text:
Sintèsi proteïca
La sintèsi proteïca permet l'expression extra-cellulara deu còde genetic. Las proteïnas son sintetizadas dens lo citoplasma de la cellula despuish l'ARN, aqueth veng capvath lo nuclèu, sintetizat despuish l'ADN. Lo cambiament deu messatge genetic de l'ADN en ARN s'apèra la transcripcion, lo cambiament de l'ARN en proteïna s'apèra la traduccion. Aquò's un mecanisme on lo còde genetic se càmbia d'un polimèr d'acids nucleïcs (ADN) en un polimèr d'aminoacids (proteïnas).
Somari
La transcripcion[modificar | modificar la font]
Article principau: Transcripcion genetica
L'ADN es transcrit en ARN per ua polimèrasa. Qu'es l'ARN polimerasa qui desplega l'ADN e tanben lo transcriu en tot aparelhar las basas complemantàrias:
Aquò balha un ARN simple brin, mentre que l'ADN es totjorn doble brin. Qu'i a 3 tipes de polimèrasa, la I transciru ARNr, la II ARNm, la III ARNt e chic ARNr. De tots los ARN, sonque l'ARNm es portaire deu messagte genetic, sera sol d'estar tradusit en proteïna.
La traduccion[modificar | modificar la font]
Article principau: Traduccion genetica
Que comença per un codon d'iniciacion que serà totjorn un de metionina ende'us eucariòtas. Après aquera fasa d'iniciacion, se passa l'elongacion. Pendent que los ARNt menhan los aminoacids, lo ribosòma ten l'ARNm entre las duas partidas e aparelha cada codon de l'ARNm l'un après l'autre dab l'ARNt que cau. L'elongacion s'arrèsta quan se tròba lo codon-estanc, se pòt estar UAA, UAG o UGA.
Cambiament pòstraduccionau[modificar | modificar la font]
- Glicosilacion
Après la creacion de la proteïna, que deu enqüèra passar quauques transformacions. De tira après la sintèsi, la proteïna es caperada e se'n va dens lo REL La proteïna i camina capvath e receberà la glicosilacion. Lo dolicòl es un acid gras membranari deu reticulum endoplasmic, gahà's 5 mannòsas contra energia, e los poderà desliurar sus ua proteïna. La glicosilacion se passa segon deus aminoacids preherenciaus, e la disponibilitat d'enzims e substrats. La glicosilacion se pòt passar dab ua molecula GPI, la fin balharà tanben ua glicoproteïna.
- Autres grops foncionaus
s'ajusta deus fosfats, acetat e nombrós lipids e carbohidrats...
- Plegament proteïc
Un còp glicosilada, la gliproteïna serà plegada end'aver la conformacion volguda (qu'es hèra important pr'amor la medisha proteïna dab duas conformacions diferentas aurà duas accions diferentas, cf la malaudia de Creutzfeldt-Jakob). Qu'es plegada sia per ua proteïna caperaira o per la proteïna DPI, l'estabilitat es assegurada peus ponts disulfur per ua oxidacion deus radicaus -SH de la proteïna entre eths.
Secrecion[modificar | modificar la font]
Totas las proteïnas ne son pas destinadas per l'excrecion, d'autes son guardadas ende'u besonh de la cellula. Las que la qualitat n'es pas assegurada son lisadas dens la cellula peus lisosòmas.
Quan la proteïna es destinada a l'excrecion, deu passar la membrana cellulara qui es idrofòba mentre que las proteïnas son lo mei sovent idrofilas, ende passar, quan la proteïna va sortir de l'aparelh de Golgi, serà entornejada dens ua vesicula lipidica, entornejada d'autas proteïnas (coatomèrs o clatrina), un còp pròche de la membrana, la proteccion proteïca es liurada dens lo citoplasma, (que cau l'idrolisi, d'un GTP en GDP), lavetz la vesicula lipidica pòt fusionar dab la membrana cellulara, e la proteïna es liurada en dehòrs de la cellula.
Contraròtle de la sintèsi[modificar | modificar la font]
Qu'existís mantuas biaishs ende regular la sintèsi proteïca, se pòt passar en cada nivéu de l'expression deu còde genetic, e aquò ende inibir o indusir la sintèsi.
Exemple de regulacion de la sintèsi de la renina: la renina es un peptid de 300 aminoacids, secretat per l'aprarelh juxta-glomerulari de l'arrea. Son gène se tròba suu braç long deu cromosòma 1 (1q32). Sa secrecion balha indirectament ua aumentacion de precion arteriau. Lavetz, la sintèsi de renina se hè quan la cellula sent ua abaishada de la precion arteriau o quan tròba ua ipocaliemia o a iponatremia dens lo sector vascular.


