text:
August
August, en latin Imperator Caesar Divi F. Augustus, (23 de setembre de 63 avC, Roma - 19 d'aost de 14 apC, Nola) foguèt lo fondator de l'Empèri Roman e son premier sobeiran de 27 avC a sa mòrt.
Nascut dins una familha rica, August foguèt remarcat e adoptat coma eiretier per son oncle Juli Cesar. Après son assassinat, August revendiquèt l'eiretatge politic de son oncle e formèt lo Segond Triumvirat ambé Lepidus e Marc Antòni en 43 avC. De 43 a 30 avC, una tièra de guèrras li permetèt d'eliminar sei rivaus politics (Republicans, Senat, triumvirs...) e de venir l'autoritat unica de Roma après lo suicidi de Marc Antòni. Puei, après la fin dau Segond Triumvirat, restaurèt d'institucions republicanas de façada. Ansin, refusèt de restaurar la monarquiá per respectar la tradicion e lei sentiments romans fòrça ostils a la reiautat. En plaça, capitèt de renfòrçar pauc a pauc son autoritat, de concentrar lei cargas decisivas e de vujar lo rèsta deis institucions de sei poders.
A l'exterior de l'Empèri, lo rèine d'August veguèt lo debanament d'una tièra de conquistas coma Egipta, Dalmàcia, Illiria, Panònia, lo nòrd d'Espanha, la màger part deis Aups, una partida d'Anatòlia, una partida dau nòrd d'Africa e Judèa. En revènge, aqueu periòde foguèt tanben lo començament d'un periòde de patz intèrna que va venir la Pax Romana dins lo corrent dei rèines seguents. Au nivèu economic, capitèt tanben de redreiçar l'economia de l'Empèri e de sa capitala après d'annadas de dificultats causadas per la guèrra civila quasi permanenta de 44 a 30 avC.
Moriguèt a Nola en causa d'una malautiá durant un viatge vèrs Roma. Son successor foguèt lo generau Tibèri qu'èra son fiu adoptiu e lo marit de sa filha unica.
Somari
- 1 Lo nom d'August e seis evolucions successivas
- 2 La jovença d'August e lei premiereis annadas de sa carriera politica
- 3 La conquista dau poder
- 3.1 La revendicacion de l'eiretatge de Cesar e la formacion d'un partit poderós
- 3.2 Lo premier conflicte ambé Marc Antòni e la formacion dau Segond Triumvirat
- 3.3 L'eliminacion deis assassins de Cesar e lo renfòrçament de popularitat d'Octavius entre lei fòrças militaras
- 3.4 Lo segond conflicte entre Octavius e Marc Antòni
- 3.5 La conquista de Sicília e l'eliminacion de Lepidus
- 3.6 Lo tresen conflicte entre Octavius e Marc Antòni e la victòria finala d'Octavius
- 4 L'instauracion e la consolidacion de l'Empèri
- 5 La politica d'expansion territòriala imperiala
- 6 La succession e la mòrt d'August
- 7 Ligams intèrns
- 8 Nòtas e referéncias
- 9 Bibliografia
Lo nom d'August e seis evolucions successivas[modificar | modificar la font]
Dins lo corrent de sa vida, lo nom d'August conoguèt una tièra d'evolucions e de modificacions successivas causadas per l'evolucion de son estatut familiau o politic. A l'ora d'ara, lei noms latins Octavius o Augustus, o de formas occitanizadas, son generalament utilizats per leis istorians per destriar entre lei periòdes situadas avans e après la creacion de l'Empèri Roman. Pasmens, aquò es solament una simplificacion :
- a sa naissança, son nom èra Gaius Octavius.
- en 44 avC, après son adopcion per Juli Cesar, son nom venguèt Gaius Julius Caesar Octavianus.
- en 42 avC, quand Juli Cesar venguèt una divinitat après un vòte dau Senat, Octavius apondèt Divi Filius a la fin de son nom.
- en 38 avC, après divèrsei batalhas, decidiguèt de remplaçar Gaius Julius per Imperator, títol donat per lei soudats a lor generau victoriós.
- en 27 avC, après sa victòria còntra Marc Antòni e Cleopatra VII, lo Senat li donèt una tièra de títols novèus e son nom venguèt Imperator Caesar Divi Filius Augustus.
La jovença d'August e lei premiereis annadas de sa carriera politica[modificar | modificar la font]
La jovença d'August[modificar | modificar la font]
La jovença d'August es lo periòde avans son intrada dins l'esfèra politica romana. Se debanèt de 63 a 48 avC. August nasquèt lo 23 de setembre de 63 avC. Son paire èra dich Gaius Octavius e sa maire èra Atia Balba Caesonia. Aquela darriera èra la nebota de Juli Cesar. August teniá una mièja sòrre dicha Octavia Major e una sòrre dicha Octavia Minor. Sa familha èra fòrça rica gràcias a d'activitats financieras basadas dins la vila de Velitrae situada dins la region de Roma. Aquela riquessa aviá permés l'intrada de la familha dins l'òrdre senatoriau e Gaius Octavius paire poguèt venir questor en 70 avC. En 61 avC, foguèt elegit pretor e venguèt governador de la província de Macedònia. I demostrèt sei capacitats d'administrator e poguèt rintrar en Itàlia en 59 avC. Podriá d'ara endavant se presentar au consulat mai moriguèt subitament a Nola.
En causa d'aquela carriera politica fòrça importanta e de sa mòrt subita, August conoguèt gaire son paire. Foguèt educat per sa maire e un esclau dich Sphaerus. Aqueu darrier aguèt una influéncia importanta sus l'enfant e foguèt finalament liberat en regraciament de son òbra. Son educacion foguèt aquela de l'aristocràcia romana de son epòca : apprendissatge dau latin, dau grèc e deis arts dau discors.
En 57 avC, Atia Balba Caesonia se mariguèt tornarmai ambé Lucius Marcius Philippus, sostèn dau partit de Juli Cesar, que venguèt cònsol en 56 avC durant lo periòde dau Premier Triumvirat. Adoptèt aisament August coma son fiu. A partir de la mòrt de Crassus en 53 avC, l'aliança politica entre Cesar e Pompèa s'esclapèt pauc a pauc per entraïnar la guèrra civila deis annadas 49-45 avC. August faguèt sa premiera aparicion publica dins aqueu contèxte en 52 avC durant lei funeralhas de sa grand Julia Caesaris.
Lo començament de la carriera politica d'August[modificar | modificar la font]
Tre 52 avC, Juli Cesar remarquèt son nebot e decidiguèt de favorizar sa carriera politica. Maugrat la neutralitat de Lucius Marcius Philippus durant la guèrra civila, aquel interés demeniguèt pas e lo començament de la carriera politica d'Octavius foguèt marcat per lo sostèn de Cesar. En 48 avC, Octavius venguèt sòci dau Collègi Pontificau gràcias a son oncle. Obtenguèt tanben la carga onorifica de Prefèct urban fins au retorn de Cesar. Aquelei pòstes avián pas de poders importants mai permetèron a Octavius de se familiarizar ambé lo monde politic. En 46 avC, èra vengut fòrça pròche de Cesar e s'acomencèt de li sometre de demandas de son oncle.
Son influéncia èra donc venguda fòrça importanta e Cesar decidiguèt de li preparar ai cargas pus importantas de Roma. Per aquò, Octavius deguèt complir una carriera militara. Maugrat quauquei tensions entre Cesar e Atia, Octavius deguèt jónher son oncle per participar a la campanha d'Africa. Pasmens, una malautiá l'empachèt. Tre son restabliment, reüniguèt un grop d'amics, de cu Marcus Vipsanius Agrippa, e anèt en Espanha per jónher l'armada de Cesar en campanha còntra lei luòctenents de Pompèa. Dins aquò, son naviri deguèt faciar de dificultats de navigacion e Octavius desbarquèt en territòri enemic. Capitèt de lo traversar per arribar au camp de Cesar. Puei, demorèt auprès de son oncle fins a junh de 45 avC que li donèt de basas en estrategia e en gestion administrativa.
Au retorn d'Espanha, Octavius participèt au trionf de son oncle e Cesar modifiquèt en secrèt son testament en favor d'Octavius. Puei, Cesar contunièt de s'ocupar de l'educacion e de la formacion de son nebot que foguèt mandat ambé seis amics Agrippa Gaius Maecenas e Salvidienus Rufus en Macedònia. De mai, en fòra de la question educativa, lo grop deviá tanben preparar cinc legions per acomençar una guèrra còntra lei Partes. Octavius deviá venir en 43 avC lo Mèstre de Cavalariá de Cesar, es a dire lo segond personatge de l'Estat Roman après son oncle. L'assassinat de Cesar en març de 44 avC empachèt lo debanament d'aqueu plan mai permetèt a Octavius de recuperar una partida granda de la fortuna e de la clientèla de son oncle.
La conquista dau poder[modificar | modificar la font]
La revendicacion de l'eiretatge de Cesar e la formacion d'un partit poderós[modificar | modificar la font]
Quand Cesar foguèt assassinat lo 15 de març de 44 avC, Octavius èra a Apollonia per estudiar e preparar sa campanha a partir de Macedònia. Refusèt d'escuchar lei conseus d'anar en Macedònia per jónher sei legions e preferiguèt desbarcar dins lo sud d'Itàlia per avalorar la situacion e sei possibilitats. Demonstrant de capacitats politicas fòrça importantas, va aprofichar lei tensions entre Marc Antòni e leis assassins de Cesar per formar un partit e una armada poderosa favorables a seis interés. Ansin, a la fin de 44 avC, èra vengut un òme incontornejable de la politica romana.
D'efèct, quand desbarquèt a Brundisium, aprenguèt lo contengut dau testament de Cesar e poguèt donc aprofichar la fortuna de son oncle per servir seis interés. La situacion politica èra tanben favorabla : una trèva mau-segura existiá entre Marc Antòni e leis assassins de Cesar. De son caire, lo Senat esperava reconquistar son poder ancian. Lo senator Ciceron èra un dei caps dau Senat. Per eu, Octavius èra l'otís permetent de complir lei projèctes senatoriaus. Una aliança se formèt donc entre Ciceron e Octavius que poguèt aprofichar una partida dau budget previst per la guèrra còntra lei Partes per recrutar de soudats veterans deis armadas de Cesar per formar una armada privada.
D'autra part, sa posicion d'eiretier oficiau de Cesar li permetèt d'acampar lo sostèn de mai d'un cap dau partit de son oncle. Per aquò, poguèt aprofichar leis errors de Marc Antòni que s'èra opausat a la divinacion de Cesar au contrari de la màger part dei partisans dau dictator ancian. Poguèt tanben aprofichar la campanha dau Senat menada per Ciceron per descreditar Marc Antòni depintat coma la menaça pus gròssa còntra l'òrdre public roman. Aital, quand Octavius arribèt a Roma lo 6 de mai de 44 avC, teniá una armada de 3 000 òmes e lo sostèn d'un nombre important de partisans de son oncle e de senators. En novembre, la poissança d'aqueu partit foguèt encara renfòrçada quand doas legions fidèlas a Marc Antòni cambièron de camp au profiech d'Octavius.
Lo premier conflicte ambé Marc Antòni e la formacion dau Segond Triumvirat[modificar | modificar la font]
L'annada 43 avC foguèt marcada per lo premier conflicte entre Octavius e Marc Antòni. Sensa venceire vertadier, aquela guèrra entraïnèt lo partiment dau poder entre lei tres caps pus poderós de Roma (Octavius, Marc Antòni e Lepidus) e la formacion dau Segond Triumvirat. Lo plan dau Senat per reconquitar son autoritat anciana s'acabèt per una revirada totala e l'institucion perdiguèt son influéncia.
Pasmens, au començament de l'annada, lei senators menats per Ciceron podián esperar de retrobar aqueu poder. Octavius èra jove e la posicion de Marc Antòni mau-segura en fàcia de la poissança politica creissenta de son advèrsari. Inquiet per sa seguritat, Marc Antòni preferiguèt se retirar dins lo nòrd d'Itàlia e assaièt de prendre lo contraròtle de la region a son governador. Lo Lo refús d'aqueu darrier entraïnèt un conflicte e lo Senat aprofichèt la situacion per condamnar oficialament Marc Antòni e demandar a Octavius d'eliminar aquela menaça. Aperavans, gràcias au sostèn de Ciceron, Octavius obtenguèt l'imperium, permetent de venir lo cap legau de fòrças militaras, un pòste de senator e lo drech de votar ambé leis ancians cònsols.
