text:
Pont-Aven
Pont-Aven en breton (Pont-Aven en francés) es una comuna bretona, situada dins lo departament de Finistèrra e la region de Bretanha.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
La municipalitat de Pont-Aven s'una municipalitat prèpa del littoral atlantic vorejada al èst pel riu Aven. La pichona vila de Pont-Aven a situat al bòrd de aquel riu, al endroit ont se agrandís en estuaire. Las aigas Del riu se faufilent al mièg d'un chaos de enòrmes rochers abans de prene la mar. Antany Las aigas De la Aven animavan de nombroses molins dins la pichona vila. Son a l'origina del dicton : Pont-Aven, vila de renom, 14 molins, 15 ostals. La municipalitat de Pont-Aven engloba n'indigne de vastes porcions de territòri pas urbanisés #qu'apertenián a la municipalitat de Nizon abans #que fusiona pas en 1954 amb aquela de Pont-Aven. De nombrosas pòbles parsèment aquela espaci. Lo bourg De Nizon, ancian cap de-luòc de municipalitat, constituissi la segonda aglomeracion n'importància. Al nòrd de la vila, surplombant la Aven, se tròba lo bòsc d'Amor.
La commune de Pont-Aven est une commune proche du littoral atlantique bordée à l'est par la rivière Aven. La petite ville de Pont-Aven est située au bord de cette rivière, à l'endroit où elle s'élargit en estuaire. Les eaux de la rivière se faufilent au milieu d'un chaos d'énormes rochers avant de rejoindre la mer. Autrefois les eaux de l'Aven animaient de nombreux moulins dans la petite cité. Ils sont à l'origine du dicton : Pont-Aven, ville de renom, 14 moulins, 15 maisons. La commune de Pont-Aven englobe en outre de vastes portions de territoire non urbanisés qui appartenaient à la commune de Nizon avant qu'elle ne fusionne en 1954 avec celle de Pont-Aven. De nombreux villages parsèment cette espace. Le bourg de Nizon, ancien chef-lieu de commune, constitue la seconde agglomération en importance. Au nord de la ville, surplombant l'Aven, se trouve le bois d'Amour.
Istòria[modificar | modificar la font]
Aquela municipalitat a citat a l'escasença de la revòlta de las Casquetas rojas sobrevinguda a Bretanha en 1675. La pichona vila de Pont-Aven comptava pas que 720 abitants l'an 1800. La populacion masculina màger de mai de 11 ans èra de 198 individus. Lo recensement de l'an VIII porg la profession exercida per 170 de dintratz eles. Los artesans e los comerçants son de luènh los mai nombroses.Se compta 12 carnissers, 8 meuniers e 4 gojats meuniers, 8 menuisiers, 6 cabaretiers e 2 aubergistes, 6 maréchaux ferrants, 6 cordonniers, 5 tailleurs d'abituds, 4 tisserands, 3 vendeires #qu'un de llençol, 3 taillandiers, 2 fourniers, 2 moulageurs (fustièrs cargats de la mantenença dels molins), 2 perruquiers, 1 barbèr, 1 charron e 1 serrurier. Los mestièrs ligats a la mar ne son egalament pro plan representats amb 27 marines e 2 canonniers. Los mestièrs ligats al trabalh de la tèrra son tanben representats amb 6 cultivateurs, 1 laboureur e 13 jornalers. La vila protegís tanben qualques foncionaris doncas que i a 7 douaniers. Fin finala se dénombre dos òmes de lei e un oficiar de medecina. Per contra pas i li cal mèstre d'escòla.
Lo constitucional Jacques Cambry, autentic torista abans l'ora, #visitar la pichona vila l'an 1794. En aquel passatge extrach de la siá labor Viatge en lo Finistère nos dona un brèu percepcion d'aquela tala #qu'èra i a dos sègles. Es luènh de demorar insensible al encant dels luòcs. « Aquel pichon pòrt de mar es lo sojorn mai capritxosa. A mes en l'aiga sus rochers, als pès de dos monts anautits, que # an semiat sus el d'enòrmes blòcs arrodonits de granit #que semblan escarrabilhat a se desligar. Servisson de pignon a chaumières, de murs a courtils. Aqueles blòcs davalats de la montanha shòrdan lo cors del riu, #que sauta contra tant d'obstacles. Qualques molins meses sus los sieus marges se'n son servits coma de supòrt per i metre l'ais de lo sieu rouage; qualques ponts de bòsques los amassan. Los coteaux de alentour an viscut, boisés, e d'un aspècte extraordinari, singularment variats. Lo bruch de las aigas, lo bruch de vint cascades atordeixen lo viatgèr coma los molins a foulon de Dom Quishòt, coma las casudas d'aiga de la Soïssa e de la Savoie. »
En la segonda mitat de la Modèl:S- s Pont-Aven aculhirà los sieus primièrs toristas. Vendrà una destination de predileccion pels pintors. La Bassa-Bretanha es n'efièch vengut una region a la mòda. Lo desvolopament de la ret ferré a permeses lo sieu désenclavement e la region se singularise alavetz per la siá lenga, las siás tradicions vestimentaires e la siá multitude de capèlas de campanha de la rèsta de la França. La pichona vila e la campanha environnante a #èsser per eles una font d'inspiracion.
Uèi la vila viu sustot del torisme. En #èsser, quand l'estacion touristique bat lo sieu plen, de nombrosas galariás vendeiras llauren las siás pòrtas. Los pintors i expausan los sieus œuvres.
Pont-Aven èra abans la revolucion una trève en dependent de la parròquia de Nizon. A #èsser erigida en municipalitat l'an 1790. En 1954 a fusionat amb Nizon, erigida-tanben en 1790 en comuna. Lo sieu territòri s'es d'aquel fach considerablament engrandit. Se redusissiá n'efièch abans la fusion dins la vila e las siás prèpas immeditaeses e cobrissiá pas del temps qu'una superficie de 179 ectaras.
Cette commune est citée à l'occasion de la révolte des Bonnets rouges survenue en Bretagne en 1675. La petite ville de Pont-Aven ne comptait que 720 habitants en 1800. La population masculine âgée de plus de 11 ans était de 198 individus. Le recensement de l'an VIII nous fournit la profession exercée par 170 d'entre eux. Les artisans et les commerçants sont de loin les plus nombreux.On compte 12 bouchers, 8 meuniers et 4 garçons meuniers, 8 menuisiers, 6 cabaretiers et 2 aubergistes, 6 maréchaux ferrants, 6 cordonniers, 5 tailleurs d'habits, 4 tisserands, 3 marchands dont un de drap, 3 taillandiers, 2 fourniers, 2 moulageurs (charpentiers chargés de l'entretien des moulins), 2 perruquiers, 1 barbier, 1 charron et 1 serrurier. Les métiers liés à la mer sont également assez bien représentés avec 27 marins et 2 canonniers. Les métiers liés au travail de la terre sont aussi représentés avec 6 cultivateurs, 1 laboureur et 13 journaliers. La ville abrite aussi quelques fonctionnaires puisqu'il y a 7 douaniers. Enfin on dénombre deux hommes de loi et un officier de médecine. Par contre il n'y a pas de maître d'école.
Le constitutionnel Jacques Cambry, véritable touriste avant l'heure, visita la petite cité en 1794. Dans ce passage extrait de son ouvrage Voyage dans le Finistère il nous donne un bref aperçu de celle-ci telle qu'elle était il y a deux siècles. Il est loin de rester insensible au charme des lieux. « Ce petit port de mer est le séjour le plus capricieux. Il est placé dans l'eau sur des rochers, aux pieds de deux monts élevés, sur lesquels sont semés d'énormes blocs arrondis de granit qui semblent prêt à se détacher. Ils servent de pignon à des chaumières, de murs à des courtils. Ces blocs descendus de la montagne gênent le cours de la rivière, qui bondit contre tant d'obstacles. Des moulins placés sur ses rives s'en sont servis comme d'appui pour y placer l'essieu de leur rouage; des ponts de bois les réunissent. Les coteaux d'alentour sont habités, boisés, et d'un aspect extraordinaire, singulièrement variés. Le bruit des eaux, le bruit de vingt cascades étourdissent le voyageur comme les moulins à foulon de Dom Quichotte, comme les chutes d'eau de la Suisse et de la Savoie. »
Dans la seconde moitié du Modèl:S- s Pont-Aven accueillera ses premiers touristes. Elle deviendra une destination de prédilection pour les peintres. La Basse-Bretagne est en effet devenu une région à la mode. Le développement du réseau ferré a permis son désenclavement et la région se singularise alors par sa langue, ses traditions vestimentaires et sa multitude de chapelles de campagne du reste de la France. La petite cité et la campagne environnante a été pour eux une source d'inspiration.
Aujourd'hui la ville vit surtout du tourisme. En été, lorsque la saison touristique bat son plein, de nombreuses galeries marchandes ouvrent leurs portes. Les peintres y exposent leurs œuvres.
Pont-Aven était avant la révolution une trève dépendant de la paroisse de Nizon. Elle a été érigée en commune en 1790. En 1954 elle a fusionné avec Nizon, érigée elle-aussi en 1790 en commune. Son territoire s'est de ce fait considérablement agrandi. Il se réduisait en effet avant la fusion à la ville et ses proches abords et ne couvrait alors qu'une superficie de 179 hectares.