c: text/html

text:
Margaret Mitchell
Margaret Mitchell (8 de novembre de 1900 – 16 d'agost de 1949) foguèt una escrivana estatsuniana, que guanhèt lo Prèmi Pulitzer en 1937 per son roman Amb l'aura envolat (Gone with the Wind). Aquel roman es un dels mai populars de totes los temps avent vendut mai de 30 milions d'exemplars. Se faguèt una adaptacion cinematografica en 1939 amb Clark Gable coma a actor masculin qu'es un dels filmes mas populars de totes los temps.
Margaret Mitchell nasquèt a Atlanta, dins l'Estat de Georgia (Estats Units d'America). Lo seu paire èra avocat e la seuna maire sufragista d'originas catolicas irlandeses que moriguèt en 1918 victima de l'epidèmia de gripa. Dins l'enfança escotava des recits de veterans participants de la guèrra civila nòrdamericana.
Escriviá una cronica dins un jornal The Atlanta Journal-Constitution jol pseudonim de Peggy Mitchell. Entre autres faguèt un entrevista de celèbre actor Rodolfo Valentino e faguèt de biografias de generals de la guèrra civila americana. En 2000 se publiquèt una seleccion dels seus articles.[1]
Se maridèt dos còps en 1922 e 1925.
Moriguèt d'un accident d'automobila, es enterrada al cementèri d'Oakland a Atlanta.
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- (en)Obituary, NY Times, August 17, 1949 Miss Mitchell, 49, Dead of Injuries
- (en)New Georgia Encyclopedia (biographical entry)
- (en)Margaret Mitchell timeline
- (en)Bio of Margaret Mitchell prepared by the Margaret Mitchell House and Museum
- (en)Biography of Margaret Mitchell - Books & Writers website
Referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Mitchell, Margaret. Margaret Mitchell, Reporter. Edited by Patrick Allen (Athens, GA: Hill Street Press, 2000) [1]

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
-601
Aquesta pagina concernís l'an -601 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Asia[modificar | modificar la font]
Babilònia[modificar | modificar la font]
En Palestina, una ataca egipciana còntra lei Babilonians s'acabèt per una tiera de batalhas indecisas. Aquò permetèt ai Babilonians de mantenir lei posicions conquistadas dins la region dempuei 609 avC e leis Egipcians demorèron una menaça importanta. Leis operacions contunièron l'annada seguenta.


text:
-245
Cronologia mensuala:
Gen - Feb - Mar - Abr - Mai - Junh
Julh - Ago - Set - Oct - Nov - Dec
Cronologias tematicas:
Literatura - Musica - Sciéncia - Espòrt
Aquesta pagina concernís l'an -245 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Africa[modificar | modificar la font]
Cartage[modificar | modificar la font]
Perseguida de la Premiera Guèrra Punica còntra lei Romans. Pasmens, coma l'annada precedenta, franc d'operacions de secutament, lei dos camps organizèron ges d'operacion importanta.


text:
Calcari
Lo calcari es una ròca sedimentària que contèn aumens 50% de carbonat de calci (CaCO3) mai tanben de carbonat de magnèsi (MgCO3). Quand la ròca compòrta una proporcion non negligibla d'argila, se parla de marla.
Se forma per acumulacion au fons dei mars a partir de cauquilhas e d'esqueletas de microalgas e d'animaus marins.
Formas mineralas[modificar | modificar la font]
Impuretats[modificar | modificar la font]
Entre leis impuretats principalas que pòt contenir lo calcari i a: lei silicats, l'argila, lei fosfats, lo carbonat de magnèsi, lo gip, la glauconita, la fluorita, l'oxid de fèrre e lo magnèsi, lei sulfats, la siderita, la dolomita e la matèria organica entre autrei.
La color d'aquelei ròcas pòt anar dau blanc au negre en passant per lo gris. Fòrça presentan de tons rogencs, jaunes, blaus o verds segon lo tipe o la quantitat d'impuretats que contènon.
Formacion[modificar | modificar la font]
Normalament se forman per acumulacion d'organismes inferiors o precipitacion de carbonat de calci en forma de bicarbonats principalament dins lo mitan marin. Se pòt trobar tanben dins de baumas sota forma d'estalactitas e d'estalagmitas.


text:
Vassonville
Vassonville es una comuna francesa, situada dins lo departament de la Sèina Maritima e la region de la Nauta Normandia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comuna del país de Caux.
Commune du pays de Caux.
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Significat del nom : lo domeni de Vasson, ancian nom germanique vengut patronyme. Cas regim de Vasse (Cf. Wace). Lo nom lèva de la phonétique del normand septentrional per Gasson en normand meridional.
Vilatge d'origina de Robert de Bassonville, chevalier normand emigrat a Itàlia al Sègle XI.
Signification du nom : le domaine de Vasson, ancien prénom germanique devenu patronyme. Cas régime de Vasse (Cf. Wace). Le nom relève de la phonétique du normand septentrional pour Gasson en normand méridional.
Village d'origine de Robert de Bassonville, chevalier normand émigré en Italie au Sègle XI.


