text:
Vielha, 1 de deseme de 2017.- Era Oficina de Joenessa a plaçat eth dia mondiau dera luta contra eth Sida, nau punts d’informacion en tota era Val d’Aran que tracten sus aguesta malautia. Cada punt acuelh materiau informatiu. Es punts d’informacion s’an distribusit ath long deth territòri aranés: en punt Omnia eth Haro de Les, ena Escòla d’Ostalaria de Les; ena zona deportiva de Bossòst; en Espitau Val d’Aran, en Institut d’Aran, ena Oficina de Joenessa, ena sedença deth Conselh Generau d’Aran, en centre de formacion d’adults Val d’Aran e ena Aubèrja “Era Garona” de Salardú.
Damb eth plaçament d’aguesti punts, se sage d’informar as gojats e gojates sus era prevencion deth VIH, es malauties de transmission sexuau e es embarassi non desiradi e sus es accions de supòrt as persones, collectius, familiars o comunautats afectadi pera malautia e era sua estigmatizacion.


c: text/html

text:
Ramon IV de Tolosa
Ramon IV de Tolosa (egaument conegut com Ramon de Sant Geli) que ho comte de Sant Geli, duc de Narbòna, marqués de Gòtia, comte de Roergue, marqués de Provença, comte de Tolosa e comte de Trípol.
Que ho un senhor occitan e un crotzat de la Purmèra Crotzada qui participè a la conquesta de Trípol, deu Krak deus Cavalièrs e de Jerusalèm. Qu'èra lo hilh de Ponç, comte de Tolosa, e d'Almòdis de la Marcha. Moric en 1105 a Mont Pelegrin.
- Carta grafica pas indicada
- Article de qualitat en chèc
- Referéncia qu'utiliza lo modèl Metaligam cap a portal
- Portal:Lengadòc/Articles ligats
- Portal:Provença/Articles ligats
- Portal:Roergue/Articles ligats
- Comte de Tolosa
- Òme crosat
- Naissença en 1042
- Ostal de Tolosa
- Comte de Sant Gèli
- Comte de Roergue
- Marqués de Provença
- Comte de Trípol
- Decès en 1105
- Purmèra crozada

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Un remembre vièlh....
L'òme bufèt en dintrant dins lo
membre. Ensagèt de s' esclarcir la votz. Ieu jogava a las bilhas
entre l'aiguièra e la pòrta de la cambra. Mas las bilhas s'
escapavan. La maire me cridava de jogar pas dins la cosina. Mas
m'enebissiá de jogar defòra ambe los autres .
Los ausissiai cridar los autres que s' agradavan
de sautar dins las sompas del costat de la gara , o del caireforc de
las tres colors . Maire s'eissuguèt lo front per causa de la calor
que dardalhava de la bugadièra que bolhissiá dempuèi uèch oras
del matin, sus la cosinièra de fonda . Renegava aprèp lo temps :
-
consí fará per secar,
la bugada
ambe la plovina?
L'òme se sonava Renat . Estatjava
pròcha de la sorga de l' Avairon. Un fotral d'òme espatlut ambe de
patasses d' estrangolaires.
Maire se revirèt.
Que se coneissián. Vertat que lo tipe
èra vengut qualques còps manjar a l'ostal , ambe la seuna femna
redonda que portava de contunh de faudals mirgalhat de flors .
Venián quora lo paire èra encara viu.
Mas fasiá mai de siès meses que s'
èrem pas vistes . Dempuèi aquel dimenge de davalada que lo remembre
me donarà per totjorn lo vomit .
Èra mòrt un dimenge, a doas oras de
la vesprada, lo paire , al mes d'octobre 1961 a quaranta e uns ans ,
al cap d'un patiràs de cinc ans que sentiguèt las fòrças , lo buf
lo fugir e li levar , a el que tant aimava la vida , sa calor , son
espèr e son biais inchalhent .
Se coneissián e s' estimavan lo Renat
e lo papa . Aquò's lo meu paire que l'avia fach dintrat a la SNCF,
dins la còla de las cateneras. Un paisan que sàvia melhor manejar
la pigassa que la lima.
L'òme pausèt un paquet pesuc sus la
taula.
Ieu m'estirèt sul ponde per recaptar
un bolard jos lo bufet. Renat sabiá pas que la miá maire n'avia un
brave sadol de cosinar. Un jorn , après la mòrt del papa , m'avia
dich soscaira _ « e ben per la cosina veirem... vau pas passar la
vida a far de la cosina » . Maire soscava , somiava d'una autra
vida.
Un jorn me tombèt sus l'esquina , sus
l'egoïsme dels òmes. I compreniái pas ren . s' encapriçèt per
me dire :
Maman me respondèt que de plorar
cambiava ren. Te cal t'amadurar. Arrestar de jogar l'enfant. Te cal
venir mascle. Ieu poiriái pas totjorn te donar la tetada. Fin
finala diguèt que nos caldriá partir, a la vila , a Milhau ont se
pòt trobar de trabalh . Qu'i aviá ren per se ganhar la vida dins
aquel trauc de misèria. E d'un biais qu'èra pas una vida . Qu' òmes
coma femnas , del vilatge , avian pas qu'una cervèla rafida,
estequida, coma las dels aucèls, a fòrça de viure entre lo
bronziment de las moscas que tetan las fedas , los presics dels
ritons , entre los discorsses sens fin dels cuols roges e dels cuols
blancs.
Un autre jorn me cridèt:
-
ton paire èra alcolic ... Aquò's
la vertat tota nuda! Òc! Tota la paga i passava al cafè . O
sabiás pas? Innocent va. Segur que te rendiás pas compte. Mas de
que farai de tu, siás tròp jove , tròp penèc.
S'acabava totjorn parièr. Corriái me
clavar dins lo cambron lo cap jos la flaçada.
S' aimavan fòrça l 'Enric e l'
Enriqueta a la debuta. Mas la fortuna los aimavan pas. E la
malautiá lor tombèt dessús , sus la maman d'en primièr que li
trauquèt al ventre , e sul paire aprèp que li crebèt lo còr.
Una istòria tan comuna pels paures,
una istòria de misèria, de malautiá e de foliá. Maman parlava
sola . Ausissiá dels votz . E dins Avairon perdona pas : i a pas
qu'unas femnas que podián ausir de votz e se sonavan Joana d'Arc ,
Bernadette Soubirous , e Teresa de Lisieux , las autras èran pas
que de cabordas. Li faguèron d'electrochocs.
Papa tenguèt còp un briu. Voliá pas
dintrar dins aquela tièra dels malauts , dels pissas frechs que se
planhon de longa. Se trufèt del mètge que li anoncièt un buf al
còr . Galegèt fòrça sus lo buf del còr. Mantuns còps se
sarrava de la maire per li dire :
Mas la maire èra pas sovent de passa,
a rire :
Tot aquò èra acabat , plan acabat.
L'ora èra venguda de far lo compte de l'argent e de la moneda.
Lo Renat fintava la maire. Notèt la
susor jos las aissèlas e sul front . Lo boton que faltava al nivèl
de las tetas e daissava veire lo plec de las popas . Mas la maire
susprenguèt l ' agach porcassier . Blanquegèt de ràbia.
Renat vergonhós mormolhèt:
La maire s' apasimèt un pauc e
finiguèt per tornar trobar un traça de sorire mentre que l'autre
se sarrava de la pòrta .
Finiguèt per dire coma per se
desencusar de s' èstre enrabiada:
Lo Renat se revirèt sul pas e s'
enganèt completament :
Puèi prenguèt son alenada e se
deslarguèt ...
Qu' aital la maire aprenguèt la rason
plonda de la visita...
Enaucèt lo berret sul cap d'un còp
del det gròs a l'endrech del plec. Risolegèt ambe necitge .
La bèla sorre es veuse dempuèi tres
ans ... Tornèt trobada la libertat... L'òme vegèt pas la maire
ussejar.. Contunhèt ... Sabem plan las leis de la natura... L'òme
es esclau de la natura, tan coma la femna. La bèla sòrre poguèt
pas encapar de dormir tota sola . Qu'es pas possible per una femna
maridada dempuèi mai de vint ans.... A besonh d'un òme...
Puèi polsèt un pauc e prenguèt de
vam:
Ieu comprenguèri pas per qué la maire
tornèt blaimar . De mon sicut l'amic de papa prepausava d'ajuda
e ela èra pas contenta.....
Quicòm m'escapèt quant vegèri lo gal
traversar la rota e se pausar al ras d'una bosa, e lo Renat partir
en sautilhejant roge coma la cresta del pol que daissèt enrè.
Maire dessarrèt pas las dents. Ieu me
tenguèri tranquil . Sabiái çò que mon cèl riscava d' anivolar
subte.
Puèi Maman cridèt . Totes de
pòrcs.... Totes de cacibralha.
Mas la calomnia s' arrestèt pas aquí
. Crenhant las paraulas d' Enriqueta , l'òme contèt a votz bassa,
al cafè , a l'ora de la belòta , qu'èra pas de creire , que
d'unas femnas son estonantas, coma per exemple la veusa de l' Enric,
qual l' auriá cregut ? Del seu amic Enric! Òc la quiti Riqueta
l'oblidava lèu , que li avia comandar un gal , a el, que se
mesfisava pas e que li avia dubèrta la pòrta mitat nuda jos la
blòda a flors ròsas e blavas.... E qu'avia mandat a l'orfanèl
d'anar jogar defòra... Mas qu'el lo Renat ,s'èra quilhat contra
ela, quand avia compres çò qu'esperava aquela salòpa , qu'auriá
plan meritat lo carpan pel morre , mas que li avia cridat sa vergonha, son
defèci en respècte de la memòria del paure Enric....


text:
Dius egipcians per simbòl
Aquesta lista qu'amassa los dius egipcian segon lo simbòls qui'us èran autrejats : sia ua bèstia, sia un objècte (arma, simbòl de poder o instrument) o lòc sus tèrra o dens ua auta partida de l'univèrs.
Somari
Aire[modificar | modificar la font]
Amor[modificar | modificar la font]
Can[modificar | modificar la font]
Cèu[modificar | modificar la font]
Escorpion[modificar | modificar la font]
Gat[modificar | modificar la font]
Guèrra[modificar | modificar la font]
Desèrt[modificar | modificar la font]
Escritura[modificar | modificar la font]
Djehoti (Tòt)
Haucon[modificar | modificar la font]
Her (Òrus), Khonso, Monton, Ra
Hemnas emprenhadas[modificar | modificar la font]
In•hèrn[modificar | modificar la font]
Apep (Apofis)
Ipopotam[modificar | modificar la font]
Justícia[modificar | modificar la font]
Leona[modificar | modificar la font]
Lua[modificar | modificar la font]
Momia[modificar | modificar la font]
Mort[modificar | modificar la font]
Inpo (Anubis)


text:
267
Cronologia mensuala:
Gen - Feb - Mar - Abr - Mai - Junh
Julh - Ago - Set - Oct - Nov - Dec
Cronologias tematicas:
Literatura - Musica - Sciéncia - Espòrt
Aquesta pagina concernís l'an 267 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Esparta[1][modificar | modificar la font]
Pilhatge de la vila dins lo corrent d'una incursion dei Gòts.
Mond[modificar | modificar la font]
Arts[modificar | modificar la font]
Sciéncias e tecnicas[modificar | modificar la font]
Economia[modificar | modificar la font]
Naissenças[modificar | modificar la font]
Decèsses[modificar | modificar la font]
- ↑ Ciutat-estat teoricament independenta. En realitat, èra puslèu una vila de l'Empèri Roman amb una autonòmia fòrça larga.


text:
IEO 06 : navèth burèu
Au parat de l’AG 2015 de l’IEO-06, l’IEO que merceja Joan-Pèire BAQUIÉ, president de l’IEO-06, que vien de deishar la man, entà l’accion que menè com gavidaire de l’associacion departamentau pendent las darreras annadas (Niça qu’arcuelhè ua AG de l’IEO en 2012) e que desira la planvenguda au navèth president, Joan-Pèire SPIES.
Burèu elegit en genièr de 2015 :
President : Joan-Pèire SPIES
Vici-President : Marc WALTZER
Clavaire : Maurici CASCIANI
Secretari : Joan-Loís LEMASSON
Segretari-ajonch : Anna-Maria MILARDI
President Onorari (e president passat): Joan-Pèire BAQUIÉ
Lo Compte-rendut de l’AG, suu site de l’IEO-06.


