c: text/html

text:
Valmunster
Valmunster es una comuna francesa, situada dins lo departament de Mosèla e la region de Lorena.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
- Dépendait De l'anciana província de Lorraine, domeni e fief del abbaye de Mettlach, #que la comuna n'èra a Holling.
- Descobèrta de houille en los tucs de Valmunster en 1789.
- Louis Bouvier-Dumolard #far bastir una fabrica chimique l'an 1822.
- Dépendait de l'ancienne province de Lorraine, domaine et fief de l'abbaye de Mettlach, dont la mairie était à Holling.
- Découverte de houille dans les collines de Valmunster en 1789.
- Louis Bouvier-Dumolard fit construire une usine chimique en 1822.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Nosaltres els valencians
Nosaltres, els valencians es un ensag en lenga catalana de l'escrivan e intellectual valencian, publicat per Edicions 62 lo 12 de mai de 1962 a Barcelona. Lo libre representa lo primièr trabalh de l'autor de Sueca coma istorian e menèt posteriorament a una renovacion totala del nacionalisme valencian. En 1963, tot bèl just un an aprèp sa parucion, recebèt lo Prèmi Lletra d'Or. Dempuèi la primièra edicion en 1962, es estat reeditat un vintenat de còps fins a 2009 e foguèt revirat en espanhòl en 1998.


text:
Glèisa Reformada
La Glèisa Reformada es la glèisa crestiana que dins los païses de tradicion calvinista es istoricament e institucionalament l'eretièra d'aquela doctrina religiosa. Los protestants occitans son mai que mai membres d'aquela glèisa. Los valdesians de las Valadas Occitanas o son per un tornant de l'istòria. Protestants abans la Reforma, aderiguèron al calvinisme al sègle XVI (sinòde de Chanforan), reconeissent en la pensada de Calvin la seguida de las tèsis de Pèire Valdo al sègle XII.
Los principis de la Glèisa Reformada[modificar | modificar la font]
Lo protestantisme reformat se pensa coma una doctrina, valent a dire un ensenhament, puslèu que coma dògma, vertat que los cresents son tenguts de creire. Dempuèi lo sègle XVI e la Reforma, los reformats atèstan (o per parlar latin « protèstan ») de lor fe segon cinc principis unificadors, las cinc solas. Encara uèi aqueles principis se pòdon enonciar en latin:
- Sola Gratia: sonque pel mejan de la gràcia
- L'òme se pòt pas ganhar lo salut, mas Dieu li dona a gratis per amor. Perque Dieu aima primièr, l'òme pòt aimar a son torn. Lo cresent aima per çò que son paire l'aima, non pas per que son paire l'aime.
- Vejatz Sola gratia
- Sola Fide : sonque per la fe
- Aquela dona se fa per un rescontre personal amb Dieu, que lo sol mediator es Jèsus Crist. Cap d'institucion umana, cap de glèisa, cap de doctrina pòt pas ganhar a l'òme son salut.
- Vejatz Sola fide
- Sola scriptura : sonque per la Bíblia
- La Bíblia es tenguda per la sola vertat, emai deguèsse èsser interpretada, en particular pel mejan de las sciéncias (istòria, arqueologia, estudis textuals, etc.)
- Vejatz Sola scriptura
- Solus Christus: sonque Jèsus Crist (o Solo Cristo sonque pel biais de Jèsus Crist)
- Crist es lo sol mediator entre los òmes e Dieu.
- Vejatz Solus Christus
- Soli Deo gloria : a Dieu sol la glòria
- Dieu solament deu èsser glorificat. L'òme se deu pas glorificar de sas òbras, mas ne deu mercejar Dieu. Los reformats se mesfisan de quina entrepresa que siá de glorificacion umana.
- Vejatz soli Deo gloria
A las cinc solas conven d'ajustar los dos principis seguents:
- Ecclesia semper reformanda : la Glèisa reformada se deu reformar de contunh.
- Las institucions eclesiasticas son de realitats umanas. « Se pòdon enganar », çò diguèt Luther. Lo cresent deu servar un agach critic.
- Vejatz Ecclesia semper reformanda
- Lo sacerdòci universal
- Cada batejat a una valor identica al dintre de la glèisa, lo pastor coma lo parroquian.
- Vejatz sacerdòci universal


text:
Bernat Kouchner
Bernat Kouchner ( - en francés, Bernard Kouchner - Avinhon, lo 1 de novembre de 1939 es un òme politic francés d'origina provençala coneissut mondialament per aver fondat l'organizacion umanitària Mètges Sensa Frontièra. Foguèt ministre de la Santat e deis Afars Europèus de govèrns de senèstra sota la presidéncia de François Mitterrand. Foguèt causit tanben coma ministre deis Afars Estrangiers dau president de drecha Nicolas Sarkozy.
Vida e carriera[modificar | modificar la font]
Naissèt a Avinhon, fiu d'un mètge jusieu d'origina lituaniana e de Léone Mauric, una infirmiera protestanta provençala.
Foguèt membre dau Partit Comunista Francés dins sa jovença e mai coneissèt personalament Fidel Castro. Durant leis eveniments de Mai de 1968 foguèt actiu a La Sorbona puei anèt trabalhar coma mètge au Biafra durant la guèrra civila e fondèt ambé d'autrei l'organizacion Mètges Sensa Frontièras (MSF). Foguèt tanben actiu au Liban e en la mar per lei refugiats dau Vietnam subre lei Boat People. Un conflicte intèrne dedins MSF li faguèt abandonar l'organizacion per fondar Mètges dau Monde en 1980.
Bernat Kouchner se declarèt en favor dau « dever d'ingeréncia », es a dire, per lo drech e l'obligacion per lei democràcias d'intervenir dins leis afars intèrnes e de pas respectar la sobeiranetat dei país que cometon de crimes còntra sei populacions civilas. Subre aqueu ponch, foguèt en desacòrd ambé MSF, partisan de la neutralitat.
A partir de 1988 comencèt sa carriera politica ambé lo Partit Socialista Francés ambé cu foguèt ministre de la Santat, ministre deis Afars Europèus e deputat europèu avans de tornar èstre ministre de la Santat dau govèrn de senèstra de coabitacion dau premier ministre Lionel Jospin. Durant aqueu segond periòde de sa carriera, intervenguèt au Rwanda e au Kosovo.
Avans d'intrar dins lo govèrn de "coalicion" dau president Sarkozy, Bernat Kouchner defendèt de posicions en favor d'una eventuala intervencion dirècta deis Estats Units dins lo cas de l'afar dau projècte e deis pretencions nuclearas iranianas. Sa posicion afichada es de fermetat, pas de volontat de guèrra.


text:
Guèrra Sovietopolonesa
La Guèrra Sovietopolonesa qu'estó una guèrra entre Russia Sovietica e Polonha que se debanè de febrier de 1919 a març de 1921. Las circonstàncias de son aviada son mau determinadas. Las factors de conflicte qu'èran multiples car la frontièra entre lei dos país èra pas definida per lo Tractat de Versalhas, los Polonés desirós de reconquistar las regions perdudas au sègle XVIII e lei Sovietics desirós d'esténer la revolucion bolchevista au rèsta d'Euròpa. Dinc a mai-junh de 1920, Polonha avó l'avantatge mès la sieuna armada estó batuda a Kiev e deguè se retirar vèrs l'oèst. Çaquelà, los Sovietics estón tanben batuts dins la region de Varsòvia a la fin d'aost de 1920.
Après aqueras batalhas, los dos camps comencèn de negociar e un tractat de patz estó signat lo 18 de març de 1921. Polonés e Sovietics reivindiquèn la victòria. Çaquelà, las consequéncias de la patz respectavan mèi los objectius polonés que sovietics.


text:
Vraux
Vraux es una comuna francesa, situada dins lo departament de Marna e la region de Champanha-Ardena .
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Vraux #Dispausar dins los primièrs meses de la Segonda Guèrra mondiala d'un terren de aviation que #, en lo contèxt del déploiement a França del còrs expéditionnaire de la Royal Aire Força sus el (#que lo quartièr general n'èra a Rems), stationnèrent pendent divèrses meses dels aparelhs britanics.
Vraux disposa dans les premiers mois de la Seconde Guerre mondiale d'un terrain d'aviation sur lequel, dans le contexte du déploiement en France du corps expéditionnaire de la Royal Air Force (dont le quartier général était à Reims), stationnèrent pendant plusieurs mois des appareils britanniques.


text:
Règne (biologia)
Un règne[1] es una categoria de classificacion dels organismes vius.
La classificacion en dos grops (vegetal / animal) a evoluit per arribar a la constitucion dels cinc règnes del viu.
D'aprèp la classificacion en 5 règnes, al cors de l'evolucion cellulara dels organismes s'es producha una copadura fondamentala que distinguís lo grop dels eucariòtas e lo dels procariòtas.
Los procariòtas son unicellulars, e lor material genetic es pas entampat dins un nuclèu. An d'enzims localizats dins la paret cellulara e se multiplican per scissiparitat. Constituisson lo primièr règne.
Totes los autres organismes son apelats eucariòtas. Lor material genetic es entampat dins un nuclèu ; an d'organitas cellularas, la multiplicacion cellulara a luòc per mitòsi, e presentan sovent una reproduccion de tipe sexuada.
Los eucariòtas pòdon èstre unicellulars o pluricellulars. Los eucariòtas unicellulars son apelats de protistas e constituisson lo segond règne.
Enfin, los eucariòtas pluricellulars son devesits en 3 règnes, los campairòls, los metafitas (vegetals clorofillians) e los metazoaris (animals pluricellulars).
En biologia, la classificacion scientifica tradicionala es tala que cinc règnes devesisson lo monde vivent :
- los procariòtas (bactèris e arqueobactèris)
- los protistas (eucariòtas unicellulars)
- los campairòls (eucariòtas multicellulars)
- los vegetals (eucariòtas multicellulars)
- los animals (eucariòtas multicellulars)
Vejatz règnes del viu per una discussion de las modificacions portadas a aquesta classificacion tradicionala
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Ligams intèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Dins la nòrma classica de l'occitan, la gramatica d'Alibèrt preconiza de preferéncia la forma règne (p. 469). D'autras formas documentadas son regne, rèine, reine, règne.


text:
Guèrra dau Chaco
La Guèrra dau Chaco se debanèt dau 15 de junh de 1932 au 12 de junh de 1935 entre Bolívia e Paraguai. Foguèt entraïnada per de rumors afirmant la preséncia de jaciments de petròli dins la region entre lei dos estats. Lo 15 de junh de 1932, una escaramocha frontaliera entraïnèt l'escalada e lo començament de la guèrra dubèrta. Bolívia foguèt sostenguda per de companhiás estatsunidencas e Paraguai per de companhiás britanicas. Ansin, lei dos camps poguèron obtenir d'armaments modèrns e, coma la Guèrra d'Espanha de 1936-1939, la guèrra foguèt utilizada per assaiar d'armas o de tacticas novèlas.
Sus lo prat batalhier, l'armada paraguiana prenguèt l'avantatge au començament dau conflicte. En decembre de 1932, una contraofensiva boliviana mau capitèt de causar de pèrdas importantas ai Paraguians que poguèron tornarmai avançar a partir de la fin de l'annada 1933. Aquelei desfachas entraïnèron un còp d'estat militar en Bolívia e lo rebutament dau president. Pasmens, aquò permetèt de redreiçar la situacion boliviana e d'estabilizar lo front. Fin finala, lei dificultats economicas intèrnas dei dos país entraïnèron la dubertura de negociacions e la signatura d'un alta-au-fuòc lo 12 de junh de 1935.
Un tractat de patz será signat en 1938. Dins aquò, la definicion definitiva de la frontiera entre lei dos país foguèt solament acceptada en 2009.