text:
ADN recombinant
L'ADN recombinant, o ADN recombinat, es una molecula d'ADN formada de l'union de doas moleculas eterològas, es a dire, d'originas diferentas. S'aplica generalament aqueste nom a de moleculas produsidas per l'union artificiala e deliberada, in vitro, d'ADN provenent de dos organismes diferents.
L'ADN recombinant es resultat de l'emplec de divèrsas tecnicas que los biologistas moleculars utilizan per manipular las moleculas d'ADN. Lo procès consistís a prene una molecula d'ADN d'un organisme (virus, planta o bacteria) e en laboratòri la manipular e la metre dins un autre organisme. Aquò se pòt far per estudiar l'expression d'un gèn e quitament en qualques cases, per tractar una malautiá genetica en quina espècia que siá amb de fins economicas e scientificas
Se distinguís entre l'ADN recombinant natural, e l'ADN recombinant sintetic; lo primièr es lo que se genèra de manièra biologica dins los organismes, coma per exemple, en la fecondacion de l'ovul per l'espermatozoïde; lo segond, es obtengut pels scientifics e usat en engenhariá genetica per d'innovacions biotecnologicas, s'apèla tanben « ADN quimeric ».


text:
Don Quichòte
Don Quichòte o L'Engeniós Hidalgo Don Quichòte de la Mancha (lo segon qu'ei lo títol complet ; en castelhan, respectivament Don Quijote e El Ingenioso Hidalgo Don Quijote de la Mancha) qu'ei un roman espanhòu deu sègle XVII escrit per l'escrivan Miguel de Cervantes (Saavedra, deu son nom complet, segon l'us castelhan d'emplec deus noms petits e d'ostau...), considerat tradicionaument com lo "purmèr roman modèrne de l'istòria" qu'ei de segur lo roman lo mei celèbre de la literatura mondiau.
Que conda las aventuras d'un gentiu nomat don Quichòte qui vad hòu en legent romans de chivalieria, a punt d'i vodar tota la soa energia e de non pas mei poder diferenciar la realitat e l'imaginacion e de s'aviar suus camins en recèrcas d'aventuras acompanhat d'un paisan, Sancho Pança, e son escudèr, qui a la debuta lo cred quan Don Quichòt eth promet de'u hidar un dia lo govèrn d'ua isla.
Lo purmèr tòm que conegó de tira ua escaduda de las granas qu'i encoratgè l'autor a ne compausar lo dusau (sustot qu'un faus dusau tòm qu'èra ja estat compausat per un aute autor).
Per'mor deu son succès, Don Quichòte que ho de tira tradusit en mantuas lengas e sustot adaptat en musica (per Georg Philipp Telemann enter autes), au balet, en pintrura e au teatre, e en particular en occitan de la man de Francés de Corteta qui compausè Sancho Pança, al Palais dels Ducs.


text:
Felis silvestris catus
Lo gat o lo cat (var. chat), de nom scientific Felis silvestris catus, es un mamifèr domestic carnivòr. Es plan apreciat per son biais de netejar e protegir l'ostal d'espècias coma los rats o las mirgas. Lo gat, animal biaissut, pòt arribar a caçar mai de 1000 espècias per se noirir. Plan intelligent, aquel animal es capable d'aprene a manipular de mecanismes simples.
Lo compòrtament d'un gat dins un ostal[modificar | modificar la font]
Un gat quand es jove jòga, beu lo lach de sa maire, miaula, fa pas trop atencion al mond al torn d'el.
Un gat quand es jove jòga amb totas sòrtas d'objèctes :
- D'objèctes redonds : de bilhas, de balas, de pelòtas de lana ....
- D'objèctes plats : de règlas
- De cordèlas, de fials, de cordilhs
Un gat corrís pertot, sauta pertot sus tot. Un gat aima las careças, es fòrça afectuós. Lo gat es tanben fòrça curiós.