c: text/html

text:
Œting
Œting es una comuna francesa, situada dins lo departament de Mosèla e la region de Lorena.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Œting Es un vilatge situat en la Moselle-Es, vesin dirècte de la municipalitat de Forbach. Lo vilatge se tròba a qualques quilomètres de l'Alemanda e de Sarrebruck, a 60 km de Mètz e 90 de Nancy, 100 d'Estrasburg, 430 de París e 420 de Lille. La municipalitat s'estend sus 425 a e se tròba en plena cœur d'un païsatge de tucs del scenari central lorrain #que lo ponch en culminant n'es lo Kelsberg #que domina a 386 m e #qu'es quitament indicat sus la taula d'orientacion a la reünion del Donon en los Vòges. Lo pòble s'es bastit justament sus dos pans d'aqueles diches tucs.
Œting est un village situé dans la Moselle-Est, voisin directe de la commune de Forbach. Le village se trouve à quelques kilomètres de l’Allemagne et de Sarrebruck, à 60 km de Metz et 90 de Nancy, 100 de Strasbourg, 430 de Paris et 420 de Lille. La commune s’étend sur 425 ha et se trouve en plein cœur d’un paysage de collines du plateau central lorrain dont le point culminant est le Kelsberg qui domine à 386 m et qui est même indiqué sur la table d’orientation au sommet du Donon dans les Vosges. Le village s’est construit précisément sur deux pans de ces dites collines.
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
La primièra traça escricha testificant de l'existéncia d'una implantacion umana sul territòri del pòble remonta a l'epòca carolingienne. Se se se réfère als trabalhs del fraire Dom Augustin Calmet #que #escriure entre 1713 e 1729 una istòria de Lorraine, existissiá en 787, jol regna de Charlemagne una aglomeracion agricòla franque o villa rurala : OFTINGAM VILLAM #que poiriá, segon las investigacions de Henri e Charles Hiegel èsser a l'origina del nom actual. L'estudi dels noms de luòcs es n'informi amb lo peuplement de la Lorraine : Œting, #que s'escriviá Oettingen en 1446, Ottingen o Ettingen en 1594, s'inscriu en aquel espaci a l'èst de la frontièra linguistique #que, del Luxemborg al Donon, separa los territòris de lenga romane dels pòbles en parlant lo francique. Es un toponyme francique #que se tròba en lo suffixe « -ing » en evocant una collectivitat, precedit del nom del proprietari o ancêtre (Oftar o Ofto, cambiat en Audo, Otto, Odo, Etto) #que #èsser a l'origina de la concentracion de familhas a aquel endroit. Se se'n crei cèrts istorians locales coma Touba, l'implantacion umana seriá plan anteriora a 787. Œting I auriá ja existit a l'epòca gallo-romaine : lo Hérapel, fortificat a l'oèst, del temps que la rota militar de Mètz passava pas luènh e contunhava cap a l'èst en direccion de Mayence. Cèrts toponymes daissan fin finala supausar que lo luòc de Œting a viscut las invasions de las hordes barbaras. La legenda vòl #qu'un combat terrible i aja permeses als abitants de los nòstres pòbles de véncer los Huns en los marécages del Spitzwald. Un tuc entre Tenteling e Ebring pòrta totjorn lo nom de Hunnengrab. E de contunh, al sud del ban communal, en direccion de Gaubiving, lo Hunnenberg evocariá lo passatge dels Huns l'an 451. Los ancians contan e mai se los prés coneguts jol nom de Etzel remembrarián lo nom de Attila #que i auriá installat ailà la siá acampada. Mas es practicament cèrt #qu'aqueles relats an mai de la legenda e que la preséncia de nombrosas fonts en aquelas prés explicariá l'existéncia del toponyme Etzel #que vòl dire ne nautor alemanda : Nasse Wiese. Cossí per l'investigacion de las originas del pòble, lo prètzfach es malaisit quand se pròva d'interrogar los sègles de lo sieu passat; aicí, de grands faches marquants totun mai lèu l'existéncia anonyme d'una comunitat rurala ont la vida jornalièra #èsser pendenta dels sègles rythmée per las estacions e lo calendari agricòla, abans dempuèi plier a las exigéncias d'un mond industrializat. Grandas paginas d'istòria pas mai, mas de las évènements #qu'an marcat la siá memòria collectiva, la meteissa #que se descobrís sus totas las nòstras tèrras de Lorraine, tròp sovent ocupadas, annexades, esperrecadas après lo parteja de l'empèri de Charlemegne en rason de las rivalités entre dos poderoses vesins. Malgrat aiçò, a un pauc mai de tres sègles d'interval, lo pòble a conegut doas destruccions ; la primièra, intégrale, i aguèt luòc l'an 1631. #Èsser lo Œuvre dels suedeses, aliats dels franceses pendent la guèrra de Trenta Ans, #que #estrossejar la Lorraine imperiala. Lo segond pas #èsser que #parciala fin 1944, quand l'armada americana #bombardar Forbach e Sarrebrück per liberar la nòstra pàtria de l'ocupant alemand. Aital, la miá intencion a pas pas l'ambicion de constituir una investigacion istorica. Li cal èsser compreses coma una temptativa de far reviure entre aquelas doas datas lo passat d'aquel cairat de tèrra lorraine, écrin de verdure d'un pauc mai de 439 a sul flanc del tuc del Kelsberg[1].
La première trace écrite attestant de l’existence d’une implantation humaine sur le territoire du village remonte à l’époque carolingienne. Si l’on se réfère aux travaux du moine Dom Augustin Calmet qui écrivit entre 1713 et 1729 une histoire de Lorraine, il existait en 787, sous le règne de Charlemagne une agglomération agricole franque ou villa rurale : OFTINGAM VILLAM qui pourrait, selon les recherches de Henri et Charles Hiegel être à l’origine du nom actuel. L’étude des noms de lieux est en rapport avec le peuplement de la Lorraine : Œting, qui s’écrivait Oettingen en 1446, Ottingen ou Ettingen en 1594, s’inscrit dans cet espace à l’est de la frontière linguistique qui, du Luxembourg au Donon, sépare les territoires de langue romane des villages parlant le francique. C’est un toponyme francique que l’on retrouve dans le suffixe « -ing » évoquant une collectivité, précédé du nom du propriétaire ou ancêtre (Oftar ou Ofto, changé en Audo, Otto, Odo, Etto) qui fut à l’origine du rassemblement de familles à cet endroit. Si l’on en croit certains historiens locaux comme Touba, l’implantation humaine serait bien antérieure à 787. Œting aurait déjà existé à l’époque gallo-romaine : le Hérapel, fortifié à l’ouest, tandis que la route militaire de Metz passait non loin et continuait vers l’est en direction de Mayence. Certains toponymes laissent enfin supposer que le site d’Œting a vécu les invasions des hordes barbares. La légende veut qu’un combat terrible ait permis aux abitants de nos villages de vaincre les Huns dans les marécages du Spitzwald. Une colline entre Tenteling et Ebring porte toujours le nom de Hunnengrab. Et puis, au sud du ban communal, en direction de Gaubiving, le Hunnenberg évoquerait le passage des Huns en 451. Les anciens racontent encore que les prés connus sous le nom de Etzel rappelleraient le nom d’Attila qui aurait installé là son campement. Mais il est quasiment certain que ces récits tiennent davantage de la légende et que la présence de nombreuses sources dans ces prés expliquerait l’existence du toponyme Etzel qui veut dire en haut allemand : Nasse Wiese. Comme pour la recherche des origines du village, la tâche est difficile quand on essaye d’interroger les siècles de son passé; ici, pas de grands faits marquants mais plutôt l’existence anonyme d’une communauté rurale où la vie quotidienne fut pendant des siècles rythmée par les saisons et le calendrier agricole, avant de se plier aux exigences d’un monde industrialisé. Pas de grandes pages d’histoire non plus, mais des évènements qui ont marqué sa mémoire collective, la même que l’on découvre sur toutes nos terres de Lorraine, trop souvent envahies, annexées, déchirées après le partage de l’empire de Charlemegne en raison des rivalités entre deux puissants voisins. Pourtant, à un peu plus de trois siècles d’intervalle, le village a connu deux destructions ; la première, intégrale, eut lieu en 1631. Elle fut l’Œuvre des suédois, alliés des français durant la guerre de Trente Ans, qui ravagèrent la Lorraine impériale. La seconde ne fut que partielle fin 1944, lorsque l’armée américaine bombarda Forbach et Sarrebrück pour libérer notre patrie de l’occupant allemand. Ainsi, mon propos n’a pas l’ambition de constituer une recherche historique. Il doit être compris comme une tentative de faire revivre entre ces deux dates le passé de ce carré de terre lorraine, écrin de verdure d’un peu plus de 439 ha sur les flanc de la colline du Kelsberg[2].

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Liberacion dau Martegue
La Liberacion dau Martegue designa l'ensems deis accions e dei combats que se debanèron entre lo 20 e lo 21 d'aost de 1944 e que permetèron la liberacion de la vila dau Martegue durant la Segonda Guèrra Mondiala (1939-1945[3]).
Tre la capitada dau desbarcament aliat de Provença e l'avançada d'un còrs estatsunidenc vèrs Sisteron, la garnison alemanda, compausada de 2 000 òmes de la 338en division d'infantariá, preparèt sa retirada e la destruccion deis infrastructuras e dei pònts martegaus. Lei principaus naviris situats dins lo pòrt, coma lo paquebòt Ville d'Alger, foguèron tanben sabordats. De son caire, la Resisténcia martegala, que la màger part de sei caps foguèron capturats lo 8 de junh de 1944, aguèt de dificultats per s'organizar. Fin finala, una delagacion menada per Marc Reimberg foguèt mandada au sèti de la Kommandantur locala per demandar la rediccion deis Alemands. Pasmens, ges de respònsa foguèt donada a aquel ultimatum car la garnison alemanda abandonèt la vila dins la nuech dau 20 au 21 d'aost. Durant sa retirada, destruguèt lei quais e lei pònts, compres lo pònt de camin de fèrre entre Marselha e Miramàs.
L'endemans, lo 21 au matin, la populacion ocupèt pauc a pauc lei carrieras per observar lei degalhs. D'aqueu temps, unei grops de resistents s'organizèron per atacar lei darriers grops de soudats alemands e cercar de soudats isolats dins lei blockhaus lòng de la costat. Uneis escaramochas se debanèron donc au sud-èst de la vila sus la rota vèrs Marselha e au nòrd sus la rota vèrs Istre. D'atacas menadas per de vedetas alemandas dempuei l'estanh de Bèrra foguèron tanben rebutadas dins lo corrent de la jornada. Aquelei combats s'acabèron per la mòrt de 10 soudats e la captura de 63 autres dins lei rengs alemands còntra un mòrt e 10 bleçats per la Resisténcia.
Lo 22, leis Estatsunidencs mandèron un grop de tres carris de combat prendre lo contraròtle de la vila e dei presoniers. Una garnison estatsunidenca s'installèt per la seguida dins la vila per reparar leis installacions dau pòrt utilas per l'avitalhament deis armadas aliadas avançant dins la Vau de Ròse. Una partida de la 338en division d'infantariá alemanda foguèt destrucha pendent la batalha de Montelaimar (21-29 d'aost de 1944).
Ligams intèrns[modificar | modificar la font]
Bibliografia[modificar | modificar la font]
- Jacky Rabatel, Une ville du midi sous l'occupation Martigues 1939-1945, Centre de développement artistique et culturel (1986).


text:
Catapulta (arma)
Una catapulta es una maquina de sètge utilitzada dempuèi l'antiquitat per lançar al luènh de grands objèctes; pòt lançar tota mena de projectils coma de pèiras o objèctes incendiaris, entre d'autres. La catapulta foguèt creada sobretot per far caser los barris enemics e prene per assalt lo luòc. Seriá estat inventat pels grècs e, mai tard, o melhorèron los cartagineses e els romans; foguèt fòrça utilizada a l'edat Mejana. Las primièras catapultas èran en forma d'una gigantèsca fronda amenatjada; pendent lo reialme d'Alexandre lo Grand, lo seus engenhièrs desenvolupèron d'armas amb la capacitat de poder far caser los barris de l'Empèri Pèrsa. Los grècs utilizavan una enòrma fonda que lançava de gigantèscas flèchas mejans de còrdas elasticas; mai tard, aquel modèl foguèt desenhat de nòu per capitar a lançar de pèiras utilizant l'energia de la còrdes elasticas mai l'energia d'autres còrdas de tension.
Las primièras catapultas èran grandas, çò que la fasiá fòrça dificil de construire e tamben l'usatge. Aquò obliguèt los creators e engenhièrs a trabalhar sus la seuna forma, pés, talha, dessenh e mobilitat, perqu'èran d'armas indispensablas pels grands combats. Atal s'obtenguèt una catapulta mai leugièra, mai aisit de manipular e transportar pels camps de batalha.
Los modèls mai grands èran montats sus de grandas plataformas de fusta; lo clavelet o gisclet d'aquel tipe de balesta se bandava mejans de còrdas e se mantengava amb un croquet. Un autre tipe de catapulta aplicava lo principi de torsion per lançar de pèiras o objèctes pesucs en dessús de barris e valats; aquò se fasiá amb de còrdas enrotladas amb torns que lançava cap enrè lo mecanisme impulsor. Tanben s'utilizavan de catapultas mai pichonas, qu'èran portablas.
Al contrari de çò que se vei dins los filmes, lo luòc qu'èra situat lo projectil normalament aviá pas una forma de culhièr, mas qu'èra fach de còrdas ligadas formant una fronda. Los plans que mòstran un lançador en forma de culhièr èran plan segur falsificats per confondre l'enemic.
Lo tipe mai eficaç de catapulta èra el trabuc, que funcionava mejans la força de la gravitat. Un contrapes s'auçava mejans de còrdas, e una còp fixat lo projectil, se daissava anar las còrdas e lo contrapés, mai pesuc que lo projectil en question, lo lançava.
Autres usatges de la catapulta[modificar | modificar la font]
Tanben se nomena catapulta l'instrument inventat pels japoneses que facilita l'enlairament dels avions dempuèi un pòrtaavions. Dins aquel sistèma, un guida sus la pista conten un piston que se pren al tren d'aterrissatge davant l'avion. Lo piston demòra retengut per una assegurança alara que s'acumula la vapor jos pression fòrça nauta. Al moment del lançament, l'assegurança se daissa anar, impulsant l'avion a la velocitat d'enlairament en qualques segondas.
Actualament s'estudia per utilizar l'electromagnetisme per impulsar la catapulta, perque la progressiva introduccion de las turbinas de gas de las naus modèrnas rend difil lo dispositiu de vapor jos pression.


text:
Electroforèsi
L'electroforèsi es una tecnica per la separacion de moleculas bioquimicas (coma lei proteïnas o leis acids nucleïcs) segon la mobilitat d'aquestei en un camp electric a travèrs d'una matritz porosa, la quala lei separa fin finala per talha moleculara e carga electrica. Leis acids nucleïcs dispausan ja d'una carga electrica negativa, que lei dirigirà au pòl positiu, dau temps que lei proteïnas se cargan amb de substàncias coma l'SDS (detergent) qu'incorpòra de cargas negativas d'una maniera dependenta dau pes molecular. Per la separacion s'utiliza un gèu d'agarosa o de poliacrilamida (fibras crosadas, coma una malha). Se carga lo mesclum de moleculas sus lo gèu e s'aplica un camp electric. Lei moleculas se desplaçaràn e deuràn passar per la malha, que lei pichonas se mouràn pus rapidament. Aitau, lei mai pichonas avançaràn pus luenh e las mai grandas demoraràn près dau luòc de partença.


text:
Categoria:Administrator Wikipèdia
Aquesta categoria balha la lista dels utilizaires qu’an l’estatut d'administrator e qu’an mes lo ligam sus lor pagina personala.
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Aquesta lista es pas necessàriament completa e a jorn. Podètz doncas veire tanben :
- Annuari dels administrators
- Lista dels administrators, creada automaticament pel logicial Mediawiki.
Ajust dins aquesta categoria[modificar | modificar la font]
Se sètz administrator de la Wikipèdia occitana, doas possibilitats :
- Se volètz avertir sus vòstra pagina que sètz administrator, ajustatz aquò sus vòstra pagina utilizaire :
-
- {{Administrator}} o {{boita utilizaire|administrator}}
- Senon, podètz just escriure un ligam coma aquò : [[Categoria:Administrator Wikipèdia|VòstrePseudo]]
Soscategorias
Aquesta categoria dispausa pas que de la soscategoria seguenta.
*
- ► Eleccion administrator (9 P)
Articles dins la categoria « Administrator Wikipèdia »
Aquesta categoria conten los 5 articles seguents.