text:
Champ-du-Boult
Champ-du-Boult en normand (Champ-du-Boult en francés) es una comuna normanda, situada dins lo departament de Calvadòs e la region de la Bassa Normandia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
La municipalitat es suls contreforts del sud-oèst del Bocage virois. Lo sieu bourg es Modèl:A Unitat al sud-es de Sant-Sever-Calvados, a Unitat|7.5|km {{}} al nòrd-es de Sant-Pois, a Unitat|12|km {{}} al sud-oèst de Vire e a Unitat|12|km {{}} al nòrd-oèst de Sourdeval[1].
La commune est sur les contreforts du sud-ouest du Bocage virois. Son bourg est à 6,5 km au sud-est de Saint-Sever-Calvados, à 7,5 km au nord-est de Saint-Pois, à 12 km au sud-ouest de Vire et à 12 km au nord-ouest de Sourdeval[2].
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
A la fin del Sègle XIV, lo fief aperten a Guillaume de Argouges[4].
Dempuèi la Mièja Edat, lo granite blau de Vire a extrach e fa viure una parròquia #que la tèrra n'es paura[4].
A partir del Sègle XVII, Camp-de detlo-Boult aperten als Lo Chappelain, de contunh als Bilheust fins a la Revolucion[4].
À la fin du Sègle XIV, le fief appartient à Guillaume d'Argouges[4].
Dès le Moyen Âge, le granite bleu de Vire est extrait et fait vivre une paroisse dont la terre est pauvre[4].
À partir du Sègle XVII, Champ-du-Boult appartient aux Le Chappelain, puis aux Bilheust jusqu'à la Révolution[4].
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Distàncias viàrias los mai cuertas segon Viamichelin.fr
- ↑ Distances routières les plus courtes selon Viamichelin.fr
- ↑ Géoportail (IGN), couche « Limites Administratives » activée
- ↑ 4,0 4,1 4,2 4,3 4,4 4,5 Modèl:Labor Error de citacion : Invalid
tag; name "Flohic14" defined multiple times with different content


text:
Govelioù-ar-C'hoad
Govelioù-ar-C'hoad en breton ( Forges-la-Forêt en francés) es una comuna bretona, situada dins lo departament d'Ille et Vilaine e la region de Bretanha.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
En 1920, lo nom de la municipalitat de Forgis a modificat en Forges-lo-Bòsc, a causa de la siá situacion en bordure del Bòsc de la Guerche.
En 1920, le nom de la commune de Forges est modifié en Forges-la-Forêt, à cause de sa situation en bordure de la Forêt de La Guerche.


text:
1755
Aquesta pagina concernís l'an 1755 del calendièr gregorian.
Somari
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Corsega[modificar | modificar la font]
Perseguida de l'insureccion còntra la Republica de Gènoa. Pasmens, lo movement prenguèt un aspèct novèu ambé la proclamacion de l'independéncia de l'illa per lo generau Paoli. D'institucions modèrnas foguèron rapidament creadas ambé la redaccion d'una constitucion, l'adopcion dau sufragi universau (masculin e probablament femenin) ò la fondacion d'una universitat (a l'origina de l'Universitat de Corsega actuala). Una Dieta formada de deputats elegits per un mandat de tres annadas foguèt creada per dirigir la Republica .
Portugal[modificar | modificar la font]
Lo 1èr de novembre, se debanèt un tèrratrem poderós (magnitud entre 8,5 e 9) en Lisbona qu'entraïnèt un tsunami e d'incendis. Aquò entraïnèt la destruccion de la quasi-totalitat de la capitala e un nombre de victimas estimat entre 50 000 e 70 000. Lo rèi e son govèrn qu'èran pas en vila subrevisquèron e Sebastião José de Carvalho e Melo organizèt rapidament lei secors (avitalhament, enterrament dei mòrts, mobilizacion de l'armada per defugir lei pilhatges). Lo rèi e son ministre decidèron tanben de reünir una còla d'engenhaires e d'arquitèctes per rebastir la vila d'un biais modèrne.
Africa[modificar | modificar la font]
Etiopia[modificar | modificar la font]
Mòrt de malautiá dau negus Iyasu II (1730-1755). Son rèine veguèt lo declin accelerat de l'autoritat reiala en fòra de la region de Gondar. D'efècte, en 1755, Begemder e Gojdam èran de vassaus fòrça autonòms, Choa e Lasta èran de vassaus nominaus totalament autonòms e Tigre èra de facto un estat independent ambé la sieuna diplomacia. Son fiu Iyoas Ièr li succediguèt. Un conflicte acomencèt rapidament entre leis emperatritz Mentewab, frema dau negus Bekaffa (1721-1730), que teniá un ròtle primordiau dins lo govèrn dempuei 1730 e Welete Bersabe, frema d'Iyasu II que revendicava la regéncia segon lei tradicions etiopianas. Lei doas emperatritz mobilizèron d'armadas importantas a l'entorn de Gondar mai, per defugir una guèrra civila, Mentewab demandèt finalament l'arbitratge dau ras de Tigre Mikael Sehul. Lo ras prenguèt lo contraròtle de la capitala e veguèt son ròtle se renfòrçar gràcias au sostèn de Mentewab.
Asia[modificar | modificar la font]
China[modificar | modificar la font]
Acomençament de la campanha còntra lei [[Jungars], consequéncia de la crisi de succession de 1752 entre lei princes Dawachi e Amursana. Aprofichant la demanda d'ajuda dau segond per sometre un pòble fòrça agitat, l'emperaire Qianlong mandèt una armada dirigida per lo generau Zhaohui e sostenguda per Amursana e divèrsei caps ostils a Dawachi. Après una tiera d'escaramochas, lei Chinés agantèron lo còr dau territòri jungar e Dawachi foguèt obligat de capitular.
Dins aquò, l'objectiu vertadier de l'emperaire èra pas restablir Amursana mai d'estendre l'influéncia chinesa vèrs l'oèst. Ansin, per s'assegurar lo contraròtle de la region e afeblir lei Jungars, Qianlong nomèt quatre khans — egaus entre elei — per lei dirigir sota sa senhoriá. Dawachi e Amursana faguèron partida dei khans. Aquò mau contentèt Amursana que revendicava la totalitat dau poder (→ 1756).
Arts[modificar | modificar la font]
Sciéncias e tecnicas[modificar | modificar la font]
Geologia[modificar | modificar la font]
Après la destruccion de Lisbona per un tèrratrem, lo ministre portugués Sebastião José de Carvalho e Melo decidèt d'organizar una enquista sus lei causas e leis efècts dau fenomèn. Aquò es considerat coma l'acte de naissença de la sismologia.
Matematicas[modificar | modificar la font]
Premiera publicacion d'una teoria generala dau calcul de variacion escricha per lo matematician alemand Leonhard Euler dins son obratge intitulat Institutiones calculi differentialis (en occitan Tractat de calcul diferenciau).


text:
Lo plaser de perpensar e d'escríver en lenga gascona. Aquiu qu'avetz lo men caièr aubrit.
dissabte, 5 de març de 2011
marzurcas, gasconas o pas, e un vals tà acabar.
La prumèra que vien deu repertòri deus bohaires gascons. Se'n coneishetz lo títou, que m'agradaré d'ac saber, que no'u coneishi. Que la jògui tanben a la bodega, en adaptar la tonalitat, plan segur.
.
La segona qu'ei la mazurca de Lea o mazurca de Samatan, compausada per l'acordeonista Lea Sent-Pèr (Saint-Pé), qui èra de Samatan (Gèrs). A la boha, se pòt respectar la prumèra nòta en emplegar lo bordon. N'ei pas lo cas dab la craba, que la jògui en l'octava de dessús.
Mazurka de Lea
envoyé par tagtah. - Regardez la dernière sélection musicale.
La tresau n'ei pas gascona e drin pesugassa, mès aquò rai, que m'agrada tanben. Que la jògui sonque a la craba (bodega), que'm hè tribalhar lo moviment deu dit menin de la ma dreta en bèth hèr soar la sostonica. Au cap de quasi duas setmanas de practica crabaira, qu'ei enqüèra dificultats dab la sostonica, lo jòc d'aquesta nòta n'ei pas hidable, que deu èster un efèit de l'atge deu sonaire. En tot cas, l'aire aqueth qu'ei cantabre e que's ditz mazurca carrilana. EDIT: Desolat, la mazurca carrilana non s'audeish pas, qu'ei un caprici de goear.
E puish que i a las mazurcas irlandesas, mès aquestas que son meslèu reservadas tau tin-whistle o tà las gaitas gallegas e asturcantabras pr'amor de l'amplitud generaument tròp larga (ua octava e mieia) tara nòstas cornamusas sud-occitanas.
E tà acabar, que i èi hicat la fuente, perdon: la juenti, de Cacho. D'acòrd, n'ei pas ua mazurca, totun que demoram en 3/4: qu'ei un vals. Los soportaires deu Racing Santander qu'apreciaràn (qu'ei lo lor imne oficiau). E los amators de la flabuta de tres horats tanben. Aquera hlaguteta qu'ei tipica de l'orient de Cantabria. Que's ditz silbu en lengua cantabra.
3 comentaris:
- zel ha dit...
-
I quines ganes de ballar que em fas venir!!!
- 6 de març de 2011 a les 2:59
-
-
Lo títol qui coneishi tà la purmèra mazurca qu'ei "Mazurka anglaise Mikael Turner". Que l'apèran tanben "Mazurka à David". Que m'agrada hèra a jo tanben e qu'ei sovent jogada dens los bals gascons en Gironda. Trobaràs ua partition ací:http://folkadanse.free.fr/corgeron/mzanglai.pdf
- 9 de març de 2011 a les 19:38
- Joan deu Peiroton ha dit...
-
Annia: mercés! Me calerà verificar se l'ai pas suu CD deu repertòri deus bohaires.
- 9 de març de 2011 a les 21:18


text:
Villes et mairies du District de Hinterrhein (98)
Liste des communes
Thusis
Ville de Thusis, localité de la Suisse de 2 500 habitants.
La mairie de Thusis a une adresse e-mail et un site Internet.
Cazis
Village de Cazis, localité de la Suisse de 1 500 habitants.
La mairie de Cazis a une adresse e-mail et un site Internet.
Sils im Domleschg
Village de Sils im Domleschg, localité de la Suisse de -1 000 habitants.
La mairie de Sils im Domleschg a une adresse e-mail et un site Internet.
Scharans
Village de Scharans, localité de la Suisse de -1 000 habitants.
La mairie de Scharans a une adresse e-mail et un site Internet.
Andeer
Village de Andeer, localité de la Suisse de -1 000 habitants.
La mairie de Andeer a une adresse e-mail et un site Internet.
Tumegl/Tomils
Village de Tumegl/Tomils, localité de la Suisse de -1 000 habitants.
La mairie de Tumegl/Tomils a une adresse e-mail et un site Internet.
Paspels
Village de Paspels, localité de la Suisse de -500 habitants.
La mairie de Paspels a une adresse e-mail et un site Internet.
Splügen
Village de Splügen, localité de la Suisse de -500 habitants.
La mairie de Splügen a une adresse e-mail et un site Internet.
Masein
Village de Masein, localité de la Suisse de -500 habitants.
La mairie de Masein a une adresse e-mail et un site Internet.
Zillis-Reischen
Village de Zillis-Reischen, localité de la Suisse de -500 habitants.
La mairie de Zillis-Reischen a une adresse e-mail et un site Internet.
Fürstenau
Village de Fürstenau, localité de la Suisse de -500 habitants.
La mairie de Fürstenau a une adresse e-mail.
Rothenbrunnen
Village de Rothenbrunnen, localité de la Suisse de -500 habitants.
La mairie de Rothenbrunnen a une adresse e-mail et un site Internet.
Rodels
Village de Rodels, localité de la Suisse de -500 habitants.
La mairie de Rodels a une adresse e-mail et un site Internet.
Pratval
Village de Pratval, localité de la Suisse de -500 habitants.
La mairie de Pratval a une adresse e-mail et un site Internet.
Donat
Village de Donat, localité de la Suisse de -500 habitants.
La mairie de Donat est joignable par téléphone.
Almens
Village de Almens, localité de la Suisse de -500 habitants.
La mairie de Almens a une adresse e-mail.
Flerden
Village de Flerden, localité de la Suisse de -500 habitants.
La mairie de Flerden a une adresse e-mail.
Avers
Village de Avers, localité de la Suisse de -500 habitants.
La mairie de Avers a une adresse e-mail et un site Internet.