text:
Dijòus, 7 de decembre de 2017, 14h00 Politica,Internacional
De desenats de milièrs de catalans (45 000 segon la polícia de Brussèlas) an manifestat uèi, 7 de decembre, per las carrièras de Brussèlas. Jol lèma “Desvelha-te, Euròpa”, los manifestants an demandat a l’Union Europèa qu’escote las revendicacions catalanas, dins una protèsta “pacifica, civica e democratica”. La mobilizacion a començat a 11h, a percorregut lo quartièr europèu e a passat près de la Comission, del Conselh e del Parlament europèus.
“La capacitat de solidaritat e de generositat d’una part importantissima del pòble de Catalonha es totjorn estonanta, mas es infinida, a cada enjòc los ciutadans se son engajtats”, çò assolidèt lo pòrtavotz d’Òmnium en vesent la quantitat de mond que se son mobilizats per viatjar de Catalonha e d’Aran entrò la capitala europèa. La polícia bèlga aviá previst qu’”entre 20 000 e 30 000 manifestants s'acampèssen sus l’esplanada del Pargue del Cinquantenari partir de 10 oras”, çò ditz un comunicat difusat dins l’intranet del Parlament Europèu entitolat “Manifestacion de sosten a Carles Puigdemont”. En fin finala an manifestat mai de 45 000 personas segon las autoritats localas.
#WakeUpEurope tuits
#12 Si Espanya és un pare, és un pare maltractador
Carles, t'has equivocat, spain, es un estat, una entitat burocràtico-administrativa, no es una Nació, i el nostre pare, son el Països Catalans, i la mare, la Terra que ens ha parit, es a dir Cat, i el que se'n deriva,
que no en tens ni idea.
Vius a una part del PP.CC. que es el P.Valencià, accepta-ho, clar que veient com penses ho veig difícil.
La realitat va temps que els blaveros al defugiu, tant us costa de veure la realitat? Veient el que cantaven ahir al camp del Vila-reial, no m'est... Legir mai
L' orquestra del Liceu de Barcelona faguet un concert a l'ONU per lo dialeg, a la polida Sala que dissenhet Miquel Barceló. Las paraulas humils portan la patz e las superbas la guerra. Atal parlet Ramon LLull al segle XIII. Los partits guanhi qui guanhi las eleccions, han de persar qu' aprés hauran de dialogar. La humilitat es fonamental pel dialeg, e l'orgulh es dolent.
#12
I nosaltres què, a la Catalunya del Nord? Tenim pare espanyol? Hauríem de tornar a la casa del pare? Com funciona això? Ho entenc pas.
certament n'hi havia molta gent ... eixa gent que s'haurà de convèncer que mai en la vida catalunya serà independent, mai és mai, aixì son i seràn les coses ja que la història ens ha marcat talment que un català té com a mare la seua terra catalana i el seu pare ESPANYA, per tant, nocal donar mort al pare ans voler-lo, estimar-lo reconèixer-lo ... és ton pare vullguis o no vullguis.
nació catalana? si, nació cultural com altres nacionalitats en espanya, com galiza o paisvalencià... Legir mai
45.000, i molts mes a tot Cat., 5 11S amb mes d'1.000.000 al carrer, moltes mes manis amb centenas de milers de persones, 900 alcaldes al Palau de la Generalitat, 80% que SI al 1O, i 90% al 9N, majoria independèntista al Parlament, que mes volen? Perquè no escolten el clam d'una nació.
Que mes volen? Unes eleccions amanyades?
Visc ala Terra...Lliure!
L'Ernest, "El Tàrrega".
Tròp de drapèus, aquò pudeish au tradicionau fascisme espanhòl. Tots parièrs, sonque lo drapèu càmbia, e enqüèra, las colors ne càmbian pas.
#8 E los mèdias catalans (TV3 e ràdio Catalunya) an pas lo drech, dempuèi lo 155, de parlar de la situacion catalana mai d'una minuta per una ora d'informacion. Es pas de censura ja que ne pòdon parlar. Per contra, los mejans espanholistas pòdon mentir tot lo temps que vòlon sul sicut.
#5 "Indiferéncia o autocensura?" Los dos mon colèga ! E puèi cal pas doblidar que l'informacion màger en França es l'alestiment de las funeralhas grandiosas e ufanosas de l'eròi nacional qu'a marcat lo sègle de las arts e del bon gost francimand : lo Johnny Hallyday. Un Victor Hugo, un Goethe, un Dante, un Mozart que lo mond entièr nos envièja ! Alara, pensatz, a costat d'aquel monument, Catalonha...
Agachatz l'esmoùguda de Puigdemont e Artur Mas quand restontis l'Imne a la Jòia de Beethoven qu'es tanben l'Imne causit per Euròpa. Comprendrètz sul pic que los sols encara fisèls a l'ideal d'universalitat e de libertat que volia incarnar l'Euròpa son los catalans. Pas Rajoy. Pas Macron. Vergonha !


