text:
Dannemarie-sur-Crète
Dannemarie-sur-Crète es una comuna francesa, situada dins lo departament de Dobs e la region de la Franca Comtat.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Dannemarie-Sus-Crète es una municipalitat del Departament de la Doubs bastida sus una crête d'altitud de 303 mètres. Lo sieu ponch en culminant se situa al bòsc del Cras a 304 mètres del temps que la quòta la mai bassa se tròba sus la rota nacionala a la encreuament d'aquela amb la rota Dannemarie-sus-Crète/ Velesmes-Essarts. Lo climat es son e temperat.
Dannemarie-Sur-Crète est une commune du Département du Doubs construite sur une crête d'altitude de 303 mètres. Son point culminant se situe au bois du Cras à 304 mètres tandis que la cote la plus basse se trouve sur la route nationale au carrefour de celle-ci avec la route Dannemarie-sur-Crète/ Velesmes-Essarts. Le climat est sain et tempéré.
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Jol ère dels ducs de Bourgogne, Dannemarie es pas #qu'un pichon masatge caseriu d'una dotzena d'ostals agropats a l'entorn d'un prieuré. Las tèrras avián ligat als senhors de Montferrant, Torpes o Corcondray, #que los finages se'n prenián près del molin de Bénusse.
En 1477, la Franca-Comtat, e amb ela Dannemarie passa dins l'ostal de las Habsbourg. L'obligacion de còder lo sieu pan al forn banal disparait en un acte del 13 de decembre 1692, en permetent als abitants de Dannemarie de bastir, cadun, un forn. L'ancian forn banal es d'en un autre luòc encara uèi visible en lo tribunal del castèl del pòble. Al cors del XVIIe sègle, e mai particularament pendent la guèrra de Trenta Ans, Dannemarie, coma totas las municipalitats de l'Èst #sofrir de déprédations de bandas. Tanben plan tròba pas-t-se mai a l'ora d'ara dins lo vilatge #qu'un sol ostal d'aquela epòca. Mas, immediatament après la conquista de la Franca-Comtat per Louis XIV, lo vilatge pren un considerable essor, al meteis temps que Besançon se cobrís de monuments magnifics. Dannemarie Sofrís pendent la revolucion de nombrosas réquisitions en benefici de la armada del Rhin.
En 1804, las municipalitats de Pouilley-Franceses, Villers-Buzon e Bénusse an amassat a la parròquia de Danemarie. L'activitat del Conselh Municipal, al cors de la Restauracion e de la Monarchie de Julhet es pro restringida : la municipalitat se planh d'èsser la mai paure de totas ; efectivament pas a mai que de bòsques insignificants coma recors. Per se procurar dels recorses, la parròquia loga los bancs de la glèisa als fisèles al prètz mièg de 3 francs per an.
I i aguèt pauc de faches en marcant pendent la segonda Republica de contunh jol Segond Empèri.
Coma consequéncia de las desbrandas francesas de la guèrra de 1870, los abitants aguèron evidentament a sosténer a individuellement la contribucion de guèrra impausada per Bismarck #que s'elevava a 5 mil milions d'aur. Pendent lo periòde 1871-1902, lo conselh municipal i aguèt sovent a debatre de la question escolara. N'efièch doas escòlas foncionavan simultanèament : l'escòla publica mixte e l'escòla liura de filhas. Mas es aquela #que barra lo 18 de decembre 1898.
Lo 9 aout 1914, a votat un credit de 500 francs "pels besonhs de divèrsas familhas, per continuament de sortida de lo sieu cap a las Armadas". Lo cònsol èra totun absorbit per de pesadas taques : socórrer las familhas nécessiteuses e o de veusas ; portar ajuda a las femnas e als ancians #qu'asseguravan péniblement la camina del tren de cultura en l'abséncia del mobilizat. Pendent aqueles tragiques ans, lo pòble pagava de la siá sang un pesat tribut a la Salvacion de la pàtria, coma ne fan fe las placas commemorativas fixadas dins la glèisa e sul monument al mòrt : cinc personas i aguèt aucit pendent aquela Granda guèrra sens comptar de nombroses ferits.
Cap de eveniment en sortint es pas a soslinhar fins al mes de en mai 1940. Mas en junh, l'invasion de la França s'estend fins a la Soïssa. Dannemarie A ocupat pels Alemands fins en 1941. A l'excepcion de panatòris o de bris de mòbles de la municipalitat, la tropa alemanda exercís pas grèus sévices. En la nuèch del 8 al 9 de setembre 1944, a miejanet, los Americanes, precedits de gròsses carris, penetren, l'arma a la bretelle, sul luòc de la glèisa e prossegueixen l'armada en déroute. Los combats de la Segonda Guèrra mondiala, per felicitat pas creusèrent void dins lo pòble. Mas #caler un triste épilogue a la Guèrra d'Algèria perque un nom s'apondèsse al mémorial.
Sous l'ère des ducs de Bourgogne, Dannemarie n'est qu'un petit hameau d'une douzaine de maisons groupées autour d'un prieuré. Les terres étaient rattachées aux seigneurs de Montferrant, Torpes ou Corcondray, dont les finages se rejoignaient près du moulin de Bénusse.
En 1477, la Franche-Comté, et avec elle Dannemarie passe dans la maison des Habsbourg. L'obligation de cuire son pain au four banal disparait dans un acte du 13 décembre 1692, permettant aux habitants de Dannemarie de construire, chacun, un four. L'ancien four banal est d'ailleurs encore aujourd'hui visible dans la cour du château du village. Au cours du XVIIe siècle, et plus particulièrement pendant la guerre de Trente Ans, Dannemarie, comme toutes les communes de l'Est souffrit de déprédations de bandes. Aussi bien ne trouve-t-on plus actuellement dans le village qu'une seule maison de cette époque. Mais, immédiatement après la conquête de la Franche-Comté par Louis XIV, le village prend un remarquable essor, en même temps que Besançon se couvre de monuments magnifiques. Dannemarie souffre pendant la révolution de nombreuses réquisitions au profit de l'armée du Rhin.
En 1804, les communes de Pouilley-Français, Villers-Buzon et Bénusse sont réunies à la paroisse de Danemarie. L'activité du Conseil Municipal, au cours de la Restauration et de la Monarchie de Juillet est assez restreinte : la commune se plaint d'être la plus pauvre de toutes ; effectivement elle n'a que des bois insignifiants comme ressource. Pour se procurer des ressources, la paroisse loue les bancs de l'église aux fidèles au prix moyen de 3 francs par an.
Il y eut peu de faits marquant pendant la deuxième République puis sous le Second Empire.
Comme conséquence des défaites françaises de la guerre de 1870, les habitants eurent évidemment à supporter individuellement la contribution de guerre imposée par Bismarck qui s'élevait à 5 milliards d'or. Pendant la période 1871-1902, le conseil municipal eut souvent à débattre de la question scolaire. En effet deux écoles fonctionnaient simultanément : l'école publique mixte et l'école libre de filles. Mais c'est celle-ci qui ferme le 18 décembre 1898.
Le 9 aout 1914, est voté un crédit de 500 francs "pour les besoins de plusieurs familles, par suite de départ de leur chef aux Armées". Le maire était cependant absorbé par de lourdes taches : secourir les familles nécessiteuses et le veuves ; porter aide aux femmes et aux vieillards qui assuraient péniblement la marche du train de culture en l'absence du mobilisé. Pendant ces tragiques années, le village payait de son sang un lourd tribut au Salut de la patrie, comme en font foi les plaques commémoratives apposées dans l'église et sur le monument aux mort : cinq personnes fut tués pendant cette Grande guerre sans compter de nombreux blessés.
Aucun événement saillant n'est à signaler jusqu'au mois de mai 1940. Mais en juin, l'invasion de la France s'étend jusqu'à la Suisse. Dannemarie est occupée par les Allemands jusqu'en 1941. À l'exception de vols ou de bris de meubles de la commune, la troupe allemande n'exerce pas de graves sévices. Dans la nuit du 8 au 9 septembre 1944, à minuit, les Américains, précédés de gros chars, pénètrent, l'arme à la bretelle, sur la place de l'église et poursuivent l'armée en déroute. Les combats de la Seconde Guerre mondiale, par bonheur ne creusèrent pas de vide dans le village. Mais il fallut un triste épilogue à la Guerre d'Algérie pour qu'un nom s'ajoutât au mémorial.


c: text/html

text:
Un article de Wikipèdia, l'enciclopèdia liura.
Limòtges (forma usuala locala) o Lemòtges (forma classicizanta) es una vila dau nord-oest d'Occitània (e dau mieg oest de França), es la vila principala e chapluòc de la region de Lemosin e dau departament de la Nauta Vinhana (87), sus Vinhana.
Lo gentilici es limotjaud -a o lemotjaud -a.
Limòtges e las comunas de la metropòli.
Lu Lemosin administratiu, e sas vilas principalas.
- Cripta de Sent Marçau : darrier la plaça de la Republica
- Abadiá de Santa Maria de la Regla
- Anfiteatre galloroman : vargier d'Orsay
- Convent daus Carmes (segle XIII) : avenguda de Sent Alec
- Pavilhon dau Verdurier (segle XX)
- Catedrala de Sent Estève
- Chapela de Sent Aurelian (segle XVII)
- Chasteu de Beuvés (segle XVIII) : Sent Marçau (Landoja)
- Chasteu daus Eissarts (segle XVII) : Beuna
- Caserna de la Visitacion (segle XVII)
- Egleisa de Sent Micheu daus Lions (segle XIV)
- Egleisa de Sent Peire (segle XIII)
- Egleisa de Beuna
- Palais de l'Eveschat (segle XVIII) : Museu Municipau
- Font de las Barras (segle XVII)
- Gara daus Benedictins (segle XX)
- L'Ala (segle XIX)
- Ancian ospitau (segle XVIII) : Biblioteca multimèdia
- Ostau Estienne de la Ribiera (segle XIX) : plaça dau Presidiau
- Ostau Maledent de Savinhac de Festiac (segle XVII) : rua Nauta de la Comedia
- Ostau de Vila e font (segle XIX)
- Liceu Gay Lussac (segle XVII)
- Cort dau Temple (segle XVI)
- Museu Adrien Dubouché (segle XIX)
- Plaça de la Mòta
- Pont de Sent Estève (segle XIII)
- Pont de Sent Marçau (segle XIII)
- Prefectura (segle XX)
- Forn daus Casseus (segle XIX)
Limòtges es reputat per sa porcelana, fabricada en tirant dau caolin de Sent Iriès.
- Industria mecanica e electrica
- Quimia
Meras de Limòtges :
En 1962, Limòtges a fusionat emb la pita comuna de Beuna.
L'aglomeracion de Limòges a constituit una comunautat d'aglomeracion, Limòtges Metropòli.
Limòtges es devesida en 16 cantons :
- Lo canton de Limòtges-Beu Pueg es format d'una partida de Limòtges (7 227 abitants) ;
- Lo canton de Limòtges-Carnot es format d'una partida de Limòtges (8 976 abitants) ;
- Lo canton de Limòtges-Centre es format d'una partida de Limòtges (7 336 abitants) ;
- Lo canton de Limòtges-Ciutat es format d'una partida de Limòtges (7 891 abitants) ;
- Lo canton de Limòtges-Condat es format d'una partida de Limòtges e de las comunas de Condat de Viena, Solenhac e Lo Vijan (17 826 abitants) ;
- Lo canton de Limòtges-Cornhac es format d'una partida de Limòtges (9 644 abitants) ;
- Lo canton de Limòtges-Cosés es format d'una partida de Limòtges e de la comuna de Cosés (9 115 abitants) ;
- Lo canton de Limòtges-Esmautaires es format d'una partida de Limòtges (15 442 abitants) ;
- Lo canton de Limòtges-Grand Truelh es format d'una partida de Limòtges (6 656 abitants) ;
- Lo canton de Limòtges-Isla es format d'una partida de Limòtges e de la comuna d'Isla (13 288 abitants) ;
- Lo canton de Limòtges-La Bastida es format d'una partida de Limòtges (10 585 abitants) ;
- Lo canton de Limòtges-Landoja es format d'una partida de Limòtges (12 806 abitants) ;
- Lo canton de Limòtges-Lu Palaiç es format d'una partida de Limòtges e de la comuna dau Palaiç de Viena (11 886 abitants) ;
- Lo canton de Limòtges-Panasòu es format d'una partida de Limòtges e de las comunas de Aurèlh, Festiac, Panasòu e Sent Just (20 494 abitants) ;
- Lo canton de Limòtges-Pueg las Ròdas es format d'una partida de Limòtges (9 757 abitants) ;
- Lo canton de Limòtges-Vigenau es format d'una partida de Limòtges (10 177 abitants).
Charlotte (Estats Units)
Fürth (Alemanha)
Grodno (Bielorussia)
Plzen (Republica Chèca)
Seto (Japon)
L'esquipa de basquet dau Limòtges CSP (Cercle Sent Peire), fondada en 1929 es la pus titolada de França dins aqueu espòrt. Lo CSP a lo palmarés seguent :
- Champion d'Euròpa : 1993
- Copa d'Euròpa Korac : 1982, 1983, 2000
- Copa d'Euròpa daus Venceires de Copas : 1988
- Torneg daus As : 1988, 1990
- Champion de França Pro A : 1983, 1984, 1985, 1988, 1989, 1990, 1993, 1994, 2000
- Champion de França Pro B : 2001
- Copa de la Federacion : 1982, 1983, 1985
- Copa Robert Busnel : 1994, 1995, 2000