text:
Triangle
En geometria euclidiana, un triangle es une figura plana, formada de tres punts nomenat vertèxes, pels tres segments que los ligan, nomenat costats, terminant un domeni del plan nomenat interior. Quand los vertèxes son distinctes dos a dos, dins cada vertèx los costats delimitant un angle interior, que lo nom de « triangle ».
Lo triangle es tanben lo poligòn mai simple que délimita una partida del plan e servís atal d'element fondamental pel decopatge e l'aproximacion de superfícias.
Fòrça construccions geometricas de punts, drechas e cercles associats a un triangle son ligadas per de propriatats qu'èran plan sovent ja enonciats dins los Elements d'Euclides, prèp de 300 ans abans Crist. Las relacions entre las mesures dels angles e las longors dels costats son sobretot a l'origina de tecnicas de calcul de distàncias per triangulacion. Lo desvolopament d'aquelas tecnicas constituís encara una branca de las matematicas nomenada trigonometria.
Fòra de la geometria euclidiana, los costats d'un triangle son remplaçat per d'arcs geodesics e fòrça de las siás proprietats son modificada.
La forma triangulara se torna trobar dins fòrça objèctes, matematics o non, e se carguèt de simbolicas divèrsas. fòrça caractèrs tipografics presentan una forma meteissa.
Somari
- 1 Descripcion
- 2 Utilizacions
- 3 Construccions geometricas associadas
- 4 Relacions
- 5 Autras figuras relativas
- 6 Autres resultats
- 7 Generalizacions
- 8 Istòria
- 9 Articles connèxes
- 10 Bibliografia
- 11 Notas
Descripcion[modificar | modificar la font]
Notacions[modificar | modificar la font]
Un triangle es completament determinat per la donada de sos tres vertèxes e se nota en general ne juxtapausant las tres letras (a priori capitalas) que los designan. L'òrdre d'aquelas letras a pas d'importéncia pasmens se l'òrdre d'enonciacion correspond en general a un parcors dins lo sens trigonometric a l'entorn del triangle. La longor d'un costat es classicament notada amb la letra minuscula correspondent al vertèx oposat.
Se totes los vertèxes son distinctes[1], cada angle geometric pòt èsser identificat per la letra del vertèx correspondent, amb un accent circonflèx. Dins lo cas que la figura comprend d'autres segments passant pels vertèxes, los costats de l'angle son precizats per las letras designant los dos autres vertèxes de cada costat de l'accent circonflèx. Aqueles angles pòdon tanben èsser notats amb una letra grèga en minuscula.
Premièras proprietats[modificar | modificar la font]
Inegalitat triangulara[modificar | modificar la font]
Lo postulat euclidian segon que « la linha drecha es lo camin mai cort d'un punt cap a l'autre » s'illustra pel fach que dins un triangle, la longor de cada costat es inferiora a la soma de las longors dels dos autres costats:
Lo cas d'egalitat caracteriza los triangles plans, ont un dels vertèxes aparten al segment que liga los dos autres.
Recipròcament, donadas tres longors (donadas per tres nombres reals positius) que cap es superiora a la soma dels dos autres, es possible de construire un triangle avent aquelas longors de costat. La verificacion d'aquelas inegalitats se pòt far sonque comparant la mai granda de las tres longors amb la soma de las doas autras, perque las doas autras inegalitats son necessàriament vertadièras.
Sufís alara de construire d'en primièr un segment d'una de las tres longors volgudas, puèi de traçar dos cercles centrats sus las extremitats d'aquel segment amb per rai cada de las doas autres longors. Ambedós cercles an alara dos punts d'interseccion e quin que siá d'aquel dos punts definís lo triangle de dimensions volguda amb lo vertèx inicial.
Vertèxes[modificar | modificar la font]
La soma dels angles d'un triangle es egala a un angle plan, d'una autra mena la soma de lors mesuras val 180° (gra) es a dire π radians. Aquela proprietat es una caracteristica de la geometria euclidiana. Existís d'autras geometrias, dichas geometrias non euclidianas, ont la soma dels angles d'un triangle es totjorn superiora a 180° (se diche alara de geometria elliptica) o al contrari inferiora (la geometria es alara dicha geometria iperbolica).
Recipròcament, essent donadas tres mesuras (non nullas) d'angles geometrics que la soma val un angle plan, existís un triangle avent aquelas mesuras d'angles. Sufís de traçar un segment d'una longor quina que siá e de traçar una miègdrecha en cada extremitat mas del meteis costat del segment, de biais que forme dos dels angles volguts amb lo segment inicial. Ambedoas miègdrechas aurán un punt d'interseccion que l'angle interior será lo tresen angle volgut.
Casses particulièrs[modificar | modificar la font]
Un triangle qu'al mens dos vertèxes son confonduts es dich degenerat o en agulha.
Un triangle plan es un triangle que los vertèxes son alinhats.
Un triangle isocèl es un triangle avent al mens dos costats de meteissa longor. Ambedós angles adjacents al tresen costat son alara de meteissa mesura. Recipròcament, tot triangle avent dos angles de meteissa mesura es isocèl. Los triangles isocèls son los sols a aver un axe de simetria levat los triangles plans.
Un triangle equilateral es un triangle que los tres costats an la meteissa longor. Aqueles tres angles an alara la meteissa mesura que val doncas 60° e admet tres axes de simetria.
Un triangle qu'es ni isocèl (exclusissent tanben lo cas equilateral) ni plan se sona scalèn (del grèc σkaλnvός (skalenos) : garrèl, inegal, desequilibrat, de biais...) S'agís donca d'un triangle avent tres costats de longors diferentas, tres angles de mesuras diferentas e ges d'axe de simetria.
Un triangle rectangle es un triangle avent un angle drech, es a dire que mesura 90°. Satisfacha alara lo Teorèma de Pitagòras. Coma la soma dels angles d'un triangle val 180°, sonque pòt aver pas qu'un angle obtús (superior a l'angle drech). S'i a un, lo triangle es obtusangle o ambligòn. S'i a pas, es acutangle o oxigòn (A alara tres angles aguts).
Qualques triangles recebèron de denominacion particularas que determina lors angles:
- lo miègcarrat es un triangle isocèl rectangle, que pòt s'obtenir ne ligant tres vertèxes d'un carrat;
- lo triangle dels arpentaires o triangle « 3-4-5 » es un triangle rectangle que los costats son de longors 3, 4 et 5 en foncion d'une unitat fixada;
- lo triangle de l'escolan o triangle miègequilateral es un triangle rectangle que las mesuras dels angles son de 30°, 60° e 90° ;
- lo triangle d'aur es un triangle isocèl que los angles a la base valon dos cinquens de l'angle plat, siá 72° ;
- un triangle de Kepler es un triangle rectangle que las longors de costat seguisson una progression geometrica.
Un triangle se sona bisocèl s'una de sas bissectriças lo partatja en dos triangles isocèls. Sonque pòt s'agir que d'un miègcarrat o d'un triangle d'aur[2].
Aira e perimètre[modificar | modificar la font]
L'aira d'un triangle es donada per mai d'una formulas, la primièra essent foncion de la longor d'un costat, nomenada basa, e de la distància del vertèx opausat a la drecha que porta aquel costat, nonenada nautor.
Aquela formula es derivada d'aquela de l'aira d'un parallelogram e demonstrada dins los Elements d'Euclides.
D'autres formulas fan apèl a la longor dels costats (formula d'Eron) o a las coordonadas dels vertèx dins un repèri ortonormat.
Lo perimètre d'un triangle es simplament la soma de las tres longors de costat. Per un perimètre donat, l'aira interiora del triangle es majorada per aquela del triangle equilateral correspondent:
Relacions trigonometricas[modificar | modificar la font]
Las longors dels costats d'un triangle e las mesuras dels sièus angles satisfaran mai d'una relacions que permeton totas de las calcular dempuèi calque d'unas. S'agís d'un costat, en mai de la formula de la soma dels angles, d'una relacion entre l'aira, la mesura d'un angle e la longor dels dos cestats adjacents:
que permet d'obtenir la formula dels sinus :
- ;
e mai, del teorèma d'Al-Kashi (o lei dels cosinus) que generaliza lo teorèma de Pitagores:
- .
Utilizacions[modificar | modificar la font]
Triangulacion[modificar | modificar la font]
Las relacions metricas dins lo triangle permeton d'evaluar de distàncias dempuèi de mesuras angularas, coma per la navigacion maritima, en geodesia e en astronomia. Es segon aquel principi que foguèt mesurat lo meridian terrèstre per la definicion del mètre.
Descomposicion de superfícia[modificar | modificar la font]
Sul plan, lo calcul de l'aira d'un domeni pòt èsser evaluada en raprochant aquel domeni per una reünion de triangles disjonches.
Mai generalament, de superfícias de l'espaci pòdon èsser aproximada per une reünion de triangles nomenasa facietas. Aquela tecnica es utilizada en analisi numerica dins lo metòde dels elements finits, mas tanben en imatgeriá numerica. L'analisi vectoriala permet encara de calcular aviadament l'orientacion d'una quina facieta e de ne deduire la reflexion de la radiacion luminosa d'una font ponctuala dins una direccion donada.
Mai d'un polièdres (regulars o non) an de fàcias triangularas, coma lo tetraèdre, l'octaèdre, l'icosaèdre e lo grand icosaèdre. Los polièdres que totas las fàcias son de triangles equilaterals se sonant deltaèdres.
Encara, tot poligò se pòt descopar en un nombre finit de triangles que forman alara una triangulacion d'aquel poligòn. Lo nombre minimal de triangles necessari per çò far es , que n es lo nombre de costats del poligòn. L'estudi dels triangles es fondamental per aquela dels demai poligòns, per exemple per la demonstracion del teorèma de Pick.
Construccions geometricas associadas[modificar | modificar la font]
Triangle median[modificar | modificar la font]
Lo triangle ligant los tres mitans dels costats d'un triangle es nomenat triangle median. Segon lo teorèma dels mitans, aquel triangle median a de costats parallèls al triangle inicial e de longors de costat proporcionalas dins un rapòrt de 1/2.
Medianas e centre de gravitat[modificar | modificar la font]
Dins un triangle scalèn, una mediana es un segment que liga un vertèx al mitan del costat oposat. Cada mediana divisa un triangle en dos triangles d'airas egalas.
Se lo triangle es non plan, las tres medianas son concorentas en un punt nomenat centre de gravitat. Aquel punt, sovent notat G e situat als dos tresens de cada mediana partent del vertèx, es a l'encòp l'isobaricentre dels tres vertèxes e lo centra de massa de l'interieur del triangle.
Las tres medianas concorentas divisan lo triangle en sièis triangles de meteissa aira.
La longor de la mediana es ligada a las longors dels autres costats pel teorèma de la mediana ou teorèma d'Apolloni.
Mediatriças e centre del cercle circonscrich[modificar | modificar la font]
Se lo triangle es non plat, las tres mediatriças dels costats (las drechas copant los costats a angle drech a lor mitan) son concorentas en un punt nomenat centre du cercle circonscrich, perqu'es lo sol equidistant dels tres vertèxes, es a dire qu'es lo centre del sol cercle passant pels tres vetèxes. Aquel centre es souvent notat O o (« omega »).
Un triangle es rectangle se e pas que se son centre del cercle circonscrich es lo mitan de l'un de sos costats (qu'es alara son ipotenusa).
Per un triangle acutangle, lo centre del cercle circonscrich es a l'interior del quita triangle. Per un triangle obtusangle, aquel centre es a l'exterior.
Lo produch del rai del cercle circonscrich e de l'aira del triangle es lo quart del produch de las longors dels costats del triangle.
Nautors e ortocentre[modificar | modificar la font]
Se los tres vertèxes son distinctes, una nautor es una drecha passant per un vertèx e perpendiculara al costat oposat. Se lo triangle es non plat, las tres nautors sont concorentas en un punt nomenat ortocentre, sovent notat H.
Un triangle es rectangle se e pas que se son ortocentre es l'un dels vertèxes (ont se tròba alara l'angle drech). Per un triangle acutangle, l'ortocentre es a l'interior del triangle. Per un triangle obtusangle, es a l'exterior.
