text:
Juli Cesar
Juli Cesar (nom latin complèt Gaius Iulius Caesar) (vèrs 100- 15 de març 44 avC) foguèt un generau e un òme d'estat roman que tenguèt un ròtle primordiau dins la transformacion de la Republica Roman en Empèri Roman. D'efèct, orator famós elegit ai foncions pus autas de la Republica gràcias au sostèn dei classas popularas e de l'aristocràcia bassa, formèt una aliança politica ambé Crassus e Pompèa que li permetèt de dominar la vida politica romana fins a sa partença per la conquista de Gàllia de 58 a 51 avC. A son retorn, deguèt faciar l'ostilitat dau Senat e de Pompèa que va entraïnar una guèrra civila fins a 46 avC. Venceire, Cesar venguèt lo mèstre unic de Roma. Pasmens, la menaça d'una restauracion de la monarquiá romana a son profiech uniguèt seis advèrsaris dins un complòt que capitèt de l'assassinar. A sa mòrt, la situacion politica romana venguèt marrida e divèrsei guèrras civilas van s'acabar per l'instauracion de l'Empèri sota la direccion de son nebot Octavi vengut August.
Somari
- 1 Naissença, educacion e jovença
- 2 Maridatge e descendéncia
- 3 Contèxte politic
- 4 Carriera politica e militara
- 5 Fin de vida e succession
- 6 Bibliografia
- 7 Nòtas e referéncias
Naissença, educacion e jovença[modificar | modificar la font]
Juli Cesar nasquèt vèrs 100 avC dins la familha patriciana deis Iulii. Son paire èra Caius Iulius Caesar III que foguèt pretor en 92 avC e sa maire Aurelia Cotta. Aguèt tanben doas sòrres dichas Julia Caesaris Minor e Julia Caesaris Maior. Sa familha fasiá de l'aristocràcia menora de la Republica Romana. Pasmens, maugrat aquel estatut, certanei de sei membres agantèron de pòstes importants au sen deis institucions republicanas coma l'oncle de Cesar, Sextus Iulius Caesar III, que foguèt consul en 91 avC. De mai, la familha Cotta, tanben d'origina patriciana, teniá tanben de relacions e de proteccions importantas que foguèron utilas pendent lei premiereis annadas de la carriera politica de Cesar.
Dirigida per sa maire, l'educacion de Cesar e de sei sòrres foguèt exemplara[1]. Venguèt un orator fòrça dotat e mestrejèt fòrça ben totei leis arts dei relacions socialas romanas : amabilitat e cortesiá ambé seis òstes, prodigalitat sensa retenguda,viure dau monde pendent lei banquets, discussion brilhanta e cultura importanta[2]. Gràcias a aquelei qualitats, Cesar se dirigiguèt vèrs la vida politica de Roma dins lo camp dei populares que sa familha èra membre.
Maridatge e descendéncia[modificar | modificar la font]
Contèxte politic[modificar | modificar la font]
Pendent lo sègle I avC, Roma foguèt entraïnada dins una tièra de conquistas novèlas sota l'influéncia de generaus ambiciós. Marius conquistèt una partida de Numibia, Silla prenguèt definitivament lo contraròtle de Grècia e ocupèt una partida d'Anatòlia e, enfin, Pompèa conquistèt Siria e ocupèt lo reiaume de Judèa. Òr, aqueleis agrandiments e sei consequéncias ai nivèus politics, economics e sociaus van destabilizacion leis institucions e l'estructura de la Republica Romana.
Dificultats economicas[modificar | modificar la font]
Au nivèu economic, lei conquistas dau sègle I avC e la distribucion dei butins de guèrra e dei tributs pagats per lei províncias permetèron l'enrichiment de l'Estat e de certanei particulars. Ansin, lei bens publics foguèron pauc a pauc partejats entre lei membres de l'aristocràcia. Lei senators assaièron d'encaparrar lo maximum de terrens e lei chivaliers, classa inferiora de la noblesa mai en plena ascension, s'ocupèron de l'esplecha dau rèsta dei bens publics e d'activitats comercialas o financieras. Pasmens, lo rèsta dei ciutadans romans e de la populacion dei territòris contraròtlats per la Republica, especialament leis abitants deis autrei ciutats italianas, demorèron en defòra de la proprietat e dei revenguts produchs per aquelei bens. Aquelei tensions economicas va rapidàment trobar un ecò au nivèu politic e entraïnar una crisi grèva deis institucions de la Republica Romana.
Crisi deis institucions republicanas[modificar | modificar la font]
Causada per leis inegalitats economicas multiplas, la crisi deis institucions republicanas regardèt dos nivèus de la societat romana : l'estatut dei vilas italianas somesas per leis armadas romanas e la lucha entre lei faccions politicas popularas e optimates dins Roma. Enfin, se fau notar la reforma de l'armada romana lei consulats de Marius. Au contrari dau modèl d'armada dei premiers sègles de la Republica, sei soudats èran plus de ciutadans protegent Roma mai de professionaus estacats a un generau. Aquò afebliguèt lo contraròtle dau Senat e dei consuls sus lei fòrças armadas aumentant lei possibilitats de còps d'estat car lei generaus aprofichèron sei succès per realizar de carrieras politicas majoras. De mai, aquela reforma donèt una valor fòrça inegala ai diferenteis unitats militaras romanas en foncion de lor generau. La repression malaisada de la revòuta d'esclaus d'Espartac (73-71 avC) ne'n foguèt la demonstracion.
Lei tensions entre Roma e lo rèsta dei vilas d'Itàlia virèron en guèrra civila (Guèrra Sociala) de 91 a 88 avC. Leis abitants dei províncias, que sei governadors avián pus esplechadas qu'administradas, revendiquèron l'egalitat ambé lei ciutadans romans. Après una guèrra acarnada e una repression saunosa, lei revòutas obtenguèron finalament satisfaccion.
En revènge, a l'interior de la capitala, la situacion politica se melhorèt pas entre popularas, favorables ai revendicacions dei classas popularas e de l'aristocràcia bassa, e optimates defendent una linha conservatritz e lo mantenement deis institucions republicanas. Lo conflicte entre lei doas tendàncias acomencèt vèrs 130 avC ambé leis assais de reformas dei fraires Grac. En causa de l'afebliment dau poder centrau e de l'autonomia granda de l'armada romana, aquelei tensions causèron divèrsei guèrras civilas entre lei partisans de Marius favorable ai populares e Silla favorable ais optimates. Lo segond foguèt venceire e installèt sa dictatura. Seis objectius èran d'eliminar seis advèrsaris politics e de restaurar l'autoritat dau Senat. Pasmens, son òbra subrevisquèt gaire a sa mòrt en 78 avC.
Carriera politica e militara[modificar | modificar la font]
L'ascension politica[modificar | modificar la font]
L'ascension politica au sen de la vida politica romana se debanèt de 78 avC a son eleccion coma consul en 59 avC. Pasmens, sei relacions ambé lo monde politic acomencèron tre la fin deis annadas 80 avC. D'efèct tre 82 avC, Cesar, que sa familha fasiá partida dei populares, deguèt faciar l'ostilitat de Silla. Foguèt somat de repudiar sa frema Cornelia Cinna. Refusèt mai deguèt s'alunchar de Roma. I perdiguèt una carga dins lo clergat de Jupitèr obtenguda en 84 avC, la dot de son maridatge e la màger part de seis eiretatges. Après quauquei mes, lo sostèn de sa familha maternala permetèt d'arrestar sa traca per lei partisans de Silla. Dins aquò, Cesar preferiguèt s'exilar dins lei províncias orientalas que i participèt a d'operacions militaras coma lo sètge de Mitilena. Rintrèt a Roma après la mòrt de Silla en 78 avC.
La carriera politica de Cesar acomencèt per d'accusacions publicas còntra de governadors partisans de Silla. Aquò foguèt l'occasion de venir una figura coneguda de la vida politica romana maugrat doas reviradas còntra Gnaeus Cornelius Dolabella e Gaius Antonius Hybrida. Pasmens, se lo premier èra pron poderós per obtenir l'ajuda d'uneis orators e un sostèn politic important, lo segond deguèt demandar l'intervencion dei tribuns per empachar una condamnacion. Puei, Cesar anèt en Grècia a Ròda per melhorar son talent d'orator. Au retorn, foguèt capturat per de piratas e deguèt pagar un recapte per sa liberacion.
Durant son absència de Roma, foguèt estat nomat pontife. Rintrèt en 73 avC e entreprenguèt de realizar lo cursus honorum. Per aquò, Cesar decidiguèt d'empruntar fòrça de sòus per poder flatar leis electors. Lei resultats foguèron rapidàment obtenguts. Venguèt questor en 69 avC, senator en 67 avC, edil en 65 avC, Pontifex Maximus en 63 avC, pretor en 62 avC, propretor per Espanha en 61 avC e enfin consul en 59 avC. Durant aqueleis annadas, venguèt un membre eminent dei populares e un pròche de Licinius Crassus, una dei premierei fortunas de Roma. Vèrs la fin deis annadas 60 avC, aprofichèt sei pòstes per ajudar un complòt mancat per atribuir la dictatura a Crassus e faguèt probablament partida dei partisans de Catilina a l'interior de Roma esperant un succès de la conjuracion per prendre lo contraròtle de la ciutat. Dins aqueu darrier cas, sa popularitat e l'absència de pròvas evidentas entraïnèt l'abandon rapids dei sospicions.
Lo premier triumvirat[modificar | modificar la font]
Lo premier triumvirat foguèt lo nom donat a l'aliança formada per Cesar, Crassus e Pompèa per dirigir la politica de la Republica Romana. Permetèt l'eleccion de Cesar coma consul en 60 avC per l'annada 59 avC. Consul, Cesar capitèt rapidàment son omològ Bibulus dau partit de l'aristocràcia qu'aviá d'empachar Cesar d'aplicar sa politica per una tièra de mesuras gaire abilas coma lo tiratge d'augurs marridas per empachar lei reünions de vòte. Après quatre mes de blocatge, foguèt caçat dau forum per la fòga e demorèt dins son domeni fins a la fin de l'annada. Ansin, Cesar poguèt donc contentar lei classas popularas, cumplir lei promessas de Pompèa que lo Senat aviá refusadas après son succès còntra Mitridates VI Eupator e trobar de sostèns novèus dins l'aristocràcia bassa o en província.
Lei metòdes de Cesar foguèron generalament autoritàrias per butassar l'oposicion dau Senat e, de còps, aquela dau tribunat dei plebèus. Sei mesuras principalas foguèron la ratificacion dei promessas politicas de Pompèa en Òrient, l'adopcion d'una lèi agrària permetent de distribuir de terrens publics ai veterans de Pompèa e ai paures de Roma e una reforma de l'administracion dei províncias. Capitèt tanben de formar una aliança politica entre Roma e Egipte. I obtenguèt una recompensa dau rèi Ptolemèu XIII que li permetèt de pagar lo rèsta de sei deutes.
A la fin de son annada de consulat, lo nombre de partisans de Cesar aviá donc fòrtament aumentat e poguèt preparar sa partença per Gàllia. Aliat ambé lei tribuns dei plebèus, obtenguèt lo govèrn dei províncias dau nòrd d'Itàlia e dau sud de Gàllia. Enfin, poguèt ajudar l'eleccion d'amics ai pòstes majors de la Republica e exilar son advèrsari Ciceron.
La conquista de Gàllia[modificar | modificar la font]
La conquista de Gàllia se debanèt de 58 a 51 avC. L'objectiu d'aquela guèrra èra d'aumentar son prestigi e sa fortuna e d'assegurar la fidelitat d'un nombre important de soudats. Au començament de la guèrra, Cesar assaièt d'instaurar de protectorats romans sus lei pòbles de la region e de trobar d'aliats fisables. Pasmens, seis operacions de pacificacion se turtèron pauc a pauc a una resisténcia fòrta car lei Gallès èran pus organizats que previst e se revoutèron mai d'un còp còntra lei Romans. Ansin, la guèrra se transformèt en guèrra de conquista que va s'acabar per l'eliminacion d'unei pòbles e l'annexion de Gàllia a l'empèri de la Republica Romana.
Leis operacions acomencèron en 58 avC quand leis Eduens demandèron son ajuda per arrestar la migracion deis Elvètas. Puei, s'ocupèt de replegar la temptativa d'invasion d'una coalicion germanica, sostenguda per certanei Gallés, d'Arioviste totjorn en 58 avC. Aquelei dos succès li permetèt d'obtenir l'aliança deis Eduens e de venir l'arbitre dei relacions entre pòbles gallés. De 56 avC a 54 avC, Cesar someteguèt lei populacions dei regions pròchas l'Ocean Atlantic e la Manja, traversèt lo Ren per una demonstracion militara sus lo territòri german e impausèt un tribut — teoric — a certanei tribús de Granda Bretanha.
Pasmens, a partir de 54 avC, la situacion venguèt pus malaisada e dos revòutas generalas se debanèron en 54 avC puei en 52 avC. Lei doas foguèron reprimidas e après la rediccion de Vercingetorix a l'eissida dau sètge d'Alesia. Dins aquò, au contrari dei Commentaris de Cesar, Alesia marquèt pas la fin finala de la conquista car de resisténcias localas deguèron èstre vencudas durant tot l'annada seguenta fins a la presa d'Uxellodunum.
La fin dau triumvirat[modificar | modificar la font]
Durant l'abséncia de Cesar, seis advèrsaris romans finiguèron per se renfòrçar tornarmai e per organizar de complòts còntra lo poder de Cesar jutjat tròp important o còntra la politica de son consulat qu'aviá creada una ostilitat gròssa dins l'aristocràcia. Lo Senat venguèt pauc a pauc lo centre d'aquela contestacion e la mòrt de Crassus en 53 avC, que marquèt la fin dau triumvirat, foguèt l'occasion per encoratjar lei dissensions entre Pompèa e Cesar. Lo premier venguèt pauc a pauc lo cap de l'oposicion a Cesar e lei republicans assiaèron de l'utilizar per abaissar lo prestigi de Cesar.
Lo Senat acomencèt d'aplicar oficialament aquela politica a partir de 52 avC quand Pompèa foguèt nomat consul unic. Per s'i opausar, Cesar demandèt l'autorizacion de se presentar au segond pòste sensa venir a Roma ambé lo sostèn dei tribuns dei plebèus. Lo Senat, ajudat per Pompèa, refusèt. Cesar demorèt donc dins lo nòrd d'Itàlia onte concentrèt de tropas per la seguida deis eveniments. Son refús d'abandonar sei cargas oficialas coma cap dei províncias dau nòrd d'Itàlia e dau sud de Gàllia après la fin de sei mandats entraïnèt l'òrdre de son retorn a Roma per lo Senat. Refusant tornarmai d'obeïr, Cesar e son armada se dirigiguèt donc vèrs la capitala que foguèt abandonada per Pompèa e sei partisans. Aquò foguèt lo començament de la guèrra civila.
La guèrra civila còntra Pompèa[modificar | modificar la font]
Au començament de la guèrra civila, lei fòrças de Pompèa èran pus nombrosas. Pasmens, aviá pas dirigit d'operacions militaras dempuei un nombre grand d'annadas e sei conselhiers èran magerament de politicians. En fàcia, lei tropas de Cesar, en campanha dempuei 58 avC, èran pus experimentadas, fòrça fidèlas e avián una organizacion melhora. Conquistèron donc aisament lo rèsta d'Itàlia mai Pompèa capitèt de s'embarcar a Brindisi. Cesar se dirigiguèt alora vèrs Espanha per eliminar una basa importanta dei partisans de Pompèa. En camin, deguèt tanben conquistar Marselha que se revòutèt en causa dei consequéncias economicas marridas per la vila de l'ocupacion romana de Gàllia. La ciutat grèga capitulèt en mai de 49 avC e Espanha en aost. En 48 avC, Cesar poguèt donc rintrar a Roma onte un Senat reduch li donèt la carga de dictator.
Puei, Cesar anèt en Epira e en Tessalia per atacar lei fòrças principalas de Pompèa. Maugrat de condicions malaisadas còntra de tropas numericament fòrça superioras, capitèt de vencre son advèrsari a Farsàlia. Sensa armada après aquela desfacha, Pompèa fugiguèt en Egipte onte será assassinat per Ptolemèu XIII enterin que Metellus Scipion e Caton partiguèron organizar de fòrças novèlas en Africa. Desbarcat a son torn en Egipte, Cesar decidiguèt de rebutar Ptolemèu XIII per l'assassinat de son rivau e participèt ai combats per la succession entre Ptolemèu XIV e Cleopatra VII. Puei, defendiguèt lei províncias orientalas romanas còntra una ofensiva dau rèi de Pont gràcias a un succès a Zela. Foguèt a l'occasion d'aquela campanha corta que Cesar auriá escrich sa frasa famosa « Veni, Vidi, Vici » (« Siáu vengut, ai vist, ai vencut ») per marcar la rapiditat de sa victòria. Enfin, acabèt son viatge egipcian per una visita dau país ambé la rèina Cleopatra.
La relacion entre Cesar e Cleopatra acomencèt probablament durant aqueu periòde. S'un maridatge èra impossible en causa dei lèis romanas permetent solament d'unir de Romans, aquela relacion èra tanben pas considerada coma un adultèr e va donc poder contuniar. Ansin, Cleopatra podriá faire divèrsei visitas a Roma dins lo domeni pròpri de Cesar e lo parèu aurá un enfant dich Cesarion (47-30 avC). Enfant masculin unic de Cesar, será assassinat per Octavi per eliminar un rivau dangerós au tròne imperiau.
Enfin, a partir de l'ivèrn 46 avC fins a la prima de 45 avC, Cesar s'ocupèt d'eliminar lei darrierei fòrças dei partisans de Pompèa. Lo 6 d'abriu de 46 avC, la victòria de Tapsus li permetèt de prendre lo contraròtle d'Africa. Enfin, lo 17 de març de 45 avC, lo rèsta dei tropas pompeianas foguèron anientadas a Munda marcant lo succès finau de Cesar dins la guèrra civila.
La fondacion d'un òrdre roman novèu[modificar | modificar la font]
Après son succès còntra Pompèa, Cesar èra lo cap unic de Roma. Ansin, se leis institucions republicanas foguèron mantengudas, obtenguèt divèrseis onors e cargas que li permetèron de formar un govèrn inedit anonciant aqueu de l'Empèri e dirigir la Republica sensa oposicion ni limit. Lei principaus foguèron sa nominacion coma dictator per un mandat novèu, puei consul per cinc annadas, dictator per dètz annadas, consul per dètz annadas, prefècte dei mors (carga novèla similara a aquela de censor) e portaire de l'inviolabilitat dei tribuns dei plebèus. Finalament, donèt un sens novèu a la carga d'imperator, qu'èra alora solament una foncion militara, per venir l'autoritat suprèma de Roma.
Fins a sa mòrt, va aplicar una politica de reformas per renfòrçar son poder, restaurar l'economia e modernizar la societat. Per aquò, va menar una politica de reconciliacion ambé seis enemics que son liberats o barrats dei listas de proscripcion e la memòria de seis advèrsaris (Silla, Pompèa...) foguèt tanben restaurat. De mai, la libertat religiosa foguèt donada ai pòbles vencuts, i comprés lei Jusieus fòrça oposats au paganisme. Enfin, lei partisans e soudats de Cesar foguèron pas oblidats ambé la distribucion de terrens dins la region de Roma o de vilas estrategicas de l'empèri coma Corint o Arle. La restauracion de l'economia permetèt tanben de renfòrçar lo poder de Cesar. Lei distribucions de terrens foguèron donc estendudas ai paures de la capitala e un politica importanta de trabalhs publics i foguèt acomençada. La moneda foguèt estabilizada e l'aur foguèt tornarmai adoptat coma referéncia. Enfin, lo tresen aspèct de la politica de Cesar, la modernizacion, contunièt d'ajudar dins lo redreiçament de l'economia e dins la consolidacion dau poder novèu. L'organizacion intèrna de la vila de Roma foguèt modernizada per permetre d'aerar la ciutat. Lo drech de ciutadanetat romana foguèt tanben acordats ais abitants dau nòrd d'Itàlia e de Sicília. D'un biais generau, lei drechs politics de l'aristocràcia anciana foguèron demenits au profiech deis autrei classas de la societat. Lo personau politic deguèt egalament faciar una epuracion importanta que permetèt de restaurar la probitat de l'administracion a respèct de la corrupcion importanta deis annadas precedentas.
Fin de vida e succession[modificar | modificar la font]
La menaça d'una restauracion de la monarquia[modificar | modificar la font]
En fòra de la demenicion dau prestigi e dau poder dau Senat, lo renfòrçament de l'autoritat de Cesar se caracterizèt per lo desvolopament d'un culte de sa personalitat e la mesa en plaça dei condicions favorablas a la restauracion de la monarquiá. Pasmens, lo pòble roman destetava la monarquiá e l'abolicion de la Republica deviá prendre la forma d'un procediment lòng e complèx. En 44, lei condicions se melhorèron e, ja divinizat coma lei rèis d'Orient, Cesar obtenguèt dau Senat dei poders similars a un rèi coma la carga de dictatura a vida o lo drech de faire figurar son retrach sus lei pèças de moneda. En febrier, lo Senat li accordèt un costum reiau e un tròne. Puei, Marc Antòni li prepausèt publicament un diadèm mai, en fàcia de la fòga, Cesar preferiguèt refusar. Dins aquò, maugrat aqueu refús, leis advèrsaris de Cesar demorèron inquiets d'una acceptacion futura.
Lo complòt dei partisans de la Republica e l'execucion de Cesar[modificar | modificar la font]
Per luchar còntra lei pretencions de Cesar a la monarquiá, una conspiracion menada per Cessius e Brutus reüniguèt d'enemics de Cesar e de partisans de la Republica. Lo 15 de març de 44, Cesar foguèt assassinat dins lo Senat per 35 còps de ponhau. Sa mòrt foguèt considerada de biais variadas : un sacrifici necessari per lei Republicans o l'eliminacion de l'òme providenciau. Aquel assassinat foguèt facilitat per lo licenciament de sa garda personala e l'indiferéncia ais avertiments de complòts e ai prediccions desfavorablas.
Lo partiment de son eiretatge e la lucha de succession[modificar | modificar la font]
Dins son testament, Cesar designèt sei nebots Octavi, Lucius Pinarius Scarpus e Quintus Pedius coma eiretier. Lo premier ne'n obtenguèron tres quarts e Cesar li leguèt son nom. Lei dos darriers se partajèron lo quart restant. De mai, Cesar leguèt sei jardins pròche dau Tibre ai Romans e donèt tres cents sesterces a chasque ciutadan. En revènge, son eiretatge politic foguèt pus malaisat de partejar car lo complòt poguèt pas eliminar unei caps dei partisans de Cesar coma Marc Antòni, Lepide o Octavi. Lo premier aprofichèt lei funeralhas oficialas de Cesar per descreditar seis assassins que deguèron fugir en Grècia onte foguèron vencuts a la batalha de Filipes en 42 avC. De son caire, après lo discors e la mesa en scena de Marc Antòni decidiguèt d'organizar un lenhier d'apoteòsi per Cesar que son còrs foguèt donc cremat sus lo Forum. Puei, un temple foguèt bastit sus lo luòc de la cremacion. Un segond triumvirat foguèt organizat entre Marc Antòni, Lepide o Octavi que va desbocar sus de guèrras civilas novèlas e l'instauracion de l'Empèri Roman per Octavi après sa victòria.
Bibliografia[modificar | modificar la font]
Christian Meier (1989). Edicions Seuil: César (en francés).
Eberhard Horst (1981). Edicions Marabout Histoire: César, la naissance d'un mythe (en francés).
Gérard Walter (1980). Edicions Marabout: César (en francés).
Jean Malye (2007). Edicions Les Belles Lettres: La véritable histoire de Jules César (en francés).
Jérôme Carcopino (1990). Edicions Presses universitaires de France: Jules César (en francés).
Joël Schmidt (2005). Edicions Gallimard: Jules César (en francés).
Luciano Canfora (2001). Edicions Flammarion: Jules César, le dictateur démocrate (en francés).
Paul Marius Martin (1988). Edicions Complexe: Tuer César (en francés).
Robert Étienne (1997). Edicions Fayard: Jules César.
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]