text:
Antibiotic
Un antibiotic (del grèc anti : contra, et bios : vida) es una substància quimica capabla, a bassa concentracion, d'enebir lo creissement de microorganismes o de los eliminar.
Generalament, los antibiotics agisson sus las bacterias, e qualqu'uns tanben sus cèrts virus de granda dimension, o sus de cellulas d'individús pluricellulars, animals o vegetals, en provocant d'alteracions o de la paret cellulara, o de la membrana protoplasmatica, o de la sintèsi proteïca, o del metabolisme dels acids nucleïcs... Los antibiotics son mai o mens tòxics per las cellulas umanas o las dels organismes superiors. Aquela toxicitat oscilla entre de valors força elevadas (actinomicina) e de valors infimas (penicillina).
Los antibiotics de toxicitat bassa e mejana se pòdon emplegar en terapeutica per fòrça malautiás causadas per de microorganismes (bacterias mai que mai). Dins cada cas, cal pas delembrar lo marge de toxicitat, e veire fins a quin ponch los avantatges obtenguts amb lo tractament a basa d'antibiotics compensan o supèran las alteracions produsidas per aqueles. Normalament, e dins unes limits rasonables, lo balanç es positiu en favor dels antibiotics. Se parla d'antibiotics amb accion bacteriostatica se se limitan a inibir lo creissement de las bacterias, o bactericida, se arriban a las destruire.
En realitat, lo fach que l'accion siá bacteriostatica o bactericida depend sovent mai de la dòsi que non pas de l'antibiotic emplegat. Segon l'eficacitat d'un antibiotic davant divèrses microorganismes, se li pòt atribuir un espèctre d'accion mai o mens larg. Los antibiotics, evidentament, an revolucionat la terapeutica d'un grand nombre de malautiás. Se pòt dire que totas las malautiás d'etiologia bacteriana rèstan compresas dins las possibilitats terapeuticas d'un antibiotic o d'autre, e solament qualques unas d'origina virala o fongica ne son del tot indiferents. La medecina umana e veterinària consoman la màger part dels antibiotics que son produsits a l'ora d'ara.
Los primièrs antibiotics utilizats èran produches per de microorganismes o resultavan d'una biosintèsi especifica. A l'ora d'ara, la majoritat dels antibiotics son de produches de sintèsi e, constantament, se n'obten de nòus amb la fin d'aténher un efièch antiinfecciós mai eficaça e per tal d'eliminar al maximum los efièches segondaris e toxics. Es, a l'ora d'ara, abituala la sintèsi d'analògs de moleculas bioquimicas coma los aminoacids que los microorganismes confondon a l'ora de sintetizar, de sòrta que genèran solament de proteïnas que son pas viablas que los menan cap a la mòrt.
Istòria[modificar | modificar la font]
Lo primièr antibiotic descobèrt foguèt la penicillina per Alexander Fleming.


text:
Bel
Bel (de l'akkadian bēlu, valent a díser « mèste » o « senhor »; Beλoς en grèc, Belus en latin) qu'ei un títol de nombrosas divinitats babilonianas e assirianas. Lo femenin qu'ei Belit (au son torn, ua forma deu tèrme akkadian beltu o beltum, valent a díser « dauna »). Etimologicament, lo masculin qu'ei una varianta orientau de la forma Baal.
Bel e Belit que vadón dab lo temps títols deu diu babilonian Marduk e de la soa hemna Zarpanitu, respectivament. Mantun personatge femenin, atau la mair de Marduk, aperada Ninhursag, Ningal o Ninmah, que s'aperava Bēlit-ili (dauna deus dius) en akkadian.
Los grècs tornar prengón aquera particula, en tot aperar lo lor diu principau, Zèus, Belos (Zeuς Beλoς).


text:
Ipersonic
En aerodinamica, las velocitats ipersonicas son de velocitats que son nautament supersonicas. En general, se considèra qu'aquel regime d'escorriment es atench a partir d'un Mach de 5 gaireben. Lo regim ipersonic es un soselement del regim supersonic.
Lo regim d'escorriment ipersonic es atengut quand de reaccions de dissociacions molecularas son presentas al sen del gas en escorriment: aquel darrièr pòt èsser localament talament caud qu'un plasma se crèa. Lo gas pòt doncas pas mai èsser considerat coma un gas parfècte. Las proprietats abitualas de l'escorriment son alara sovent modificadas (jaça limita, turbuléncia).
L'estudi dels escorriments ipersonics demanda de bufariás plan especialas, que l'utilizacion de còdes de calcul que demanda la presa en compte de la dissociacion moleculara.
Los escorriments ipersonics son interessants subretot per l'estudi dels escorriments encontrats pendent de dintradas atmosfericas :
- a l'entorn de las tèstas de dintrada de missils balistics ;
- a l'entorn de las naus o capsulas espacialas.


text:
Joan Martin Pueyrredon
Joan Martin de Pueyrredon y O'Dogan (Buenos Aires, lo de 18 de deceme de 1776 - id., lo 13 de març de 1850), militar e òmi d'estat argentin d'origina irlando-bearnesa.
Que vadó a Buenos Aires. Que comencè los sons estudis en la Universidad Real, mes que'us deishè a partir de 1791, arron de la mort deu son pair (bearnés de la vath de Varetons, vadut a Issòr) per ocupà's deus ahars de familha. A partir de 1795, que viatgè entà Espanha puish entà França.
Arron de la purmèra invasion anglesa de Buenos Aires en 1806, Pueyrredon qu'amassè e que miè ua armada de volontaris (los ussards de Pueyrredon) qui acacèn los britanics en bèth guardà's la banera deu 71au batalhon d'escocés, encara penut, uei lo dia, dehens la Catedrau Metropolitana de Buenos Aires. En 1807 que ho mandat en Espanha com representant de Buenos Aires, mes que tornè en 1809 per participar au movement d'independéncia.
La Revolución deu 25 de mai de 1810, lo nomè governador de Córdoba, puish, en 1811 capdau de l'armada deu Haut Peró e, en 1812, membre deu Purmèr Triumvirat.
De 1812 dinc a 1815 que viscó exiliat en la ciutat de San Luis.
Lo 9 de julhet de 1816 que ho causit Director Suprem de las Províncias Unidas de l'Arriu de la Plata peu Congrès de Tucumán. Que fondé la purmèra Banca Nacionau. Après la des.hèita de la declaracion d'una constitucion unitària, que devó exilià's a Montevideo. Arron, que joguè un ròtle politic mendre, ensajant de har ua mediacion enter Juan Manuel de Rosas y Juan Lavalle en 1829.
Qu'esposé Calixta Tellechea y Caviedes. Lo son hilh, Prilidiano Pueyrredon, un famós pintre argentin, que vadó a Buenos Aires lo 24 de genèr de 1823.
En 1997, la pastorala a Lana en Varetons (en la vath bearnesa deu medish nom) que celebrè la soa vita aventurosa.


text:
Nesplièr
Lo Nesplièr o Mesplièr (Mespilus germanica L.) es un pichon arbre de la familha de las rosacèas (tribí de las Crataegeae), a vegadas cultivat, subretot dins lo sud-èst d'Euròpa, pels seus fruches, las nesplas o mesplas.
Somari
Istòria[modificar | modificar la font]
Malgrat lo seu nom scientific (Mespilus germanica) es pas originari d'alemanha mai d'Anatolia onte se cultiva dempuèi l'an 1000 AbC. Los romans lo portèron en Euròpa e dintrèt mai tard dins las espècias recomandadas per Carlesmanhe dins lo capitulari De Villis. Lo cal pas confondre amb lo nesplièr de Japon.
Descripcion[modificar | modificar la font]
Es un arbrilhon o un pichon arbre de portada pron espandida, de 5 a 6 m de naut, de camba e de rams torts e presentant una rusca escatosa.
Las fuèlhas simplas, alternas, son de forma elliptica, un pauc aguda a la cila, e irregularament dentadas. De color verdenc clar, son glabras sus la fàcia superiora e un pau peludas al revèrs.
Las flors blancas an 3 cm de diamètre a peraquí. Apareisson tardièrament, vèrs la fin de mai.
Los fruches, de 2 a 3 cm de diamètre (4 a 6 cm per las varietats de fruches grosses), an la forma d'un pera pichona e pòrtan de sepals persistents a la cima. Sul plan botanic, aquel fruch es una drupa falsa, coma la poma, la pera, lo codonh.
Distribucion[modificar | modificar la font]
L'espècia es espontanèa en Asia occidentala e centrala (Turquia, Caucàs, Iran, Iraq, Turcmenistan) tanben en Euròpa del Sud-Èst (Macedònia, Crimèa, Serbia, Bulgaria, Grècia, Itàlia.
Es tanben cultivada e naturalizada dins los païses temperats.
Es comun dins la region mediterranèa d'Occitània.
Cultura[modificar | modificar la font]
Espècia pauc exigenta de sol, pasmens l'agrada pas l'excès d'umiditat. Fòrça rustic, supòrta las fortas geladas, en dejos de - 20 °C, mas demanda de calor per la maturacion dels fruches.
Lo nesplièr se cultiva subretot a miègcamba. Los portaempèuts utilizables, segon las condicions de sol, son lo perièr franc, le codonhièr, lo sorbièr o l'acinièr.
La culhida dels fruches se fa tardièrament, sovent en octobre aprèp las primièras geladas o al començament de l'estiu début dins las partida mai caudas d'Occitània. Los fruches se devon gardar qualques setmanas dins un luòc airejat, fin l'amoliment o al bletejament de la polpa que los fa consommables. Supòrtan mal la talha anadièra parque an pas qu'una flor a cada tèrme dels joves rams, una poda totes los dètz ans sufís.
Lo nesplièr es sensible al fuòc bacterian.
Propagacion[modificar | modificar la font]
La germinacion naturala de las granas es lenta e capriciosa a causa d'una sisa pro dura e impermeabla. Demanda al mens dos ivèrns d'estratificacion per s'amolir.
Los professionals banhan las grana dins l'acid sulfuric per accelerar la germinacion..
Utilizacion[modificar | modificar la font]
Lo neplièr es cultivat coma arbre fruchièr (vèire nespla).
La fusta del nesplièr de gran fòrça fin se pòt polir. Es dens e s'ascla pauc, qualitas que fa qu'es utilizat pels margues d'aisina e dels flagèls. Al Bascoat se fabrica un baston per caminar ornamentat nomenat makhila, que la fusta del nesplièr demanda abans d'èsser trabalhada per l'artesan, una durada de secada entre dètz e vint ans segon la soliditat cercada.
Es a vegada cultivat coma arbre d'ornament.
Voir aussi[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- (fr)Mespilus germanica 'Monstrueuse d'Evreinoff' : un cultivar contrasté
- (fr)Néflier et Makhila (profil du bois, etc.)
- (fr)Inventaire des variétés de Mespilus germanica


text:
Erich Honecker
Erich Honecker (Neunkirchen, 25 d'aost de 1912 - Santiago de Chile, 29 de mai de 1994) foguèt un òme politic de la Republica Democratica Alemanda. Coma secretari generau dau Partit Socialista Unificat d'Alemanha (SED) e president dau Conseu d'Estat de la RDA, dirigiguèt l'Alemanha de l'Èst de 1976 a 1989. Adoptèt una economia de « consomacion socialista » e aguèt un ròtle important dins lo raprochament entre la RFA e la RDA. Pasmens, deguèt pauc a pauc faciar de dificultats economicas en causa de la manca de modernizacion de l'economia dau país e refusèt de sostenir la politica de dubertura iniciada per Mikhaïl Gorbachov. Per aquò, foguèt reversat per la direccion dau partit en 1989. En 1991, foguèt arrestat per son ròtle dins la repression estatica menada per leis autoritats de la RDA e rapidament liberat en causa de la malautiá. S'exilèt au Chile onte moriguèt.


text:
Ajuda:Espaci MediaWiki
Cada messatge del tablèu
$wgAllMessagesEn correspond ara a una pagina dins l'espaci MediaWiki. Per exemple lo tèrme « Un article de Wikipèdia, l'enciclopèdia liura » (en anglés "From Wikipedia, the free encyclopedia") se pòt modificar via Modèl:Fromwikipedia.
Los wikiligams vèrs totas las paginas de l'espaci mediawiki e mai lor version en anglés son disponibles a :
e tanben dins l'indèx de totas las paginas.
Modificacions[modificar | modificar la font]
Se volètz aportar de modificacions, demandatz l'ajuda d'un administrator o utilizatz la foncion rapòrt d'errors que se trapa dins la barra de navigacion.
Los darrièrs cambiaments aportats a de messatges sistèma son disponibles dins los darrièrs cambiaments.
Per mai d'entresenhas sus l'utilizacion d'aqueste espaci de trabalh, mercé de consultar m:Meta-Wikimedia:MediaWiki namespace.