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Montbrun
Un article de Wikipèdia, l'enciclopèdia liura.
Aquesta pagina d'omonimia repertòria los diferents subjèctes e articles del nom identic.
Patronimas[modificar | modificar la font]
- Charles Dupuy de Montbrun , capitaine protestant durant les guerres de religion
- Louis Pierre Montbrun (1770-1812) Général d'Empire.
- Hugues Brisset de Montbrun de Pomarède (1756-1831) Général de brigade.
- Marie Anne Thérèse Ombline Desbassayns, née Gonneau-Montbrun , propriétaire d'une plantation à la Réunion
- Deneu de Montbrun , architecte francés vers le début deu XXe siècle.
Toponimas[modificar | modificar la font]
- Montbrun (Gers), comuna francesa de Gers
- Montbrun , comuna francesa d'Òlt
- Montbrun , comuna francesa de Losera
- Montbrun , anciana comuna francesa de Nauta Vinhana , uèi dens Dornasac


text:
Aberdeenshire
Aberdeenshire (Siorrachd Obar Dheathain en gaelic escocés, Aiberdeenshire en scots) es un deus 32 council areas d'Escòcia.
Actuaument, lo council area d'Aberdeenshire comporta pas la vila d'Aberdeen, que constituís un council desseparat. Amassats, los dus councils forman l'Aberdeenshire istoric. Lo conselh de l'Aberdeenshire sed a Woodhill House, a Aberdeen. Es lo sol council area escocés dont la sedença sia hòra deus sons limits. Aberdeenshire es bordat per Angus e Perth e Kinross au sud e Highland e Moray a l'oest.
Istòria[modificar | modificar la font]
Aberdeenshire a un ric eiretatge preistoric e istoric. Es lo lòc de numerós sits archeologics neolitics e de l'Edat deu Bronze.
Lo council area actuau es nomat d'après lo Comtat d'Aberdeen qu'estó abolit en 1975 per lo Local Government (Scotland) Act 1973.
Demografia[modificar | modificar la font]
Aberdeenshire a una populacion de 236260 poblants, çò que hè 4,6% de la populacion totau d'Escòcia.


text:
Lengas dené-caucasencas
Lei lengas dené-caucasencas o lo dené-caucasenc son una superfamilha de lengas (çò es una familha de lengas fòrça anciana e espandida). L'existéncia dau dené-caucasenc es pas (encara) validada nimai acceptada per l'ensems de la comunitat scientifica dei lingüistas e fa l'objècte de pron de discussions.
Somari
- 1 Composicion
- 2 Proposicions d'aubre genealogic
- 3 Fonologia reconstrucha
- 4 Correspondéncias de sòns
- 5 Sosbrancas
- 6 Referéncias
- 7 Liames extèrnes
- 8 Vejatz tanben
Composicion[modificar | modificar la font]
Lo dené-caucasenc agropariá lei familhas seguentas:
- lo basco en Euròpa de l'Oèst, familha que compren una sola lenga.
- lo nòrd-caucasenc en Caucàs, familha que compren en particular l'abcaz, l'adigué, l'ingosh, lo chechèn e lei lengas daguestanesas.
- l'ienisseian en Siberia centrala, familha que compren lo ket e d'autrei lengas desparegudas a una epòca recenta.
- lo burushaski en Cashmir, familha que compren una sola lenga.
- lo nahali en Índia, familha que compren una sola lenga.
- lo sinotibetan en Extrèm Orient, familha que compren en particular lei lengas siniticas (chinés, cantonés, hakka, etc) e lei lengas tibetobirmanas (tibetan, birman...).
- lo na-dené en America dau Nòrd, familha que compren en particular l'apache e lo navaho..
L'inclusion dau nahali ven d'una version recenta de l'ipotèsi dené-caucasenca. Vitalii Shevoroshkin [1998] apond lei lengas salish e possiblament d'autrei familhas nòrd-americanas tanben.
La teoria, prepausada d'en primier dins leis ans 1980 per Sergei Starostin, s'inspira en granda part deis òbras d'Alfredo Trombetti, Karl Bouda, e Edward Sapir, mai s'es jamai demostrada d'un biais definitiu e inequivòc. Pron de lingüistas doncas pensan qu'aquelei familhas de lengas s'aparentan pas. Pasmens es important de notar que lei tenents de l'ipotèsi dené-caucasenca la considèran coma "un modèl explicatiu" mai que coma una solucion finala e definitiva au problèma d'una relacion genetica pus prefonda entre lei familhas consideradas.
E mai se pron de lingüistas considèran que lo basco e lo nòrd-caucasenc son d'isolats lingüistics, John Bengtson publiquèt mai d'un article au començament deis ans 1990 ont postulèt una familha vasconocaucasenca, en liant lo basco ai lengas nòrd-caucasencas, e aquò formariá lo macrocaucasenc que se liariá au burushaski. L'estructura intèrna de la superfamilha dené-caucasenca, coma la veson Starostin e Bengtson, se pòt agachar çai sota.
Proposicions d'aubre genealogic[modificar | modificar la font]
Vision d'Starostin[modificar | modificar la font]
Vaicí l'aubre de la familha dené-caucasenca e lei datas de divergéncia aproximativas (estimadas per glotocronologia) que prepausan S. A. Starostin e sei collègas dau projècte Tower of Babel:
- 1. dené-caucasenc [8 700 avC]
- 1.1. na-dené/atabascan-eyak-tlingit
- 1.2. sinovasconic [7 900 avC]
- 1.2.1. vasconic (vejatz çai sota)
- 1.2.2. sinocaucasenc [6 200 avC]
- 1.2.2.1. burushaski
- 1.2.2.2. caucasosinoienisseian [5 900 avC]
- 1.2.2.2.1. nòrd-caucasenc
- 1.2.2.2.1.1. caucasenc dau nòrd-èst
- 1.2.2.2.2.2. caucasenc dau nòrd-oèst
- 1.2.2.2.2. sinoienisseian [5 100 avC]
- 1.2.2.2.2.1. ienisseian
- 1.2.2.2.2.2. sinotibetan
- 1.2.2.2.1. nòrd-caucasenc
Vision de Bengtson[modificar | modificar la font]
Vision actuala de J. D. Bengtson, qu'ara per ara l'a pas datada amb una analisi glotocronologica:
- 1. dené-caucasenc
- 1.1. branca sinodené (orientala)
- 1.1.1. sinotibetan
- 1.1.2. na-dené
- 1.1.2.1. haida
- 1.1.2.2. nuclèu na-dené
- 1.1.2.2.1. atabascan-eyak-tlingit
- 1.1.2.2.2. ienisseian
- 1.2. branca macrocaucasenca (occidentala)
- 1.2.1. burushaski
- 1.2.2. vasconocaucasenc
- 1.2.2.1. nòrd-caucasenc
- 1.2.2.1.1. caucasenc dau nòrd-èst (nakh-daguestanés)
- 1.2.2.1.2. caucasenc dau nòrd-oèst (abcazoadigué)
- 1.2.2.2. basco
- 1.2.2.1. nòrd-caucasenc
- 1.1. branca sinodené (orientala)
Fonologia reconstrucha[modificar | modificar la font]
Coma per lo protoindoeuropèu e lo protooralic, lei lingüistas que trabalhan subre de reconstruccions de la lenga proto-dené-caucasenca utilizan gaire l'alfabet fonetic internacionau (AFI) en generau. Per facilitar lei comparasons amb la literatura scientifica, la transcripcion d'Starostin (largament identica a aquela de Bengtson) s'utiliza dins aquesta seccion, seguida per leis equivalents en AFI entre barras oblicas (per lei fonèmas) o entre parentèsis cairadas (per lei sòns vertadiers). Se diferéncia de l'AFI especialament dins la notacion dei consonantas africadas (que totei s'escrivon aicí amb un solet caractèr), dei consonantas lateralas, e dei consonantas faringalas e epiglotalas (aquò se complica per lo fach qu'Starostin utilizava pas lo tèrme d'« epiglotau »).
Consonantas[modificar | modificar la font]
- ¹ Coma dins lei lengas actualas de Caucàs, totei leis oclusivas (levat /ʡ/ e /ʔ/) èran aparentament siá sonòras, siá ejectivas, siá aspiradas. Rèsta encara de cercar s'aquò èra lo cas deis africadas tanben. Ja que l'aspiracion soleta es pas fonematica, aquò se mòstra pas dins la transcripcion fonematica d'aquesta pagina.
- ² Aquelei sòns èran pas de fonèmas separats, probable, mai d'allofòns de sei correspondents sonòrs.
Vocalas[modificar | modificar la font]
Correspondéncias de sòns[modificar | modificar la font]
La taula seguenta descriu coma se supausa que lei fonèmas dau proto-dené-caucasenc an evolucionat vèrs lei fonèmas dei lengas descendentas. S'utiliza la transcripcion d'Starostin per lo proto-dené-caucasenc, s'utiliza l'ortografia basca per lo basco; se fornís l'AFI dins totei lei cas. (Lo burushaski a ges d'ortografia fixada). Lei correspondéncias dau na-dené, leis an pas encara publicadas. Lo jonhent indica qu'un fonèma a evolucionat vèrs de vias diferentas segon sa posicion dins un mot, per exemple au començament o a la fin. "∅" indica una desparicion sensa traça. L'identitat exacta dau protofonèma ienisseian "r₁" es gaire clara. Se mòstra pas lei derivats dei grops de consonantas proto-dené-caucasencas quand sei fonèmas an evolucionat de maniera independenta.
- ¹ /h/ a desparegut dins lei dialèctes bascos meridionaus a l'epòca istorica.
- ² /ɦ/ es reconstruch (*) per leis estapas mai ancianas dau basco; es vengut /h/ dins dos dialèctes dau nòrd e a desparegut dins totei leis autres.
- ³ Pròche de /o/ e /u/.
Sosbrancas[modificar | modificar la font]
Vasconic[modificar | modificar la font]
Aquela branca compren la lenga basca, l'anciana lenga aquitana (se per cas èra autra causa qu'una forma anciana de basco), e seis aujòus ipotetics.
Proposicions de cognats vasconocaucasencs[modificar | modificar la font]
Pron de mots que se manlèvan gaire entre lei lengas son fòrça similars en basco e dins lei lengas nòrd-caucasencas. Aquò aperten ais arguments mai fòrts que Bengtson pòrge per sostenir la posicion dau basco dins la superfamilha dené-caucasenca.
Nòtas:
Lo dargwa, lo chechèn, lo khinalug, lo lak, lo tabasaran, e l'udi son de lengas caucasencas dau nòrd-èst. Lo "dargwa" es lo dargwa literari, lo protodargwa es l'aujòu reconstruch de totei lei dialèctes dargwas, e lo protocaucasenc es lo darrier aujòu reconstruch de totei lei lengas nòrd-caucasencas conegudas de l'èst e de l'oèst. Per convencion un asterisc marca lei mots reconstruchs. "V" es una vocala non certana, "H" es una consonanta glotala o epiglotala non certana. Lei tirets indican que s'es pas trobat de forma comparabla au mot basco dins la lenga en question.
Sinocaucasenc[modificar | modificar la font]
Lei tèrmes dené-caucasenc, sino-dené e sinocaucasenc son sovent confonduts. Mentre que lei dos primiers son de sinonims, lo darrier n'es una sosbranca. Lo sinocaucasenc comprendriá alora lo nòrd-caucasenc, lo sinotibetan, l'ienisseian e lo burushaski, en essent exclús lo na-dené e lo basco.
Referéncias[modificar | modificar la font]
- BENGTSON, John D., 2004. "Some features of Dene-Caucasian phonology (with special reference to Basque)." In Cahiers de l'Institut de linguistique de Louvain (CILL).
- BENGTSON, John D., 2006. "Materials for a Comparative Grammar of the Dene-Caucasian (Sino-Caucasian) Languages."
- BENGTSON, John D., 1997. Review of "The History of Basque. Londres: Routledge, 1997. Pp.xxii,458" per R.L. Trask.
- BENGTSON, John D., 1997. "Ein Vergleich von Burushaski und Nordkaukasisch". In "GEORGICA (Zeitschrift für Kultur, Sprache und Geschichte Georgiens und Kaukasiens)."
- BENGTSON, John D., 1996. "A Final (?) Response to the Basque Debate in Mother Tongue 1." (vej. lei liames extèrnes çai sota)
- SHEVOROSHKIN, Vitaliy [Vitalii] V., 1998. 1998 Symposium on Nostratic at Cambridge. Mother Tongue 31, 28 – 32 (tot lo numèro en fichiers imatges)
- STAROSTIN, Sergei A., 2004-2005. "Sino-Caucasian ([comparative phonology] & [comparative glossary])". Unpublished. (see External links below)
- STAROSTIN, Sergei A., 1994. "A Comparative Dictionary of North Caucasian Languages". Moscow. (vej. lei liames extèrnes çai sota)
- STAROSTIN, Sergei A., 1994. "Genesis Of The Long Vowels In Sino-Tibetan" presented at the Symposium on the Ancestry of Chinese. Hong Kong.
- STAROSTIN, Sergei A., 1994. "Word-final Resonants in Sino-Caucasian" for the 3rd International Conference on Chinese Linguistics. Hong Kong.
- STAROSTIN, Sergei A., 1995. "Old Chinese Basic Vocabulary: A Historical Perspective", Journal of Chinese Linguistics, v. 8.
Liames extèrnes[modificar | modificar la font]
- (en) Mapa de la familha dené-caucasenca
- (en) Proposicion d'aubre genealogic
- (en) Fonologia comparada sinocaucasenca
- (en) Glossari comparat sinocaucasenc
- (en) Una respònsa finala (?) dins la revista Mother Tongue 1
- (en) Consonantas sonantas finalas en sinocaucasenc