c: text/html

text:
1791
Cronologia mensuala:
Gen - Feb - Mar - Abr - Mai - Junh
Julh - Ago - Set - Oct - Nov - Dec
Cronologias tematicas:
Literatura - Musica - Sciéncia - Espòrt
Aquesta pagina concernís l'an 1791 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
America[modificar | modificar la font]
Estats Units d'America[modificar | modificar la font]
Integracion de Vermont coma lo 14en estat de l'Union lo 4 de març.
Vermont[modificar | modificar la font]
Disparicion de la Republica de Vermont après son integracion au sen deis Estats Units d'America.
Arts[modificar | modificar la font]
Sciéncias e tecnicas[modificar | modificar la font]
Economia[modificar | modificar la font]
Naissenças[modificar | modificar la font]
- 23 d'abril - James Buchanan, president dels Estats Units (m. 1868)
- 27 d'abril - Samuel Morse, inventor american del telegraf (m. 1872)
- 26 de julhet - Franz Xaver Wolfgang Mozart, compositor austriac (m. 1844)
- 14 de setembre - Franz Bopp, filològ e lingüista alemand (m. 1867)
- 22 de setembre - Michael Faraday, fisician britanic (m. 1867)
- 26 de decembre - Charles Babbage, matematician e inventor britanic (m. 1871)
Decèsses[modificar | modificar la font]
- 5 de decembre - Wolfgang Amadeus Mozart, compositor austriac (n. 1756)

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Soïssa a una economia de mercat prospèra, pacifica e modèrna, amb redusida taxa de caumatge, una man d'òbra extrèmament qualificada, e un PIB per tèsta entre los pus nauts del mond. La siá economia beneficia d'un sector de servicis modèrne, amb destaque pel sector financièr, e una indústria especializada en nauta tecnologia[1].
Dins los darrièrs ans, las practicas economicas soïssas demorèron mai prèpas de las de l'Union Europèa, amb l'intencion d'aumentar la siá competitivitat mondiala, malgrat aiçò demòra encara lo proteccionisme en qualques sectors, mai que mai la agricultura[1].
La recession globala del 2009 afectèt tanben l'economia soïssa, a causa de la retraccion de la demanda mondiala. La Banca Nacionala de Soïssa adoptèt efectivament durant cèrt periòde una taxa zèro d'interès, amb l'intencion d'impulsar l'economia e evitar una granda valoracion del franc soís.[1].