text:
Les Noës-près-Troyes
Les Noës-près-Troyes es una comuna francesa, situada dins lo departament d'Auba e la region de Champanha-Ardena.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Aquela municipalitat a la particularité d'èsser totalament enclavé per las siás vesinas : Tròias, Santa-Savine e La Capèla-Santa-Luc.
Cette commune a la particularité d'être totalement enclavé par ses voisines : Troyes, Sainte-Savine et La Chapelle-Saint-Luc.
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
En 1175, Anne Musnier, nativa de la municipalitat, salva lo comte [[Henri Ier de Champagne|Henri Sègle I de Tròias]] d'un atemptat. Aquelas lududes concedís alavetz privilègis[1].
En 1175, Anne Musnier, native de la commune, sauve le comte [[Henri Ier de Champagne|Henri Sègle I de Troyes]] d'un attentat. Celui-ci lui accorde alors des privilèges[2].
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ d'après lo abbé de Courtalon mas contesté per Arbois de Jubainville
- ↑ d'après l'abbé de Courtalon mais contesté par Arbois de Jubainville


text:
Castèthnau de Ribèra Baisha
Castèthnau de Ribèra Baisha (Castèthnau de Ribèra Baisha en occitán, Castelnau-Rivière-Basse en francés y oficialment) ye una comuna occitana en o departamento francés d'Altos Pireneus, districto de Tarba, cantón de Castèthnau de Ribèra Baisha (en ye a suya capital) y rechión de Meyodía-Pireneus. A comuna yera parte de l'antiga provincia de Bigorra.
A suya población ye de 667 habitants (1999) en una superficie de 18,50 km², con una densidat de población de 36,05 hab/km².
Demografía[editar | editar código]
(Fuent: INSEE[1])


text:
Halfdan T. Mahler
Lo doctor Halfdan T. Mahler nascut lo 21 d'abril de 1923 a Vivild en Danemarc.
En 1951, trabalhèt per l'OMS. Passèt gaireben dètz ans en Índia coma estacat al programa nacional de tuberculòsi.
De 1962 a 1969, venguèt cap de l'unitat de tuberculòsi al sèti de l'OMS a Genèva.
En 1970, foguèt nomenat director general auxiliar de l'OMS tot en demorant a la direccion de l'analisi de sistèmas de projècte.
En 1973, Mahler venguèt lo tresen director general de l'OMS. Foguèt elegit per dos mandats successius de cinc ans en 1978 e 1983. Jos l'èra del doctor Mahler, en 1979, la trenta dosena Assemblada de Santat del monde lancèt l'estrategia globala per la santat per totes fins a l'an 2000.


text:
Trebonian Gal
Trebonian Gal (vèrs 206 - aost de 253) foguèt un emperaire roman que reinèt de junh de 251 a sa mòrt. Succediguèt ai coemperaires Deci e Herenni Etrusc e foguèt remplaçat per Emilian. Tenguèt dos coemperaires diferents durant son rèine. Lo premier foguèt Hostilian, fiu de Deci, que moriguèt rapidament en 251. Lo segond foguèt son fiu Volusian.
Foguèt proclamat emperaire après la desfacha e la mòrt dei coemperaires Deci e Herenni Etrusc còntra lei Gòts en junh de 251. Negocièt una patz considerada vergonhósa per lei Romans. Ansin, quand en 253, lei Gòts ataquèron tornarmai l'Empèri, l'armada romana se revoutèt e Trebonian e son fiu foguèron tuats durant lei trebols.


text:
Regiment de Västerbotten
Lo Regiment de Västerbotten (en suedés: Västerbottens regemente) foguèt una unitat d'infantariá de l'armada suedesa situada a Umeå. Las originas d'aqueste còs militar, que foguèt dissolvut en 2000, remontan almens al sègle XVI. Inicialament los soldats del regiment èran recrutats dins la província de Västerbotten e per aquesta rason mai tard establiguèron sa garnison dins son airal de provenença.
Aprèp la dissolucion de la companhiá, l'endrech qu'ocupava foguèt crompat per la comuna d'Umeå e transformat en un parc d'entrepresas sonat Umestan.
Campanhas ont participèt lo Regiment[modificar | modificar la font]
- La Segonda Guèrra Polonesa (1600-1629)
- La Guèrra de Trenta Ans (1630-1648)
- Las Guèrras del Nòrd (1655-1661)
- La Guèrra d'Escània (1674-1679)
- La Granda Guèrra del Nòrd (1700-1721)
- La Guèrra Russo-Suedesa (1741-1743)
- La Guèrra dels Sèt Ans (1757-1762)
- La Guèrra Russo-Suedesa de Gustau III (1788-1790)
- La Guèrra Finlandesa (1808-1809)
- La Campanha Suedesa contra Norvègia (1814)


text:
Plessis-Saint-Benoist
Plessis-Saint-Benoist es una comuna francesa, situada dins lo departament d'Essonne e la region d'Illa de França.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
- Plessis-Sant-Benoist pas #èsser originellement #qu'una separacion de la parròquia de Authon, situat en la part #qu'aperteniá a la abbaye de Sant-Benoît-sus-Loire.
- Al començament de la prima de 1323, lo genet Pierre Rivet del Plessis, amb per complices lo clèrgue Guyot, fils del chevalier Guy de Authon e lo servidor de la dicha chevalier, Martin de Vierville, #prene a despart lo grainetier de Étampes dels fraires sul camin de Sainville, près de Garancières, lo #aucir e lududes #arrancar los uèlhs. Lo dossièr d'aquela bandèja criminal e civil, editat per Bernard Gineste e meses en linha pel Còrpus Etampois, dona los noms de divèrses luòcs-diches del temps al Plessis e a Authon[1].
- Plessis-Saint-Benoist ne fut originellement qu'un écart de la paroisse d'Authon, situé dans la partie qui appartenait à l'abbaye de Saint-Benoît-sur-Loire.
- Au début du printemps de 1323, l'écuyer Pierre Rivet du Plessis, avec pour complices le clerc Guyot, fils du chevalier Guy d'Authon et le serviteur du dit chevalier, Martin de Vierville, prirent à partie le grainetier d'Étampes des moines sur le chemin de Sainville, près de Garancières, le tuèrent et lui arrachèrent les yeux. Le dossier de cette affaire criminelle et civile, édité par Bernard Gineste et mis en ligne par le Corpus Etampois, donne les noms de plusieurs lieux-dits du temps au Plessis et à Authon[2].
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Veire sustot en lo Còrpus Etampois çò informi d'enquèsta e de procediment criminal per me Thomas de Rems, la negociacion al civil entre los fraires e Pierre Rivet de 1324 e lo acòrdi de indemnisation de 1327.
- ↑ Voir notamment dans le Corpus Etampois le rapport d'enquête et de procédure criminelle par Me Thomas de Reims, la négociation au civil entre les moines et Pierre Rivet de 1324 et l'accord d'indemnisation de 1327.
Modèl:Portal Plessis-Saint-Benoist


text:
Ensí
Ensí foguèt un títol durant lo periòde de la Mesopotamia antica. Designèt lo cap d'un vilatge o d'una vila estat e un ensí podiá èsser un governador o un prince independent. Inicialament, lo títol foguèt reservat ai rèis d'Umma e de Lagash[1]. Puei, durant la tresena dinastia d'Ur, lei caps de províncias avián aqueu títol. Lei rèis d'Ur avián adonc lo títol de lugal.
Dau temps de la dinastia d'Ur III, lei vilas seguentas avián un ensí : Adad, Apiak, Babilònia, Dabrum, Eresh, Eshnunna, Girtab, Girsu/Larsa, Isin, Ishim-Shulgi, Kazallu, Kish, Kutta, Marad, Nippur, Push, Sippar, Susa, Shurrupak, Umma, Urum e Urusagrig[2].


text:
Vipèra
Las vipèras son, en sens estricte, las sèrps de la sosfamilha Viperinae, qu'amassa amb los crotals (Crotalinae) fan la familha dels viperids (Viperidae). Son famosas per lor verin, probablament lo pus potent demest los animals presents en Euròpa. Pendent las Guèrras Punicas èran lançadas als vaissèls enemics dins lo cors de las batalhas navalas, e fins al sègle XVII lor emplec coma poison dins las taulejadas foguèt una manièra correnta d'eliminar los rivals politics.
Caracteristicas[modificar | modificar la font]
La vipèra a un parelh de caissòlas longas e uets dins la partida davantièra de la mandibula superiora que se contractan contra lo paladar quand son pas utilizadas e se pòdon metre rapidament dins la posicion d'atacar la preda, per li injectar un poison mortal qu'ataca la sang e los teissuts. La tèsta triangulara e ampla de las vipèras es generalament cubèrta d'escaumas e lors uèlhs an de pupilhas verticalas. La majoritat de las vipèras *enlhumenon lors creaturas a l'interior del còrs, donc son ovoviviparas.
Abitat[modificar | modificar la font]
Las vipèras vivon dins tot lo mond per lor granda facilitat d'adaptacion al mitan, levat en Austràlia, en Madagascar e dins d'autras illas, e la majoritat d'elas son originàrias d'Africa.
Espècias[modificar | modificar la font]
La familha de las vipèras, coneguda coma del Vielh Mond englòba de vegadas lo grop de sèrps conegudas coma crotals, encara que normalament aquestas s'assignan a una familha separada dintre de las nomenadas vipèras del Novèl Mond.


text:
Sodan
Sodan o oficialament Republica de Sodan (en arabi : السودان per Sūdān) es per la superfícia lo país pus grand d'Africa, e lo desen del mond. Confronta Egipte al nòrd, la Mar Roja al nòrd-èst, Eritrèa e Etiopia a l'èst, lo Sodan del Sud e Centreafrica al sud-oèst, Chad a l'oèst, e Libia al nòrd-oèst.
La capitala es Khartom.
Lo gentilici es sodanés, -a.
Lo sud de l'estat sodanés a votat per l'independéncia, que se proclamèt en julhet de 2011.
Somari
Istòria[modificar | modificar la font]
Politica[modificar | modificar la font]
Sodan es una republica.
Geografia[modificar | modificar la font]
Economia[modificar | modificar la font]
De veire: Economia de Sodan.


text:
Blomart
Blomart (francés Blomard[1]) aul es una comuna occitana de Borbonés dins lo departament d’Alèir, dins la region d’Auvèrnhe. En [[
Somari
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
.
Geografia[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
En 1789 Blomart aul depend [1]:
- de la generalitat de Molins
- de l'eleccion de Montluçon
- de la subdelegacion de Montluçon
- del parlament de París
- de la senescaucia de Borbonés
- de la diocèsi de Borges
Aul es dins lo districte de Montmaraud puèi dins l'arrondiment de Montluçon.
Toponimia[modificar | modificar la font]
Blomart (s.XII[2]) aul ven del nom germanic Blumarit.
Referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Error de citacion : Balisa
incorrècta ; pas de tèxte per las referéncias nomenadas
cass.
- ↑ Marcel Bonnin, Les noms de lieux en Bourbonnais
Tanben veire[modificar | modificar la font]
- [[Comunas d'Alèir]


text:
Félix Loustau
Félix Loustau (nom occitanizat eventuau: Fèlix Lostau), Avellaneda, província de Buenos Aires, (25 de deceme de 1922 - 5 de genèr de 2003), jogador de fotbòl argentin d'origina occitana qui joguè dens la famosa ataca de River Plate coneguda com La Máquina.
Que joguè en las divisions inferioras deu Racing Club dinc au dia qui, aus 17 ans, un recrutaire e'u prepausè de signar per River Plate. Qu'i debutè en 1942, en bèth bastir la Máquina, dab Juan Carlos Muñoz, José Manuel Moreno, Adolfo Pedernera e Ángel Labruna.
Qu'ei atau que comencè ua de las temporas mei bonas de River Plate, qui portè 8 títols deu Campionat argentin dens la veirina deu club (1942, 1945, 1947, 1952, 1953, 1955, 1956 e 1957). Per'mor deu son fisic e deus sons movements, que ho chafrat Chaplin.
Que portè la camiseta de la seleccion argentina de fotbòl en 28 partidas, e dab era que ganhè tres edicions de la Copa América (1945, 1946 e 1947). En 1958, après aver jogat 365 partidas dab River Plate (on e marquè 101 gòls), que passè a Estudiantes de La Plata, on acabè la soa carrièra aqueth quite an.
Arron, que ho entraïnaire e professor dens l'escòla d'entraïnaires de la Federacion Argentina de Fotbòl.
Estadi : Lo Monumentau - La Maquina - Superclassic - Jogadors
- Jogadors famós : Carlos Peucelle - Bernabé Ferreyra - Adolfo Pedernera - Félix Loustau - Ángel Labruna - Juan Carlos Muñoz - José Manuel Moreno - Ubaldo Fillol - Norberto Alonso - Sergio Goycochea - Enzo Francescoli


text:
Douains
Douains en normand (Douains en francés) es una comuna normanda, situada dins lo departament d'Eure e la region de la Nauta Normandia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Douains A situat a 6 quilomètres de Vernon e a una vintena de Évreux. Es egalament a proximitat immediata del renommé castèl de Brécourt, de epòca Louis XIII, #qu'a #èsser transformat en otèl de luxe abans la siá clausura actual.
Douains est située à 6 kilomètres de Vernon et à une vingtaine d'Évreux. Elle est également à proximité immédiate du renommé château de Brécourt, d'époque Louis XIII, qui a été transformé en hôtel de luxe avant sa fermeture actuelle.