Leis operacions militaras acomencèron en abriu e lei fòrças d'Octavius e dau Senat bateguèron lei tropas de Marc Antòni au Forum Gallorum e a Mutina. Pasmens, lei dos cònsols comandant l'armada d'Octavius foguèron tuats dins lei combats e l'armada de Marc Antòni capitèt de se retirar dau prat batalhier e de defugir la destruccion. Lei manòbras maladrechs dau Senat, qu'assaièt de retirar son comandament a Octavius, van entraïnar un cambiament d'alianças. Lo nebot de Cesar refusèt de contuniar lo combat còntra Marc Antòni puei ataquèt e conquistèt la capitala. Lo 19 d'aost de 43 avC, se faguèt elegir cònsol enterin que Marc Antòni s'aliava ambé Marcus Aemilius Lepidus que foguèt Mèstre de Cavalariá de Cesar.
De negociacions acomencèron entre lei tres òmes a partir d'octòbre de 43 avC. Sus lo modèl de Cesar, Pompèa e Crassus, formèron un Triumvirat per dirigir e se partejar l'empèri. Lo perdeire d'aquel acòrd èra lo Senat e l'aristocràcia abitualament elegida ai pòstes pus importants de la Republica. Lei triumvirs decidiguèron donc d'organizar una repression feròça e de listas de proscripcion foguèron realizadas. Aital, 300 senators e 2 000 equites foguèron fòrabrandits o assassinats coma Ciceron lo 7 de decembre. En fòra dau renfòrçament politic dau Triumvirat, aquela operacion permetèt tanben ai tres triumvirs de restaurar de finanças tocadas per lei despensas de guèrra. A la fin de l'annada, la poissança dau Senat èra fòrça demenida e leis institucions aguèron plus de ròtles decisius dins lo debanament deis afaires politics que van entraïnar la fin de la Republica e la formacion de l'Empèri.
L'eliminacion deis assassins de Cesar e lo renfòrçament de popularitat d'Octavius entre lei fòrças militaras[modificar | modificar la font]
En 42 avC, lei triumvirs ataquèron lei fòrças acampadas per leis assassins de Cesar en Macedònia. Gropant lei darriers partisans de la Republica tenent de fòrças militaras importantas, leis assassins de Cesar foguèron desfachs a Philippi en octòbre de 42 avC. Aquò permetèt au Triumvirat d'eliminar son darrier advèrsari perilhós e de realizar un partiment novèu de l'empèri. Permetèt tanben a Octavius d'aumentar sa popularitat entre lei soudats gràcias a sa politica de distribucion de tenements ai veterans dei doas armadas.
D'efèct, après lo còp d'estat d'Octavius, son eleccion coma cònsol e la conclusion dau Segond Triumvirat, una partida dei senators preferiguèt abandonar la capitala avans lo començament de la repression dei listas de proscripcion. Jonhèron leis assassins de Cesar — Brutus e Cassius — que formavan una armada dins lei províncias orientalas per defendre la Republica. Vèrs la fin de 43 avC, lei fòrças orientalas dei partisans de Cesar foguèron vencudas a Laodicea e una armada importanta foguèt creada per lei republicans. Una fòrça compausada dei legions de Marc Antòni e d'Octavius foguèt donc mandada en Macedònia. Lei doas batalhas de Philippi (3 e 23 d'octòbre de 42 avC) s'acabèron per la desfacha e lo suicidi de Brutus e de Cassius. D'ara endavant, lo Triumvirat aviá plus d'enemics interiors vertadiers e un partiment novèu de l'empèri se debanèt entre Marc Antòni, Octavius e Lepidus. Lo premier obtenguèt lei províncias orientalas, lo segond Gàllia, Espanha e Itàlia e lo tresen lei províncias africanas.
De mai, Octavius capitèt d'aprofichar la situacion per ganhar lo sostèn d'un nombre gros de soudats. D'efèct, après la batalha, unei miliers de soudats rintrèron en Itàlia e demandèron lei tenements promés avans la guèrra coma pagament de sei servicis. Mèstre d'Itàlia, Octavius s'ocupèt de cumplir aquela promessa. S'ocupèt tanben de cumplir lei promessas similaras realizadas per Brutus e Cassius. Ansin, obtenguèt lo sostèn de la màger part dei veterans dei doas armadas installats en Itàlia. Una temptativa de rebellion de certanei soudats en 40 avC aguèt donc pauc de succès e Octavius foguèt aisament venceire.
Lo segond conflicte entre Octavius e Marc Antòni[modificar | modificar la font]
La politica militara d'Octavius aviá de limits en causa de sa manca — relativa — de gost per leis afaires militars. Per exemple, durant lei batalhas, Octavius fisèt lo comandament de sei tropas a son amic Agrippa e foguèt accusat de coarditge per Marc Antòni. De mai, assaièt tanben en 40 avC de formar d'alianças novèlas gràcias a un cambiament de frema. Aquò causèt la revòuta de 40 avC aisament vencuda. En revènge, sa repression saunosa demeniguèt la popularitat d'Octavius e li causèt de dificultats novèlas. Marc Antòni assaièt d'aprofichar la situacion e desbarquèt dins lo sud d'Itàlia. Pasmens, lei dos camps èran pas capables de menar una guèrra lònga e un acòrd foguèt donc negociat assaiant sensa succès de renfòrçar l'aliança entre Octavius e Marc Antòni.
La crisi foguèt causada per lo volontat d'Octavius de divorciar de sa frema Clodia Pulchra, filha de Fulvia Pulchra qu'èra la frema de Marc Antòni. Maucontenta, Fulvia capitèt de formar una aliança ambé Lucius Antonius per crear una armada en Itàlia e se revòutar còntra Octavius. Pasmens, aquela armada aguèt de dificultats per acampar un nombre sufisent de soudats e foguèt finalament enceuclada e vencuda a Perusia en 40 avC. Durant lei combats, la màger part dei soudats demorava fidèla a Octavius que teniá de finanças capablas de suportar un esfòrç de guèrra important au contrari de sei dos advèrsaris. Lei dos caps de l'insureccion, pròches de Marc Antòni, foguèron esparnhats mai seis aliats deguèron faciar una repression saunosa : 300 senators o nobles romans foguèron tuats e Perusia foguèt pilhada e cremada per servir d'avertiment au rèsta d'Itàlia.
Aital, Octavius venguèt fòrça impopular e Marc Antòni assaièt d'aprofichar aquela situacion per eliminar son rivau. Desbarquèt amb una fòrça importanta pròche de Brundisium. S'acomencèt lo sètge de la vila e Octavius organizèt una armada per desblocar la ciutat. Pasmens, lei soudats dei dos camps, especialament aquelei de Marc Antòni, èran gaire desirós de se batre e de mutinariás se debanèron. De mai, Fulvia moriguèt d'una mòrt subita durant la guèrra entraïnant la disparicion d'un dei partisans principaus de la guèrra.
Octavius e Marc Antòni deguèron donc tornarmai negociar e un tractat, dich tractat de Brundisium, foguèt finalament signat. Lo partiment de l'empèri èra mantengut segon lo sistèma adoptat après Philippi : Lepidus en Africa, Octavius a l'Oèst e Marc Antòni a l'Èst. Puei, un maridatge foguèt conclut entre Marc Antòni e Octavia Minor, la sòrre d'Octavius. L'idèa d'aqueu maridatge èra de renfòrçar lei ligams entre lei dos triumvirs. Maugrat la relacion entre Marc Antòni e Cleopatra VII, doas filhas, dichas Antonia Mayor e Antonia Minor, nasquèron d'aquela union. Aquela patz va oficialament durar fins a 32 avC mai Octavius va l'aprofichar per afeblir la posicion de Marc Antòni e renfòrçar la sieuna.
La conquista de Sicília e l'eliminacion de Lepidus[modificar | modificar la font]
La conquista de Sicília se debanèt en 36 avC a l'iniciativa d'Octavius e de Lepidus. Permetèt tanben a Octavius d'eliminar Lepidus dau Triumvirat. L'illa èra dirigida per Sextus Pompeius, fiu de Pompèa, qu'aviá pres son contraròtle durant lei trebols causats per la mòrt de Cesar. Aprofichant sa posicion estrategica, sa produccion agricòla necessària a l'avitalhament de Roma, una flòta poderosa e lei tensions regularas entre triumvirs, Sextus Pompeius aviá negociat una tièra d'acòrds amb Octavius per assegurar sa posicion e estendre sa dominacion sus divèrseis illas de Mediterranèa (Corsèga, Sardenha...) e dins Peloponés en 39 avC. Aperavans, aviá negociat un maridatge entre Octavius e sa filha adoptiva.
Dins aquò, aqueu sistèma diplomatica se fragilizèt en 38 avC quand Octavius divorcièt tornarmai per esposar Livia. Pus grèu, un generau de Sextus Pompeius se revoutèt en Corsèga e Sardenha per se plaçar sota la proteccion d'Octavius. La guèrra acomencèt en 36 avC. Lo 3 de setembre, la flòta d'Agrippa aprefondèt aquela de Pompeius a Naulochus dins lo nòrd de Sicília. Lo cap de l'illa assaièt de resistir ambé sei tropas terrèstras mai foguèt capturat e executat en 35 avC. Octavius prenguèt lo contraròtle de l'illa.
Pasmens, la conquista de l'illa foguèt pas lo solet succès d'Octavius durant aquela guèrra. D'efèct, capitèt de prendre a la leca Lepidus sota l'accusacion d'entenduda ambé Sextus Pompeius e d'usurpacion de poder en Sicília. Lo Senat, contraròtlat per Octavius, votèt l'accusacion e Lepidus perdèt sa carga de triumvir. Lo mèstre dei províncias africanas preferiguèt negociar amb Octavius. Finalament, en cambi de l'abandon de sa carga, gardèt sei foncions — fòrça onorificas — de Pontifex Maximus e foguèt exilat a Circeii au sud de Roma.
Lo tresen conflicte entre Octavius e Marc Antòni e la victòria finala d'Octavius[modificar | modificar la font]
Lo tresen e darrier conflicte entre Octavius e Marc Antòni se debanèt entre 32 e 30 avC. S'acabèt per la desfacha de Marc Antòni e de son aliada egipciana Cleopatra VII. Permetèt a Octavius d'unificar l'empèri roman sota sa direccion unica e d'i apondre lei territòris d'Egipte.
La preparacion de la guèrra se debanèt a partir de l'expulsion d'Octavia vèrs Roma per Marc Antòni. La propaganda d'Octavius poguèt alora aprofichar la relacion entre Marc Antòni e Cleopatra VII coma contrari ai mors romans. De mai, a partir de 34 avC, lei succès romans en Armenia permetèron a Marc Antòni lo títol de rèi a son fiu qu'èra tanben prince egipcian. En 33 avC, Octavius dirigiguèt una campanha de propaganda fòrça violenta còntra son rivau e l'accusèt de donar de territòris romans ais Egipcians o de menaçar la dominacion de Roma sus la Mar Mediterranèa. Octavius capitèt tanben de raliar mai d'un ministre o d'un oficièr de Marc Antòni. Venguèron au Senat confirmar leis accusacions d'Octavius e, a la fin de l'annada 32 avC, lo Senat acceptèt de declarar la guèrra a Cleopatra VII e de retirar sei títols e cargas a Marc Antòni.
Leis operacions militaras comencèron l'annada seguenta en Grècia. Agrippa capitèt de devesir lei fòrças de Cleopatra VII e de Marc Antòni. Puei, anientèt la flòta dei dos aliats a Actium benlèu ambé l'ajuda de certanei generaus de Marc Antòni ja raliats en secrèt a Octavius. Marc Antòni e Cleopatra VII se retirèron a Alexàndria. De son caire, Octavius capitèt de raliar a son camp la màger part dei fòrças terrèstras de Marc Antòni situadas en Grècia e dins certanei províncias orientalas. Lo 1èr d'aost de 30 avC, conquistèt Alexàndria e sei dos enemics se suicidiguèron. Leis enfants dau pareu e lo fiu de Cleopatra e de Juli Cesar foguèron assassinats per defugir l'emergéncia d'un eiretier novèu de Cesar.
