modificar la font]
- véder article Japonés
En occitan, lo mot "Japon" qu'ei un exonime qui n'existeish pas dens la lenga japonesa. Los noms japonés deu país que son Nippon (にっぽん) e Nihon (にほん), entrams que s'escriven de la medisha faiçon en kanji o caractèrs chinés: 日本.
Lo caractèr 日 que representa lo sorelh, e lo sens deu caractèr 本 qu'ei "arraditz d'arbe" e per extension "origina". Donc, tant Nippon com Nihon que vòlen díser "l'origina deu sorelh" e per'mor d'aquò qu'apèran còps que i a lo Japon lo "País deu sorelh lhevant". Aquesta faiçon de nomar lo país qu'apareishó dens la correspondéncia de la cort imperiau dab la dinastia chinesa Sui e que's refereish a la posicion orientau de Japon per rapòrt a la China.
La forma Nippon que s'utiliza dens los tèxtes oficiaus e suus bilhets de banca. Nihon qu'ei la forma mei correnta, e la de la lenga de tot dia.
Peu nom occitan de Japon, qu'arribè en Occident de China enlà, per las rotas comerciaus dab l'Orient Extrème[2].
En chinés, los caractèrs chinés 日本 que's prononciavan aproximativament [njitbə̌n], prononciacion qui adaptada a la lor fonetica peus japonés e balhè las fòrmas actuaus Nippon e Nihon. Mes dens lo dialècte de Shangai, aqueths sinogramas au dia de uei que's pronóncian Zeppen; qu'ei ad aquera prononciacion, o a ua prononciacion pròcha, qui cau restacar lo nom de Japon en malai: Jepang (en ortografia modèrna Jepun). Los mercadèrs portugués qu'aprenón aqueth nom a Malaca au sègle XVIau e que's pensa que serén estats los prumèrs a aportà'u tà Euròpa.
Mes mercés au viatge de Marco Polo, l'Euròpa qu'avè dejà entenut a parlar de Japon devath lo nom de Cipango. Aquera forma que correspond au chinés 日本国, prononciats au dia de uei en chinés rìběnguó ("país de l'arraditz deu dia"), e en japonés nihonkoku o nipponkoku. Qu'ei donc lo medish nom.
Geografia fisica[modificar | modificar la font]
L'archipèla japonés: un país montanhós e volcanic[modificar | modificar la font]
Lo Japon qu'ei un país insular constituit de mei de 3000 islas deu Pacific Nòrd, a l'èst deu continent asiatic. Las quate islas principaus, deu nòrd au sud, que son Hokkaidō (aperada d'autes còps Eso), Honshū (la mei grana), Shikoku e Kyūshū. Las islas Ryūkyū, dont hè partida l'isla d'Okinawa, que son ua cadena d'islas au sud de Kyūshū. Qu'apèran archipèla japonés l'ensemble de las islas qui fòrman lo territòri deu país.
Deu 70 au 80 % deu terrenh, haut o baish, qu'ei horastèr e montanhós e ne pòt pas cotivà's ni arcuélher industrias per'mor deu relhèu accidentat e deus riscs d'eslits terrèras causadas peus tèrratrems e las plojas constantas. Sonque drin mei deu cinquau deu territòri japonés (80 500 km²) qu'ei abitader e la poblacion que's concentra mei que mei suus territòris costèrs, qui an ua densitat de poblacion hèra hauta.
Lo punt culminant de Japon qu'ei lo mont Fuji[3].
Los volcans que son sovent actius, mes pòc miaçants.
L’expleitada deus costalats e de las montanhas dab lo sistèma de cultura en platèus (los penents que son cobèrts de concas successivas de talha descreishenta segon l'altitud, çò qui permet la cultura deu ris, de la sòja, etc. Las còstas de Japon qu'atenhen ua longor (33 000 km) e ua varietat de las granas, mes los arrius que son corts, hèra en penent e violents, e non favorizan guaire la navigacion[4]. Vista la soa localizacion dens la Cinta de huec deu Pacific, au punt de contacte de tres placas tectonicas, lo Japon qu'ei victima de tèrratrems febles mes frequents e d'activitat volcanica. Los tèrratrems que sòlen estar acompanhats de tsunamis.
Lo Japon que da la mustra d'ua societat de 127 000 000 abitants, hautament desvolopada, dens un demiei hèra mauaisit qui n'auhereish aus sons abitants qu'ua superficia cotivabla inferiora a 78 000 km² (mensh deu 24 % de la superficia totau).
Un clima qui varia hèra de l'ua region a l'auta.[modificar | modificar la font]
Lo clima de Japon qu'ei temperat, mes que varia hèra deu nòrd au sud. Que's pòden distinguir sheis airaus climatics principaus:
- Hokkaidō: clima temperat dab ivèrns hreds e longs e estius frescs. Las precipitacions que son realas, totasvetz l'ivèrn qu'a de grans concentracions de nèu.
- a proximitat de la mar de Japon: sus la còsta oèst de Honshū, lo vent deu nòrd-oèst que pòrta pendent l'ivèrn precipitacions importantas en fòrma de nèu. L'estiu, la region qu'ei mei fresca que la zòna deu Pacific, mes a moments que coneish temperaturas eslhevadas qui's deven au fenomèn deu foehn.
- Tōkyō, Nagoya, Kyōto, Ōsaka e Kōbe, au centre e a l’oèst de Honshū, qu'an un clima de tipe subtropicau umide caracterizat per ivèrns pro doç, pòc o briga ennevats, e estius calorents e umides,
- lo Japon centrau o eslhevat: qu'a un clima continentau dab variacions de temperaturas significativas enter l'ivèrn e l'estiu, la nueit e lo dia, e precipitacions feblas.
- Mar interiora de Seto: las montanhas de las regions de Chūgoku e Shikoku que las protegeishen de las tempèstas, e que'us asseguran temperaturas de las doças tota l'annada.
- las illas Ryūkyū: que gaudeishen d'un clima subtropicau dab ivèrns calorents. Las precipitacions que i son intensas e los tifons corrents.
Demografia e societat[modificar | modificar la font]
En 2006, la poblacion de Japon qu'èra de 127 300 000 abitants, sia ua densitat de 337,3 ab./km². Lo Japon qu'ei lo 10au país deu monde per la soa poblacion, dab haut o baish 128 000 000 personas.
De consultar tanben: demografia de Japon.
Composicion etnica[modificar | modificar la font]
Los japonés[modificar | modificar la font]
Lo pòble japonés que fòrma l'immensa majoritat de l'isclada. Aquesta qu'estó pòc a pòc poblada, au gusmeth de la Preïstòria, per divèrsas andadas de migracions d'originas geograficas diferentas. Totun, aqueras migracions que's honón viste en un navèth pòble, puishqu'a comptar de l'epòca Yayoi (IIau sègle abc) non i avó nada migracion de massa. Lo desvolopament demografic deu Japon (600 000 abitants a l'epòca Yayoi, 6 000 000 au XIau sègle) que's deu donc a causas mèrrament endogènas[5].
Los burakumin[modificar | modificar la font]
Au sen deus japonés, los burakumin (部落民) que constitueishen un grop sociau minoritari discriminat sociaument e economicament. Que son los descendents deus hinin (非人) e deus eta (穢多) e en despieit de l'abolicion deu lor estatut en 1871, qu'encontran dificultats dens tots los maines de la vita vitanta per'mor de la lor origina. Que serén dus o tres milions.
Los ainos[modificar | modificar la font]
Articles principaus: Ainos & Aino (lenga)
Que son la poblacion autoctòna de l'isla de Hokkaidō (e lhèu mei ancianament de tota l'isclada japonesa). La lor origina qu'ei diferenta de la deus japonés e que presentan un aspècte fisic diferent: que son generaument mei grans, la lor pèth qu'ei mei clara e n'an pas los uelhs estirats. La lenga aino qu'ei tipologicament pròcha de las lengas paleosiberianas (d'autes lingüistas que parlan d'un grop corean-nipon-aino).
Los ainos que son a l'òra d'ara uns 150 000. Que son assimilats de longa man a la cultura japonesa, mes la comunitat aino qu'a totun desvolopat ua reïvindicacion de dret a la soa identitat, qui a miat las autoritats japonesas a har passar en 2007 ua lei entà la promocion de la cultura aino. Totasvetz, aquera reconeishença oficiau que demora en gran part teorica e en practica, los ainos que continuan de patir discriminacions.
Los pòbles de las islas Ryūkyū[modificar | modificar la font]
La formacion de la poblacion de las Ryūkyū que seguí probable lo medish procèssus que la deu pòble japonés stricto sensu. Las lors lengas que son aparentadas au japonés (dab lo quau e fòrman lo grop de las lengas japonicas), mes suu plan genetic que's tròba ua parentat dab los ainos.
Religions[modificar | modificar la font]
Evolucion demografica[modificar | modificar la font]
La poblacion de Japon que coneish a l'òra d'ara ua baisha deu son taus de natalitat (1,3 mainatges per hemna) devuda, enter autas rasons, au còst eslhevat de l'educacion deus mainatges. D'auta part, qu'ei au tresau reng mondiau per l'esperança de vita de la soa poblacion (82,4 ans en 2006[6]). Aqueths dus factors que pausan a tèrmi lo problèma de la viabilitat deu son sistèma de retiradas e lo de dispausar de man d'òbra en nombre sufisent. Despuish 2005, lo nombre de japonés que baisha. Dab los paramètres de uei lo dia, la poblacion de Japon que baisharé a 100 000 000 abitants en 2050 e a 64 000 000 en 2100.
Lo govèrn qu'a reagit en aviar ua legislacion qui permétia a las hemnas de tribalhar e de neurir los lors mainatges en medish temps. L'obertura deu país a la man d'òbra estrangèra qu'ei demandada peu monde economic, mes qu'ei criticada dens ua partida de la societat.
Ua poblacion numerosa mes inegaument repartida suu territòri[modificar | modificar la font]
Dab ua densitat mejana de 337 ab./km², lo Japon qu'ei màgerment un país urbanizat qui s'ac a dab los problèmas coneishuts aulhors: hauats densitats umanas, problèmas de circulacion, pollucion de l'aire, e ua delinquéncia qui aumenta, mes qui demora totun hèra en devath de çò qui's tròba dens los demieis similars deus Estats Units o d'Euròpa.
La reparticion de la poblacion japonesa qu'ei hèra eterogenèa e la gran majoritat de la poblacion japonesa que's concentra suu litorau sud deu país.
L'airau deu Gran Tòquio, qui includeish la capitala e mantua prefectura a l'entorn, qu'ei lo mei gran airau metropolitan deu monde. Estenut de la capitala a Yokohama, que compta 35 000 000 abitants, sia ua densitat superiora a 2500 ab./km², e qu'amassa ueit vilas de mei de 500 000 abitants. Que constitueish l'ipercentre e lo limit nòrd-orientau de la megapòli japonesa, qui s'alarga sus 1200 km sus tota la còsta sud de Honshū dinc a Fukuoka au nòrd de Kyūshū.
Per venciva, Hokkaidō e las zònas interioras de las autas islas qu'an densitats de poblacion hèra baishas, comparablas a la de dauvuns país europèus e còps que i a mei baishas (68 ab./km² entà Hokkaidō).
La societat japonesa[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Lo Japon qu'entra dens l'istòria au sègle VIIau au parat de las tresviradas devudas a la soa entrada en contacte dab China, au prumèr reng de las quaus e figura la conquista militara peus chinés de principats coreans aliats aus japonés.
La miaça militara e la descobèrta de la superioritat chinesa dens un hèish de maines que mian los principats japonés, dont lo mei important èra lo de Yamato, a encetar refòrmas radicaus.
Qu'ei ad aquera epòca qui's causeish lo mot Japon (日本) entà designar lo país, e Tennō (天皇) entà designar l'emperaire. Aqueths dus tèrmis que remplaçan respectivament los mei ancians país deus was e ō-kimi (大君), entà har, entrams los dus, la contracarra a la pretension de China de considerar lo Japon com un país tributari, e afirmar l'egalitat de Japon dab la China.
Lo poder politic que favoriza la difusion de la pensada confucianista e deu bodisme, au detriment de la religion indigèna shintō, per'mor que'us considèra com factors d'unificacion ideologica e religiosa de l'archipèla.
Sus aqueras basas que's constitueish l'Estat antic japonés.
Lo Japon antic[modificar | modificar la font]
Yamato[modificar | modificar la font]
L'Estat japonés qui's hica en plaça ad aquera epòca qu'ei centrat suu parçan de Yamato qui exerceish la soa dominacion sus la rèsta de l'isclada: en aqueth parçan que's tròban las capitalas (kyō, 京) successivas, dont las mei duradissas estón Heijō-kyō (au dia de uei Nara), fondada en 710, e Heian-kyô (au dia de uei Kyōto), fondada en 794. D'aquiu que's mia la conquista sistematica deu territòri e au sègle Xau, tot l'arquipèla, a l'excepcion d'Eso, que reconeish l'autoritat de l'emperaire.
Poders concurrents[modificar | modificar la font]
Aquesta qu'ei subertot morau e simbolica. L'emperaire, simbèu de l'unitat de Japon, qu'a ua activitat ceremoniau dens ua Cort reglada per un formalisme estricte, au sen de la quau ua elei de 5000 a 10 000 foncionaris, qui son los descendents de la noblessa militara deu sègle VIIau, administran lo país segon un sistèma juridic qui estableish teoricament lo contaròtle absolut de l'Estat e de la societat[7]. En practica, aqueth contaròtle qu'ei limitat per:
- la poténcia territoriau, puish tanben militara, deus monastèris bodistas. Atau, los cambiaments de capitala que s'explican sovent per la volontat de la Cort de s'aluenhar de l'influéncia deus monastèris.
- l'establiment d'aristocratas dens províncias aluenhadas com la deu Kantō on se hargan progressivament ua poténcia territoriau e ua clientèla de mau contarotlar per la Cort.
- enfin, l'apareishuda au sègle XIau d'ua navèra classa de guerrièrs, los bushi ((武士) (e mei tard los samorais), qui luenh de la capitala e s'organizan entà defénder, non l'autoritat d'aquesta, mes los lors bens o la lor autoritat vis-a-vis de l'insecuritat qui règnan per las campanhas.
Economia e cultura[modificar | modificar la font]
Dens l'encastre deu Japon antic, l'economia que coneish ua expansion lenta, mes continua[8] e la literatura japonesa que produseish caps d'òbra deus grans: en 720, qu'ei compilat lo Nihon Shoki (日本書紀, Annalas o Cronicas de Japon), ua istòria mitica de Japon, e lo sègle XIau que ved a espelir lo Díser deu Genji (源氏物語, Genji Monogatari), considerat com lo prumèr roman jamei escriut au monde.
L'Edat Mejana japonesa[modificar | modificar la font]
Com l'Edat Mejana de l'Euròpa occidentau, que's caracteriza per la frequéncia de las guèrras interioras e l'estrocejada deus poders[9]. Que's divideish en dus grans periòdes, lo periòde Kamakura (1185-1333) e lo periòde Muromachi (1392-1441), separats per la Guèrra de las Duas Corts (1336-1392) devuda a ua rivalitat dinastica. L'Edat Mejana japonesa que's feneish peu periòde dit de "las Províncias en guèrra" (Sengoku jidai, 戦国時代) (1467-1560), au cors de la quau l'inestabilitat e l'estrocejada politica atenhen lo lor punt maxímum.