text:
Dins lo fial de la discussion del tèxt aquí publicat d’Eric Fraj (Quel occitan pour demain ?), s’es trobat un discutaire per citar, d’un biais fòrça critic, la frasòta seguenta : « S’ensenham pas una lenga unificada, los qu'aprenon aprenon una borbolhada sens nom o pas res » en balhant lo nom del linguïsta e ensenhiaire Patric Sauzet. Aviái aquí, entre autres, presentat e comentat un de sos articles sus la distinction entre lenga e dialecte (« Se pòt existir una lenga sens una marina de guèrra ? A prepaus de l’occitan »). Ai cercat lo tèxt d’origina e l’ai trobat sus una pagina mal adobada, e en mai, embranada de marridas publicitats. Ai demandat la permission a Sauzet de lo tornar publicar tot entièr sus aqueste blog, perqué, çò me sembla, es la melhora defensa possibla de la promocion d’un estandard per ensenhar la lenga occitana als neòaprenents e tanben, d’un biais non exclusiu, als autres. La demonstracion es clara, rigorosa, fòrça plan argumentada ; Sauzet se pèrd pas dins la teoria ni mai dins l’ideologia : a totjorn los uèlhs sus la pratica concreta d’ensenhament e de transmission pedagogica ; sa tòca es de far surtir la lenga de la malediccion de la diglossia e de li balhar un avenir. Lo tèxt es del 1987 e foguèt tornat presentat en 1989, mas Sauzet, çò me sembla, a pas cambiadas sas idèas sul sicut ; es donca totjorn d’actualitat.
Me disi que benlèu, foguèssi demorat en Lengadòc, foguèssi pas anat me perdre dins las brumas lemosinas, auriái pogut partejar sas analisis e lors consequéncias praticas. Encara uèi, podriái èsser d’accòrdi, sul fons almens, amb la proposicion de dobla estandardisacion, l’una « regionala », l’autra « centrala » (de que ensenhar per exemple dins la talvèra parisenca ?). Mas aquí, dins aqueste tèxt, tot o quasi m’es ara problematic ; en primièr la concepcion de la grafia classica coma instrument per menar a un estandard unic, e l’idèa que los dialectes se debon escafar – e m’es semblat, lo mai regde possible – per daissar tota sa plaça a l’occitan estandard (en mai d’aquò a basa de lengadocian). L’exemple de la television (que deuriá pertot èsser tra ara en lenga estandard) me faguèt saltar al plafond : es exactament uèi çò que se pòt far de pièger per la lenga, lo signe de la mai granda rompadura amb los parlaires « naturals » (amai a-z-Albi, lo paire me ditz : « de còps que i a, sus França 3, parlan en catalan »). Per ièu, uèi, aqueste tèxt es l’expression de quicòm que me sembla mal fonccionar dins las relacions de l’ « elita » – o almens disèm minoritat – militanta occitanista amb lo demai del monde, locutors occitans o pas, dins la situacion objectiva ont sèm, de denegacion dels nòstres dreits lingüistics e cuturals fondamentals ; un problema de legitimitat democratica de nòstra lucha e de nòstras accions per e amb la lenga.
Mas pòdi pas presentar aquí lo tèxt de Sauzet e lo criticar en mèma temps : se merita una analisi aprigondida e, s’es possible, despassionada. Me daissi evidentament la possibilitat, de còps que i a, d’intervenir dins la discussion. Coma pel tèxt de Fraj, traparètz aquí una version que se pòt aisidament descargar.
Sent Zimbombom (gravadura de Jan Marc Simeonin)
Lo tèxt de Patric Sauzet en format RTF
Patric SAUZET
LA GRAFIA ES MAI QUE LA GRAFIA
ABANS-DIRE DE 1989
Escriguèri l'article que seguís en 1987. Lo publiqui coma foguèt escrich (a las nòtas prèp, qu'apondi amb l'abans-dire). Uèi, l'escriuriái mens polemic, e mai radical.
Mens polemic, perque mens pessimista. Los esperits evoluissson. De tancas se lèvan. Un novèl vam de la practica pedagogica, culturala e intellectuala fa montar una demanda de nòrma. Podèm rasonablament esperar que d'iniciativas dins lo sens que disi per claure aqueste avant-dire se prengan dins la pontannada que sèm.
Mai radical perque m'avisi de mai en mai que la practica de la lenga que correspond a l'esperit de la Gramatica d'Alibèrt e a la realitat de las generacions d'occitanistas fins a l'aprèp-guèrra pòt pas mai fonccionar. Per doas rasons. La primièira que la situacion dominanta ara es pas la de gents que sabon la lenga dins una forma eiretada e n'adòban l'usatge segon de principis normatius. Pas mai la d'una nòrma que corregís un usatge dialectal establit e mestrejat. La segonda es que la difusion de l'occitanisme i implica de mai en mai de gents que son pas linguistas, ni per mestièr ni tanpauc per tissa. Escriure l'occitan dins l'esperit de la gramatica d'Alibèrt, digam del dialectalisme castigat, demanda d'aver primièr la coheréncia d'un parlar total e mai d'èsser capable de l'esperlongar condrechament. Sens comptar que sovent Alibèrt dona de principis (e mai dins lo diccionari) quand lo public d'ara demanda de responsas "un cas per un". L'occitan dins la logica d'Alibèrt es dins la forma "do it yourself". Lo public, li cal de "ready made".
Avèm ara una generacion d'occitanistas (parli per exemple dels estudiants de l'Universitat Paul Valéry) que li fa mestièr d'aprene una lenga coherenta e qu'an pas vocacion, per la màger part, a se far linguistas o dialectològs. S'ensenham pas una lenga unificada, los qu'aprenon aprenon una borbolhada sens nom o pas res. L'atencion a la forma locala a pas de sens que dins las situacions ont los enfants la mestrejan ja. Si que non "ensenhi la lenga de l'endrech" vòl tròp sovent dire "ensenhi çò que parli ieu, qué que siá, e me pausi pas de questions".
Se prenèm al seriós l'idèa de tornar far nàisser una practica significativa de l'occitan, pòt pas que passar per la lenga normada (estandard, referenciala, unificada). Es la sola possibilitat pedagogica, materiala, umana. Pedagogica, perque la repeticion necessària a l'aprendissatge demanda l'unitat. Se prepausam una sola forma de lenga als "apreneires" podèm rasonablament comptar que n'aquesiscan una competéncia activa (e tanben mai autentica, perque de se negar pas dins lo polimorfisme permet d'insistir sul fonccionament de la lenga: es mai important de saber se servir del subjonctiu que de conóisser las variacions dialectalas de sas formas). Si que non esperlongam la situacion diglossica d'uèi que condemna los occitans joves a, pel melhor, entendre sa lenga e a demorar muts. Materiala, perque mancan las aisinas, que podèm trabalhar a las fargar, mas pas dins cinquanta versions. Per aisinas entendi pas solament los manuals de lenga, inclusi tot çò que forma l'univèrs textual que deu dobrir l'aprendissatge de la lenga. Umana, perque l'estandard es la sola practica legitima que podèm prepausar a los que l'aprenon uèi, venguts de familha desoccitanizadas e sovent pas occitanas. Podèm pas nos resgaudir de veire d'enfants del quatre cantons d'Euròpa, del Maurèb, d'Africa o d'Asia aprene l'occitan, e li demandar de parlar coma son grand o coma dins son vilatge. L'universalitat de la lenga occitana es a l'òrdre del jorn. Entendi per aquesta formula que la lenga occitana s'identifica a una cultura dobèrta e que per èsser dobèrta deu èsser explicita, donc codificada.
Cal, e es aicí que soi ara mai radical, que la massa de la practica orala e escricha publica de l'occitan se faga ara dins una forma linguisticament normada. L'error es de creire que los parlaires dialectofòns acceptaràn la promocion de la lenga se la forma que li es prepausada es exactament la sieuna. Sens parlar de l'embarrament practic que suspausa, es prene las causas a rebors. Acceptar la dignitat e la promocion de la lenga es afar de consciéncia culturala e politica. Pausada aquesta, la distància indefugibla de l'estandard s'accepta naturalament. Qu'existisca un "bon occitan" (çò es l'usatge segon la nòrma) es sai que la condicion de la promocion de la lenga. L'existéncia d'un estandard (d'una lenga normada practicada) pausa l'occitan coma una lenga vesiblament instituida e permet una autra consciéncia linguistica que la consciéncia patesa.
La conversion de practica que pensi necessària s'aplica e mai a la literatura. Dins l'article que seguís insistissi (insistissiái) sur la libertat de l'escrivan. Renègui pas lo principi (qual o fariá?). Mas convidi los qu'escrivon a se pausar la question de sa legibilitat. La literatura occitana a longtemps mancat de public per tal de l'analfabetisme dels Occitans dins sa lenga. Dins las classas d'occitan se forman de legeires. Mas tròp sovent l'estudi d'un tèxt occitan chaucha dins l'explicacion de la lenga del tèxt. Nos cal una literatura trasparenta, que sa lenga siá la que s'ensenha. Trobam en gròs l'adequacion en cò de Bodon pel lengadocian, en cò de Lafont pel provençal. S'i apondan d'equivalents gascon e nòrd occitan e aurem quatre formas de lenga culta. Çò que ja fa pro de diversitat per manejar a una escala de massa. Que s'escriga, disi pas dins la lenga (encara mens dins l'estil) de Bodon o de Lafont, mas dins sa gramatica (dins sa morfologia per l'essencial), adralharà devèrs la mesa en plaça d'una practica de lectura e d'escritura que sortisca de la gramaticocentria. La practica de massa demanda l'omogeneïtat.
Es ora d'avançar. D'acabar de definir, dins un luòc investit d'autoritat (e donc que trespasse los organismes actuals), la lenga normada-referenciala-estandard. De trabalhar a la far disponibla per d'usancièrs sens gost per la gramatica o la linguistica, çò es en particular per de diccionaris. Es temps que la practica de l'occitan quite d'èsser esoterica. Que la nòrma visca e siá çò que deu èstre: la definicion admesa per totes de la lenga de totes. E que los linguistas fagan de linguistica (e pas de castèls de nòrma dins l'aire) e estúdien las varietats de l'occitan eiretat.
Nimes, julh de 1989 LA GRAFIA ES MAI QUE LA GRAFIA
Coma totes percebi un quicòm de malaise o de crisi dins l'occitanisme. Impression d'un movement que se cerca, per dire pas que se desfà o se subreviu. Impression ges entemenada per las capitadas, quand n'i a, per las causas que se fan, que se'n fa.
Ai pas lo projècte, ni mai los mejans, d'argumentar aqueste sentiment. Volriái pas que parlar que de lenga: de las formas que s'emplegan, de la grafia que se vestisson. Perque m'es de grèu veire los usatges de l'occitan uèi. I legissi la manca d'ambicion, la manca de rigor, fin finala la manca de fe. D'òbras segur n'i a. Son occitanas. Se dison occitanistas tot còp. Mas lo mot arriba que sembla pas qu'un tilhet pegat e lèu doblidat. L'occitanisme suspausa de pensar e de viure la cultura occitana coma totala e autonòma. Non pas esperlongar un donat, gerir un patrimòni, mas si ben inventar de fonccionaments ont aquel donat, aqueles tròces de patrimòni que totes avèm (e que nos fan occitans, nascuts o noirits, d'azard o de causida) luòga de dormir escampilhats, se recampen e deslarguen sas potencialitats. Prengan sens.
S'agís pas de far un sendicat de particularismes associats, mas, sus de basas objectivas de comunitat, e mai foscament viscuda, de bastir una unitat. La fe aquí se rejonh amb lo realisme. Una cultura occitana que siá pas totala e unitària, dins l'espaci e lo temps, es de paure interès e vesi pas que pòsca capitar.
Una cultura totala e unitària es un prètzfach gigantal. Suspausa lo recampament e la difusion d'una literatura, d'una istòria, d'una geografia, l'integracion tanben de la cultura universala. Tota la recerca e la creacion que se son fachas, e de longa se fan, sus e dins la matèria occitana son gaireben perdudas se son pas apoderadas a una escala panoccitana.
L'aisina primièira e fondamentala es linguistica. Nòstra lenga, que fonda nòstra cultura coma gaireben totas, es mestièr de l'elaborar que siá a l'auçada d'aquel prètzfach. Avèm las aisinas de l'elaboracion. Totas las entrepresas fòrtas d'escritura occitana, de l'Edat Mejana al Felibritge inclús, la reforma linguistica que corrís d'Onorat a Alibèrt, en passar per Ros, Estieu, Perbòsc, e qu'esperlonguèron, fa pauc, Bèc, Lafont e d'autres nos donan los mejans linguistics de nòstras ambicions culturalas. Cal mesurar l'astre de los possedir. Los cal subretot far servir.
1 Qué se passa?
Los mejans los avèm. Sa mesa en òbra doblidam. Qualques faches, ensenharèls çò'm par.
La revista Occitans (4, 1984) publiquèt la letra d'un legeire, J. Taupiac, que notava las errors de lenga e de grafia que i son nombrosas. La redaccion publica e nòta qu'aquelas "remarcas saràn interessantas per de legeires". Ges de justificacion o de reflexion sus las practicas linguisticas de la revista. Sens comptar que la responsa, dins tres regas que la fan, emplega un "dècas" problematic e un "saràn" gaire estandard. La revista, es clar que la letra de Taupiac la concernís pas. Concernís los legeires (de legeires, e mai). La letra se publica coma una leiçon de lenga, pas coma una escasença d'interrogacion sus lo biais que la revista s'escriu.
Dins L'Occitan (61, 1986), revista que se vòl, e es, al mens graficament, coherenta, e mai i aja de dire sus lo contengut d'aquela coheréncia, se publiquèt un article de sociologia. M. Audoièr rendiá compte d'un libre d'O. Todd. Escriviá l'autor: "son entretengudas per ziths (occitan referencial: 'son entretengudas per eles')". Tenèm un revelator aicí. Li es mestièr, l'autor, d'esclairar son occitan local per l'estandard. Perqué l'a pas emplegat dirèctament? La question es de bastir una practica d'escritura e de lectura scientifica en occitan. Es lo luòc per se servir de l'estandard, lenga-aisina de pensada e de comunicacion claras, que sa vocacion es de s'escafar dins çò dich. O sentís ben l'autor que l'aisina existís: explica son dialècte per l'occitan referencial (e non pel francés). Mas perqué voler a l'encòp escriure un article scientific e porgir un testimòni etnolinguistic?
Dos exemples donats per ensenhar dos nivèls de problèmas. Lo primièr es que dins fòrça cases lo trabalh de correccion d'espròvas es pas fach, e qu'admetèm per l'occitan una frequéncia de decas que jamai en francés. Es vertat dins las revistas, dins los libres tanben. Sens parlar de las paginas occitanas de publicacions francesas que se donan quitament pas los mejans tipografics d'estampar degudament l'occitan .
Lo segond nivèl de problèmas, mai fons, que rescontram dins las revistas citadas ja, e dins d'autras (un esfòrç es estat fach dins Amiras, quand publicava d'occitan), es qu'an ges de principi d'emplec de la lenga.
Lo dialectalisme apareis sens rasons autras que la tissa del qu'escriu, quin que siá lo subjècte, apareis e mai dins las partidas redaccionalas. Semblan los responsables de revistas se pausar solament pas la question quin occitan, quina forma d'occitan, s'emplegarà dins la revista, segon quines principis aquelas formas se distribuiràn (part redaccionala vs. articles, subjèctes tractats...).
Sus lo fons d'abséncia de principis d'emplec que veni de dire, la grafia poiriá demorar lo fèrme minimal que demorèsse. Mas lo fèrme s'esboldra.
Un cranc que lo rosega es la tissa de simplificar. L'idèa falsa ont nais aquela tissa es que, a dicha de simplificar la grafia, la socializarem melhor. En fach per socializar la grafia occitana i cal avesar las gents. E l'avesament ven de la repeticion e de la constància. Es aital tanben que formam de legeires de l'occitan. Las "dificultats", apèlan aquò, dintradas dins l'uèlh, fondamentan la lectura ideografica, rapida doncas, de la lenga.
Lo cranc simplificador se faguèt las dents sus "consí", "-izar" e "vehicul" (cf. las remarcas justas que justas de R. Lafont dins son Nani, Monsur, 1979, Vent Terral.).
R. Lafont que critica per rason lo procès aital entemenat i entrèt pas mens el tanben. Entreprenguèt, seguit per d'autres, d'escampar los accents sus las e. Escriu "podem" dos còps dins "Cal que podem la vinha, se podèm." L'ambiguitat, e d'autras de la mena, es pas grèva en se. Çò grèu es de s'impausar pas de se téner a la grafia coma es estada definida. D'acceptar pas que la grafia siá exteriora al que n'usa. Se los autors mai conscients e sabents donan l'exemple, ont s'arrestarà lo procès?
De fach trobam de tèxtes provençals (pr'exemple lo metòde Lo provençau dei vaus e dei còlas, 1982, Centre culturau cucuronenc, e l'usatge se rescontra dins d'autres tèxtes) que tot planièr escrivon "disié" per "disiá", "foncion" per "fonccion", "pareisse" per "paréisser", "conscienci" per "consciéncia", "aicì" per "aicí", "anada" per "annada"... (e parli pas que de la grafia, i auriá mai de dire sus las causidas linguisticas).
D'autre latz, lo sector linguistic de l'I.E.O., que dins d'operacions aital i perdrà sai que lo pauc d'autoritat que li demòra, nos a escutlat una reforma ont "cantan" ven "càntan" e "cantaràn", "cantaran". Perqué pas "bedígas" per "bedigas", e "bedigas" per "bedigàs"? Me demandi. Sufitz benlèu d'esperar un pauc.
E d'autres reformators mai acarnassits e alobatits espèran de nos far escriure "calitat" per "qualitat", "vert" per "verd", "Gèsus" per "Jèsus". Que sabi encara? Tot aquò, clar que se pòt justificar. Se pòt ennegresir de paginas de rasonaments. A la caça de la santa simplicitat. Mas d'una simplicitat inutila.
2 Logica normativa de la grafia classica.
La practica de la simpla grafia trai tan mal, o vesèm, coma la practica de la lenga.
La rason es que la grafia es pas, contràriament a çò que se pensan d'unes, independenta de l'entrepresa totala de normalizacion linguistica.
Afortissi doncas de lanç la tèsi que seguís:
- la grafia occitana s'intègra a un projècte global de normalizacion linguistica.
Deuriá èsser evident. O cal pas mens tornar dire, coma calrà tornar expausar l'entrepresa de normalizacion, qu'aquelas causas semblan uèi desbrembadas de totes.
La grafia occitana escafa de diferéncias dialectalas. "Disiá que tot aquò s'adobariá deman", pòt cobrir [dizjoketutakosadubarjodema], o [dizjeketutakosadubarjedeman], o [dizjoketutokosoduborjodemo] e d'autres que passi. O fa impossible de sarrar explicitament la prononciacion locala. Es una bona causa. Mas vòl dire que la grafia occitana s'aquesís coma presa de consciéncia d'un sistèma fonologic, e non coma representacion dels sons d'un parlar. Un parlar notat en grafia occitana se reconois pas sul pic, mas a travèrs un saber minimal dels fonccionaments fonologics e morfologics.
Per un que pronóncia [dizje], la grafia "disiá" a tres justificacions:
- intèrna al parlar: "disiá" altèrna amb "disiam", "disiatz" ([dizjan], [dizjas]).
- trasdialectala: "disiá" es un supòrt de las realizacions [dizje] e [dizjo] sens cambiar, lo cambiament menor "disia" supòrta [dizio] o [dizi].
- istorica "disiá" esperlonga las formas medievalas "disia" o "dizia".
La primièira rason val pas que dins la mesura que se causís una grafia fonologica pro abstracha e non fonetizanta. Val que permet d'integrar racionalament las doas autras. Las doas autras valon pas que dins la mesura que tot parlar es pensat de lanç, e de longa, coma element de la comunitat linguistica occitana.
La lenga es, per part, desdialectalizada per la grafia. Lo legeire d'un tèxt aital escrich ne percep pas las infleccions localas. Ne percep pas la distància s'es, lo legeire, de defòra, ni la proximitat s'es de dedins .
La grafia, ça que la, desdialectaliza pas d'a fons. Se seriá poscut pensar benlèu de cobrir [ustaw] e [ustal] per "ostal", de cobrir [henno] e [fenno] per "hemna". Se fa pas. Aital çò que la grafia escafa pas (valent a dire en general de fenomèns ancians e prigonds) aquesís un estatut de marca de dialectalitat.
L'us de la grafia occitana estala un fonccionament de la lenga ont la dialectalitat se redusís a de marcas sus fons d'indiferenciacion.
Lo fons indiferenciat esperlongat d'una seleccion morfologica e de la causida de talas o talas marcas de dialectalitat establís las formas dialectalas referencialas o estandards regionals.
Segondàriament de consideracions geograficas (centralitat), istoricas e linguisticas (conservatisme) suggerisson de far del lengadocian referencial l'occitan estandard.
Cort: la grafia fa sentir l'unitat de la lenga, fa sentir la possibilitat d'un provençal, d'un gascon, d'un lengadocian que non sián pas autrament localizats, e mai d'un occitan. La grafia entemena lo procès de desdialectalizacion que de causidas normativas permeton de li donar còs e cara.