text:
Jupitèr (planeta)
Jupitèr es la cinquena planeta dei Sistèma Solar, en foncion de sa distància au Soleu, e la pus granda. Sa massa es solament un milen d'aquela dau Soleu mai dos còps e mieg la massa combinada deis autrei planetas dau Sistèma Solar. Es una planeta giganta gasosa ambé Saturne, Uranus e Neptun. Aquelei quatre planetas son de còps dichas « planetas jovianas ».
La planeta es coneguda dempuei l'Antiquitat. A uelh nus, pòu quasi ajónher la magnitud de –2,94 essent adonc per òrdre de luminositat aparenta lo tresen objècte dins lo cèu nocturne après la Luna e Vènus. Lei Romans li donèron lo nom de Jupitèr, lo rèi de sei dieus.
Coma planeta gasosa, Jupitèr es facha d'idrogèn e d'èli ambé probablament un nuclèu rocassós. Sa forma es aquela d'una esfèra ambé de pòls aplatits en causa d'una velocitat de rotacion fòrça importanta. Ansin, son atmosfèra es dividida en bendas diferentas causant de tempèstas grandas. Lo ponch pus celèbre de Jupitèr es d'alhors la tempèsta dicha « la Granda Taca Roja » existent benlèu dempuei lo sègle XVII. A l'entorn d'aquela planeta, i a un sistèma d'anèus tèunes, una magnetosfèra poderosa e 63 satellits. Lei quatre pus grands son lei satellits galileians (Io, Euròpa, Ganimèdes e Callisto) descubèrts en 1610 per Galilei.
L'exploracion de Jupitèr comencèt en 1973 ambé de sondas espacialas. Divèrsei missions (Pioneer, Voyager e Galileo) foguèron mandadas especialament per estudiar Jupitèr e d'autrei mission en camin per una autra planeta son passadas près de la planeta collectant d'informacions nombrosas sus lo sistèma jovian.
Somari
- 1 Estructura e composicion intèrnas
- 2 Atmosfèra
- 3 Sistèma d'anèus
- 4 Magnetosfèra
- 5 Orbita e rotacion
- 6 Recèrca e exploracion
- 7 Satellits
- 8 Interaccion ambé lo Sistèma Solar
- 9 Observacion
- 10 Possibilitat d'existéncia de la vida
- 11 Mitologia anciana
- 12 Nòtas
- 13 Referéncias
Estructura e composicion intèrnas[modificar | modificar la font]
Jupitèr fa partida dei planetas gigantas gasosas. Amb un rai eqüatoriau de 71 492 km, es la planeta pus granda dau Sistèma Solar. Sa densitat, egala a 1,326, es la segonda d'aquela dei planetas gasosas, mai es sensiblament inferiora a la dei planetas telluricas.
Composicion[modificar | modificar la font]
L'atmosfèra de Jupitèr se compausa principalament d'idrogèn e d'èli. Lei percentatges varian seguent lei caracteristicas mesuradas :
- Quasi 93% d'idrogèn e 7% d'èli en nombre d'atòmes.
- Quasi 86% de diidrogèn, 13% d'èli e 1% d'autrei compausats en nombre de moleculas.
- Quasi 75% d'idrogèn, 24% d'èli e 1% d'autrei compausats en massa.
Leis autrei compausats son de traças d'idrocarburs leugiers (metan, etan...), d'aiga e d'amoniac. Dins l'atmosfèra auta, l'amoniac pòu formar de cristaus[1] [2]. Se pòu tanben detectar de carbòni, de sulfur d'idrogèn, de neon, d'idrogèn fosforat e de sofre. Enfin, de mesuras de radiacions infrarojas e ultravioletas an mostrat l'existéncia d'idrocarburs insaturats coma l'etèn o lo benzèn[3].
La tenor en elements quimics de l'atmosfèra es fòrça pròcha de la composicion supausada de la nebulosa solara. Pasmens, la concentracion de neon dins l'atmosfèra auta es solament un desen dau taus mesurat per lo Soleu[4]. Pasmens, lo taus deis autrei gas inèrts es tres còps mai aut. Una diferéncia existís tanben per l'èli qu'es pus rar sus Jupitèr amb una concentracion se montant a 80% d'aquela dau Soleu. Aquela diferéncia podriá èsser causada per la migracion deis elements pesants vèrs lo centre de la planeta[5].
La composicion de l'interior de la planeta presenta d'elements pus pesants. D'efècte, en percentatges massics, se tròba 71% d'idrogèn, 24 d'èli e 5% d'autrei compausats. Ansin, segon l'espectroscòpia, Jupitèr e Saturne an una composicion semblabla. En revenge, Uranus e Neptun mòstran mens d'idrogèn e d'èli.
Massa[modificar | modificar la font]
La massa de Jupitèr es 2,5 còps mai importanta que l'ensems deis autrei planetas dau Sistèma Solar. Ansin, son baricentre ambé lo Soleu es situat a l'exterior de l'estèla, vèrs 1,068 rai solar a partir dau centre dau Soleu. Pasmens, ben que lo rai de Jupitèr sigue onze còps mai grand qu'aqueu de la Tèrra, la planeta es largament mens densa. D'efècte, lo volum de Jupitèr representa 1 321 còps la Tèrra per just 318 còps sa massa[6] [7]. De maniera similara, ambé lo Soleu, lo rai de Jupitèr se monta a 10% dau rai mai solament 0,1% de la massa. La massa de Jupitèr, notada MJ o MJUP, s'utiliza donc sovent per quantificar lei massas dei planetas extrasolaras o dei nanetas brunas. Per exemple, la planeta extrasolara HD 209458b fai 0,69 MJ e la naneta bruna ULAS J133553.45+113005.2 entre 15 e 31 MJ.
De modèls teorics indican que se Jupitèr aviá una massa pus importanta, la talha de la planeta podriá èsser pus febla. Verai, de cambiaments reduchs de massa causarián de variacions de volum malaisament visiblas mai, en delà de quasi quatre còps la massa actuala, l'aumentacion de la gravitat esquichariá mai lo centre de la planeta demenissent donc son rai. Jupitèr es ansin supausada d'aver un rai pròche dau maximum possible per un objècte de sa classa. Puei, lo procès vesent l'aumentacion de la massa acompanhada per una reduccion dau diamètre se segriá fins a 13 MJ onte se debana la fusion dau deutèri e vèrs 65 MJ ambé lo començament de la fusion dau liti. Es perqué certaneis astronòms parlan de Jupitèr coma una « estèla mancada » ben que lei mecanismes de formacion deis estèlas e de planetas de tipe Jupitèr sigan pas totalament coneguts e pas necessariament identics.
De badas que Jupitèr deuriá aver 75 còps sa massa per èsser una estèla, la naneta roja coneguda pus pichona es solament 30% pus granda. Maugrat tot, la planeta emet totjorn dos còps l'equivalent de l'energia receupuda de la part dau Soleu[8]. Aquela produccion de calor a per origina lei contraccions adiabaticas provocadas per lo mecanisme de Kelvin-Helmholtz. La consequéncia es que la planeta se contracta de 2 cm per an[9]. Ansin, Jupitèr èra inicialament dos còps pus granda e cauda[10].
Estructura intèrna[modificar | modificar la font]
Jupitèr es supausada d'aver un nuclèu dens enviroutat per dos jaç liquids. Lo pus prefond seriá compausat d'idrogèn metallic ambé d'èli e lo jaç exterior principalament d'idrogèn molecular[9]. Pasmens, i a totjorn d'incertituds considerablas. Lo nuclèu es sovent descrich coma rocassós, mai sa composicion e mai lei proprietats de sei materiaus somés a la temperatura e a la pression d'aquela prefondor son desconegudas. En 1997, l'existéncia d'un nuclèu foguèt suggerida per de mesuras de gravitat[9] amb una massa variant entre 12 e 45 còps la massa de la Tèrra, siegue entre 3 e 15% de la massa de Jupitèr[8] [11]. Lei modèls indican la preséncia probabla d'un nuclèu rocassós, pron massís per atraire e acumular d'idrogèn e d'èli de la Nebulosa solara, durant lo començament de l'istòria de la planeta. Pasmens, aqueu nuclèu podriá s'èsser estrechit a causa de corrents cauds d'idrogèn metallic liquid que se mesclarián ambé sei compausats fonduts e lei entraïnarián dins lei jaç superiors de l'interior de la planeta. Un nuclèu podriá donc èsser absent mai lei mesuras de gravitat son pas encara pron precisas[9] [12].
L'incertitud dei mesuras es causada per lei marges d'error sus dos paramètres : lo coeficient rotacionau J6 utilizat per calcular lo moment gravitacionau de la planeta e sa temperatura sus una pression d'un bar. La mission JUNO, prevista per aost de 2011, deuriá ajudar a redurre aqueleis incertituds e melhorar la conoissença dau centre de Jupitèr.
En delà dau centre, un jaç d'idrogèn metallic liquid se desvolopa fins a 78% dau rai planetari. D'èli e de neon precipitan a travèrs contribuissent adonc a sei disparicions progressivas dei partidas superioras[5] [13].
Au dessús, se situa una atmosfèra transparenta d'idrogèn liquid e gasós fins a 1 000 km dau jaç de nívols[5]. Entre lei dos, s'estira una zòna compausada d'idrogèn gasós[5]. La transicion entre lei fasas diferentas de l'idrogèn es pas estrictament delimitada mai progressiva per que lo ponch critic (33,2 K e 12,8 atm) es largament depassat[14].
Dins la planeta, la temperatura e la pression aumentan sensa interrupcion. D'efècte, vèrs la transicion de fasa onte l'idrogèn liquid devèn metallic, s'estima la temperatura a quasi 10 000 K e la pression a 200 GPa. Pasmens, lei valors supausadas au limit dau nuclèu son encara pus importantas ambé 36 000 K per 3 000-4 500 GPa[5].
Atmosfèra[modificar | modificar la font]
Amb una altitud de 5 000 km, Jupitèr a la pus granda atmosfèra dau Sistèma Solar[15] [16]. I fau notar que Jupitèr avent pas de superfícia, una convencion fixa la basa de l'atmosfèra de l'endrech onte la pression aganta 10 bar, valent a dire 10 còps la pression terrèstra au nivèu de la mar[15].
Jaç de nívols[modificar | modificar la font]
Jupitèr es perpetualament recubèrta de nívols compausats de cristaus d'amoniac e benlèu d'idrosulfid d'amoni. Lei nívols son localizats dins la troposfèra e organizats en bendas de latituds diferentas nomadas regions tropicalas. Aquelei bendas son devesidas entre zonas sornas e claras. Leis interaccions entre lei circulacions de nívols causan fòrça turbuléncias, remolins e tempèstas. Ansin, de velocitats de 100 m/s (360 km/h) per lo vent d'aquelei regions son comunas[17]. De mai, se lei bendas rèstan relativament establas per que leis astronòms li donan un nom, pòdon variar de color e d'intensitat cada an[7].
L'espessor dau jaç de nívols fai 50 km e se compausa d'au mens dos nivèus. Lo jaç exterior es lo pus fin enterin que lo pus prefond es mai espés. Podriá èsser de nívols d'aiga sota lei formacions d'amoniac coma o indica la deteccion d'ulhauç dins l'atmosfèra de Jupitèr[Nòta 1][5]. Lei cargas electricas d'aqueleis ulhauç pòdon èsser 1000 còps pus intensas que lo tròn terrèstre. Ansin, lei nívols d'aiga pòdon crear de chavanas dirigits per la calor de l'interior de la planeta[18].
La coloracion arange e marron de nívols es causada per la preséncia, en altitud auta dins lo jaç bas de nívols, de compausats cambiant de color amb una exposicion ai radiacions ultravioletas dau Soleu. Sei naturas son desconegudas mai se supausa de moleculas ambé de grops d'atòms cromòfors (idrocarburs e de produchs ambé de fosfòr o de sofre). Aquelei zonas se forman quand de corrents ascendents de conveccion entraïnan l'aparicion de cristaus d'amoniac que tapan lei nívols bas[5] [19].
La Granda Taca Roja e leis autrei tempèstas[modificar | modificar la font]