text:
Meridian
En geografia, un meridian es un mièg grand cercle imaginari traçat sul glòbe terrèstre religant los pòls geografics. Totes los punts de la Tèrra situats sus un meteis meridian an la meteissa longitud. Se sona tanben d'arc de meridian entre doas latituds.
En astronomia, un meridian es un grand cercle imaginari traçat sus l'esfèra celèsta, passant pels pòls celèstes. L'ascension drecha, per exemple, es localizada pels meridians celèstes. Lo meridian, o plan meridian, d'un luòc es un grand cercle de l'esfèra celèsta passant pel pòl celèst, lo zenit e lo nadir d'un luòc. A miègjorn solar, lo Solelh es dins lo plan meridian.
Somari
Proprietats[modificar | modificar la font]
Totes los meridians son perpendiculars a totes los parallèls e an totes la meteissa longor. Son de grands cercles o de mièg grands cercles e la pus corta distància entre dos de lors punts.
Par convencion, i a tres cents seissanta meridians separats par un gra d'arc.
Fuses oraris[modificar | modificar la font]
Un fus orari correspond a un angle equivalent a 15 meridians, sabent qu'i a vint-e-quatre oras dins una jornada.
Mila marina[modificar | modificar la font]
La mila marina foguèt definida coma la 60ena partida d'un gra de meridian; equival en mejana a 1 852 m.
Meridians particulars[modificar | modificar la font]
Meridian d'origina[modificar | modificar la font]
Se las latituds se pòdon mesurar a partir de l'eqüator, existís pas de referéncia naturala equivalenta per fixar l'origina de las longituds. Es doncas necessari de definir un meridian d'origina, ont los punts an per definicion una longitud egala a zèro.
A l'ora d'ara, lo meridian d'origina per la màger part dels sistèmas geodesics es vesin del meridian de Greenwich, que passa per l'observatòri de Greenwich, en Anglatèrra. Fins al començament del sègle XX, diferents païses utilizèron d'autres meridians d'origina coma lo meridian de París en França (2° 20' 14" E), lo meridian de Berlin en Alemanha (13° 24' E), lo meridian de Toledo en Espanha o lo meridian d'Uppsala en Suècia. En França, lo rei Loís XIII decretèt per ordenança en 1634 que lo primièr meridian seriá aquel dich de l'illa de Fèrre (uèi illa d'El Hierro dins l'archipèla de las Canàrias), arbitràriament situat a 20° 00' 00" a l'oèst del meridian de París. Aquela localizacion permetèt d'obtenir una longitud positiva per totas las tèrras europèas e foguèt longtemps utilizada per d'autres païses.
La longor del meridian a la longitud de París serviguèt, en 1791, per definir lo mètre coma novèla unitat de longor. Aquel foguèt definit coma la dètz milionena partida d'un mièg meridian terrèstre (un meridian es un mièg cercle); la Tèrra a una circonferéncia de gaireben 40 000 km, o 40 000 000 m.
De causir un meridian d'origina de longitud 0° implica l'existéncia d'un antimeridian, situat a l'opausat sul glòbe. La linha de cambiament de data seguís aquel antimeridian sus la majora partida de sa longor.
Meridian magnetic[modificar | modificar la font]
Es un meridian particular passant pels pòls magnetics.
Frontièras[modificar | modificar la font]
Qualques frontièras entre païses o regions foguèron determinadas amb de meridians, lo cas foguèt mens frequent pels parallèls :
- 109en meridian oèst : frontièra entre Colorado e Utah entre los 37en e 41en parallèls nòrd e entre lo Nòu Mexic e Arizòna al sud del 37en parallèl nòrd. L'interseccion del 109en meridian oèst e lo 37en parallèl nòrd a Four Corners es l'unic punt ont quatre Estats se tòcan.
- 102en meridian oèst : frontièra entre Manitòba e Saskatchewan e una partida de la frontièra entre Nunavut e los Territòris del Nòrd-Oèst, en Canadà.
- 20en meridian èst : partida de la frontièra entre Namibia e l'Africa del Sud e Botswana
- Istoricament la linha de Tordesillas, situada a 46° 37' oèst, foguèt la linha de partiment de la tèrras pas encara exploradas pels Europèus entre Espanha e Portugal a la signatura del Tractat de Tordesillas en 1494.
Bibliografia[modificar | modificar la font]
- Pierre Bayart, La Méridienne de France, 2007, l'Harmattan, coll. « acteurs de la science ». Prefaci de Jean-Claude Pecker.


text:
Costalats de Montastruc (VDP)
Lo Vin de País deus Costalats de Montastruc qu'ei un vin de País de zona de Tenarèsa.
Produccion[modificar | modificar la font]
Règlas[modificar | modificar la font]
Vins roges, rosats e blancs. Vins de la zòna de produccion donada.
Vitatges pel vin roge e rosat :
Abouriou, Merlòt, Cabernet Sauvinhon, Cabernet franc, Duras, Fer Servador, Négrette, Portugias bleu, Malbec, Tannat.
Vitatges pel vin blanc :
Colombard, Jurançon, Len de l'El, Sauvinhon Blanc, Sémillon, Muscadelle, Gros Manseng.
Zona de produccion[modificar | modificar la font]
Per obtiener la dénomination « Vin de país deus Costalats de Montastruc », los vins doivent être issus de vendanges récoltées sur le territoire des comunas seguentas deu departament de Gers :
- Canton d'Aush Nord-Oèst e Canton d'Aush Nord-Èst : Aush, Castin, Crastas, Duran, Mirapeish, Montaut, Nogarolet, Prenhan, Puicasquèr, Ròcalaura, Senta Crestia, Torrenquets e Lo Bolin.
- Canton de Florença : Florença, Brunhens, Castèthnau d'Arbiu, Ceran, Cesan, Gavarret, Gotz, La Lana, La Mòta Gohàs, Miramont e La Tor, Montastruc, Paulhac, Poishegur, Rejaumont, Senta Radegonda, Pis, Preishac, La Sauvedat (ua partida) e Urdens.


text:
Lengas germanicas
Las lengas germanicas son de lengas indoeuropèas. D'en primièr, foguèron parladas pels pòbles germanics, que vivián inicialament a las frontièras nòrd-èst de l'Empèri Roman. Aquelas lengas partejan d'unes traches unics, demest los quals d'importantas mutacions consonanticas descrichas per las leis de Grimm e de Verner (a las qualas se pòt apondre la segonda mutacion consonantica pel naut alemand vièlh), e mai un important lexic compausat de radicals non indoeuropèus.
Lengas germanicas
- Grop oriental (desparegut)
- gotic (desparegut)...
- Lengas escandinavas o grop nordic (venent del noroèc)
- Grop occidental
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- mapa geografica clicabla de las lengas germanicas
- Cartografia dels "dialèctes germanoneerlandeses" (e dels parlars frisons)


text:
Portal:Zoologia
L'Antropologia —del grèc άvθpwπoς (òme) e 'logos' (conèissença)— es l'estudi de l'umanitat, e dels umans de totas las epòcas e totas las dimensions de l'umanitat. Lo concèpte de cultura es fondamental en Antropologia. Se considèra que la cultura es un trach fondamental de la natura umana, e que l'òme a la capacitat de concebre lo monde de manièra simbolica, d'aprendre e de transmetre de simbòls, e de transformar lo monde (e el meteis) en utilizant aquestes simbòls.
Indèx :
Arborescéncia de las categorias d'articles sus :
Los melhors articles (Articles de qualitat):
Participatz activament al desvolopament dels articles ligats a la zoologia sus Wikipèdia :
Veire lo projècte associat …


text:
Aurelian (emperaire roman)
Aurelian (9 de setembre de 214 o 215, Sirmium - setembre de 275, Caenophrurium) foguèt un emperaire roman que reinèt de setembre de 270 a sa mòrt. Succediguèt a Marc Aureli Quintil e foguèt remplaçat per Marcus Claudius Tacite.
Son rèine se debanèt durant lo periòde de crisi militara dau sègle III. Pasmens, Aurelian realizèt una òbra importanta ai nivèus militars, administratius e religiós. D'efèct, sei victòrias militaras còntra divèrsei pòbles barbars permetèron de renfòrçar lei frontieras. Puei, de 271 a 273, reconquistèt lei regions orientalas de l'Empèri en secession e, en 274, l'Empèri dei Gàllias acceptèt de capitular sensa combat. Ansin, l'Empèri Roman foguèt tornarmai unificat. Au nivèu administratiu e economic, Aurelian assaièt de melhorar l'avitalhament de Roma e aprofichèt lo butin de sei campanhas orientalas e la reconquistar dei minas d'argent d'Espanha per melhorar la qualitat e la valor dei pèças de moneda. Enfin, dins lo domeni religiós, renfòrcèt lo culte de Sol Invictus ja fòrça popular dins l'armada de Danubi.
Foguèt assassinat durant la preparacion d'una campanha còntra lei Sassanidas per conquistar Mesopotamia. D'efèct, fòrça sevèr, l'emperaire executèt generalament lei personas incapables de cumplir sei dèures. Un secretari, crenhent d'èstre executat, va donc redigir un òrdre faus d'execucion de divèrseis oficièrs de la garda de l'emperaire. Aquelei darriers, pensant se protegir, assassinèron donc l'emperaire en setembre de 275.


text:
Inquisicion
L'Inquisicion èra una jurisdiccion especializada (un tribunal) creada per la Glèisa Catolica Romana e dependent del drech canonic, encargada d'emetre un judici sul caracter ortodòxe o non respècte al dògma religiós) dels cases que li èran somés. L'Inquisicion èra una jurisdiccion d'excepcion, establida per tal de representar l'autoritat judiciària del papa sur una region determinada, quand lo foncionament normal dels tribunals eclesiastics s'averava inadaptat.
Istoricament, i a agut de nombrosas jurisdiccions especializadas d'aqueste tipe. Se pòt distinguir tres Inquisicions, que fan l'objècte d'articles separats :
- l'Inquisicion medievala,
- l'Inquisicion castelhana, fondada en 1478, e l'Inquisicion portuguesa, fondada en 1531,
- l'Inquisicion romana (Congregacion de l'Inquisicion Romana e Universala), fondada en 1542, rebaptisada Congregation Sagrada del Sant Ofici en 1909, puèi Congregacion per la Doctrina de la Fe en 1967.
Aqueste article tracta dels aspèctes generals de l'Inquisicion, segon lo vejaire catolic de l'eretgia, a sa justificacion politica, lo foncionament del drech, e la manièra que l'Inquisicion es a l'ora d'ara presentada e percebuda socialament. Los aspèctes istorics se limitan aicí a la cronologia generala.


text:
Numa Ayrinhac
Numa Camille Ayrinhac (Espaliu, 5 de setembre de 1881[1] - Buenos Aires, lo 23 de març de 1951) que ho un pintre argentin d'origina roergata qui realizè portrèits oficiaus d'Eva Peron, de la soa familha e deu cople presidenciau. Lo son retrèit d'Evita que he la cobertura deu libe dedicat a Eva Peron per la propaganda peronista : la razón de mi vida. Qu'èra gessit de la comunautat roergata qui emigrè dens la ciutat argentina de Pigüé, parçan que representè tanben dens las soas òbras.
Referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Archius departamentals d'Avairon, Estat-civil d'Espaliu, Naissenças en 1881, acte n°78 del 6 de setembre


text:
Sauna
Un sauna es un banh de vapor de nautas temperaturas, que vària entre 70 °C (dins los saunas umides o banhs turcs) e 80 °C o 90 °C (dins los saunas secs).
Se passa dins de pichons espacis clauses generalament de fusta, e fornís als usatgièrs d'efèctes benefics per l'organisme a travèrs de l'eliminacion de toxinas mercé a la sudacion. Per aquela rason s'utiliza per de fins igianicas e terapeuticas.
Istòria[modificar | modificar la font]
Etimologia[modificar | modificar la font]
Lo mot sauna proven del finlandés e fa referéncia als banhs tradicionals finlandeses e tanben, als ostals de banh. Ven del mot arcaïc savńa. I a d'autres mots equivalents dins las lengas balticas e finesas[1].
Primièrs saunas[modificar | modificar la font]
Los primièrs saunas èran forats escavats dins de bauces e que èran destinats per de demoranças per l'ivèrn. Evolucionèt cap a d'ostals de fuòc ont s'escalfavan pèiras a una temperatura elevada. Per ofrir una granda sensacion de calor, aquelas se molhavan amb d'aiga e s'espandís la vapor d'aigua. L'aumentacion aparenta del luòc incitava a quitar lo vestit. Son encara utilizats en Finlàndia, abitualament los jorns fèstas.
Referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Häkkinen, Kaisa (2004): Nykysuomen etymologinen sanakirja. WSOY: Helsinki. pp. 1131–1132 (Diccionari etimologic modèrne finlandès)