La luta peu poder: Kamakura, Go-Daigo e Muromachi[modificar | modificar la font]
Lo punt d'aviada de l'Edat Mejana japonesa que's situa en 1185, quan Minamoto no Yoritomo e receu de l'emperaire lo títol de shōgun e s'installa a Kamakura. Qu'ei lo començament deu bakufu (幕府), un govèrn militar (qu'ei lo sens deu tèrmi) qui en fèit se constitueish deu començament enlà com un segond poder politic, au ras deu poder (simbolic e decoratiu) de l'emperaire. Lo bakufu que durarà dinc a 1868.
Ua interrupcion de tres ans que's produsí totun enter 1333 e 1336, dab la restauracion efemèra de l'emperaire Go-Daigo, qui assumí tots los poders, au contra de la practica tradicionau.
Que hiquè fin ad aquera temptativa Ashikaga Takauji, dab la presa de Kyōto en 1336, e lo son segond successor, Yoshimitsu, qu'installè lo bakufu a Muromachi, un quartièr de Kyōto.
"Feudalitat" e unitat de la nacion[modificar | modificar la font]
- Lo bakufu qu'estaquè un caractèr quasi public au poder deus sons vassalhs, los gokenin (御家人), causits entermiei los capdaus de clans guerrièrs (bushidan) e on se recrutavan los governadors de província (shugo, 守護) e de districtes deu territòri rurau public (jitō, 地頭). Au darrèr de la restauracion de Go-Daigo, los principaus encastres politics e sociaus de Japon que'us fòrman uns poders politics locaus, dirigits (reaument o nominaument) per un daimyō (大名) qui a aus sons ordis ua armada formada peus sons pròpris vassalhs. A la fin deu sègle XVau, que's basteishen casteràs e que s'i hèn a esténer lo territòri de las senhorias qui contaròtlan dirèctament, entamenant atau la constitucion de principats regionaus.
- En despieit de l'estrocejada politica e militara deu país, l'unitat de la nacion que s'ahorteish per'mor deu desvolopament rapide d'un bodisme popular e deus contactes dab l'Orient Extrème. Los japonés qu'aqueseishen au sègle XIIIau un ròtle decisiu dens lo comèrci maritime de la region, remplaçat per la pirateria arron l'installacion deus mongòls a Pequin (1264). En 1274 e 1281, lo bakufu que hòrageta las invasions d'aquestes, mes suu moment la victòria qu'ei costiva e que l'afebleish.
Las islas Ryūkyū[modificar | modificar la font]
Au sud de Japon, lo reiaume de las islas Ryūkyū que serveish de gran mercat enter Japon, China, Corèa, Java e Siam.
L'Estat modèrne[modificar | modificar la font]
[modificar | modificar la font]
Au sègle XVIau, que's produseish ua arreconstruccion deu poder centrau, miada successivament per tres caps de guèrra, Oda Nabunaga (1534-1582), Toyotomi Hideyoshi (1536-1598) e Tokugawa Ieyasu (1536-1508). En 1603, Ieyasu, qui vien de recéber lo títol de shōgun, qu'installa lo bakufu a Edo (au dia de uei Tòquio) e que distribueish las tèrras a la soa familha e aus sons aliats.
Lo sègle XVIau qu'ei mercat tanben per l'encontre deus japonés dab los occidentaus, portugués, espanhòus, neerlandés e anglés, qui favoriza l'espandiment deu comèrci maritim. Qu'apòrtan dab eths mejans superiors de transpòrt maritim, las armas de huec e lo cristianisme. En prumèras, la lor influéncia qu'ei considerada com benefica peu bakufu, qui a com tesic màger, a la fin deu sègle XVIau, d'anientir lo poder rivau e desestabilizador de las sèctas bodistas. Mes en segondas, un còp aqueth perilh estremat, lo bakufu que's chepica de la difusion deu cristianisme: qu'ei jutjada incompatibla dab lo mantien deu fragile equilibri intèrne establit dens lo país, entau quau la ruptura de las relacions exterioras e l'isolament de Japon e semblan necessaris. La barradura de Japon que's torna definitiva en 1641 dab l'installacion deus neerlandés sus l'isclet artificiau de Dejima, dens la baia de Nagasaki e l'interdiccion de tot aute comèrci aulhors en Japon, qui segueish de pòc l'interdiccion aus japonés de viatjar en dehòra de l'archipèla.
L'epòca d'Edo (1651-1853): barradura, patz e desvolopament economic e culturau[modificar | modificar la font]
Aquesta barradura deu país qu'ei ua caracteristica màger de l'epòca d'Edo, dont lo començament ei mercat convencionaument a 1615, quan Ieyasu elimina lo son concurrent Hideyori Toyotomi (lo hilh de Hideyoshi) en s'apoderant deu casteràs d'Osaka.
L'epòca d'Edo qu'ei lo segond long periòde de patz interiora dens l'istòria de Japon. Dens aqueth periòde, lo Japon qu'aqueseish lo sons limuts definitius. La patz qu'estó assegurada com ua "patz armada dens ua estructura politica e militara federau. Lo poder deu shōgun qu'ei ahortit per la legitimacion qui deriva de la soa nominacion per l'emperaire e los daimyō qui regnan suus principats, qu'an a residir a Edo la mieitat de l'an e que son associats a l'administracion deu bakufu en tribalhant dens la soa burocracia.
Edo, arrefondada com casteràs per Ieyasu, qu'ei en efèit la capitala administrativa e ceremoniau deu gran maine territoriau deus shōgun Tokugawa, e lo milion d'abitants qui i viven que hèn d'era la prumèra capitala deu monde au sègle XVIIIau; los grans principats que son obligats de i véner ua partida de la lor produccion, çò qui hè a mei anar mei de Japon un mercat nacionau.
L'epòca d'Edo qu'ei ua epòca de prosperitat economica e d'aviada demografica. Se la poblacion de Japon e s'estima a uns 12 000 000 abitants au sègle XVau, lo prumèr recensament, en (1721), qu'amuisha 26 000 000 abitants dens lo país. La produccion agricòla que creish dab l'aumentacion deus rendements e de la superficia agricòla (+ 50 %). Vilatges navèths que son creats, lo desvolopament deu comèrci que permet l'aviada de las culturas industriaus (amorèr, terièr, arbo de laca, arbo de papèr, lin, plantas tinctoriaus). Ōsaka, dab 500 000 abitants, qu'ei ua placa viradissa deus escambis e de la finança, e Kyōto (400 000 abitants) que jòga, com a las epòcas precedentas, lo ròtle de centre artisanau de luxe entà l'eleit de tot lo país.
L'instruccion que s'espandeish: los temples en campanha, escòlas privadas dens las vilas, qu'ensenhan a léger, escríver e comptar. Cada principat màger qu'a la soa escòla on se forman los futurs administrators. L'edicion comerciau que s'amplifica, e au miei deu sègle XIXau, lo 40 % deus òmis e lo 15 % de las hemnas que saben léger.
D'auta part, l'epòca d'Edo qu'ei mercada per ua vigorosa reflexion intellectuau. En prumèras, que continua la tradicion deu confucianisme japonés (dab Nakae Tōju, Kumazawa Banzan e Ogyū Sorai); mei tard, a comptar de la mieitat deu sègle XVIIIau que s'espandeish lo Kokugaku (literaument Estudis nacionaus) qui s'estaca a arredescobrir los tèxtes japonés ancoans e la lor sensibilitat amagada peus manlhèus culturaus a la China.
L'epòca d'Edo que coneish tanben, solide, crisis. Au sègle XVIIIau, la creishença demografica qu'ei ua de las encausas de hamièras qui tornan regularament e las dificultats economicas que provòcan revòltas popularas.
L'irrupcion deus occidentaus e la fin de l'epòca d'Edo[modificar | modificar la font]
En 1853, peu prumèr còp despuish mei de dus sègles, los japonés que son acarats a l'estrangèr, quan pareish dens la baia de Tòquio lo commodòre american Perry, qui a recebut mission deu son govèrn d'aubrir rotas comerciaus de cap tà l'achipèla japonés. Impressionats peu son armament desconegut d'eths, los japonés fin finala que cedeishen e l'annada seguenta, un tractat comerciau, la Convencion de Kanagawa, qu'aubreish lo país au comèrci dab l'Occident, mes atau com en China ne i aurà pas nada vertadèra colonizacion: en dehòra de quauques punts de la còsta lo Japon que demora barrat aus occidentaus.
Lo Bakufu que s'èra ahortit en se barrant a l'estrangèr. Aquesta ubertura impausada peus occidentaus que mia los japonés a decidir de modernizar lo país. Mes la soa division politica que va provocar ua longa crisi qui s'acabarà per la caduda deu Bakufu e l'emergéncia deu Japon contemporanèu.
- Desvolopament economic: que i avó prumèr ua reorganizacion militara qui per'mor d'estar costosa impliquè un projècte hèra larg de desvolopament industriau: tractament de la seda com principau produit d'exportacion e modernizacion de las minas sia ancianas (entà l'aur e lo cueire) sia navèras (hèr e carbon) dab per tòca de limitar las importacions.
- Mutacion sociau: l'ordi deus bushis, pletoric e incompetent dens aquesta navèra tempsada, qu'estó reformat radicaument dab la transformacion deus fius territoriaus deus vassalhs deu Bakufu en fius-renta, puish ua diminucion drastica de las rentas: los ganhs obtienguts que permetón l'emergéncia d'un personau eficaç recrutat entermiei los bushis de reng mejan o inferior. Aquera promocion deu talent au detriment de la neishença que constituiva ua nautat màger dens l'organizacion sociau japonesa.
- Mutacion politica: la miaça occidentau qu'amuishè que lo Bakufu ne podè pas mei preténder au ròtle d'un poder nacionau, per'mor que n'avè pas los mejans d'assegurar eth sol la defensa deu país. Que i avè mantua solucion possibla: un alarguiment deu Bakufu entà har d'eth un vertadèr poder nacionau, la destruccion deu Bakufu (mes per qué remplaçà'u?), o ua centralizacion radicau miada per un Bakufu arrenavit. Aquesta opcion qu'estó la qui causí lo darrèr shōgun, Yoshinobu, en 1867.
-
- L'annada precedenta, principats que causín l'opcion de la destruccion deu Bakufu com mejan de modernizar politicament lo país, en vistas de hicar en plaça un sistèma federalista. Ua coalicion que's formè, facilitada per la mort de l'emperaire Kōmei, lhèu emposoat, qui permetó aus grans nobles de la Cort favorables a la destruccion deu Bakufu, davantejats per Iwakura Tomomi, de har vàler aquera solucion deu costat deu poder imperiau tanben.
Lo Japon contemporanèu[modificar | modificar la font]
Ua guèrra qu'opausa en 1868-1869 los partisans deu shōgun e los de l'emperaire. Que s'acaba per la victòria deu camp "imperialista" e lo començament d'un navèth periòde on l'emperador, simbèu de l'unitat nacionau, exerceish la realitat deu poder.
L'epòca Meiji[modificar | modificar la font]
Lo govèrn imperiau que mia ua seria de refòrmas. La capitala qu'ei transferida de Kyōto a Edo, qui pren lo nom de Tòquio. Lo sistèma feudau qu'ei abolit : la proprietat de las tèrras ne revien pas mei a l'aristocratica, e lo Japon qu'ei dividit en prefecturas. Que s'encoratja la practica deu shintoïsme, qui devien ua mena de religion d'Estat, e un sistèma de servici militar obligatòri qu'ei establit.
Lo govèrn que moderniza tanben lo país : construction d'un hialat telegrafic, de vias de camins de hèr, d'obradors navaus, de fabricas de municions, e d'usinas textilas. Lo Japon que devien lo prumèr país asiatic industrializat.
Dab la poténcia qui a aquesit, lo Japon que's lança dens ua politica expansionista e que mia ua guèrra contra la China (1895) e contra la Russia (1905), au tèrmi de las quaus annexè la Corèa, Taiwan e d'autes territòris.
L'imperialisme japonés e lo Japon dens la segonda Guèrra mondiau (1931-1945)[modificar | modificar la font]
Aquò que hè deu Japon ua poténcia d'endom mondiau e la sola poténcia d'Asia. Au sortit de la prumèra Guèrra mondiau, lo Japon qu'ocupa ua posicion solida en Orient Extrème, dab l'armada mei poderosa de la zòna. Qu'exerceish ua grana influéncia en China e qu'a beneficiat de la guèrra deu punt de vista economic. Dens lo decenni de las annadas 20, la societat japonesa qu'estó acarada a problèmas qui la democracia non podó pas resòlver. La corrupcion a l'interior deu govèrn qu'èra insuportabla e las acusacions contra los membres de la Crampa baisha que provocavan susmautas a continuar, e mentretant, los grops sociaus mei conservadors qui tienèn la Crampa hauta e lo Conselh que criticavan la democracia en per'mor de la soa feblessa. La prosperitat comerciau atenhuda au darrèr de la prumèra Guèrra mondiau que comencè de s'amendrir quan, en 1921, l'Euròpa e comencè la soa recuperacion. Las consequéncias de la Grana Depression qui s'aviè en 1929 qu'estón nefastas entau Japon per'mor de l'aumentacion de las tarifas doanèras de las parts deus país qui crompavan produits japonés, e que's desvolopè dens lo país ua grana praubèra. Aqueths problèmas e l'actitud de la China qui ensajava de descaçar lo comèrci japonés, qu'explican l'invasion peu Japon de la Manchoria en 1931.
Mes aquera invasion que s'èra hèita shens l'autorizacion deu govèrn e lo prumèr menistre Inukai que condemnè aquera accion. La soa actitud que miè tau son assasinat per un grop d'oficiaus de la Marina (15 de mai de 1932). Lo son successor que considerè qu'avè a aprovar las accions de l'Armada e atau que's passè durant los 13 ans qui seguín. Lo govèrn que miè tà tèrmi ua ahortida de l'arsenal de guèrra e ua politica exteriora agressiva e expansionista. Lo coronament d'aqueth procèssus qu'estó ua navèra invasion de Manchoria (1937), qui provoquè la Segonda Guèrra sinojaponesa.
Lo Japon qu'ataquè la basa americana de Pearl Harbor en deceme de 1941, çò qui miè los Estats Units a declarar la guèrra au Japon. Aqueth conflicte qu'estó ua part de la segonda Guèrra mondiau, e lo Japon que deviengó la tresau poténcia de l'Èish dejà format per l'Alemanha e l'Italia. Arron ua longa campanha aeronavau dens lo Pacific, lo Japon que pergó totas las conquistas efemèras qui avè hèit dens la soa avançada, puish, en junh de 1945, los americans que s'apoderavan d'Okinawa, obligant las fòrças japonesas a's replegar sus las quate islas màgers. Las bombas atomicas lançadas peus Estats Units sus Hiroshima (6 d'agost 1945) e Nagasaki (9 d'agost 1945) que forcèn fin finala lo Japon a capitular shens condicions lo 15 d'agost 1945.
Lo Japon despuish 1945[modificar | modificar la font]