Aital, la batalha d'Actium e sei consequéncias permetèt d'unificar la direccion de l'empèri roman per lo premier còp dempuei la mòrt de Juli Cesar en 44 avC. Octavius ne'n èra lo mèstre solet e sa dinastia èra d'ara endavant renfòrçada per l'eliminacion de sei rivaus o deis eiretiers possibles. Son poder èra tanben fòrça superior a aqueu deis institucions romanas e leis annadas après Actium van veire la fondacion de l'Empèri Roman.
L'instauracion e la consolidacion de l'Empèri[modificar | modificar la font]
Après la desfacha de Marc Antòni, Octavius venguèt lo cap unic de Roma e de son empèri. Pasmens, maugrat lo periòde lòng de guèrras civilas dins lo corrent dau sègle I avC, leis institucions republicanas e lo pòble èran pas lèst a acceptar una restauracion de la monarquiá. Ansin, en 44 avC, l'objectiu de l'assassinat de Juli Cesar èra justament d'empachar Cesar, ja dictator a vida, de venir rèi. Octavius decidiguèt donc d'adoptar una autra estrategia basada sus lo mantenement, au mens de façada, deis institucions republicanas e sus la creacion d'una posicion novèla per eu li permetent de venir de facto lo rèi de Roma sus una apelacion diferenta e totjorn dins lo respèct de la tradicion romana. Autre ponch important, privilegièt tanben lo redreiçament economic de Roma per limitar lei riscs de rebellion còntra son autoritat.
Aital, doas tièras de reformas constitucionalas foguèron adoptadas en 27 e en 23 avC per fondar l'òrdre novèu desirat per Octavius que va lèu venir August. Reformèt tanben prefondament la politica urbana de Roma per assegurar l'avitalhament e l'economia de la capitala.
La premiera tièra de reformas[modificar | modificar la font]
La premiera tièra de reformas se debanèt en 27 avC. Octavius fenhiá de rendre sei poders au Senat mai gardèt son ret d'influéncia sus l'administracion dei províncias o sus lei fòrças armadas e son contraròtle sus sei ressorsas financieras. Ansin, lo Senat, afeblit après la tièra de guèrras civilas dau sègle e la repression saunosa dei complòts de senators, foguèt pas capable d'assegurar la gestion dei províncias romanas e de l'Estat. Deguèt donc finalament, gràcias a la complicitat de certanei senators, de rendre seis atribucions a Octavius.
D'efèct, après Actium, i aviá oficialament ges de rasons de gardar l'estructura autoritària dau Triumvirat. Per respectar la tradicion romana, Octavius deviá donc tenir sei poders dau Senat. Gràcias a la poissança de son ret d'influéncia e de sa clientèla, capitèt donc d'empachar lo Senat de tenir lei capacitats sufisentas per dirigir l'empèri. Après lo succès d'aquela manòbra, fenhiá donc d'acceptar ambé reticéncia de dirigir lei províncias au profiech dau Senat per una durada limitada a dètz annadas.
Lei províncias foguèron partejadas entre Octavius que s'ocupava de zonas pus expausadas ai menaças exterioras e lo Senat. Aqueu partiment permetiá a Octavius de gardar lo contraròtle dirèct de la màger part dei legions (20 sus 26). De mai, la poissança financiera d'Octavius li permetèt de realizar divèrsei trabalhs sensa lo sostèn dau Senat. Pasmens, aqueu sistèma, fòrça a l'avantatge d'Octavius, permetiá de presentar un poder partejat ambé lo Senat tradicionau. De mai, lei províncias sota la diraccion d'Octavius avián ja conegudas un govèrn militar durant lei periòdes precedents, especialament sota l'epòca de Pompèa. Ansin, lo sistèma format en 27 avC permetiá de gardar una Republica de façada amb un Senat autonòm mai sensa la capacitat militara de rebutar Octavius.
Per completar aqueu sistèma, Octavius capitèt tanben d'obtenir lei títols d'August, que va venir son nom principau, e de Princeps. L'objectiu èra de marcar sa superioritat e d'evitar lo títol de Romulus tróp liat a la monarquiá. August èra un títol religiós novèu e Princeps èra un títol republican utilizat per regraciar un servitor de l'Estat. Enfin, obtenguèt divèrsei títols per marcar son poder sus lei fòrças armadas e sei succès militars. Aqueu segond ensems de títol èra relativament important car Octavius aviá fondat sa dominacion sus lo Senat gràcias au contraròtle de la màger part dei fòrças armadas.
La segonda tièra de reformas[modificar | modificar la font]
La segonda tièra de reformas se debanèt a partir de 23 avC per corregir lei limits e leis abús tròp vesedors dau sistèma de 27 avC.
Lo pus important èra lo consulat permanent d'August. Aquò èra necessari per intervenir dins leis afaires intèrns dei províncias dirigidas per de procònsols. Pasmens, èra un limit ais ambicions deis òmes politics romans desirós d'agantar la carga supausada pus auta de l'Estat Roman. L'objectiu d'August foguèt donc d'abandonar aquela carga venguda geinanta au profiech d'una carga novèla tenent de poders similars. Per aquò, deguèt donc obtenir dau Senat la definicion e lo vòte d'aquela posicion. Aquela aliança foguèt obtenguda gràcias a una aliança ambé certanei senators republicans. De mai, l'abandon de la carga de cònsol permanent èra puslèu una novèla bòna per lei senators car aumentava lei possibilitats de venir cònsol e de complir lo cursus honorum. En cambi, August venguèt imperium proconsulare maius, es a dire « premier dei procònsols » ambé de poders identics au periòde avans 23 avC. Venguèt tanben censor e tribun. Aquelei pòstes li permetián de tenir un drech de veto sus leis afaires de l'Estat, de presidir leis eleccions e de contraròtlar la nominacion dei senators. Enfin, totei lei tropas militaras romanas, i comprés la miliciá urbana de Roma, èra d'ara endavant sota son comandament.
Dins lei fachs, aquela tièra de reformas permetèt a August de vujar lo sens de la foncion de cònsol e d'assegurar sa posicion gràcias a la creacion de la carga novèla de proconsulare maius. De mai, renforcèt tanben sa dominacion sus l'aparelh militar de l'Estat (legions, miliciás...) per limitar lo risc de revòuta. Dins leis annadas seguentas, quauquei mesuras mens importantas completèron aquel ensems de lèis :
- en 19 avC, obtenguèt lo drech de portar publicament leis ensenhas de cònsols.
- en 12 avC, aprofichèt la mòrt de Lepidus per venir Pontifex Maximus.
- en 2 avC, foguèt elegit pater patriae, es a dire « Paire de la Patria ».
La politica administrativa e economica d'August[modificar | modificar la font]
La transformacion de Roma[modificar | modificar la font]
La transformacion de Roma foguèt una deis òbras principalas d'August que designèt especialament son amic Agrippa per dirigir la capitala e acomençar lei trabalhs durant son absència. Fòrça riche après lei guèrras civilas, lo generau aviá ja acomençat de modernizar la vila en 33 avC. Sa politica èra basada sus tres principis :
- melhorar lei condicions de vida deis abitants.
- abelir la vila gràcias a la bastida de monuments.
- celebrar la glòria de l'Empèri e d'August.
Per aquò, Agrippa s'ocupèt inicialament d'acabar lei projèctes acomençats durant lo periòde de Cesar. Puei, bastiguèt de termes e melhorèt l'avitalhament en aiga gràcias a la bastida d'un aqüeducte suplementari. Enfin, organizèt la construccion d'un Panteon, destruch en 80 avC, per celebrar la victòria d'Actium.
Aquela politica foguèt contuniada per August que melhorèt l'avitalhament de la vila en cerealas e s'ocupèt de restaurar sei temples. De modificacions foguèron realizats sus lo Forum. La segonda partida dau rèine veguèt la bastida de monuments novèus per celebrar lei succès militars d'August e tanben l'instauracion de la patz interiora dins l'Empèri.
La reforma dau sistèma d'impòst[modificar | modificar la font]
August adoptèt una reforma prefonda dau sistèma d'impòst. Aperavans, de tribut èran decidits d'un biais periòdic mai o mens logic per cada província. En plaça, decidiguèt de crear un sistèma de pagament regular d'impòsts dirècts e indirècts. De mai, la reparticion de l'impòst foguèt d'ara endavant basat sus lo nombre d'abitants de la província. Lei regions italianas èran dispensadas dau pagament deis impòsts dirècts. Pus eficaç, aqueu sistèma poguèt tanben aprofichar la situacion especiala dei províncias conquistas sus la rèina Cleopatra VII qu'èran consideradas coma lo ben personau de l'emperaire e non de províncias romanas. Ansin, lo tesaur imperiau teniá de reservas financieras fòrça importantas permetent de completar un budget per de trabalhs o de jòcs publics o d'organizar d'operacions militaras sensa lo sostèn dau Senat.
La politica d'expansion territòriala imperiala[modificar | modificar la font]
Après la formacion de l'Empèri, August decidiguèt d'una politica estrangiera agressiva e adoptèt lo nom Imperator (en occitan : « comandant victoriós ») coma premier nom per associar a la nocion de victòria militara. Fins a l'an 13, foguèt proclamat vingt-e-un còps imperator per sei tropas e divèrsei conquistas avián aumentat la superficia de l'Empèri Roman dins lo nòrd d'Espanha, dins leis Aups, en Illiria, en Panònia e dins lei províncias africanas e orientalas. Sa revirada quasi unica foguèt la resisténcia dei pòbles germanics que resistiguèron a la conquista romana a Teutoborg.
Lei conquistas foguèron dirigidas per de generaus o per de mejans diplomatics. Ansin, la victòria còntra Marc Antòni e Cleopatra aviá permés d'ocupar Egipte e Siria. En 25 avC, l'estat de Galatia venguèt una província romana sensa combat après l'assassinat de son rèi legitim per un complòt de Cort. Judèa conoguèt un sòrt similar a la fin dau rèine d'Eròde lo Grand (73-4 avC). D'operacions militaras foguèron necessàrias per esquichar l'insureccion dau nòrd d'Hispania e ocupar tota la peninsula en 19 avC, conquistar lei pòbles deis Aups entre 16 avC e Panònia entre 12 e 9 avC. En revènge, lei pòbles germanics, inicialament vencuts per Drusus, se revoutèron en 9 avC e anientèron tres legions durant la batalha de Teutoborg. August deguèt mandar d'urgéncia de renfòrç e ordonar l'abandon de la província de Germania. A l'Èst, la menaça dei Partes demorèt mai lei relacions se melhorèron e August obtenguèt en 20 avC deis emblèmas de legions capturats en 53 avC après la batalha de Carrhae.
La succession e la mòrt d'August[modificar | modificar la font]
La question de la succession d'August apareguèt en 23 avC quand l'emperaire foguèt grèvament malaut. Per assegurar l'estabilitat de la societat romana e de seis institucions, deguèt designar un eiretier a sa posicion unica dins l'istòria de Roma. Pasmens, aquò deviá pas suscitar la crenhença d'una restauracion de la monarquiá.
Lo premier eiretier possible foguèt son nebot Marcellus que moriguèt tre 23 avC. Après sa mòrt, semblèt designar son amic Agrippa coma eiretier. Lo mariguèt ambé sa filha unica e li donèt l'autoritat d'un procònsol e la direccion de províncias orientalas per una durada de cinc ans. De mai, Agrippa èra lo comandant en segond de l'armada après August. Pasmens, sa mòrt en 12 avC entraïnèt un cambiament novèu dins la succession de l'emperaire ambé la nominacion de Tibèri. A son torn, deguèt esposar la filha d'August e recebiguèt a partir de 6 avC una partida dei poders d'August. En paralèl, August adoptèt sei felens Gaius e Lucius Caesar, fiu d'Agrippa e de Julia l'Ainada, coma eiretiers oficiaus que foguèron cònsol gràcias au sostèn de l'emperaire. Pasmens, la mòrt dei dos òmes en 2 e en 4 laissèt Tibèri coma eiretier quasi unic. Finalament, lo testament d'August designèt coma eiretier Tibèri e sa frema, lo pòble de Roma e lei soudats dei legions.