La grafia occitana pòt notar los dialèctes, los parlars, totes, amb de còps que i a per d'unes parlars esquerrièrs o reguèrgues de solucions de detalh encara benlèu per trobar. Mas l'ofici de notacion se complís dins una mena de tension: l'especificitat notada es pasmens sempre per part escafada. Sempre la grafia occitana establís dins l'escritura dialectala (per tant estacada que siá a respechar menimosament l'usatge d'un luòc) la consciéncia de l'unitat de la lenga. D'aquí un malaise de l'escritura locala en grafia classica: malaise que cal assumir creativament.
La tension al contrari desapareis entre que s'agís d'escriure una forma de lenga referenciala.
3 Lenga e normalizacion.
La tèsi que defendi es (un) que tot occitanista conscient deu acceptar la normalizacion linguistica e (dos) que la normalizacion es pas una tanca o una constrencha, mas dobrís a la lenga e als sieus usancièrs de possibilitats e de camps nòus d'usatge, d'un mot qu'es una liberacion.
Vòli notar primièr que lo refut d'anar mai luènh que la normalizacion grafica mena a servar pas completament la grafia classica. De "Res que la grafia", se resquilha a "Pas tota la grafia". Es tipic lo cas del metòde cucuronenc. Dins la mesura que l'emplec de la grafia classica nos pausa dins una dinamica que va cap a l'estandardizacion, lo refut de l'estandardizacion mena a de concessions graficas. La tension que disiái tot ara es entre la notacion de l'oralitat locala e la dinamica unitària. Se tomba la dinamica unitària, la grafia se replega sus la notacion sarrada de l'oral.
Las formas referencialas, o ai dich en passar, suspausan de causidas per acabar l'unitat suggerida per la grafia. Aquí lo ponch critic. Se cal pausar la question del sens e de la legitimitat d'un trabalh sus la lenga, de son elaboracion artificiala.
Lo refut de tota forma referenciala o estandardizada la volontat e se'n téner als parlars locals, pòt èsser una simpla crispacion instinctala (o pretenduda tala). Un afar de tripas que romegan.
Pòt èsser mai elaborada.
Un document de trabalh de l'Ecole normale d'instituteurs de Bocas de Ròse, titolat Langue, dialecte, patois. Eléments de réflexion, dona una formulacion clara de çò qu'es sovent pas dich qu'a mièjas.
Ne resumissi l'argumentacion:
- tot sistèma de comunicacion umana vocala emplegat per una comunitat es una lenga. Doncas tot parlar occitan es una lenga. Totes se valon. La paraula "patés" deu èsser rebutada per sas conotacions pejorativas. Las paraulas "dialècte", "josdialècte" son de denominacions de la tòca classificadoira, sens mai.
- las formas localas son las solas formas naturalas de la lenga, doncas las solas que siá legitim de n'usar.
- una forma normada o estandard es pas qu'una forma linguistica pròpria a un grop (geografic o social), que pòt èsser e mai l'objècte d'una codificacion artificiala, e qu'es promoguda coma superiora, sens rasons intrinsècas. Tota nòrma s'atanh a un sistèma d'inegalitat linguistica que tend a exclure e a culpabilizar las practicas espontanèas. Lo francés es un cas tipic d'imposicion d'una forma normada referenciala (la lenga dels elèits parisencs en gròs) contra las autras varietats. L'occitan (los parlars occitans) an patit d'aquela imposicion normativa. L'occitan deu pas reprodusir aqueste mecanisme. Deu respechar la diversitat dels parlars e, per aquò far, valorizar pas cap de practica a regard de las autras.
Resumiscam lo resum: tota forma de l'occitan es bona e l'occitan es pas que sas varietats. Tot assag d'estandardizacion es artificial e immoral (o reaccionari, o alienador, a vòstre agrat).
3.1 Lo concèpte de lenga.
Lo rasonament qu'acabi d'expausar patís d'una manca de reflexion sul concèpte de lenga. Cal destriar dos sens d'aquesta paraula:
- la lenga pels linguistas. Per un linguista, cada òme que parla parla una lenga. Aquela se pòt estudiar, caracterizar dins sa sintaxi, son lexic, sa morfologia, sa fonologia, sa semantica. Aicí daissam completament per caire la question dels ligams de la lenga, definida coma la competéncia d'un parlaire o lo sistèma d'un grop omogenèu, amb los autres usatges linguistics, d'autres parlaires, d'autras comunitats omogenèas. (Dins aqueste primièr sens de lenga N. Chomsky, rasonablament e per levar tota ambiguitat, parla de gramatica (mentala)).
- la lenga pel sens comun. Quand parlam de lenga cada jorn o fasèm pas dins lo sens subre-dich. Disèm "lo francés", "l'anglés", "lo chinés" son de lengas. Disèm "En Belgica se parlan doas lengas". Disèm la lenga occitana (o provençala). Aquí pensam pas a un parlaire, ni mai a una comunitat omogenèa. Pensam a una institucion sociala. Un grop uman se reconois parlar la meteissa lenga. Cal una basa a aquesta reconoissença: una intercompreneson minimala (encara que "lo" chinés foncciona pas que dins l'intercompreneson escricha mercé als ideograms). Aquò's de matissar pel fach que l'intercompreneson es afar de semblança objectiva dels biaisses de parlar, e tanben d'acostumança a la diferéncia, de volontat de se comprene. Sus aquesta basa minimala se bastisson tot un escach d'institucions e de practicas linguisticas (o linguisticas per part): literatura comuna, escòla, lengas administrativa, juridica, tecnicas...
Pausada aquesta distinccion, vesèm lo sofisma del rasonament del tèxt qu'ai resumit: l'occitan es una lenga dins lo primièr sens. Es evident. Lo problèma es que ne siá una dins lo segond sens. Disi problèma per doas rasons:
- d'unes pausan que la lenga es pas l'occitan, mas lo provençal, per exemple (e lo lengadocian, l'alvernhàs, lo gascon...). Que i a de lengas d'òc.
- dire "l'occitan es una lenga, e non un patés, perque tot çò que se parla es una lenga" convencís escassament. L'argument a ges d'eficacitat contra la minoracion efectiva que marca l'emplec del mot "patés". Patés vòl dire d'un biais "non-lenga". Mas "non-lenga" dins lo segond (e ordinari) sens de lenga. Lo que ditz: "Parli (un) patés", vòl pas dire que çò que parla siá pas un sistèma de comunicacion eficaç. Vòl dire qu'es pas instituit coma o es lo francés.
Mostrar l'occitan qu'es una lenga, es pas son qu'un afar de demonstracion logica (coma se fa quand se pren lenga dins lo primièr sens, lo de "gramatica mentala"), mas de pròva en actes. Lo fach de l'intercompreneson, qu'existís espontanèament, que pòt èsser desenvolopada per la practica, o fonda tot. Mas l'occitan a de se mostrar lenga dins de fonccionaments autres.
3.2 La situacion diglossica.
La confusion sus los senses de la paraula "lenga" escurzís d'a fons la situacion de l'occitan a regard del francés. Empacha de comprene la situacion diglossica, l'inferiorizacion de l'occitan. Empacha de pensar clarament lo "restropament de la diglossia", segon la formula lafontiana, e la promocion de l'occitan.
L'occitan es marcat (macat diriam pateticament) per la diglossia, per son inferiorizacion. La marca mai clara es l'estrechiment dels fonccionaments linguistics. La lenga s'emplega mai que mai dins las comunicacions de proximitat, vilatgesa o familhala. Es embarrada tanben dins las convèrsas quotidianas, las activitats tradicionalas de trabalh o de léser. Es acantonada dins qualques genres literaris admeses, carnavalèsques o estetizants.
Totas las lengas se valon. Es verai dins lo primièr sens de lenga. Dins lo segond es fals. L'occitan a pas lo pes del francés. N'a pas l'evidéncia d'institucion. A pas a posita las formas elaboradas per la comunicacion de massa, la sasida de la modernitat, de las sciéncias, de las tecnicas, de la pensada. Sufitz d'aver l'experiéncia (e mai un occitanofòn de naissença) de parlar occitan per un cors o per una emission de ràdia que siá pas imitacion de la convèrsa quotidiana. Sufitz de l'experiéncia d'una escritura que sortisca dels modèls literaris reconoguts, subretot que sortisca de la literatura, per aver esprovat las mancas de la lenga e saber que cal l'elaborar perque venga aisina eficaça e plegadissa.
La situacion diglossica a fach mancar a l'occitan de sègles d'elaboracion ont lo francés s'es fach e instituit. Se volèm començar de tirar l'occitan de sa situacion diglossica cal far per nòstra lenga çò que s'es fach per lo francés. Coma avèm perdut de temps, l'artifici es mai vesedor. Mas l'artifici es comun a tota comunitat linguistica. Es un fach que las lengas umanas son apresas naturalament, mas elaboradas socialament. Es suicidari d'embarrar l'occitan dins la sola natura.
Que vòl dire elaborar e instituir. Tota lenga a de formas referencialas, un estandard. Son las formas dels usatges comuns e neutres. "Una lenga, çò-ditz lo document de l'E.N.I. de Bocas de Ròse, es sempre parlada dins de formas que vàrian". Vertat. Mas lo gra de variacion es variable. Dins totas las comunitats linguisticas d'uèi, los dialèctes, que se mantengan coma en Soïssa alemanica o en Itàlia, que desaparescan coma dins lo domeni francés, que se recompausen coma dins d'unes ròdols anglofòns, s'articulan sus la practica d'una estandardizacion.
Se l'occitan eiretat es pas que dialectal, s'apren al fach que la comunicacion en occitan es primièr intèrna a de comunitats pichonas. La comunicacion en defòra, e mai existisca totjorn mai o mens, es segondària e sèrva la marca de l'origina dels parlaires. Parlar dialectalament vòl dire que lo que parla, de longa, en parlar, ditz d'ont ven, qual es. La dialectalizacion de l'occitan correspond a son emplec tradicional, e diglossic dins la mesura que daissa al francés las comunicacions de massa e l'escambi linguistic sus una basa autra que l'apartenéncia a una comunitat pichona. L'occitan pre-diglossic (d'Edat-Mejana), es pas per còp d'astre qu'aviá produsit de koinès, literària e administrativas.
S'arrapar per principi a la dialectalitat es s'arrapar a un biais de practicar l'occitan qu'es pas superior dins l'òrdre de l'etica o de l'estetica o de la natura, mas que resulta de la situacion de la lenga. Cubem cadun de la quantitat d'usatge de la lenga que fasèm d'un latz dins lo vesinatge estrech (basa del fonccionament dialectal), d'autre latz en defòra d'aquel vesinatge: dins de vilas de populacion mesclada e que passan de centenats de còps l'efectiu d'una comunitat dialectala classica, al telefòn, a legir o escriure, a comunicar, sus ràdia e TV, a l'escala de la region, d'Occitània, del mond (potencialament). Simplament, que compte un occitanista lo temps qu'emplega l'occitan amb los de son vilatge e amb d'autres occitanistas de totas borras. L'artifici, çò'm par, es ben dins l'arrapament exclusiu a una dialectalitat que correspond pas mai a las condicions que la faguèron espelir (l'identificacion comunitària estrecha). Parlar dialectal es parlar a sa plaça dins un òrdre: revèrta l'estacament a la gleva. Conquistar de practicas qu'escapan a la dialectalitat es conquistar los fonccionaments culturals dobèrts que son estats longtemps enebits a la lenga.
3.3 Una lenga referenciala.
Los catalans an criticat l'emplec ambigú de "normalizacion". Destrian la "normalització", fach de (r)establir una lenga dins la normalitat, valent a dire dins totes los usatges que pòt aver una lenga, e la "normativització", trabalh tecnic de tria e de causida ont s'amagestran las formas estandard de la lenga. La distinccion conceptuala es bona. Mas en practica la normalizacion suspausa la normativizacion. Nos es mestièr, dins los usatges que l'occitan deu conquistar per subreviure, d'una lenga morfologicament unificada, amb una neologia coherenta e rasonada. Aital se forma la lenga que nos cal emplegar quand volèm escriure sens qu'aja de sens de referir a quin luòc que siá, autre qu'un espaci occitan larg. Es la lenga que pòdon aprene los que se sentisson occitans sens referéncia a una practica dialectala de la lenga, que la lenga se redusís per eles a qualques laissas de francitan. Es la lenga que podèm emplegar per prene la paraula davant un public mesclat, per l'escritura utilitària, la comunicacion de massa.
Cal doncas assumir l'artifici de la normalizacion- normativizacion. O cal afortir primièr que l'artifici es relatiu. Las formas referencialas de l'occitan demòran d'occitan. La causida es mai que mai morfologica. Causida, per exemple, d'un paradigma al vèrb "èsser", d'una formacion de subjonctiu... Pel lengadocian, çò essencial es estat fach per Alibèrt (Gramatica occitana segon los parlars lengadocians, 1976, Montpelhièr, Centre d'Estudis Occitans). Ai suggerit un biais, volontàriament desprovesit d'originalitat, d'esperlongar las causidas (Compendi practic de l'occitan normat, 1985, Montpelhièr, C.E.O.). Pel provençal, lo trabalh dels felibres, de Mistral bèl primièr, pòt èsser représ pels occitanistas. S'agís tanben de far una tria demest las evolucions fonologicas, de daissar caire las mai localas o destorbantas. Es afar de mesura e de sens, d'anar-venir entre causida e mesa en practica. Lo lexic es pas un problèma contràriament a çò que comunament se pensa. Çò mèstre lexicalament es d'avançar una neologia coherenta, concertada, panoccitana. D'aquí la valor capitala de las règlas qu'Alibèrt pausa per formar los mots sabents amb de rasics grègas o latinas. Se pòdon admetre coma panoccitanas, sens cambiar. Lo polimorfisme eiretat de la mena "escoba"/"engranièira", "padena"/"sartan"... pausa pas de problèmas. Lo cal daissar se reglar per l'usatge.
La sintaxi es liura. Tota possibilitat sintaxica localament constatada pòt servir dins la lenga referenciala. Lo polimorfisme sintaxic lai se torna interpretar en possibilitats estilisticas. Simplament, cal pas confondre sintaxi e expressivitat orala. L'autenticitat sintaxica de l'occitan ten pas dins lo salpicatge de "qué!", de "bòta", de "a mai"... Mas aquí sortissi de l'analisi de la lenga referenciala per suggerir un biais d'escriure. La marrida literatura participa tanben de l'estandardizacion, encara que l'occitan perilha mai d'èsser tuat pel ridicul d'unas practicas que non lo francés, que pòt n'engolir. Es afar de proporcions.
Cal destriar lo simple fach d'admetre que d'emplecs normats son necessaris e lo biais que se règla l'emplec de la lenga referenciala. Se l'occitan deu demorar viu, deu, coma tota lenga, se servir de formas referencialas. Vòl pas dire que dega fonccionar exactament coma lo francés. S'agís pas de far desaparéisser los usatges dialectals. Se son amenaçats es pel francés, pas per l'occitan estandard. Primièr, la practica dialectala, e mai fòrça caracterizada, es legitima dins l'usatge quotidian, dins tota òbra tanben de creacion literària. Segond, l'estandardizacion es a dos nivèls. Remandi aquí a l'article decisiu de P. Bèc ("Per una dinamica novèla de la lenga de referéncia: dialectalitat de basa e diasistèma occitan", Annales de l'institut d'études occitanes, 4-2-6, 1972, Nimes). I son pausats de principis tròp sovent desbrembats dels occitanistas. Cresi, e sèm qualques uns d'o creire, que l'asuèlh de tota practica de l'occitan es Occitània dins l'espaci e lo temps. Una comunitat linguistica ont jòga l'intercompreneson (amb la (bona) volontat adequata), una tradicion d'escritura longa de dètz sègles. Es dins aqueste asuèlh larg que me sentissi lo drech de prepausar a d'autres, escolans, liceans, estudiants, de dintrar e s'emprigondir dins la cultura occitana. I trobaràn per noirir una vida intellectuala, une sensibilitat e l'enveja de crear. Avèm pas lo drech de los embarrar dins la micro-cultura de son rodelet. La lenga referenciala, generala, a basa de lengadocian, respond a las necessitats de las comunicacions per la comunitat tota: que se parle a ela meteissa coma un tot, o que se presente al defòra.
Es vertat qu'Occitània es bèla e larga. I cabon de consciéncias regionalas. Una consciéncia provençala per exemple. D'unes l'enduresisson en separacion linguistica. La lenga (dins lo segond sens, d'institucion, qu'ai dich), es per eles lo provençal, pas l'occitan. Non i a pas de demonstracion possibla qu'ajan tòrt (o qu'ajan rason). Simplament me sembla un apauriment e la negacion de practicas realas, a travèrs dels sègles, e dins lo quite Felibritge, que faguèron fonccionar la lenga d'òc coma ensems efectiu. La consequéncia e la sanccion practica de las consciéncias regionalas, o provincialas, dins la consciéncia occitana, es qu'es essenciala l'elaboracion d'estandards regionals que respièchen las particularitats de las regions linguisticas, istoricas e umanas d'Occitània.
Lo provençal referencial deu aprofechar l'elaboracion felibrenca, traspausada graficament. Ne pòt reprene en gròs la seleccion morfologica. La cal per part sarrar de las causidas lengadocianas, coma o fan d'unes bons autors que destrian las marcas de tresena persona de "cantan" e de "dison", que substituisson, segon la lenga classica, de subjonctius en "-a" per las formas en "-e" als segond e tresen grops ("sortiga/sortisca", "venga"), qu'emplegan "siá" coma subjonctiu d'"èsser"...
Resumissi las practicas de l'occitan que me semblan uèi anar dins lo sens d'un fonccionament cultural viu o simplament vivable:
- la practica dialectala, que, quand passa a l'escrich, o deu far dins la grafia classica ben compresa e respechada que i introdusís la tension cap a l'unitat linguistica,
- la practica de formas referencialas regionalas que me semblan l'ais del trabalh pedagogic (subretot dins las vilas bèlas, desoccitanizadas e ont lo dialectalisme vira a l'artifici arqueologic) e dels usatges publics, orals coma escriches.
- la practica de l'occitan referencial general que deu correspondre a l'enantiment de comunicacions de la vocacion panoccitana. Per exemple, la part redaccionala d'una revista panoccitana, un jornal televisat panoccitan... deurián èsser en occitan referencial. Per exemple encara, un article de quina disciplina que siá, d'umanitats, de sciéncias umanas, de sciéncias duras... lo problèma es de far venir realitat sociala admesa que s'escriga en occitan. Lo dialectalisme i a ges de justificacion. E mai es contra-productiu.
Sovent (dins lo Felibritge, e encara Alibèrt) s'es pensat a las formas referencialas coma a la lenga literària. En fach la literatura es lo luòc ont la dialectalitat demanda lo mens de defugir. La lenga utilitària e vehiculària, es mestièr de normar. Empacha pas, ça que la, que las formas normadas pòdon tanben èsser aisinas d'expressions literàrias, solas o en articulacion amb las formas dialectalas.
***
L'occitan per morir pas, deu conquistar d'usatges nòus. O poirà pas far qu'en se servir de las aisinas que ja s'es donadas. Una nòrma grafica e, articulada sus aquesta, de formas de lenga estandardizadas. Refudar aquò es esperlongar la diglossia, non la combatre.
Podèm, devèm, contunhar de dire que tota forma d'occitan es bona. Mas devèm nos demandar a qué es bona. Se volèm que l'idèa que l'occitan es de patés desaparesca, se farà pas en defendre l'idèa falsa que l'occitan dialectal es, tal coma es, una aisina totala. Se farà en mostrar qu'es la meteissa lenga coma las formas referencialas que lo completan.
Ai agut fach de corses de francés en França a d'escolans que son francés èra pas totjorn d'estandard. Totjorn me tenguèri a li dire que çò que parlavan èra de francés, ni cort ni costièr, mas que pasmens avián de mestrejar d'autras formas d'aquela lenga, se volián poder s'exprimir, èsser legits, ausits, entenduts. Se pòt pas escriure un jornal o far una emission informativa dins la lenga de la Mère Denis, ni mai dins la de Zazie. La distinccion, dins lo sens de Bourdieu, per me servir d'un concèpte que los autors del document de l'E.N.I. de Bocas de Ròse i s'apuèjan per refudar l'estandardizacion, es pas tan solament fondamentada per de marcas arbitràrias. Çò qu'i es grèu e indefugible es que los còdes valorizats son tanben d'aisinas mai eficaças per tota una tièira d'activitats ont la lenga interven. Aviái pas lo drech de refudar aquelas aisinas a mos escolans de Beauce. Avèm pas lo drech de refudar als Occitans lo mestreg de formas de sa lenga que li permetan de sasir las causas, lo mond e son avenidor.