L’armada americana qu’ocupè lo país dinc a 1952 e que hasó jutjar dirigents politics e militars deus qui avèn miat la politica d’imperialisme, mes non l’emperaire ni los responsables de la recèrca d’armaments bacteriologics. Los Estats Units qu’impausèn tanben (1947) ua navèra constitucion mei democratica e pacifista dens l’encastre d’ua monarquia parlamentària. Mes Okinawa que demorè devath ocupacion dinc a 1972 e los Estats Units qu’an sauvat dinc a uei lo dia un centenat de basas militaras capvath lo país. L’economia japonesa que conegó a comptar de las annadas 1950 un miracle economic qui hasó deu Japon la segonda poténcia economica mondiau dab ua creishença mejana d’un 10 % l’an 40 ans de temps. Aqueste periòde que’s fení dab l’esclatament de la boishòrla especulativa japonesa au principi de las annadas 1990, e que s’enseguí ua grèu recession de la quau lo país e s’arrehè progressivament. Durant aquesta tempsada, lo Japon qu’a patit catastròfas com l’atemptat terrorista la sècta Aum Shinrikyō (オウム真理教, Vertat Suprèma) (atemptat dab gas sarin dens lo mètro de Tòquio, 12 morts, mei de 100 nafrats) o lo tèrratrem de Kōbe en 1995 (quasi 6500 morts) e lo tsunami. Lo 11 de març 2011, un tèrratrem de magnitud 8,9 sus l’escala de Richter, seguit d’un tsunami devastador dab andadas de 10 m de hautor, que toquè lo parçan de Sendai on, en mei de provocar milierats de morts e domaus hèra grèus, estó l'encausa de l’accident nuclear de Fukushima.
Politica[modificar | modificar la font]
Organizacion politica[modificar | modificar la font]
La Constitucion de 1947 que hica en plaça ua monarquia parlamentària e qu’afirma la renonciacion deu país a la guèrra e lo caractèr democratic e pacific deu Japon. Lo cap de l’Estat qu’ei l’emperaire, “simbèu de l’Estat e de l’unitat deu pòble”, qui a un ròtle mèrrament ceremoniau, e la sobiranetat que resideish dens lo pòble japonés. A l’òra d’ara, l’emperaire deu Japon qu’ei Akihito, e lo prince deu japon Naruhito qu’ei a la prumèra plaça dens la linha successorau.
Lo poder legislatiu qu’ei hidat a la Dièta, un Parlament bicamerau compausat de la Crampa deus Representants (480 membres) e de la Crampa deus Conselhèrs (242 membres), entrams elejudas au sufragi universau per cinc ans. La Dièta qu’elei lo Prumèr ministre, qui ei puish nomat per l’Emperaire ; aqueste qu’ei lo cap deu govèrn, qui exerceish lo poder executiu. Qu’a a conservar l’ahida de la Dièta entà mantiene’s au poder. A l’òra d’ara, Yoshihiko Noda qu’ocupa lo pòste de Prumèr ministre.
Màgers partits politics[modificar | modificar la font]
Lo principau partit japonés de governament qu’ei lo Partit liberau democrata (PLD), d’ideologia conservadora e liberau, de qui los Prumèrs ministres e son gessits de 1955 a 1993 e de 1996 a 2009. Lo segond partit qu’estó dinc a las annadas 1990 lo Partit socialista japonés (PSJ), mes que perdó lo son electorat tradicionau au darrèr de la soa participacion a ua grana coalicion governamentau dab lo PLD enter 1994 e 1998 e a la soa transformacion en Partit sociau democrata (PSD) en 1996. Per’mor d’aquò, despuish la fin de las annadas 1990, lo màger partit d’oposicion qu’ei lo Partit democrata deu Japon (PDJ) fondat per ancians membres autant deu PSD com deu PLD, e qui’s posiciona au centre. Lo PDJ qu’arribè au poder au parat de las eleccions de 2009 e qu’a exercit lo poder despuish ençà, sol o en coalicion dab lo Navèth Partit deu Pòble (PPP, centre dret).
Organizacion administrativa[modificar | modificar la font]
Japon qu'ei dividit en 47 prefecturas (都道府県 todofuken) o departaments, de quate tipes:
- ua prefectura metropolitana (都 tò) : Tōkyō.
- ua prefectura insulara (道 dō) : Hokkaidō.
- duas prefecturas governamentaus (府 fo) per las duas vilas mei grandas après Tōkyō: Ōsaka e Kyōto.
- 43 prefecturas (県 quen).
Economia[modificar | modificar la font]
Lo Japon qu'ei la tresau poténcia economica mondiau dab 4 332 miliards de dolars de PIB en 2010, segon las chifras de la Banca mondiau[10]. Que's situa darrèr los Estats Units e la China, mes davant l'Índia e l'Alemanha. Los immenses grops industriaus japonés (Toyota, Nissan, Honda, Mitsubishi, Canon, Panasonic, Sony, Nintendo...) que hèn deu país ua de las granas nacions industriaus per çò qui ei de l'automobila, l'electronica e la construccion navau, mes l'economia japonesa qu'ei tanben ua economia de servicis hèra diversificada e hèra competitiva, mei que mei dens los sectors de punta.
Deu "miracle economic japonés" a la crisi[modificar | modificar la font]
Au darrèr de la Segonda Guèrra mondiau, durant la quau lo Japon e patí pèrdas umanas e materiaus de las granas, lo país que progressè a un ritme suberrapide (dinc a 10 % de creishença annau dens las [[annadas 1950]|annadas 50] e 60: qu'an aperat aquera recuperacion impressionanta de l'economia japonesa lo miracle economic japonés. Segon los observators, las encausas deu miracle economic japonés qu'estón la cooperacion enter l'Estat (peu biaish deu MITI, puish METI) e las enterpresas, ua produccion virada tà l'exterior (importantas exportacion tà l'Asia e l'America, ua hòrta etica deu tribalh, la mestresa de las tecnicas de punta mercés a la recèrca, e las despensas militaras baishas (1 % deu produit interior brut). Dens las annadas 70 e 80, la creishença que baishè, mes que's mantiengó per aquò a un bon ritme: uns 5 % l'an dens las annadas 70, uns 4 % l'an dens las annadas 80.
Lo taus de creishença que conegó ua baisha de compte har dens las annadas 90, principaument a causa de l'investiment excessiu deu decenni precedent e de politicas nacionaus qui avèn per tòca d'eliminar los excès deus mercats de valors e de bens immobiliari. Los esfòrç deu govèrn entà avivar l'economia qu'avón pòc de succès e qu'estón afectats per la crisi asiatica de 1997, mondiau de 2001. Lo caumatge que pugè dinc au 5 %, hèra de sòst-tractants que barrèn e la precaritat qu'aumentè.
Totasvetz, l'economia qu'amuishè signes de s'arrehar a comptar de 2005 puishque la creishença deu PIB estó de 2,8 % aqueth an.
Agricultura e pesca[modificar | modificar la font]
A maugrat de la hrèita de superficia cotivadera (pas mei deu 15 % deu territòri), lo país qu'a un deus mei hòrts rendements mondiaus mercés a ua tecnologia agricòla avançada. Lo Japon qu'ei autosusisent en ris, mes qu'impòrta la mieitat de la soa consomacion d'autas cerealas, e la soa autosufiséncia alimentària n'ei pas que deu 40 %.
Per'mor deus acòrds signats dab l'Organizacion mondiau deu comèrci, lo Japon qu'a redusit las subvencions aus agricultors, çò qui a miat a l'entrada suu mercat nacionau de ris american o vietnamian.
La flòta de pesca japonesa qu'ei ua de las mei importantas deu monde, qu'ei presenta sus totas las mars e que realiza batlèu lo 15 % de las presas totaus.
Las enterpresas japonesas[modificar | modificar la font]
Qu'ei lo principau sector de l'economia: que representa lo 39 % deu PIB e qu'amassa lo 33 % de la poblacion activa (25 % en França). L'industria japonesa qu'ei hèra dependenta de las importacions de mestiors prumèras e d'energia.
Que presenta caractèrs pròpris: - ligams estrets enter industriaus, sòsttractants e distributors au sen de grops aperats keiretsu; - sindicats d'enterpresa potents dab pòc de conflictes e ua cultura deu dialògue, e un movement de reïvindicacions salariaus tot primtemps; - de hòrts investiments dens la recèrca e lo desvolopament. - dens las granas enterpresas, l'emplec deus salariats qu'ei guarantit a vita. Las màgers enterpresas japonesas que's tròban dens lo sector financèr, lo de las asseguranças, lo sector immobiliari e los deu transpòrt e de las telecomunicacions. Lo Japon que gaudeish d'ua capacitat industriau de las granas e que produseish ua hauta tecnologia de las avançadas dens lo sector automobile, de l'equipament electronic, de la maquina-apèr, e dens lo sector quimic. La Borsa de Tòquio, dab ua capitalizacion de mei de 550 miliards de iens en 2006, que's presenta com la segonda deu monde en importància.
Los escambis[modificar | modificar la font]
Lo Japon qu'expòrta los sons produits en prioritat de cap taus Estats Units (22,8 %), l'Union Europèa (14,5 %), la China (14,3 %), la Corèa deu Sud (7,8 %), Taiwan (6,8 %) e Hong Kong (5,6 %), segon las dadas de 2006. Qu'expòrta principaument veïcules, equipament electronic, maquineria electrica e produits quimics.
Per'mor de la soa hrèita de ressorças naturaus, lo Japon qu'ei hèra dependent d'autes país entà's provedir en mestiors prumèras. En 2006, las soas importacions que vienèn de China (20,5 %), deus Estats Units (12 %), de l'Union Europèa (10,3 %), d'Arabia Saudí, deus Emirats Arabes Units (6,4 %), d'Australia (4,8 %), de Corèa deu Sud (4,7 %) e d'Indonesia (4,2 %).
Despuish lo 1èr de seteme 2009, un acòrd de libre escambi e de partenariat economica que liga lo Japon e la Soïssa.
Perspectivas[modificar | modificar la font]
L'evolucion de la demografia (poblacion a mei anar mei vielha) que pausa un problèma màger a tèrmi long. Los japonés qu'arrefusan de recórrer a l'immigracion entà i rampèu. Aquesta, d'aulhors, que pausaré tanben problèmas puishque las zònas abitablas deu país e son suberpobladas. Per'mor d'aquò, lo Japon qu'a desvolopat la robotica qui ei destinada a deviéner ua de las granas fòrças de la soa economia. Au dia de uei, dab 410 000 maquinas, lo Japon que possedeish lo 57 % deus robòts industriaus deu monde. L'emplec que demora ua preocupacion màger deu país.
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Bibliografia generau[modificar | modificar la font]
en anglés[modificar | modificar la font]
- George Samson: A History of Japan: 1334-1615, Stanford, 1961
- Robert C. Christopher: The Japanese Mind: the Goliath explained, Linden Press/Simon & Schuster, 1983
- Delmer M. Brown: The Cambridge History of Japan, obratge collectiu engulhat per en D.M. Brown, Cambridge University Press 1993
- Roland H. Worth, Jr.: No Choice But War: the United States Embargo Against Japan and the Eruption of War in the Pacific, McFerland 1995
- Bill Kelly: The Worlds of Japanese Popular Culture: Gender, Shifting Boundaries and Global Culture, Cambridge University Press 1998
- William Gerard Beasley: The Japanese Experience: A Short History of Japan, University of California Press, 1999
- Paul H. Varley: Japanese Culture, Honolulu, 2000
- Herbert Bix: Hirohito and the Making of Modern Japan, Harper & Collins, Nòva York, 2001
- Stephen Turnbull: Samurai Invasion: Japan's Korea War, 2002
- Conrad Totman: History of Japan, Blackwell, 2002
en francés[modificar | modificar la font]
- Robert Guillain: Japon, troisième grand, colleccion Points Politique, Seuil, París, 1972
- Edwin O. Reischauer: Histoire du Japon et des Japonais:
- tòme I: Des origines à 1945
- tòme II: De 1945 à 1970, coll. Points Histoire id id 1973... (traduccion de l'òbra originala Japan, The Story of a Nation, Alfred A. Knopf, Inc., Nòva York 1970)
- Robert Guillain: La guerre au Japon: De Pearl Harbour à Hiroshima, colleccion Points Politique, edicions Stock id 1979
- Jacquyes Gravereau: Le Japon, l'ère de Hirohito, colleccion Notre siècle, edicions La Documentation française id 1988 (525 p.)
- Danielle Elisseeff & Vadime Elisseeff: La civilisation japonaise, colleccion Les grandes civilisations, edicions Arthaud id 1994 (670 p.)
- Dorothée de Boisséson: Le Grand Guide du Japon, colleccion Bibliothèque du voyageur, cò en Gallimard id 1994 (423 p.)
- Louis Frédéric: Le Japon: Dictionnaire et civilisation, colleccion Bouquins, edicions Robert Laffont id 1996 (1418 p.)
- Collectiu: Dictionnaire historique du Japon, colleccion Monde Asiatique, edicions Maisonneuve & Larose id 2002 (2993 p.)
- Jean-François Sabouret: Japon, peuple et civilisation, La Découverte id 2004
- Jean-François Sabouret: La dynamique du Japon, obratge collectiu engulhat per en J.F. S., Saint-Simon id 2005 (432 p.)
Documents audiovisuaus[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
organismes oficiaus[modificar | modificar la font]
-
- organismes oficiaus:
- (en) (ja) Site oficiau de la Maison Imperiau de Japon
- (en) (ja) Site oficiau Cabinet deu Prumèr Ministre de Japon
- (en) (ja) Site oficiau Crampa deus Conselhèrs
- (en) (ja) Site Bibliotèca Dièta nacionau
torisme[modificar | modificar la font]
-
- torisme:
mèdias[modificar | modificar la font]
-
- mèdias:
- (fr) Site NHK Ràdio Nihon internacionala
- (en) Sit Kyodo News...
- (en) Site Asahi Shinbun, primièr quotidian japonés
- (en) Site The Japan Times
- (en) Site Yomiuri Shinbun
autes[modificar | modificar la font]
-
- autes:
- (en) Portau Internet suu Japon... en 9 lengas possiblas...
- (it) (ja) Sit Institut japonés de cultura a Roma
- (es) ... Arts de la scèna e de l'empont a Japon
- (ca) (ja) Sit Centre Català de Kansai
- (pt) Sit Fundaçāo Japāo do Brasil
- (pt) Sit Associaçāo Amizade Portugal-Japāo
Nòtas & referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Nihon Rettō
- ↑ Mei precisament, lo nom occitan qu'ei emprontat au francés Japon, e aqueste a l'anglés Japan, o au portugués Japão.
- ↑ Lo nom de Fujiyama utilizat peus occidentaus qu'ei erronèu, lo nom japonés qu'ei Fujisan. L’error que's deu au fèit que yama e san e son duas lecturas du medish kanji, 山, qui vòu díser montanha.
- ↑ Cf. Augustin Berque, in Japon, peuple et civilisation, devath la direccion de Jean-François Sabouret, La Découverte, 2004
- ↑ Michel Vié, Histoire du Japon, P.U.F., Que sais-je, 7au edicion 2009, p.9.
- ↑ cf. las estatisticas de l'OCDE
- ↑ per exemple, la tèrra, lo tribalh e la produccion que son sancerament contarotlats per l'Estat
- ↑ au mensh dinc au sègle Xau en tot cas
- ↑ çò qui justifica lo nom balhat en Occident ad aqueste periòde de l'istòria de Japon
- ↑ (en) PIB PPA 2010, World Development Indicators database, Banque mondiale, juillet 2011 [pdf].