Las tres mediatriças d'un triangle son las tres nautors de son triangle median e en consequéncia, lo centre del cercle circonscrich a un triangle es l'ortocentre del triangle median.
Lo punt de Longchamps es lo simetric de l'ortocentre al repècte del centre del cercle circonscrich.
Bissectriças e cercle inscrich[modificar | modificar la font]
So lo triangle es non plat, las tres bissectriças de sos angles (las miègdrechas que partejan los angles en dos angles de meteissa mesura) son concorantas en un punt nomenat centre del cercle inscrich, perqu'es lo centre del sol cercle tangent als tres costats. Aquel centre es en general notat I o J.
Segon lo teorèma de Steiner-Lehmus, las longors de doas bissectriças dans un triangle son egalas se e pas que se los angles correspondents an la meteissa mesura.
Los punts de contacte d'aquel cercle inscrich amb los costats forman lo triangle de Gergonne. Los segments ligant aqueles punts de contacte amb los vetèxes oposats dins lo triangle son concorentas en un punt nomenat punt de Gergonne.
Cada bissectritz divisa lo costat oposat en dos segments que las longors son ligadas a aquelas dels costats de l'angle mercé a la lei dels sinus.
Lo rai del cercle inscrich es lo quocient de l'aira del triangle per son miègperimètre.
Drecha e cercle d'Euler[modificar | modificar la font]
Lo centre de gravitat, lo centre del cercle circonscrich e l'ortocentre son alinhats sus una drecha nomenada drecha d'Euler e satisfason la relacion vectoriala:
E mai, los mitans dels costats, los pés de las nautors e los mitans dels segments ligant l'ortocentre als vertèxes son totes sus un meteis cercle nomenat cercle d'Euler.
Relacions[modificar | modificar la font]
Triangles isometrics[modificar | modificar la font]
Dos triangles son diches isometrics, superposables s'an las meteissas longors de costat. Dins aquel cas es possible far correspondre los vertèxes de l'un amb los vertèxes de l'autre per una isometria (per exemple una translacion, une rotacion o una simetria) e aquela correspondéncia liga alara d'angles de meteissa mesura. Aqueles triangles an doncas tanben la meteissa aira.
Aquela premièra definicion es equivalenta a cada de las tres seguentas:
- las tres longors dels costats del primièr triangle son los meteisses qu'aquelas del segond (abrejat per CCC);
- Ambedós triangles an un angle de meteissa mesura compresa entre dos costats de meteissas longors (abrejat per CAC);
- Ambedós triangles an un costat de meteissa longor compresa entre dos angles de meteissas mesuras (abrejat per ACA).
Triangles semblables[modificar | modificar la font]
Dos triangles avent las meteissas mesuras d'angle son dichs semblables. Son pas necessàriament isometrics, mas lors longors de costats son proporcionalas amb un meteis coeficient de proporcionalitat . Lors airas son alara ligadas per un factor .
Existís en efècte una similitud (qu'es la compausada d'una isometria e d'un omotecia) que transforma l'un en l'autre. Aquela definicion equival a:
- los tres angles del primier an meteissas mesuras qu'aqueles del segond (abrejat per AAA), (de fach dos angles sufison: lo tresen se'n deduís)
o encora a:
- las tres longors dels costats del primièr son proporcionalas a aquelas del segond.
Dos triangles isometrics son totjorn semblables. Dos triangles equilaterals (non necessàriament isometrics) tanben.
Autras figuras relativas[modificar | modificar la font]
Existís tres autres cercles tangents a las drechas que pòrtan los costats d'un triangle, e sont totes tres exteriors a aquel triangle. Los punts d'interseccion d'aqueles cercles amb los costats del triangle forman lo triangle de Nagel. Los segments ligant aqueles punts de contacte amb los vertèxes del triangle son concorents en un punt nomenat punt de Nagel.
Lo cercle qu'un diamètre liga lo punt de Nagel a l'ortocentre es nomenat cercle de Fuhrmann e son rai es egal a la distància entre los centres dels cercles inscrich e circonscrich.
Los centres dels tres cercles forman lo triangle de Bevan, qu'es omotetic al triangle de Gergonne. Lo centre de son cercle circonscrich se nomena punt de Bevan.
Los tres cercles exinscriches son tangents interiorament a un cercle nomenat cercle d'Apolloni. Las drechas ligant los punts de contacte als vertèxes correspondents del triangle son concorents en un punt nomenat punt d'Apolloni.
Lo cercle inscrich e los tres cercles exinscriches son totes tangents al cercle d'Euler. Los punts de contacte son nomenats punts de Feuerbach.
Simedianas e punt de Lemoine[modificar | modificar la font]
Una simediana es una drecha simetrica de la mediana al repècte a una bissectritz eissida del quita vertèx. Las tres simedianas son concorentas en un punt nomenat punt de Lemoine.
Punt de Fermat[modificar | modificar la font]
Dins un triangle acutangle, existís un unic punt que minimisa la soma de las distàncias als vertèxes. Dins aquel punt, nomenat punt de Fermat, los angles formats pels segments cap al vertèxes del triangle son totes de 120°.
Punts, drecha e cercle de Brocard[modificar | modificar la font]
Se un triangle es non plat, existís dos punts nomenats punts de Brocard per quines los segments cap als vertèxes subdivisan lo triangle en tres triangles avent un angle de meteissa mesura per permutacion dels vertèxes del triangle inicial. La mesura d'aquel angle es alara la meteissa pels dos punts.
La drecha de Brocard es la drecha que passa per aqueles dos punts.
Los punts de Brocard apartenon al cercle de Brocard qu'un diamètre a per tèrmes lo centre del cercle circonscrich e lo punt de Lemoine.
Segon lo teorèma d'Alasia, la drecha de Brocard es parallèla a un dels costats se e pas que se lo triangle es isocèl amb aquel costat per basa.
Ellipsa de Steiner[modificar | modificar la font]
Dins un triangle non plat, existís una unica ellipsa tangenta a cada costat en son mitan.
Autres resultats[modificar | modificar la font]
Lo teorèma de Talés liga las longors de costats de dos triangles semblables avent un vertèx comun e los costats oposats parallèls.
Lo teorèma de Napoleon afirma que los centres dels triangles equilaterals formats exteriorament suls costats d'un triangle son quitament los vertèxes d'un triangle equilateral.
Lo teorèma de Carnot liga los rais dels cercles inscrich e circonscrich a las distàncias dels vertèxes al centre del cercle circonscrich.
Lo teorèma de Menelaús dona une condicion necessària e sufisenta per l'alinhament de tres punts alinhats respectivament amb los costats d'un triangle.
Lo teorèma de Morley afirma que las interseccions de las trissectriças dels angles d'un triangle forman un triangle equilateral.
Lo teorèma de Nagel mòstra que la bissectritz d'un angle d'un triangle es la meteissa qu'aquela de l'angle dins aquel vertèx que los costats passan per l'ortocentre e lo centre del cercle circonscrich.
Lo teorèma de Neuberg establís que los centres de tres carrats obtenguts per una construccion geometrica particulièra sus un triangle que los mitans dels costats d'aquel triangle.
Lo teorèma d'Hamilton dich que lo cercle d'Euler es lo meteis pels quatre triangles formats par un grope ortocentric.
Lo teorèma d'Euler en geometria exprima la distància entre los centres dels cercles inscrich e circonscrich en foncion de lors rais respectius e per . Se deduís que lo rai del cercle inscrich es al mens dos còps mai pichon qu'aquel del cercle circonscrich (inegalitat d'Euler).
Amb de cevianas[modificar | modificar la font]
Lo teorèma de Ceva dona una condicion necessària e sufisenta per que tres drechas (nomenadas cevianas) passant respectivament pels tres vertèxes d'un triangle sián parallèlas o concorentas.
Lo teorèma de Gergonne dona alara una relacion entre las longors de las cevianas e las longors dels segments que ligan lor pint d'interseccion als vertèxes.
Lo teorèma de Stewart liga la longor d'una ceviana a las longors dels costats dels dos triangles que forma.
Lo teorèma de Terquem mòstra que lo cercle pedal, circonscrich al triangle pedal format pels tres pés de cevianas concorentas, copa los costats del triangle en tres punts que son tanben los pés de cevianas concorentas.
Amb de cercles[modificar | modificar la font]
Lo teorèma dels sièis cercles mòstra qu'una seguida de cercles successivament tangents exteriorament e tangents interiorament a dos costats d'un triangle (los costats variant per permutacion circulara) es 6-periodic.
La recipròca del teorèma dels tres cercles de Miquel mòstra que tres cercles passant respectivament pels vertèxes d'un triangle e secants lo long dels costats correspondents son concorents en un punt nomenat punt de Miquel.
Generalizacions[modificar | modificar la font]
Poligòns[modificar | modificar la font]
Un triangle essent un poligòn de tres costats, qualques proprietats se generalizan per un mai grand nombre de costats, coma l'inegalitat triangulara o la soma dels angles (per un poligòn non crosat), mas l'aira e los angles dependent pas mai que de las longors dels costats. I a tanben mens de resultats valables en tota generalitat sus las drechas o punts remarcables. Pasmens, qualques condicions permeton de'n tornar trobar coma dins le cas de quadrilatèrs particulièrs (parallelograms subretot) o inscriptibles dins un cercle.
En mai granda dimension[modificar | modificar la font]
Dins l'espaci, tres punts son totjorn coplanaires e sufison doncas pas per definir un element de volum. Mas quatre punts non coplanaires forman un tetraèdre. Mai generalament, un simplèx es une figura geometrica convèxe eissit de n punts dins un espaci d'al mens n−1 dimensions.
Istòria[modificar | modificar la font]
Cap de document matematic de l'Ancian Empèri nos es conegut. Mas l'arquitectura monumentala de las dinastias egipsiana III e IV constituís una pròba remarcable que los egipcians d'aquela epòca avián de coneissenças relativament elaboradas en geométria, e subretot dins l'estudi dels triangles.
Lo calcul de l'aira d'aquela figura es estudiada dins los problèmas R51 del papirus Rhind, M4, M7 e M17 del papirus de Moscòu e datant totes del Empèri Mejan. Lo problèma R51 constituís, dins l'istòria mondiala de las matematicas, lo primièr testinòni escrich tractant del calcul de l'aira d'un triangle.
- Enonciat del problèma R51 del papirus Rhind[3]
-
- « Exemple de calcul d'un triangle de tèrra. Se qualcun te ditz: Un triangle de 10 khet sus son mryt e de 4 khet sus sa basa. Quina es sa superfícia? Calcula la mitat de 4 qu'es 2 per ne far un rectangle. Fa de biais que multiplicar 10 per 2. Aquò es sa superfícia. »
Lo tèrme mryt significa benlèu nautor, o costat. Mas la formula utilizada pel calcul de l'aira fa penjar l'interpretacion en favor de la premièra solucion[4]. L'escriba prengava la mitat de la basa del triangle e calculava l'aira del rectangle format per aquel costat e la nautor, siá
equivalenta a la formula generala utilizada ara:
Lo fach qu'un triangle de costats 3-4-5 es rectangle èra tanben conegut dels Egipcians ancians e mesopotamians.
Euclides, dins lo libre I de sos Elements, vèrs 300 AbC, enoncia la proprietat sus la soma dels angles del triangle e los tres casses d'egalitat dels triangles (vejatz çò naut lo paragrafe suls triangles isometrics).
Articles connèxes[modificar | modificar la font]
- Resolucion d'un triangle
- Triangle de Pascal
- Triangle de Penrose
- Triangle de Sierpinski
- Triangle de Kobon
- Simbolica dem triangle
- Triangle (caractèr)
Bibliografia[modificar | modificar la font]
- (en)Arnold Buffum Chace, The Rhind Mathematical Papyrus: Free Translation and Commentary with Selected Photographs, Translations, Transliterations and Literal Translations; vol II; 1927-1929
- (en)Marshall Clagett, Ancient Egyptian Science, A Source Book, vol 3, Ancient Egyptian Mathematics; ed American Philosophical Society; 1999}}
Notas[modificar | modificar la font]
- ↑ Dins lo cas que dos vertèxes son confonduts, la direccion del costat que los liga es pas definida e los angles adjacents tanpauc.
- ↑ Veire la demonstracion sus la pagina (fr)triangle al collègi.
- ↑ A. Buffum Chace, Rhind papyrus, pl. 73.
- ↑ C. Marshall, Ancient Egyptian Science, p.70