text:
Robert Mapplethorpe
Robert Mapplethorpe (4 de novembre de 1946, Floral Park, Estat de Nòva York – 9 de març de 1989, Boston) èra un fotograf estasunian celèbre per sos retraches de negre e blanc fòrça estilizats, sas fotos de flors e sos nuds masculins.
Lo caractèr crud e erotic de las òbras del mitan de sa carrièra preovoquèt de polemicas sul finançament public de l'art als Estats Unis d'America (culture wars).
Biografia[modificar | modificar la font]
Mapplethorpe nasquèt dins una familha catolica d'origina angloirlandesa.
A la fin de sos estudis, recebèt lo Bachelor of Fine Arts del Pratt Institute de Brooklyn, a Nòva York, ont travalhèt per nombre de medias diferents.
Mapplethorpe prenguèt sa premièra fotografia pauc aprèp amb un Polaroid.
Dins los ans 1970, s'equipèt d'un aparelh de premsa de grand format e comencèt a fotografiar los amics e las coneissenças, coma d'artistas (que Patti Smith per que realizèt la pocheta de son primièr disc, Horses), de compositors, d'estelas de la pornografia, e d'abituats de sex clubs underground.
Dins los ans 1980, sas fotografias venon mai manierosas, cercant la beutat abstracha. Se concentrèt alara sus de nuds estataris feminins e masculins, de naturas mòrtas floralas, d'imatges de Lisa Lyon, una seriá remarcable per Jean-Charles de Castelbajac e de retraches oficials.
Mapplethorpe morigèt a 42 ans del sida.
Exposition[modificar | modificar la font]
•2010 : Los encontres d'Arles.
Referéncias[modificar | modificar la font]
Bibliografia[modificar | modificar la font]
- (en)Patricia Morrisroe, Robert Mapplethorpe: A Biography, Papermac: London and New York (1995)
- (en)Arthur C. Danto, Playing with the Edge: the Photographic Achievement of Robert Mapplethorpe, University of California Press: London and Los Angeles (1996)
- (en)Gary Banham, Mapplethorpe, Duchamp and the Ends of Photography, Angelaki 7.1 (2002)
- (en)Patti Smith, Just Kids, Denoël, (2010)


text:
-671
Aquesta pagina concernís l'an -671 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Asia[modificar | modificar la font]
Empèri Assirian[modificar | modificar la font]
Campanha assiriana còntra Egipte. Lo deltà de Nil e la vila de Menfis foguèron conquistats marcant una victòria majora d'Assarhaddon. Lei faraons deguèron se retirar vèrs lo sud e leis Assirians organizèron divèrsei principats vassaus dins lo nòrd dau país. Puei, contunièron d'atacar en direccion dau sud de la Vau de Nil ambé la conquista de Tebas en 666 avC.
Arts[modificar | modificar la font]
Sciéncias e tecnicas[modificar | modificar la font]
Astronomia[modificar | modificar la font]
Observacion deis eclipsis de Luna dau 2 de julhet e dau 27 de decembre per leis astronòms assirians.


text:
Aviso: Esta noticia tiene más de un año. Última actualización: 23/07/2012
Foto: FCB
BARCELONA, 23 Jul. (EUROPA PRESS)
Era defensa e capità deth FC Barcelona Carles Puyol s'a incorporat aguest deluns enes entrenaments dera prumèra plantilla blaugrana, tot i que damb trabalh al marge des sòns companhs, dempús recuperar-se en solitari des dera sua lesió ath jolh a començament de mai que l'obliguèc a passar per quiròfan, mentre qu'eth grop s'a dedicat a premanir eth prumèr partit de pretemporada, aguest dimars a Hamburg.
Damb Puyol ja sus era gespa, dempús passar bona part des sues vacances en tot hèr recuperacion juntament amb eth preparador fisic deth club Juanjo Brau, demore mens pr'amor qu'eth capità recebe era nauta medicau e pogue acabar era pretemporada a ritme normau, en tot tornar atau en uns terrens de jòc que no trepitja des deth derbi còntra er Espanhòl qu'es molèsties ath jolh dret s'aguditzar e li obliguèren a parar.
Es qu'oc jogaràn aguest dimars ar Imtech Arena de Hamburg, as 18.00 ores, seràn es tretze jogadors dera prumèra plantilla que dispause er entrenador, Francesc 'Tito' Vilanova, mès bona part deth filial en quau serà era estrena deth tecnic catalan coma llogater dera banqueta. Per cert, eth club a anonciat qu'es jogadors portaràn braçalet nere en record des victimes der incendi qu'encara creme ena zòna der Empordà (Girona).


text:
Colombey-les-Deux-Églises
Colombey-les-Deux-Églises es una comuna francesa, situada dins lo departament de la Nauta Marna e la region de Champanha-Ardena.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Limitrophe Del departament del Alba, a situat sus la D 619 #que connècta Chaumont (22,6 km al sud-es) a Tròias (60,8 km a l'oèst).
Lo sud de la municipalitat a ocupat per la bòsc dels Dhuits, #que se situa en lo prolongement oriental del grand bòsc de Clarasvals.
Lo General de Gaulle a consagrat a Colombey las darrièras paginas de las siás Memòrias de guèrra, tèxt vengut classic : Modèl:Començament citaVastes, frustes e de tristes orizonts ; bòsc, prés, culturas e friches malenconioses ; relief d'ancianas montanhas fòrça usadas e résignées ; pòbles tranquils e paucs afortunats #que res, dempuèi millenaris, n'a pas cambiat l'arma, ni lo luòc...Modèl:Final
Modèl:Començament citaVièlha Tèrra, escurada per las edats, rabotée de pluèjas e de tempèstas, apurada de vegetacion, mas escarrabilhada, indéfiniment, a produsir aquel #que manca perque se succedisson los vivants ! Vièlha França, esclafada d'Istòria, magolada de guèrras e de revolucions, actiu e en venent sens dessarra de la grandeur al déclin, mas redreçada, de sègle dins sègle, pel enginy del renouveau ! Vièlh òme, recru de pròvas, desligadas entrepresas, en sentint venir lo fred etèrn, mas jamai las de lucar en l'ombra la lueur de l'esperança.Modèl:Final cita
Limitrophe du département de l'Aube, elle est située sur la D 619 qui relie Chaumont (22,6 km au sud-est) à Troyes (60,8 km à l'ouest).
Le sud de la commune est occupée par la forêt des Dhuits, qui se situe dans le prolongement oriental de la grande forêt de Clairvaux.
Le Général de Gaulle a consacré à Colombey les dernières pages de ses Mémoires de guerre, texte devenu classique : Modèl:Début citationVastes, frustes et tristes horizons ; bois, prés, cultures et friches mélancoliques ; relief d'anciennes montagnes très usées et résignées ; villages tranquilles et peu fortunés dont rien, depuis des millénaires, n'a changé l'âme, ni la place...Modèl:Fin citation
Modèl:Début citationVieille Terre, rongée par les âges, rabotée de pluies et de tempêtes, épuisée de végétation, mais prête, indéfiniment, à produire ce qu'il faut pour que se succèdent les vivants ! Vieille France, accablée d'Histoire, meurtrie de guerres et de révolutions, allant et venant sans relâche de la grandeur au déclin, mais redressée, de siècle en siècle, par le génie du renouveau ! Vieil homme, recru d'épreuves, détaché des entreprises, sentant venir le froid éternel, mais jamais las de guetter dans l'ombre la lueur de l’espérance.Modèl:Fin citation
Istòria[modificar | modificar la font]
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
- Charles de Gaulle, fondator e lo cap dei fòrças francesas liuras pendent la Segonda Guèrra Mondiala, cap dau Govèrn Provisòri de la Republica de 1944 a 1946, fondator de la Cinquena Republica Francesa e President de la Republica de 1958 a 1969. Es enterrat dins lo cementèri de la comuna.