c: text/html

text:
Guèrra Francoalemanda
La Guèrra Francoalemanda es un conflicte dau sègle XIX que se debanèt dau 19 de julhèt de 1870 au 29 de genier de 1871. Opausèt lo Segond Empèri francés (remplaçat en setembre de 1870 per la Tresena Republica) au Reiaume de Prussia e seis aliats (Bavièra, Wurtemburg, Baden...). Foguèt causat per la declaracion de guèrra francesa en respònsa a la provocacion prussiana dau telegrama d'Ems e per la volontat prussiana d'unificar leis estats alemands. Mau preparada, l'armada francesa imperiala foguèt rapidàment esquichada entraïnant lo rebutament de l'Empèri lo 4 de setembre de 1870 enterin que lei Prussians acomencèron lo sètge de París. La Republica assaièt alora de contuniar lei combats per replegar lei Prussians mai sei contra-ofensivas d'ivèrn s'acabèron per de reviradas successivas. En genier de 1871, la capitala deguèt donc capitular marcant la fin de la guèrra, lo començament d'una crisi politica importanta en França que s'acabará per la guèrra civila de la Comuna de París (18 de març - 29 de mai de 1871) e la proclamacion de l'Empèri alemand. La patz foguèt negociada après la fin de la Comuna : leis Alemands obtenguèron lo pagament d'una indemnitat de guèrra importanta e l'annexion dei territòris d'Alsàcia-Lorena.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Sètge de Constantinòple (626)
Lo sètge de Constantinòple (626) se debanèt en 626 entre l'Empèri Bizantin e una coalicion formada d'Avars, d'Eslaus e de Sassanidas. La coalicion capitèt d'amassar unei desenaus de milièrs d'òmes per atacar una garnison de 12 000 soudats. Pasmens, lo patriarcat de la capitala bizantina cridèt la populacion de luchar còntra una invasion pagana permetent de motivar lu abitants dins l'idèa de resistir e d'ajudar lu soudats. Lu assauts còntra lu barris mau capitèron e lu asalhidors deguèron se retirar après la destruccion dei flòtas avara e pèrsa per lu Bizantins.


text:
Mosaïc
Un mosaïc (de l'italian mosaico, del bas latin mosaicum (opus), del grèc uouσeῖoς, mouseĩos "relatiu a las musas"[1]), a l'origina, èra una composicion decorativa elaborada a partir de tessèlas de colors e materials diferents , com lo marbre, terralha o veire.
Lo mosaïc es un art fòrça vièlh. A l'Edat del Bronze en Creta ja s'utilizava aquela decoracion. Se trobèt d'òbras de mosaïc dins los escavaments arqueologics de Mesopotamia del sègle IV a III abC. Se trapava dins tot el monde antic per la decoracion d'interiors. Se trobèt de mosaïcs del sègle IV abC dins la ciutat palais Macedònia d'Aegae, mas los sols de mosaïc son generalament associats amb l'arquitectura dels bastiments romans, Dempuèi Britania fins Dora Europòs. Los sols de mosaïc esplendids caracterizan las vilas romanas luxosas. A Roma, Neron e sos arquitèctes utilizèron de mosaïcs per cobrir los parets e plafons de la Domus Aurea, bastida en 64.
Amb la construccion de basilicas crestianas a la fin del sègle IV, los mosaïcs del parets e plafons foguèron adaptats als usatges crestians. Lo trescòl del temps dels mosaïcs crestians èra pendent l'Empèri Bizantin, coma a Exarca e Ravena e sos territòris de Sicília, e sa rivala Venècia, ont i a de mosaïcs a l'exterior e l'interior de Sant Marc. En l'Euròpa occidentala, la tecnica de la fresca foguèt utilizada a la plaça de la dificila tecnica del mosaïc.
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Segon la nòrma classica de l'occitan, cal evitar lo francisme la mosaïca* al femenin.


text:
Lengas dardicas
Las lengas dardicas constituisson una sosfamilha de las lengas indoiranianas. Aquestas lengas son parladas dins las regions montanhosas de l'Indukush, en Afganistan e al Cachemir. L'emergéncia istorica de las lengas dardicas per rapòrt a las autras lengas indoiranianas demòra malaisit d'apreciar.
Òm compta demest las lengas dardicas :
- Lo dameli
- Lo domaaki
- Lo gawar-bati
- Lo kalasha
- Lo kashmiri
- Lo katarqalai o wotapuri
- Lo khowar
- Lo kalam kohistani o kalami
- Lo kohistani de l'Indús o mayã
- Lo ningalami
- Lo pashai
- Lo falura
- Lo sawi
- Lo shina
- Lo brokskat
- Lo shumashti


text:
Categoria:Noms comuns en francés
Aquesta categoria a per tòca d'acampar los noms comuns en francés.
Soscategorias
Aquesta categoria dispausa de 5 soscategorias, sus un total de 5.
- ► Formas de noms comuns en francés (9 P)
A
- ► Animals en francés (55 P)
G
- ► Gentilicis en francés (2 P)
L
- ► Locucions nominalas en francés (8 P)
P
- Plantas en francés (1 C, 20 P)
Articles dins la categoria « Noms comuns en francés »
Las 200 paginas seguentas figuran dins aquesta categoria, sus un total de 921.(200 precedentas) (200 seguentas)(200 precedentas) (200 seguentas)


text:
Mainvillers
Mainvillers es una comuna francesa, situada dins lo departament de Mosèla e la region de Lorena.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Mainvillers Es una municipalitat #que se situa al nòrd-es de la França, mai justament en lo departament de Moselle (57) en Lorraine.
Mainvillers est une commune qui se situe au nord-est de la France, plus précisément dans le département de Moselle (57) en Lorraine.
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
- Dépendait De l'anciana província de Lorraine.
- Dépendait de l'ancienne province de Lorraine.


text:
Imling
Imling es una comuna francesa, situada dins lo departament de Mosèla e la region de Lorena.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Los fondeuses de plomb de Imling es una istòria contenuda en los Contes e legendas de Lorraine al meteis títol #que Graouilly e Sant-Nicolas e los tres glaneurs.
- A Modèl:La s, la distincion levava de la familha de Braubach ; de 1594 a 1766, de la familha de Lutzelbourg.
- Sojorn de Henri II dins lo castèl de Imling #que i #recebre en 1552 una delegacion d'Estrasburg que # anava contra el en campanha.
Les fondeuses de plomb d'Imling est une histoire contenue dans les Contes et légendes de Lorraine au même titre que Graouilly et Saint-Nicolas et les trois glaneurs.
- Au Sègle XVI, la seigneurie relevait de la famille de Braubach ; de 1594 à 1766, de la famille de Lutzelbourg.
- Séjour d'Henri II au château d'Imling qui y reçut en 1552 une délégation de Strasbourg contre lequel il allait en campagne.