text:
Ispània
Ispània èra lo nom donat, al temps l'Empèri Roman, a la Peninsula Iberica. Englobant las províncias Hispania Tarraconensis, Hispania Baetica (la futura Espanha) e Lusitania (Portugal e Extremadura), alara que dins una primièra division las doas darrièras formavan una unica província (Hispania Ulterior) en contrapés a l'Hispania Citerior.
Somari
- 1 Lo nom
- 2 Descripcions anticas
- 3 Istòria
- 4 Visigòts e àrabs
- 5 Ispània e los seus abitants
- 6 Las províncias romanas d'Ispània
- 7 Geografia
- 8 Nòtas e referéncias
- 9 Bibliografia
- 10 Ligams extèrnes
Lo nom[modificar | modificar la font]
Lo nom apareis pel primièr còp en 200 AbC e ven dels fenicians. Sembla que voldriá dire "ocult" o "tèrra de conilhs" (un animal abondant dins la peninsula e desconegut en Africa alara). Lo mot fenician per "èbra pels conilhs" èra tsapan e la primièra vocala s'eliminava dins lo dialècte parlat al sud de la península, que vengava alara "span". Sus una medalha d'Adrian, Ispània es personificada per un conilh.
Los tèxtes de l'epòca fan la confusion amb lo tèrme Ibèria, manlevat pels grècs, e que sembla derivar del riu Iberus (Èbre). Espèria èra lo nom grèc utilitzat pels poètas, equivalent en Occident a la division del monde en quatre partidas (Libia al sud, Asia a l'èst; Euròpa al nord e Espèria a l'oèst)
Celtica èra lo nom donat a las regions occidentalas e e sobretot per Ispània poblada pels cèltas. Ephorus nomenava Celtica l'oèst de la península e Ibèria l'èst. Fin finala tanben se disiá Tartessos per la partida sud de l'Estrech, alara qu'Ibèria èra lo rèste.
Dins los tèxtes de l'Edat Metjana, s'utilizava a vegadas de biais erronèu lo nom d'Ispània per indicar lo comtat d'Hesbania, es lo nom llatinizat del comtat merovingian d'Haspengouw.
Descripcions anticas[modificar | modificar la font]
Segon las descripcions miègmiticas d'Esiòde, seguit per Karon de Lampsac (dins un periple per las còstas de las Colomnas d'Ercules que foguèt perdut), Ecatèu (vers 500 AvC) a qui cal atribuir la mencion de las ciutats de Tartessii, Elibyrge, Iliberris, Illiturgis, Mastia e los mastiani, Suel o Suyalis, Maenoba o Mainobra, Sixos o Saxetanum, Molybdana e Calathe, recolhidas per Festus Avienus, o los de Sicane, Crabasia e Hyops, los pòbles dels ilaraugatae (benlèu los ilergetas), los Melesses e los misgetas, e las illas de Cromyusa e Melussa.
Erodòt parla de l'Euròpa occidentala plan vagament e menciona los cynesii o cinetas coma lo pòble mai occidental, al pròp de la granda nacion dels cèltas, que se situa sus la riba del riu Ister e dins una ciutat nomenada Pirene. Erodòt menciona lo rei Argantoni de Tartessos coma amic dels grècs focèus.
Segon Erodòt la península foguèt descricha per Eudòx de Cnidos (vers 380-360 aC). Efòr espandissiá los confins d'Ibèria fins a Cadis.[1] Escilax de Carianda ne parla vagament al seu Periplos, e menciona lo riu Iber e doas illas: Cadis e Emporion. Erodor parla dels cinsetas[2] coma lo pòble mai occidental e al seu nòrd èran los glètas e iglètas, que los ibèrs ne serián una branca; al costat los tartessis, los elbysinii, los mastiani e los capiani.
Eratostèn milhòra l'informacion mercés a Timostèn (amiral del rei d'Egipte Ptolomèu Filadelf) mas encara plan alunhat de la realitat; descriu tres penínsulas, aquela de Grècia, aquela d'Itàlia e aquela de Ligúria qu'Ibèria ne formava partida; menciona la ciutat de Tarraco e parla dels Pirenèus coma frontièra.
Istòria[modificar | modificar la font]
La conquista cartaginesa[modificar | modificar la font]
Los colons de Tir estbliguèron lor domèni sus una partida del territòri adjacent a lor colònia de Cadis, partida coneguda coma Tarsis (Isaïas XXIII 10) o Tartessis pels grecs. Los establiments fenicians se limitavan pas limita a Cadis mas èran nombroses per tota la còsta sud de la region de l'Estrech.
Aprèp la Primièra Guèrra Punica en 241 AbC Cartago aviá agotat las seunas ressorças econòmicas, e en 236 AbC la revòlta dels seus mercenaris profeitèt a Roma per dominar Sardenha e Corsega. Amilcar Barca dirigiguèt alara los seus espèrs dins la dominacion d'Ispània (237 AbC). Foguèt aisit e amb una política de fèrre e de cooperacion que donèt fòrça maridatges mixtes, capitèt a establir lo domèni cartaginés sus una brava partida de la península (237-229 AbC). Edifiquèt Cartago Nova. Amilcar Barca moriguèt en 229 AbC e daissèt lo poder al seu gendre Asdrubal que seguèt los passes del seu sògre fins a 221 AbC data del seu assassinat; Succediguèt Annibal Barca quand ja los romans s'èran liurats de la menaça dels galleses que fins alara deviam ocupar. Asdrubal e Roma establiguèron lo tractat de l'Èbre, establissent que lo riu Èbre seriá la limita de la zòna d'influéncia de cada partida (228 AbC). Lo tractat acabèt amb la primièra guèrra punica en mai qu'establissiá que los aliats de cada partida poirián pas èsser destorbar per l'autra, e segon Tit Livius la meteissa garantia foguèt aponduda al tractat en 228 AbC per la preséncia mai al sud de l'Èbre de la ciutat d'Arse (Sagunt), coma ciutat liura,[3] mas Polibi es pas mencionada. En tot cas Annibal faguèt lo sètge a Sagunt e los romans invoquèron aquel pretèxte per començar la guèrra que permetèt als romans de conquerir una partida de la península.
La conquista romana[modificar | modificar la font]
Aprèp 205 AbC quand los cartagineses ja avián estat expulsats d'Ispània los romans perseguiguèron lor conquista. D'en primièr foguèt formada una unica província (Ispània) governada per de pretors, per un temps un e per autre dos; doas legions estacionavan en permanéncia dins la província; los legionaris prenguèron esposas del luòc e quad las legions foguèron dissolgudas demorèron en Ispània. Mai tard venguèron doas províncias (Citerior e Ulterior) e amb l'empèri tardier tres, quatre, cinc e sièis.
Los celtibèrs èran lo pòble principal de l'Ispània centrala e conservava lo seu govèrn pròpri, en fòrma de republica e teoricament aliats dels romans; al nòrd e a l'oèst i aviá de pòbles independents. La guèrra amb los celtibèrs durèt d'ans pendent lo sègle seguent, e amb fòrça episòdes e protagonistas, acabèron per triomfar los romans. Los pòbles mai ostils als romans foguèron los vaccèus e los lusitanians.
En 171 AbC quand comencèt la Tresena Guerra Macedoniana, la península èra per l'ora somesa levat qualques tribús montanhòlas del nòrd e qualques regions particularas dins la península. La revòlta celtibèra de 153 AbC faguèt tornar la guèrra que durèt fins a 149 AbC e foguèt conegegut coma la primièra guèrra celtiberica. En 149 AbC los romans faguèron la Tresena Guèrra Punica e aprèp comencèt la guèrra amb los lusitanians dirigits per Viriato, que s'acabèt an 138 AbC, alara tornèt la guèrra (la segonda guèrra celtiberica o guèrra de Numáncia). En 143 AbC Quint Cecili Metel Macedonian comencèt la guèrra dubèrta contra los celtibèrs, que seguèt d'astres variats, fins a la conquèsta de Numáncia en 133 AbC que s'esagliguèt definitivament lo poder roman. En 137 AbC Junius Brutus conquerigièt Gallaecia de biais precari mas lo domèni se consolidèt en seguida.
En 105 AbC els cimbris obtenguèron una granda victòria suls romans e passèron en Ispània, partida que devastèron en 104 aC e 103 aC, mas la resisténcia de la populacion locala e lo perilh roman los obliguèron a la retirada.
Las tèrras ispànicas èran utilizadas per emplir los magazins romans de lana, òli e vin. Èra una de las encausas de lutas entre Juli Cesar e Pompèu, qu'acabèt en guèrra civila.
La conquista dels cantabres e asturs fogut òbra d'August e s'acabèt en 19 AbC.
La romanizacion foguèt gareben aviada. Los latifundis s'imposèron al camp e profeitèron de las ciutats ja existentas per crear un malhun urban estable, complemtat per de nòus centres. Jos August foguèt fondada qualques colonias coma Cesaragusta (Saragossa), Emerita Augusta (Mérida), Pax Julia (Beja), Pax Augusta (Badajoz), Legió VII Gemina (Leon), e mai. Bastiguèron fòrça vias (la primièra en 124 AbC). Al sègle I los turdetans èran tant romanizats qu'avien oblidat la lor pròpia lenga; fòrça obtenguèron la ciutadanetat latina e d'uns la romana. Qualques ispans se distinguèron per des competéncias divèrsas coma lo poèta Lucan, los dos Senèca, Columella, Pomponi Mela, Quintilian, Marc Valeri Marcial, e lai.
Introduccion del cristianisme[modificar | modificar la font]
Lo cristianisme s'espandiguètt a partir del sègle I. La cristianizacion d'Ispània foguèt l'òbra dels romans o dels romanizats, se limitant al las ciutats. Lo camp (pagus) mantenguava las seunas cresenças ancestralas o, dins qualques zònas, l'anciana religion politeista romana (es perque los nomenavan pagans , del latin pagus = camp).
Segon la tradicion, l'apòstol Sant Jacme prediquèt dins la Val de l'Èbre, mas aquò a pas cap de supòrt istoric,mas, al contrari, de fachs fan creire qu'es totalament erronèu.
Pasmens, se poiriá estat facha, mas tocant mai rapidament la Betica e la zòna costièra de Tarraconesa, per las predicacions de Sant Pau, sus que tanben existarián de dobtes fundats.
En 65 se será fondat de glèisas a Acci (Cadis), Urci (prop d'Almeria), Bergium (Berja), Illiturgi (Andújar), Illiberis (prop de Granada), Carteya (Algeciras) a Abula (Ávila), governadas respectivament pels evesques Torcuat (Guadix)), Ctesifont (Berja) ), Secundus (Ávila) ), Indaleci (Urci)), Cecili (Iliberis), Hesiqui (Algeciras)) e Eufrasi (Andújar)). Pauc après apareguèron d'evescats a Sevilha (amb Sant Girons), Tortosa (amb Sant Ruf de Tortosa, evesque inexistent), Braga (amb Sant Peire) e Evora (amb Sant Manci) e progressivament (Sègle II) apareghèron en d'autras ciutats de la Tarraconensa.
Onte se fondava una glèisa s'organizava lo "Presbyterium" (l'evesque e lo clergat) e aquela organizacion eclesiastica aviá un caracter municipal-ciutadan e espandissiá pas dins las vilòtas e dins las expleitacions del camp, levat qualques casses isolats. Quitament dins las ciutats l'existéncia èra pas majoritária. Èran al pus mai un culte suplementàri, sovent clandestin, que tocava en un pichon percentatge de la populacion. Las persecucions e martirs dels crestians aguèron l'efècte contrari tipic d'aumentar lo nombre d'adèptes mas tojorn minoritaris.
L'organizacion de la Glèisa se fasiá mejans un òrdre ierarquic (evesques, prèires, diagues e ministres), e entre los adèptes se destinguissián los batejats e los catecumens.
En 300 o 301 lo Concili d' Illiberis enregistrèt la preséncia de l'evèsque de Cesaraugusta, e sens dubte l'existéncia d'evescat a Calagurris, Tarraco, Barcino, Gerunda e Dertosa.
En 311 la religion crestiana dintrèt dins la legalitat e en 313 venguèt la religion cooficiala de l'Estat, e mai tard en religion oficiala, ço que faguèt possible l'extension.
Las invasions mauritanianas[modificar | modificar la font]
La Legion VII Gemina faguèt front a doas expedicions mauritanianas, la primièra entre 171 e 173 e la segonda entre 175 e 178.
Los visigòts[modificar | modificar la font]
Los visigòts dintrèron dins la Península en 415 mas seunas costumas ja èran pro romanizats e mai van respectar la majoritat de las tradicions localas (Levat per la religion qu'imposèron las cresenças arrianas). La província de Galícia demorèt pels sueus, mas las autres (levat una partida de la Tarraconensa) demorèron províncias de l'Empèri al mens fins a l'abolicion d'aquel en 476 e de fach encara aprèp. Los visigòts establiguèron un sistèma de dos nacions amb un territòri e los ancians ciutadans romanizats demoravan subjèctes a las leis romanas e los gòts èran subjèctes de la lei germanica. Expulsats de la Gàllia aprép la Batalha de Vouillé en 507, la capitala s'establiguèt a Barcino e aprèp a Toledo e lo reialme visigòt foguèt conegut coma Reialme de Toledo.
Los bizantins[modificar | modificar la font]
Amb la guèrra promoguda per Atanagild, a l'Empèri Bizantin s'apondèt Septen[4] e traversèron la mar, de Sardenha, Corsega e las Balearas, desbarquèron e en seguida prenguèt la franja litorala del sud-èst de la península.
Visigòts e àrabs[modificar | modificar la font]
Amb lo temps, comencèt a èsser utilitzat una fòrma secundària d'Ispània: Spania e d'aquela ven lo nom que coneissem ara: Espanha. Segon l'explicacion de Sant Isidor, amb la dominacion dels visigòts comencèt a puntejar l'idèa de l'unitat peninsulara e se parla pel primièr còp de la mar Espanha. Fins alara s'utilizava Ispània per designar totes los territòris de la península. En la seuna òbra Història Gothorum, Suintila apareguèt coma lo primièr rei de totius Spaníae, lo prològ d'Història Gothorum es lo conegut De laude Spaniae (su la lausenja d'Espanha) e dins lo tracta sus Espanha coma nacion gòta.
Amb l'invasion musulmana, lo nom de Spania o Espanha se transformèt en اسبانيا, Isbāniyā. Al començament del processús de la reconquèsta pendent lo l'Edat Metjana nauta, èra pas rar de designar amb aquel nom (Espanha o Spania) lo territòri dominat pels musulmans, alara qu'ocupava la majoritat de l'espaci de la Spania romano-gòta. Atal, Alfons I el Batallador (1104-1134) dich dis los seus documents que "el regna a Pamplona, Aragon, Sobrarbe n Ribagorça", e quan en 1126 faguèt una expedicion fins a Màlaga nos dich que "èran las tèrras d'Espanha". Pr’aquò, existís l'identificacion aboriva d'Espanha dins lo patrinòni precedent l'invasió musulmana, coma se passa per exemple amb la lamentacion per la pèrda d'Espanha que se pòt trobar dins la Cronica Mossaraba o Cronica de 754 (en latin, Continuatio Hispanica), que mòstra la continuïtat de l'idèa d'Espanha anterior a 711.