text:
1950
Aquesta pagina concernís l'an 1950 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Mond[modificar | modificar la font]
- 6 de genièr - lo Reialme Unit reconeis la Republica Populara de China.
- 26 de genièr - Índia promulga la sieuna constitucion qu'establís la republica coma forma de govèrn. Rajendra Prasad Se tòrna lo primièr president del país.
- 28 de genièr - Somaliland se tòrna un mandat italian.
- 25 de junh - Guèrra de Corèa: de tropas de la Corèa del Nòrd travèrsan lo Parallèl 38 e ocupan la Corèa del Sud.
- 27 de junh - Guèrra de Corèa: lo president dels Estats Units Harry Truman determina que de tropas del país ajuden la defensa de la Corèa del Sud.
- 14 de decembre - Se crèa lo ACNUR per una resolucion de l'Assemblada Generala de las Nacions Unidas.
Arts[modificar | modificar la font]
Sciéncias e tecnicas[modificar | modificar la font]
Economia[modificar | modificar la font]
- 9 de mai - Robert Schuman presenta la Declaracion Schuman, escricha e preparada amb Jean Monnet, precursora de çò que seriá la Comunautat Europèa, e pus tard l'actuala Union Europèa.
- 28 de novembre - Creacion del Plan Colombo, per lo desvolopament del sud d'Àsia.
Naissenças[modificar | modificar la font]
- 3 de genièr - Victoria Principal, actritz americana
- 20 de genièr - Mahamane Ousmane, president de Nigèr
- 21 de genièr - Billy Ocean, cantaire e compositor britanic
- 21 de genièr - Sèrgi Carles, pedagòg e escrivan occitan
- 25 de genièr - Jean-Marc Ayrault, òme politic francés
- 3 de febrièr - Morgan Fairchild, actritz americana
- 6 de febrièr - Natalie Cole, cantaira americana
- 10 de febrièr - Mark Spitz, campion de natacion american
- 13 de febrièr - Peter Gabriel, musician e cantaire britanic
- 22 de febrièr - Awn Shawkat Al-Khasawneh, primièr ministre de Jordania
- 25 de febrièr - Néstor Kirchner, ex-president d'Argentina (m. 2010)
- 26 de febrièr - Helen Clark, primièr ministre de Nòva Zelanda
- 2 de març - Karen Carpenter, cantaira americana (m. 1983)
- 20 de març - Pierre Cohen, òme politic francés
- 26 de març - Teddy Pendergrass, cantaire american
- 5 d'abril - Agnetha Fältskog, cantaira suedesa del grop ABBA
- 12 d'abril - Joyce Banda, presidenta de Malawi
- 13 de mai - Stevie Wonder, cantaire american, pianista, bassista, bateire
- 15 de mai - Janez Drnovšek, president d'Eslovènia (m. 2008)
- 8 de junh - Sônia Braga, actritz brasilièra
- 22 de junh - Adrian Năstase, primièr ministre de Romania
- 2 de julhet - Jorge del Castillo, primièr ministre de Peró
- 9 de julhet - Viktor Ianukovych, primièr ministre d'Ucraïna
- 13 de julhet - Ma Ying-jeou, president de Taiwan
- 3 d'agost - Ernesto Samper Pizano, president de Colómbia
- 8 d'agost - Martine Aubry, femna politica francesa
- 9 d'agost - Anémone, actritz francesa
- 11 d'agost - Steve Wozniak, entrepreneire american, fondator d'Apple Computers
- 15 d'agost - Jorma Ollila, ex director general de Nokia
- 16 d'agost - Mirko Cvetković, president de Serbia
- 19 d'agost - Muhammad Mian Soomro, president de Paquistan
- 1 de setembre - Mikhaïl Fradkov, primièr ministre de Russia
- 13 de setembre - Włodzimierz Cimoszewicz, primièr ministre de Polonha
- 12 d'octobre - Chen Shui-bian, president de Taiwan
- 29 d'octobre - Abdullah Gül, president de Turquia
- 1 de novembre - Robert B. Laughlin, fisician american, prèmi Nobel en 1998
- 5 de novembre - Thorbjørn Jagland, primièr ministre de Norvègia
- 28 de novembre - Russell Alan Hulse, fisician american, prèmi Nobel
- decembre - Carles Barrera, òme politic aranés
- Sèrgi Viaule, escrivan occitan
- Pasteur Bizimungu, president de Rwanda
- Biel Majoral, cantaire e musician malhorquin
- Xavier Lamuela, lingüista catalan e occitan
Decèsses[modificar | modificar la font]
- 21 de genièr - Eric Arthur Blair, conegut coma George Orwell, escrivan anglés (n.1903)
- 2 de març - Josèp d'Arbaud, poèta provençau (n. 1884)
- 5 de març - Edgar Lee Masters, escrivan american (n. 1868)
- 6 de març - Albert François Lebrun, president de la Republica Francesa (n. 1871)
- 19 de març - Egdar Rice Burroughs, escrivan anglés, autor de Tarzan (n. 1875)
- 19 de març - Walter Norman Haworth, quimista britanic, prèmi Nobel (n. 1883)
- 30 de març - Léon Blum, primièr ministre de França (n. 1872)
- 3 d'abril - Kurt Weill, compositor germanoamerican (n. 1900)
- 4 de junh - Kazys Grinius, president de Lituània (n. 1866)
- 24 d'agost - Arturo Alessandri Palma, president de Chile (n. 1868)
- 11 de setembre - Jan Christiaan Smuts, primièr ministre d'Africa del Sud (n. 1870)
- 23 d'octobre - Al Jolson, cantaire american (n. 1886)
- 29 d'octobre - Rei Gustau V de Suècia (n. 1858)
- 2 de novembre - George Bernard Shaw, escrivan irlandés, prèmi Nobel (n. 1852)
- 25 de novembre - Johannes Vilhelm Jensen, escrivan danés, prèmi Nobel (n. 1873)
- Andriu Gojàs, industriau, òme politic, bibliofile, poèta, cronicaire e filològue occitan (n. 1883)


text:
2008
2008 (MMVIII) es un an bissest començat en dimars en calendari gregorian. Se correspon damb es ans 5768-5769 deth calendari ebrieu, 5109-5110 deth calendari indó e 1428-1429 deth calendari musulman. Segontes eth oroscop chinés ei un an der arrat.
Somari
- 1 Eveniments previsti
- 2 Data desconeishuda
- 3 Eveniments
- 4 Naissenças
- 5 Decèsses
- 6 Prèmi Nobel
Eveniments previsti[modificar | modificar la font]
Gèr[modificar | modificar la font]
- 1 de gèr - Eslovènia ostenta era presidéncia de torn dera UE en tot èster eth prumèr des membres qu'entrèren en ampliament deth 2004.
Hereuèr[modificar | modificar la font]
Març[modificar | modificar la font]
Abriu[modificar | modificar la font]
Mai[modificar | modificar la font]
Junh[modificar | modificar la font]
- 7 de junh a 29 de junh - Celebracion dera Eurocopa 2008 a Àustria e Soïssa.
- 14 de junh - Inici dera Expo 2008 ena ciutat de Saragossa.
Junhsèga[modificar | modificar la font]
Agost[modificar | modificar la font]
- 8 d'agost - Inici des Jòcs Olimpics d'estiu 2008 ena ciutat de Pequin, China.
Seteme[modificar | modificar la font]
Octobre[modificar | modificar la font]
Noveme[modificar | modificar la font]
- 4 de noveme - eleccions presidenciaus as Estats Units d'America.
Deseme[modificar | modificar la font]
Data desconeishuda[modificar | modificar la font]
- Eleccions Generaus en Espanha, es candidats principaus seràn José Luis Rodríguez Zapatero, er actuau President, deth PSOE e Mariano Rajoy, çò Cap dera oposicion, deth PP.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
- 2 de març : Eleccions presidencialas russas. Dmitrii Medvedev venguèt facilament president de Russia amb un resultat de 70,28% dei votz.
- 9 de març : Eleccions legislativas en Espanha e victòria dau govèrn Zapatero.
- 6 d'abriu : Filip Vujanović venguèt lo premier president elegit dau Montenegro.
- 13 - 14 d'abril : Eleccions generalas italianas. Victòria de la drecha de Silvio Berlusconi.
- 7 - 16 d'aost : Segonda guèrra d'Ossetia entre Georgia e una aliança compausada de Russia e dei províncias independentas d'Ossetia dau Sud e d'Abkhàzia.
- 7-8 d'aost : Ofensiva de l'armada georgiana contra Tskhinvali, la capitala d'Ossetia dau Sud.
- 9 - 10 d'aost : Contraofensiva russa victoriosa a l'entorn de Tskhinvali. La flòta georgiana foguèt egalament batuda per lei naviris rus sus la Mar Negra puei capturada e destrucha après la presa de Poti.
- 13 d'aost : Intrada de l'armada russa dins la vila de Gori. Lei dos camps acceptèron un plan de patz prepausat per Nicolas Sarkozy.
- 16 d'aost : Alta-au-fuòc de la guèrra.
- 28 de setembre : Eleccions legislativas en Àustria e en Bielorussia.
- 30 de novembre : Eleccions legislativas en Romania.
Mond[modificar | modificar la font]
- 2 de genier : Lo govèrn de Sri Lanka se retirèt de l'acòrd dalta-au-fuòc ambé lei Tamols.
- 2 - 4 de febrier : Batalha de N'Djamena e victòria dau president Idriss Déby Itno contra una rebellion.
- 8 de febrier : Eleccions legislativas a Jiboti boitocadas per l'oposicion.
- 28 de febrièr - 3 de març : Ofensiva israeliana contra lo movement Hamas e lo territòri de Gaza.
- 24 de març : Eleccions generalas botanesa e victòria dau partit de Jigme Thinley.
- 25 - 26 de març : Invasion de l'illa d'Anjouan per l'armada dau govèrn legal, sostengut per dei soudats de Senegal e de Sodan. Fin dau poder de Mohammad Bakar.
- 23 - 24 d'abriu : Eleccions legislativas de Tonga.
- 10 d'abriu : Eleccions de l'assemblada nepalesa averadas per lo Partit comunista dau Nepal.
- 26 d'abriu : Eleccions legislativas de Nauru averadas per la majoritat presidenciala.
- 30 d'abriu : Per referendum, Tuvalu demorèt una monarquia.
- 10 - 13 de junh : Guèrra a la frontiera entre Eritrèa e Jiboti. L'armada jibotiana reprenguèt lo vilatge de Ras Doumeira.
- 8 de julhet : Eleccions legislativas en Grenada averadas per lo partit d'oposicion Congrès democratic nacionau (CDN). Son cap, Tillman Thomas, venguèt premier ministre.
- 19 de julhet : Ram Baran Yadav foguèt elegit president de la novèla republica de Nepal per l'assemblada constituenta.
- 2 de setembre : Eleccions legislativas de Vanuatu.
- 5 - 6 de setembre : En Angòla, lo MPLA averan leis eleccions legislativas amb un resultat a l'entorn de 81% dei votz.
- 28 de setembre : Per referendum, l'Eqüator adoptèt una constitucion novèla basada sus lo programa sociau de Rafael Correa.
- 4 de novembre : Barack Obama foguèt elegit president deis Estats Units. Son partit averèt tanben leis eleccions legislativas.
- 27 de decembre : Començament de la guèrra de Gaza entre Israèl e lo Hamas e seis aligats.
Arts[modificar | modificar la font]
Sciéncias e tecnicas[modificar | modificar la font]
Economia[modificar | modificar la font]
Naissenças[modificar | modificar la font]
Decèsses[modificar | modificar la font]
- 11 de genièr - Edmund Hillary, alpinista neozelandés, primièr òme que conquistèt Everest (n. 1919)
- 23 de febrièr - Janez Drnovšek, president d'Eslovènia (n. 1950)
- 19 de març - Arthur C. Clarke, escrivan anglés (n. 1917)
- 5 d'abril - Charlton Heston, actor american (n. 1924)
- 12 d'abril - Patrick Hillery, president d'Irlanda (n. 1923)
- 3 de mai - Leopoldo Calvo Sotelo, primièr ministre d'Espanha (n. 1926)
- 12 de mai - Robert Rauschenberg, artista pop american (n. 1925)
- 13 de mai - Saad Al-Abdullah Al-Salim Al-Sabah, emir de Kowait (n. 1930)
- 15 de mai - Willis Lamb, fisician american, Prèmi Nobel de Fisica (n. 1913)
- 11 de junh - Võ Văn Kiệt, primièr ministre de Vietnam (n. 1922)
- 23 de junh - Arthur Chung, president de Guyana (n. 1918)
- 24 de junh - Leonid Hurwicz, economista american, Prèmi Nobel d'Economia (n. 1917)
- 3 d'agost - Aleksandr Solzhenitzyn, escrivan rus, Prèmi Nobel (n. 1918)
- 10 d'agost - Isaac Hayes, musician american (n. 1942)
- 21 de setembre - Dingiri Banda Wijetunga, primièr ministre de Sri Lanka (n. 1916)


text:
Eutheria
Los placentaris (Placentalia), tanben apelats euterians (Eutheria), forman l'infraclassa mai importanta dels mamifèrs, dins l'embrancament dels Vertebrats.
La caracteristica principala d'aquesta classa es que los embrions se desvolopan entièrament dins lo còrs de lor maire, e son alimentats durant la grossessa gràcias al placenta.
Aquesta classa se devesís en òrdres:
- los artiodactils
- los carnivòrs
- los cetacèus
- los quiroptèrs
- los insectivòrs
- los lagomòrfs (conilh,...)
- los primats
- los sirenians
- los perissodactils (caval,...)
- los proboscidians (elefant,...)
- los rosegaires
- los tubulidentats


text:
Helen Fielding
Helen Fielding (Morley, Anglatèrra, 19 de febrièr de 1958) es una escrivana e scenarista anglesa. Venguèt famosa mondialament en 1996 gràcias al roman Bridget Jones's diary. Amb lo segond volum de las aventuras de Bridget Jones, Bridget Jones: The Edge of Reason, espelit en 1999, coneguèron un succès considerable, se publiquèron en 40 païses e se vendèron en mai de 15 milions d'exemplars copies. L'adaptacion cinematografica de la sèria coneguèt tanben una capitada espectaclosa mondialament. Fielding publiquèt un tresen volum, Bridget Jones: Mad about the Boy lo 10 d'octobre de 2013.
Òbras[modificar | modificar la font]
- Cause Celeb (1994)
- Bridget Jones's Diary (1996)
- Bridget Jones: The Edge of Reason (1999)
- Olivia Joules and The Overactive Imagination (2003)
- Bridget Jones: Mad About the Boy (2013)