text:
Cap d'Estat
Un cap d'Estat es una persona fisica, a vegadas morala, que representa simbolicament la continuitat e la legitimitat de l'Estat. Sas foncions tradicionalas son: representacion exteriora, prolongacion de las leis, nominacion a las nautas foncions publicas. Segon lo país, pòt èsser lo pus eminent deteneire del poder executiu efectiu, o al contrari personificar lo poder suprèm exercit en son nom per d'autras personalitats politicas.
Lo Cap de l’Estat es una persona fisica qu'es al cap d’un Estat; representa simbolicament lo País e exercís un nombre precís d’atribucions. Aquela definicion permet de metre en evidéncia los tres fondaments d'aquela foncion : - lo plaçament, resulta de l’expression « al cap del País ». Vòl dire que lo Cap de l’Estat es una persona particulara plaçada en dessús dels autres ciutadans e/o compausantas de la populacion de son país, - lo Cap de l’Estat complís un Ròtle qu'es predefinit per la foncion ocupada. Balha son aparéncia fisica (encarna) per representar lo País, - lo tèrme d’Activitats met en evidéncia que lo Cap de l’Estat dispausa d’un nombre precís d’atribucions que ne fan un actor de la vida collectiva.
Somari
- 1 Modèls constitucionals
- 2 Eleccion del president
- 3 Ròtles del cap d’Estat
- 4 Fonts
- 5 Vejatz tanben
- 6 Nòtas e referéncias
Modèls constitucionals[modificar | modificar la font]
Cada país a son pròpri sistèma executiu; esquematicament, existisson quatre categorias principalas :
- lo sistèma presidencial, dins aquel lo cap d'Estat es tanben lo cap de govèrn e exercís activament lo poder executiu
- lo sistèma semipresidencial que lo cap d'Estat parteja l'exercici del poder executiu amb lo cap de govèrn
- lo sistèma parlamentari ont lo cap d'Estat possedís en teoria lo poder executiu mas l'exercici d'aquel poder se delega a un Cap de govèrn
- lo sistèma amb un cap d'Estat que deten pas lo poder executiu que lo cap d'Estat jòga un ròtle simbolic al nom de l'Estat.
Pasmens, çaquelá existís categorias, a vegadas a es dificil de causir a quina categoria qualques caps d'Estat apartenon. Per exemple, los cambiaments dins la constitucion de Liechtenstein en 2003, balhan al cap d'Estat, lo prince, de poders constitucionals novèls inclusent lo drech de vèto sus la legislacion e lo poder, en teoria, de dissòlvre lo conselh dels ministres. Se'n poiriá alara conclure que l'enforcament del poder del prince faguèt dintrar lo Liechtenstein dins un regim semipresidencial. Atal, lo poder balhat a l'origina al president grèc per la constitucion de la Grècia de 1974 la raprochèt del modèl semipresidencial francés. E mai, lo poder, teoric, del monarca britanic de dissòlvre son govèrn quand vòl suggerís que lo Reialme Unit siá dins un regim semipresidencial. En realitat, la categoria que cada cap d'Estat i aparten s'evalua per la practica e pas per la teoria. Dins la practica, pas un monarca britanic forcèt un govèrn a tombar dempuèi lo cemçament del sègle XIX, alara qu'en realitat Grècia, abans que los poders del presidents sián redusits atal en 1986, foguèt regida coma un regim parlamentari. Tant que lo prince de Liechtenstein exercirà los poders teorics que possedís uèi, lo principat demorarà categorizat coma regim parlamentari.
Monarquia[modificar | modificar la font]
Dins qualques païses, lo cap d'Estat es un monarca ereditari. Dins gaireben totas las monarquias liberalas modèrnas, exercís mai una autoritat morala que politica, e mai la Constitucion li balhe de grands poders.
Pòt èsser rei(na), prince sobeiran (Mónegue, Liechtenstein), grand duc (Luxemborg), emir (païses del golf Persic)...
Lo Papa es lo cap d'Estat de la Santa Ses e agís amb aquel títol coma un monarca elegit per un collègi electoral de cardinals.
Regim presidencial[modificar | modificar la font]
Lo president de la Republica es pas d'esperel sobeiran, es garant de la sobeiranetat del pòble.
- garant de las institucions, e mai de l'unitat nacionala; dins aquel cas sens real poder politic.
- e / o dotat del poder executiu, e mai legislatiu e judiciari.
En França, dins la Constitucion de la Va Republica, lo cap de l'Estat es al meteis temps dotat del poder executiu, e garant de las Institucions. En Itàlia lo president de la Republica es garant de las institucions, mas lo primièr ministre dispausa del poder executiu.
Regim semipresidencial[modificar | modificar la font]
Lo regim semipresidencial combina las caracteristicas dels regims presidencials e parlamentaris, subretot pel fach que lo govèrn dega respondre al meteis temps al president e a la legislatura. La constitucion de la Va republica francesa prevei un primièr ministre que lo nomena lo president mas que deu pasmens èsser capable d'obtenir la confisança de l'Assemblada Nacionala. Dins aquel tipe de regim, es possible que lo president siá d'un partit politic e l'oposicion encargada de la legislatura. Dins aquel cas, lo president deu causir un primièr ministre dins l'oposicion, aquò se nomena la coabitacion. Mas en França, amb l'inversion del calendièr electoral (eleccion legislativa seguent just aprèp l'eleccion presidenciala) la probabilitat de coabitacion s'alunhèt.
Regim parlamentari[modificar | modificar la font]
Lo cap d'Estat possedís de poders executius teorics mas, en practica, l'exercici del poder executiu s'entorna al cap de govèrn.
Cap d'Estat non executiu[modificar | modificar la font]
Aqueles darrièrs lo cap d'Estat es completament escartat del poder executiu : possedís pas, e mai de manièra teorica, tal poder executiu que siá e mai un ròtle dins lo govèrn.
Dins aquela categoria, de variantas en tèrmes de poder e de foncions pòdon existir. Lo rei de Suècia, dempuèi lo passatge de la constitucion modèrna suedesa al mitan de las annadas 1970, a perdut sas foncions de cap d'Estat de regim parlamentari mas recep totjorn en conferéncia mensuala lo conselh dels ministres al Palais Reial. Al contrari, l'unic contacte qu'a lo president d'Irlanda amb lo govèrn de son país se fa per mejan d'una conferéncia formala donada pel Taoiseach (primièr ministre) al president. Pasmens, a pas accès a la documentacion e totes los accèsses als ministres passan per lo burèl del primièr ministre.
Exemples dins aquela categoria :
- Lo president d'Índia
- Lo president d'Irlanda
- Lo rei de Suècia (dempuèi 1975)
- Lo president d'Alemanha
- l'emperaire de Japon (dempuèi 1947).
- Lo governador general de Canadà
Eleccion del president[modificar | modificar la font]
Dins la fòrça granda majoritat dels païses del mond, lo cap d'Estat es un President de la Republica elegit per una durada fixa (pòt èsser reelegit). Dos tipes d'eleccions son retenguts dins aquel cas :
- l'eleccion al sufragi dirècte: son totes los electors qu'elegisson, en un o dos torns, lo cap de l'Estat. Es lo cas en França, Portugal o Russia.
- l'eleccion al sufragi indirècte: son los parlamentaris (deputats e / o senators) qu'elegisson, sovent a la majoritat qualificada (2/3 o 3/5) lo cap de l'Estat. Es lo cas d'Itàlia, d'Alemanha o de l'Africa del Sud.
Se nòta que los Estats Units d'America an causit un mòde d'eleccion particular. L'ensemble dels electors elegisson de grands electors dins cada Estat, en nombre egal a aquel del parlamentaris. Aqueles grands electors se reünisson apuèi per elegir lo president dels Estats Units d'America.
En Soïssa lo president es elegit al sufragi indirècte per l'Assemblada Federala demest los membres de l'executiu (lo Conselh Federal) per un mandat d'un an. Pasmens i a pas vertadièrament un cap d'estat perque es lo pòble qu'es sobeiran.
Los mandats presidencials pus corrents son de cinc ans (cinquenat) e sèt ans (setenat).
Ròtles del cap d’Estat[modificar | modificar la font]
En foncion de sa categoria constitucionala un cap d'Estat pòt aver un o mai dels ròtles seguents :
- Ròtle simbolic
- Cap de la diplomacia
- Ròtle executiu
- Ròtle legislatiu
- Dissolucion del govèrn
- Cap de las armadas
Ròtle simbolic[modificar | modificar la font]
Dins fòrça païses, de retraches oficials dels caps d'Estat se pòdon trobar dins los burèls del govèrn, las corts de justícia, los aeropòrts, las bibliotècas e autres bastiments publics. L'idèa, a vegadas regulada per la lei, es d'utilizar aqueles retraches per que lo public prenga consciéncia de sa connexion amb lo govèrn. Aquela practica ven dels temps medievals.
A vegada, aquela practica es excessiva e lo cap d'Estat comença de pensar qu'es l'unic simbòl de la nacion. Un culte de la personalitat li ven e l'imatge del cap d'Estat ven l'unica representacion visuala del país, suspassant fins als autres simbòls coma la bandièra, la constitucion, l'imne nacional, etc.
Dins d'autres cases, subretot pels monarcas, las pèças de moneda, los timbres, los bilhets de banca pòdon èsser tirats amb la figura del cap d'Estat.
En general, lo ròtle del cap d'Estat es un ròtle ceremonial. Atal, dins los afars diplomatics, lo cap d'Estat es sovent lo primièr a saludar un visitor estrangièr important. Pòt tanben assumir lo ròtle d'òste pendent la visita de personas importantas.
Dins son país, lo cap d'Estat deu onorar de sa preséncia divèrs eveniments, coma las competicions esportivas, exposicions, defilats militars, funeralhas, e visitar de regions de son país, entrepresas, espitals. Pòt tanben inaugurar de bastiments, pausar la primièra pèira dels grands projèctes, etc.
Cap de la diplomacia[modificar | modificar la font]
Lo cap d'Estat acredita los ambaissadors de son país pel mandadís de letras de crèdit a d'autres caps d'Estat. Sens aquela acreditacion, un ambaissador pòt pas complir aquel ròtle e recep l'estatut diplomatic pus elevat. Pasmens, existís de disposicions dins lo drech internacional permetent al govèrn de far executar las meteissas foncions diplomaticas, o al mens una partida d'aquelas foncions, coma l'acreditacion amb un ròtle inferior.
Lo cap d'Estat recep las letras de crèdit enviadas per d'autres caps d'Estat acreditant los ambaissadors o autres diplomatas dins lo país.
Los reialmes del Commonwealth, Estats independents, an per cap d'Estat la meteissa persona, la reina Elisabeta II, çaquelà sas foncions sián diferenciadas segon L'Estat[1]. Per evitar que la reina aja d'acreditar ambaissadors près d'esperela (e doncas enviar de letras a ela meteissa), lo principal representant diplomatic d'un reialme del Commonwealth près d'un autre obten lo titre de « Naut comissari », e pas d'ambaissador. S'acredita per un cap de govèrn prèp d'un autre, e pas pel cap de l'Estat.
Lo cap d'Estat signa los tractats internacionals al nom de l'Estat, o los fa signar en son nom per ministres (membre del govèrn o diplomata). La ratificacion seguenta depend abitualament de la legislatura.
Ròtle executiu[modificar | modificar la font]
Dins la granda majoritat dels païses, que sián republicas o monarquias, lo poder executiu es aquel del cap d'Estat.
Dins los regims presidencials, lo cap d'Estat deten lo poder executiu.
Dins los regims parlamentaris, l'executiu teoricament s'exercís pel cap d'Estat mas, en practica, s'exercís sul conselh del primièr ministre. Austràlia, Àustria, Canadà, Danemarc, França, Itàlia e lo Reialme Unit son d'exemples de païses ont lo cap d'Estat deten lo poder executiu. Chequia, Irlanda e Suècia fan partida dels païses ont lo primièr ministre es encargat de l'executiu.
Ròtle legislatiu[modificar | modificar la font]
Dins qualques païses, lo cap d'Estat deten una partida del poder legislatiu.
La majoritat dels païses demanda que tot projècte de lei votat per la o las assembladas legislativa(s) siá signat pel cap d'Estat per se transformar en lei. Dins qualques païses, coma lo Reialme Unit, Irlanda o Belgica, lo cap d'Estat en fach se considèra coma fasent partida del parlament. Dins los regims presidencials, lo cap d'Estat a sovent lo poder de pausar son vèto sus una lei. Dins gaireben totes los regims parlamentaris, al contrari, lo cap d'Estat pòt refusar de signar un projècte de lei. Lo fach de signar un projècte de lei per que vengan una lei es nomenat prolongacion. Qualques Estats del Commonwealth nomenan aquela procedura sancion reiala.
Per exemple, l'article 1 de la seccion de la Constitucion dels Estats Units d'America enóncia que cada projècte de lei deu èsser votat per la Cambra dels Representants dels Estats Units e deu, avant de venir una lei, èsser presentat al president.
Dins qualques regims parlamentaris, lo cap d'Estat garda qualques poders, en rapòrt amb los projèctes de lei. Pòdon :
- apausar lor vèto fins que la cambra legislativa aja revisat e aprovat un còp de mai
- suspendre un projècte de lei, de manièra temporària o definitiva. Aquela possibilitat existís en general dins los Estats de prerogativa reiala
- demandar qu'una lei siá verificada per l'Assemblada Constitucionala per verificar sa conformitat a la constitucion
- prepausar una lei al referendum
Lo cap d'Estat es tanben, dins la granda majoritat dels cases, lo detentor del poder executiu. Pòt alara contrarotlar politicament l'execucion d'una lei e, en consequéncia, far qu'una lei siá pas aplicada pendent d'annadas e mai jamai.
Dissolucion de la legislatura[modificar | modificar la font]
Un cap d’Estat a sovent lo poder de dissòlvre la legislatura.
Dins gaireben totes los regims parlamentaris, la dissolucion se fa sul conselh del primièr ministre. Dins qualques autres regims parlamentaris, e dins qualques regims presidencials, lo cap d'Estat o pòt far d'esperel.
Pasmens qualques Estats, an de parlaments elegits per una durada fixa e pas cap d'eleccion anticipada se pòt far. Es per exemple lo cas dels Estats Units d'America. Dins d'autres Estats, lo parlament s'elegís per una durada determinada mas se pòt dissòlvre pel cap d'Estat dins de circonstàncias precisas. Quand un primièr ministre a perdut la confisança del parlament, qualques Estats refusan una dissolucion del parlament obligant lo primièr ministre a demissionar.
Cap de las armadas[modificar | modificar la font]
Un cap d'Estat es generalament, d'un biais onorific o vertadièrament, lo cap de las fòrças armadas de l'Estat. Es alara la pus nauta plaça dins la cadena del comandament de l'armada.
Dins las dictaturas militaras, o dins los govèrns arribats al poder a causa d'un un còp d'Estat, aquela posicion es evidenta, perque tota l'autoritat dins aqueles govèrns deriva de l'utilizacion de las fòrças militaras.
Dins los regims revolucionaris, lo cap d'Estat, e sovent sos ministres, apareis frequentament en unifòrme militar, es fòrça pus escàs dins las democracias maduras, quitament en temps de guèrra.
Autres ròtles[modificar | modificar la font]
Dins qualques cases, lo cap d'Estat pòt :
- acordar sa gràcia
- autrejar divèrs onors
Fonts[modificar | modificar la font]
- (fr)Jean-Michel Oudjani « Le Chef de l'État »
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Ligams intèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Es a dire, per exemple, qu'Austràlia a per cap d'Estat la reina d'Austràlia, e pas la reina del Reialme Unit, malgrat que siá la meteissa persona. Encara, Elisabeth II es cap d'Estat de las Illas Salamon coma reina de las Illas Salamon, e pas coma reina del Reialme Unit, etc.