text:
Partenon
Lo Partenon (Πapθevώv en grèc) es un temple de l'Acropòli d'Atenas dedicat a la divessa Atena qu'èra la protectritz de la vila. Sa bastida comencèt en 447 avC durant l'apogèu de la la Liga de Delos, aliança dei ciutats-estats grègas anticas dirigida per leis Atenencs. Foguèt acabada en 438 avC mai lei trabalhs d'ornament interior contunièron fins a 432 avC. Es lo vestigi pus important de la Grècia Antica e es generalament considerat coma l'apogèu dau desvolopament de l'òrdre arquitecturau doric. Es tanben vengut lo simbòl de la Grècia Antica, de la democracia atenenca e de la civilizacion occidentala antica.
Lo Partenon remplacèt un temple pus ancian qu'èra tanben dedicat au culta d'Atena e que foguèt destrucha pendent l'invasion de la vila per leis Aquemenidas durant la Segonda Guèrra Medica (480-479) en 480 avC. Coma d'autrei temples grècs, lo Partenon foguèt tanben utilizat per protegir lo tesaur de sa ciutat.
Après la casuda de la civilizacion grèga antica, lo temple foguèt transformat en glèisa crestiana dins lo corrent de la premiera mitat de l'Edat Mejana. Puei, après la disparicion de l'Empèri Bizantin e la conquista d'Atenas per leis Otomans, lo Partenon foguèt transformat en mosqueta. Foguèt tanben utilizat coma fortalesa durant la Guèrra de Morèa (1684-1699) per protegir la vila còntra leis atacas venecianas. Lo 26 de setembre de 1687, lo bombardament dau temple entraïnèt l'explosion d'un depaus de municions e de polvera otoman entraïnant de degalhs importants au bastiment e ais esculturas. L'interès occidentau per l'Antiquitat entraïnèt pereu la retirada de la màger part dei vestigis encara presents au profiech dau British Museum de Londres per lo diplomata escocés Thomas Bruce (1766-1841).
La restauracion acomencèt a la fin dau sègle XIX e es totjorn en cors a l'ora d'ara.
Somari
- 1 Edificacion dau bastiment
- 2 Arquitectura
- 3 Istòria tardiva dau bastiment
- 4 Liames intèrnes
- 5 Bibliografia
- 6 Nòtas e referéncias
Edificacion dau bastiment[modificar | modificar la font]
Lo Partenon foguèt bastit a l'iniciativa de Pericles[1]. La construccion se debanèt de 447 a 438 av. JC e foguèt fisada ai arquitectas Ictinos e Callicratès. La decoracion interiora foguèt acabada en 432 av. JC e la realizacion deis esculturas exterioras durèt fins a 431 av. JC[2]. L'escultor Fídias ne'n assegurèt la supervision.
Lo luòc de construccion èra l'emplaçament de dos temples pus ancians que son uei dichs « Partenon primitiu » e « Pre-Partenon ». Lo premier èra un temple periptèr de tuf, probablament bastit a partir dau començament dau sègle VI av. JC e acabat vèrs -566-565 av. JC, dins lo corrent de l'institucion dei Grandei Panateneas, per Pisistrate[3]. La bastida dau segond acomencèt a l'entorn de 500 av. JC e foguèt probablament arrestada per lei Guèrras Medicas. En 480 av. JC, foguèt cremat e destruch ambé l'invasion pèrsa d'Atenas[4].
Lo racònte de la construccion es mau conegut mai una partida dei còmptes financiers foguèt conservada. Ansin, lo còst dau Partenon, de l'estatua criselefantina d'Atena Partenos e dei Propileas seriá d'aperaquí 2 000 talents[5], çò que representava una soma colossala, compres una ciutat-estat d'Atenas a son apogèu[6].
Arquitectura[modificar | modificar la font]
Generalitats[modificar | modificar la font]
Lo Partenon es un bastiment doric, periptèr, amfipròstil e octòstil construch sus un sòcle de tres escaliers de 0,55 m. Lo temple fa 10 m d'autor, 69,51 m de longor e 30,88 m de largor. Ges de temple doric agantavan aquelei dimensions que s'observan solament dins l'arquitectura de quauqueis edificis ionics coma l'Heraion de Samos, l'Artemission d'Efèsa ò lei temples romans de Baalbeck. Existís un rapòrt egau a 4/9 entre lei diferentei dimensions de l'edifici[7]. D'efèct, aqueu nombre se troba dins lo rapòrt entre la largor e la longor, la largor dei colonas e la distància que lei separan ò entre l'autor de la façada e sa largor.
La façada principala es orientada vèrs l'èst, caracteristica frequenta dei temples dorics[8], e la colonada exteriora es octòstil e non exastil segon l'usatge dau periòde. A 46 colonas de 10 a 12 tambors de 20 caneladuras. Lo conflicte d'angle pròpri ai construccions doricas es resolgut ambé la reduccion de l'espaci entre lei doas darrierei colonas. Lo sekos (partida sarrada de l'edifici) es subreauçat per un sòcle de dos escaliers. Es amfipròstil e exastil. Sa nau centrala a una portada de 11 m, distància alora agantada per lo premier còp en Grècia. Doas fenèstras (9,75 x 4,20 m), situadas d’un costat e d’autre de la pòrta principala, permèton d'esclairar la nau centrala e lei doas naus lateralas. Enfin, lo naos, larg de 9,815 m, es enviroutat d'una colonada. La peristasis, lo pronaos e l'opistodòma èran de dimensions reduchas per laissar mai de plaça a l'estatua d'Atena.
Lo temple èra bastit de maubre dau Mont Pentelic. Sa teulissa èra formada de 8 480 teules plans de maubre de 50 kg. Lei sòcles èran fachs de tuf.
Correccions opticas[modificar | modificar la font]
L'arquitectura dau Partenon compren un sistèma de correccion optica per donar l'illusion d'una verticalitat e d'un orizontalitat perfèctas mentre que certanei partidas (escaliers deis estilobates, arquitraus, colonas non parallèlas, colonas d'espessors diferentas... etc.) son en realitat convèxas[9]. En fòra de l'aspèct estetic, aquelei correccions visualas donavan d'avantatges tecnics coma una eliminacion pus aisada de l'aiga ò un melhorament de l'estabilitat de l'edifici gràcias au renfòrçament de certanei colonas. Pasmens, complicavan la construccion car necessitan la realizacion e lo pausament precís de pèças especificas fòrça pesucas[10]. Lei tecnicas utilizadas durant l'Antiquitat per concebre e bastir aqueu sistèma de correccion son encara mau conegudas. Se supausa l'existéncia de proceduras predefinidas permetent de modular la construccion.
Decòrs[modificar | modificar la font]
Frontons[modificar | modificar la font]
Fronton èst[modificar | modificar la font]
Lo fronton èst de l'edifici depinta l'episòdi de la naissença d'Atena sortida en armas dau crani de son paire Zèus. Segon la mitologia grèga, Atena èra la filha de Zèus e de Metis. Dins lo corrent de la grossesa, Uran e Gèa revelèron a Zèus que la filha de Metis seriá la maire d'un filh pron poderós per lo reversar. Per defugir aqueu risc, Zèus decidèt d'utilizar lo metòde de son paire Crònos e d'empassar Metis per gardar son enfant presonier de son còrs. Pasmens, au tèrme de l'emprenhament, lo rèi dei dieus foguèt victima d'una migrana terribla. Per aleujar sa dolor, Zèus ordonèt a Efèst de li fendre lo crani ambé sa destrau. Atena sortiguèt alora de la tèsta de son paire en gitant un crit que resclantiguèt dins lo cèu e sus la Tèrra.
Pasmens, lei partidas centralas dau fronton foguèron destruchas avans l'arribada dau dessenhaire Jacques Carrey en 1674 e son uei perdudas. Lei reconstitucions son donc basadas sus d'ipotèsis que supausan la preséncia dei dieus olimpians principaus coma Zèus, Efèst, Èra e de segur Atena. La màger part deis elements intactes es expausada au British Museum de Londres. L'angle senèstre representa Elios e son carri que marcan lo començament dau jorn, Dionís, Demetèr, Persefòn e Iris. Sus la partida de drecha, se pòu observar Estia, Dionèa, Afrodita, Selenèa e lei chivaus de son carri.
Fronton oèst[modificar | modificar la font]
Lo fronton oèst, en fàcia dei Propilèus, depinta la garrolha entre Atena e Poseidon per l'onor de l'atribucion de la vila. Atena, que tèn un ramèu d'olivièr, e Poseidon, que brandís son trident, i son representats au centre de la composicion, opausats en diagonala. Son enviroutats per dos grops de chivaus atalats a de carris e per personatges legendaris de la mitologia atenenca.
Frisas[modificar | modificar la font]
Frisa dorica[modificar | modificar la font]
La frisa dorica exteriora es compausada de triglifs (motiu de tres bendas verticalas) alternant ambé de metòpas onte son escultadas de scenas tradicionalas de la mitologia :
- una gigantomaquia de 14 metòpas a l'èst qu'es relativament damatjada. Lei scenas principalas (n°6, n°8 e n°14) i figuran Zèus, son fraire Poseidon gitant l'illa de Nísiros sus un gigant vencut e lo Soleu celebrant la victòria dei dieus olimpians.
- una centauromaquia de 32 metòpas au sud en partida damatjada per lo bombardament venecian de 1687. Pasmens, franc de certanei metòpas centraus, aquela partida de la frisa es ben coneguda. Representa lo combat dei Lapites còntra de centaures.
- una amazonomaquia de 14 metòpas a l'oèst que mostra lo combat deis Amazònas dins lo corrent de l'invasion legendària d'Atena per aqueu pòble. Lei vèstits portats per leis Amazònas son d'origina pèrsa e fan referéncia a l'invasion pèrsa de la ciutat atenenca pendent lei Guèrras Medicas.
- una representacion supausada dau sac de Tròia (Iliupersis) de 32 metòpas au nòrd. Es fòrça degalhada e solament tres metòpas son conservats.
Lei 92 metòpas de la frisa dorica son estats escultats de 446 a 440 av. JC per Calamis en aut relèu, tecnica alora reservada ai tesaurs (bastiments utilizats per conservar leis ofrendas ai dieus). Lei trachs dei caratges son sevèrs e lei detalhs corporaus limitats. Ansin, i a ges d'indicacions dei muscles mai certanei venas salhentas son representadas, magerament dins la centauromaquia.
Frisa ionica[modificar | modificar la font]
Lo naos es decorat au dessüs de l'arquitrau doric d'una frisa ionica continua qu'es generalament dicha « frisa dau Partenon » ò « frisa dei Panatenèas » car sembla figurar la procession qu'aviá luòc dins lo corrent d'aquela fèsta. Fa 160 mètres de longor e representa 360 personatges comprenent d'èssers umans, d'eròis dei tribüs grègas, de dieus, de chivaus e divèrseis objèctes cultuaus. De carris e d'atlètas participant a una corsa son tanben figurats. Enfin, entre leis èssers umans, son probablament representadas lei fremas (ergastinai/ἐpYaσtῖvaι) cargadas de tèisser lo peple destinat a l'estatua sacrada d'Atena Polias).
Estatua criselefantina d'Atena Partenos[modificar | modificar la font]
L'interior dau temple assostava una estatua criselefantina de 12 mètres d'autor (15 mètres ambé la basa) realizada per l'escultor Fidias entre 447 e 434 av. JC[11]. Apareguda en Grècia Antica dins lo corrent dau sègle VI av. JC, aqueu tipe d'estatua èra compausada de placas d'evòri e d'aur fixadas sus una estructura intèrna de fusta imputrescibla. Coma l'evòri es un materiau fragile qu'es sujècte a secason, èra entretenguda amb una aiga oliada laissada a disposicion dins un bacin situat au pè de l'estatua. Lo jaç d'òli permetiá de formar una pellicula protectritz empachant l'evaporacion e donant son lustre au materiau[12].
Maugrat sa destruccion dins un incendi au sègle V, l'aspèct de l'estatua es conegut car plusors còpias son estadas descubèrtas. Atena i èra figurada en armas. Èra vestida d'un peple e de l'Egida de pèu de cabra ornada de la tèsta de Gorgona e bordada de sèrps. Portava un casco de tres cimièrs representant un esfinx enviroutat per dos pegàs. Dins sa man drecha, teniá la Niké alada. Segon certanei fònts, la man èra pausada sus una colona. La man senèstra teniá un bloquier que sa fàcia extèrna èra decorada per una amazonomaquia e sa fàcia intèrna per una gigantomaquia. Una centauromaquia èra figurada sus la part espessa dei sandalas. Enfin, la naissença de Pandòra èra representada sus lo pedestau.
Foncions[modificar | modificar la font]
Ben que lo Partenon foguèsse bastit sus lo modèl arquitecturau dau temple grèc e designat tal e quau dins lei tèxtes antics, èra pas un temple au sens convencionau dau tèrme[13]. D'efèct, ges de prèire i èra liat e sa foncion principala èra aquela de resèrva d'aur. Lo temple vertadier de l'Acropòli èra l'ancian temple d'Atena qu'assostava l'estatua de fusta d'Atena Polias[14].
En despiech de sa talha e sa natura ostentatòrias, l'estatua d'Atena Partenos foguèt donc pas l'objècte d'un culte conegut e aviá pas de ròtle religiós[15]. Au contrari, Pericles ne'n parlava coma d'una resèrva d'aur de 44 talents (aperaquí 1 100 quilogramas) utilisabla dins una situacion d'urgéncia[16]. Lo metau preciós de l'estatua èra eissit de la fonda de pèças de moneda podiá ansin èsser utilizat sensa risc d'impietat[17]. Per la seguida, aquela foncion de tesaur venguèt encara pus importanta e lo temple foguèt utilizat per gardar lei tesaurs moneiats d'Atenas e de la Liga de Delos.
Istòria tardiva dau bastiment[modificar | modificar la font]
Incendi de l'Antiquitat Tardiva[modificar | modificar la font]
Lo Partenon foguèt devastat per un incendi durant l'Antiquitat Tardiva. Lo fustatge cremèt e la teulissa s'afondrèt causant de degalhs grèus a l'interior dau bastiment. La calor dei flamas fendèt plusors elements de maubre (muralhas, frontons, colonas... etc.). Lei causas d'aquela catastròfa son mau conegudas e mai d'una ipotèsi foguèt avançada : una destruccion consecutiva a una invasion barbara (Herules vèrs 267-268, Visigòts en 395-396)... etc.), una conversion mancada dau temple en glèisa, un accident... etc[18].
Un important trabalh de reconstruccion foguèt alora entrepres. Lei colonas dau naos foguèron remplaçadas per de colonas presas sus dos portaus ellenistics de l'Agòra Romana. Totei lei nivèus foguèron ansin d'ara endavant d'òrdre doric e lei colonas dau premier nivèu èran plus caneladas. Leis entabladuras dei portaus foguèron recuperadas per restaurar lei pòrtas èst dau bastiment. Per lei pòrtas oèst, divèrsei fònts foguèron utilizadas per trobar lei materiaus necessaris e certanei blòts portan ansin d'inscripcions liadas a una utilizacion precedenta. De bigas de maubre novèlas foguèron escultadas e un novèu cubèrt de teules foguèt bastit. Pasmens, la teulissa novèla èra plus pichona que l'anciana e protegissiá plus lo peristile. De regòlas i foguèron donc cavadas per drenar l'aiga.
Dins lo corrent dau sègle V, l'estatua d'Atena seriá estada desplaçada a Constantinòple per un emperaire roman non identificat onte sa traça se pèrd.
Conversion en glèisa[modificar | modificar la font]
La data precisa de la transformacion dau Partenon en glèisa es desconeguda en causa de l'abséncia de documents escrichs e dau nombre limitats d'indicis arqueologics. Après leis Edictes de Teodòsi, l'edifici demorèt vuege e simbolizèt la desfacha dei dieus pagans en fàcia dau cristianisme trionfant que s'installèt dins la catedrala d'Atenas bastida dins lo complèx de la biblioteca d'Adrian au començament dau sègle av. JC[19]. Lei cavaments an permés la descubèrta de tombas crestianas au sud dau bastiment ambé de pèças de moneda datant deis emperaires Justin Ièr (518-527), Justinian Ièr (527-565) e Tibèri II Constantin (578-582). Lo periòde de la transformacion pòu ansin datar dau rèine d'aqueleis emperaires. Lo desplaçament dau sèti de l'evescat d'Atenas vèrs l'Acropòli]] — benlèu après l'invasion eslava de 582-583 — pòu tanben n'èsser la causa. Pasmens, coma l'inscripcion crestiana pus anciana dins lo Partanon remonta a 693, la conversion en glèisa podriá èsser pus tardiva e datar dau sègle VII. Èra en revènge realizada au sègle X quand l'emperaire Basili II (976-1025) venguèt au Partenon regraciar la Verge après sa victòria còntra lei Bulgars[20].
Aquela conversion entraïnèt divèrsei transformacions. Premier, l'orientacion dau bastiment foguèt inversada ambé l'intrada principala, alargada, a l'oèst. Una absida pichona foguèt bastida ambé de materiaus recuperats sus d'edificis vesins a l'emplaçament dau pronaos. La sala oèst venguèt la nau de la glèisa amb un baptisteri installat dins lo canton nòrd-oèst. Aqueu membre pichon èra separat dau rèsta per un iconostasi de pèira ambé doas pòrtas. De placas de maubre trobadas sus l'Acropòli foguèron utilizadas per la construccion dei fònts. Tres pòrtas foguèron dubèrtas per permetre la comunicacion entre lei salas oèst e èst. Lo naos d'origina foguèt gaire modificat. Pasmens, un postam de fusta foguèt installat entre lei dos nivèus de colonas per crear una galariá. La colona axiala foguèt destrucha e remplaçada per una arca que permetiá que la galariá fague lo torn de la sala. Leis escaliers èran probablament situats dins lo canton nòrd-oèst. Tres fenèstras foguèt realizadas au nivèu de la galariá. Lo peristile exterior foguèt sarrat ambé de muralhas. Leis esculturas dau Partenon subiguèron lo vandalisme crestian. D'elements dei frontons foguèron ansin destruchs. En particular, lei metòpas oèst, èst e nòrd foguèron fòrça degalhats e son identificacion precisa es uei fòrça malaisada. La metòpa 32 dau costat nòrd demorèt en revènge intacta car foguèt a tòrt considerada coma una representacion de l'Anonciada. Lei metòpas sud foguèron relativament esparnhadas siá car èran en partida escondudas siá car sa tematica (de centaures) èra encara presenta dins l'art bizantin.
Au sègle XII, la glèisa cambièt d'aspècte. Una absida novèla pus granda foguèt bastida. Integrèt lei doas colonas dau pronaos ancian. Lo baptisteri dispareguèt e foguèt remplaçat per un beneitier de maubre. Lo santuari foguèt avançat mai au sen de la nau. Un templon de sièis colonas pichonas de pèira verda foguèt construch per marcar la separacion entre lei doas partidas. L'autar foguèt installat en dessota d'un ciborium sostengut de quatre colonas de porfir. La corba de l'absida aculhiguèt lo sintronon amb un tròne centrau per l'evesque metropolita. Un decòr crestian format de frescas (disparegudas a una data desconeguda) e d'una mosaïca (dispareguda en 1765-1766) foguèt realizat dins l'absida. Segon lei vestigis descubèrts, i aviá mai d'un nivèu de decoracion, especialament avans la crisi de l'iconoclasme e après una restauracion ordonada per Basili II. Uei, se pòu encara dinstinguir sus lei muralhas dau Partenon lei rèstas d'una Verge ambé l'enfant de color roge sorn e una Passion dau Crist.
Après la Quatrena Crosada e la creacion dau Ducat d'Atenas, lo Partenon demorèt una catedrala mai passèt de la liturgia ortodòxa a la liturgia catolica. Un cloquier foguèt bastit dins lo canton sud-èst dau temple ambé de materiaus trobats sus l'Acropòli. Una pòrta foguèt realizat dins la muralha oèst dau nartèx per i accedir. Sa autor totala es mau coneguda mai sa cima passava la teulissa. Un decòr novèu foguèt tanben pintat. S'i trobava en particular un imatge de la Verge e dau Jutjament Darrier.
Conversion en mosqueta[modificar | modificar la font]
Atenas foguèt conquistada per leis Turcs Otomans en 1456 e lo Partenon foguèt rapidament transformat en mosqueta (avans 1460). Pasmens, lo bastiment foguèt gaire modificat car lo sultan Mehmet II èra un admirator dei monuments antics. Leis objèctes e lei mòbles liats au cristianisme foguèron sortits, lei fenèstras pauc a pauc muralhadas, lo cloquier transformat en minaret e un mihrad bastit au sud de l'absida per indicar la direccion de La Mèca. En revènge, lei decòrs antics e crestians foguèron respectats e gardats. La mosqueta semblèt pas tenir de nom especific car foguèt totjorn designada per d'apellacions generalas coma « Mosqueta d'Atenas », « Mosqueta dau Castèu d'Atenas » ou « Granda Mosqueta ».
La foncion e l'istòria de l'edifici son alora en partida oblidadas. Un document escrich per Mehmet II de 1458 a 1460 noma lo Partenon « Glèisa de la Maire de Dieu » e precisa son origina pagana. Pasmens, lo nom de la divinitat originala dau temple èra desconegut[21]. Au sègle XVI, èra dich Panteon per divèrsei sabents e certanei pensavan au sègle seguent que foguèsse lo luòc utilizat per Platon per ensenhar. Lo sègle XVII marquèt l'acomençament de l'estudi scientific dau bastiment per leis Otomans e lei sabents europèus. En particular, foguèt minuciosament dessenhat en 1674.
En 1687, dins lo corrent de la Guèrra de Morèa, lei Venecians ataquèron Atenas e la garnison otoman se retirèt dins l'Acropòli. En causa de sa soliditat, lo Partenon foguèt utilizat coma pòuveriera[22]. Pasmens, un tir toquèt lo bastiment causant un incendi e una explosion. Aquò entraïnèt l'afondrament de la teulissa, d'una partida dei muralhas e de 21 colonas. Puei, lei roïnas foguèron damatjadas per lei temptativas de Francesco Morosini de s'apoderar dau fronton oèst. Enfin, après l'abandon de la vila per lei Venecians en 1688, leis Otomans utilizèron de materiaus dei roïnas per rebastir plusors ostaus. Una mosqueta pichona foguèt rebastida mai son usatge foguèt probablament unicament destinat ai soudats de la garnison. Lo minaret, durament tocat per l'explosion, foguèt destruch en 1765-1766 e la mosqueta en 1843 ambé lo començament de cavaments importants sus l'Acropòli[23].
Premiereis estudis scientifics[modificar | modificar la font]
Au sègle XVIII, lo melhorament dei relacions diplomaticas entre Euròpa e l'Empèri Otoman permetèt a d'Europèus de viatjar en Grècia. Atenas foguèt una destinacion de tria e mai d'un artista, d'un arquitecta ò d'un scientific visitèt lei vestigis antics de la ciutat. En 1751, la societat britanica dei Dilettanti i mandèt lo pintor James Stuart e l'arquitecta Nicholas Revett per mesurar e dessenhar lei vestigis grècs d'Atenas. Publicats en 1787, son trabalh marquèt la redescubèrta scientifica dau temple. Foguèt perseguit per l'Escòla francesa d'Atenas que permetèt de detalhar la policromia de l'edifici e lo biais de corbar lei linhas orizontalas utilizat per lei Grècs ancians. Dins aquò, en 1801-1802, una mission importanta dirigida per Lord Elgin, ambaissador britanic a Constantinòple, mandèt a Londres la màger part deis esculturas de maubre de la frisa dau Partenon, dei frontons e dei metòpas. Son uei expausats au British Museum[24].
Restauracion dau bastiment[modificar | modificar la font]
La restauracion dau Partenon acomencèt après un tèrratrem en 1893 sota la direccion de l'arquitecta e engenhaire Nikolaos Balanos. Una segonda campanha acomencèt dins lo corrent deis annadas 1980. Utilizant de tecnicas modèrnas, aquela campanha es totjorn en cors e sa fin èra normalament prevista en 2020. Assaièt premier de corregir leis errors de la premiera restauracion ambé lo plaçament dei tambors e dei capitèus dei colonas a sa plaça d'origina, l'eliminacion dei crampons de fèrre que sa dilatacion entraïna de fissuras dau maubre e son remplaçament per de fixacions de titani. Lei partidas restauradas son senhaladas ambé de pèiras blancas per diferenciar leis estructuras anticas e novèlas.
Liames intèrnes[modificar | modificar la font]
Bibliografia[modificar | modificar la font]
- (fr) M.-C. Amouretti e F. Ruzé, Le Monde grec antique, Hachette, 1978.
- (fr) J. Baelen, Chronique du Parthénon. Guide historique de l'Acropole, Les Belles-Lettres, 1956.
- (en) F. Brommer, The Sculptures of the Parthenon, Thames & Hudson, 1979.
- (fr) B. Holtzmann, L'Acropole d'Athènes, Monuments, cultes et histoire du sanctuaire d'Athéna Polias, Picard, 2003.
- (fr) François Queyrel, Le Parthénon, Un monument dans l'Histoire, Bartillat, 2008.
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ (fr) Philippe Gauthier, Athènes au temps de Périclès, Hachette, 1965, p. 9.
- ↑ (en) W. B. Dinsmoor, « Attic building accounts, I: the Parthenon », AJA 17 (1913), pp. 53-80.
- ↑ (fr) M.C. Hellmann, L'Architecture grecque 2. Architecture religieuse et funéraire, Picard, 2006, p. 83.
- ↑ (fr) Pierre-Jean Launay, Grèce, Hachette, 1954, p. 117.
- ↑ Certaneis estimacions modèrnas avançan puslèu la soma de 400 talents.
- ↑ Un talent permetiá de bastir e d'equipar un naviri de guèrra.
- ↑ (en) Clemente Marconi, The Oxford Handbook of Greek and Roman Art and Architecture, Oxford University Press, 2014, p. 64.
- ↑ (en) Émile Burnouf, Monuments de la Grèce : le Parthénon, La Revue des Deux Mondes, tòme 20, 1847.
- ↑ (en) Christopher Tadgell, Antiquity: Origins, Classicism and the New Rome, Routledge, 2007, p. 419.
- ↑ Per exemple, lo tambor d'una colona a un pes d'aperaquí una tona.
- ↑ Segon Pausanias e Lucian de Samosate, l'estatua foguèt l'òbra d'una còla d'artesans variats (orfèbres, fustiers... etc.) dirigida per Fídias.
- ↑ (fr) Anne Queyrel, Athènes, la cité archaïque et classique du VIIIe siècle à la fin du Ve siècle, Picard, 2003, p. 251.
- ↑ (en) S. Deacy, Athena, Routledge, 2008, p. 111.
- ↑ (en) Burkert, Greek Religion, Blackwell, 1985, p. 143.
- ↑ (fr) MC. Hellmann, L'Architecture grecque. Architecture religieuse et funéraire, Picard (2006), p. 118
- ↑ (fr) Tucidides, Histoire de la guerre du Péloponnèse (traduccion en francés de Jacqueline de Romilly), II, 13, 5.
- ↑ (en) S. Eddy, « The Gold in the Athena Parthenos », AJA 81/1 (estiu 1977), pp. 107-111.
- ↑ (en) Robert Ousterhout, « "Bestride the Very Peak of Heaven" : The Parthenon After Antiquity », dins Jenifer Neils (dir.), The Parthenon : from Antiquity to the Present, Cambridge University Press, 2005, p. 299.
- ↑ (en) Robert Ousterhout, « "Bestride the Very Peak of Heaven" : The Parthenon After Antiquity », dins Jenifer Neils (dir.), The Parthenon : from Antiquity to the Present, Cambridge University Press, 2005, pp. 300-302.
- ↑ Au sègle XII, la Verge aviá totalament remplaçat Atena coma protectritz de la vila e l'epitèt Atheniotissa li èra atribuida.
- ↑ (en) Robert Ousterhout, « "Bestride the Very Peak of Heaven" : The Parthenon After Antiquity », dins Jenifer Neils (dir.), The Parthenon : from Antiquity to the Present, Cambridge University Press, 2005, p. 317.
- ↑ (en) Robert Ousterhout, « "Bestride the Very Peak of Heaven" : The Parthenon After Antiquity », dins Jenifer Neils (dir.), The Parthenon : from Antiquity to the Present, Cambridge University Press, 2005, pp. 316-317.
- ↑ (en) Robert Ousterhout, « "Bestride the Very Peak of Heaven" : The Parthenon After Antiquity », dins Jenifer Neils (dir.), The Parthenon : from Antiquity to the Present, Cambridge University Press, 2005, pp. 322-324.
- ↑ Grècia ne'n reclama lo retorn dempuei leis annadas 1980.