text:
Euròpa
Euròpa es un continent o una partida d'Eurasia (peninsula occidentala), o quitament d'Eurafrasia, segon lo ponch de vista. Es de còps qualificada de « Continent vièlh », per oposicion al « Monde novèl » (America).
Lo gentilici es europèu -èa[1].
Somari
- 1 Etimologia
- 2 Geografia
- 3 Istòria d'Euròpa
- 4 Religions
- 5 Politica
- 6 Economia
- 7 Environament
- 8 Vejatz tanben
- 9 Ligams extèrnes
- 10 Nòtas e referéncias
Etimologia[modificar | modificar la font]
Dins la mitologia grèga, Euròpa filha d'Agenòr (Eupώπn en grèc) es una princessa feniciana que foguèt raubada per Zèus metamorfosat en taure blanc, e menada sus l'illa de Creta ont donèt naissença a Minòs. Dins las òbras d'Omèr, Eupώπn es una reina mitologica de Creta e non pas un tèrme geografic. Mai tard, lo mot designèt la Grècia continentala e dempuèi l'an -500 sa significacion s'aplica a tota la tèrra al nòrd.
L'analisi pus comuna d'aqueste mot lo considèra coma una composicion dels mots grècs eurys (« larg ») e ops (« visatge »), mas se tracta sens dobte d'una etimologia incertana. D'autres lingüistas pensan que ven del mot semitic ereb, que vòl dire « trescòl del solelh » (doncas « occident »). Dins una perspectiva asiatica o mièja-orientala, lo solelh trescòla efectivament en Euròpa, la tèrra a l'oèst. E la princessa feniciana (doncas semitica) foguèt plan capturada per Zèus cap al ponent.
Geografia[modificar | modificar la font]
Los limits terrèstres d'Euròpa son de còps mal definits. Aquela seria, dins la vision europèa tradicionala, separada d'Asia a l'èst pels monts Orals, lo riu d'Oral, la mar Caspiana e lo massís de Caucàs. Los estreches del Bosfòr e de Gibartar separan Euròpa respectivament d'Asia e d'Africa. Lo continent es bordat a l'oèst per l'ocean Atlantic e al nòrd per l'Artic. La mar Mediterranèa delimita lo continent al sud. Son consideradas europèas Islàndia e las principalas illas de la Mediterranèa - lo cas de Chipre es lo pus discutible, almens sul plan geografic. Fins aquí la delimitacion es clara, mas se complica amb los cases de Russia e de Turquia, classadas politicament en Euròpa, qu'an una brava partida de lor territòri en Asia.
Dins la vision actuala, que fa l'unanimitat, lo contorn d'Euròpa se pòt afinar e imaginar a partir dels Estats membres del Conselh d'Euròpa.
Qualques illas de l'Atlantic (Madèira, Canàrias, Açòres) que la geografia restaca pas a aqueste continent son consideradas coma europèas per l'origina de lor poblament e de lor cultura. Es tanben lo cas de Groenlàndia, qu'aperten a Danemarc. Doblidem pas enfin que qualques païses d'Euròpa Occidentala an conservat qualques colonias luenhencas que sos abitants se retròban de facto europèus, per exemple per França los departaments e territòris d'otramar.
Euròpa a una superficia d'un pauc mai de 10 000 000 km2, precisament 10 392 855 km2. Aquò representa un tèrç d'Africa o un quart d'Asia o d'America.
Se pòt destriar cinc grandas regions geograficas : l'Euròpa Orientala, l'Euròpa Centrala, los Balcans, l'Euròpa Occidentala e Escandinàvia.
Cal notar que las frontièras orientalas d'Euròpa son abans tot politicas : lo limit dels Orals es degut als cartografs del tsar Pèire Ièr lo Grand al Sègle XVIII. Tanben, la frontièra foguèt desplaçada de las nautas crestas de Caucàs cap a la Caspiana al començament del Sègle XIX per justificar l'annexion de Georgia e d'Armenia dins l'Empèri Rus. D'un punt de vista mai scientific, se l'òm se referís a la tectonica de las placas, Euròpa e la partida continentala d'Asia son pas qu'un unic e meteis continent, apelat Eurasia. Atal, qualques geografs eminents, coma Alexander von Humboldt, consideravan Euròpa coma una simpla peninsula de l'Asia.
Vejatz tanben las formacions geologicas d'Euròpa.
Las lengas d'Euròpa[modificar | modificar la font]
Clima[modificar | modificar la font]
Euròpa se caracteriza per un grand nombre de penetracions de braces de mar entre de peninsulas, que contribuisson atal a temperar lo clima del continent, d'autra part rescaufat sus sa faciada occidentala per lo Corrent del Golf.
La majora partida del continent es situada jos de latituds temperadas e coneis doncas quatre sasons ben marcadas. Las regions costièras de la faciada atlantica coneisson un clima oceanic, adocit pel Corrent del Golf, mentre que la granda plana del nòrd-èst es caracterizada per un clima continental. Se pòt tanben destriar lo clima montanhòl de las regions d'altitud (Alps, Pirenèus, Alps Escandinaus) e tanben lo clima mediterranèu particularament doç del contorn de la Mediterranèa.
Istòria d'Euròpa[modificar | modificar la font]
Preïstòria[modificar | modificar la font]
De recèrcas realizadas aquestes ans en Georgia e aprèp en Bulgaria permeton de dire que lo genre Homo existís en Euròpa dempuèi gaireben 1,5 milion d'ans. Es en efècte probable que sos representants ajan poblat Euròpa dempuèi Caucàs en seguissent la via danubiana.
Òm apèla anteneandertalians las populacions que visquèron en Euròpa fa 800 000 a 400 000 ans. Son particularament representats per l'Òme de Talteüll (- 450 000 ans), lo « Francés mai ancian ».
Las primièras traças de pòblament neandertalian en Euròpa remontan a 300 000 ans. Aquela espècia umana, fòrça especializada, sembla d'aver existit solament en Euròpa e al Pròche Orient. Dispareguèt fa gaireben 35 000 ans.
L'Òme modèrne (que sas primièras traças africanas remontan a 120 000 ans) apareis en Euròpa fa 40 000 ans, representat especialament per l'Òme de Cròsmanhon.
Antiquitat[modificar | modificar la font]
Es gràcias als Grècs que se coneis lo mot d'Euròpa, atestat pel primièr còp al sègle VI ab. J.-C. Sembla qu'aja en primièr designat per eles la region continentala situada al nòrd del golf de Corint, puèi las tèrras que descobrissián pauc a pauc al nòrd del Bacin Mediterranèu.
Sus las ribas de la mar Mediterranèa, aprèp l'espandida de Grècia, ven lo de la civilizacion romana. Mai al nòrd se desvolopan de civilizacions protoistoricas : Cèltas, Germans, etc.
La constitucion de l'Empèri Roman, puèi lo desvolopament del cristianisme, permeton un primièr esbòs d'unitat europèa que son centre politic e economic es la Mediterranèa.
La lenta desagregacion d'aquel empèri e son incapacitat a resistir fàcia a las incursions repetidas dels pòbles germanics provòcan sa dislocacion e l'esclafament de sa mitat occidentala. Qualques pòbles germanics consèrvan lo poder dins d'entitats territorialas novèlas de las frontièras mobilas, qu'anonciavan la creacion dels actuals Estats europèus de l'oèst.
A l'èst, l'Empèri Roman d'Orient, que sa capitala es Constantinòple, subsistís e ven puèi l'Empèri Crestian d'Orient ont los abitants persistisson a se considerar « Romans ».
Edat Mejana[modificar | modificar la font]
Carlesmanhe es considerat coma lo « paire d'Euròpa ». Es en efècte amb el que lo mot Euròpa pren una significacion politica. Es apelat de son vivent Pater Europae, e se tròba tanben l'expression Europa vel regnum Caroli (Euròpa, o lo reialme de Carles). L'Euròpa de Carlesmanhe, es en primièr una Euròpa franca, que Roma i jòga pas mai lo ròtle màger : se foguèt sacrat emperaire d'Occident a Roma, es Ais de la Capèla que causiguèt per capitala de son empèri. Es tanben una Euròpa crestiana : Carles se considèra coma coronat per Dieu, e lo fach que son sacre a Roma aguèsse lòc un 25 de decembre a valor de simbòl. Es enfin una Euròpa Occidentala, los projèctes d'union amb l'Empèri d'Orient envisatjats cap a l'an 800 capitèron pas.
L'Edat Mejana es, gaireben pertot en Euròpa, l'epòca de la feudalitat d'ont emergiguèron, jos l'impulsion de reis energics e ambicioses, las debutas dels primièrs Estats modèrnes, sovent antagonistas coma França e Anglatèrra.
L'Empèri d'Occident s'esclafa rapidament aprèp la mòrt de Carlesmanhe, puèi dispareis al començament del Sègle X. En 962, Oton Ièr crèa lo Sant Empèri Roman Germanic, mas aiceste poguèt pas s'espandir, entraversat per la montada dels nacionalismes (França, Anglatèrra), per sas lutas amb la papautat, puèi per l'espandiment de l'Empèri Otoman a l'Edat Modèrna.
L'Empèri Bizantin, crestian mas de cultura essencialament grèga, coneis de fluctuacions importantas de sa fòrça e per consequent de l'empresa de son territòri. Aquel s'espandirà a son apogèu sus una granda partida de las ribas mediterranèas, d'en primièr jos Justinian Ièr, puèi jols emperaires macedonians, del IX al Sègle XI.
La montada en poténcia dels Musulmans, puèi lo Grand Esquima (1054) entre lo catolicisme e l'ortodoxia - seguit d'una crosada dirigida en 1202 contre ela- afliquisson l'Empèri d'Orient. Es esquichat tròç aprèp tròç per l'Empèri Otoman abans de disparéisser a la tombada de Constantinòple en 1453.
En fach, es lo tèrme de Crestianitat que, durant qualques sègles, unirà culturalament la màger part dels Europèus catolics mentre que lo mot d'Euròpa dispareis dels esperits. Las crosadas son una de las raras concretizacions politicas e militaras d'aquel sentiment d'apertenéncia.
Edat Modèrna[modificar | modificar la font]
A l'epòca que l'Empèri Bizantin s'esclafa, la Reconquista s'acaba. 1492 es l'annada d'Espanha, amb la reconquista del darrièr reialme moro (Granada) en Peninsula Iberica e lo primièr viatge de Cristòl Colomb, jos l'egida dels Reis catolics que va dobrir camin a l'establiment de las egemonias europèas.
Lo sòmi d'un grand empèri europèu renais al Sègle XVI, amb l'afrontament entre Francés Ièr e Carles Quint, que se disputèron lo tròne del Sant Empèri. Gràcias al sosten dels banquièrs Fugger, Carles Quint es venceire, e se retròba al cap d'un domeni fòrça vast, mas tanben fòrça trocejat. Las guèrras nombrosas menadas contra França donan pas cap de resultat ; durant dos sègles, lo descopatge d'Euròpa evoluís a l'agrat de las alianças matrimonialas e de las guèrras entre estats. Pus grèu, lo ciment del cristianisme catolic, que donèt una impression d'union a aquela Euròpa, esclata en trocets amb la Reforma (o puslèu las Refòrmas), que son impacte politic es considerable e provòca en particular la formacion de las Províncias Unidas e de la Confederacion Elvetica. Las guèrras de religion, la Guèrra de Trenta Ans, las guèrras de Loís XIV ritman los XVIen e XVIIen. Los Tractats de Vestfàlia (1648) tòrnan dessenhar durablament la carta politica d'Euròpa e l'equilibri de las fòrças en preséncia.
L'Edat Modèrna es doncas finalament marcada per un renforçament dels nacionalismes. Es tanben l'epòca qu'Euròpa s'espandís fòrça luènh de sas frontièras naturalas per la constitucion dels primièrs empèris colonials sul continent american, puèi en Índia.
Edat Contemporanèa[modificar | modificar la font]
La Revolucion Francesa inaugura un bolegadís politic fòrça important : las idèas democraticas apareisson sul davant de la scèna e las campanhas de Napoleon Ièr puèi lo Congrès de Viena remodèlan prigondament la carta d'Euròpa e las mentalitats.
A la fin d'un long procèssus, al Sègle XIX se realiza l'unitat d'Itàlia e d'Alemanha, e mai la constitucion de mai d'un novèl país dins los Balcans, nascut del desmembrament de l'Empèri Otoman, apelat alara « l'òme malaut d'Euròpa ».
Es tanben l'aparicion de movements politics novèls que vòlon mai d'egalitat (socialismes), o quitament lo desmantelament del poder dels Estats (anarquismes). Aquelas idèas se difusaràn pus tard, e amb mai o mens de retard, largament fòra de las frontièras d'Euròpa.
La dominacion politica e economica d'Euròpa sus la rèsta del monde s'es afirmada aprèp la revolucion de son economia a l'ocasion de las revolutions industrialas, en desvolopant sa productivitat e en aviant una fòrta explosion demografica. Lor avança tecnologica, e especialament militara, permetèt als païses europèus, en concurréncia los unes contre los autres, d'espandir lor empresa suls autres continents. Aquesta colonizacion coneguèt son apogèu al començament del Sègle XX (aqueste apogèu s'acaba en 1914), abans que las doas Guèrras Mondialas borrolen l'òrdre establit. La Segonda Guèrra Mondiala laissa Euròpa exsangüa (vejatz l'article Euròpa jos dominacion nazi). Mentre que la supremacia dels païses europèus occidentals dispareis al profièch de doas superpoténcias novèlas (los Estats Units d'America e l'Union Sovietica), de rebellions se desvolopan dins las colonias, menant a l'independéncia de mai d'un país, especialament dins lo corrent del tresen quart del Sègle XX.
Parallèlament, mentre que l'excedent demografic d'Euròpa èra tal que constituissiá una resèrva d'emigracion massissa pendent tot lo Sègle XIX e al començament del Sègle XX, los païses del continent foguèron confrontats a una estabilizacion, quitament una regression demografica a partir de la Primièra Guèrra Mondiala. Aquò, combinat amb lo desvolopament continú de l'economia, e principalament de l'industria de produccion e de transformacion, provòca un apèl de man d'òbra que transfòrma Euròpa en una tèrra d'immigracion, particularament al cors de las Trenta gloriosas.
Religions[modificar | modificar la font]
Se pòt destriar d’un biais general tres ensembles de religion :
- L'Euròpa del nòrd protestanta (Reialme Unit, Escandinàvia, l'Alemanha del Nòrd…)
- L'Euròpa de l'èst ortodòxa (Grècia, Russia, Ucraïna, Romania, Serbia e Montenegro…)
- L'Euròpa del sud, de l'oèst e del centre catolica (Portugal, Espanha, Itàlia, França, Belgica, l'Alemanha del sud, Polonha, Àustria…)
Los catolics son majoritaris dins 23 païses, los ortodòxes dins 10 païses, los protestants dins 9 païses, los musulmans 3 païses (Bòsnia e Ercegovina, Albania, Turquia)
Existís de minoritats religiosas a l'interior d’aquestes ensembles grands :
- los josieus son presents en Euròpa dempuèi l'Empèri Roman ; son estats persecutats dempuèi l’Edat Mejana e durant la Segonda Guèrra Mondiala (veire Shoah) amb en França, de gropes eissits de l'immigracion del Magrèb (dempuèi 1962 mai que mai) e del Pròche Orient al sègle XIX.
- los musulmans son fòrtament presents dins los Balcans, autrescòps jos l'ancian Empèri Otoman (Albania, Bòsnia, Kosovo, Macedònia), en Turquia e, de las seguidas de l'immigracion, en França, Reialme Unit, Alemanha, Espanha, Païses Basses, Belgica…
- las religions extrèmas orientalas coneisson un succès creissent, per gost de l'exotisme o per las comunautats asiaticas immigradas en Euròpa.
- l'ateïsme es minoritari. A l'epòca comunista, en Albania, la religion èra proïbida ; segon l'obratge de J. Baudérot (dir.), Religion e laïcitat dins l'Euròpa dels 12, 1994, pagina 259 : un quart de la populacion de l'Union Europèa seriá « non religiosa » e 5% dels Europèus serián d’atèus convençuts. Una enquista menada dins 21 païses sus 21 000 personas e publicada en decembre de 2004 anóncia que 25% dels Europèus de l'Oèst se dison atèus contra 12% dins los païses d'Euròpa Centrala e Orientala. Encara segon aquesta enquista publicada dins lo Wall Street Journal (edicion europèa), 4% dels Romaneses e 8% dels Grecs se dison atèus. Per contra, 49% dels chècs e 41% dels Neerlandeses son atèus. Segon una enquista recenta del Centre Public de Recèrcas Sociologicas (Le Monde, julhet de 2005), 82,4% dels Espanhòls se dison catolics e 47,7% d'entre eles practicants.
- la laïcitat demòra una especificitat francesa, mas la separacion de las Glèisas e dels Estats es establida dins gaireben totes los païses. Çaquelà, al mièg de l'Union Europèa, lo Reialme Unit, Danemarc, Finlàndia e Grècia an de sistèmas confessionals, valent a dire que l'Estat reconeis una religion oficiala o dominanta. Dins aquestes cases, i a pas egalitat de tractament entre las religions, mas de prerrogativas d'ordre financièr son acordadas a una d'entre elas. De debats preparatòris a la Constitucion Europèa an evocat la possibilitat d'inscriure las rasics crestianas dins lo tèxte, mas aquò foguèt rebutat.
Pendent longtemps, lo continent foguèt devastat per l'intolerància religiosa e las guèrras de religion (França, Guèrra de Trenta Ans, pogròms).
Politica[modificar | modificar la font]
Los païses qu'an tot o partida de lor territòri en Euròpa (segon los limits geografics definits supra) son en nombre de 49 :
Albania, Alemanha, Andòrra, Armenia, Àustria, Azerbaitjan, Bielorussia, Belgica, Bòsnia e Ercegovina, Bulgaria, Croàcia, Chipre, Danemarc, Espanha, Estònia, Finlàndia, França, Georgia, Grècia, Ongria, Irlanda, Islàndia, Itàlia, Cazacstan, Letònia, Liechtenstein, Lituània, Luxemborg, anciana Republica Iogoslava de Macedònia, Malta, Moldàvia, Monegue, Norvègia, Païses Basses, Polonha, Portugal, Republica Chèca, Romania, Reialme Unit, Russia, Sant Marin, Serbia e Montenegro, Eslovaquia, Eslovènia, Suècia, Soïssa, Turquia, Ucraïna, Vatican.
Vejatz article detalhat Politica d'Euròpa
Las datas de la construccion de l'Union Europèa
L'unitat europèa, sòmi e realitat[modificar | modificar la font]
Euròpa a jamai conegut d'unitat politica totala. Certans periòdes d'una durada variabla son çaquelà estats marcats per la dominacion d'una vasta partida del continent per un poder unic, que s'es generalament impausat per la fòrça. Foguèt atal lo cas de l'Empèri Roman, de l'Empèri Carolingian, de l'Empèri Napoleonian, e del IIIen Reich. Certanas familhas reialas governèron tanben, per lo biais de relacions dinasticas, un grand nombre de païses europèus; la pus notabla d'entre elas es la familha dels Habsborg.
Victor Hugo somièt sovent qu'un jorn existirián los Estats Units d'Euròpa, fasent contra-pes als Estats Units d'America. Son discors prononciat lo 21 d'agost de 1849, a l'ocasion de la dobertura del Congrès de la Patz a París, es restat celèbre [1]. I evòca una Euròpa enfin pacificada, unida dins un meteis govèrn. La seguida de l'Istòria li balharà pas rason, amb la guèrra de 1870 e las doas Guèrras Mondialas. Puèi arriba la Guèrra Freja, que devesís Euròpa en dos blòcs antagonistas. Malgrat tot, lo general de Gaulle sèrva l'espèr, quand parla mai d'un còp d'una vasta Euròpa qu'anariá de l'Atlantic als Orals. La casuda del mur de Berlin e la disparicion del blòc sovietic poirián un jorn li donar rason.
En efècte, dempuèi la segonda mitat del sègle XX, un movement d'union politica es en construccion, qu'a per particularitat una mesa en plaça pacifica e democratica. La forma actuala d'aqueste poder novèl qu'es l'Union Europèa es çaquelà pas encara arrestada e daissa uèi una granda libertat politica als païses membres, de mai en mai nombroses. L'Union Europèa compren ara 27 Estats membres, demèst los quals 12 que fan part de la zòna euro.
Per lo govèrn de George Bush dels Estats Units, l'« Euròpa vièlha » compren los païses de l'oèst del continent, e l' « Euròpa novèla » los païses del centre e de l'èst, recentament liberats del comunisme.
Euròpa es lo continent que compta lo mai de monarquias. Las monarquias europèas son democraticas ; los reis e las reinas an pas qu'un ròtle simbolic e lo pus sovent es lo primièr ministre, elegit, e son govèrn, qu'an lo poder politic vertadièr sus lo país concernit.
Organizacions europèas[modificar | modificar la font]
- Conselh d'Euròpa : Cort Europèa dels Dreches de l'Òme
- AELE : Associacion Europèa de Liure Escambi
- CE : Comunautat Europèa que remplaça la CEE dempuèi 1993
- CEE : Comunautat Economica Europèa
- EEE : Espaci Economic Europèu
- UE : Union Europèa : zona euro, Cort de Justícia Europèa, Banca Centrala Europèa, Convencion de Schengen
Economia[modificar | modificar la font]
Veire la lista dels grands gropes industrials europèus.
Environament[modificar | modificar la font]
Lo 1èr de genièr de 2005 es entrada en vigor la novèla nòrma europèa per limitar la pollucion atmosferica : las aglomeracions de mai de 250 000 abitants de l'Union Europèa devon pas despassar de valors limits : 50 ug (0,05 mg) de particulas per mètre cube d'aire ambient deu èsser lo maximum per 35 jorns per an, e la valor mejana annuala deu pas anar al dessús de 40 ug. Quitament, se respectava pas las nòrmas antipollucion ja en vigor: en 2002, 11 païses entre 15 despassèron lo marge autorizat.
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Cartas[modificar | modificar la font]
En francés :
En anglés :
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Forma regulara en occitan, de preferir a la forma artificiala europenc -a*.