text:
Micròbi
Lo mot micròbi es un tèrme generic e non scientific visant los bactèris, levaduras, protozoaris e virus, patogèns o non. Familiarament, aqueu mot designa un microorganisme (sovent un bactèri o un virus) responsable d'una malautiá.
Dempuèi 1872 (COHN) los « bactèris » son diferenciats de las levaduras, de las mosiduras, dels infusòris o dels parasits. Lo mot de micròbi (literalament « pichona vida ») foguèt introduch pel cirurgian francés Charles Sédillot en 1878 per designar totes los èssers vivents infinidament pichons, un mes abans que Pasteur e sos collaborators faguèsson una comunicacion a l'Acadèmia de Medecina, la Teoria dels gèrmes e sas aplicacions a la medecina e a la cirurgia, ont d'èssers vivents microscopics son declarats responsables de malautiás: « S'aviái l'onor d'èsser cirurgian … » 30 d'abril de 1878).
La descobèrta dels micròbis foguèt un element fondamental que permetèt lo desvolopament de l'igièna e de progrèsses nombroses en medecina.


text:
La Rambla de Barcelona
La Rambla es una passejada emblematica de Barcelona que va la plaça de Catalonha, centre major de la vila, e lo Pòrt Vièlh.
Sus aquela passejada i a un fum de monde pendent tota la jornada e fins a l'alba. La Rambla es longada de quiòsques de prensa e taula de flors e d'aucèls, actors corredísses, cafès, restaurants e magazins. Prèp del pòrt s'installan taulas d'artesans, pintres e dessenhaires. Tot en passejant per la Rambla se pòt admirar divèrses edificis coma lo Palau de la Virreina, lo mercat de Sant Josèp o de la Boqueria, l'Antiga Casa Figueras e lo celèbre teatre del Liceu, ont se representan opèras e balets. Las carrièras lateralas tanben an un gaubi particular. Dins una d'aquela, a qualques mètres, i a la plaça Reial, amb sos palmièrs e entornejada de cobèrts jos que se trapa fòça cervesariás e restaurants e ont se reünisson los dimenges matin los colleccionaires de sagèls e monedas.
La Rambla de Barcelona arriba al Portal de la Patz, dubèrt al Pòrt Vièlh, ont s'auça lo celèbre monument a Colomb. Prèp i a lo Musèu Maritim, dedicat especialament a l'istòria navala dins la Mediterranèa e ont se pòt vèire, entre d'autres, la reproduccion a escala reala d'una galèra de combat antica. Lo musèu es situat a l'edifici medieval de les Drassanes Reials (talhièrs navals), ont se construson los vaissèls que ligavan los domenis alunhats de la Corona per Mediterranèa. Lo Pòrt Vièlh ofrís d'autras atraccions, com ara un centre de léser, de magazins e restaurants (el Maremàgnum), un cinèma IMAX e lo major aquari de fauna marina mediterranèa.
Abans per la Rambla d'uèi anava lo riu d'en Malla, que amb la construccion del barri del Raval, al sègle XV, se va desvièt cap al nòrd.[1] Aprèp s'i construguèt òrça convents, subretot del costat del Raval[2] Mai tard amb l'espaci liberat pels convents se construguèron bastits que se pòdon veire uèi, coma lo Liceu, la Boqueria e la plaça Reial. A partir de 1859 se comencèt a plantar de platanas, e en 1860 s'inaugurèt la font de Canaletes.[3]La venta de flors sus la Rambla data de la mitat del sègle XIX.[4]
«Las Ramblas»[modificar | modificar la font]
La Rambla recebèt tradicionalament de noms diferents segon las partidas. De nòrd al sud, i a:
- Rambla de Canaletes, amb la celèbra font de Canaletes, installada aquí dempuèi fòrça temps, que segon la tradicion ditz que lo visitant que ne beu l'aiga tornarà un còp mai a Barcelona.
- Rambla dels Estudis, i aviá l'Estudi General o Universitat, edifici del sègle XV] qu'acabèt d'èsser Universitat, suprimida per Felip V e se cambièt en casèrna militar. Foguèt demolida en 1843.
- Rambla de les Flors (o rambla de Sant Josep, a causa de l'ancian convent de Sant Josèp), lo sol luòc de la vila ont al sègle XIX se vendiá de flors.
- Rambla dels Caputxins (o rambla del Centre), nomenada atal a causa l'ancian convent del fraires capucins.
- Rambla de Santa Mònica, tocant lo pòrt, ont i a la parròquia que li dona lo nom e que foguèt, temps enrè, convent dels Agustins, del sègle XVII.
Aprèp lo pòrt, la Rambla continua per la Rambla de Mar, una planca ondada de fusta que comunica amb lo cai d'Espanha, òbra dels arquitèctes Helio Piñón e Albert Viaplana, inaugurada en 1994. Mai en amont de la plaça de Catalonha, la Rambla continua per la Rambla de Catalunya.
Transpòrts[modificar | modificar la font]
Per la Rambla passan las linhas de buses 14, 59 e 91, e de nuèit N9, N12 i N15.
I a tres estacions de mètro de la linha 3: Catalunya ligada amb la linha 1]], Liceu (a mitat camin, davant el Teatre del Liceu) e Drassanes (al sud extrèm).
Referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ (ca)Permanyer, Lluís. Història de l'Eixample. Barcelona, 1991.
- ↑ (ca)Sobrequés i Callicó, Jaume. Història de Barcelona. Barcelona, 2008. ISBN 978-84-01-38717-3
- ↑ vejatz "sobrequés"
- ↑ vejatz "sobrequés"


text:
Rugbi
Lo tèrme de rugbi recampa dos espòrts cosins:
- Lo rugbi de XV.
- Lo rugbi de XIII.
Lo tèrme de rugbi designa un ensemble d'espòrts aparentats al fotbòl e caracterizats per l'utilizacion d'un balon oval, jogable a la man o al pè, mas podent pas progressar vèrs los buts advèrses, que portat o botat al pè. L'objectiu del jòc es de marcar mai de punts que l'adversari, siá en marcant de buts siá d'ensages (obtenguts e "recompensats" diferentament segon las variantas: vejatz las règlas particularas d'aquestas diferentas variantas).
Espòrt de contacte, lo rugbi fa apèl a la fòrça e a la velocitat, e necessita una fòrta organizacion estrategica.
Dins lo lengatge corrent, lo mot rugbi sol fa lo pus sovent referéncia a la varianta mai populara, de saber lo rugbi de XV.


text:
Djedefra
Djederfra que ho un faraon de la IVau dinastia, hilh deu faraon Khofo. Que ho lo purmèr a hiornir dens lo soa titulatura un nom de hlih de Ra.
Qu'èra lo miei hrair deus son successor Khafra e qu'aurè esposada la soa mieja sòr (qui èra estada esposa de Kaoab, lo hilh de Khofo mort abans lo lors pair e qui èra vodat a la succession) Heteferés. Djedefra que seré estat en conflicte dab un aute hrair Djedefher e qu'auré fin finala ganhat lo tròne apèrs ua eventuala persecucion (lo mastaba de Djedefher que ho degradat).
Que he sepelir a Abu Rawash o e he bastir la soa piramida qui ho pilhada après.
Titulatura[modificar | modificar la font]
- Lo son nom de Her qu'èra Khepr :
- Lo son nom de Nisot-Biti qu'èra :
Hont[modificar | modificar la font]
- Grimal, Nicolas. Histoire de l'Egypte ancienne. París : Fayard, 1988.
- Shaw, Ian. The Oxford History of Ancient Egypte. Oxford : Oxford University Press, 2000.
Khofo
Djedefra
Khafra
Istòria | Geografia | Organizacion politica | Faraon | Art | Mitologia | Dius | Vida vidanta | Bibliografia | Egiptològs | Lexic