text:
169
Gabriéu Brun.
Etudes Comtadines.
Lou mestié de glòri.
Couvivènço Msicalo.
Jan-Pèire Monier.
Lou tourna de Cesar...
Pèire Mazodier.
ForrOccitània.
L’Astrado.
169
Dicho e raconte en terro de bouvino.
Etudes Comtadines.
Ensignadou Nòstis emissioun Prouvèrbi.
L'endeman d’eleicioun.
Editouriau Lou dèute.
L’atualita en image.
L’Evenamen.
Aveni di Lengo de Franço?
Trin di Fèsto e Manifestacioun Prouvençalo.
Carreto ramado, Carreto, Cavaucado
36en Festenau Prouvençau
Massugo
Gardian de sant Jòrgi
Sivèstre Clap.
Vièsti coumtadin
Santo-Estello.
Estage
Jouine de Prouvènço.
Lou mestié de glòri.
Nouvèu disque de Counvivènço Musicalo.
La Brigo en fèsto
Paumarés de la Mirèio d’Or e di Jouine de Prouvènço.
Lou municipe de Pamparigousto.
Prouvèrbi toucant lou bestiàri (fin).
Emilo Bonnel un pouèto de noste tèms.
Lis Esperita dóu Mount-Tabor.
Lou tourna de Cesar...
Tradicioun de la Sant-Bàqui.
Lis espacejado dóu barrulaire à velò. E la primo s’acampè!
Lou cantoun d’Estève dóu Mas de Grichaud
Paroles d’ici.
ForrOccitània.
L’Astrado.
Tradicioun de la Sant-Bàqui
En Prouvènço, la subre-vivènço d’escoundoun di diéu dóu paganisme es uno questioun que se soun pausado pèr lou mens dous escrivan.
Aquéli que counèisson la literaturo nostro pensaran d’abord à Jóusè d’Arbaud e à sa famouso Bèstio dóu Vacarès qu’es rèn d’autre que Pan, la divinita la mai representativo de l’anciano religioun. Soun noum meme, en grè, nous remando à l’idèio d’un grand Tout, d’un mounde embelina e aviva pèr uno meno de vitalita universalo.
Dins uno legèndo rapourtado pèr Plutarco, un navigaire, Thamus, que vivié souto lou règne de Tibèri, aurié ausi, en pleno mar, uno voues misteriouso ié demandant d’anouncia la mort de Pan. Tre qu’aguè crida : Lou grand Pan es mort, s’ausiguè de plang e de gingoulamen venènt d’uno moulounado de gènt sousprés e adoulenti. Aqueste raconte ispirè à Pau Arène uno nouvello que se dis La mort de Pan. Arène nous parlo aqui d’un ermitage dóu relarg de Sisteroun dedica à Sant-Pansié e rebateja Sant-Pìo pèr un abachoun que voulié pas s’acoumouda di soubro crestianado di culte d’antan (1).
Un sourgènt que s’agouto
Sant Pansié, s’aquéu noum èi pas sourti de l’imaginacioun d’Arène (2), sarié un bon eisèmple di rambuei leissa pèr lou paganisme. Mai l’anan vèire, Pansié es en bono coumpagno emé sant Bàqui e sant Marcelin.
En Febrié de 2007, en legissènt lou journau, dins la pajo counsacrado à Bouleno, toumbère sus un article entitula Fausses notes à Saint-Bach. Se ié parlavo d’un sourgènt que s’èro agouta tout d’uno en Avoust de 2006. Aquesto aigo avié avena la vilo de Bouleno pendènt de siècle enjusquo lis annado cinquanto ounte pousèron l’aigo dins la napo freatico dóu coustat de Mournas.
Lou journalisto disié que la font de Sant-Bàqui (soun noum en prouvençau) èro encaro utilisado pèr un quarantenau de pacan dóu caire boulenen de Sant-Blàsi, bèn countènt d’aseiga si jardin em’aquesto aigo à gratis pulèu que de paga aquelo de la vilo. Li gènt de l’endré se lagnavon tambèn de la desparicioun d’uno autro aigo que permetié d’arrousa li champ, aquelo d’un besau, vuei mandado au tout-à-l’esgout.
Li respounsable de la coumuno faguèron soun enquèsto e diguèron, en emplegant li mot de la toupounimìo loucalo, que la subre-verso de la Coumbo Gaiardo, proche lou Genestet, coulavo à grand rai e que li bacin de l’ancian lavadou èron nourmalamen alimenta, mai qu’à l’avau dóu pesquié, li bournèu s’èron misteriousamen desseca. Mandèron uno camera dins li canalisacioun, mai, de bado.
Coume dins Manon des Sources lou municipe aguè l’entencioun de fisa à-n-un engeniaire idroulogue la messioun d’atrouba l’óurigino de la mauparado. Pamens tre la debuto, quàuqui ribeiròu avien evouca l’ipoutèsi de la barraduro mal-encountrouso d’uno marteliero que s’atrobo au mitan de la routo despartamentalo 26, en seguido d’obro de refeicioun. Disien : Fau verifica, riscas rèn. Fin finalo, lou proumié de Mars de 2007, cavèron, atroubèron la marteliero barrado, la durbiguèron e l’aigo gisclè mai.
Sant-Bàqui
Lou sourgènt de Sant-Bàqui es sus li raro di coumuno de Bouleno e de Suzo-la-Rousso. Un doucumen ancian que fasié l’estat di bèn noble e d’aquéli que poudien èstre soumés à la taio endico que lou priéu de Suzo (3) poussedissié de terro à Sant-Bàqui ounte èro bastido l’anciano parròqui.
Lis istourian loucau dison que lis estajan aurien quita lou rode en seguido di bourroulamen de la guerro de cènt an. Dins lis archiéu, Sant-Bàqui fuguè pas toujour ourtougrafia coume vuei. En 1516 atrouban Baguilli o Baquilli, en 1648 Sant-Baguy, enfin Sant-Bacqui en 1690. La glèiso atualo de Suzo, counsacrado en 1851, es dedicado à sant Bàqui. Aqueste martire es en generau ounoura emé soun coulègo sant Sèrgi bord qu’èron tóuti dous sóudard de l’armado roumano en garnisoun à Nicoumedìo e que refusèron de sacrifica is idolo. Amor d’acò li flagelèron à mort en 303 à Rosafa en Sirìo. A Coustantinople uno ufanouso glèiso que se pòu encaro amira ié fuguè counsacrado. Roumo tambèn ounouravo si relicle.
Lou liame entre sant Bàqui e la vigno e lou vin se pòu legi dins sa noutiço agiougrafico. Se dis que lou martire fuguè chaucha coume lou rasin pièi que dous ange l’aubourèron au cèu mentre que soun sang gisclavo d’en pertout coume lou jus de la rapugo.
Dins la glèiso de Suzo, lou sant es representa sus un tablèu de Gustavo Lamanière, óufert pèr lou pouèto Ano Bignan (1795-1861), e dins un veiriau mouderne (1980). Emai acò noun fuguèsse fa à bèl esprèssi fau nouta quand meme que lou castèu de Suzo aculis desenant l’Universita dóu Vin…
A Jouco
Dins lou relarg sestian, à Jouco, atrouban tambèn uno capello que porto lou noum de Sant-Bàqui.
Dins un memòri guierdouna au councous di felibre de Paris en 1892, Anfos Michel, juge de pas à Marsiho, presentavo ansin lou roumavage dóu sant : Lou sèt d’Óutobre, qu’es la fèsto d’aquéu sant, e, en meme tèms, aquelo dóu vilage de Jouco, lis abitant d’aquelo loucalita se gandisson à l’ermitage pèr imploura la sousto de soun patroun que i’atribuïsson lou poudé de gari quàuquis enfiermita. Pendènt li nòu jour que precedisson aquelo fèsto, un tambour passejo li carriero dóu vilage en batant la diano. Or, li bacanalo antico duravon nòu jour; li bacanto courrien au son di cimbalo, di tambour e di cleiroun, fasènt restounti l’èr dóu crid : Io, Bacche!.
Lou noum dóu sant, en prouvençau sant Bàqui, (4) rapèlo aquéu dóu diéu de la vigno; sa fèsto toumbo en plen dins li vendèmi. Tout s’endevèn pèr establi que la fèsto de sant Baque es uno reminiscènci dóu culte de Bacchus.
La capello vuei es plus afetado au culte crestian. Se ié fai pamens de libacioun bord qu’es aro uno salo de restaurat. Dins lou rode un riéu porto tambèn lou noum de Sant-Bàqui.
Sant Marcelin
Lou sourgènt de Suzo, lou riéu de Jouco nous fan pensa au famous sant Marcelin de Bourboun qu’es bon pèr l’aigo e bon pèr lou vin. Tóuti lis an, lou premié de jun, au pèd de la Mountagneto, li Prouvençau de tradicioun s’acampon dins la capello Sant-Marcelin pèr la benedicioun di fiolo. Après la leituro d’un passage dóu proufèto Isaïo (63,1-4) e la prouclamacioun de l’Evangèli di Noço de Cana, lou prèire fai aqueste rampèu : Mi fraire, destapas vòsti fiolo e que touto barbo cale, vau faire la benedicioun. Li flasco estènt benesido, cadun chourlo un chiquet de vin pèr fin d’èstre garanti di fèbre d’Arle e di perdo d’apetis. Segound l’abat Aubert (5), ancian curat de Bourboun, la proucessioun di fiolo èro ligado en de souveni de l’epoco celtico. D’autre la fasien remounta au rite dis agapo de la glèiso primitivo.
Pamens, demié li proumié crestian se saup que li femo e lis ome manjavon e bevien en coumun, mentre que despièi toujour li femo soun forobandido de la ceremounié de la benedicioun dóu vin. Amor d’acò Anfos Michel pensavo que la Sant-Marcelin èro bèn uno soubro forço espurgado di bacanalo antico.
1119701


text:
-510
Aquesta pagina concernís l'an -510 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Atenas[modificar | modificar la font]
Après lei prediccions de l'oracle de Dèlfes de l'annada precedenta, intervencion militara d'Esparta qu'entraïnèt l'exil e la fin de la tirania de Hippias. L'oligarquia atenenca foguèt restablida mai lei trèbols sociaus atenencs venguèron tornarmai una question fòrça sensibla.
Africa[modificar | modificar la font]
Cartage[modificar | modificar la font]
En Sicília, Cartage s'opausèt victoriosament a una temptativa grèga de conquistar la totalitat de l'illa.


text:
1896
Aquesta pagina concernís l'an 1896 del calendièr gregorian.
Somari
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
- Fondacion de la fabrica d'automobilas Peugeot.
Euròpa[modificar | modificar la font]
- Febrièr - Massacres en Creta.
- 4 d'abril - Obertura dels primièrs Jòcs Olimpics de l'Èra Modèrna, a Atenas.
- 15 d'abril - Fin dels primièrs Jòcs Olimpics de l'Èra Moderna.
- 2 de mai - Inauguracion del mètro de Budapèst.
- 26 de julhet - Obertura del 4en Congrès de l'Internacionala Socialista a Londres.
- 25 de decembre - Publicacion a Milan, Itàlia, del jornal socialista Avanti!.
Africa[modificar | modificar la font]
Sultanat de Zanzibar[modificar | modificar la font]
Mòrt dau sultan Hamad ibn Thuwaini (25 d'aost). Son cosin Khalid ibn Bargach li succediguèt. Pasmens, se turtèt a l'ostilitat britanica car Londres sosteniá Hamoud ibn Mohammed jutjat pus favorable ais interès de Londres dins la region. Refusant de se sometre, Khalid ibn Bargach foguèt atacat per una flòta britanica que bombardèt Zanzibar (aperaquí 500 mòrts e unei naviris destruchs) e rapidament obligit de capitular. Hamoud ibn Mohammed venguèt alora sultan e Khalid ibn Bargach foguèt exilat. Dins lei fachs, aquò marquèt la fin de l'independéncia dau Sultanat de Zanzibar.
Mond[modificar | modificar la font]
- 4 de genièr - Admission d'Utah per 45en estat dels Estats Units d'America.
Arts[modificar | modificar la font]
- Oscar Wilde presenta l'opèra Salomé a París.
- Primièra edicion del libre An Outcast of the Islands de Joseph Conrad.
Sciéncias e tecnicas[modificar | modificar la font]
Astronomia[modificar | modificar la font]
Cartografia de la superficia de la planeta Mercuri per l'astronòm estatsunidenc Percival Lowell (1855-1916). Pensava i detectar la preséncia de canaus.
Fisica[modificar | modificar la font]
Descubèrta de la radioactivitat naturala per lo Francés Henri Becquerel (1852-1908) — que recebèt lo Prèmi Nobel de Fisica 1903 — a partir dei traças laissadas sus un papier fotografic per de saus d'urani.
Medecina[modificar | modificar la font]
Descubèrta dau premier vaccin còntra la fèbre tifoïda per lo biologista britanic Almroth Wright (1861-1947) a partir dei recèrcas dei biologistas francés André Chantemesse (1851-1919) e Fernand Widal (1862-1929).
Economia[modificar | modificar la font]
Naissenças[modificar | modificar la font]
- 18 de febrièr - André Breton, escrivan francés (m. 1966)
- 28 de febrièr - Philip Showalter Hench, mètge american, Prèmi Nobel (m. 1965)
- 14 d'abril - Alfredo Volpi, pintor brasilièr (m. 1988)
- 15 d'abril - Nikolai Nikolaevich Semyonov, quimista rus, Prèmi Nobel (m. 1986)
- 24 d'abril - Manuel Ávila Camacho, president de Mexic (m. 1955)
- 16 d'abril - Tristan Tzara, escrivan e poèta romanés (m. 1963)
- 19 de mai - Jorge Alessandri Rodríguez, president di Chile (m. 1986)
- 7 de junh - Robert Sanderson Mulliken, quimista american, Prèmi Nobel (m. 1986)
- 16 de julhet - Trygve Lie, secretari general de las Nacions Unidas (m. 1968)
- 7 d'agost - Alberto Demicheli, president d'Uruguai (m. 1980)
- 9 d'agost - Jean Piaget, psicològ e pedagòg soís (m. 1980)
- 15 d'agost - Gerty Cori, bioquimista austriaca, Prèmi Nobel en fisiologia o medecina (m. 1957)
- 27 d'agost - Faina Ranevskaya, actritz russa (m. 1984)
- 4 de setembre - Antonin Artaud, poèta e actor de teatre francés (m. 1948)
- 15 de setembre - Eduardo Lonardi, president d'Argentina (m. 1956)
- 24 de setembre - Francis Scott Fitzgerald, escrivan american (m. 1940)
- 25 de setembre - Sandro Pertini, president d'Itàlia (m. 1990)
- 10 d'octobre - Enric Molin, escrivan roergat (m. 1981)
- 12 d'octobre - Eugenio Montale, escrivan italian, Prèmi Nobel (m. 1971)
- 15 d'octobre - Célestin Freinet, pedagòg francés (m. 1966)
- 4 de novembre - Carlos Polistico Garcia, president de las Filipinas (m. 1971)
- 13 de novembre - Nobusuke Kishi, primièr ministre de Japon (m. 1987)
- 5 de decembre - Carl Ferdinand Cori, bioquimista austriac, Prèmi Nobel en fisiologia o medecina (m. 1984)
- 6 de decembre - Ira Gershwin, Ucompositor american (m. 1983)
- 14 de decembre - Jimmy Doolittle, general american, pionièr de l'aviacion e eroe de la Segonda Guèrra Mondiala (m. 1993)
- 23 de decembre - Giuseppe Tomasi di Lampedusa, escrivan italian (m. 1957)
- Hastings Kamuzu Banda, president de Malawi (m. 1997)
- Joan de Gastellú-Sabalòt, escrivan bearnés (m. 1981)
Decèsses[modificar | modificar la font]
- 8 de genièr - Paul Verlaine, poèta francés (n. 1844)
- 1 de mai - Nasser al-Din Shah Qajar, shah de Persia (n. 1831)
- 16 de setembre - Antônio Carlos Gomes, compositor classic brasilièr (n. 1836)
- 10 de decembre - Alfred Nobel, inventor suedés, creator del Prèmi Nobel (n. 1833)
- 30 de decembre - José Rizal, escrivan filipin (n. 1861)