La Granda Taca Roja es l'element pus conegut de Jupitèr. Es una tempèsta anticiclonica persistenta situada vèrs la latitud de 22° S e mai granda que la Tèrra. Es coneguda dempuei 1831[20] e benlèu 1665[21]. De modèls matematics suggerisson que la tempèsta sigue estable e donc un objècte permanent de l'atmosfèra[22]. De forma ovala, vira en sens contrari deis agulhas d'una mòstra amb una durada de sièis jorns[23]. Son altitud maximala passa de 8 km lei nívols superiors[24]. Sa talha fai 24-40 000 x 12-14 000 km. Es donc pron granda per contenir doas o tres planetas ambé lo diamètre de la Tèrra.
De tempèstas coma la Granda Taca Roja son comunas dins leis atmosfèras turbulentas de planetas gigantas gasosas. Ansin, Jupitèr a tanben de tempèstas pus pichonas dichas tacas blancas e brunas. Lei tacas blancas, situadas dins l'atmosfèra auta, semblan de constituir de nívols relativament calmes. En revenge, lei tacas brunas son pus agitadas e fan partida dau jaç bas de nívols. Toteis aquelei tempèstas pòdon durar quauqueis oras fins a unei sègles.
Avans que la sonda Voyager pròve la natura veritabla de la Granda Taca, i aviá ja de pròvas que lo fenomèn èra pas liat a la superficia de la planeta car sa velocitat de rotacion es diferenta a respècte dau rèsta de l'atmosfèra, quora mai lenta quora mai rapida. Ansin, dempuei que son movement es enregistrat, se desplaça unei còps a l'entorn de la planeta sus tot tipe de superficia en dessota d'ela.
En 2000, un fenomèn atmosferic, similar a la Granda Taca Roja mai mens grand, s'es format dins l'emisfèri sud per la fusion de divèrsei tempèstas presentas dempuei 1938. Dicha Ovau BA, aquela tempèsta a aumentat d'intensitat e es tanben venguda roja.
Sistèma d'anèus[modificar | modificar la font]
Jupitèr a un sistèma d'anèus fòrça tèune compausat de tres partidas principalas : un tòr interior de particulas dich lo ròda, un anèu centrau relativament brilhant e un anèu exterior quasi transparent[25]. Aqueleis anèus son fachs de poussas mentre qu'aquelei de Saturne se constituisson principalament de glaç[5]. La poussa de l'anèu principau es probablament ejectada dei satellits Adrastea e Metis. Normalament, lei materiaus ejectats retombarián sus la superficia dei satellits mai la gravitat fòrta de Jupitèr leis atira vèrs la planeta. Ansin, l'orbita dei poussas vira vèrs Jupitèr e de tuerts de meteorits devon crear de materiaus novèus per l'anèu[26]. Un mecanisme similar, ambé lei satellits Amaltèa e Thebe, es probablament la causa de la formacion de l'anèu exterior[26]. Una estructura rocassosa dins l'orbita d'Amaltèa, pareissent la consequéncia d'una collision entre lo satellit e un meteorit, podriá sostenir aquela teoria[27].
Magnetosfèra[modificar | modificar la font]
Lo camp magnetic es 14 còps mai important qu'aqueu de la Tèrra. Varia de 0,42 mT vèrs l'eqüator a 1,0-1,4 mT ai pòls de la planeta. Aquelei valors son lei pus grandas dau Sistèma Solar a l'excepcion dau Soleu. L'origina dau camp seriá la preséncia de corrents de Foucault causats per lo movement de materiaus conductors dins lo nuclèu d'idrogèn metallic. Aqueu camp captura de particulas ionizadas venent dau vent solar e forma un camp magnetic fòrça energetic a l'exterior de la planeta dich magnetosfèra. D'electrons d'aqueu plasma ionizan lo nívol en forma de tòr de dioxid de sofre generat per l'activitat dei volcans d'Io. De particulas d'idrogèn de l'atmosfèra de Jupitèr son tanben capturadas dins la magnetosfèra. Aqueleis electrons de la magnetosfèra crèan una signatura ràdio fòrça poderosa ambé de ponchas entre 0,6 e 30 MHz[28].
Vèrs 75 rais planetaris, l'interaccion entre la magnetosfèra de la planeta e lo vent solar crèa un arc de tuert. Enviroutant la magnetosfèra, se tròba la magnetopausa, situada dins lo bòrd intèrne de la magnetofunda, ontée lo camp magnetic ven feble e desorganizat. Lo vent solar interagís amb aquelei regions e estira la magnetosfèra quasi fins a l'orbita de Saturne. Lei quatre satellits galileians son situats dins la magnetosfèra e son donc parats contra lei particulas solaras.
Orbita e rotacion[modificar | modificar la font]
Jupitèr es la soleta planeta dau Sistèma Solar que son centre de massa es a l'exterior dau Soleu, e mai s'es solament de 7% dau rèi solar[29]. La distància mejana entre la planeta e lo Soleu es 778 milions de quilomètres (quasi 5,2 còps la distància dau Soleu a la Tèrra siá 5,2 UA) e 11,86 annadas son necessàrias per complir una orbita. Aqueu resultat es dos cinquens dau periòde de revolucion de Saturne, formant donc una ressonància 5:2 entre leis orbitas de doas planetas gròssas[30]. L'enclinason de l'orbita es de 1,31° a respècte de la Tèrra. En causa d'una excentricitat de 0,048, la distància ambé lo Soleu varia de 75 milions de quilomètres entre l'afèli e lo perièli, o entre lo ponch pus pròche e aqueu pus luench dau Soleu.
L'enclinason de l’axe de rotacion de la planeta es solament de 3,13°. Per consequéncia, lei sasons son gaire visiblas sus Jupitèr, coma es lo cas per la Tèrra o Mart. Aquela rotacion es la pus rapida dau Sistèma Solar, realizant un torn complèt en mens de dètz oras. Lo movement crèa donc un gonflament eqüatoriau visible amb un telescòpi amator. D'efècte, lo diamètre de Jupitèr a son eqüator es 9 275 km pus grand que lo diamètre mesurat entre lei dos pòls[31]. Sa forma es una esfèra esquichada.
Coma Jupitèr es pas un còrs solid, son atmosfèra superiora a una rotacion diferenciala. Ansin, la rotacion de l'atmosfèra polara es quasi pus lònga de cinc minutas qu'aquela de l'atmosfèra equatoriala. Tres sistèmas son definits coma referéncias :
- lo sistèma I, entre lei latituds 10° N e 10° S, a una rotacion egalant aquela de la planeta.
- lo sistèma II, en delà dei latituds dau sistèma I, es pus lent de cinc minutas.
- lo sistèma III es la rotacion de la magnetosfèra que se considèra coma egala a aquela de Jupitèr.
Recèrca e exploracion[modificar | modificar la font]
Leis bèlei premiereis observacions de Jupitèr foguèron fachas per leis astronòms de Babilònia dau millenari II aC. Segon l'istorian chinés, Xi Zezong, l'astronòm Gan De auriá descubèrt un satellit galileian en 362 aC, dos millenaris avans Galileo Galilei[32] [33].
Au sègle VIII, l'astronòm persan Yaqub ibn Tariq estimèt lo diamètre de la planeta a 20 000 farsakhs (quasi 96 000 km). Aquela valor es pròcha de l'estimacion modèrna. Pasmens, son trabalh e son encaminament son perduts mai lo resultat foguèt conservat en Índia dins la taula Biruni.
Recèrca ambé lei telescòpis terrèstres[modificar | modificar la font]
Fins ai sondas espacialas, la recèrca e l'exploracion de Jupitèr utiliza de telescòpis terrèstres que capitèron unei descubèrtas importantas.
La premiera, e la pus coneguda, es l'observacion en 1610 per Galileo Galilei dei quatre pus grands satellits de Jupitèr — Io, Euròpa, Ganimèdes e Callisto — e dau premier sistèma de planetas que son centre èra pas la Tèrra. A l'excepcion de la Luna, èra tanben la premiera observacion d'un satellit. Aquela descubèrta foguèt un ponch important en favor dei teorias de Nicolau Copernic.
Après lei trabalhs de Galilei, Cassini utilizèt un telescòpi novèu pendent leis annadas 1660 e observèt l'atmosfèra notant lei tacas, lei bendas e la forma aplatida dau glòbe. Estimèt lo periòde de rotacion de la planeta[2]. De mai, en 1690, veguèt la rotacion diferenciala de l'atmosfèra[8].
Puei, la Granda Taca Roja e lo movement dei satellits venguèron leis eveniments pus importants. Ansin, la Grand Taca, benlèu observada per Robert Hooke en 1664 o Cassini en 1665, es dessenhada ambé de detalhs per lo premier còp per un farmacian e astronòm, Heinrich Schwabe, en 1831. De mai, una activitat irregulara es raportada car la taca auriá disparegut entre 1650 e 1708 e entre 1883 e lo començament dau sègle XX. En revenge, seriá estada fòrça visibla en 1878. De mai, en 1938, tres tacas blancas foguèron observadas per lo premier còp. Après de decennis d'existéncia separada, lei tempèstas fusionèron entre 1998 e 2000 per crear una autra granda taca roja dicha Ovala BA[34].
Pertocant lei satellits, Giovanni Borelli e Cassini faguèron de relevats de la posicion dei satellits autorizant la prediccion d'eclipsis entre lei còrs diferents dau sistèma de Jupitèr. Dins aquò, vèrs 1670, un retard de 17 minutas per lei fenomèns prevists foguèt notat durant d'observacions quand Jupitèr èra a l'opausat de la Tèrra a respècte dau Soleu. Ole Rømer ne'n concluguèt que la transmission deis imatges es pas instantanèa e aqueu periòde de retard s'utilizèt per calcular la velocitat de la lutz[35].
En 1892, un cinquen satellit foguèt descubèrt per l'American Barnard dempuei l'observatòri Lick amb un telescòpi refractor de 910 mm. Es la darriera descubèrta facha directament per una observacion visuala[36]. Lo satellit foguèt pauc après nomat Amaltèa. Uech satellits suplementaris foguèron descubèrts per la sonda Voyager 1 en 1979.
Enfin, lo sègle XX veguèt de progrès dins l'exploracion de la planeta a partir de tecnicas novèlas. En 1932, Rupert Wildt identifiquèt de bendas d'absorpcion de metan e d'amoniac dins l'espèctre de Jupitèr[37]. Bernard Burke and Kenneth Franklin trobèron d'emissions ràdios vèrs 22,2 MHz. Se conois dos tipes de senhaus: de senhaus lòngs, dichs senhaus L, durant quauquei segondas e de senhaus corts, dichs senhaus S, que sa durada es d'un centen de segonda[38]. Aqueleis emissions dependent de la rotacion de la planeta, Burke e Franklin poguèron calcular pus precisament son periòde.
Finalament, lei scientifics an detectat tres formas de senhaus ràdios venent de Jupitèr :
- de senhaus decametrics variant ambé la rotacion de la planeta e influenciats per l'interaccion d'Io ambé lo camp magnetic de Jupitèr.
- de senhaus centimetrics descubèrts en 1959 per Frank Drake e Hein Hvatum. L'origina d'aqueleis senhaus es l'acceleracion d'electrons causat lo camp magnetic dins per lo tòr interior de particulas[39].
- de senhaus de radiacion termica producha per la calor de l'atmosfèra.
Exploracion ambé de sondas espacialas[modificar | modificar la font]
Dempuei 1973, de sondas automaticas son estadas mandadas dins lo sistèma de Jupitèr. La premiera foguèt Pioneer 10 que revelèt lei premiers imatges de l'atmosfèra de la planeta[40][41]. Lei missions espacialas per d'autrei planetas son realizadas gràcias a una despensa d'energia resumida per la velocitat neta dicha dèlta-v. Dempuei una orbita terrèstra bassa, d'ajónher Jupitèr necessita un dèlta-v de 9,2 km[42]. Pasmens, se pòu utilizar l'ajuda de la gravitat de la planeta per redurre l'energia necessària per arribar a l'entorn de Jupitèr en despiech d'una aumentacion de la durada dau trajècte[42].
Susvoladas[modificar | modificar la font]
Dempuei 1973, de sondas espacialas an realizat de susvoladas per observar Jupitèr. Lei premierei missions foguèron Pioneer 10 e Pioneer 11 que transmetèron d'imatges de l'atmosfèra de la planeta e d'unei satellits. Descurbiguèron tanben que lei camps de radiacions èran pus importants que previst. Pasmens, lei doas sondas capitèron de subreviure e sei trajectòrias s'utilizèron per recalcular la massa, lo diamètre e l'aplatiment de Jupitèr gràcias a d'ocultacions dei senhaus ràdios[7] [43].