text:
Vietnam
Vietnam (en vietnamian Việt Nam) es un país d'Asia del Sud-Èst. Confronta la Republica Populara de China al nòrd, e Laos e Cambòtja a l'oèst.
La siá capitala es Hanòi.
Lo gentilici es vietnamian -a.
Somari
Istòria[modificar | modificar la font]
Cap a la fin de la Dinastia Lê en 1788, Vietnam sofriguèt de conflictes civils, primièr amb lo supòrt que los chineses donèron a la Dinastia Mạc e la que desafièt lo poder de la Dinastia Lê, e après la Dinastia Mạc foguèt mesa en derota e l'anteriora restaurada mas perdèt fòrça poder. Alavetz lo poder foguèt dividit entre los Senhors Trịnh al nòrd e los Senhors Nguyễn al sud, çò que provoquèt dins lo país un nòu conflicte: la Guèrra Civila Trịnh-Nguyễn que durèt mai d'un sègle. La guèrra s'acabèt quand los fraires Tây Sơn foguèron vençuts ambedós e establiguèron una nòva dinastia. Malgrat aiçò, lo sieu govèrn durèt pas e en 1802 foguèron vençuts pels senhors Nguyễn amb l'ajuda dels franceses, los qu'establiguèron la Dinastia Nguyễn. Dempuèi aqueste an la dinastia Nguyễn se convertiguèt en dinastia imperiala e durèt fins a 1954 quand los comunistas ganhèron la guèrra amb França.
Èra coloniala[modificar | modificar la font]
Lo Vietnam independent s'acabèt a la mitat del sègle XIX quand lo país foguèt colonizat per l'Empèri Francés. L'administracion francesa impausèt de cambiaments politics e culturals significatius dins la societat vietnamiana. S'impausèt un sistèma d'educacion modèrna occidentala, lo cristianisme, se desvolopèron la cultura del tabac, de l'indigo, del tè e del cafè. Los franceses ignorèron las constantas nomenadas per l'independéncia e los dreches civils, çò que causèt l'aparicion rapida de movements politics nacionalistas entre los quals sorgiguèron de lidèrs coma Phan Boi Chau, Phan Chu Trinh, l'emperaire Ham Nghi e Hồ Chí Minh. Mas los franceses mantenguèron lo domeni de las siás colonias fins a la Segonda Guèrra Mondiala quand los japoneses ocupèron la Peninsula d'Indochina.
Durant la Segonda Guèrra Mondiala, en 1941, Vietnam foguèt ocupat per de tropas japonesas, abans l'implantacion del regim de Pétain en França. Las ressorsas naturalas de Vietnam foguèron utilizadas per Japon per las siás campanhas militaras en Birmania, Malàisia e Índia. L'ocupacion japonesa durèt fins a 1945. Abans la rendicion, los japoneses creèron dins lo país un govèrn mariòta, l'Empèri de Vietnam, que foguèt al poder de l'11 de març fins al 23 d'agost de 1945. Lo sieu cap foguèt l'emperaire Bao Dai.
Aprèp la fin de la guèrra, lo Vietminh ocupèt la vila de Hanòi e proclamèt un govèrn provisòri, que declarèt l'independéncia lo 2 de setembre de 1945. Hồ Chí Minh venguèt lo primièr president del país.
Guèrra d'Indochina[modificar | modificar la font]
- Article principal: Guèrra d'Indochina
En 1945 lo Govèrn Provisòri de la Republica Francesa mandèt lo Còs expedicionari d'Orient Extrèm, qu'èra estat creat a l'origina per combatre las fòrças japonesas, per tal de pacificar lo movement de liberacion e de restaurar lo poder francés. Lo 20 de novembre de 1946, se produguèt l'Incident d'Haiphong, e se'n seguiguèt la primièra Guèrra d'Indochina entre lo Viet Minh e las fòrças francesas, que durèt fins a la signatura dels Acòrdis de Genèva, lo 20 de Julhet de 1954 après la desfacha francesa de Diên Biên Phu.
Guèrra de Vietnam[modificar | modificar la font]
- Article principal: Guèrra de Vietnam
Politica[modificar | modificar la font]
Vietnam es un país socialista amb regim de partit unic. Una nòva constitucion foguèt aprovada en 1992 en remplaçant l'anteriora de 1975. Lo ròtle del Partit Comunista de Vietnam (Đảng Cộng Sản Việt Nam) foguèt reafirmat dins totes los organs del govèrn, dins la politica e la societat.
Lo president es lo cap d'Estat e lo comandant en cap de l'armada. Lo cap de govèrn es lo primièr ministre, que presidís lo Conselh dels Ministres. L'Assemblada Nacionala es unicamerala, amb 498 membres.
Geografia[modificar | modificar la font]
Vietnam a una superfícia de 331 688 km² (leugièrament mai pichon qu'Alemanha). Lo relèu consistís en monts pichons e montanhas nautas densament cobèrtas d'arbres, per 20% del territòri; 40% del territòri es montanhòs e los bòsques ocupan 75%. Lo punt culminant del país, la montanha de Fan Si Pan, a 3142 m d'altitud.
Lo clima es tropical e monsonic; l'umiditat es de 84% en mejana durant l'an. Las precipitacions annalas varian entre 1200 e 3000 mm, e las temperaturas oscillan entre 5 °C e 37 °C.
Economia[modificar | modificar la font]
- De veire: Economia de Vietnam
Cultura[modificar | modificar la font]
Bibliografia[modificar | modificar la font]
Bruce M. Lockhart e William J. Duiker (2005). Edicions Scarecrow Press: Historical Dictionary of Vietnam (en anglés), 488 paginas. ISBN 978-0-8108-5053-8.
Philippe Langlet e Thanh Tâm Quach (2001). Edicions Les Indes savantes: Introduction à l'histoire du Viêt Nam contemporain de la réunification au néocommunisme (en francés).
Thanh Khôi Lê (1992). Edicions Sudestasie: Histoire du Viêt Nam des origines à 1858 (en francés).
Documents audiovisuals[modificar | modificar la font]
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas & referéncias[modificar | modificar la font]


text:
Corsari
Un corsari èra un marin de l'equipatge d'una nau civila armada, autorizada per una Patenta de corsa o letra de marca a atacar en temps de guèrra, tot vaissèl batant pavalhon d'estats enemics, e particularament son negòci mercant, en daissar a la flòta de guèrra l'ataca dels objectius militars.
Los corsaris, son pas de confondre amb los piratas pr'amor qu'exercisson son activitat segon las leis de la guèrra, sonque en temps de guèrra e amb l'autorizacion de son govèrn. Capturats, an drech a l'estatut de presonièr de guèrra. Aquesta forma de de guèrra navala èra apelada "guèrra de corsa".


text:
Sent Gaudenç
Sent Gaudenç qu'ei ua vila occitana de Gasconha, capitala de Comenge. Qu'ei situada administrativament laguens eth departament de Hauta Garona e era region de Miègjorn-Pirenèus.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Sent Gaudenç qu'ei bastida ath pè deths Pirenèus, sus era arribèra esquèrra de Garona e a un navanteat de quilomètres de Tolosa en direccion de Tarba.
Heraudica[modificar | modificar la font]
L'escut de Sent Gaudenç que's blasona atau : d'azur cargat d'ua campana d'argent batalhada d'aur.
Istòria[modificar | modificar la font]
Sent Gaudenç que hoc poblada desempuish era epòca romana mes que comencèc a pravar ath torn deth monastèri qui acesèc eras relíquias de Sent Gaudenç.
En 1160 eths Cavalièrs de Sent Joan de Jerusalèm que i fondèren un espitau.
En 1202, eth comte Bernat IV de Comenge que l'autregèc ua carta.
Durant eras guèrras de religion, era ciutat e eth sòn patrimòni que horen sacamandejats per Gabriel Ièr de Montgomery e eras suas òstes protestantas abans d'èster tornada aths catolics peth marescau de Matignon. Atau, eras relíquias sauvadas que podèren tornar (devath eth regne deth Noste Enric totun).
Eth patrimòni religiós de Sent Gaudenç e eths sòns archius que horen sacamandejats un darrèr còp a l'escadença dera Revolucion Francesa.
=oc
Demografia[modificar | modificar la font]
Lòcs e monuments[modificar | modificar la font]
- Collegiau Sent Pèire de Sent Gaudenç, bastida durant eth sègle XI e remodelada ath sègle XV e puish ath XIX, ei enes monuments istorics dempuish 1840[1].
- Era part dera clastra que demòra deraanciana abadiá de Bonafons aponduda aths monuments istorics eth 10 de mai de 1927[1].
- Capèra de Sent Jacme
- Orador dit de Nòsta Dauna dera Caua inscrit coma monument istoric segon l'arrestat deth 9 de decembre de 1929[1].
- Mercat deths grans de dus vaisheths, bastit de 1830 a 1843, inscrit coma monument istoric l'11 d'octobre de 2004[1].
- Gara de Sent Gaudenç
Personalitats ligadas damb era comuna[modificar | modificar la font]
- Laurenç Casassús (1862-1928), politician occitan que foguèt deputat de la Nauta Garona de 1914 à 1919.


text:
Economia de Marròc
Las politicas economicas de Marròc portèron estabilitat dins lo país al començament del decenni de 1990, mas demeniguèron pas lo caumatge, estimat a 20% dins las vilas[1].
Los revenguts del país provenon a 19,3% de l'agricultura, 35,5% de l'indústria e 45,2% del sector dels servicis, segon de donadas reculhidas en l'an 2005. L'inflacion es de 2%, e 15% de la populacion viu en situacion de pauretat. Lo percentatge de la populacion activa es de 20%.
Sectors[modificar | modificar la font]
- Agricultura: produsís blat, òrdi, oliva e frucha. La produccion de blat e d'òrdi es insufisenta per alimentar tota la populacion. En 2004 emplegava mai de 40% de la populacion activa, e representava aperaquí 15% del PIB e gaireben 20% de las siás exportacions. Aquela dependéncia del sector agricòla compòrta que las caracteristicas climaticas de cada sason condicionen los resultats macroeconomics de cada an.
- Pesca: importanta tant en la còsta mediterranèa coma en l'Atlantic.
- Indústria: las industrias pus desvolopadas en Marròc son las productoras de fosfats, la textila, l'agroalimentària, la siderúrgia, l'aeronàutica, l'electronica e lo torisme.
- Torisme: grand potencial toristic escassament explorat. En l'an 2007 visitèron lo país 7 500 000 toristas, e en 2010 s'espèra d'aténher los 10 000 000 toristas. L'origina principala del torisme es Euròpa, en essent los principals païses França, seguit d'Espanha e Alemanha. Aquel sector constituís la segonda font de devisas de Marròc, per darrièr de las transferéncias de capitals dels marroquins residents a l'estrangièr, mas abans las ventas del fosfat e derivats[2].


text:
Un article de Wikipèdia, l'enciclopèdia liura.
Wudi (武帝) (156 AbC - 29 de març de 87 AbC), del seu nom personal Liu Che (劉徹), es lo seten emperaire de la dinastia Han, del 9 de març de 141 AbC fins a la seuna mòrt. Es considerat, amb los emperaires Taizong (dinastia Tang) e Kangxi (dinastia Qing) coma l’un dels mai grands emperaires de l’istòria de China.
Grand conquerent, rebutét fòrça lunh los barbars fóra la frontèras, mas en agotant los cófres de l’Estat e subretaxar la populacion que de rics revusèro en mai de pagar.
Lo seu nom li ven de de wu (« guerrièr ») e de di (« emperaire »).
Coma cap militar, l’emperaire Wudi menèt China al seu expendiment territorial maximal:
- en 111, annexèt e divisèt en comandariás lo reialme de Nanyue, que compren lo sud de la China e lo nòrd del Vietnam d'ara;
- al nórd, rebutét amb succès las espedicions namadas dels Xiongnu sul nòrd de China.
- al nórd-èst, annexèt en 108 AbC lo principat de Luolang, al nòrd de la Corèa d'ara;
- a l’oèst, rebutèt las frontièras de l’empèri fins al bacin del Tarim, al Quirguizstan d'ara.
En 139 AbC, envièt lo seu emissèri Zhang Qian negociar una alliança amb los Yuezhi de l’Ozbequistan d'ara. Aquela espedicion provquèt d’autras missions cap a l’Asia Centrala.
Aquelas ambassadas aurián començat afar d'escambis e que l’emperairi auriá recebut d'estatuas boddicas d’Asia centrala, coma aquò es pintat dins las caunas de Mogao.
L’emperaire Wudi es a l’origina de diferentas mesuras destinadas a renforçar lo pofrr centralizat a Chang'an, la seuna capitala, situada dins la provìncia del Shaanxi.
En 134, Wudi instituiguèt lo recrutament dels foncionaris per examèns. Tornèt amb los tèxtes classics enebits dels temps de Qin Shi Huangdi, lo fondator de la dinastia Qing.
Wudi adoptèt los principis del confucianisme coma filosofia d’Estat e fondèt una escòla destinada a ensenhar lo confucianisme als futurs administrators de l’empèri.
Aquelas reformas aguèron un efècte durable tot lo long de l’existéncia de la Chine imperiala e exercèron una influència considerabla sus las civilizacions a l'entorn.
Lo reialme de l’emperaire Wudi durèt 54 ans, un recòrd que foguèt batut sonque per l’emperaire Kangxi, mai de 1800 ans mai tard.
- Bibliografia sus l’emperaire Wudi prepausada per Michèle Pirazzoli-t'Serstevens, (fr)en linha sul site del Centre departamental de documentacion pedagogic dels Nauts de Sèina.
- (fr)Lo reialme de l'emperaire Ó, dins l'introduccion de la traduccion de las Memòrias istoricas de Sima Qian per Édouard Chavannes, 1895.


text:
Gropament Europèu de Cooperacion Territoriala Pirenèus-Mediterranèa
Lo Gropament Europèu de Cooperacion Territoriala Pirenèus-Mediterranèa (o Euroregion Pirenèus-Mediterranèa) es una euroregion que compren las comunautats autonòmas de Catalonha e de las Illas Balearas e las regions de Lengadòc-Rosselhon e de Miègjorn-Pirenèus.
Istòria[modificar | modificar la font]
Creat en 2004 amb 5 regions e comunautats, se perdèt Aragon en 2006 per causa del conflicte entre Aragon e Catalonha sus las possessions eclesiasticas dins la Franja del Ponent.
La presidéncia càmbia cada an e mièg:
- Martin Malvy del 10 de febrièr de 2006 al 3 de decembre de 2007
- Francesc Antich entrò lo 18 de junh de 2009
- Georges Frêche entrò sa mòrt (24 d'octobre de 2010), puèi Christian Bourquin entrò lo 16 d'abril de 2011
- Artur Mas entrò lo 20 d'octobre de 2012
- Martin Malvy tornar entrò lo 5 de mai de 2014
Lo 27 d’octobre de 2014, l’article 15 dels estatuts novèls apond l’occitan coma quatrena lenga oficiala de l’euroregion, amb lo catalan, l’espanhòl e lo francés. Pasmens es pas l’occitan una de las tres lengas de trabalh.[1]
Referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Estatuts del GECT Pirenèus-Mediterranèa, version occitana, sul sit del GECT.
Ligams intèrnes[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- (ca) (es) (fr) Euroregio.eu, sit oficial.