La mòrt d'August se debanèt en 14. Après una reünion sus l'illa de Capri ambé Tibèri, es victima d'una malautiá e moriguèt a Nola. Son felen Agrippa Postumus, darrier fiu d'Agrippa e de Julia l'Ainada, foguèt assassinat lo jorn de sa mòrt mai lo responsable (probablament August espereu, Livia o Tibèri) es totjorn desconegut. Lo 17 de setembre, Tibèri reüniguèt lo Senat per organizar lei funeralhas dau defunt que foguèt cremat sus lo prat de Mart. Après la ceremonia, lo Senat demandèt a Tibèri de venir emperaire, ço que foguèt acceptat permetent de mantenir lo sistèma imperiau definit per August.


c: text/html

text:
1582
Aquesta pagina concernís l'an 1582 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Mond[modificar | modificar la font]
Arts[modificar | modificar la font]
Sciéncias e tecnicas[modificar | modificar la font]
Matematicas[modificar | modificar la font]
Tres annadas après François Viète, formulacion d'un sistèma de calcul utilizant lei nombres decimaus per lo matematician Simon Stevin que favorizèt la generalizacion de l'utilizacion d'aquelei nombres en Euròpa.
Metrologia[modificar | modificar la font]
Adopcion dau calendier gregorian per lei país catolics.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Dakota (omonimia)
Lo nom Dakota pòt designar:
- Lo Dakota del Nòrd, estat dels Estats Units d'America;
- Lo Dakota del Sud, estat dels Estats Units d'America;
- Lo Territòri de Dakota, territòri organizat incorporat als Estats Units d'America, qu'existèt entre 1861 e 1889.
- Los Dakotas, grop de las tribús dels indians americans dintrat dins l'istòria jol nom de Siox (Dakota al sens larg);
- Dakota (grop etnic), los grops tribals siox que s'autodefinisson coma Dakota (dakhóta o dakȟóta)
(Dakota al sens estrech)
- La Lenga Dakota o Siox, cadena dialectala derivada de la lenga originària de l'ensems de populacion nomenat Siox (e dels Assiniboin/Stoney), e que constituís una branca especifica de la familha de las lengas siouan (Dakota al sens larg)
- Lenga dakota-lakota, unitat lingüistica individuala a l'interior de la cadena dialectala siox o dakota (al sens larg), qu'amassa los dialèctes, intercomprensibles, dakota al sens estrech [santee-sisseton (dakhóta) e yankton-yanktonai (dakȟóta)] e lakota (lakȟóta).
- La lenga dakota, al sens estrech (cod. ISO 639-3: dak) que s'articula sus dos dialèctes: santee-sisseton (dakhóta) e yankton-yanktonai (dakȟóta);
- Douglas Dakota, designacion britanica del bimotor de carreg C-47 Skytrain;
Personalitats:
- Dakota Fanning, actritz americana;
- Dakota Blue Richards, actritz americana;
Autre:
- Dakota, palais nòvayorkés que i demorèt John Lennon.


text:
Champagney (Nauta Sòna)
Champagney es una comuna francesa administrada per lo departament de la Nauta Sòna de la region de la Franca Comtat.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Champagney Se situa entre los primièrs contreforts de Vòges e lo massís del Chériomont.
Champagney se situe entre les premiers contreforts de Vosges et le massif du Chériomont.
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
L'istòria de Champagney a #èsser puslèu marcat pels houillères de Ronchamp.
Veire a Vœu de Champagney
L'histoire de Champagney a été plutôt marqué par les houillères de Ronchamp.
Voir à Vœu de Champagney


text:
Russia
Russia (nom complèt : Federacion de Russia[1]) es un estat europèu e asiatic qu'es a l'ora d'ara lo país pus estendut de la planeta damb una superficia d'aperaquí 17 milions de quilomètres carrats. Sa populacion èra estimada a 143 milions d'abitants en 2012. Sa capitala es Moscòu e sa lenga oficiala lo rus. Es l'eiretier dau Principat de Moscòu, de l'Empèri Rus e de l'Union Sovietica.
Lo país tèn de ressorsas fòrças importantas ai nivèus miniers e energetics. Pasmens, en causa de sa posicion geografica, tèn tanben un clima fòrça freg e lei comunicacions son relativament malaisadas dins certanei regions. Coma eiretier de l'URSS, la Federacion de Russia a conegut una crisi economica grèva a la fin dau sègle XX.
Dins aquò, una òbra importanta de redreiçament a començat dempuei leis annadas 2000 e lo país es tornarmai una poissança economica importanta. De mai, gràcias ais arsenaus sovietics, Russia tèn tanben una dei premiereis armadas mondialas e lo premièr arsenau nuclear mondiau. Entre 2008 e 2014, comença una novèla expansion territoriala au detriment de Georgia e d’Ucraïna.
Somari
- 1 Istòria
- 2 Geografia
- 3 Organizacion politica e sociala
- 4 Economia
- 5 Diplomacia e defensa
- 6 Arts e cultura
- 7 Religion
- 8 Nòtas e referéncias
- 9 Bibliografia
Istòria[modificar | modificar la font]
La premiera civilizacion coneguda sus lo territòri rus, aquela dei corgans, se desvolopèt a partir de 4 000 avC dins lo sud de Russia e en Asia Centrala. Vèrs 2 000 avC, un pòble indoeuropèu, lei Cimeris, ocupèt un ensems important de territòris situats entre Polonha e China orientala. Vèrs 1 000 avC, lei regions entre lei fluvis Dnièstre e Vòlga foguèron ocupadas per un autre autre pòble indoeuropèu dich Escites. Fondèron un ensems d'estats pauc estructurats — leis Escites èran principalament de nomadas — que dispareguèron entre lei sègles III e II avC. Foguèron remplaçats per lo pòble dei Sarmates qu'èran pereu un pòble nomada d'origina eurasiatica.
A partir dau sègle IV, de pòbles germanics s'installèron dins lei regions occidentalas coma lei Gòts en Ucraïna mentre que lei territòris asiatics intrèron dins l'Empèri dei Huns. Aqueu darrier foguèt capable de s'estendre vèrs l'oèst entraïnant la migracion d'unei pòbles germanics vèrs l'Empèri Roman. Pasmens, sa manca d'organizacion e son extension entraïnèt sa disparicion après la mòrt dau rèi Atila en 453. Lei regions occidentalas de Russia foguèron conquistadas per leis Avars au sègle VII. Deguèron rapidament faciar l'arribada dei Kazars e la montada en poissança deis eslaus que s'establiguèron pauc a pauc en Russia Europèa a partir de Bielorussia.
Lo principat de Kiev, o Rus' de Kiev, foguèt lo premier estat vertadier organizat fondat en Russia. Sei fondators èran de Vikings venguts d'Escandinàvia que conquistèron un territòri important en Ucraïna, en Bielorussia e en Russia occidentala dins de regions pobladas per de populacions eslavas. En 988, lei princes de Kiev se convertiguèron au crestianisme que va venir religion d'estat e un element important de l'unitat dau principat. Au sègle seguent, lo principat deguèt faciar d'invasions novèlas a l'èst (pòbles asiatics) e a l'oèst (polonés) e una tièra de crisis intèrnas que van entraïnar sa division entre divèrsei principats independents.
A partir de 1226, lei principats russas deguèron faciar leis invasions mongòlas que van pauc a pauc conquistar la màger part dau continent asiatic e de Russia. Lei senhors rus foguèron desfachs e un nombre important de vilas, coma Kiev o Moscòu, foguèron cremadas. Lei principats foguèron pas dirèctament ocupadas mai venguèron vassalas de l'Empèri Mongòl e deguèron pagar de tributs regulars.
Aqueu sistèma va durar tres sègles fins a l'afondrament dau Khanat de l'Òrda d'Aur. Aguèt una influéncia majora sus lo desvolopament de Russia. De'n premier, au nivèu religiós, l'islamizacion d'una partida importanta dei pòbles rus e l'installacion de pòbles turcs generalament musulmans va entraïnar lo renfòrçament de la Glèisa Ortodòxa dins lei territòris eslaus non o pauc islamizats. Au nivèu militar, lei senhors rus adoptèron l'organizacion mongòla basada sus de comunicacions rapidas, la levada de tropas importantas e l'usatge generalizat de la cavalariá leugiera. Enfin, au nivèu culturau, la lenga russa poguèt s'enriquir de divèrsei mòts d'origina mongòla.
Sota la dominacion mongòla, lei sègles XIII-XVI foguèron caracterizats per lo desvolopament dau principat de Moscòu que va capitar de vencir lei Mongòls e de venir independent. Per se legitimar, sei senhors se presentèron coma lei successors dau principat de Kiev. Aquò li permetèt de fondar un estat poderós que va venir lo centre de Russia. Pasmens, lo procès de renfòrçament dau principat de Moscòu foguèt l'òbra d'una dinastia de senhors politicament abils per esplechar a son profiech lei divisions entre lei principats e lei republicas russas. En 1485, lo prince Ivan III èra sensa rivau e poguèt prendre lo títol de « Sobeiran de tota la Rus' » e se presentar coma lo successor dirècte dei princes de Kiev.
A la fin dau sègle XVI, la disparicion de la dinastia au poder entraïnèt una crisi intèrna que va s'acabar en 1613 quand la dinastia Romanov prenguèt lo contraròtle dau país. Aquela dinastia va modernizar l'estat e fondar l'Empèri Rus gràcias a una politica d'expansion militara e coloniala. Ai sègles XVII e XVIII, Russia venguèt donc una poissança europèa majora. Aquela òbra acomencèt ambé lo rèine de Pèire lo Grand (1682-1715). D'efèct, après una guèrra lònga e acarnada còntra Suècia, Russia i obtenguèt tornarmai un accès a la Mar Baltica que li permetèt de comunicar ambé lo rèsta d'Euròpa. Puei, sota lo rèine de Catarina II de Russia (1762-1796), l'Empèri Rus conquistèt la region au nòrd de la Mar Negra après una victòria còntra l'Empèri Otoman e lo Khanat de Crimèa. Russia participèt tanben ai partiments de Polonha puèi ai guèrras còntra la Revolucion Francesa e l'Empèri de Napoleon Ièr. Maugrat de desfachas importantas (Austerlitz, Friedland), l'armada russa capitèt d'arrestar l'invasion francesa de 1812 e aguèt un ròtle de remarca dins la desfacha finala de Napoleon.
Lei sègles XVII, XVIII e XIX foguèron caracterizats per la perseguida d'una politica d'expansion russa vèrs l'èst que va entraïnar la formacion d'un estat fòrça estendut dins lo nòrd dau continent asiatic. Aquò foguèt permés per divèrsei procès :
- l'exploracion dei regions asiaticas gaire pobladas en causa de condicions climaticas malaisadas. Permetèt d'installar de colons e donc de revendicar de territòris dins tot lo nòrd d'Asia e en Alaska. Aquela expansion necessitèt de còps un esfòrç militar mai se turtèt pas a d'estats ben organizats. De mai, lei nomadas eurasiatics que representavan un potenciau militar important dins lo corrent de l'Antiquitat e de l'Edat Mejana èran pas equipats per resistir ais armas de fuòc modèrnas.
- la guèrra e l'annexion de territòris o d'estats en Euròpa o dins la region de Caucàs. Leis estats principaus pertocats per aquela expansion foguèron lo Khanat de Crimèa, Polonha, l'Empèri Otoman e leis estats de Caucàs.