text:
País Nòstre
País Nòstre es una associacion segon la lei de 1901, que sa tòca es de desvolopar una pensada politica en Occitània; son president e fondador n'es Joan Pèire Laval.
Istòria[modificar | modificar la font]
Dempuèi 2009, l'associacion se questiona per poder separar sas doas activitats, d'un latz l'activitat ciutadana e de l'autre l'activitat de preséncia politica a las eleccions.
Aquel meteis an, País Nòstre a començat un trabalh politic ciutadan sus Tolosa, aprèp lo Bas Lengadòc.
País Nòstre se presentèt a las eleccions mantes còps en Lengadòc (a Narbona e a Besièrs), e tanben a las eleccions regionalas de 2002.


text:
Premier principi de la termodinamica
Lo premier principi de la termodinamica es una lèi fondamentala de la termodinamica. Foguèt formulat per lo premier còp per Rudolf Clausius (1822-1888)[1]. Es una version termodinamica de la conservacion de l'energia que son enonciat es : « Dins lo corrent d'una transformacion quina que siegue d'un sistèma sarrat, la variacion de son energia es egala a la quantitat d'energia escambiada ambé lo mitan exterior, sota forma d'energia termica o sota forma de trabalh ».
Se pòu tradurre ambé la relacion seguenta :
- es la variacion d'energia totala.
- es la variacion d'energia intèrna.
- es la variacion d'energia cinetica a l'escala macroscopica. Es nulla se lo sistèma es immobil, ço qu'es lo cas pus frequent.
- es la variacion d'energia potenciala a l'escala macroscopica. Es nulla se lo sistèma es immobil, ço qu'es lo cas pus frequent.
- es lo trabalh cambiat ambé lo mitan exterior.
- es la quantitat d'energia cambiada per transferiment termic.
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ (de) R. Clausius, Ueber die bewegende Kraft der Wärme und die Gesetze, welche sich daraus für die Wärmelehre selbst ableiten lassen, Annalen der Physik und Chemie (Poggendorff, Leipzig, 1850), 155 (3): 368-394.


text:
Texte complèt der Estatut d'autonomia de 1979 signat en Sau, eth der an 2006, era documentacion restacada damb es recorsi interpausadi deuant deth Tribunau Constitucionau e era posteriora senténcia.
Tèxte intègre der Estatut d'autonomia de Catalonha aprovat eth 19 de junhsèga 2006 e ligasons as traduccions a nau idiòmes.
Senténcia que resòlv eth recors d'inconstitucionalitat 8045-2006 e modifique eth tèxte estatutari.
Relacion de recorsi e allegacions ar Estatut d'autonomia de Catalonha de 2006 interpausadi per grops parlamentaris, comunitats autonòmes, eca.
Informe sus era senténcia deth Tribunau Constitucionau elaborat per un grop d'expèrts per encomana deth president dera Generalitat.
Analisi de juristes expèrts sus era senténcia 31/2010 e documentacion juridica restacada.


text:
Girondins de Bordèu
Lo Football Club dei Girondins de Bordèu, ò, mai simple, Lei Girondins, es un club d'espòrt fondat l'annada 1881. Sa seccion fotbòl, qu'es la mai famosa, espeliguèt en 1919.
Amb sièis campionats de França (1950, 1983, 1985 1987, 1999, 2009), tres copas de França (1941, 1986, 1987) e 3 copas de la Liga (2002, 2007, 2009), es lo segond club lo mai titolat d'Occitània, après de l'Olimpic de Marselha. La rivalitat entre lei dos equips fuguèt una deis atraccions màgers dins leis annadas 1980, qu'a n'aqueu temps se disputavan la plaça de melhor club francés.
En 1996, fuguèt lo promier club occitan e lo segond club francés après dau Sporting Bastia, de rejónher la finala de la Copa UEFA que perdèt fàcia au Bayern Munic.


text:
National socialist black metal
Lo National socialist black metal o NSBM qu'ei un sota genre deu black metal. Com lo nom ac ditz, las paraulas que hèn l'apologia deu nazisme. Au nivèu musicau, n'i a pas gran causa qui cambie deu black metal "classic".
De segur, aqueth estil qu'ei hòrt confidenciau, com la oï nazi. Parièr, lo grop de NSBM Seigneur Voland que s'ac virè per aver quauquas pajas sus eth dens magazines de metal "classics" e atau véner mei de discs que los autes.
Precisem tanben que hèra de grops de metal (Motörhead, Slayer, Venom, etc...) hèn referéncia a l'Alemanha nazi o a d'autes regims totalitaris (los regims islamics per Immortal Ayatollah, per exemple) shens adherir ad aqueras ideologias, pr'aquò. En efèit, dens un estil musicau qui parla de mort, d'opression e deu mau en generau, l'istòria deu sègle XX qu'ei un subjècte de paraulas de mau evitar. Cèrtas tematicas religadas au totalitarisme que son vadudas tòpoi : uei lo dia que seré de mau comptar lo nombre de grops o de cançons qui s'apèran o se son aperats Genocide, per exemple.
Mes enter la fascinacion inspiratora deus artistas e l'adesion ideologica, la termièra qu'ei esloisha e sustot de mau véder entau public. Vist qu'ei anticomerciau d'afirmà's clarament neonazi, que's podèm demandar si cèrtes grops n'an pas un messatge volontariament ambigú.


text:
Poder legislatiu
Lo poder legislatiu es un dels tres poders que dins un Estat modèrne democratic es separat del poder executiu e del poder judiciari. Lo poder legislatiu recai sovent sus una assemblada de representants nomenada còrs legislatiu. Lo tèrme de legislatura fa referéncia al periòde de session d'un còrs legislatiu.
Un còrs legislatiu es un tipe d'assemblada deliberativa amb lo poder de crear e aprovar de leis. Los còrses legislatius pòdon aver divèrses noms; los mai comuns son Parlament e Congrès dependent de sas foncions e de la forma de govèrn de l'Estat. Dins los sistèmas parlamentaris lo còrs legislatiu es la branca suprèma e la que nomena lo representant del poder executiu. Dins los sistèmas presidencials lo còrs legislatiu es una branca del govèrn amb poder equivalent mas independent de l'executiu. En mai d'aver la capacitat de crear e aplicar las leis, los còrses legislatius tenon autoritat per aumentar los impòstes, aprovar lo budgèt de la nacion atal coma las autras proposicions monetàrias. Los còrses legislatius apròvan una declaracion de guèrra o ratifican un tractat comercial entre estats independents.
Lo còrs legislatiu d'un Estat pòt èsser format per una o mai d'una cambras, assembladas que debaton e vòtan las leis. La majoritat dels còrses legislatius son unicamerals o bicamerals (constituits per una cambra bassa e una cambra nauta). Dins la majoritat dels sistèmas parlamentaris, la cambra bassa es pus poderosa que la cambra nauta qu'es pas solament qu'una assemblada de conselh o de revision. Çaquelà, dins los sistèmas presidencials, los poders de las doas cambras son similars. Dins las federacions, la cambra nauta representa sovent los estats, províncias, païses o republicas que la constituisson, e la cambra bassa representa los ciutadans en circonscripcions de la meteissa grandor de populacion.
Lista dels títols dels còrses legislatius[modificar | modificar la font]
- Parlament (dins la majoritat de las republicas o monarquias parlamentàrias)
- Congrès, Congrès General, Congrès Nacional o Congrès de l'Union (dins la majoritat de las republicas presidencialas)
- Dieta
- Assemblada
- Assemblada Nacionala (França e Quebèc)
- Althing (Islàndia)
- Assemblada de la Republica (Portugal)
- Bundesrat e Bundestag (Alemanha)
- Corts Generalas (Espanha)
- Eduskunta o Riksdag (Finlàndia e Suècia)
- Assemblada Federala (Russia e Soïssa)
- Folketing (Danemarc)
- Knesset (Israèl)
- Yuan Legislatiu (Taiwan)
- Majles Al-Ummah (Kowait)
- Oireachtas (Irlanda)
- Riigikogu (Estònia)
- Sajya Sabha/Lok Sabha (Índia)
- Sabor (Croàcia)
- Saeima (Letònia)
- Seimas (Lituània)
- Sejm (Polonha)
- Skupština (Serbia)
- Estates-General o Staten Generaal (Païses Basses)
- Storting (Norvègia)
- Tynwald (Illa de Man)
- Verkhovna Rada (Ucraïna)


text:
Thuillières
Thuillières es una comuna francesa, situada dins lo departament dels Vòges e la region de Lorena.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Thuillières A situat sul vessant sud dels monts Falçs.
Es la municipalitat de França la mai septentrionala del conca en vessant mediterranèu, e lo endroit ont aquel es çò de mès de prèp de la Mange e de la Mar del Nòrd (395 km), al caulet de las Campanetes situat a 48°10'N e a unitat|460|km {{}} de la mar Mediterranèa.
Thuillières est situé sur le versant sud des monts Faucilles.
Elle est la commune de France la plus septentrionale du bassin versant méditerranéen, et l'endroit où celui-ci est le plus proche de la Manche et de la Mer du Nord (395 km), au col des Clochettes situé à 48°10'N et à 460 km de la mer Méditerranée.
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
- La via romaine en portant de Langres a Estrasburg passava per la localité.
- Amb Monthureux-lo-Shut e Valleroy-lo-Shut, Thuillières formava antany una enclave en dependent de la Champagne.
- La voie romaine menant de Langres à Strasbourg passait par la localité.
- Avec Monthureux-le-Sec et Valleroy-le-Sec, Thuillières formait jadis une enclave dépendant de la Champagne.


text:
Cronomètre
Un cronomètre designa una mòstra, valent a dire un instrument orari munit d'un sistèma que sèrve per mesurar lo temps d'un biais precís, amb una gròssa fisabilitat. Lo nom vèn dau grègo chronos (xpόvoς), que significa "lo temps".
En relotjariá, un cronomètre es una mòstra munida d'un afichatge de la segonda, e que son movement siguèt esprovat e passèt ambé succès de mesuras d'exactitud gràcias ais agulhas fachas per un organisme oficiau neutre, durant mai d'un jorn, dins de posicions diferentas e a de temperaturas diferentas.