text:
Stevie Ray Vaughan
Stephen Ray Vaughan, mai conegut coma Stevie Ray Vaughan (Dallas, 3 d'octobre de 1954 – East Troy, Wisconsin, 27 d'agost de 1990) foguèt un musician e cantautor american. Se faguèt conéisser mai que mai coma fondador e menaire de la formacion Double Trouble. Èra un guitarrista famós conegut que son estil de predileccion èra la musica blues e un virtuós de la guitarra electrica. La revista Rolling Stone lo classifiquèt seten sus sa lista dels "100 guitarristas mai importants". Moriguèt dins un accident d'elicoptèr en 1990 quand aviá tot bèl just 36 ans.
Discografia[modificar | modificar la font]
- Texas Flood (1983)
- Couldn't Stand the Weather (1984)
- Soul to Soul (1985)
- In Step (1989)
- Family Style, amb son fraire Jimmie Vaughan jol nom de "The Vaughan Brothers" (1990)
- In Session amb Albert King, enregistrat en 1983, (1999)


text:
Jan-Pèire Tennevin.
L'Astrado n° 44
Lou decor à la jardiniero
de Nino Martinent-Savidan
Camin crousa
de Felipe Blanchet
Marsiho, tras li siècle
de Gabriéu Cassin
UNO o DE lengo d'O
pèr Jean Lafitte e Guilhem Pépin
Ié disien Cèio e Marto, dos santo à l'ounour
Couleicioun Lenga d’Oc.
Ièu savo una chançon.
pèr Parlarem en Vivarés
«La Pounchudo
Cercle Langue d’Oc
La Targo
pèr L’Escolo de la Targo
Beatritz de Mongalvanh
pèr Reinat Toscano
154
Desenant, e en seguido de l’article pareigu dins lou numerò 153 di Nouvello, vous dounaren d’enfourmacioun sus la batèsto engajado pèr proutegi e sauva noste envirounamen prouvençau e mieterran amenaça.
Lou crime ecoulougi de la Crau
La despoulucioun de la Reservo Naturalo di Coussou de Crau vai soun trin. Pamens, e en seguido di gròssi plueio qu’an davança l’equinòssi d’autouno, lou petròli brut, aquesto salouparié, a councha la napo freatico de la Crau.
Cresès-ti qu’acò servira de leiçoun is amagestraire e àutris endustriau? Que nàni! Vaqui pas que GRTGaz, uno filialo de GDF-Suez, a en proujèt de coustruire un porto-gas (gazoduc) entre l’estacioun de coumpressioun de Sant-Martin de Crau e Sant-Avit en Droumo. Vai soulet que passarié un cop de mai dessouto la Reservo Naturalo de Crau... Vous dise pas lou gast que farié se, un cop realisa aquéu porto- gas, venguèsse un perdènt dins lou bournèu e que lou gas deliéura espetèsse!
Paure Ventour
À flour e mesuro, d’enfourmacioun novo nous soun arrivado à prepaus de l’escalado dóu Tour de Franço au su de Ventour, dins l’estiéu darnié. Ramentan que Ventour a voucacioun d’èstre uno reservo de biousfèro destinado a proutegi la fauno, e la floro, em’ un desvouloupamen limita e à dimensioun umano.
Se dis qu’es pas 500.000 persouno mai 1 milioun qu’aurien trapeja pendènt quàuqui jour sus li pendis de la mountagno! D’ùni de nòsti legèire soun ana coustata, après, li bourdiho abandounado pèr li touristo e li ciclisto un pau de pertout. N’en soun esta escalustra, tant pèr lou voulume que pèr sa naturo. Recentamen, uno chourmo bountouso de 120 voulountàri, a neteja lis abord de la routo entre lou Chalet Reinard e lou su de Ventour. Resulto de sa coulèito : à bóudre boutiho en plasti e moucadou de papié escampa, sa de viéure vitamina, coucourdeto de ciclisto e meme uno machino pèr courdura e uno porto metalino. Em’ acò Bernat Thevenet, que representavo lis ourganisatour dóu Tour de Franço, a pouscu regracia, entre autre, pèr la rabaiado realisado, après l’esprovo, pèr li coumuno, di touno e di touno de bourdiho abandounado en eiretage.
E pèr acaba : Ventour es esta classa zono Natura 2000. Lou proujèt èi de n’en faire un nouvèu Pargue Naturau Regiounau. 40 coumuno soun councernido. 29 soun pèr e 11 ié soun óupousado. Sian dins l’espèro de la decisioun dóu Prefèt de Vaucluso e dóu Prefèt de Regioun pèr la creacioun d’un sendicat mescle. Alor, Ventour Pargue Naturau Regiounau en 2014?
Lou Vaucluso resisto is OGM
Coume vous l’avèn deja anouncia, lou Vaucluso es uno terro de resistènci is OGM (ourganisme geneticamen moudifica). Se pòu dire, meme, qu’emé Jaque Olivier, proumié conse dóu Tor e counseié regiounau, presidènt de la coumessioun Agriculturo e Séuvo de PACA (lou noum a pancaro cambia...), aquest despartamen es belamen en pouncho de la lucho.
Fin de setèmbre, au Tor, un recampamen dóu couleitiéu Vaucluso sènso OGM aculiguè 4 nouvèlli coumuno coumtadino : Veisoun, Lou Bausset, Cairano e Pue-Meiras, e tambèn, lou proumié conse de Milhau, en Aveiroun, Gui Durand, presidènt foundadou de l’Assouciacioun Naciounalo di Couleitiveta sènso OGM.
Es aro 30 coumuno de Vaucluso que refuson, óuficialamen, lis OGM e que, à l’eisèmple dóu Tor, an enebi d’aquéli semenço sus soun territòri. 6 d’entre éli se soun engajado à plaça, coume Lou Tor, li panèu verd «Commune sans OGM», à sis intrado de loucalita. Demié ‘quéli, i’a Lou Bausset, emé Rougié Bouvier soun proumié magistrat, qu’es lou decan di conse de Vaucluso
De que se passo en Avignoun?
La Ciéuta di Papo, es uno realita geougrafico, es au jougnènt d’un flume, lou Rose, e d’uno ribiero, Durènço. Coume soun territòri coumunau es restren, la vilo, pèr se desvouloupa, engoulis despièi de decenìo li terro abelano entre li bàrri e li ribo de si frountiero d’aigo, terro couneigudo coume estènt lou Plan d’Avignoun e qu’èron, antan, un jardin inmènse que proudusié à mouloun de fru e de liéume.
Aqueste jardin es esta deja proun rousiga e arna. Li soubro, après lis assetamen de la vìo dóu TGV, soun menaçado pèr un grand proujèt inmoubilié dóu coustat de Durènço. S’agirié de faire uno ecou-bourgado (mèfi! mot nouvèu = quartier écologique...) en plen la cencho verdo d’Avignoun, que loujarié 4.000 à 5.000 persouno de mai, emé si veituro, si bourdiho, un crèis impourtant de la circulacioun autoumoubilo dins un rode, lou sud de la ciéuta, qu’es proun engavacha.
Se pòu-ti arresta lou desvouloupamen urban d’uno ciéuta? Se noun, Avignoun butara un jour contro si limito, enterin que, la vilo anciano, darrié si bàrri, esperara uno poulitico audaciouso de renouvacioun de si quartié abandouna de mai en mai pèr la poupulacioun.
Lou trin entre Avignoun e Carpentras?
Se barrulas un pau entre Avignoun e Carpentras, acò se vèi que la circulacioun entre li dos ciéuta es aro un proublèmo vertadié.
I’a uno soulucioun pèr n’en demeni lou quicha que lou mounde e lis elegi demandon de-longo : èi de remetre en service la ligno de camin de ferre Avignoun- Carpentras em’ uno liesoun vers la grando garo TGV avignounenco.
I’a, bèn segur, de negouciacioun, de tour de taulo pèr saupre quau pagara.
Pèr aro, s’un jour acò se realiso, se poudra ana en trin de l’anciano capitalo de l’Estat d’Avignoun à l’anciano capitalo de la Coumtat de Venisso.
Aveni de la Mar Nostro
La Mar Mieterrano e si pèis fan, tambèn, de mai en mai soucit. N’en veici quàuqui provo levado de la leituro de vòsti journau quoutidian : * La mafia calabreso, la ‘Ndrangheta, en Italìo, a trouva un biais nouvèu de s’enrichi. Croumpo de batèu, subre-tout vièi, li cargo de bourdiho e de laisso, de cop radiouativo, e s’en vai lis aprefoundi dins la mar deliéuro. Acò’ s pas uno galejado que retiparié la sardino que tapavo l’intrado dóu Port Vièi, à Marsiho! Es uno realita descuberto pèr un proucurour italian.
* Lou Gou de Beauduc o di Sànti-Marìo fai partido dóu Pargue Naturau Regiounau de Camargo. A coumta dóu ribeirés, i’a uno zouno de 3 kiloumètre enebido à la pesco dicho au gàngui o au rastèu (chalutage). Aqui, dins lou Gou, un rode forço peissounen, i’a mai de 30 espèci de pèis que vènon se reproudurre e fan viéure li pichot pescadou camarguen, li que pescon emé de ret. Mai vaqui pas que, desenant, dins la zouno proutegido, es de biòu (chalutiers) que vènon rascla de-longo li founs destrusènt touto vido!
* Avès entendu, segur, parla de l’afaire dóu pèis-blu (o toun rouge) de Mieterrano. N’i’a, belèu, que se n’en ramenton. I’avié, dins lou tèms, à L‘Estaco, uno madrago pèr aganta e tua li pèis-blu, coume n’i’a encaro en Sicilo. I’a ‘gu, tambèn, dins lis annado 50 dóu siècle darnié, de mato inmènso de toun que se vesien despièi La Courouno vo Càrri lou Rouet, e fasien la fourtuno di pescadou. Vuei aquest pèis se fai rare. Un estùdi scientifi vai èstre mena d’eici la fin de 2011, fin d’evalua la ressourso. Entre-vau, li grand batèu japounés poudran countunia de pesca dins la Mar Nostro, pendènt que li grand biòu francés (d’usino vertadiero) countuniaran de piha li bancado de toun blanc de l’Oucean Pacifi...Au cop venènt!
29143


text:
Chicheboville
Chicheboville en normand ( Chicheboville en francés) es una comuna normanda, situada dins lo departament de Calvadòs e la region de la Bassa Normandia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Lo marais de Chicheboville (99 li cal zòna humide d'interès floristique e faunistique) a classificat Natura 2000 per l'Euròpa e a reabilitat a aquel títol dempuèi 2004. La municipalitat a sabut preservar lo sieu caractèr de vilatge rural de la plana de Can.
Preséncia d'un parc eolian (uèch eolianas #que sièis sus Chicheboville) en la part sud de la comuna.
Le marais de Chicheboville (99 ha de zone humide d’intérêt floristique et faunistique) est classé Natura 2000 par l’Europe et est réhabilité à ce titre dès 2004. La commune a su préserver son caractère de village rural de la plaine de Caen.
Présence d'un parc éolien (huit éoliennes dont six sur Chicheboville) dans la partie sud de la commune.
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
La municipalitat de Chicheboville a poblat dempuèi lo Neolític cossí lo pròvan los tres tumulus explorès al Sègle XVIII.
En 1047, las armadas de Guillaume lo Bâtard (futur Conquistador) e de [[Henri Ier de França|Henri Sègle I]], rei de França se #prene près del pòble, abans d'i véncer los barons amotinats sul luòc de la batalha del Val-ès-Montilhas.
Las doas comunas de Chicheboville e Béneauville an #èsser reagrupades en 1835[3].
La commune de Chicheboville est peuplée depuis le Néolithique comme le prouvent les trois tumulus explorés au Sègle XVIII.
En 1047, les armées de Guillaume le Bâtard (futur Conquérant) et de [[Henri Ier de France|Henri Sègle I]], roi de France se rejoignirent près du village, avant d’y vaincre les barons révoltés sur le site de la bataille du Val-ès-Dunes.
Les deux communes de Chicheboville et Béneauville ont été regroupées en 1835[3].
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ {{{Títol}}}
- ↑ Géoportail (IGN), couche « Limites Administratives » activée
- ↑ 3,0 3,1 Font : Des villages de Cassini aux communes d'aujourd'hui, « {{{titre}}} », {{{annada}}}, Escòla des las Hautas Estudis en Sciéncias Socialas (EHESS). Consultat lo 9 de julhet 2012


text:
Un article de Wikipèdia, l'enciclopèdia liura.
Préporché es una comuna francesa, situada dins lo departament de la Nièvre e la region de Borgonha.
Préporché Se situa en lo massís del Morvan e fa partida de lo sieu parc natural regional.
Préporché se situe dans le massif du Morvan et fait partie de son parc naturel régional.
Préporché
Aquesta seccion es voida, pas pro detahada o incompleta. Vòstra ajuda
es benvenguda !
Aquesta seccion es voida, pas pro detahada o incompleta. Vòstra ajuda
es benvenguda !


text:
Anjelica Huston (n.8 de julhet de 1951 a Santa Monica, Califòrnia) es una actritz, directritz e productritz americana de cinèma. Es la filha del director John Huston e la felena de l'actor Walter Huston. Creissèt en Irlanda. Las doas primièras pelliculas que i apareis, Sinful Davey (1969) e A Walk with Love and Death (1969), foguèron dirigidas per lo sieu paire e mai se voliá pas que faguèsse de cinèma.
Huston Se convertiguèt en la tresena generacion de la siá familha que ganhèt un Oscar per la siá accion a Prizzi's Honor (1985), en se jonhent aital amb lo sieu paire, John, e pepin, Walter. Mai tard foguèt nominada los ans 1990 e 1991 per Enemies, a Love Story e The Grifters, respectivament. Entre los sieus ròtles, joguèt Morticia Addams dins La Familha Addams (1991) e Addams Family Values (1993), e foguèt nomenada al Prèmi Glòbe d'Aur pels dos films.