Ispània e los seus abitants[modificar | modificar la font]
Lo tèrme Hispania en latin, lo tèrme Ibèria es solament grèc. Dire espanhòl per iber o per hispanus es cometre una dèca de causalitat, doncas pòrta amb el de diferéncias d'epòca e de mitant. Dins los tèxtes que nos venon dels romans aqueles utilizan tojorn lo nom d'Ispania (citada pel primièr còp en 200 AbC pel poèta Quint Enni), alara que dins los tèxtos conservats dels grècs aquesles usan sempre lo nom d'Ibèria.
Una granda partida del conflicte entre cartagineses (Fenicia) e romans se passèt sus las tèrras d'Ibèria, la Península Iberica. Lo conflicte se realisèt dins çò que se nomena Guèrras Punicas e que s'acabèt amb lo triomf de Roma. Alara los romans prenguèron contacte amb Ibèria, mas per la denominar van causir lo nom que lor veniá dels cartagineses, Ispania, al que apondèron l'H, coma tanben apondèron l'H a Hibèria. En mai de l'H utilitzèt al plural, Hispanias, plural foguèt tanben utilzat per Gàllias. Foguèt la primièra província onte los romans dintrèron e la darrièra qu'acabèron de dominar amb August.
Los romans divisèron al començament las Ispània en doas províncias (197 aC), regidas per dos pretors, la Citerior a la Ulterior . Las longas guèrras de conquèsta durèron dos sègles, aquò es conegut coma la romanizacion. La conquèsta arrestèt l'evolucion de la civilizacion indigena que foguèt substituïda per l'ellnollatina. Pendent aqueles dos sègles aguèt fòrça conflictes:
- Guèrras d'independéncia que los ibèrs e d'autres pòbles (pòbles primièrs de la península) foguèron pauc a pauc vencuts e dominats malgrat las grandas accions menadas per la ciutat de Numancia o pel cap tribú Viriato e d'autres.
- Guèrra dirigida per Sertori, pretor de la Hispania Citerior, depuèi que desafièt amb succès lo poder de Roma.
- Guèrra civila entre Juli Cesar e Pompèu, que se faguèt en granda partida en territòri d'Ispania.
- Campanhas de Cesar e d'August per sometre los galaics, asturs e cantabres.
- Fin finala arribèt la pax augusta. Ispània èra dividida en tres províncias a la fin del sègle I. dins aquels temps apareguèron dos escrivan influancian l'òbra dels istorians de totes los sègles: lo geograf Estrabon l'istorian universal Pompèu Troge. Totes dos dediquèron edins la seunas òbras de capitols particulars a Ispània.
Estrabon parla d'Ibèria dins lo seu libre III de Geografia e comenta: « D'unes dison que las designacions d'Ibèria e d'Ispània son sinonims, que los romans designèron l'ensems de la region (la península) indiferentament amb los noms d'Ibèria e Ispània, e las seuna partidas las nomenèron ulterior e citerior »
Pompèu Troge bastiguèt tota una imatge suls seus abitants afirmant que los ispans avián preparat lo còs per l'abstinéncia e la fatiga, e l'encoratjament a la mòrt: dura e austera sobrietat en tot.[5]
Valeri Maxim la nomenava fides celtiberica.[6] Segons aquesla fides, l'ibèr consagrava l'anma al seu cap de trubú e considerava coma ilicit d'i sobreviure dins la batalla. Es la coneguda devotio o l'abnegacion ibera dels començaments de l'empèri roman. (A l'Edat Mejana èra importanta aquela fidelitat dels celtibèrs que nomenava entre eles leialtat ispana).
A la seuna epòca sortiguèt una òbra l'Expositio totius mundi que descriu Ispània coma Spania, terra llauna et màxima, et dives viris doctis (Spania, tèrra larga e vasta, e amb abondoses òmes savis). Dins aqueles temps lo nom d'Hispania e Spania ja èra concurrents.
Amb lo temps lo toponim derivèt en Espanha, que designava l'unitat geografica de la península, mai las conquèstas de Balearas a Canàrias. A partir dels darrièrs ans del sègle XII designava a tota la península, que siá dels musulmans o dels crestians, amb lo nom geografic d'Espanha. Atal se parla dels cinc reialmes d'Espanha: Leon, Castelha, Navarra, Portugal e Aragon (crestians), amb lo territòri jos la dominacion musulmana coma lo territòri d'Espanha devent torner èsser reconquerit.
Las províncias romanas d'Ispània[modificar | modificar la font]
Pauc asprèp que derrotèt los cartagineses fòra de la península, Roma decidiguèt d'incorporar als seus domènis los territòris alara jol contraròtle militar, qu'a l'epòca enclusiá tot lo levant dempuèi Empúries fins a Carthago Nova e la quasi totalitat d'Andalosia, amb la val del Guadalquivir e la zòna de las sèrras beticas e Sèrra Bruna al nòrd. Aquel territòri foguèt dividit en doas províncias separadas per una frontièra que passava de l'oèst de Cartago Nova cap al nòrd, abans de repartir los territòris conquerits dempuèi entre anbedoas províncias. L'una foguèt nomenada Ulterior (la mai alunhada de Roma) e l'autra Citerior (la mai prèp de Roma). lo territòri que caduna d'aquelas englobava varièt amb lo temps, a mesura que Roma conquerissiá de nòus territòris iberics.
Atal pendent los primièrs seissenta ans de la dominacion republicana sus las províncias ispanas, dempuèi la division de 197 AbC fins a la fin de las guèrras lusitanas e celtibericas vèrs 137 AbC-133 AbC, las províncias se mantenguèron mas o mens establas englobant caduna:
- Hispania Ulterior: Actuala Andalosia en totalitat, partidas del sud de l'actuala província de Badajoz e de la Mancha, e tanben lo sud-oèst de l'actuala Region de Múrcia. Benlèu tanben englobava las zònas portuguesas a l'èst del Guadiana (Moura, Serpa, etc.) e l'Algarve. La capitala se fixèt a Còrdoa.
- Hispania Citerior: Nòrd e èst de Múrcia, granda partia de Castelha-La Mancha, incorporada lo long d'aquel periòde, lo País Valencian, Catalonha, l'Èbre e los Pirenèus aragoneses, tamben incorporats dins aqueles ans. La capitala èra Tarraco.
A la fin de las guèrras celtibericas e lusitanas, lo domèni roman sus Ispània s'espendiguèt: Extremadura e la majòra partida de Portugal (al sud del Douro) foguèron incorporats a l'Ulterior, çò que constituïràn los territòris de las doas Ispànias ulterioras que foguèron creats a l'epòca d'August, Betica dins los territòris mai ancians e romanizats d'Andalosia e Lusitània dins los territòris recentament incorporats d'Extremadura e Portugal al sud del Douro, e a la Citerior foguèt incorporat una bona partida de la submeseta nòrd.
Los cent ans segents de la dominacion romana, fins a la guèrra d'August contra los asturs, la frontièra foguèt expendiada de biais plan limitat, s'apondèt al domèni roman sonque los territoris al sud de la sèrra cantabrica.
En 27 ApC lo general e politician Agripa faguèt un cambi. Divisèt Ispània en trés partidas, apondent la província de Lusitània que compreniá gaireben tot çò qu'es ara lo Portugal (levat la faissa al nòrd del riu Douro) e gaireben tota l'Extremadura e la província de Salamanca actualas.
L'emperaire August tornèt a far lo meteis an una nòva division:
- Província Ispània Ulterior Betica, mai coneguda simplament coma Betica, la capitala èra Còrdoa, l'anciana capitala de l'Ulterior. Existissiá una substanciala continuïtat entre los territòris turdetans e d'interaccion amb los fenicis-punics, la primièra ulterior e la Baetica, centrant totes aqueles territòris a l'entorn de la val de Baetis (val del Guadalquivir) e las doas zònas que la delimitan, Sèrra Morena e los sistèmas betics, es a dire, l'actuala Andalosia. De fach, per d'autors coma Estrabon los dos concèptes Turdetània e Baetica sont egals e se nomenava los abitants de la Baetica coma turdetans (e turduls). La província englobava al començament l'actuala Andalosia e la zòna sud de l'actuala Badajoz. Qualques ans aprèp, a 4 AbC August decidiguèt de rectificar la frontièra entre la Baetica e la tarragonina, apondent l'èst de Jaén, al nòrd de la província de Granada e la zona d'Almeria levat lo ponent, a la província Tarraconense. Lo riu Anas o Annes (Guadiana, de Wadi-Anas) separava la Betica de la Lusitània en qualques porcions, alara que en d'autres la frontièra Baetica passa plan alunhada de la riba esquèrra de l'Anas.
- Província Ispània Citerior Tarraconensis, o simplament Tarraconensa, la capitala èra Tarraco (Tarragona). Los territòris incorporats dins les guèrras conta los cantabres e asturs foguèron agregats a aquela província.
Al segle III de la nòstra èra, l'emperaire Caracalla faguèt una nòva division que durèt pauc de temps. Divisèt la Citerior un autre còp en dos creant la nova Província Ispania Nòva Citerior de Gallaecia (a pauc près Galícia e nòrd de Portugal) e Astúries (a pauc près las províncias de Leon, Zamora e Astúries). Aquela nòva província, que la creacion es en relacion amb l'intensificacion de l'expleitacion de las minas d'aur del nord-oèst peninsulari, durèt pauc temps e en 238 foguèt restablida la Citerior Tarraconensis coma èra.
Amb la reforma administrativa de l'Empèri Roman qu'entrepreguèt Dioclecian (284-305), l'anciana Tarraconesa foguèt divdida en tres províncias: Gallaecia, Cartaginensis a Tarraconensis, las limitas exactas son desconessidas perque existìs pas mai de documents. L'innovacion mai importanta foguèt la creacion dels diòcesis. Un d'eles èra Ispània, la capitala ne seriá estat Emerita Augusta. Las cinc províncias precedentament citadas (Lusitània, Betica e las tres eissidas de la Tarraconena) foguèron integradas al diòcesi, ensems amb la Mauritània Tingitana, de l'autre costat de l'estrech. A la final del sègle IV las Illas Balearas contituiguèron una província independenta (Balearica), separada de la Tarraconensa entre 365 e 385.
Geografia[modificar | modificar la font]
Còsta d'Ispània[modificar | modificar la font]
Los principals accidents geografics de la còsta, dempuèi los Pireneus cap al sud, son:
- Veneris Promontorium (Cap de Creus)
- Cervaria Sinus o Portus Veneris, entre Rodes e Empúries (Badia de Roses)
- Sucronensis Sinus (golf de Valéncia)
- Dianum Promontorium (Cap de Sant Martin)
- Illicitanis Sinus (Badia d'Alacant)
- Saturni Promontorium (Cap de Palos)
- Charidemi Promontorium (Cap de Gata) que preceda lo Massienus Sinus.
- Urcitanis Sinus (Golf d'Almeria)
- Gaditanum Fretum (Estrech de Gibartar) e Herculis Columnae (Gibartar)
- Cuneus Promontorium (Cap de Santa Maria)
- Sacrum Promontorium (Cap de São Vicente)
- Barbarium Promontorium (Cap Espichel)
- Magnum Promontorium (Cap de la Roca)
- Lunarium Promontorium (Cap Carvoeiro)
- Celticum o Nerium Promontorium (Cap de Finistèrrè)
- Coru o Trileucum Promontorium (Cap Ortegal)
- Oeaso promontorium (Cap del Figuièr)
Rius principals[modificar | modificar la font]
Los rius principals èran:
Comarcas a montanhas[modificar | modificar la font]
La partida centrala es nomenava Idubeda al nòrd i Orospeda al sud. La region de Sièrra Morena se nomenava Marianus Mons e la Sierra Nevada Ilipula. Las muntanhas del nòrd èran lo Vasconum Saltus e aquelas del sud Castulonensis Saltus e Argentarius Mons
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ =WS> (en)Smith, William. Dictionary of Greek and Roman Geography. William Smith, 1854 [1]
- ↑ WS/
- ↑ Livi, Tit; Roberts (trad) (en), Canon. The History of Rome, Book 21. E. P. Dutton and Co., 1912.[2]
- ↑ Rovira i Virgili, Antoni. Història Nacional de Catalunya, volum II. Edicions Pàtria, 1920, p. 264.
- ↑ (en)Adler, Eric. Valorizing the Barbarians: Enemy Speeches in Roman Historiography, 2011, p.39. ISBN 0292726287. «Dura omnibus et adstricta parsimònia»
- ↑ (la)Maxim, Valeri. Valerii Maximi Libri novem factorum dictorumque memorabilium . apud Samuelem Luchtmans, 1726, p.978.
Bibliografia[modificar | modificar la font]
- (es)España y los españoles hace dos mil años (según la Geografía de Estrabón), de Antonio Gª y Bellido (arqueólogo y catedrático de la Universidad de Madrid). Colección Austral de Espasa Calpe S.A., Madrid, 1945 (primera edición: 8-XI-1945)
- (es)Las artes y los pueblos de la España primitiva, de José Camón Aznar (catedrático de la Universidad de Madrid. Editorial Espasa Calpe, S.A. Madrid, 1954
- (es)Diccionario Espasa Íberos, de José R. Pellón. Espasa Calpe S.A., Madrid, 2001
- Geografía histórica española, de Amando Melón, de la Real Sociedad Geográfica de Madrid y catedrático de Geografía de la Universidad de Valladolid y de Madrid. Editorial Voluntad, S.A., Tomo primero, Vol. I-Serie E. Madrid, 1928
- (es)Historia de España y de la civilización española, de Rafael Altamira y Crevea, catedrático de la Universidad de Oviedo, de la R.A. de la Historia, de la Sociedad Geográfica de Lisboa y del Instituto de Coimbra. Tomo I. Barcelona, 1900
- (es)Historia ilustrada de España, de Antonio Urbieto Arteta. Volumen II. Editorial Debate, Madrid, 1994
- (es)Historia de España. España romana, I, de Bosch Gimpera, Aguado Bleye, José Ferrandis. Obra dirigida por Ramón Menéndez Pidal. Editorial Espasa-Calpe S.A., Madrid, 1935
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- HISPANIA Mapa de l'Iispània romana.
- Ispània Romana pagina web actualizada
- Mapa dels Pòbles Preromans d'Ibèria ( 200 AC)
- Economia d'Ispània pendent la Republica romana
- Memòria d'Ispània, un produch de Roma (documental de RTVE).