Pasmens, dins lo corrent de la segonda mitat dau sègle XIX, l'Empèri Rus declinèt deguèt faciar de crisis economics intèrnas grèvas. De mai, foguèt pas capable de rivalizar ambé lei nivèus economics o tecnologics agantats per lei país d'Euròpa Occidentala. La Premiera Guèrra Mondiala, fòrça saunosa per lei Rus, va accelerar l'afondrament dau regime que dispareguèt en 1917. Una seguida de revòutas dins l'armada e lei vilas principalas entraïnèron l'abdicacion dau tsar Nicolau II e la formacion d'un Govèrn Provisòri.
Après l'afondrament dau regime dei tsars, lo Govèrn Provisòri deguèt tanben faciar rapidament de dificultats importantas e foguèt rebutat per lei Bolchevics que fondèron un regime comunista. Atacats per lei partisans de l'Empèri e dau Govèrn Provisòri, lei Bolchevics capitèron de resistir e foguèron venceires après una tièra de batalhas menadas entre 1918 e 1924. Fondèron alora una federacion a partir dei pòbles presents dins l'Empèri. Dicha Union Sovietica, aquela federacion èra basada sus la dictatura dau proletariat.
Après la mòrt de Lenin, sei successors se bateguèron entre elei per lo poder. Ïosif Stalin venguèt finalament lo cap de l'Union Sovietica e eliminèt rapidàment seis advèrsaris o seis aliats ancians. Establiguèt un regime fòrt e centralizat basat sus lo desvolopament economic e la repression deis oposants. Après una crisi economica grèva causada per la collectivizacion dei tèrras agricòlas au començament deis annadas 1930 (faminas d'Ucraïna), aquela politica permetèt de crear una industria poderosa. En 1939, l'URSS participèt au partiment de Polonha amb Alemanha e un acòrd de non agression foguèt signat ambé Berlin. Lei sovietics ocupèron pereu lei país baltas e ataquèron Finlàndia. Maugrat de dificultats importantas causadas per lei combats ivernencs, capitèron d'obtenir una rectificacion favorabla dei frontieras entre lei dos país.
Pasmens, en 1941, l'Union Sovietica foguèt a son torn atacada per sospresa per leis alemands. Mau preparats e mau comandats, lei Sovietics perdiguèron de milions d'òmes e una quantitat gròssa d'armaments avans d'arrestar l'ofensiva alemanda a la fin de 1941. En 1942, una ofensiva alemanda novèla entraïnèt la pèrda de plusors territòris suplementaris e lo començament de la batalha de Stalingrad. Acabat en febrier de 1943, aqueu combat foguèt lo tornant de la guèrra : una armada alemanda i foguèt enceuclada e anientada. De 1943 a 1945, l'Armada Roja avancèt alora pauc a pauc e l'oèst. En abriu-mai de 1945, lei Sovietics prenguèron Berlin e ocupèron la mitat orientala d'Euròpa i installant de regimes favorables ais interès de Moscòu.
L'aliança militara ambé leis estats occidentaus capitalistas concluda dins lo corrent de la Segonda Guèrra Mondiala s'acabèt rapidàment e tre leis annadas 1947-1948, dos blòts ostils gropats a l'entorn deis Estats Units e de l'URSS se formèron. Foguèt lo començament de la Guèrra Freja que va durar fins a la fin deis annadas 1980. Lei dos camps desvolopèron d'arsenaus importants, especialament de fòrças nucleras de plusors milièrs d'ogivas, qu'empachèron un conflicte dirèct. La guèrra se debanèt donc sus de teatres periferics onte d'aliats dei dos blòts èran en guèrra. Fins ais annadas 1970, lei Sovietics aguèron l'avantatge gràcias au succès de la descolonizacion e a la revirada estatsunidenca au Vietnam. Dins aquò, au començament deis annadas 1980, l'absència de modernizacion vertadiera de l'economia russa entraïnèt de dificultats economicas mai e mai importantas. A partir deis annadas 1980, lei dificultats economicas de l'URSS e lei problemas militaras causadas per l'invasion d'Afganistan entraïnèt de tensions importantas dins sa societat. Desirós d'un regime pus liure, leis elèits intellectualas obtenguèron pauc a pauc lo sostèn dau rèsta de la societat entraïnant la desagragacion lenta dau poder. Lei país ocupats dins la mitat orientala d'Euròpa conoguèron d'evolucions similaras mai pus rapidas car una partida importanta dei populacions èran fòrça ostila a la preséncia sovietica. A partir de 1988, lei regimes aliats a l'Union Sovietica foguèron rebutats per de revolucions popularas o per de manòbras politicas sostengudas per la màger part de la populacion.
En URSS, la politica de Mikhaïl Gorbachov per liberalizar la societat sovietica entraïnèt lo revelh de fòrças centrifugas coma lo nacionalisme de divèrsei pòbles menaçant l'unitat de la federacion (estats baltics, Ucraïna...) o la posicion de partit unic dau Partit Comunista de l'Union Sovietica. A la fin de 1991, un còp d'estat mancat menada per lei caps conservadors e lei partisans d'una URSS unificada entraïnèt la dissolucion deis institucions principalas dau poder sovietic puei dirèctament aquela de l'Union.
Russia, sota lo nom de Federacion de Russia, venguèt donc oficialament independenta de l'Union Sovietica en decembre de 1991. Dins lei fachs, coma lo país èra la basa de l'Union, foguèt considerat coma l'eiretier de l'URSS e obtenguèt la posicion d'aquela darriera dins leis institucions internacionalas. Pasmens, la transicion entre leis economias comunistas e capitalistas, lo nivèu tecnologic feble e una corupcion fòrça importanta entraïnèt un afebliment dau país dins leis annadas 1990. La desfacha militara pendent la premiera guèrra de Chechenia marquèt aqueu afebliment. Russia deguèt donc abandonar lo ròtle de poissança mondiala de l'URSS. Lo redreiçament acomencèt a partir dau començament dau sègle XXI sota la direccion de Vladimir Poutin vengut president en 1999. Marcat per un regime presidenciau fòrt, la politica d'aqueu darrier es caracterizada per una creissença economica importanta basada sus leis exportacions d'idrocarburs e de matèrias premieras, un renfòrçament de l'autoritat dau govèrn centrau, la repression deis oligarcs opausats a la politica novèla e la restauracion de ligams amb una partida deis aliats ancians de l'URSS.
Geografia[modificar | modificar la font]
Localizacion e frontieras[modificar | modificar la font]
Lo territòri rus se situa en Euròpa orientala e dins lo nòrd dau continent asiatic. Es compausat d'un blòt continentau principau completat per lo territòri de Kaliningrad situat au nòrd de Polonha e per divèrseis illas situats au nòrd o au nord-èst d'Asia. Va dei Mars Balticas e Negras a l'oèst, a l'Ocean Artic au nòrd e a l'Ocean Pacific a l'èst. Russia tèn de frontieras terrèstras ambé seize país que son Norvègia (196 km), Finlàndia (1 313 km), Estonia (290 km), Letònia (292 km), Bielorussia (959 km), Lituania (227 km), Polonha (432 km), Ucraïna (1576 km), Georgia (723 km), Azerbaitjan (284 km), Cazacstan (6 846 km), China (3 645 km), Mongolia (3 441 km) e Corèa dau Nòrd (19 km). Tèn tanben doas frontieras ambé leis estats separatistas d'Abcazia e d'Ossetia dau Sud.
Geografia fisica[modificar | modificar la font]
Lo territòri de Russia es magerament compausat de plans dominats per d'estèpas au sud, de forèsts au nòrd e de tondras de lòng dei ribas de l'Ocean Artic. Leis ensems montanhós principaus son lo Caucàs au sud-oèst, lei monts de l'Altaï au sud, lei monts de Verkhoiansk a l'èst, la cadena volcanica de Kamtchatka egalament a l'èst e l'Oral au centre.
Mai de 100 000 rius e fluvis son situats sus lo territòri rus. Certanei fan partida dei rius terrèstres pus importants coma la Volga, l'Ienissei, l'Ob, la Lena e l'Amor. Son caracterizats per d'aumentacions gròssas de lor debit au començament de l'estiu. Existís tanben de lacs continentaus grands coma lo lac Baical, lo lac Ladoga o lo lac Onega.
Clima[modificar | modificar la font]
La màger part dau país se situa au nòrd de la latitud 60° e lei montanhas dei frontieras sud (Altai, Caucàs...) limitan lo desplaçament dei massas d'èr dempuei lo sud. En revènge, lei plans dau nòrd permeton ai massas d'èr polaras d'intrar prefondament dins lei regions continentalas. La temperatura mejana de Russia es donc negativa (-5,5°C) ambé de variacions importantas entre l'ivèrn e l'estiu.
Ansin, lo clima rus es caracterizat per l'existéncia de doas sasons principalas, l'ivèrn e l'estiu, e per de primas e d'automnes fòrça corts. La transicion entre temperaturas autas e frejas es donc fòrça rapida. Lei mes pus fregs son genier per lei regions continentalas e febrier per lei regions maritimas. La temperatura minimila demenís d'oèst en èst ambé l'altitud. Per una latitud similara, va de -8°C a Sant Petersborg fins a -43°C a Iakotsk. La temperatura istorica pus freja foguèt mesurada a Verkhoiansk (-70°C). Lo sòu de certanei regions nordicas tèn una temperatura negativa permanenta. Lo mes pus caud es generalament julhèt e la temperatura mejana de l'estiu es de 20°C. Pasmens, pòu agantar mai de 38°C dins lei regions continentalas sud.
Lei precipitacions son limitats per l'aspèct continentau dau clima. A l'oèst, se pòu mesurar 600 mm dins lei regions balticas e 525 mm a Moscòu. A l'èst, se pòu mesurar 425 mm a Novossibirsk.
[modificar | modificar la font]
Forma de l'Estat[modificar | modificar la font]
L'organizacion de l'estat rus es dirigida per la Constitucion de 1993 que definís Russia coma una republica presidenciala. Elegit au sufragi universau dirèct per sièis annadas, lo President es lo cap de l'Estat e de la Nacion e tèn una influéncia gròssa sus lo rèsta deis institucions. Lo poder executiu es dirigida per lo Premier Ministre qu'es lo cap dau govèrn. Lo poder legislatiu es tengut per lo govèrn e per lei doas chambras de l'Assemblada federala de la Federacion de Russia. Aquela darrier es compausada de la Doma d'Estat (450 deputats elegits au sufragi universau dirèct) e dau Consèu de la Federacion (166 representants dei regions de la Federacion). Enfin, lo poder judiciari es devesit entre tres brancas regardadas per leis afaires constitucionaus, penaus e comerciaus. La Constitucion russa assegura l'egalitat dei ciutadans en fàcia de la lèi, l'independéncia dei jutges e lo drech deis acusats de se defendre. Pasmens, l'aplicacion d'aquelei drechs dèu regularament faciar l'influéncia dau poder executiu.
Au nivèu federau, divèrsei regions tènon d'autonòmia mai o mens importantas ambé d'institucions pròprias. Aquelei regions son generalament centrats a l'entorn d'un pòble particular. La coabicion entre Rus e pòbles locaus es generalament pacifica mai pòu de còps èstre fòrça malaisadas o ostilas (Chechenia...). Pasmens, dempuei lo començament deis annadas 2000, lo poder centrau assaia de limitar leis autonomias localas.
Simbòls de l'Estat[modificar | modificar la font]
Lei simbòls principaus de la Federacion de Russia son son drapèu, seis armoriaus e son imne. Lo drapèu es lo simbòl de la sobeiranetat nacionala e sa descripcion es donada per la lèi. Leis armoriaus son lo simbòl oficiau de l'Estat. Enfin, l'imne marca l'unitat de l'Estat rus. Es eissit de l'imne sovietic.
Organizacion territoriala[modificar | modificar la font]
Russia es una federacion constituida de 83 "subjèctes federals" mai o mens autonòms. Cada subjècte manda dos representants au Consèu de la Federacion. La preséncia d'un nombre fòrça important de pòbles sus lo territòri rus e l'eiretatge istoric an entraïnat la formacion de divèrseis ensems d'estatuts e de foncionaments diferents:
- 21 republicas centradas a l'entorn d'una etnia que tènon una autonòmia fòrça importanta.
- 46 oblasts (regions) e 9 krais formats de regions abitats per de populacions russas.