text:
Rire
Lo rire es un comportament reflèxe, exprimissent generalament un sentiment de jòia, que se manifèsta per una succession de pichonas expiracions en sacada acompanhada d'una vocalizacion pas articulada mai o mens sonòra. Aqueles movements concernent en primièr lo muscle respiratòri e lo laringe e son acompanhats d'una mimica provocada par la contraccion dels muscles facials, provocant la dubertura de la boca. D'autres movements mai o mens contrarotlats pòdon acompanhar lo rire.
Lo rire es subretot causat par l'umor, lo gratilh o lo rire d'autrú. Paradoxalament, lo rire es estrechament ligat amb son contrari emocional, la plorada, amb que pòt a vegadas se veire mesclat[1].
Contrariament a çò dich per Rabelais, lo rire es pas lo pròpri de l'Òme e existís per d'autres animals (per exemple lo chimpanzés). Per l'Òme, pareis vèrs lo quatren o cinquen mes[2].
Somari
Causas[modificar | modificar la font]
Generalament, lo rire es causat per çò comic en general e per l'umor en particular. Lo rire es reputat per èsser contagiós: una persona que ritz provòca lo rire.
Lo rire pòt tanben èsser provocat pel gratilh. L'estress, la consomacion d'alcòl o de drògas pòdon tanben conduire cap al rire, quite en l'abséncia d'estimulus extèrne. Lo protoxid d'azòt es nomenat gas ilarant perque provòca tanben lo rire.
Significacions[modificar | modificar la font]
Totes los umans sabon rire dempuèi la naissença. De rire s'apren pas, contrariament a las lengas, es innat.
Lo rire es dich « comunicatiu ». Los cercaires en psicologia cognitiva trobèron que las meteissas partidas del cervèl son activadas quand se nos conta un istòria comica o quand s'ausís un rire. Un subjècte qu'entend un rire aprèp una craca e que vendrà a rire atribuirà a la craca perque riguèt. Aquela experiéncia justifica l'utilizacion de rires enregistrats dins las emissions de television.
Quand lo rire es estat provocat un còp, serà pus facil de provocar un autre juste aprèp. Dins un espectacle comic, los actors patisson a provocar los primièrs rires, mas los rires venents son pus facils d'obtenir.
Lo rire es en general provocat quand s'acumula una tension o una paur, e que d'un còp se pren consciéncia qu'en realitat i aviá pas cap de dangièr.
Dins qualques païses, coma Japon, las gents se fòrçan de rire qaud son somés a una paur qu'es pas racionala[3] o quand acaban d'aver paur.
Lo ròtle del rire seriá doble :
- Per aquel que ritz, lo cervèl relarga d'ormonas destinadas a contrariar los efèits de l'estress que se revelèt fals. Lo rire exprimís pas la jòia, mas lo rire provòca la jòia.
- Per aqueles qu'ausisson lo rire, aquò mòstra l'abséncia de dangièr. Aqueles qu'ausisson lo rire pòdon a lor torn provocar un rire e relargar aquelas meteissas ormonas dins lo cervèl.
Lo ròtle del rire per un animal social coma l'òme es doncas fòrça important. Permet de far saber quand e ont i a pas mai de dangièr pel grope per poder s'amusar e se daissar anar.
Un que ritz sens rason o quand cal pas, es a dire en preséncia d'un dangièr real, serà vist coma un fòl.
Se trufar de qualqu'un en risent consistís a comunicar que presenta pas cap de dangièr.
Tipes de rires[modificar | modificar la font]
Lo rire nerviós es una acumulacion de tensions que se relarga per evitar la panica. Lo rire pòt venir pas contrarotlat, pas apropriat e contunhar plan al delà del rire classic. Existís una forma patologica de rire associat a plusors sindròmes neuropsiciatrics, descrich pel primièr còp per Féré [4]. Aquel rire patologic s'encontra aprèp de feridas de certanas partidas del cervèl, en particular l'ipotalamus, lo girus cortical anterior o lo lobe temporal. L'acid valproïc en injeccion pòt tanben provocar aquel estat de rire prodromic.
Existís un rire forçat o un rire fals, que s'utiliza quand se vòl far ben veire, alara que se a pas lo gost de rire.
Lo rire dins los autres animals[modificar | modificar la font]
Malgrat l'observacion de Rabelais segon que « lo rire es lo pròpri de l'Òme », las observacions scientificas recentas mòstran que qualques animals (primates, rats[5],[6]) coneisson tanben lo rire.
Qualques psicològs comportamentals objèctan que lo vertadièr rire demanda de condicions prealablas coma la consciéncia de se o la capacitat a s'identificar a autrú, e qu'en consequéncia los animals rison pas vertadièrament del meteis biais que nosautres. Se pòt dire qu'aquela concepcion del rire se rapòrta pus particularament a l'umor qu'al rire en general, e que es doncas l'umor qu'es lo pròpri de l'Òme, e pas lo rire el meteis.
Los estudis mòstran lo similar del rire pels divèrs primatas (l'òme, le gorilla, l'orangotan, lo Chimpanzé...) seriá la pròva que lor rire ven d'una meteissa origina, e qu'auriá apuèi evoluat diferentament segon las espècias.[7]
Bibliografia[modificar | modificar la font]
- (fr)Anne Bourgain, Christophe Chaperot et Christian Pisani, Le rire à l'épreuve de l'inconscient, Éditions Hermann, 2010.
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ C. W. Hess, Neurologie du rire, Revista Medicala Soïssa, n°179, 12 de novembre de 2008.
- ↑ id C. W. Hess
- ↑ vejatz lo filme Tonari no Totoro de Hayao Miyazaki
- ↑ (fr) Féré C. Le fou rire prodromique. Rev Neurol 1903; 11:353-358.
- ↑ (en) "Laughing" rats and the evolutionary antecedents of human joy?, Panksepp J, Burgdorf J, Department of Psychology
- ↑ (fr)L'article rire
- ↑ (en) "Tickled apes yield laughter clue", BBC, 4 juin 2009