text:
Arc de Sant Martin
L'arc de Sant Martin o arc del cèl es un fenomèn optic que consistís en far visiblas, dins lo cèl, totas las colors de l'espèctre de la lutz (roge, Irange, jaune, verd, blau, indigòt e violet) quand aquela se refracta e se rebat per las gotas d'aiga en suspension dins l'atmosfèra.
La refraccion se produís dins d'angles variables, mas a l'entorn de 138º (un pauc mens per la lutz de color roja e un pauc mai per la color violèta) e aquò fa qu'es possible de lo veire aisidament, perque s'èra rebatida dins un angle mai grand, la possibilitat de lo veire seriá mendre més. Atal, un rebat amb angle de sonque 180º poiriá èsser apreciat se l'observador èra en linha dirècta entre lo sol e la gota d'aiga. La valor de 138º implica que l'arc de Sant Martí sonque se pòt apreciar se l'observador es situat entre lo Sol e las gotas d'aiga que rebatan la seuna lutz. Aquel angle de reflexion foguèt descobèrt per René Descartes en 1637.
E mai, la talha de las gotas d'aiga fa que la refraccion de la lutz las travèrsa es pas totjorn egual, produsent de distorsions. La combinason de fòrça nombres gotas d'aiga de talhas diferentas, en moviment continú, provòca una dispersion de la lutz refractada en forma d'arc al cèl.
Un rai de lutz cambia de direccion tres còps en travessant la gota d'aiga e forman la refraccion visible que se nomena arc de Sant Martin (o arc primari), mas se las reflexions son quatre (se produís dins qualques rais de lutz) se fòrma un autre arc (nomenat arc segondari) amb un angle de 130º. Aquel arc segondari es fòça mens visible, de colors mais difusas e situats en òrdre invèrse a l'arc primari, es a dire amb la lutz de color roja cap a l'interior de l'arc.
Se las reflexions son cinc o sièis, l'angle de reflexion ja es fòrça inferior e atal fa que sián invisibles per l'observador.
Mai bassa es la situacion del sol mai grand se veu l'arc de Sant Martin. Dins las observacions fachas dempuèi la tèrra es improbable de veire un arc de mai de 180º, peque la vision totjorn demorará limitada per l'orizont e lo mai normal es de veire d'arcs d'uns 120º. Sembla que dempuèi un avion seriá possible de veire d'arcs que serián un cercle complet.
Aquel fenomèn optic interpelèt l'atencion dels òmes dempuèi l'antiquitat, li donant interpretacions mai divèrsas. Mas, sonque en 1611 se formulèt la Teoria Elementala (Antonius Demini), que serviguèt de basa a René Descartes per las seunas conclusons. Isaac Newton aportèt les seunas trobalhas sus la decomposicion en colors de la lutz blanca del Solelh e als primièrs ans del sègle XIX Thomas Young formulèt la Teoria Complèta.
Dins la cultura[modificar | modificar la font]
A causa de sa forma, sovent foguèt interpretat coma un pont entre lo cèl e la Tèrra, atal apareis en divèrses mitologias (la divessa grèga Iris, la sèrp irisada australiana, l'Indra indoa...) Lo simbolisme foguèt tornat pel cristianisme, lo consideran coma un signe de patz e aliança amb Dieu.
Coma signe de patz, apareis dins la Bandièra de la fòrça popularizada dins las manifestacions contra la guèrra d'Iraq; dins la nau de Greenpeace (Rainbow Warrior, en anglés, Guerrièr de l'Arc de Sant Martin) e dins la bandièra gai coma revendicacion del moviment LGBT. Tanbe es present dins la bandièra inca.
Los bodistas nomenan Arc de Sant Martin dins l'estadi mental atengut al nirvana, simbolizant la jòia suprèma (per la reünion de totas las colors). Per contra, pels japoneses es un simbol de mal astra, un presagi, per la similitud a la seuna forma amb una sèrp, animal maldich.


text:
Barby
Barby en arpitan (Barby en francés) es una comuna arpitana de Savòia, situada dins lo departament de Savòia e la region de Ròse-Aups.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Ancian pòble, la municipalitat s'es fòrça fòrtament desvolopada al cors dels ans 1960 e 70, amb de nombroses immeubles de lotjaments socials (Clos Xaval, Los Épinettes). Cela lududes permet d'en un autre luòc de far part dels sols pòbles del departament a ressortir los 30 % de lotjaments socials.
Ancien village, la commune s'est très fortement développée au cours des années 1960 et 70, avec de nombreux immeubles de logements sociaux (Clos Gaillard, Les Épinettes). Cela lui permet d'ailleurs de faire partie des seuls villages du département à dépasser les 30 % de logements sociaux.


text:
Tragedia de Superga
La tragedia de Superga que ho un accident d'avion escadur lo 4 de mai de 1949 e qui ei famosa per'mor d'aver dalhadas las vitas deus membres de l'equipa (coneguda dab lo nom de Grande Torino) del Torino Football Club qu'i s'escagassè contre ua muralha de la Basilica de Superga.
L'equipa que tornava d'ua partida amistosa jogada en Portugal dab lo Benfica Lisbona en omatge au jogador Francisco Ferreira.
La FIFA que domandè ua minuta de silenci dens lo monde snacèr a l'escadença de las partidas de fotbòl. Deu son costats, l'equipa Argentina de River Plate que joguè dab lo malhòt deu club italian (qui hè partida ara deus sons malhòts istorics tornats emplegar regularament) e que joguè un par de partidas au prohèit de las veudas e deus orfanins deus defunts.


text:
Canau Erie
Lo canau Erie (var. canal Erie), es un canau situada dins l'estat de Nòva York ais Estats Units d'America. Permet d'assegurar una liason fluviala entre l'Ocean Atlantic e lei Grands Lacs. Sa construccion acomencèt en 1817 e s'acabèt lo 26 d'octòbre de 1825. Favorizèt la colonizacion de l'estat de Nòva York gràcias au desvolopament dei vilas de Buffalo, Rochester, Syracuse, Rome, Utica e Schenectady. Aguèt tanben un ròtle primordiau dins l'expansion dau pòrt de Nòva York au detriment de Boston, de Baltimore e de Filadèlfia. Foguèt completat e pauc a pauc remplaçat per lo canau New York Barge en 1918.


text:
Lèssia Orobets
Lèssia Ióriivna Orobets (en ucraïnian: Лécя Ю́piïBHa Opoбéцb; 3 de mai de 1982) es una jurista e politiciana ucraïniana. Es actualament, e dempuèi 2007, membre del Parlament d'Ucraïna. Foguèt elegida primièr amb lo partit Nòstra Ucraïna - Autodefensa Populara) e reelegida un segond còp en 2012 coma membre del partit Batkivshchyna capitanejat per Iólia Tymoshenko.
Son combat contra la corrupcion governamentala coma dins la societat ucraïniana ne faguèron una de las figuras d'oposicion màger al govèrn de Víktor Ianokòvych. Activa participaira a las manifestacions proeuropèas e antigovernamentalas sonadas EuroMaidan foguèt victima d'una agression de la Berkut durant lo mes de genièr a la carrièra Hroshevskoho.
Se presentèt a las eleccions a la comuna de Kyiv que se faguèron lo 25 de mai de 2014 mas obtenguèt mens de 10% mentre que son rival lo boxaire Vitali Klychkò, que s'emportèt mai de 55% dels sufragis, venguèt lo novèl cònsol de la capitala ucraïniana.


text:
Berneuil (Somme)
Bèrneu (Sonme) en picard ( Berneuil en francés) es una comuna francesa, situada dins lo departament de Somme e la region de Picardia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Lo vilatge de Berneuil, #que comptava 600 abitants l'an 1698, a la fin del regna de Louis XIV, malgrat los estralls de la guèrra de Trenta Ans ; #que ressortiá, abans la guèrra de 1870 lo nombre de 875 abitants, a vist dempuèi la chifra de la siá populacion amendrir en de inquietants de proporcions, al ponch #qu'èra pas mai que 330 l'an 1925 e #qu'arriba a 215 uèi.
La distincion de Berneuil
Berneuil (Bernoldiacum en los tèxtes ancians), #aperténer a Modèl:La s- a la abbaye de Corbie, en vertu d'una donation de Clotaire III. Lo primièr senhor de Berneuil, Bernard de Sant-Valéry, baron de Domart, pas content d'ocupar lo castèl fòrt de Domart, #far bastir d'un autre castèl a Berneuil e a Bernaville (antany Bernardville), cap a l'an 1175. Lo comte Jean de Ponthieu fasiá, de lo sieu costat, fortificar Lo Crotoy, en cara de Sant-Valéry, de sòrta que i i aguèt gelosiá entre los dos senhors #que #dintrar ne discordi e començavan a se far la guèrra quand lo rei Louis VII lo Jove #interpausar la siá autoritat per apaivagar e acabar lo différend susceptible de ensagnar una part de la Picardie. Bernard de Sant -Valéry e lo comte de Ponthieu #comparéisser en la preséncia del rei per justificar de los sieus dreches respectius. Lo monarca, en podent pas los concedir, #jutjar que la disputa i auriá acabat per un düèl ; tal èra alavetz l'usatge admés.
Coma Domart, Berneuil e Bernaville levavan del abbaye de Corbie #que i aviá #èsser proprietari de tota la region d'après una charte de Clotaire III, de la Modèl:S-, la abbé de Corbie, Hugues de Péronne, #demandar que lo düèl entre los dos senhors i aguèt luòc a Corbie.
Jean de Ponthieu e Bernard de Sant-Valéry, senhor de Domart, Berneuil e Bernaville, #comparéisser al jorn #que li los aguèt assignat,acompanhats totes dos d'un grand nombre de senhors de los sieus amics. Mas, abans #que davalèsson pas al camp barrat ont deviá i aver luòc lo düèl, dels amics comuns se #interpausar e #far tant per los sieus sollicitations #qu'eles réconcilièrent los dos antagonistes.
La familha Carpentin
La distincion de Berneuil #passar successivament als senhors barons de Domart, apertenent a las familhas de Sant-Valéry, de Dreux e de Craon.
El resultat de #çò que precedís que los senhors de Berneuil #que #succedir a Henri Carpentin, #demorar los vassaux dels barons de Domart fins a l'epòca ont un senhor de Berneuil #èsser risi pro per far l'aquesiment de la baronnie de Domart, a Modèl:La s-.
Jean Carpentin, dicha Galois, #succedir a Henri Carpentin e #èsser senhor de Berneuil de 1461 a 1499. Jean Carpentin, dicha Galyot, senhor de Berneuil de 1499 a 1540, viviá tanben Abbeville, ont i aguèt escuelhut coma maïeur d'aquela vila. Phillibert Carpentin, Senhor de Berneuil de 1540 a 1543, tinent general de la sénéchaussée de Ponthieu, #èsser maïeur de Abbeville coma lo precedent. La familha Lo Fournier de Wargemont
La distincion de Berneuil #passar a la familha Lo Fournier de Wargemont, per continuament del matrimòni de Jeanne Carpentin, madama de Berneuil, amb François Lo Fournier de Wargemont.
Antoine Lo Fournier de Wargemont, seigneurde Wargemont e de Berneuil, de fils de Jeanne Carpentin, madama de Berneuil e de François Lo Fournier de Wargemont, épousa Ostal de Boubers, madama de Ribeaucourt ; #èsser senhor de Berneuil de 1594 a 1628. Aymar Lo Fournier de Wargemont, senhor de Wargemont, Graincourt, Berneuil e Ribeaucourt, de fils de Antoine Lo Fournier de Wargemont e d'Ostal de Boubers, épousa lo 11 de febrièr de 1628 Madeleine del Gard ; #èsser senhor de Berneuil de 1628 a 1663. François Lo Fournier de Wargemont, senhor de Wargemont, Berneuil e Ribeaucourt de 1663 a 1698. François-Bernard Lo Fournier de Wargemont, senhor de Berneuil e de Ribeaucourt de 1698 a 1723, chevalier. Joseph-François Lo Fournier, marques de Wargemont, senhor de Berneuil e de Ribeaucourt, de 1733 a 1743 #èsser, de mai, baron de Domart perque #crompar la baronnie, lo 26 aôut 1741, a Nicolas de Neuville, pòrti de Villeroy, tinent general de las armadas, per la soma de 225000 libres. François-Louis-Gabriel Lo Fournier, marques de Wargemont, baron de Domart, senhor de Berneuil e de Ribeaucourt, de 1743 a 1773, èra maréchal de camp, es-a dire general de brigada ; #comandar los gendarmes de la guarda e #èsser chevalier de Sant-Louis. Albert-Louis-Aymar Lo Fournier, comte de Wargemont,baron de Domart, senhor de Berneuil, de 1773 a 1789, maréchal de camp ; comandava pel rei en l'Anautita-Normandie, èra chevalier de Sant-Louis e commandeur de l'òrdre de Sant-Lazare Demòra pas mai res del castèl de Berneuil, es possible #que i aja desaparegut pendent la guèrra de Trenta Ans. Los sauvatges soldats de Texans de Werth e del prince Thomas #ocupar Berneuil los 22 e 23 de setembre 1636.
le village de Berneuil, qui comptait 600 habitants en 1698, à la fin du règne de Louis XIV, malgré les ravages de la guerre de Trente Ans ; qui dépassait, avant la guerre de 1870 le nombre de 875 habitants, a vu depuis le chiffre de sa population diminuer dans d'inquiétantes proportions, au point qu'il n'était plus que 330 en 1925 et qu'il atteint 215 aujourd'hui.
La seigneurie de Berneuil
Berneuil (Bernoldiacum dans les textes anciens), appartint au Modèl:S- à l'abbaye de Corbie, en vertu d'une donation de Clotaire III. Le premier seigneur de Berneuil, Bernard de Saint-Valéry, baron de Domart, non content d'occuper le château fort de Domart, fit construire d'autres château à Berneuil et à Bernaville (autrefois Bernardville), vers l'an 1175. Le comte Jean de Ponthieu faisait, de son côté, fortifier Le Crotoy, en face de Saint-Valéry, de sorte qu'il y eut jalousie entre les deux seigneurs qui entrèrent en discorde et commençaient à se faire la guerre quand le roi Louis VII le Jeune interposa son autorité pour apaiser et terminer le différend susceptible d'ensanglanter une partie de la Picardie. Bernard de Saint -Valéry et le comte de Ponthieu comparurent en la présence du roi pour justifier de leurs droits respectifs. Le monarque, ne pouvant les accorder, jugea que la querelle serait terminée par un duel ; tel était alors l'usage admis.
Comme Domart, Berneuil et Bernaville relevaient de l'abbaye de Corbie qui avait été propriétaire de toute la région d'après une charte de Clotaire III, du Modèl:S-, l'abbé de Corbie, Hugues de Péronne, demanda que le duel entre les deux seigneurs eut lieu à Corbie.
Jean de Ponthieu et Bernard de Saint-Valéry, seigneur de Domart, Berneuil et Bernaville, comparurent au jour qui leur fut assigné,accompagnés tous deux d'un grand nombre de seigneurs de leurs amis. Mais, avant qu'ils ne descendissent au champ clos où devait avoir lieu le duel, des amis communs s’interposèrent et firent tant par leurs sollicitations qu'ils réconcilièrent les deux antagonistes.
La famille Carpentin
La seigneurie de Berneuil passa successivement aux seigneurs barons de Domart, appartenant aux familles de Saint-Valéry, de Dreux et de Craon.
Il résultat de ce qui précède que les seigneurs de Berneuil qui succédèrent à Henri Carpentin, restèrent les vassaux des barons de Domart jusqu'à l'époque où un seigneur de Berneuil fut assez riche pour faire l'acquisition de la baronnie de Domart, au Modèl:S-.
Jean Carpentin, dit Galois, succéda à Henri Carpentin et fut seigneur de Berneuil de 1461 à 1499. Jean Carpentin, dit Galyot, seigneur de Berneuil de 1499 à 1540, habitait aussi Abbeville, où il fut choisi comme maïeur de cette ville. Phillibert Carpentin, seigneur de Berneuil de 1540 à 1543, lieutenant général de la sénéchaussée de Ponthieu, fut maïeur d'Abbeville comme le précédent. La famille Le Fournier de Wargemont
La seigneurie de Berneuil passa à la famille Le Fournier de Wargemont, par suite du mariage de Jeanne Carpentin, dame de Berneuil, avec François Le Fournier de Wargemont.
Antoine Le Fournier de Wargemont, seigneurde Wargemont et de Berneuil, fils de Jeanne Carpentin, dame de Berneuil et de François Le Fournier de Wargemont, épousa Marie de Boubers, dame de Ribeaucourt ; il fut seigneur de Berneuil de 1594 à 1628. Aymar Le Fournier de Wargemont, seigneur de Wargemont, Graincourt, Berneuil et Ribeaucourt, fils d'Antoine Le Fournier de Wargemont et de Marie de Boubers, épousa le 11 février 1628 Madeleine du Gard ; il fut seigneur de Berneuil de 1628 à 1663. François Le Fournier de Wargemont, seigneur de Wargemont, Berneuil et Ribeaucourt de 1663 à 1698. François-Bernard Le Fournier de Wargemont, seigneur de Berneuil et de Ribeaucourt de 1698 à 1723, chevalier. Joseph-François Le Fournier, marquis de Wargemont, seigneur de Berneuil et de Ribeaucourt, de 1733 à 1743 fut, de plus, baron de Domart car il acheta la baronnie, le 26 aôut 1741, à Nicolas de Neuville, duc de Villeroy, lieutenant général des armées, pour la somme de 225000 livres. François-Louis-Gabriel Le Fournier, marquis de Wargemont, baron de Domart, seigneur de Berneuil et de Ribeaucourt, de 1743 à 1773, était maréchal de camp, c'est-à-dire général de brigade ; il commanda les gendarmes de la garde et fut chevalier de Saint-Louis. Albert-Louis-Aymar Le Fournier, comte de Wargemont,baron de Domart, seigneur de Berneuil, de 1773 à 1789, maréchal de camp ; il commandait pour le roi dans la Haute-Normandie, il était chevalier de Saint-Louis et commandeur de l'ordre de Saint-Lazare Il ne reste plus rien du château de Berneuil, il est possible qu'il ait disparu pendant la guerre de Trente Ans. Les sauvages soldats de Jean de Werth et du prince Thomas occupèrent Berneuil les 22 et 23 septembre 1636.