- 4 ocrogs (districts autonòms) formats sus una basa etnica amb una autonòmia limitada. Son liats a una autra region.
- 2 vilas federalas que son Moscòu e Sant Petersborg.
Lo territòri de Birobidjan tèn un estatut especiau decidit per Stalin coma tèrra d'acuèlh per lei Jusieus d'URSS. Cada subjècte de la Federacion garda 40% de sei ressorsas fiscalas per sei despensas de foncionament e d'investiment.
La Crimèa ocupada constituís una vila federala (Sebastòple) e una republica (rèsta de la peninsula).
Lengas[modificar | modificar la font]
La lenga oficiala de la Federacion es lo rus. Coma mai de 80% de la populacion per lo pòble rus, aquela lenga es la principala de la Federacion e de seis institucions. Pasmens, totei lei republicas federalas an lo drech de definir sei lengas oficialas e un drech similar es autorizat de facto per lo rèsta dei subjèctes de la Federacion. Ansin, 27 autrei lengas an un estatut oficiau au nivèu locau e mai d'un centenau de lengas son regularament utilizadas per certanei minoritats etnicas. Certanei son menaçadas de disparicion.
Educacion[modificar | modificar la font]
Lo taus d'alfabetisacion de Russia es quasi egau a 100% e lei populacions non russas son generalament bilingas. Entre 2003 e 2008, lei taus d'escolarizacion èran superiors a 90% e 85% deis enfants agantan l'escòla secondària. Lei diferéncias d'escolarizacion entre populacions masculinas e femeninas son feblas. L'ensenhament es devesit entre una escòla generala e una escòla d'especializacion.
Economia[modificar | modificar la font]
Russia fa partida deis economias pus desvolopadas de la planeta (8en reng en 2007 per son PIB) gràcias a de ressorsas geologicas fòrça importantas, una populacion importanta e un nivèu tecnologic relativament avançat. Cinc elements caracterizan aquela economia :
- l'eiretatge sovietic e la transicion entre lo sistèma sovietic e un sistèma capitalista.
- l'importància dei revenguts eissits de l'esplecha de ressorsas naturalas coma leis idrocarburs.
- de dificultats causadas per lo vielhiment de la populacion.
- lo ròtle fòrça important de l'Estat dins leis afaires economics.
- lo ròtle important de la corrupcion.
La reparticion dau PIB es fòrça inegala. La region de Moscòu representa en 2006 22% dau PIB rus e lo rèsta èra magerament concentrat a Sant Petersborg e dins certanei regions tenent d'indústrias rendablas coma la produccion d'idrocarburs.
Demografia[modificar | modificar la font]
Après la Segonda Guèrra Mondiala e de pèrdas sovieticas d'aperaquí 27 milions de personas, la populacion agantèt tornarmai son nivèu d'avans la guèrra (aperaquí 111 milions d'abitants) en 1955. En 1992, agantèt son maximum ambé 148,7 milions. Pasmens, après l'afondrament de l'URSS, divèrsei factors, coma la demenicion de la feconditat o de l'esperança de vida, an modificat e cambiat aquela dinamica demografica. Ansin, dempuei 1992, la populacion a demenit per agantar 143,0 milions d'abitants en 2012. Lo deficit naturau de naissanças es limitat per de movements d'imigracion dempuei d'ancians país sovietics.
Au nivèu etnic, en 2002, lei Rus representavan 80% de la populacion totala. Sièis autreis etnias tenián mai d'un milion d'abitants : lei Tatats (3,8%), leis Ucraïnians (2,0%), lei Bachkirs (1,1%), lei Chouvaches (1,1%), lei Chechèns (0,9%) e leis Armenians (0,8%).
La densitat de populacion es egala a 8 ab/km3 mai la reparticion de la populacion es fòrça inegala. Se situa magerament dins lei regions europèas. En 2002, dotze vilas tenián mai d'un milion d'abitants. Aquelei vilas se situan dins lei regions occidentalas e centralas. Lei principalei son Moscòu (11,7 milions d'abitants), Sant Petersborg (4,6 milions), Novossibirsk (1,4 milion), Nijni Novgorod (1,3 milion) e Iekaterinbourg (1,3 milion).
Agricultura e ressorsas minieras[modificar | modificar la font]
En 2004, l'agricultura representava 7 milions d'emplechs siá 9% de la populacion activa e 5% dau PIB rus. En causa dei condicions climaticas malaisadas, solament 10% dau territòri èra cultivat e existís una especializacion diferenta entre lo sud (cerealas) e lo nòrd (norrigatge). Dempuei la fin de l'URSS e la disparicion de l'ajuda de l'estat, l'agricultura russa a conegut un declin important e lo país dèu importar una partida importanta de sa norridura. Lo nivèu tecnologic es tanben limitat e lei rendements son donc mens importants que dins lei país d'Euròpa Occidentala. Pasmens, maugrat aquelei dificultats, Russia es un actor important per certanei produccions coma l'òrdi (1èr reng mondiau), lo séguel (1èr), la civada (1èr), lo vira-soleu (1èr), la tartifla (2en), lo caulet (3en), lo blat (4en), lo lach (5en), la galinhala (5en) e lei bovins (5en).
Lei ressorsas minieras russas son fòrças importantas mai generalament d'accès malaisats en causa dau clima e de la distància entre la zona d'extraccion e d'utilizacion. D'en premier, lo sector deis idrocarburs èra lo premier mondiau en 2010 (petròli 1èr reng ; gas 2en reng) e es un element primordiau de la creissença russa. D'autra part, Russia es tanben un productor major de metaus meme s'una partida gròssas dei ressorsas pòdon pas encara èstre esplechas.
Indústria[modificar | modificar la font]
Dins leis annadas 2000, l'indústria representava aperaquí 37% dau PIB de Russia. Lo país tèn una estructura industriala vièlha eissida de l'URSS e quauquei sectors novèus fòrça modèrns. Lei sectors industriaus principaus son :
- lo tractament dei mineraus per la produccion de metaus coma la siderurgia.
- lo sector de la construccion.
- la produccion de veïculs gràcias a la preséncia de companhiás localas coma Lada e l'installacion d'un nombre important de companhiás estrangieras.
- la produccion militara e l'indústria especiala que tènon una reputacion granda e es un sector fortàment exportator. Gropa tanben una partida fòrça importanta de la recèrca russa.
- l'indústria agroalimentara qu'a conegut una crisi important a la fin dau sègle XX mai representa totjorn un nombre important d'emplechs.
Servicis[modificar | modificar la font]
Lei servicis representavan aperaquí 56% dau PIB rus dins leis annadas 2000. Es un sector en créissença importanta gràcias a l'aparicion de classas mejanas mai e mai importantas. Sei sectors principaus son la distribucion granda e lo domeni dei bancas.
Recèrca[modificar | modificar la font]
Gràcias a l'Empèri Rus e l'Union Sovietica, Russia a un eiretatge e una tradicion scientifics importants, especialament dins lei domenis militars, aeronautics e espaciaus. Pasmens, la crisi deis annadas 1990 a entraïnat l'emigracion d'un nombre gròs de cercaires e d'engenhaires e una demenicion dei mejans de recèrca. Dempuei 2000, una politica a donc acomençat per desvolopar tornarmai la recèrca russa a l'entorn de cinc tematicas definidas per lo govèrn : l'utilizacion melhora de l'energia, l'informatica, lei tecnologias espacialas, l'energia nucleara e la medecina. Una partida important d'aquel esfòrç es realizada per l'indústria militara que tèn d'estructuras scientificas importantas en causa de son ròtle primordiau dins l'economia sovietica.
Diplomacia e defensa[modificar | modificar la font]
Apartenéncia ais institucions internacionalas[modificar | modificar la font]
La Federacion de Russia es considerat coma l'estat successor de l'Union Sovietica. Es un membre major de l'ONU ambé l'estatut de membre permanent dau Consèu de Seguritat e lo país es donc un dei cinc estats possessors oficiaus de l'arma nucleara. Coma poissança economica importanta, es tanben membre dau G8, dau G20 e tèn de relacions especialas ambé leis autrei poissanças economicas emergentas coma China, Índia e Brasil. En revènge, lo país es pas encara membre de l'OMC.
Au nivèu diplomatic, Russia assaia de gardar de relacions ambé leis ancians país sovietics au sen de la CEI e a desvolopat un partenariat ambé l'OTAN. Pasmens, aqueu darrier evoluciona fortàment en foncion deis interés estatsunidencs o rus e pòu de còps conóisser d'interrupcions mai o mens lòngas. Russia fa tanben partida d'organizacions continentalas coma lo Consèu d'Euròpa, l'OSCE, l'APEC o lo Conseu Arctic.
Politica estrangiera[modificar | modificar la font]
Dempuei lo començament dau sègle XXI, la politica estrangiera russa es caracterizada per l'afirmacion de la poissança novèla au nivèu internacionau, la defensa de seis interés dins leis estats sovietics ancians e dei minoritats russas situats dins de país estrangiers, la defensa d'un equilibri militar ambé leis Estats Units e l'OTAN e d'assais per melhorar sei relacions ambé l'Union Europèa, leis ancians aliats de l'Union Sovietic e lei país opausats a l'egemonia estatsunidenca.
Ansin, Russia garda un uèlh atentiu sus leis afaires e la diplomàcia d'unei país vesins qu'èran membres de l'URSS o qu'assostan de minoritats etnicas russas (Transnístria, Ossetia...). De fòrças militaras son tanben situats dins de país coma Ucraïna o Cazacstan. La defensa dau mantenement d'un equilibri militara ambé leis Estats Units es marcada per la contuniacion de la politica de limitacion deis armaments nuclears e l'oposicion au desvolopament d'armaments novèus dins lo domeni coma lo bloquier antimissils estatsunidencs. Enfin, Russia a acomençat d'assaiar de melhorar sei relacions ambé l'Union Europèa, leis ancians aliats de l'Union Sovietic coma Siria e lei país opausats a l'egemonia estatsunidenca coma Venezuela. Pasmens, au nivèu europèu, aquela politica dèu faciar l'oposicion deis estats dins un temps membre dau blòt sovietic. Ansin, Russia tèn de relacions variadas ambé lei membres de l'UE. Per exemple, son relativament favorablas ambé França e relativament ostilas ambé Polonha. Dins lo rèsta dau monde, l'instauracion de partenariats ambé de país mai o mens ostils a l'òrdre estatsunidenc se turta a l'oposicion estatsunidenca (Venezuela, Cuba...).
Fòrças armadas[modificar | modificar la font]
Lei fòrças armadas de la Federacion de Russia son eissidas de l'Armada Roja de l'URSS. Coma lo rèsta de Russia, conoguèron un periòde de declin important dins leis annadas 1990 puei an acomençat un redreiçament a partir de l'an 2000. En 2008, èran totjorn entre lei fòrças militaras pus poderosas de la planeta gràcias a la possession de l'arma nuclerara, a d'efectius importants, un complèx industriau desvolopat situat au còr de l'economia russa e un nivèu tecnologic corrèct. Aquelei fòrças son a l'ora en cors de reorganizacion per passer d'un modèl d'armada basat sus la conscripcion a un modèl basat sus una armada pus professionalizada. Leis efectius e lo nombre d'unitats son donc en cors de reduccion e de modernizacion importantas.
En 2008, lei fòrças russas èran organizats en sièis brancas principalas sota l'autoritat dau President de la Republica :
- lei Tropas dei Missils Estrategics (120 000 òmes) formadas per leis unitats equipats de missils nuclears terrèstres. Èran equipadas de 415 missils intercontinentaus tenent 1 575 ogivas e d'un grop d'aviacion de transpòrt.
- lei Fòrças Terrèstres (360 000 òmes) formadas per lei tropas terrèstras covencionalas. Seis equipaments principaus son compausats èran compausats de 6 700 carris de combats, de 12 400 veïculs blindats, de 13 000 pèças d'artilhariá variadas e de 2 500 sistèmas de missils sòu-èr. Aquelei fòrças tènon tanben una quantitat fòrça granda d'armaments ancians non actius mai gardats en resèrva.