text:
Noiridura
La noiridura (var. neuritud) o lo manjar (var. minjar) o la mangisca o l'aliment es la fònt d'energia e de nutricion dels animals, e es generalament d'origina animala o vegetala. La noiridura inclutz de sustàncias qu'apelam normalament de manjars e de bevendas. S'aplica tanben a las substàncias requeridas per d'autres èssers vius, coma las plantas, encara que dins aqueste cas l'origina de las noiriduras es generalament minerala. L'estudi de las noiriduras es conegut coma sciéncia de las noiriduras.
Somari
Costumas alimentàrias umanas[modificar | modificar la font]
Desvolopament istoric[modificar | modificar la font]
Los èssers umans son d'animals omnivòrs capables de consumir autant de produches vegetals coma d'animals. Evolucionèron dempuèi culheires a caçaires-culheires. Après l'experiéncia de l'Edat de Gèl es possible que los umans volessen crear una sensacion de seguretat en administrant la creissença de plantas e la reproduccion d'animals. Aquò comportèt l'agricultura, que foguèt sempre melhorada e alterèt la manièra d'obtencion de las noriduras.
Repais[modificar | modificar la font]
La seleccion de divèrses manjars complementaris ingerits amassas compausan un repais. La gent causís sovent de manjar en companhia dels membres de sa familha o de sos amics. Aquò s'es generalament entendut coma una amassada sociala importanta.
Produccion e aqueriment de noiriduras[modificar | modificar la font]
Lo manjar es tradicionalament obtengut a travèrs la culhida, lo cultura, la pesca, la caça, l'elevatge e d'autres mejans de subsisténcia. Las tecnicas modèrnas (coma la piscicultura) ensajan de maximizar la quantitat de noiridura produsida e de minimizar son còst. Aquelas tecnicas son ligadas al desvolopament d'aisinas mecanicas (coma lo semenador, lo tractor agricòla e la segairitz-bateira...). Aquelas aisinas son estadas combinadas amb de pesticidas qu'asseguron lo rendiment de las culhidas e combaton de babaus o d'autres animals (aucèls e mamifèrs) marrits per la produccion. Mai recentament s'es notat una tendéncia cap a de practicas d'agricultura pus sosteniblas qu'estimulan la biodiversitat, la seguretat locala e la cultura organica.