text:
La Seu d'Urgèl
La Seu d'Urgèl (en catalan la Seu d'Urgell, abans Urgell o Ciutat d'Urgell)[1], nomentada popularaments la Seu, ei ua ciutat plaçada enes Pirenèus catalans, caplòc dera comarca deth Aut Urgèl, cap deth partit judiciau de la Seu d'Urgèl e sedença der Bisbat d'Urgèl. Se tròbe laguens der encastre foncionau deth Alt Pirineu i Aran, n'ei era poblacion damb mès abitantes, en tot concentrar-ne eth 17'4%. Amassa damb Puigcerdà, amasse enquiath trenta per cent dera poblacion der encastre.[2]
Ei plaçada ara interfluvi deth Segre e era Valira, pòc abans dera sua confluéncia sus ua petita terrassa fluviau qu'ei continuament deth plan des Forques.[3] Era ciutat hè part dera Urgellet,[4] comarca naturau pirenenca formada per 16 municipis deth Aut Urgèl e qu'amassa damb Andòrra corresponie ath territòri originari deth Comtat d'Urgèl damb caplòc en la Seu d'Urgèl enquiara expansion ath sud.[5]
Eth Aut Urgèl ei era pòrta en estat d'Andòrra e era proximitat ad aguest important pol demografic e d'activitat economica ei, era bona part, ua des arrasons dera puixança actuau dera ciutat de la Seu d'Urgèl laguens er encastre deth Alt Pirineu i Aran.[6]
Es patrons dera ciutat son Sant Ot d'Urgèl,[7] Sant Sebastià e era Mair de Dieu d'Urgèl.[8] Deth temps qu'era Mair de Dieu de Núria e Sant Ermengol[9] son es principaus patrons dera diocèsi d'Urgèl, mès er eth cas de Sant Ermengol a ua preséncia mès destacada ena ciutat qu'era rèsta de patrons. Probablaments per açò i a diuèrsi eveniments ath long der an dedicat a Sant Ermengol coma era Hèira de Sant Ermengol, ua des mès ancianes de Catalonha[10], e eth Retaule de Sant Ermengol.
Somari
Origina deth toponim[modificar | modificar la font]
Eth toponim la Seu d'Urgèl ei format per dues paraules diferentes, Seu d'origina latina e Urgèl que segons eth lingüista Joan Coromines, ei d'origina preromana. Aguest madeish autor interprete qu'eth sòn significat se restacarie damb era preséncia d'aigua, causa qu'ei versemblant se s'a presenta era origina especificaments pirenenca deth toponim.[11]
Eth poblat iberic de Arse-durgui (o Arse de Urgui) se trobaue sus eth pujau de Castellciutat. Er aquera época eth pujau ère nomentat Puiolo Urgèli. A on i auec çò de poblat de Arse-durgui s'i bastic era civitas Orgellia e ací rau era origina deth nòm Castellciutat, qu'enquiath sègle XVIII ère simplaments coneishut coma Ciutat e posterioraments se li ahigec Castell pera existéncia d'un ancian castèth qu'auie estat residéncia des comdes d'Urgèl.
Pòc dempús dera destruccion dera anciana Orgellia se creèc un nau barri, naua sedença der Bisbat d'Urgèl, nomentat vicus Sedes Urgèli: vicus deth latin que signifique «barri», -coma era ciutat de Vic-; Sedes deth latin: sòn que signifique «cagira o tròn d'un avesque qu'exercís ua jurisdiccion, glèisa catedrala e caplòc d'ua diocèsi». Damb eth temps, es Sedes Urgèli prenec importància e perdec eth mot vicus deth temps qu'era civitas Orgellia perdec eth mot Orgellia e passèc a dider-se simplaments Civitas o Ciutat enquiath sègle XVIII.[5]
Geografia e clima[modificar | modificar la font]
Era ciutat s'esten ath centre dera plana o ribèra dera Seu (plana de la Seu eth catalan), formada peth Segre ara sua confluéncia damb era Valira. Era clotada, a on ei plaçat eth municipi, ei producte der en·honsament d'ua dovella pirenenca, terraplenada posterioraments per depausi lacustres miocènics. Era ribèra dera Seu ei virada de nautes montanhes e sarrades, era mès vistosa que n'ei era sèrra deth Cadí, coronada d'arròca blanca, importanta escarpament de falha que limite peth sud era hòssa tectònica.
Ara plana, ras dera Valira, i a un ressegat allargassat, parallel ar arriu. Era part ponentina deth tèrme ei accidentada pes contrafòrts que devaren deth tossal de Estelareny e deth calhau deth Àliga e que atenyen era 817 m ath pujau deth Corb. Pera quèrra deth Segre eth territòri ei fòrça mès ample, adaiguat per diuèrses sèquies e canaus que prenen es aigües deth madeish arriu.[12]
Eth clima dera comarca ei deth tipe mediterranèu, transformat pera montanha, per açò era major part dera poblacion se concentre as ribères.
Es precipitacions son escasses, ath torn des 700 mm annaus, ben qu'aumenten considerablaments damb era altitud. En estiu, eth maximal de ploges correspon as montanhes; eth minim ei en iuèrn en tota era comarca. Ei un clima, donques, shut e heired en iuèrn, fresc e plujós ena primauera e començament d'estiu, calorós e shut ara fin d'estiu e començament de tardor, e fresc e humit ena tardor. Era vegetacion ei continentau, era grana part submediterranèu.
Arrius[modificar | modificar la font]
Ua des caracteristiques principaus deth païsatge Urgelenc ei era preséncia d'arrius. La Seu d'Urgèl se tròbe ath miei de dus arrius: era Valira que ven d'Andòrra e eth Segre dera Auta Cerdanha:
Eth Segre ei un arriu de Catalonha, afluent der Ebre pera quèrra. Era sua conca compren territòris de tres Estats: França o Catalonha Nòrd, Andòrra e Espanha. Nèish en França, ath vessant septentrionau deth pic deth Segre, ath circ dera Culassa, ena Auta Cerdanha, e desboque, dempús de recórrer 265 km, ar arriu Ebre, er Aragon, ath sòn pas per Mequinensa, (Baix Cinca). Era Valira ei un arriu andorran e Urgelenc, afluent deth Segre pera dreta. A un recorregut cuert de 44 km, nèish en Andòrra e desboque en Segre ath tèrme municipau de la Seu d'Urgèl.
Ath tèrme de la Seu d'Urgèl i a diuèrses paishères, qu'es mès importants e ancians son entre eth tres: eth dera Ola e Segalers, eth deth Plan e çò deth Salit. Autes paishères importantes son eth de Sant Pere, eth dera Mòla (dera Valira) e eth de Aucata. Era majoria prenen es aigües deth Segre.
Per desgràcia eth 1982 i auec uns aiguats qu'enaigüèc era poblacion, per açò eth 1987 se canalizèc er arriu Segre. Eth 1992 la Seu ei convertic eth subseu olimpica e ath costat deth Segre ei bastic eth Parc Olimpic deth Segre.
Aiguats deth 1982[modificar | modificar la font]
Un hèt tragic passèc eth 7 de noveme deth 1982: es aiguats deth 1982, non solaments per la Seu d'Urgèl e es comarques deth Aut Urgèl e Cerdanha mès en generau per totes es comarques de Lhèida e tanben Andòrra.
A Alp, es aiguats s'emportèren era carretèra de la Molina. A Martinet se ne i emportèc cinc o sies cases. En el Pont de Bar, seguraments eth emblema d'aguesti aiguats: miei pòble demorèc acogat peth despreniment d'ua montanha e era aigua estrossegèc tanben bastantes cases; acabèc d'emportar-se es rèstes deth pònt millenari de Sant Ermengol. Fígols Se demorèc sense pònt. En la Seu d'Urgèl ei emportèc eth pònt dera Palanca. El Pont de Bar, mercés a ajudes dera Generalitat, ei rehec eth nau pòble er un pujau dera aurèra.[13]
Crestes[modificar | modificar la font]
Damb solament 691 m d'altitud, era plana de 7 km a on se tròbe la Seu d'Urgèl contraste damb es pics, crestes e sèrres der environ e der ensems dera comarca. Dempús de la Seu ei pòt veir era sèrra deth Cadí que separe era val deth Segre dera entèsta der arriu Llobregat.
- Pic de Salòria 2789 m
- Monturull 2761 m
- Torreta de Cadí 2562 m
- Cap del Verd 2282 m
- El Coscollet 1610 m
Situacion[modificar | modificar la font]
Era ciutat se tròbe ara aiguabarreig des dus arrius principaus, eth Segre e era Valira, plaçada a ua plana d'uns 7 km de longor e a sonque 691 m d'altitud ei entornejada de nautes sèrres. Era plana nomentada plana de la Seu o ribèra de la Seu ei formada peth Segre.
Era situacion privilegiada de la Seu d'Urgèl er ua des horcadísi de comunicacions mès importantes des Pirenèus catalans explique eth sòn papèr istoric excepcionau e çò deth comtat d'Urgèl coma ua des claus dera reconquesta. Donques que domine eth encreuament des camins d'Andòrra, era Cerdanha e eth baish Segre. Parallèlaments ara Valira s'auce un ressegat, a on s'aucen es rèstes de dues granes fortaleses, era Ciutadèla e eth Castell (en Castellciutat), de grana importància er era istòria dera vila.
Es petites planes o ribères dubèrtes ath torn deth Segre son separades per congosts. Ath nòrd limite damb eth municipi de les Valls de Valira, ar oèst damb Montferrer i Castellbò a on se tròbe er aeropòrt de la Seu d'Urgèl o Pirineus-Andorra, ath sud-oèst damb Ribera d'Urgellet e a sud-èst damb Alàs i Cerc e a nòrd-èst damb Estamariu.[12]
Barris e endrets[modificar | modificar la font]
Entre ambdús arrius se dreça era anciana ciutat episcopau de la Seu d'Urgèl e as entorns dera ciutat s'i pòt trobar es ravals de Poble Sec, Sant Pere e era urbanizacion de Sant Antoni, unitats de poblacion compartida administrativament damb eth tèrme de les Valls de Valira.[12]
Ath delà eth tèrme compren era vila de Castellciutat dempús deth 3 de junh 1975, ara dreta der arriu Valira. Eth veïnat de les Torres (incorporat eth 1857) e Bell-lloc, ambdús ath marge esquèr der arriu Segre.[12]
Era ciutat de la Seu d'Urgèl se pòt dividir es sies barris: la Seu d'Urgèl, Santa Magdalena, el Poble Sec, Sant Antoni, Sant Pere e el Serrat de la Capella. La Seu e Santa Magdalena formen un solet nuclèu deth temps qu'eth Poble Sec, Sant Antoni, Sant Pere son barris separadi deth nuclèu principau.
Dempús deth creishement dera ciutat cap a autan eth Poble Sec e la Seu se tròben separadi solament pera carretèra N-260, qu'actuauments se pòt crotzar per jos un pònt.
Ath sòn torn laguens de la Seu d'Urgèl ei pòt distinguir entre eth Casc antic (Casc ancian) i l'Eixample Bergós (Aishamplatge Bergós)[14].
Casc ancian e er Aishamplatge Bergós. El Passeig de Joan Brudieu, era plaça de Catalonha e eth carrèr de Sant Ot (es tres son eth continuament d'un madeish carrèr de nòrd a sud) dividissen eth casc ancian der aishamplatge Bergós.