text:
Un article de Wikipèdia, l'enciclopèdia liura.
Paul Anthony Samuelson (15 de mai de 1915 en Gary, Indiana - 13 de decembre de 2009 a Belmont, Massachusetts) foguèt un economista american qu'a recebut lo Prèmi Nobel d'Economia en 1970.
Foguèt professor al Massachusetts Institute of Technology e membre de l'Econometric Society, de l'American Economic Association e de la International Economic Association. Son òbra pus importanta es Foundations of Economic Analysis (1947), qu'es considerada coma una de las òbras mai fondamentalas de la sciéncia economica modèrna e que desvolopèt en tèrmes matematics. Es autor tanben d'un manual d'economia plan conegut, Economics: An Introductory Analysis (1948). Son trabalh es estat qualificat coma la « granda sintèsi neoclassica » de John Maynard Keynes e de sos davancièrs.
Estudièt a mai lo domeni de la teoria dels jòcs e la programacion lineara (Linear Programming and Economic Analysis, 1958, amb Dorfman e Robert Solow), l'economia del benèsser e l'analisi de la dinamica economica. Es estat un dels desvolopaires de las corbas d'indiferéncia, qu'an permés l'estudi de l'utilitat marginala.
S'es trachat tanben dels problèmas de l'economia reala. Foguèt conselhièr dels presidents John Fitzgerald Kennedy e Lyndon Baynes Johnson. En 1970 recebèt lo Prèmi Nobel d'Economia per l'analisi dels procèsses economics e lo desvolopament dinamic de modèls de decision economica.
Moriguèt lo 13 de decembre de 2009 dins lo sieu ostal de Belmont, estat de Massachusetts (Estats Units), a l'edat de 94 ans, a causa d'un brèu malautiá, tala e coma soslinhèt la Institut Tecnologic de Massachusetts (MIT).[1]


text:
Batalha de Lhèida (1642)
Era Batalha de Lheida (1642), tanben coneguda coma era batalha des horques , peth lòc a on passec, siguec un des episòdis dera Guèrra dels Segaires. I lutaren es castelhans, manats deth marqués de Leganés, Diego de Guzman, cosin deth Comte-Duc d'Olivares ( 15.000 òmes d'infanteriá, 5000 cavaliers e 9 canons) e es soldats catalans e francesi ( 9000 soldats d'infanteriá, 4000 cavaliers e 8 canons), manats peth mariscal e virrei de Catalonha, Philippe de la Mothe-Houdancourt.
Era victoria siguec tà La Mothe e se poguec evitar qu'era armada castelhana aucupés era vila de Lhèida. Era posicion deth Comte-Duc d'Olivares deuant Felip IV de Castelha se veiec plan compromessa pr'amor d'aguesta victòria catalana e francesa.
Somari
Istòria[modificar | modificar la font]
Ena prima de 1640 Francesc de Tamarit siguec empresoat per ajudar pas tà recrutar soldats e ostals tà es anidar. Pagesi revoltadi dintraren en Barcelona el 22 de mai de 1640 e eth desliuraren. Eth 7 de juni es pagesi dintraren de nau pendent eth Corpus de Sang ena vila caplòc dera Catalonha e tuaren eth virrei Dalmau III de Queralt.
En seteme es armades de Felip IV perpreneren Tortosa damb era aliança des mossurs catalans e eth bisbe dera vila qu'era arreialista. Era perpresa dera vila comportec ua dura repression contra eth pòble. Eth 17 de hér de 1641 Pau Claris, Conselher en Cap dera Generalitat de Catalunya, proclaméc era República Catalana, damb era amassada dera burgesia dera vila de Barcelona, plan descontenta pera pression fiscau.
Ua aliança siguec acordada damb eth Regne de França. Tà auer era ajuda Catalonha passec a éster manada per Loís XIII de França. Jorns dempús, e damb era ajuda des francesi, era Generalitat auia ua plan importanta victoria militar ena batalha de Montjuïc eth 26 de hér de 1641. Un pauc més tard moriguec Pau Claris e era desaisida situacion locau e internacionau, metec ara Generalitat a proclamar a Loís XIII coma nau Comte de Barcelona a pr'amor d'açò, sobiran de Catalonha.
Es soldats catalans e francesi consolidaren eth sòn domini sus es terres de l'èst e eth sud de Catalonha. S'iniciec un sèti sus Tarragona. Er arrei espanhòu en véder que francesi e catalans arrivauen a Montsó (2) renunciéc ath Rosselhon dempús dera caiguda de Perpinhan e lancec ua ofensiva contra Lhèida.
Eth 2 d'octobre es soldats catalans de Vilanoveta se retiraren a Torres de Segre pr'amor qu'es castelhani arribauen a Lhèida. Un jorn dempús era cavaleriá catalana e 200 shivaus castelhans se traparen e es armades catalanes e francesa dintrauen en Vilanoveta eth ser d'aqueth madeish jorn.
Era Armada castelhana[modificar | modificar la font]
Aguesta era héta pes terços deth Príncipe, Conde-Duque de Olivares, Simon Mascarenhas, Aragon e era cavaleriá des Ordes Militari e de Flandes.
Era armada catalana e francesa[modificar | modificar la font]
Era armada francesa, manada per Phillippe de La Mothe-Houdancourt era héta per 9000 soldats includent es regiments d'infanteriá de Champagne, Am Büchel (soïs) e dètz companhies (4); La Mothe, Tonneins, Rébé, Vandy, Poitou, Lyonnais, Cinq Mars, Uxelles, Comte de Rosselló e eth Regiment de Barcelona manat per Jironi atau coma 4000 shivaus includents es regiments de cavaleriá de Magaloti, Alais (6 companhies), Pierre Huault de Bussy de Vaires, Brissac, Aubaye, saint-Simon, Roches-Varitaud, Terrail, Villaneuve, Aubais, Meinville, Du Roure e era cavaleriá catalana de Josep d'Ardena ena reserva (1) a més des companhies de cavaleriá deth Baró de Pujols e es guardies deth Mariscal de la Mothe-Houdancourt.
Era armada era héta per 11 esquadrons d'infanteriá, 41 esquadrons de cavaleriá e 2 bateries (una damb 5 e era auta damb 3 canons).
Era Batalha[modificar | modificar la font]
Era artilheriá francesa iniciec l'atac més aguest siguec iniciat dempús per 300 cavalièrs dera cavaleriá castelhana de Rodrigo de Herrera amassats damb eth regiment deth Príncep e deth Conde Duque (4000 saoldats e cavalièrs ). Aguesti preneren ua bateria francesa e tres canons e es dugueren ath camp castelhan.
Es soldats d'infanteriá catalans e francesi sigueren alavetz atacadi per gaireben tota era cavaleriá castelhana. Aguesti resistiren, més era ala drecha de Monssur de Terrail se trinquec e auec besonh de dos esquadrons de cavaleriá de Mageloti 1-5). Atau, es autes òmes de cavaleriá, manats per Louis de Valois, Comte d'Alais e Colonel Generau dera Cavaleriá avancéc contra es castelhans(6)e era ala querra, manats per Philippe de Chateaubriant, comte des Roches-Baritaut (7) tanben avancec. Era luta contunhec e mentretant es soldats castelhans queien en eth caos (8), es reserves francesa e catalana, ath ser, dintraren en accion e pera nét era armada de Felip IV auec de tornar tà Castelha laissant de milièrs de morts e herits en sòn darrèr.
Atau, es soldats castelhans perderen un canon, 6 cornetes e 4 bandieres. Eth nombre de morts pendent era cavaleriá siguec plan naut. Es francesi aueren pocs mòrts més eth regiment d'Am Büchel siguec practicaments destruït. Aguesta victoria de francesi e catalans siguec plan celebrada. Pr'amor d'açò de La Mothe-Houdancourt siguec premiat damb eth Ducat de Cardona.
Bibliografia[modificar | modificar la font]
º Pere Lacavalleria, Relació compendiosa de tot lo que ha passat des de que lo exèrcit del rei de Castella ha partit de Tarragona y de la senyalada victòria que lo senyor mariscal de la Motte ha guianyada a la vista de la ciutat de Lleida
º (castellà) Memorial histórico espãnol, capítol 132
º (francès) Mercure françois, 1642
º (francès) Suzane, Histoire de l'ancienne infanterie T.VIII º (francès) Suzane, Histoire de la cavalerie française T.III º (francès) Table ou abrégé des 135 volumes de la Gazette de France depuis son comenement en 1631 jusqu'en 1765 Tomes I à III, Paris 1766 à 1768. º (alemany) Plànol Acies Gallicae et Hispaniae prope Ilerdam Quando Mareschallus Oudancurtius Marchionem de Leganez fugauit Schlacht bei Lerida dins de Theatrum Europaeum
º Obtingut de «http://ca.wikipedia.org/w/index.php?title=Batalla_de_Lleida_(1642)&oldid=11893500»
Referències[modificar | modificar la font]
1.- ↑ 1,0 1,1 1,2 1,3 1,4 Pere Lacavalleria, Relació compendiosa de tot lo que ha passat des de que lo exèrcit del rei de Castella ha partit de Tarragona y de la senyalada victòria que lo senyor mariscal de la Motte ha guianyada a la vista de la ciutat de Lleida
2.- ↑ (castellà) Francisco Martín Sanz, La política internacional de Felipe IV
3.- ↑ 3,0 3,1 Joan Busquets i Dalmau La Catalunya del Barroc vista des de Girona: la Crònica de Jeroni de Real, p.184
4.- ↑ (anglès) Curt Johnson, The French Army of the Thirty Years' War: Line Infantry
5.- ↑ (anglès) The Great Officers of the Crown
6.- ↑ Víctor Balaguer, Història de Catalunya (37)
7.- ↑ (francès) Charles Gavard, Galeries historiques du Palais de Versailles, Volum 1, p.278
8.- ↑ (castellà) Modesto Lafuente y Zamalloa, Historia General de España, vol.8, p.420
º John Huxtable et al.,España, Europa y el mundo atlántico: Homenaje a John H. Elliot, Marcial Pons, Ediciones de Historia 2001
º John Huxtable, La revolta catalana 1598 1640, 1989


text:
Low kick
Còp de pè bas o patada basa, coneguda sus la denominacion anglesa: low kick, es una tecnica de pierna utilizada dins cierts bòxas pès-ponh (boxeu birman, kick-boxing e muay thai) e cierts arts marcialas que consta de llevar un còp de tíbia o un còp de pè dins la partida inferiora de l'adversari (muslo o pierna). Segon la regulacion esportiva, ella pòt èsser llevata al exterior e al interior de la parte inferiora.
Dins combate de contacto pleno (atal nomenat K.O. system), se permite de fragilizar la stabilitat de un adversario, per ganhar la ventaja dins un momento dat.
Dins materia de golpear dins las piernas, diferentas còps de pè coexistisson: circular (roundhouse kick), semicircular (semi-circular kick), "balancats": còp de pè amb pierna recta (stick kick), còp de pè crecienta (crescent kick), còp de pè descendent (axe kick)…, rectas de tipo penetrant: còp de pè frontal (front kick) o còp de pè lateral (side kick), còp de pè de gancho (hook kick), còp de pè descendent (hammer kick), etc.
Dins kick-boxing americano o japonés, aqueste tipo de còp de pè pòt èsser sonque circular o semicircular segon lo reglament.
-
-
-
Còp de pè lateral dins còp de parada


text:
1683
Aquesta pagina concernís l'an 1683 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Acomençament de la Guèrra dei Reünions còntra Espanha lo 26 d'octòbre. Entraïnat per lei revendicacions francesas sus lei despendéncias dei territòris annexats en 1678-1679 a l'eissida de la Guèrra d'Olanda, lo conflicte foguèt ben preparat per la diplomacia de Loís XIV. Espanha trobèt ges d'aliat e sei fòrças, mau preparadas, foguèron aisament batudas. La vila de Courtrai foguèt ansin conquistada tre lo mes de novembre.
Euròpa[modificar | modificar la font]
Empèri Otoman[modificar | modificar la font]
Revirada d'una temptativa de conquistar Viena après un sètge dau 14 de julhet au 12 de setembre que foguèt rompuda per l'arribada victoriosa de renfòrç germanopolonés importants menats per Carles de Lorena e Joan III Sobierski. Lei fòrças otomanas foguèron obligidas de se retirar sus son territòri onte foguèron atacadas per leis Austrians.


text:
Bèumont de Valença
Bèumont de Valença (Beaumont-lès-Valence en francés) es una comuna occitana dau Daufinat, situaa dins lo departament de Droma e la region de Ròse-Aups.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
La municipalitat de Beaumont-lès-Valéncia es limitrophe dins la vila de Valéncia, prefectura de la Drôme, en se situant al sud-es d'aquela.
Beaumont-lès-Valéncia se situa a una altitud compresa entre 135 m e 185 m (lo serral), sus una superficie d'unitat|1761|a {{}}.
La commune de Bèumont de Valença est limitrophe à la ville de Valence, préfecture de la Drôme, se situant au sud-est de celle-ci.
Beaumont-lès-Valence se situe à une altitude comprise entre 135 m et 185 m (le coteau), sur une superficie de 1 761 ha.
Istòria[modificar | modificar la font]
La municipalitat èra antany telefonada Villa Bellimontis (1226), Castrum Bellimontis a partir de 1397, Belli Puja cap a 1450, Beaulmont de contunh Beaulmont en Valentinoys cap a 1550 e fin finala Beaumont-lès-Valéncia.
E mai se de las rèstas d'una villa romaine del Modèl:IIe sègle dins lo quartièr de Laye pòsca daissar presagiar una aucupacion romaine, cap de inscripcion anciana ven pas confirmar aquela ipotèsi.
La commune était autrefois appelée Villa Bellimontis (1226), Castrum Bellimontis à partir de 1397, Belli Monte vers 1450, Beaulmont puis Beaulmont en Valentinoys vers 1550 et enfin Beaumont-lès-Valence.
Bien que des restes d'une villa romaine du Modèl:IIe siècle au quartier de Laye puisse laisser présager une occupation romaine, aucune inscription antique ne vient confirmer cette hypothèse.