- lei Fòrças Aerianas (160 000 òmes) formadas per lei tropas aerianas. Mai de 4000 aeronaus èran en servici.
- la Flòta (133 000 òmes) devesida entre Flòta dau Nòrd, de la Mar Negra, de la Baltica, dau Pacific e de la Mar Caspiana. Teniá mai de 300 naviris qu'un pòrta-aeronau, 30 naviris de superficia importants e 59 sosmarins. La flòta russa tèn un ròtle important dins la dissuasion nucleara dau país gràcias a sei sosmarins mandaires d'engins.
- lei Fòrças Espacialas (100 000 òmes) cargadas de la lucha còntra lei missils estrategics enemics e l'ensenhament. Èran equipats d'un centenau de satellits.
- lei Fòrças Aeroportadas (35 000 òmes) equipadas de 2 400 veïculs blindats e 320 pèças d'artilhariá.
Arts e cultura[modificar | modificar la font]
La cultura russa designa l'ensems dei produccions artisticas per d'autors nascuts sus lo territòri rus o russofòns. Gràcias a la talha granda dau territòri e de son aparicion tardiva a respèct d'Euròpa Occidentala, es relativament variada e originala. A partir dau sègle XVIII, certaneis òbras an una influéncia internacionala granda e la cultura russa es totjorn a l'ora d'ara un element non negligibla de la cultura mondiala, especialament dins lei domenis de la literatura, de la musica, de la dança e dau cinèma.
La literatura russa prenguèt son essor a Sant Petersborg sota l'impulsion d'Aleksandr Pushkin qu'es considerat coma l'un dei fondators de la literatura russ modèrna e es de còps dich lo « Shakespeare rus ». Entre lei poëtas e escribans rus pus famós son presents Nicolau Gogol, Mikhail Lermontov, Fiodor Dostoievski, Leon Tolstoï e Anton Tchekhov. Pasmens, lo periòde sovietic tenguèt tanben un nombre important d'escribans majors coma Boris Pasternak, Alexandre Soljenitsyne, Vladimir Maïakovski, Mikhaïl Cholokhov o lei poëtas Evgueni Evtouchenko e Andreï Voznessenski.
La màger part dei grops etnics vivent sus lo territòri rus an de tradicions fòrça variadas. La musica russa fondada au sègle XIX es caracterizada per dos corrents principaus : aqueu representat per Mikhail Glinka e sei successors, coma lo Grop dei Cinc, a utilizat un nombre important d'elements eissits d'aquelei tradicions e aqueu dirigit per Anton e Nikolai Rubinstein qu'utiliza puslèu la tradicion russa. Lo movement romantic aguèt un succès gròs en Russia (Tchaikovski, Rimski-Korsakov...) e se contunièt fins au sègle XX (Rachmaninov). Per la seguida dau sègle XX, lei compositors rus pus famós son Alexandre Scriabine, Igor Stravinski, Sergueï Prokofiev e Dmitri Chostakovitch. Sota lo regime sovietic, lei musicians èran susvelhats car la musica èra un otís important d'educacion dei massas obrieras mai la musica demorèt un art important per lo govèrn. Coma lei periòdes precedents, leis institucions sovieticas an donc produch un nombre gròs de solistas fòrça talentuós coma David Oïstrakh, Leonid Kogan, Gidon Kremer, Mstislav Rostropovitch, Vladimir Horowitz, Sviatoslav Richter, Emil Guilels o Galina Vichnevskaïa.
La dança es tanben un art important dins la cultura e fòrça famós dempuei leis òbras de Tchaikovski coma lo Lac dei Ciunes. Au començament dau sègle XX, lei ballets rus aguèron una influéncia mondiala sus l'evolucion de la dança e lei ballets sovietics contunièron aquela tradicion gràcias a de dançaires famós coma Maïa Plissetskaïa, Rudolf Noureev o Mikhaïl Barychnikov e de ballets coma aqueu dau Bolchou o dau Mariinsky.
Aparegut au començament dau sègle XX mentre que lo país acomencèt de conóisser de cambiaments politics prefonds, lo cinèma aguèt un ròtle culturau important tre la Revolucion Sovietica. D'efèct, lo govèrn decidiguèt d'utilizar aquel art per l'educacion dei massas e una generacion de realisators tenguèt de mejans importants. Ansin, Sergueï Eisenstein e Andreï Tarkovski marquèron lor epòca. Sota Stalin, la creativitat foguèt limitada per la repression mai lei realisators sovietics capitèron de contuniar de produrre mai d'un film famós. Pasmens, lo cinèma foguèt fòrtament tocat per lo declin de l'URSS e la crisi deis annadas 1990.
Religion[modificar | modificar la font]
Au començament dau sègle XXI, lei religions principalas de Russia èran lo crestianisme ortodòx (56,4%), l'islam (8-15%), lo crestianisme protestant (9%), lo bodisme (2%), lo judaïsme (2%) e d'autrei versions dau crestianisme (1,8%). L'ateïsme regardava 10% de la populacion e 7% èran indecís. Lo crestianisme ortodòx es la religion istorica de l'estat rus dempuei lo sègle X e leis ortodòxs son magerament presents dins lei regions occidentalas de Russia. L'islam es la religion tradicionala de populacions turcas o vivent dins lo Caucàs. Lei musulmans rus son donc presents au sud dau país e vèrs lei regions pus pròchas d'Asia Centrala. Enfin, lo bodisme es tanben tradicionau dins certanei regions d'Asia Centrala coma la Republica Tovana.
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ En rus se fa la diferéncia entre "rus" (rosqui, etnia) e "russian" (rossiïsqui, estatjant de l'estat, que se deuriá doncas dire "Federacion Russiana")


text:
Un article de Wikipèdia, l'enciclopèdia liura.
Mapa de las comarcas de Catalonha
Las comarcas de Catalonha son una division territoriala de Catalonha qu'es per dessús las municipalitats e per jos las províncias. L'actuala division de la Comunitat Autonòma de Catalonha en comarcas a la siá origina en un decrèt de la Generalitat de Catalonha de l'an 1936 (division comarcala de 1936), que foguèt en vigor fins a 1939, quand foguèt suprimida pel franquisme. Posteriorament, en 1987, la Generalitat adoptèt de nòu aquela division territoriala, se plan en 1988 s'i apondèron tres nòvas comarcas: lo Plan de l'Estanh, lo Plan d'Urgèl e l'Auta Ribagòrça, e en 1990 se modifiquèt qualque limit territorial. A l'ora d'ara Catalonha es dividida en 41 comarcas.
L'an 2000, dins l'Informatz Roca, una equipa formada de Miquel Roca i Junyent e Jèsus Burgueño, entre autras, prepausèron de crear qualque comarca mai: lo Moianès (capitala: Moià), la Vall de Camprodon (capitala: Camprodon), la Selva Marítima (o Marina) (capitala: Blanes), l'Auta Segarra (capitala: Calaf) e lo Segre Mitjà (capitala: Ponts), en mai de dividir lo Bas Llobregat en dos (la part nòrd, lo Bas Llobregat Nòrd, amb capital a Martorell). Totes los cases son d'ancianas reivindicacions comarcalas.
Encara J. Burgueño, L'an 2003, prepausava de crear tanben lo Lluçanès (capitala: Prats de Lluçanès), la Vall de Ribes (capitala: Ribes de Freser), la Ribera de Sió (capitala: Agramunt), la Bassa Segarra (capitala: Sant Coloma de Queralt) e lo Bas Montseny (capitala: Sant Celoni), en mai de cambiaments de limits (las Garrigues, lo Ripollès, eca.).


text:
Chercher dans les environs
Liens sponsorisés
Itinéraires dans les environs
Curiosités dans les environs
Contenu correspondant
Hôtels tout près
Restaurants tout près
Liens sponsorisés
Adresse: Italia, Roma
Nombre de textes: 1
L’Église Santi Claudio e Andrea dei Borgognoni (en français : Église Saints-Claude-et-André-des-Bourguignons de Franche-comté) est une église romaine située dans le rione Trevi sur la piazza San Claudio. Elle est dédiée aux saints Claude et André.
Classifiez ce lieu d'intérêt
Lien vers un itinéraire


text:
Cucçac de Cabardés
Cucçac de Cabardés (oficialament en francés Cuxac-Cabardès) es una comuna lengadociana de Lengadòc en Cabardés, situada dins lo departament d'Aude e de la region d' Occitània.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Santa Ceselha sus la Dura (828), venguèt aprèp Vila de Santa Ceselha (950), puèi Santa Ceselha de Cucciaco (1249), abans de prendre son nom actuel. Cucçac visquèt son epòca de mai trebolum pendent las guèrras de religion (de 1563 a 1595), que foguèt, presa quora pels uganauds venguts de Tarn quora per las tropas reialas.
Lo castèl feudal, un dels mai fòrts barris del mont, èra edificat a l'entorn de la plaça e foguèt demolit jol reialme de Loís XIV de França, en 1711; uèi sola demòra sola una torre pichona.
La glèisa de Santa Ceselha, edifici gotic, coneguèt diferentas transformacions dins los sègles.
La Manufactura Reiala de la Bonda foguèt creada jos Colbert e fabricava los Draps de la Montanha.
La fabrica de Bertranda (uèi collègi public) èra d'en primièr una molina de grans, transformada en 1746 en manufactura de papièr e de carton. Una empresa de filatura continuèt de foncionar un pauc aprèp la fin de la Granda Guèrra.


text:
Silybum marianum
Lo cardon de Maria o lo cardet marian (Silybum marianum) es una planta erbacèa annala o besannala, originària d'Euròpa e distinguibla aisidament per las franjas de color blanca de sas fuèlhas.
Descripcion[modificar | modificar la font]
Fuèlhas ovalas de fins a 30 cm, distribuidas en roseta, bròques amb de subregessents irregulars e espinas, color verda brilhanta amb de nèrvis blancs; autor entre 20 e 180 cm; flors de color rosa intens qu'aparéissen generalament lo segond an, que pòdon aténher fins a 8 cm de diamètre, estaminas interioras soldadas dins un solet fes, bracters en forma de ponch corb.
Abitat[modificar | modificar la font]
Lo cardon de Maria se trapa dins la natura al sud d'Euròpa, nòrd d'Africa, e Orient Mejan; e se cultiva en Ongria, Argentina, Veneçuèla e China.
Emplec terapeutic[modificar | modificar la font]
Las semenças del cardon de Maria s'utilizan dempuèi l'Antiquitat amb d'aplicacions terapeuticas, pr'amor que se n'obten de substàncias (la silimarina e son derivat, la silibinina) que s'utilizan dins las afeccions cronicas del fetge e de la vesicula biliara e dins lo tractament de l'intoxicacion per las amanitas (Amanita phalloides, Amanita muscaria...).


text:
Bruce Springsteen (Long Branch, 23 de setembre de 1949) es un cantaire de rock e autor-compositor american. Es famós per sas prestacions amb son grop, lo E Street Band. Escaissat "The Boss", Springsteen es mai que mai conegut per sas paraulas poeticas, ont es descrita la vida de la classa obrièra americana, en particular de New Jersey ont es nascut, amb de còps que i a un aspècte pus politic. Sas performàncias scenicas son famosas per èsser longas e energicas, amb de concèrts donats dempuèi las annadas setentas fins a uèi, de mai de tres oras de long.
Springsteen es nascut lo 23 de setembre de 1949, al Monmouth Medical Center de Long Branch, New Jersey. Passèt son enfància a Freehold, una vila vesina. Demorava dins la South Street e frequentava la Freehold Borough High School. Son paire, Douglas Frederick Springsteen, èra d'aujòls olandeses e irlandeses e trabalhava coma menaire de bus, entre autras, mas èra sovent sens emplec. Springsteen diguèt qu'èra mai que mai sa maire, Adele Ann (nascuda Zerilli), que ganhava lo pan. Sa maire èra secretària e es d'origina italiana. Sa grand mairala èra nascuda a Vico Equense, una vila al ras de Nàpols. A doas sòrres pus jovas, Virginia e Pamela.