Actuauments se bastís eth sector residenciau de l'Horta del Valira o Horta de la Valira. Aguest nau airau dera ciutat se place ar oèst o en tot póner de la Seu, ara fin der aishamplatge Bergós. Concrètaments entre er aishamplatge, eth Parc dera Valira, er arriu Valira (damb Castellciutat ar aute costat), Santa Magdalena e er ancian camin de Santa Magdalena a on s'acabe era conca deth Segre. Eth nau airau aportarà ena ciutat parcèles de solèr public de mesura considerabla: ues damb era fin de hèr part deth Parc Territoriau der arriu Valira e d'autes pera residéncia de gent grana, eth futur Espitau comarcau, eth teatre municipau e ua naua escòla de Primària.[15] Tanben s'agranirà eth sector deth Serrat de la Capella.
Auti endrets deth tèrme[modificar | modificar la font]
Eth veïnat de les Torres ei plaçat ath marge esquèr deth Segre. Originàriament ère format per la Torre del Cap, era deth Peu e era deth Mig. Damb eth temps, mès, aguesta zòna agricòla s'a anat en tot poblar mès. Era gent deth país dividís eth tèrme deth veïnat es dus sectors, era partida de les Torres e era de l'Olla e Segalers.
Eth enclavament de Bell-lloc ei plaçat a autan deth tèrme de la Seu d'Urgèl, rodejat peth municipi d'Alàs i Cerc, as vessants deth Pujau Redon, des prumèrs contrafòrts deth Cadí, eth contacte damb era plana adaiguada. I a era casa e santuari dera Mair de Dieu dera Salut. Enquiara darreria deth sègle XVIII siguec residéncia d'estiu des jesuïtes de la Seu d'Urgèl. Quan aguesti sigueren expulsadi, eth lòc passèc a mans privades.[16]
Folclòre[modificar | modificar la font]
Ath long der an son diuèrses es manifestacions de caractèr folcloric. Per Nadau òm hè es actes tradicionaus coma era Missa deth Poth (ei documentat qu'eth 1548 se representaue Cant dera Sibil·la)[25]. Dempús deth 2003, pendent es hèstes de Nadau, debane eth Mon Magic des Montanhes e eth Tidon dera Freita (Tidon de Nadau) n'ei un des protagonistes.
Eth 17 de gèr, hestivitat de Sant Antoni Abat, se hè era cavalcada des Tres Tombs e ua escudellada populara, era Calderada, ara Passejada de Joan Brudieu e se finalize damb era "Pujada ath pal", que consistís eth que es participaires arriben naut de tot d'un pal ensabonat entà arténher atau eth poth que i a ath capdamunt laguens un cabàs, coma recompensa.[17] Eth 20 de gèr se celèbre era hestivitat de Sant Sebastian. Pendent era Setmana Santa debane era procession deth Sant Enterrament, es origines que se ne remonten ar an 1603 damb era fondacion dera Confraria dera Preciosíssima Sang e es caramelles.
Eth deluns de Pasca, era gent dera Sedença e entorns celèbre e la Trobada (amassada), la Trobada que se hè es diuèrsi camps de Bellestar e desprenut era gent se dirigís ar ermitatge dera Mair de Diu de la Trobada (Montferrer i Castellbò).
Eth 7 de junhsèga òm celèbre era hestivitat de Sant Ot, patron dera ciutat. Es representacions deth Retaule de Sant Ermengol, en agost, se comencèren a hèr eth 1957 e eth 1998 demorèren interrompudes a causa dera restauracion deth claustre; ei un espectacle teatrau basat es diferentes scènes dera vida deth sant, damb un tèxte escrit per Esteve Albert e que debanaue ath claustre dera catedrala.
Era darrèra dimenjada d'agost, se celèbre era Hèsta major, er era quau destaque eth balh Cerdà, qu'ei barat per mès de cent cobles (entre petiti e grani) eth dimenge peth maitin.
Ar Archiu Municipau dera Casa dera Ciutat, ath Casc ancian, se tròbe eth Libre verd o Libre de privilègis dera ciutat d'Urgèl deth 1470; a era tampa de husta folrada damb pèth, e s'i mencionen es usatges e costums dera ciutat d'aquera época.[18]
Hèires, mercats e hestivaus[modificar | modificar la font]
Maugrat era baisha anautita densitat de poblacion en Alt Pirineu, era zòna acuelh eth 6'6% dera activitat firal de Catalonha[19]. A la Seu son nombroses es concentracions firals e de mercats ath long der an:
- Eth Mercat tradicionau debane cada dimars e dissabte en Carrèr Major, era Plaça deth Mercat, era Plaça dera Catedrala e eth Carrèr des Canonges.
- Era Hèira de Sant Ermengol, ua des hèires mès ancianes de Catalonha, e era hèira documentada mès anciana dera Peninsula Iberica,[10] debane era tresau dimenjada d'octobre. Eth nòm li da un des patrons dera ciutat: Sant Ermengol.
- Era Hèira de Hormatges Mestieraus deth Pirenèu laguens deth marc dera Hèira de Sant Ermengol.
- Era Hèira de Primauera se celèbre en abriu e includís ua exposicion des melhors exemplars de vaca de raça bruna des Pirenèus deth Aut Urgèl e era Cerdanha.
- Era Hèira d'Art, eth 2007 debanèc era prumèra edicion.
- Eth Mercat Medievau des Canonges i a musica en carrèr, teatre, circ, falconers e mòstres de mestièrs ancians.
- Eth Mercat des oportunitats se celèbre dus còps ar an. Era majoria des botigues de la Seu i collabòren damb ua paradeta a on i venen es sòns productes rebaishadi.
- Eth Hestivau Internacionau de Musica Joan Brudieu s'inicièc eth 1969 e se celèbre as mesi de junhsèga e d'agost.
Lòcs d'interès[modificar | modificar la font]
Monuments eclesiastics:
- Santa Maria d'Urgèl, catedrala de la Seu d'Urgèl, ena plaça des Oms.
- Claustres dera catedrala d'Urgèl.
- Eth Musèu Diocesan d'Urgèl, bastissa annèxa as claustres. S'i expose eth Beatus de la Seu d'Urgèl.
- Eth Palais Episcopau, en pati de Palais.
- Era Bibliotèca de Sant Agustí, actuau bibliotèca municipau a on i auie er ancian convent de Sant Agustí.
- Era Glèisa de Sant Miquel amassa ath claustre de Santa Maria d'Urgèl, ei era unica bastissa que demore deth complèxe catedralici que bastic Sant Ermengol que date der an 1035.
- Era glèisa de Santa Immaculada e futura sala de conferéncies.
- Anciana glèisa de Sant Domènec bastissa de caracteristiques pleaments gotiques. Aué en dia sala de conferéncies e exposicions.
- Era glèisa de Santa Magdalena, era glèisa mès importanta dempús deth punt d'enguarda sociau.
- Seminari conciliar de la Seu d'Urgèl. ena zòna nòrd dera ciutat, entornejat d'un ample pati trobam aguesta bastissa, presidit per ua monumentau façada de caracteristiques neoromàniques. Siguec bastit er an 1860 per Romà Samsó.
Casc antic, a on destaquen eth carrèr des Canonges, çò de mès d'ancian, e eth Carrèr Major, ambdús de nauta valor arquitectonic, ath delà deth pati de Palais e era plaça des Oms a on i a era Casa dera Ciutat. Era Passejada de Joan Brudieu, ath centre de la Seu, ei un des carrèrs mès importants e ei era divisòria deth centre istoric e er aishamplatge. Eth pòble de Castellciutat: ath delà deth centre deth pòble, destaque e la Torre de Solsona, eth Castell de Ciutat i Ciutadèla. Centres educatius e/o culturaus:
- Centre culturau "Es Monges", i a es escòles municipaus de dança, musica e d'art plastic ath delà dera escòla mairau municipau, eth Centre Associat dera Universitat Nacionau d'Educacion a Distància (UNED), era Escòla Oficiau d'Idiòmes e era anciana glèisa de Santa Immaculada.
- IES Joan Brudieu: Institut d'estudis segondaris, bachillerat, e sedença dera universitat d'estiu organizat pera Universitat de Lhèida.
- Punt de supòrt dera Universitat Dubèrta de Catalonha (UOC) ath Conselh Comarcau deth Aut Urgèl, ara Passejada de Joan Brudieu.
Parcs[modificar | modificar la font]
Parcs urbans:
- Parc del Segre foguèt bastit pels Jòcs Olimpics de Barcelona 92 per aculhir lo piragüisme en la disciplina de eslalom e que convertiguèt la vila en subseu olimpica. Es situat près lo riu Segre mejançant un canal artificial parallel de 800 m e qu'aquel se bifurca dins dos canals de aigas bravas d'un total de 500 m de long. Lo desnivèl d'aqueles canals d'aigas bravas es de 6,5 m amb un cabal de fins a 15 m3. Lo Parc del Segre dispausa d'una mini centrala idroelectrica reversibla, que per una banda, produsís electricitat, e per l'autra, en epòcas de secada garantís lo sufisent cabal d'aiga per la siá utilizacion. A tanben un sistèma de remontadors mecanics que t'estàlvia de davalar del embarcació e pujar de nòu a pè. A l'ora d'ara, de mai de mai, de celebrar de divèrsas competicions d'eslalom, s'espeta pel torisme de la zona amb divèrsas activitats d'aventura coma lo ràfting, lo hidrotrineu, bicicleta tot terren o btt, nordic walking e d'autras.
- Parc de la Valira a tocar de la Valira, riu que separa la vila de la Seu del pòble de Castellciutat que fa partida de la meteissa municipalitat. Dins del parc s'i pòt trobar las Clastras Modèrnas de la Seu d'Urgèl, òbra de l'escultor nat a la Seu, Lluís Racionero. Als capitèls apareisson de personatges contemporanèus coma Mussolini, Marilyn Monroe, Schuster, Hitler...)
Parcs naturals:
- Parc Natural de l'Alt Pirineu creat en 2003 entre las comarcas del Palhars Sobeiran e l’Aut Urgèl es çò de mès de grand de Catalonha amb una estenduda que supèra las seissanta mila ectaras.
- Parc Natural del Cadí-Moixeró compren l'ensems de sèrras prepirinenques del Cadí, Moixeró, lo massís del Pedraforca e granda part de la Tosa de Alp e lo Puigllançada. A una superfícia de 41 342 ha e es situat en limit de las comarcas del Berguedan, l'Aut Urgèl e la Bassa Cerdanha. Las siás altituds se situan entre los 900 m dins las vals e los 2648,6 m de la cresta mai nauta, lo Vulturó. Las sèrras del Cadí e del Moixeró jonchas en lo pòrt de Tancalaporta forman una barrièra d'impressionanta nautor que separa la val del Segre de l'entèsta del riu Llobregat.
Referéncies[modificar | modificar la font]
- ↑ L'Enciclopèdia, la Seu d'Urgèl. (ca)
- ↑ Eth poblament e era estructura urbana deth Naut Pirenèu e Aran. (ca)
- ↑ GGCC, la Seu d'Urgèl: Morfologia urbana. (ca)
- ↑ L'Enciclopèdia Catalana, l'Urgellet. (ca)
- ↑ 5,0 5,1 GGCC, la Seu d'Urgèl: Origines. (ca)
- ↑ Factors claus dera estructura territoriau. (ca)
- ↑ Musèu Diocesan d'Urgèl, era òbra de Sant Ot. (ca)
- ↑ L'Enciclopèdia, era Catedrala d'Urgèl. (ca)
- ↑ Musèu Diocesan d'Urgèl, era òbra de Sant Ermengol. (ca)
- ↑ 10,0 10,1 Diari d'Andorra, Era Hèira 2008. (ca)
- ↑ GGCC, l'Urgèl: Origina deth toponim. (ca)
- ↑ 12,0 12,1 12,2 12,3 GGCC, la Seu d'Urgèl: Situacion e presentacion. (ca)
- ↑ Aiguats deth 1982. (ca)
- ↑ El Periòdic d'Andorra, Nau tram de carrèr. (ca)
- ↑ Generalitat de Catalunya, Horta del Valira. (ca)
- ↑ GGCC, la Seu d'Urgèl: Auti endrets deth tèrme. (ca)
- ↑ L'Avui, la Seu celèbre era hestivitat de Sant Antoni Abat. (ca)
- ↑ L'Enciclopèdia, la Seu d'Urgèl: Cultura. (ca)
- ↑ XI Congrès de Hèires de Catalonha en Tremp. (ca)