text:
Peis
Lo peis (var. peish, peisson) es un animal vertebrat aqüatic, qu'alena pel mejan de branquias. A de nadarèlas paras (pectoralas e pelvianas) e imparas (dorsala, caudala e anala). A sovent la pèl recobèrta d'escatas.
Classificacion[modificar | modificar la font]
Fins ara, se son repertoriadas mai de 27 300 espècias de peisses, çò que ne fa lo grop de vertebrats mai important. Çaquelà, aqueste grop es pas filogeneticament omogenèu perque compòrta tres classas :
- Chondrichthyes (o Peisses cartilaginoses)
- Osteichthyes (o Peisses ossoses)
- divèrses grops de peisses sens maissa (agnats) que demest eles se pòt citar las lampresas e las mixinas. Cal notar qu'uèi las mixinas son pas pus consideradas coma de vertebrats.


text:
Violon
Lo violon (var. vriulon[1]) qu'ei un instrument de còrdas hregadas dab quate còrdas e jogat dab un arquet. Uei lo dia, qu'ei lo membre lo mei petit e lo mei agut de la familha deus instruments de còrdas hregadas descendenta de la lira da braccio qui compta tanben lo vriulon alto, lo violoncèl e, en partida, la contrabassa (puishqu'aquesta darrèra b'ei tanben tanhenta de la familha de la viòla de gamba ; marginaument aquesta familha qu'a conegut autes còps un violino piccolo, un vriulon tenòr, un violoncèl piccolo e qu'existeish quitament ua octobassa.
Lo mot violon que vien de l'italian "violino" qui vòu díser petita "viòla" (qu'ei a díser, petit vriulon alto). Lo musician qui ne jòga qu'ei lo violonista (violonaire/vriulonaire dens la musica populara) e l'artisan qui'u fabrica e l'adoba qu'ei lo laütièr [2] qui èra a l'origina lo fabricant de laüts. Lo laütièr que tribalha sovent dab un arquetièr qui s'ocupa deus arquets. L'arquet qu'ei hèit generaument de husta (pernamboc, o amoreta peus miélhers) mes uei lo dia a còps de fibra de carbòni) e de crins de chivau hregats contra ua colofònia (hèita de resina de pin) entà qui s'arràpien a la còrda en, atau, la bèth har vibrar. Tant vau díser que shens colofònia la crin non produseish pas nada vibracion e nat son.
Las còrdas deu vriulon que son acordadas en quinta deu biais seguent (de la mei grava a la mei aguda) : sòl, re, la, mi (lo vriulon alto e lo violoncèl - au contra de la contrabassa - que son acordats tanben en quinta, mes dab las nòtas la, re, sol, do -ua quinta en devath deu vriulon per l'alto, qui partaja atau tres còrdas acordas perièr dab lo vriulon, e ua octava en devath de l'alto entau violoncèl -).
Uei lo dia las còrdas que son hèitas d' acèr mes a l'epòca barròca e classica qu'èran hèita de tripas d'aulhas (e non pas jamei de gat, com ua vielha legenda mentidera ac dit).
Somari
- 1 Istòria
- 2 Anatomia deu vriolon
- 3 Tecnica
- 4 Violonistas famós (per ua lista mei completa véder l'article violonista)
- 5 Lo vriulon dens la literatura e lo cinema
- 6 Ligam intèrne
Istòria[modificar | modificar la font]
Lo vriulon que ho inventat en Italia a la fin de la Renaishença a partir de la familha de las liras da braccio. Un deus mei vielhs laütièrs coneguts per aver fabricat un vriulon de tipe modèrne que ho Andrea Amati de la ciutat lombarda de Cremona. Qu'aubrí atau la grana istòria d'aquesta vila desempuish estretament ligada dab l'istòria deu vriulon. Que ho lo fondator d'ua dinastia de laütièrs. A Cremona tanben que viscón Antonio Stradivari e Giuseppe Guarneri dus laütièrs deus mei famós. Enter los autes grans laütièrs qui desvolopèn los modèls e los mòtles deus instruments modèrnes que cau mentàver lo tirolian Jacob Stainer egaument tanhent de l'escòla cremonesa.
Desempuish los Amati dinc au dia de uei l'instrument e l'arquet que conegón cambiaments (mendres peu purmèr, mei pregonds entau dusau). Aqueths cambiaments que hen passar l'instrument de l'estat de vriulon barròc au de vriulon modèrne ; en ehèit, durant la segonda meitat deu sègle XVIII lo pontet, lo manjo, la barra d'armonia e la tòca qu'evoluèn e mantuns instruments (los quites famós stradivarius jogats uei lo dia dens lo monde sancer) que hon tranformats entà aquesir las caracteristicas deus instruments modèrnes.
La vila alemanda de Mittenwald qu'ei un aute centre màger de laüteria e lo sèti, com Cremona, d'ua escòla vodada ad aquesth art. En França, mantuas generacions de laütièrs que s'amassèn a Mirecourt, uei lo dia atanben sèti d'ua escòla de renomada internacionau e ciutat nadau durant mantuns sègles d'ua grana partida deus vriulons francés.
Lo Reiaume Unit qu'ostalè la soa escòla hens la ciutat de Newark.
Anatomia deu vriolon[modificar | modificar la font]
Dimensions[modificar | modificar la font]
Lo vriulon d'adulte qu'ei aperat vriulon sancèr o 4/4 de vriulon. Que mesura 60 cm de long haut o baish.
Fraccions inferioras qu'existeishen mes shens relacion dab la valor numerica de la mesura. Atau, lo vriulon de 3/4 que mesura autorn de 56 cm, lo de 1/2 (o miei vriulon) 53 cm, lo de 1/4 (o quart de vriulon), 48 cm, lo de 1/8, 44 cm e lo de 1/16, 37 cm ; a còps que's pòt baishar dinc a un 1/32 (mes aquò qu'ei pas aprovat per totòm e qu'ei mauisit de har un instrument efectiu ad aqueste endom).
Òm pòt trobar 7/8 de vriulon, taben aperat vriulon de hemna, de proporcions intermediàrias enter lo 4/4 e lo 3/4 e destinat a adultes petits.
Diferentas partidas deu vriulon[modificar | modificar la font]
Lo vriulon que's compausa d'ua caisha de resonància (1) e d'un manjo (2) ; aqueth darrèr qu'ei en vertat compausat deu manjo (a long deu quau e's muda la man esquèrra) de la tòca (tròç, generaumen hèit d'ebena on los dits e premen las còrdas), de la caisha de la cavilhas (tanben aperada cavilhèr) (7) e de la voluta (8 - egaument aperada cròssa a maugrat qui pòsca tanben representar ua cara umana, un cap de leon o préner mantua auta forma).
La caisha de resonància qu'ei delimitada per la taula (4) de l'instrument, lo son hons (6) e lo son costat (5). Los dus purmèrs que pòden estar constituit de ua o de duas pèças de husta.
La taula que presenta dus horats en forma d'f (10) entà deishar sortir lo son.
Las còrdas que son enrolladas autorn de las cavilhas (12) deu cavilhèr, que passan per ua petita pèça de husta aperada silhèt (11) e qui corona la tòca (3), que s'apiejan suu pontet (13- qui transmet las loas vibracions a la taula) e, fin finala, que s'arrapan au cordièr qui, eth medish que s'arrapa au boton clavat dehens un deus sheis arrims de husta suus quau e son pegats los costats de l'instrument.
Las còrdas que pòden arrapà' s directament au cordièr o ac har a mejan d'un tienedor (var. tibador) dotat d'ua vitz qui permet d'acordar las còrdas mei precisament e mei aisidament que non pas dab las cavilhas.
Devath los dus pes deu pontet be i a, deu costat de la còrda de mi un cilindre de husta aperat l'amna (var. arma, anma) qui transmet la vibracion deu pont despuish la taula dinc a hons e, deu costat de la còrda de sòl, ua barra d'armonia qui, pegada au long de taula be i difusa lo son. Ambs pèças, a despart de las loas proprietats acosticas, qu'estabilizan e que renforçan l'instrument sosmés a tencions de las granas (en comparason dab la flaca espessor de husta de la taula).
Un vriulon modèrne qu'ei gaireben tostemps provesit d'ua mentonièra qui melhora l'aisença deu musician e, sustot, qui empara l'instrument deu contacte dab la pèth umana (e mei que mei deus peus de la barba). En devath de l'instrument un coishin que permet de tiéner lo vriulon dab pas sonque lo menton de la clavicula e atau de liberar la man esquèrra qui pòt aisidament eslissà's au long deu manjo.
Tecnica[modificar | modificar la font]
Man dreta[modificar | modificar la font]
La man dreta que pòt puntejar las còrdas dab l'index (aquesta tecnica qu'ei aperada lo pizzicato) o las hregar en tot eslissar l'arquet. L'arquet, gahat dens la man qu'ei eslissat parallelament au pontet deu vriulon per obertura o barradura de l'avantbraç en lo desplegant (l'espatla e lo braç que son censats demorar alasats e non pas mudar orizontaument - mes òc verticuament entà har pujar o baishar l'avantbraç quan aqueste e càmbia de còrda ; lo braç que pòt sonque lhevà's entà aidar l'avantbraç a estar a la bona hautor de la còrda qui joga e atau tornar mei aisits los cambiaments de còrdas).
Se l'avantbraç e 's barra, l'arquet qu'avança per la dreta de cap au vriolon : òm dit alavetz qu'òm lo possa, çò qui ei marcat sus la partition au mejan deu signe V. Au contre, en bèth obrir l'avantbraç òm tira, çò qui ei marcat peu signe Π (a còps capvirat) ; gaireben totas las particions que s'acaban en tirant.
Possar o tirar que son dus còps d'arquet ; en tot possar o tirar, las variantas de còps d'arquet que son : lo legato, lo staccato, jogar sul ponticello o sul tasto, lo sautillat, l' Arrebòt, lo tremolo :
- Duas nòtas (o mei) seguidas dens un medish moviment (tirar o possar) e shens estancar l'arquet que son ditas ligadas (e lo hèit de las ligar qu'ei designat per lo mot italian legato).
- Quan òm joga duas nòtas a la seguida dens un medish moviment d'arquet e tot marcar ua pausa enter eras aquò que s'apera un stacatto.
- Au contre deu stacatto òm pòt soslinhar las nòtas a bèths trucs d'arquet en possant e tirant e en tot s'entancar enter la nòtas ; que tracta alavetz d'un marterat o d'un gran marterat.
- Òm pòt prodúser un son dab ua brèva hregada de l'arquet ; aquò que s'apera un sautillat ; mantun sautillats que pòden estar encadenats (çò qui pausa dificultats d'estabilitats). Ua varianta, l'arrebòt, que consisteish en har arrebotar l'arquet.
- Eslisar l'arquet au ras deu pontet que produseish un son especiau (hèra utiizat dens las musicas de filmes d'orror) ; aquesta tecnica qu'ei designada com jogar sul ponticello ; au contre, en s'aluenhant deu pont entà apropià's de la tòca o joga sul tasto.
- Ua alternança au mei lèu enter possar e tirar hèitas en màver pas sonque la man e lo mei vista que 's posca que produseish un tremolo.
- Fin finala, dens la musica contemporenca mei que mei, òm pòt jogar col legno, qu'ei a díser capvirar l'arquet e jogar dab la husta en lòc deu crin entà prodúser un son sord.
L'arquet qu'ei dividit enter punta, mitan e talon. La particion que poden mentàver la partida de l'arquet que cau utilizar dens tau o tau passatge (e lo quite interpret que pòt notar la soa preferéncia suber la soa particion).
L'arquet que pòt har vibrar ua còrda o dus (que's parla alavetz de còrdas doblas, qui a còps e poden estar mauaisidas d'interpretar puish que poden combinar ua dobla dificultat per la man esquèrra e per la dreta). Un gran e lèu còp d'arquet que permet de har vibrar a la seguida mes quasi amassas tres o quitament las quate còrdas e atau de har audir un acòrd. Aquò qu'ei sovent lo cas d'acòrds finau de certes tròç de musica.
Man esquèrra[modificar | modificar la font]
La man esquèrra que prem las còrdas contra la tòca abracant atau la longor de resonància en tot formar un son mei agut. Ua nòta jogada shens apiejar los dits de man esquèrra suber la tòca qu'ei aperada còrda vueita.
Las quate còrdas vueitas que forman l'acòrd deu vriolon sòl, re, la e mi. L'index de la man esquèrra qu'ei designat com lo purmèr dit e que permet de prodúser las nòtas qui segueishen las de las còrdas vueitas : suber la còrda de sòl lo purmèr dit que pòt produser ua nòta un miei ton mei hauta (sòl diesi) o un ton mei haut (lo la, la nòta qui segueish lo sòl suber l'escala armonica).
Los quate dits de la man esquèrra que's segueishen atau e de dit en dit (e donc de ton en ton) lo quatau dit (lo dit minin) que produseish un son ua quinta mei hauta que la còrda vueita, çò qui vòu díser qu'ei la medisha nòta que la còrda seguenta ; donc, sus la còrda de sòl, lo quatau dit que forma lo re, sus la còrda de re qu'ei un la, sus la de la un mi. Aquò que s'apera la purmèra posicion.
Entà devarar lo long de la tòca òm pòt cambiar de posicion (sus la còrda de mi aquò que permet de pujar hèra luenh la hautor deu son). En hicant lo purmèr dit au lòc ocupat peu dusau dit òm obtien la segonda posicion ; s'òm lo hica au lòc qu'ocupava lo tresau dit en purmèra posicion que's tracta alavetz de la tresau posicion e atau dinc au cap de la tòca.
Que's ved donc qu'ua medisha nòta que pòt estar produsida de mantun biais diferents. Un legenda que conta que lo gran virtuòse Niccolò Paganini, un còps que s'avèva copat las tres darrèras còrdas que continuè de jogar sonque suber la còrda de sòl qui'u remanava (com lo sòl qu'ei la mei grava, que's pòt teoricament jogar totas la nòtas en las s'anant cercar au cap de la tòca, o quitament au delà).
Desempuish Paganini tanben, la man gauhca qu'ei supausada poder prémer e punteja au medish temps los pizzicatos (per exemple, se lo dusau dit e prem la tòca lo tresau que punteja). Aquesta tecnica hèra mauaisida qu'autoriza ua grana vitessa d'execucion e qu'ei presenta dens granas composicion de virtuositat.
En jogant, los dits de la man esquèrra que hèn generaument un moviment d'anar e viéner entà har variar la hautor de a nòta ; aquesta variaion que s'apera lo vibratto. A còps, certas particions que precisan que cau jogar shens vibrar o, au contre, desenvolopar un jòc expressiu qui implica generaument ua vibracion mei marcada.
Adobament de las particions[modificar | modificar la font]
Com la man dreta que pòt variar las partidas de l'arquet emplegada (que pòt jogar a la punta, au mitan o au talon) e los còps d'arquet causits (duas nòtas destacadas que poden, per exemple estar jogada ua en possant e l'auta en tirant - com dens un marterat - o dens un medish moviment d'arquet - un stacatto -) dens tau o tau passatge d'ua particion, quan lo tròç d'arquet e/o lo còp d'arquet be son pas mentavuts suber la particion, qu'ei au musician de'us se causir e de'us s'ac marcar. Aquò qu' ei l'adobament de la particion. Generaument las particions famosa que son editadas e estampadas adobadas jà despuish bèth temps a, au punt que mantua qu'ac ei dab mantuns adobament desparièrs.
La màger part deus adobaments, totun, que concernen mei que mei la man esquèrra. Un nombre hicat en haut de certas nòta qu'indica lo dit qui la deu jogar (e donc la posicion de causir e de seguir dinc au nombre prosman). Atau, per exemple, la nòta sòl marcada per la clau de sòl que's jòga en purmèr posicion en pausant lo tresau dit (l'anular) suber la dusau còrda (lo re) ; totun, se un nombre 1 qu'ei escrivut en dessús d'aqueth sol, aquò que vòu díser que cau hicar lo purmèr dit a la plaça de tresau (çò qui vòu díser passar en tresau posicion).
La causida de tau o tau posicion qu'ei motivada per la possibilitat de melhorar la facilitat e la netetat deu jòc (en evitar un cambiament inutil de còrda per exemple o lo cambiament de posicion shens pausa qui poden har enténer un eslissament de la nòta jogada) o per l'ehèit sonòr qu'implica ; que pòt per exemple perméter d'evitar de har sonar ua còrda vueita (qui non pòt sonar dab cap vibrato, au contre de las nòtas realizadas mercés aus dits de la man esquèrra).
Pedagogia[modificar | modificar la font]
La dificultat per començar l'estudi deu vriolon qu'ei dobla puish que tan lo manejament de l'arquet per la man dreta com lo posicionament deus dits sus la tòca shens cap ajuda (com ac son la fretas de la guitarra, de la viòla de gamba e de la mandolina per exemple) que son hèra dificils.
A la debuta, l'eslhève que comença donc per s'assegurar que pòt plan tiéner lo vriolon enter la clavicula e lo menton mercés a la mentonièra e au coishin puish la man esquèrra que gaha l'instrument per la soa caisha e non pas peu manjo. Durant las pumèras leçon la man esquèrra non tribalha donc pas cap. L'estudi que 's concentra suber lo manejament de l'arquet en practicant còrdas vueitas. Un còp mestresat aqueth manejament (qu'ei a díser après aver verificat que la posicion de la man qu'ei naturaument bona, qu'ei pas sonque l'avantbraç qui 's maveish mentre qui lo braç e l'espatla be demoran alasats e fixes) que l'elhève be comença de pausar lo purmèr dit e tot poder jogar dab ueit nòtas (abans non he pas sonque las quate nòtas vueitas).
Aqueth procès que pòt durar un par setmanas, domandant ua certa paciéncia.
Arron, que 's pausan cada dit un per un en avisà 's de la justessa. Un còp mestresada la purmèra posicion, que 's pòt estudiar las autas (òm insista, a la debuta, mei que mei suber la tresau, la mei emplegada après de la purmèra).
Desempuish la fin deu sègle XX lo metòde Suzuki qu'a muishat resultats impressionants dens l'estudi deu vriolon. Qu'ei basat suber un ensenhament hèra precòç e en insistint suber la naturalitat de l'emplec deu vriolon. Lo chins qu'escotan hèra e que son abituats a costejat l'instrument naturaument. Lo metòde que preten ensenhar lo vriolon com se hosse ua lenga mairau. Sia com sia, qu'a dejà format generacions de virtuòses hèra precòç. Qu'a tanben encoratjada la fabricacion d'instruments mei petits que lo 1/4 de vriulon (1/16au e quitament 1/32au).
Violonistas famós (per ua lista mei completa véder l'article violonista)[modificar | modificar la font]
- Arcangelo Corelli
- Antonio Vivaldi
- Joan Josèp Cassanea de Mondonvila
- Niccolò Paganini
- Pablo Sarasate
- David Oistrakh
- Leonid Kogan
- Nathan Milstein
- Yehudi Menuhin
- Salvatore Accardo
- Isaac Stern
- Itzhak Perlman
- Augustin Dumay
- Giuliano Carmignola
- Viktoria Mullova
- Anne-Sophie Mutter
- Nigel Kennedy
- Maxim Venguerov
- Sarah Chang
- Hilary Hahn
- Julia Fischer
- Jazz e Pop
Lo vriulon dens la literatura e lo cinema[modificar | modificar la font]
Joan de Cabanas[modificar | modificar la font]
Enter los enigmas de l'escrivan provençau Joan de Cabanas, lo vriolon qu'ei presentat dab l'ambigüetat seguenta :
Un membre gròs ambé nèrvis tenduts
fòrça sovent lei plus cruèlas
d'èstre ni fièras ni rebèllas
ai pas deis amants assidús
Quand leis a botadas en trin
son piegi que d'abandonadas
elei fan e sauts e gambadas
jusques a ne'n susar a la fin
Files e Libes[modificar | modificar la font]
Ligam intèrne[modificar | modificar la font]
- Per la laüteria deu vriulon : Laüteria
- Vriulon barròc
- Hardingfele
- ↑ Lo TDF que da : vioron, vuoron, vielon, vialon, violin en mei de violon e vriulon
- ↑ Que's pòt tanben utilizar en occitan - com ac hèn d'autes lengas romanica - ua forma gessida deu francés luthier : lutièr.
- Caracteristicas generaus : arquet, pontet, barra d'armonia, amna, colofònia
- Ajòus : Rebec • Lira da braccio • viela
- Familha deu vriulon : vriulon • vriulon piccolo • vriulon alto • vriulon tenor • violoncèl • violoncèl piccolo
•Vriulon barròc •Pochette •Vriulon de Stroh •Norvègia : Hardingfele •Vriulon de Stroh
- Viola pomposa
- Arpeggione
- Familha de la viòla de gamba
- Contrabassa • octobassa
- Bariton
- Trompeta marina
- Sonsaina