text:
Bibian Norai
Bibian Norai (nom d'artista de Bibian Bollard) qu'ei ua actora e directora de cinèma pornografic catalana neishuda a Tarragona lo 1èr de seteme de 1967.
Abans de's consacrar au cinèma pornografic qu'estudiè la decoracion e l'arquitectura d'interior e qu'exercí aquera profession.
En octobre de 2003 que recebó lo prèmi de miélher actora X espanhòla a la Hestejada Internacionau de Cinèma Erotic de Barcelona. Un mes apuish, qu'anonciè que deishava de har l'actora entà har la directora. En octobre de 2004 que recebó lo prèmi Ninfa deu public de Miélher Directora de cinèma X a la medisha hestejada..


text:
Crespinh (Roergue)
Crespinh[1],[2],[3] o Crespin[4] (Crespin en francés) es una comuna roergassa situada dins lo departament d'Avairon e la region d'Occitània, ancianament de Miègjorn-Pirenèus.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Perimètre del territòri[modificar | modificar la font]
Toponimia[modificar | modificar la font]
- Lo nom de Crespinh es atestat en 1341, Crespinh. Ven del nom latin d'òme Crispinius, derivat de Crispius [5],[6].
- L'Espinassòla. Lo mot espina, del latin spina, designa tanben de boissons espinoses e es aicí completat pel doble sufixe -aceum, -acea[7],[8] e -eolum, -eola, o puslèu lors resultats, puèi que la formacion es probablament romanica.
Istòria[modificar | modificar la font]
Administracion[modificar | modificar la font]
- Abans la refòrma cantonala de 2014, aplicada en 2015, la comuna èra del canton de La Salvetat de Peiralés; es ara del canton de Aveyron et Tarn (en francés), donc d'Avairon e Tarn.
Demografia[modificar | modificar la font]
Demografia L'Espinassòla[modificar | modificar la font]
- en 1806, 1821 e 1831, L'Espinassòla es recensada amb una autra comuna, Crespinh, probable.
- Las donadas de la drecha del grafic, plaçadas automaticament, son las de la comuna entièra de Crespinh
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats[modificar | modificar la font]
- Joan Bodon (1920-1975), escrivan occitan
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Patrici Pojada, Repertòri toponimic de las comunas de la region Miègjorn-Pirenèus, Nouvelles Éditions Loubatières, 2009, ISBN 978-2-86266-573-3
- ↑ Sit Toponimia occitana
- ↑ Top'Òc Diccionari toponimic occitan del Congrès permanent de la lenga occitana.
- ↑ La Salvetat Peyralès, al canton, 1994, Christian-Pierre Bedel
- ↑ Albert Dauzat, Charles Rostaing, Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France, Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. 227
- ↑ Bénédicte Boyrie-Fénié, Jean-Jacques Fénié, Toponymie des Pays Occitans, edicions Sud-Ouest, 2007, p. 128
- ↑ Albert Dauzat, Charles Rostaing, Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France, Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. 266
- ↑ Bénédicte Boyrie-Fénié, Jean-Jacques Fénié, Toponymie des Pays Occitans, edicions Sud-Ouest, 2007, p. 270


text:
Eth Club Karate Aran se desplacèc tà Saragossa dimenge passat, dia 6 de mai, entà participar en XVIIIau Campionat Interautonomic de Karate (finau des Jòcs Escolars celebradi eth 20 de gèr). En aguest Campionat participèren escolans d’Aragon, La Rioja, Navarra e Catalonha. Es aranesi deth Karate Aran artenheren 5 pòdiums: – Irene del…
Eth cabau deth Garona a artenhut un valor de 84 m3/s ath sòn pas peth Baish Aran (Bossòst). Proteccion Civil dera Generalitat demane extremar es precaucions en entorn der arriu Garona e limitar es activitats en arriu e entorns. Barranc de Vedreda (Val de Toran). Foto: Agents de Medi Ambient d’Aran Proteccion Civiu…
Era piscina de Pont de Suert acuelhec eth passat dissabte aguesta competicion de natacion entà escolans. Un centenat de nedadors deth Pla d’Urgell, Pallars Sobirà, Solsonès, Alta Ribagorça e dera Val d’Aran se dèren cita eth passat dissabte, dia 5 de mai, ena piscina de Pont de Suert entà participar enes diferentes modalitats,…
Eth pròplèu dijaus, dia 10 de mai, entàs 19:00 ores aurà lòc ena glèisa de Sant Joan d’Arties era inauguracion dera exposicion fotografica de Xavier Playà “Sons e silencis. Lums e ombres”. Era inauguracion compdarà tanben damb era preséncia deth sindic d’Aran, Carlos Barrera. Era evolucion des maquines fotografiques moa a hèt a desbrembar…
Eth cors de 100 ores ei gratuït e tractarà sus eth patrimòni naturau e antropologic deth nòste entorn. Es inscripcions se pòden realizar enquiath dia 8 de mai e ei requisit prealable era inscripcion en burèu deth SOC de Vielha. Eth Conselh Generau d’Aran, a trauès dera Escòla de Tecnics Esportius dera Val…


text:
1858
Aquesta pagina concernís l'an 1858 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
America[modificar | modificar la font]
Mexic[modificar | modificar la font]
Insureccion novèla dei conservadors entraïnada per la politica anticlerica deis annadas 1856-1857. Leis insurgents capitèron de conquistar la capitala e lo centre dau país. Lo govèrn legau — liberau — se retirèt en Veracruz.
Asia[modificar | modificar la font]
China[modificar | modificar la font]
Fin de la premiera fasa de la Segonda Guèrra de l'òpi ambé la signatura dau tractat de Tianjin entre China, lo Reiaume Unit, França, Russia e leis Estats Units d'America. Marquèt una dubertura suplementària de China au comèrci internacionau. Pasmens, lo govèrn imperiau refusèt de lo ratificar e la guèrra contunièt.
Japon[modificar | modificar la font]
Lo 9 d'abriu, un tèrratrem destruguèt una partida dei regions centralas (200-300 tuats) e una epidemia de colerà apareguèt dins l'archipèu. Se difusèt rapidament e tuèt de centenaus de miliers de personas, benlèu de milions, fins a 1860. Lo shogun Tokugawa Iesada ne'n foguèt probablament victima lo 14 d'aost. Foguèt remplaçat per Tokugawa Iemochi, un enfant de 12 ans.
En parallèl, de negociacions ambé leis Estatsunidencs permetèron la signatura dau Tractat d'Amistat e de Comèrci. Èra un tractat inegau que durbiguèt cinc pòrts ais estrangiers e li donavan divèrsei privilègis coma un estatut d'extraterritorialitat. Après la desfacha chinesa a l'eissida de la Segonda Guèrra de l'òpi, Japon signèt tanben rapidement de tractats similars ambé lei poissanças europèas e lei País Bas per defugir una guèrra. Au sen de la societat japonesa, dos camps se formèron e s'opausèron entre lei partisans de la dubertura e seis adversaris.
Rapidament, lei segonds se gropèron a l'entorn de la figura de l'emperaire. Aquò entraïnèt una crisi car lo shogun èra pas capable d'impausar son ponch de vista. Ansin, lo conselhier Hotta Masayoshi demandava a l'emperaire de decidir, çò qu'auriá entraïnat la fin dau Shogunat Tokugawa. Pasmens, Hotto foguèt obligat de demissionar e remplaçat per Ii Naosuke. Favorable a la dubertura e a la modernizacion dau país, signèt l'acòrd sensa l'avejaire de l'emperaire (→ 1860).
Arts[modificar | modificar la font]
Sciéncias e tecnicas[modificar | modificar la font]
Matematicas[modificar | modificar la font]
Publicacion dau matematician britanic Arthur Cayley (1821-1895) qu'utilizèt per lo premier còp de matriças.
Economia[modificar | modificar la font]
Naissenças[modificar | modificar la font]
- 3 de febrièr - Gabino Ezeiza, musician argentin (m. 1916)
- 18 de març - Rudolf Diesel, inventor alemand (m. 1913)
- 23 de març - Ludwig Quidde, pacifista alemand, Prèmi Nobel de la Patz (m. 1941)
- 15 d'abril - Émile Durkheim, sociològ francés (m. 1917)
- 23 d'abril - Max Planck, fisician alemand, Prèmi Nobel de Fisica (m. 1947)
- 8 de junh - Charlotte Angas Scott, matematiciana anglesa (m. 1931)
- 16 de junh - Rei Gustau V de Suècia (m. 1950)
- 9 de julhet - Franz Boas, antropològ alemand (m. 1942)
- 11 d'agost - Christiaan Eijkman, mètge neerlandés, Prèmi Nobel (m. 1930)
- 27 d'agost - Cesari Daugèr, escrivan gascon (m. 1945)
- 27 d'agost - Giuseppe Peano, matematician italian (m. 1932)
- 16 de setembre - Andrew Bonar Law, primièr ministre del Reialme Unit (m. 1923)
- 13 d'octobre - Cleto González Víquez, president de Còsta Rica (m. 1937)
- 19 d'octobre - George Albert Boulenger, zoologista britanic d'origin bèlga (m. 1937)
- 27 d'octobre - Theodore Roosevelt, president dels Estats Units (m. 1919)
- 20 de novembre - Selma Lagerlöf, escrivana suedesa, Prèmi Nobel de Literatura (m. 1940)
- 22 de decembre - Giacomo Puccini, compositor italian (m.1924)
Decèsses[modificar | modificar la font]
- 8 d'abril - Anton Diabelli, compositor austriac (n. 1781)