text:
Lemberg (Mosèla)
Lemberg es una comuna francesa, situada dins lo departament de Mosèla e la region de Lorena.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Çò Pòble se situa en lo País de Bitche, sus la franja occidentala del país cobèrt, en plena cœur dels Vòges del Nòrd. Es doncas çò grès dels Vòges #que constituissi per l'essencial lo sòl communal, #que patís un climat continental. Lo altitud del pòble, #que s'es desvolopat sul scenari, fach de la siá parca la mai elevada de Moselle amb mai d'unitat|400|mètres {{}} de nautor.
Dos ruisseaux prenon la siá font en sul territòri de la comuna. S'agís de la Schwalb e del Moderbach. Existís egalament de nombrosas unas autras fonts #que se reagrupen en los corses d'aiga de la comuna e emplisson aital las étangs del fons de la vallée. Situat en un écrin de verdure, la principala riquesa del vilatge es naturala. Lo Club vosgien fach un trabalh considerable per manténer e baliser los camins. Permet tanben a totes de descobrir aquelas riquesas naturalas a pè, a caval o encara a bicicleta.
Una vila del meteis nom se tròba a aperaquí 40 km en Alemanha a parièra distància de la frontièra.
Le village se situe dans le Pays de Bitche, sur la frange occidentale du pays couvert, en plein cœur des Vosges du Nòrd. C'est donc le grès des Vosges qui constitue pour l'essentiel le sol communal, qui subit un climat continental. L'altitude du village, qui s'est développé sur le plateau, fait de sa gare la plus haute de Moselle avec plus de 400 mètres de hauteur.
Deux ruisseaux prennent leur source dans sur le territoire de la commune. Il s'agit de la Schwalb et du Moderbach. Il existe également de nombreuses autres sources qui se regroupent dans les cours d'eau de la commune et remplissent ainsi les étangs du fond de la vallée. Situé dans un écrin de verdure, la principale richesse du village est naturelle. Le Club vosgien fait un travail considérable pour entretenir et baliser les chemins. Il permet aussi à tous de découvrir ces richesses naturelles à pied, à cheval ou encore à vélo.
Une ville du même nom se trouve a environ 40 km en Allemagne à égale distance de la frontière.
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Lemberg testifica d'una preséncia umana dempuèi la préhistoire. Se tròba n'efièch al Kirscheidt e al Schlossberg divèrses vestigis tales que dels pèiras educadas e de las polissoirs en datant del neolític. Divèrsas d'autras civilizacions se succedisson sus las tèrras de la comuna. La periòde gallo-romaine daissa traces pel biais de esculturas #que se pòt percebre encara uèi en las bòscs. La deessa de la Bildmühl, lo rocher de las Tres Figuras o la font Santa-Hubert daten d'aquela epòca. Sul Schlossberg, al nòrd del pòble, s'elevava lo primièr castèl de Bitche, o Naut-Bitsch, mencionat jos la forma Bytis castrum en 1172 e #que donarà lo sieu nom a la senhorie de contunh a la vila de Bitche. Lo comte Eberhard de Zweibrücken, defallit en 1321, crèa, dicha-se, lo segond castèl de Bitche sul rocher actual de la vila de Bitche.
Lo pòble a mencionat en 1302 jos la forma Leymberg. Lemberg Èra antany compausat de dos pòbles : Unteres Dorf e Hohe First (o Oberes Dorf), uèi fusionats. Se parla d'en un autre luòc totjorn del quartièr de la Hohfurst, en correspondent a la part anautita del pòble. Aqueles dos pòbles fan alavetz partida de la distincion de Bitche e de la comuna de Bining. Es d'en un autre luòc a anotar que Lemberg a longtemps possedit coma separacion çò pòble de Münzthal, futur vilatge de Sant-Louis-lès-Bitche.
Cossí es lo cas de l'ensems del Alsace-Lorraine, la populacion de Lemberg càmbia de divèrsas fes de nacionalitat dintre 1870 e 1945. Pendent la Segonda Guèrra mondiala, la comuna a deslotjat lo 24 de mai 1940 en lo costat de Phalsbourg a Mittelbronn, Zilling, Sarrebourg, Morhange e Diemeringen. Lo 23 de junh del meteis an, lo pòble tòrna a l'ora alemanda. La populacion recupèra la comuna del temps que los primièrs de soldats alemands travèrsen lo pòble. Lo ensenhament se fa d'ara endavant en alemand e lo servici militar ven obligatòri o Mois invalide (d'agost)M. Los òmes del pòble auràn enrotlat en lo armada alemanda e vendràn #çò que l'Istòria trucarà las Malgrat-entitats.
La batalha de Lemberg, en en decembre 1944, tenda de liberar lo pòble del temps que çò armada americana arribat a Bitche a la fin del mes de en decembre 1944 e que lo operacion Nordwind, portada per la armada alemanda, manca metre en déroute las Aliats. Lo pòble es bombardat de la Mois invalide (de decembre)M a la Mois invalide (d'abril)M e la populacion #veire en los soscaves. Una notícia évacuation es doncas ponduda a execucion o Mois invalide (de febrièr)M e lo Data|15|de
, la populacion pòt fin finala recuperar lo pòble. A la sortida de la guèrra, vint-uèch Malgrat-entitat tòrnan pas jamai vivants al pòble. De nombrós unes autres villageois pèrdon la vida en las bombardements o continuament a las armas e a las munitions daissada per las de soldats.
Lemberg témoigne d'un présence humaine depuis la préhistoire. On retrouve en effet au Kirscheidt et au Schlossberg plusieurs vestiges tels que des pierres polies et des polissoirs datant du néolithique. Plusieurs autres civilisations se succèdent sur les terres de la commune. La période gallo-romaine laisse des traces par le biais de sculptures que l'on peut apercevoir aujourd'hui encore dans les forêts. La déesse de la Bildmühl, le rocher des Trois Figures ou la source Saint-Hubert datent de cette époque. Sur le Schlossberg, au nord du village, s'élevait le premier château de Bitche, ou Alt-Bitsch, mentionné sous la forme Bytis castrum en 1172 et qui donnera son nom à la seigneurie puis à la ville de Bitche. Le comte Eberhard de Zweibrücken, décédé en 1321, crée, dit-on, le second château de Bitche sur le rocher actuel de la ville de Bitche.
Le village est mentionné en 1302 sous la forme Leymberg. Lemberg était autrefois composé de deux villages : Unteres Dorf et Hohe First (ou Oberes Dorf), aujourd'hui fusionnés. On parle d'ailleurs toujours du quartier de la Hohfurst, correspondant à la partie haute du village. Ces deux villages font alors partie de la seigneurie de Bitche et de la commune de Bining. Il est d'ailleurs à noter que Lemberg a longtemps possédé comme écart le village de Münzthal, futur village de Saint-Louis-lès-Bitche.
Comme c'est le cas de l'ensemble de l'Alsace-Lorraine, la population de Lemberg change plusieurs fois de nationalité entre 1870 et 1945. Pendant la Seconde Guerre mondiale, la commune est évacuée le 24 mai 1940 dans le canton de Phalsbourg à Mittelbronn, Zilling, Sarrebourg, Morhange et Diemeringen. Le 23 juin de la même année, le village revient à l'heure allemande. La population regagne la commune alors que les premiers soldats allemands traversent le village. L'enseignement se fait désormais en allemand et le service militaire devient obligatoire le Mois invalide (août)M. Les hommes du village seront enrôlés dans l'armée allemande et deviendront ceux que l'Histoire appellera les Malgré-nous.
La bataille de Lemberg, en décembre 1944, tente de libérer le village alors que l'armée américaine atteint Bitche à la fin du mois de décembre 1944 et que l'opération Nordwind, menée par l'armée allemande, faillit mettre en déroute les Alliés. Le village est bombardé du Mois invalide (décembre)M au Mois invalide (avril)M et la population vit dans les caves. Une nouvelle évacuation est donc mise à exécution le Mois invalide (février)M et le Mois invalide (mars)M, la population peut enfin regagner le village. À l'issue de la guerre, vingt-huit Malgré-nous ne reviennent jamais vivants au village. De nombreux autres villageois perdent la vie dans les bombardements ou suite aux armes et aux munitions laissées par les soldats.


text:
Un article de Wikipèdia, l'enciclopèdia liura.
Lo zinc (de l'alemand zink) es un element quimic metallic de simbòl Zn e de numèro atomic 30. Es un metal de transicion, lo primièr del grop 12 de la taula periodica. Lo zinc es quimicament similar al magnesi, pr'amor que son ion a una talha similària e son unic estat d'oxidacion comun es +2. Zinc es lo 24en element mai abondant de l'escòrça terrèstra e ten cinc isotòps estables. La mena de zinc mai esplechada es l'esfalerita, o sulfur de zinc; los despaus esplechables pus grands es tròban en Austràlia, Canadà e als Estats Units.


text:
Kemplich
Kemplich es una comuna francesa, situada dins lo departament de Mosèla e la region de Lorena.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
- Origina gallo-romaine: Kempurich 1093, Kampachel 1276, Camply 1756. D'un nom de persona gallo-romain *Camporius o *Campolius seguit del suffixe de proprietat -acum.
- #Far partida del duché de Lorraine, archevêché de Trèves ; en 1661, i aguèt annexat a la França.
- Origine gallo-romaine: Kempurich 1093, Kampachel 1276, Camply 1756. D'un nom de personne gallo-romain *Camporius ou *Campolius suivi du suffixe de propriété -acum.
- Fit partie du duché de Lorraine, archevêché de Trèves ; en 1661, fut annexé à la France.


text:
Alcoran
L'Alcoran (en arabi : القرآن ; al Qur'ān, « lectura ») es lo libre sacrat de l'islam. Sa tradicion lo presenta coma la primièra òbra redigida en lenga aràbia clara[1], afirmacion al principi de la nocion d'« inimitabilitat » de l'Alcoran[2].
L'Alcoran regropa las paraulas de Dieu que serián estadas reveladas al profèta e messatgièr de l'islam Maomet (en arabi, Muḥammad) per l'arcàngel Gabrièl. Aquela revelacion s'espandís sus un periòde de vint-e-tres ans. L'Alcoran es de còps qu'i a nomenat simplament al-kitâb (« lo libre ») o adh-dhikr (« lo recòrd »). Los adits profetics e l'Alcoran constituisson ambedoas partidas de la revelacion a Maomet. Los musulmans lo considèran coma una manifestacion d'un atribut divin, lo kalam, que representa la capacitat d'Allà (lo nom de Dieu en arabi) a transmetre als seus profètas qualques informacions relativas al ben e al mal, a la vida e a la mòrt, al paradís e a l'infèrn, e tanben las leis fixant los limits entre çò licit e çò illicit. En aquel biais, es, pels musulmans, l'expression non creada d'aquel atribut d'Allà adreiçat a l'intencion de tota l'umanitat, es a dire detentor d'una vocacion universala, del meteis biais que Jèsus es considerat coma lo Lògos (lo Vèrbe, la Paraula de Dieu) dins los Evangèlis.
Referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ o lenga aràbia « pura » (lisân `arabî mubîn) ; soratas 16, 103 et 26, 195
- ↑ pasmens l'escritura aràbia se seriá desvolopada dempuèi lo començament del sègle VII dins lo nòrd d'Arabia e de tèxtes amb caractèr religiós circulavan ja en Siria dins lo Hedjaz ; cf. (fr)Geneviève Gobillot, Dictionnaire du Coran, chap. Arabe, langue et peuple ed. Robert Laffont, 2007


text:
Lista dels primièrs ministres de Marròc
Lo Primièr Ministre es lo cap de govèrn en Marròc, nomenat per lo Rei, qu'es, segon la constitucion del país, lo cap d'Estat.
Vaquí la lista dels primièrs ministres de Marròc de 1955 fins a uèi.
Lista de Primièrs Ministres[modificar | modificar la font]
1 La figura de Primièr Ministre foguèt abolida e remplaçada per una monarquia absoluda durant lo renhe de Mohammed V dempuèi lo 20 de mai de 1960 fins al 26 de febrièr de 1961. Après la mòrt del Rei, lo sieu filh Hassan II venguèt Rei de Marròc e mantenguèt lo regim absolut fins al 13 de novembre de 1963, quand se tornèt crear la foncion de Primièr Ministre. Malgrat tot, dins lo periòde entre lo 7 de junh de 1965 e lo 7 de julhet de 1967, la carga tornèt desaparéisser.


text:
Majorian
Majorian (novembre de 420 - 7 d'aost de 461) fuguèt un emperaire roman d'Occident que reinèt de 457 a 461. Succediguèt a Avitus (455-456) e fuguèt remplaçat per Libius Severus (461-465). Fuguèt un dei darriers emperaires vertadiers.
Èra lo cap de la garda personala de Valentinian III (425-455) e s'alièt ambé lo generau d'origina barbara Ricimer per destituir e capturar l'emperaire Avitus (455-456). Aqueu còp d'estat fuguèt sostengut per l'emperaire d'Orient mai lei Borgondas e lei Wisigòts refusèron de l'acceptar. En abriu de 457, Majorian fuguèt proclamat emperaire per l'armada d'Itàlia e capitèt de reconquistar Lugdunum ocupada per lei Borgondas ambé l'ajuda de soudats francs. Puei en 458, s'installèt a Arle e laissèt Ricimer per dirigir Itàlia. A partir d'aquela posicion, poguèt contenir lei Wisigòts e gardar lo contraròtle dau sud-èst de Gàllia e de la costat orientala d'Espanha. Adoptèt divèrsei mesuras socialas e, en 460, acomencèt d'organizar una expedicion per sometre lei Vandals installats en Africa onte fuguèt batut e sa flòta destrucha. Rintrèt en Itàlia onte fuguèt traït e capturat per Ricimer puei executat.


text:
-453
Aquesta pagina concernís l'an -453 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Republica Romana[modificar | modificar la font]
Reglament de la crisi entraïnada per la prepausicion de la Lex Terentilia e adopcion definitiva de la creacion d'una comission de dètz magistrats cargats d'escriure una lèi regardant totei lei Romans. D'ambaissadas foguèron mandadas ai ciutats grègas per s'informar dei lèis escrichas localas, especialament aquelei de Solon.