Sièis ans pus tard, lei sondas Voyager 1 e Voyager 2 melhorèron la conoissença de la planeta e de sei satellits e descurbiguèron son sistèma d'anèus. Ansin, foguèt confiermat que la Granda Taca Roja es una tempèsta anticiclonica. De mai, de comparasons ambé de fòtos dei missions Pioneer mostrèron un cambiament de color de l'arange au marron sorne. Un tòr d'atòmes ionizats foguèt descubèrt a l'entorn de Jupitèr e de son satellit Io. La superficia d'aquel satellit revela egalament la preséncia de volcans e d'erupcions. Enfin, d'ulhauç foguèron vists dins l'atmosfèra pendent la nuech[7].
La mission seguenta que susvolèt Jupitèr foguèt la sonda solara Ulysses. Estudièt la magnetosfèra mai poguèt pas prendre de fòtos car embarcava pas d'aparelhs de vision[44]. En 2000, la sonda Cassini en camin per Saturne fotografièt la planeta e lo satellit Himàlia en resolucion auta[45]. Enfin, la mission New Horizons en camin per Pluton passèt près de Jupitèr per utilizar sa gravitat. Sa camèra a observat per lo menut lei quatre satellits galileians, Himàlia e Elara.
Mission Galileo[modificar | modificar la font]
La soleta sonda qu'orbitèt a l'entorn de Jupitèr foguèt Galileo entre lo 7 de decembre de 1995 e lo 21 de setembre de 2003. Realizèt divèrsei susvoladas de Ganimèdes e d'Amaltèa e observèt tanben l'impacte de la cometa Shoemaker-Levy 9 durant lo mes de julhet de 1994. Dins aquò, ben que lei mesuras realizadas sigan importantas, lo desplegament mancat d'una antena limita la transmission d'informacions[46].
Au mes de julhet de 1995, una sonda atmosferica foguèt largada per Galileo. Intrèt dins l'atmosfèra de Jupitèr lo 7 de decembre e transmetèt de donadas pendent 57,6 minutas fins a 150 km de prefondor. Finalament, foguèt destruch per la pression (22 bar amb una temperatura de 153 °C)[47] puei probablament fonduda e vaporizada. La sonda Galileo conoguèt un sòrt similar, mai pus rapid, lo 21 de setembre de 2003. D'efècte, foguèt precipitada sus Jupitèr per pas contaminar lei formas possiblas de vida sus lo satellit Euròpa[46].
Satellits[modificar | modificar la font]
De veire : Satellits de Jupitèr
Jupitèr a 63 satellits possedent un nom. 47 an una talha inferiora a 10 km e son solament coneguts dempuei 1975.
Satellits galileians[modificar | modificar la font]
Io, Euròpa, Ganimèdes e Callisto, lei quatre pus grands satellits de Jupitèr, son nomats lei « satellits galileians ». Fan tanben partida dei pus grands satellits dau Sistèma Solar. Ganimèdes a d'autra part una talha superiora a Mercuri.
Leis orbitas dei tres satellits galileians interiors — Io, Euròpa e Ganimèdes — presentan una particularitat dicha resonància de Laplace. Ansin, per quatre torns de Jupitèr complits per Io, Euròpa ne'n fa dos e Ganimèdes un. Aquela resonància causa una deformacion elliptica de sei trajectòrias. A l'invèrs, lei fòrças de marèia de Jupitèr leis arredonisson[48]. L'excentricitat deis orbitas causa donc de cambiaments de la forma dei satellits en causa de la gravitat de Jupitèr : son pus aplatits près de la planeta e pus esferics quand se son alunchats. Aqueu comportament entraïna l'escaufament de l'interior dei satellits per friccion. Es particularament visible a la superficia volcanica d'Io qu'es la pus pròcha de Jupitèr. La superficia sensa cratèrs d'Euròpa es tanben una manifestacion d'aqueu fenomèn.
Classament dei satellits[modificar | modificar la font]
Avans lei missions Voyager, lei satellits de Jupitèr èran classats dins quatre grops fondats sus de caracteristicas orbitalas. Dempuei, la descubèrta d'autrei satellits, generalament fòrça pichons, a complicat aqueu tablèu. Ansin, s'es creat sièis grops novèus.
Una division classica es de gropar lei uech satellits regulars, amb una trajectòria quasi circulara dins lo plan eqüatoriau, en doas categorias de quatre segon seis orbitas. La formacion d'aquelei lunas es supausada de datar dau periòde d'aparicion de Jupitèr. Lo rèsta es compausat de satellits de talha pichona amb d'orbitas ellipticas e clinadas que son benlèu d'asteroïdes capturats o de fragments d'asteroïdes capturats. Leis objèctes ambé de caracteristicas orbitalas similaras forman una familha soleta e son supausats nats d'un còrs capturat e rot en unei tròç[49] [50].
Interaccion ambé lo Sistèma Solar[modificar | modificar la font]
L'influéncia de Jupitèr sus lo Sistèma Solar es fòrça importanta. Ansin, ambé lo Soleu, la gravitat de Jupitèr a modelat la forma dau Sistèma Solar. Per exemple, lei plans deis orbitas dei planetas, sensa Mercuri, son pus pròches dau plan orbitau de Jupitèr que dau plan eqüatoriau solar. De mai, lei lacunas de Kirkwood dins la centura d'asteroïdes son tanben principalament causadas per Jupitèr. Enfin, aquela planeta es a l'origina dau darrier bombardament massís de l'interior dau Sistèma Solar[51].
Uei, lo camp de gravitat de Jupitèr e sei satellits contraròtlan divèrs asteroïdes orbitant vèrs lei ponchs de Lagrange precedent e seguent la planeta sus son orbita a l'entorn dau Soleu. Aqueleis asteroïdes son dichs « Troians » e repartits entre lei camps troian e grèc en onor de l'Iliada. Lo premier, 588 Aquiles, foguèt descubèrt en 1906 per Max Wolf e dempuei, se'n conois 2 000[52]. Lo pus grand es 624 Ector.
Fòrça cometas amb un periòde cort son tanben contrarotladas o influenciadas per la gravitat de Jupitèr. Aquelei cometas forman la familha dicha de Jupitèr. Son de cometas en provenença de la centura de Kuiper en delà de l'orbita de Neptun. Pasmens, pendent un passatge pròche de la planeta, sei trajectòrias son modificadas e adòptan adonc una orbita amb un grand assis pus pichon qu'aqueu de Jupitèr. Puei, lo Soleu e Jupitèr circularizan l'orbita d'aquelei cometas[53].
Impactes[modificar | modificar la font]
Jupitèr es de còps nomada l'"aspirator dau Sistèma Solar"[54] en causa de son potz gravitacionau important e de sa posicion pròche de l'interior dau Sistèma Solar[55]. D'efècte, recebe l'essenciau dau bombardament de cometas dei planetas dau Sistèma Solar[56]. Ansin, se supausa que Jupitèr sigue coma un bloquier per lei planetas telluricas. Pasmens, de simulacions informaticas recentas mòstran un ròtle pus nuançat e Jupitèr demeniriá pas significativament la quantitat de cometas passant dins lo Sistèma Solar intèrne. Sa gravitat entraïnariá de cometas vèrs l'interior dau sistèma quasi tant coma que leis alunchariá[57]. Lo subjècte es totjorn debatut, certanei scientifics pensant que Jupitèr atira lei cometas de la centura de Kuiper e d'autrei qu'apara contra leis objèctes de la supausada nívol d'Oort[58].
Dins lei fachs, d'impactes son estats sospichats o observats per Jupitèr. Lo premier remonta au sègle XVII, un estudi istoric de 1997 suggerent l'observacion dei traças d'un impacte per Cassini en 1690[59]. De mai, l'estudi nòta uech autrei possibilitats. Aquel estudi se basa sus la collision, ben observada, entre Jupitèr e la cometa Shoemaker-Levy 9. D'efècte, entre lo 16 e lo 22 de julhet 1994, 20 fragments d'aquela cometa tombèron dins l'emisfèri sud, fasent de tacas sornas. Èra la premiera collision entre dos objèctes dau Sistèma Solar qu'èra vista directament per l'uelh uman, fornissent de donadas atmosfericas interessantas[60] [61].
Dempuei 1994, d'autrei traças d'impactes de cometas son estadas descubèrtas. Lo 19 de julhet de 2009, una taca sorna, caracteristica de la collision de 1994, foguèt observada encara dins l'emisfèri sud de la planeta vèrs una longitud de 216°[62]. La talha de la taca sorna èra pus granda que la tempèsta Ovala BA. De mai, de mesuras de radiacions infrarojas mòstran un ponch brilhant suggerent un escaufament locau de l'atmosfèra près dau pòl sud[63]. En revenge, lo còrs destruch dins la collision es desconegut. Enfin, un impacte, pus pichon qu'aqueu de 2009, foguèt tanben descubèrt lo 3 de junh de 2010 per un astronòm amator[64].
Observacion[modificar | modificar la font]
L'uelh uman pòu facilament veire Jupitèr sus l'aspècte d'un astre blanc fòrça brilhant amb una magnitud de -2,7 a l'oposicion gràcias a l'albedo aut de la planeta[65]. Es sovent considerada coma un objècte interessant car una luneta de talha pichona revela ja de detalhs nombrós coma lei satellits galileians. De mai, sei periòdes de revolucion corts autoriza de seguir l'evolucion dau sistèma entre doas nuechs.
Un telescòpi d'un diamètre de 25 cm permet d'observar la Granda Taca Roja. De mai, un receptor de ràdio per ondas cortas benda de 13 mètres amb una antena en fieu electric d'una longor de 3,5 mètres pòu interceptar lo senhau de 21,86 MHz emés per la planeta[66].
Possibilitat d'existéncia de la vida[modificar | modificar la font]
En 1953, l'experiéncia de Miller-Urey mostrèt que la combinason d'ulhauç e de compausats quimics existent dins l'atmosfèra primordiala de la Tèrra podiá crear de compausats organics coma d'acids aminats, que son de constituents de la vida terrèstra. L'atmosfèra de la simulacion èra facha d'aiga, de metan, d'idrogèn molecular e d'amoniac que fan partida de l'atmosfèra de Jupitèr. Pasmens, l'atmosfèra de Jupitèr a tanben una circulacion d'èr verticala fòrça importanta que mena aquelei compausats dins lei partidas bassas de la planeta. La temperatura auta de l'interior de l'atmosfèra lei destrutz donc, empachant l'aparicion de vida similara a la Tèrra[67].
L'existéncia de la vida sus Jupitèr es donc considerada coma improbabla car la quantitat d'aiga dins l'atmosfèra es limitada e que la superficia rocassosa es escrachada per de pressions enòrmas. Dins aquò en 1976, avans lei missions Voyager, se desvolopèt l'ipotèsi d'una forma de vida basada sus l'aiga o l'amoniac de l'atmosfèra auta. L'ipotèsi repausa sus l'ecologia dei mars terrèstras ambé fitoplancton a la superficia, peis se norrissent d'aqueu fitoplancton e predators marins manjant lei peis[68] [69].
Uei, la possibilitat pus seriosa de l'existéncia de la vida dins lo sistèma de Jupitèr es leis oceans d'aiga qu'assostèron certanei satellits coma Euròpa.
Mitologia anciana[modificar | modificar la font]
La planeta Jupitèr es coneguda dempuei l'Antiquitat car es visibla a uelh nus dins lo cèu nocturne e, de còps, pendent lo jorn se lo Soleu es bas[70].
Per lei Babilonians, Jupitèr representava lo dieu Marduk. Utilizavan lo periòde de dotze ans de son orbita per definir sei constellacions dau zodiac[71]. Lei Chinés, lei Coreans e lei Japonés li donèron lo nom d'estela de fusta segon la concepcion chinesa dei Cinc Elements[72] [73] [74]. Dins l'astrologia vedica, Jupitèr es nomada Brihaspati o pus sovent Guru, significant « Grand èsser ». Enfin, en Euròpa, lei Grècs bategèron la planeta Phaethon (Φaέθwv) significant « cremant ». Puei, lei Roman li donèron son nom actuau segon lo rèi de sei dieus. Lo simbòl astronomic de Jupitèr ♃ representa d'autra part l'ulhauç dau dieu.