text:
Categoria:Primièr ministre de França
Lo títol de primièr ministre es una creacion de la Cinquena Republica. Jos las autras Republicas la direccion del govèrn es assegurada per un President del Conselh. Vejatz tanben Lista dels caps de govèrn francés e Istoric dels govèrns de França
Soscategorias
Aquesta categoria dispausa pas que de la soscategoria seguenta.
P
- President del Conselh (1 C, 2 P)
Articles dins la categoria « Primièr ministre de França »
Aquesta categoria conten los 17 articles seguents.


text:
Jean-François Coche dubriguet 'quela botica ne'n 1977, dins lu cur de París. De las generacions de « faidits » pogueten se procurar daus libres catalans o occitan, tots dialectes, totas grafias, e mesma, es lu principí d'una libraria, pogueten ne'n parlar coma Monsur Coche.
Lu luòc eriá beleu un pauc pitit, mas chalurós. La rason major per barrar es que desempui 3 ans, lu propriatari damande un logier multipliat per 3. La situacion es mai-que-mai pas tenabla per un librarí « normau », 'laidonc, per un especialisat, es lu tuar.
La comuna, afè, la gent dau PS de París 'chatan de las boticas per i conhar daus librarís, mas sabe pas se n'i a de la plaça per se e 'quala son las condicions.
Pam de Nas - 30, rue des Grands Augustins - 75006 Paris - telefòne / telecopior : 01 43 54 04 84
Per mon perron, lu remarcejariá jamai pro de m'aver conhat dins las mans las òbras dau Pau-Loís Granier
De legir l'article aquí (catalan) :
http://www.directe.cat/noticia/151569/la-llibreria-catalano-occitana-pam-de-nas-de-paris-a-punt-de-tancar#comentaris
Dernière édition par clafotis le Jeu 31 Mai - 7:37, édité 1 fois


text:
Theodore von Kármán
Theodore von Kármán (en ongrés : Szőllőskislaki Kármán Tódor), nascut l'11 de mai de 1881 e mòrt lo 6 de mai de 1963, èra un engenhaire e fisician ongrés e estatsunian especializat en aeronautica entre los ans 1940 a 1960. Foguèt lo primièr director del Jet Propulsion Laboratory (JPL) de 1938 a 1944. Es d'esperel responsable de mai d'una avançadas fondamentalas en aerodinamica, subretot dins lo camp de la caracterizacion del flus de l'aire supersonic e ipersonic.
Somari
Joïnessa[modificar | modificar la font]
Tódor Von Kármán es eissit d'una familha josieva de Budapèst. Un dels seus aujòls èra lo rabin Juda Loew ben Bezalel[1]. Faguèt d'estudís d'engenhaire a l'Universitat Tecnica Reiala de la vila ara l'Universitat politecnica e economica de Budapèst. Un còp diplomat en 1902, comencèt una tèsi patronizada per Ludwig Prandtl a l'Universitat de Göttingen, puèi obtenguèt lo doctorat en 1908. Ensenhèt a Göttingen pendent quatre ans. En 1912, venguèt director de l'Institut d'aeronautic de l'Universitat tecnica de Renània-Vestfàlia a Aquisgran (RWTH), una de las mai prestigiosas universitats del país. Deguèt interrompre los seus trabalhs a la RWTH per complir lo servici militar dins l'Armada Àustria-ongresa de 1915 a 1918, que faguèt los dessenhs de l'un dels primièrs elicoptèrs. Daissèt la RWTH en 1930.
Emigracion[modificar | modificar la font]
Taïnat per de la situacion en Euròpa, en 1930 acceptèt la direccion del Guggenheim Aeronautical Laboratory del California Institute of Technology (GALCIT) e s'anèt als Estats Units d'America. En 1936, amb Frank Malina, fondèt la societat Aerojet per construire los motors de fusada JATO. Prenguèt alara la Nacionalitat estatsuninana.
Analisi dels missilis alemans[modificar | modificar la font]
Las activitats dels alemans pendent la Segonda Guèrra Mondiala dobriguèt un interès mai grand dels militars estatsunians per la recerca dins lo cap de las fusadas. Al començament de 1943, la division d'engenharia experimentala de l'Army Air Force Materiel Command donèt de rapòrts a von Kármán venent dels rensenhaments britanics descrivent de missilis alemans capable de volar sus una distància de prèp de 200 km. [2].
JPL[modificar | modificar la font]
En 1944, fondèt amb d'autres cercaires del GALCIT lo Jet Propulsion Laboratory, ara un Federally funded research and development center dirigit pel Caltech jos contrat de la NASA. En 1946, venguèt lo primièr president del Scientific Advisory Group qu'es encargat de l'estudi de las tecnicas aeronauticas per l'United States Army Air Forces. Participèt tanben a la creacion de l'AGARD, lo grop de recercas aerodinamicas de l'OTAN (1951), l'International Council of the Aeronautical Sciences (1956), l'International Academy of Astronautics (1960) e l'Institut von Karman de dinamica dels fluids, modernizacion del Centre de recercas Aeronomicas de 1929, a Rhode-Saint-Genèse, prèp de Brussèlas, en Belgica (1956).
Renom[modificar | modificar la font]
Lo renom de Kármán vent subretot de la seuna utilizacion de las aisinas matematicas per l'estudi de la dinamica ds fluids e de l'utilizacion d'aqueles resultats en practica. Von Kármán, jamai se maridèt, morriguèt pendent una visita a Aquisgran en Alemanha en 1963[3].
Prèmis[modificar | modificar la font]
Obtenguèt la Medalha Franklin en 1948 e la primièra National Medal of Science lo 18 de febrièr de 1963 del president John F. Kennedy.
Omenatges[modificar | modificar la font]
De cratèrs sus la Luna (Von Kármán) e Mart (Von Kármán), foguèron nomenats en lo seu onor.
En 1956, patronizèt la modernizacion del Laboratòri aerotecnic de Belgica, a Rhode-Saint-Genèse, prèp de Brussèlas qu'avià estat fonda en 1929 pr l'engenhaire belga Alfred Renard. Aprèp sa mòrt, lo seu nom foguèt donat al centre: Institut Von Karman de dynamique dels fluids.
En 1968, la SIAM fondèt lo prèmi Theodore von Kármán.
En 1977, l'RWTH i a lo « Kármán-Auditorium ».
Contribucions[modificar | modificar la font]
Las seunas contribucions comprenon las seunas teorias sul flambatge non elastic, lo Passatge dels revolums de Karman, l'etabilitat dels escorraments laminaris, la turbuléncil, los perfils en escorrament laminari o non laminari, las jaças limitas e l'aerodinamica supersonica. Tanben contribuiguèt à d'autres camps, coma la Deformacion elastica, las vibracions, le Transferiment termic e la cristalografia.
Donèt lo seu nom a divèrses concèptes que:
- Equacions de Foppl-von Kármán;
- Modèl de trelís de Born-von Kármán (cristalografia) ;
- Aproximaion de Chaplygin-Kármán-Tsien ;
- Equacion de Falkowich-Kármán ;
- Constanta de von Kármán}} ;
- Linha de Kármán (aerodinamica/astronautica) ;
- Passatge de Kármán ;
- Equacion de Kármán-Howarth}} (turbulència) ;
- Correlacion de Kármán-Nikuradse;
- Paramètre de Kármán-Pohlhausen]] (jaças limitas) ;
- Transformada de Kármán-Treffz (teoria dels perfils) ;
- Lei de Prandtl-von Kármán ;
- Equacion integrala de von Kármán (jaças limitas) ;
- Ogivà de von Kármán]] (aerodinamica supersonica) ;
- Passartge de revolums de Karman]] ;
- von Kármán-Tsien compressibility correction.
- Experiéncia VKS : Von Kármán Sodium (efècte dinamò dins un liquid conductor turbulent - geodinamò)
Bibliografia[modificar | modificar la font]
- S. Goldstein, « Theodore von Kármán, 1881-1963, » Biographical Memoirs of Fellows of the Royal Society of London 12 (1966), 335-365.
- D. S. Halacy, Jr., Father of Supersonic Flight: Theodor von Kármán (1965).
- M. H. Gorn, The Universal Man: Theodore von Kármán's Life in Aeronautics (Smithsonian Institution Press, Washington, 1992).
- G. Gabrielli, "Theodore von Kármán", Atti Accad. Sci. Torino Cl. Sci. Fis. Mat. Natur. 98 (1963/1964), 471-485.
- J. L. Greenberg and J. R. Goodstein, « Theodore von Kármán and applied mathematics in America, » Science 222 (4630) (1983), 1300-1304.
- J. L. Greenberg and J. R. Goodstein, « Theodore von Kármán and applied mathematics in America, » A century of mathematics in America II (Providence, R.I., 1989), 467-477.
- R. C. Hall, « Shaping the course of aeronautics, rocketry, and astronautics: Theodore von Kármán, 1881-1963, » J. Astronaut. Sci. 26 (4) (1978), 369-386.
- J. Polásek, « Theodore von Kármán and applied mathematics » (Czech), Pokroky Mat. Fyz. Astronom. 28 (6) (1983), 301-310.
- W. R. Sears, « Some recollections of Theodore von Kármán, » J. Soc. Indust. Appl. Math. 13 (1965), 175-183.
- W. R. Sears, « Von Kármán: fluid dynamics and other things, » Physics today 39 (1986), 34-39.
- F. L. Wattendorf, « Theodore von Kármán, international scientist, » Z. Flugwiss. 4 (1956), 163-165.
- F. L. Wattendorf and F. J. Malina, « Theodore von Kármán, 1881-1963, » Astronautica Acta 10 (1964)
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ S. Goldstein, « Biographical Memoirs of Fellows of the Royal Society »
- ↑ (en) Development of the Corporal: the embryo of the army missile program, vol. 1, Army Ballistic Missile Agency
- ↑ JPL 101, JPL


text:
1787
Aquesta pagina concernís l'an 1787 del calendièr gregorian.
Somari
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Signatura de l'edicte de Versalhas per lo rèi Loís XVI lo 7 de novembre (enregistrament au parlament lo 29 de genier de 1788). Èra un tractat de tolerància religiosa que permetiá ai personas non catolicas (protestants e josieus) d'obtenir un estat civiu. Marquèt oficialament la fin dei persecucions religiosas organizadas per la monarquia.
Euròpa[modificar | modificar la font]
Africa[modificar | modificar la font]
Reiaume Merina[modificar | modificar la font]
Acomençament dau rèine dau rèi Andrianampoinimerina.
Sultanat de Sennar[modificar | modificar la font]
Guèrra civila entre lei partisans dau sultan Adlan II (1776-1789) e aquelei dei senhors de Kordofan qu'èran les mèstres vertadiers dau Reiaume Funj dempuei 1762. S'acabèt per una victòria dau sultan a la batalha de Taras. Pasmens, après d'annadas de declin, lo poder reiau demorèt feble e lei successors febles d'Adlan II foguèron incapables de restaurar lo poder ancian dei sultans.
Asia[modificar | modificar la font]
China[modificar | modificar la font]
Perseguida de l'insureccion anti-Qing de Formosa. De qualitat febla, lei tropas imperialas mandadas restablir l'òrdre foguèron batudas per leis insurgents. Pequin decidèt alora de mandar un segond còrs expedicionari formada de tropas experimentadas (20 000 òmes dirigits per Fuk'anggan) per reglar lo problema (→ 1788).
Japon[modificar | modificar la font]
Fin de la Granda Famina de Tenmei. Aviá causat la mòrt de 200 000 e 900 000 abitants de 1782 a 1787.
Pèrsia[modificar | modificar la font]
Revòuta d'Agha Mohammad Chah que se proclamèt chah còntra Jafar Khan.
Arts[modificar | modificar la font]
Sciéncias e tecnicas[modificar | modificar la font]
Economia[modificar | modificar la font]
Naissenças[modificar | modificar la font]
- 23 de febrièr - José Travassos Valdez, comte de Bonfim, primièr ministre de Portugal (m. 1862)
- 18 de novembre - Louis Daguerre, inventor francés de la fotografia (m. 1851)
Decèsses[modificar | modificar la font]
- 28 de mai - Leopold Mozart, compositor austriac, paire de Wolfgang Amadeus Mozart (n. 1712)