text:
1813
Aquesta pagina concernís l'an 1813 del calendièr gregorian.
Somari
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
- 16-18 d'octòbre : batalha de Leipzig e victòria deis Aliats còntra lei Francés que se replegan en fòra d'Alemanha.
Empèri Rus[modificar | modificar la font]
Signatura dau Tractat de Golestan e fin de la Guèrra Russopèrsa de 1804-1813. Aqueu tractat marquèt una desfacha pèrsa ambé la pèrda de la màger part dei territòris contestats dins la region de Caucàs.
America[modificar | modificar la font]
Estats Units d'America[modificar | modificar la font]
Perseguida de la guèrra de conquista de Canadà amb uneis ofensivas estatsunidencas còntra lei defensas britanicas. Après de mes de combats malaisats, leis Estatsunidencs capitèron de reconquistar Detroit en setembre. Puei, lo 5 d'octòbre, ganhèron una batalha importanta sus lo riu Thames qu'entraïnèt la mòrt dau cap indian Tecumseh. Aquò permetèt d'organizar una invasion d'amplor de Canadà, en causa d'una logistica e d'una coordenacion marridas, leis ofensivas mau capitèron en causa de la resisténcia acarnada dei tiralhaires francofòns e catolic a la batalha de Châteauguay (25 d'octòbre). Puei, una retirada malaisada en causa dei condicions climaticas e de còntra-ofensivas britanicas novèlas entraïnèron de pèrdas importantas au sen de l'armada estatsunidenca.
Asia[modificar | modificar la font]
Pèrsia[modificar | modificar la font]
Signatura dau Tractat de Golestan e fin de la Guèrra Russopèrsa de 1804-1813. Aqueu tractat marquèt una desfacha pèrsa ambé la pèrda de la màger part dei territòris contestats dins la region de Caucàs.
Arts[modificar | modificar la font]
Sciéncias e tecnicas[modificar | modificar la font]
Economia[modificar | modificar la font]
Naissenças[modificar | modificar la font]
- 31 de genièr - Agostino Depretis, primièr ministre d'Itàlia (m. 1887)
- 19 de març - David Livingstone, explorator e missionàri escocés (m. 1873)
- 5 de mai - Søren Kierkegaard, filosòf danés (m. 1855)
- 22 de mai - Richard Wagner, compositor alemand (m. 1883)
- 10 d'octobre - Giuseppe Verdi, cantaire italian d'opèra (m. 1901)
Decèsses[modificar | modificar la font]
- 24 de setembre - André Grétry, compositor d'opèra bèlga (n. 1741)


text:
Johann Christian Bach
Johann Christian Bach (en italian Giovanni Christiano Bach - Leipzig, lo 5 de seteme de 1735- Londres, lo 1 de deceme de 1782), 11au hilh deu compositor aleman Johann Sebastian Bach que ho un deus pianistas e compositor aleman màger d'estil classic de las soas tempsadas.
Qu'aprengó la musica en purmèr dab lo son pair puish dab lo son hrair, lo compositor Carl Philipp Emmanuel Bach (lo dusau hilh mei famós de Johann Sebastian Bach). Que perfeccionè la soa formacion e lo son estil a Milan on e italianizè lo son nom (en Giovanni Christiano Bach) en se bèth convertir au catolicisme.
Lo son succès dens la composicion d'operà que'u miè au King's Theatre de Londres on avò ua carrièra de la bèras a maugrat de morì plen de deutes.
A maugrat d'estar un pauc esconut per la glòria deu son pair, Johann Christian Bach que ho un compositor clau dens lo desvolopament de l'estil classic en musica e mei que mei deu concerto per clavièr.


text:
Aran, meddia aranés 22/10/2014
En Meddia Aranés d'aué informam dera presentacion dera naua òbra de teatre en aranés de Manuela Ané, dera greva des Instituts, e des depòsits de dèishes.
Al Meddia Aranés ...
Aran, meddia aranés 21/10/2014
Eth Meddia Aranés d'aué vos informe dera naua datacion deth 1èr des Tractats d'Emparança ara Val d'Aran, deth concèrt des Paums, e hè un repàs ara documentacion der Archiu
El ...
Aran, meddia aranés 20/10/2014
Eth dimenge ei temps en Meddia Aranés entà hèr un repàs ara actualitat dera setmana.
El diumenge és temps al Meddia Aranès per fer un repàs a l'actualitat de la ...
Aran, meddia aranés 19/10/2014
Aué en Meddia Aranés recuperam un des programes dedicats ara musica deth cine entà escotar es BSO des dites "Espaguetti Western".
Avui al Meddia Aranès recuperem un ...
Aran, meddia aranés 18/10/2014
Aran, meddia aranés 17/10/2014
Aué parlam dera derròta dera AFLes e des victòries des dus equips dera EFVA que comence era Liga Pirineus de fotbòl 7. Eth secretari tecnic deth Conselh Esportiu dera Val d'Aran ...
Aran, meddia aranés 16/10/2014
En Meddia Aranés d'aué era darrèra amassada der Ajuntament e era subdelegacion deth Govern sus era N230,era creacion d'ua Comission Especiau en Senat contra eth despoblament ...
Aran, meddia aranés 15/10/2014
En Meddia Aranés d'aué eth detalh des ahèrs debatudi en darrèr Plen der Ajuntament de Bossòst, un nau talhèr deth SIAH deth Conselh Generau e era estrea der espaci Aran Recicle ath ...
Aran, meddia aranés 14/10/2014
Eth Meddia Aranés informe dera Concentracion des trabalhadors de Neoelectra en Tunél damb desparièrs interlocotors, des naues activitats de promocion turistica deth ...
Aran, meddia aranés 13/10/2014
En programa d'aué eth resum des notícies sobergessentes dera setmana en Aran
Al programa d'avui el resum de les notícies destacades de la setmana a ...
Aran, meddia aranés 12/10/2014
Eth Meddia Aranés d'aué repòse un col.lòqui ath torn des classes d'aranés que hè eth Conselh Generau damb alumnes des desparièrs nivèus.
El Meddia Aranés d'avui reposa una ...
Aran, meddia aranés 11/10/2014
En Meddia Aranés d'aué eth detalh dera concentracion en Tunèl des trabalhadors dera empresa Neoelectra en Les, dera visita des representants d'ICV tath país, e deth Concors de ...
Aran, meddia aranés 10/10/2014
Aué en programa damb Asier Urruzuno hèm valoracion dera IV Verticau Vielha-Montcorbison. Parlam des resultats des partits disputadi ena dimenjada e es compromisi de liga ...
Aran, meddia aranés 09/10/2014
Eth Meddia Aranés informe der hestejament de U.A des 35 ans dera recuperacion deth Conselh Generau Provisionau, der acabament des òbres de plaçament de naui paralauets, dera ...
Aran, meddia aranés 07/10/2014
En programa d'aué era valoracion des 1ères Jornades "Aran Diatonic", uns corsi tà esvitar era presbícia e era Hèira de Salardú.
Al programa d'avui la valoració de ...
Aran, meddia aranés 06/10/2014
Aué eth Meddia Aranés informe des Hèires de bestiar de Bossòst e Les e recupère era emision dera gravacion dera òbra literaria dera "Fira darrèra de Vielha" de Pepita ...
Aran, meddia aranés 05/10/2014
Eth Meddia Aranés d'aué reemetis un collòqui sus es corsi qu'aufrís eth Centre de Formacion d'Adults.
El Meddia Aranés d'avui reemetix un col.loqui sobre els cursos que ...
Aran, meddia aranés 04/10/2014
Aué en Meddia Aranés eth balanç dera naua sason d'Aran Park, era XX edicion dera "Catinon" en Sent Lis damb era actuacion d'Alidé Sans e eth concèrt dera Corau Santa Mª ...
Aran, meddia aranés 03/10/2014
Aué en Aran Espòrts, convèrsa damb er entrenador deth Bilbao Bàsquet, Sito Alonso. Damb Luis Carlos Medina Vicesindic deth CGA parlam dera Marcha Beret e dera actualitat ...
Aran, meddia aranés 02/10/2014
En Meddia Aranés vos informam dera concentracion d'ager deuant der Ajuntament de Vielha contra era decision deth Tribunau Constitucionau de suspéner era consulta en ...
Aran, meddia aranés 01/10/2014
Eth Meddia Aranés informe aué des ahèrs debatudi en Plen extraordinari deth Conselh Generau d'Aran, era naua web dera Generalitat Gencat.cat e eth sopar organizat pera ...
Aran, meddia aranés 30/09/2014
En programa d'aué informe de dues Jornades informatiues tà conéisher er estat deth mercat electric ena Val d'Aran e sus eth finançament des Autonòms e es PIMES e d'ua Aula ...
Aran, meddia aranés 29/09/2014
En Meddia aranés d'aué era reposicio d'un collòqui damb quate directors des grani otèls plaçadi en airau de Vaquèira tà conéisher era sua activitat.
Al Meddia Aranés d'avui la ...
Aran, meddia aranés 26/09/2014
Aué en Aran Espòrts, era suspension dera caminada deth Port de Vielha per baixa participacion. Parlam damb eth nau president dera RFEDI, er aranés Mai Peus e vos presentam ua ...
Aran, meddia aranés 25/09/2014


text:
Bornèo
Bornèo es una illa, la tresena del mond per la superfícia, situada al centre maritim de l'Asia del Sud-Èst. Administrativament, l'illa es devesida entre Indonesia, Malàisia e Brunei. Los indonesians dison a l'illa Kalimantan. Pasmens, pel monde fòra Indonesia, Kalimantan fa referéncia a la partida indonesiana de l'illa de Bornèo. La region malaisiana de Bornèo es sonada Malàisia Orientala o Bornèo Malaisiana. L'Estat independent de Brunei ocupa la rèsta de l'illa. Brunei es la nacion pus rica de l'illa de Bornèo.
Geografia[modificar | modificar la font]
Borneo es enrodat per la mar de China Meridionala al nòrd e nòrd-oèst, la mar de Sulu al nòrd-èst, la mar de Celèbes e l'estrech de Macassar a l'èst, e la mar de Java e l'estrech de Karimata al sud. A una superfícia de 743,330 km².


text:
Nòme (Grècia)
Lo nòme (en grèc modèrne vouός = nomos, plurau vouoί = nomi) qu'ei ua unitat administrativa de la Grècia contemporanèa. Que i a 54 nòmes agropats en regions mei granas nommadas perifèrias. L'unitat inferiora au nòme qu'ei la comuna.
Lo nòme grèc que tien ua talha sovent comparabla a la d'un parçan occitan. Hèra de nòmes que corresponden a parçans grècs istorics coma Arcadia o Calcidica o a illas coma Cefalònia o tanben a archipèlas coma las Cicladas. Autes nòmes que son mei artificiaus e que pòrtan simplament lo nom de la lor capitala.


text:
Vriulon de Stroh
Lo vriulon de Stroh o vriulon de cornet qu'ei un instrument de còrdas hregadas tanhent deu vriulon mes on un mecanisme de gramofòne e remplaça la caisha de resonàcia entà amplificar lo son.
que ho emplegat a la debuta entua enregistraments qui avèva besonh que lo vriulon e joguèsse mei hòrt que'u instruments qui l'acompanhavan.
Qu'ei emplegat dens la musica populara d'Euròa orientau. Lo violonista argentin de tango Julio de Caro qu'adoptè aqueth intrument entà poder jogar com solista en sonar mei hòrt que los autes instrument de l'orquèstra.
- Caracteristicas generaus : arquet, pontet, barra d'armonia, amna, colofònia
- Ajòus : Rebec • Lira da braccio • viela
- Familha deu vriulon : vriulon • vriulon piccolo • vriulon alto • vriulon tenor • violoncèl • violoncèl piccolo
•Vriulon barròc •Pochette •Vriulon de Stroh •Norvègia : Hardingfele •Vriulon de Stroh
- Viola pomposa
- Arpeggione
- Familha de la viòla de gamba
- Contrabassa • octobassa
- Bariton
- Trompeta marina
- Sonsaina


text:
F-16 Fighting Falcon
Lo F-16 Fighting Falcon es un avion de combat multiròtle estatsunidenc inicialament desvolopat per la companhiá General Dynamics e d'ara endavant per Lockheed Martin. Sa produccion acomencèt en 1976 e unei versions diferentas foguèron desvolopadas. Maugrat l'aplant dei comandas dei fòrças armadas estatsunidencas, es totjorn vendut e produch a l'ora d'ara. En 2013, mai de 4 500 unitats èran estadas produchas e lo F-16 equipava 26 país.
Inicialament desvolopat coma un caçaire de superiotat aeriana dins l'encastre de la Guèrra Freja, lo F-16 evolucionèt rapidament vèrs son ròtle polivalent actuau e conoguèt divèrseis utilizacions sus lo prat batalhier tant per leis Estats Units que per seis aliats. Ansin, la premiera accion de combat se debanèt lo 7 de junh de 1981 quand Israèl utilizèt lei sieus aparelhs per bombardar e destrurre la centrala nucleara d'Osirak. Puei, Israèl l'utilizèt en 1982 còntra lei fòrças aerianas sirianas pendent lo conflicte libanés. Leis Estats Units e seis aliats l'utilizèron d'un biais massís durant totei lei conflictes iraquians, durant la guèrra de Kosovo, durant la guèrra d'Afganistan e durant la guèrra civila de Libia. Lo F-16 i mostrèt de capacitats fòrça satisfasentas tant dins lo combat (unei victòrias còntra d'avions d'origina sovietica ò russa coma lo Mig-25 ò lo Mig-29[1]) que dins lo bombardament.
Liames intèrnes[modificar | modificar la font]
Bibliografia[modificar | modificar la font]
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Pasmens, se fau nòtar la superiotat numerica fòrça clara dei fòrças estatsunidencas e aliadas dins lo corrent d'aquelei conflictes que relativiza un pauc aquelei performàncias.