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ L'aiga es una molecula polara podent transportar una carga. Es donc capabla de crear la separacion de cargas necessària a la formacion d'un ulhauç.
Referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Gautier, D.; Conrath, B.; Flasar, M.; Hanel, R.; Kunde, V.; Chedin, A.; Scott N. (1981). "The helium abundance of Jupiter from Voyager". Journal of Geophysical Research 86: 8713–8720.
- ↑ 2,0 2,1 Kunde, V. G. et al. (September 10, 2004). "Jupiter's Atmospheric Composition from the Cassini Thermal Infrared Spectroscopy Experiment". Science 305 (5690): 1582–86
- ↑ Kim, S. J.; Caldwell, J.; Rivolo, A. R.; Wagner, R. (1985). "Infrared Polar Brightening on Jupiter III. Spectrometry from the Voyager 1 IRIS Experiment". Icarus 64: 233–48.
- ↑ Niemann, H. B.; Atreya, S. K.; Carignan, G. R.; Donahue, T. M.; Haberman, J. A.; Harpold, D. N.; Hartle, R. E.; Hunten, D. M.; Kasprzak, W. T.; Mahaffy, P. R.; Owen, T. C.; Spencer, N. W.; Way, S. H. (1996). "The Galileo Probe Mass Spectrometer: Composition of Jupiter's Atmosphere". Science 272 (5263): 846–849
- ↑ 5,0 5,1 5,2 5,3 5,4 5,5 5,6 5,7 Mahaffy, Paul. "Highlights of the Galileo Probe Mass Spectrometer Investigation". NASA Goddard Space Flight Center, Atmospheric Experiments Laboratory. http://ael.gsfc.nasa.gov/jupiterHighlights.shtml. Retrieved 2007-06-06.
- ↑ Williams, Dr. David R. (November 16, 2004). "Jupiter Fact Sheet". NASA
- ↑ 7,0 7,1 7,2 7,3 Burgess, Eric (1982). By Jupiter: Odysseys to a Giant. New York: Columbia University Press.
- ↑ 8,0 8,1 8,2 Elkins-Tanton, Linda T. (2006). Jupiter and Saturn. New York: Chelsea House.
- ↑ 9,0 9,1 9,2 9,3 Guillot, T.; Stevenson, D. J.; Hubbard, W. B.; Saumon, D. (2004). "Chapter 3: The Interior of Jupiter". in Bagenal, F.; Dowling, T. E.; McKinnon, W. B. Jupiter: The Planet, Satellites and Magnetosphere.
- ↑ Bodenheimer, P. (1974). "Calculations of the early evolution of Jupiter". Icarus 23 pages=319–25.
- ↑ Guillot, T.; Gautier, D.; Hubbard, W. B. (1997). "New Constraints on the Composition of Jupiter from Galileo Measurements and Interior Models". Icarus 130: 534–539.
- ↑ Various (2006). McFadden, Lucy-Ann; Weissman, Paul; Johnson, Torrence. ed. Encyclopedia of the Solar System (2nd ed.). Academic Press. p. 412
- ↑ Lodders, Katharina (2004). "Jupiter Formed with More Tar than Ice". The Astrophysical Journal 611 (1): 587–597.
- ↑ Züttel, Andreas (September 2003). "Materials for hydrogen storage". Materials Today 6 (9): 24–33.
- ↑ 15,0 15,1 Seiff, A.; Kirk, D.B.; Knight, T.C.D. et al. (1998). "Thermal structure of Jupiter's atmosphere near the edge of a 5-um hot spot in the north equatorial belt". Journal of Geophysical Research 103: 22857–22889.
- ↑ Miller, S.; Aylword, A.; Milliword, G. (2005). "Giant Planet Ionospheres and Thermospheres: the Importance of Ion-Neutral Coupling". Space Science Reviews 116: 319–343.
- ↑ Ingersoll, A. P.; Dowling, T. E.; Gierasch, P. J.; Orton, G. S.; Read, P. L.; Sanchez-Lavega, A.; Showman, A. P.; Simon-Miller, A. A.; Vasavada, A. R. "Dynamics of Jupiter’s Atmosphere" (PDF). Lunar & Planetary Institute. http://www.lpl.arizona.edu/~showman/publications/ingersolletal-2004.pdf.
- ↑ Kerr, Richard A. (2000). "Deep, Moist Heat Drives Jovian Weather". Science 287 (5455): 946–947.
- ↑ Strycker, P. D.; Chanover, N.; Sussman, M.; Simon-Miller, A. (2006). "A Spectroscopic Search for Jupiter's Chromophores". DPS meeting #38, #11.15. American Astronomical Society.
- ↑ Denning, W. F. (1899). "Jupiter, early history of the great red spot on". Monthly Notices of the Royal Astronomical Society 59: 574–584. http://adsabs.harvard.edu/abs/1899MNRAS..59..574D
- ↑ Kyrala, A. (1982). "An explanation of the persistence of the Great Red Spot of Jupiter". Moon and the Planets 26: 105–7
- ↑ Sommeria, Jöel; Steven D. Meyers & Harry L. Swinney (February 25, 1988). "Laboratory simulation of Jupiter's Great Red Spot". Nature 331: 689–693.
- ↑ Cardall, C. Y.; Daunt, S. J. "The Great Red Spot". University of Tennessee. http://csep10.phys.utk.edu/astr161/lect/jupiter/redspot.html.
- ↑ Phillips, Tony (March 3, 2006). "Jupiter's New Red Spot". NASA. http://science.nasa.gov/headlines/y2006/02mar_redjr.htm.
- ↑ Showalter, M.A.; Burns, J.A.; Cuzzi, J. N.; Pollack, J. B. (1987). "Jupiter's ring system: New results on structure and particle properties". Icarus 69 (3): 458–98.
- ↑ 26,0 26,1 Burns, J. A.; Showalter, M.R.; Hamilton, D.P.; et al. (1999). "The Formation of Jupiter's Faint Rings". Science 284 (5417): 1146–50.
- ↑ Fieseler, P.D. (2004). "The Galileo Star Scanner Observations at Amalthea". Icarus 169 (2): 390–401.
- ↑ Brainerd, Jim (2004-11-22). "Jupiter's Magnetosphere". The Astrophysics Spectator
- ↑ Herbst, T. M.; Rix, H.-W. (1999). Guenther, Eike; Stecklum, Bringfried; Klose, Sylvio. ed. Star Formation and Extrasolar Planet Studies with Near-Infrared Interferometry on the LBT. San Francisco, Calif.: Astronomical Society of the Pacific. pp. 341–350.
- ↑ Michtchenko, T. A.; Ferraz-Mello, S. (February 2001). "Modeling the 5 : 2 Mean-Motion Resonance in the Jupiter–Saturn Planetary System". Icarus 149 (2): 77–115.
- ↑ Lang, Kenneth R. (2003). "Jupiter: a giant primitive planet". NASA. [1].
- ↑ Xi, Z. Z. (1981). "The Discovery of Jupiter's Satellite Made by Gan-De 2000 Years Before Galileo". Acta Astrophysica Sinica 1 (2): 87.
- ↑ Dong, Paul (2002). China's Major Mysteries: Paranormal Phenomena and the Unexplained in the People's Republic. China Books.
- ↑ Youssef, A.; Marcus, P. S. (2003). "The dynamics of jovian white ovals from formation to merger". Icarus 162 (1): 74–93.
- ↑ "Roemer's Hypothesis". MathPages. [2].
- ↑ "Amalthea Fact Sheet", NASA JPL.
- ↑ Dunham Jr., Theodore (1933). "Note on the Spectra of Jupiter and Saturn". Publications of the Astronomical Society of the Pacific 45: 42–44
- ↑ Weintraub, Rachel A. (September 26, 2005). "How One Night in a Field Changed Astronomy".
- ↑ Klein, M. J.; Gulkis, S.; Bolton, S. J. (1996). "Jupiter's Synchrotron Radiation: Observed Variations Before, During and After the Impacts of Comet SL9".
- ↑ NASA – Pioneer 10 Mission Profile
- ↑ NASA – Glenn Research Center
- ↑ 42,0 42,1 NASA, Galileo FAQ - Navigation, [3], 6 de julhet de 2010.
- ↑ Lasher, Lawrence (August 1, 2006). "Pioneer Project Home Page". NASA Space Projects Division.
- ↑ Chan, K.; Paredes, E. S.; Ryne, M. S. (2004). "Ulysses Attitude and Orbit Operations: 13+ Years of International Cooperation" (PDF). American Institute of Aeronautics and Astronautics. http://www.aiaa.org/Spaceops2004Archive/downloads/papers/SPACE2004sp-template00447F.pdf.
- ↑ Hansen, C. J.; Bolton, S. J.; Matson, D. L.; Spilker, L. J.; Lebreton, J.-P. (2004). "The Cassini-Huygens flyby of Jupiter". Icarus 172 (1): 1–8.
- ↑ 46,0 46,1 McConnell, Shannon (April 14, 2003). "Galileo: Journey to Jupiter". NASA Jet Propulsion Laboratory.
- ↑ Magalhães, Julio (December 10, 1996). "Galileo Probe Mission Events". NASA Space Projects Division. [4].
- ↑ Musotto, S.; Varadi, F.; Moore, W. B.; Schubert, G. (2002). "Numerical simulations of the orbits of the Galilean satellites". Icarus 159: 500–504.
- ↑ Jewitt, D. C.; Sheppard, S.; Porco, C. (2004). Bagenal, F.; Dowling, T.; McKinnon, W. ed (PDF). Jupiter: The Planet, Satellites and Magnetosphere. Cambridge University Press. ISBN 0-521-81808-7. [5].
- ↑ Nesvorný, D.; Alvarellos, J. L. A.; Dones, L.; Levison, H. F. (2003). "Orbital and Collisional Evolution of the Irregular Satellites". The Astronomical Journal 126 (1): 398–429.
- ↑ Kerr, Richard A. (2004). "Did Jupiter and Saturn Team Up to Pummel the Inner Solar System?". Science 306 (5702): 1676
- ↑ "List Of Jupiter Trojans", IAU Minor Planet Center, [6]
- ↑ Quinn, T.; Tremaine, S.; Duncan, M. (1990). "Planetary perturbations and the origins of short-period comets". Astrophysical Journal, Part 1 355: 667–679.
- ↑ Lovett, Richard A. (December 15, 2006). "Stardust's Comet Clues Reveal Early Solar System". National Geographic News. http://news.nationalgeographic.com/news/2006/12/061215-comet-stardust.html.
- ↑ Nakamura, T.; Kurahashi, H. (1998). "Collisional Probability of Periodic Comets with the Terrestrial Planets: An Invalid Case of Analytic Formulation". Astronomical Journal 115 (2): 848–854.
- ↑ Nakamura, T.; Kurahashi, H. (1998). "Collisional Probability of Periodic Comets with the Terrestrial Planets: An Invalid Case of Analytic Formulation". Astronomical Journal 115 (2): 848–854.
- ↑ Horner, J.; Jones, B. W. (2008). "Jupiter - friend or foe? I: the asteroids". International Journal of Astrobiology 7 (3–4): 251–261.
- ↑ Overbyte, Dennis (2009-07-25). "Jupiter: Our Comic Protector?". Thew New York Times. http://www.nytimes.com/2009/07/26/weekinreview/26overbye.html?hpw.
- ↑ Tabe, Isshi; Watanabe, Jun-ichi; Jimbo, Michiwo (February 1997). "Discovery of a Possible Impact SPOT on Jupiter Recorded in 1690". Publications of the Astronomical Society of Japan 49:L1–L5
- ↑ Baalke, Ron. "Comet Shoemaker-Levy Collision with Jupiter". NASA.
- ↑ Britt, Robert R. (August 23, 2004). "Remnants of 1994 Comet Impact Leave Puzzle at Jupiter". space.com. http://www.space.com/scienceastronomy/mystery_monday_040823.html.
- ↑ alway, Mike (July 19, 2009). "Breaking News: Possible Impact on Jupiter, Captured by Anthony Wesley". IceInSpace.
- ↑ Grossman, Lisa (July 20, 2009). "Jupiter sports new 'bruise' from impact". New Scientist. [7].
- ↑ Bakich, Michael (2010-06-04). "Another impact on Jupiter". Astronomy Magazine online. [8]
- ↑ David R. Williams, « Jupiter Fact Sheet », NASA.
- ↑ Weber, Colom, Kerdraon et Lecacheux, Techniques d'observation en radioastronomie basse fréquence en présence d'émetteurs radioélectriques, Bulletin du BNM no 12X, Volume 2004-Y.
- ↑ Heppenheimer, T. A. (2007). "Colonies in Space, Chapter 1: Other Life in Space". National Space Society. [9]
- ↑ "Life on Jupiter". Encyclopedia of Astrobiology, Astronomy & Spaceflight. [10]
- ↑ Sagan, C.; Salpeter, E. E. (1976). "Particles, environments, and possible ecologies in the Jovian atmosphere". The Astrophysical Journal Supplement Series 32: 633–637.
- ↑ Staff (June 16, 2005). "Stargazers prepare for daylight view of Jupiter". ABC News Online. [11]
- ↑ Rogers, J. H. (1998). "Origins of the ancient constellations: I. The Mesopotamian traditions". Journal of the British Astronomical Association, 108: 9–28.
- ↑ De Groot, Jan Jakob Maria (1912). Religion in China: universism. a key to the study of Taoism and Confucianism. 10. G. P. Putnam's Sons. p. 300.
- ↑ Crump, Thomas (1992). The Japanese numbers game: the use and understanding of numbers in modern Japan. Routledge. pp. 39–40. ISBN 0-415-05609-8.
- ↑ Hulbert, Homer Bezaleel (1909). The passing of Korea. Doubleday, Page & company. p. 426.