text:
A començaments deth sègle XX, en Bausen i auie ua joèna parelha d’enamorats que, passejant ath torn deth pòble e deuant des vesins, deishauen constància d’un amor de condes.
Damb un afècte creishent ath pas deth temps, arribèc eth dia en qué decidiren maridar-se. Mès es dus èren familha luenhana, e era glèisa se neguèc a júnher era parelha a uelhs de Dieu se non pagauen ua dispensa. Coma es dus èren de casa prauba, non se poigueren maridar.
En tot açò, viueren amassa en còntra dera volontat dera glèisa –qu’alavetz auie fòrça poder ena societat– e sigueren explusadi dera vida eclesiastica. Ara seguida, es joèni continueren amorosi e deishant-se vèir pes camins qu’amien a Bausen. Cada net compdauen es esteles ajaçats ena èrba des prats. E cada maitin recuelhien flors coma testimòni deth sòns sentiments.
Damb es ans, er amor s’escantec damb era malurosa mòrt dera gojata ara edat de 33 ans. Eth capelhà non deishèc posar-la en tèrra sagrada, e aguest mensprètz desvelhèc eth refús deth pòble. En mens d’un dia, es vesins bastiren ua hòssa entad era. Non ère possible qu’ua gojata arridolenta e erosa non aguesse un lòc a on repausar en patz.
A dia d’aué, eth sòn còs encara demore en aqueth petit cornèr de Bausen. Ath dessús deth clòt se lieg –en castelhan– un rebrembe d’aguesta istòria d’amor:
“A mi amada Teresa”
Imatge deth clòt de Teresa en Bausen cedida per Marcel Fernández