text:
Saint-Léger (Pas de Calais)
Saint-Léger es una comuna francesa, situada dins lo departament del Pas de Calais e la region del Nòrd-Pas de Calais.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
La municipalitat situada en lo costat de Croisilles, se truca tanben Sant-Leugièr-los-Croisilles, en lo club de las municipalitats amb Sant-Leugièr[1].
La commune située dans le canton de Croisilles, s'appelle aussi Saint-Léger-les-Croisilles, dans le club des communes avec Saint-Léger[2].
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
- Teatre d'operacion de la Batalha de Bapaume (1871) pendent la guèrra franco-prussienne de 1870-71.
- Preséncia de pistas de aviation alemandas pendent la Segonda Guèrra mondiala. 350 òmes de las fòrças de la Luftwaffe ocupavan lo vilatge a aquela epòca.
- Théâtre d'opération de la Bataille de Bapaume (1871) durant la guerre franco-prussienne de 1870-71.
- Présence de pistes d'aviation allemandes durant la Seconde Guerre mondiale. 350 hommes des forces de la Luftwaffe occupaient le village à cette époque.
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Comuna de St Leugièr jos Cholet, « {{{Títol}}} ». Consultat lo 6 de decembre de 2008
- ↑ Mairie de St Léger sous Cholet, « L'assocation Saint-Léger de France et d'ailleurs ». Consultat lo 6 décembre 2008


text:
Jean-Marc Ayrault nasquèt a Maulévrier en 1950, filh de Joseph Ayrault, un trabalhaire agricòla abans d'èsser obrièr dins una fabrica taxtila per ne venir un dirigent, e de Georgette Uzenot, una cordurièra.
Anèt a l'escòla primària catolica Saint-Joseph de Maulévrier e, entre 1961 e 1968, estudièt al licèu public Colbert de Cholet. Aprèp estudiguèt l'alemand a la Facultat de Letras de Nantas. Entre 1969 e 1970, passèt un semestre en Alemanha, a Wurtzburg. En setembre de 1971 se maridèt amb Brigitte Terrien, professora de francés dempuèi 1974 e aprèp conselhièra generala del canton de Saint-Herblain-Ouest-Indre entre 1982 e 2001, amb que a dos filhs. Foguèt licenciat en alemand e passèt lo CAPES per èsser professor en 1972. Faguèt l'an de practicas al collègi de la Trocardière (Salvador-Allende) a Rezé e foguèt nomenat professor a Saint-Herblain al collègi de l'Angevinière en 1973.
Aprèp lo succès electoral socialista obtengut per François Hollande lo 6 de mai de 2012, Jean-Marc Ayrault apareguèt coma un dels favorits per ocupar l'emplec de Primièr Ministre malgrat la condemnacion judiciària de favoritisme. Accediguèt a aquel pòst lo 15 de mai de 2012 tot just aprèp de l'investidura d'Hollande coma president. Deguèt alara formar lo nòu govèrn, lo 35n del país e sosmetre los pretendents al nòu President de la Republica francesa l'endeman de sa designacion lo 16 de mai de 2012.


text:
Lo Vialar de Tarn
Lo Vialar de Tarn[1][2][3] (Viala-du-Tarn en francés) es una comuna roergassa situada dins lo departament d'Avairon e la region de Miègjorn-Pirenèus.
Somari
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Saint-Beauzély, Christian-Pierre Bedel, al canton, 1997
- ↑ Patrici Pojada, Repertòri toponimic de las comunas de la region Miègjorn-Pirenèus, Nouvelles Éditions Loubatières, 2009, ISBN 978-2-86266-573-3
- ↑ Sit Toponimia occitana
.
Geografia[modificar | modificar la font]
Situada en la part sud del Massís Central.
Située dans la partie sud du Massif Central.
Istòria[modificar | modificar la font]
Tourelles E remparts de la Modèl:S-.
Tourelles et remparts du Modèl:S-.


text:
Illa de Pascas
L'Illa de Pascas (var. Illa de Paschas) (en maòri: Rapa Nui, en espanhòl: Isla de Pascua) es una illa polinesiana del sud-èst de l'Ocean Pacific, situada al punt sud-èst del triangle polinesian. L'illa es un territòri especial de Chile. Rapa Nui es famosa per sas estatuas monumentalas, sonadas moai (AFI: [moʊ.aɪ]), creadas per lo pòble Rapanui. Fa partida del Patrimòni Mondial de l'Umanitat e una granda part de l'illa es protegida per lo Pargue Nacional de Rapa Nui
L’illa se tròba a 3700 km de las còstas chilenas e a 4000 km de Tahiti; l’illa abitada pus pròcha es Pitcairn a mai de 2000 km a l’oèst. L’illa de forma triangulara, d'aperaquí 23 km dins sa pus granda dimension, cobrís 162 km². La populacion comptava 3304 abitants en 2002 [1].
Lo sieu capluòc es Hanga Roa.
Foguèt visitada pel primièr europèu, lo navigaire neerlandés Jakob Roggeveen, lo jorn de Pascas, lo 5 d'abril de 1722, e comptava alara aperaquí 4000 abitants. Foguèt annexada per Espanha en 1770 e venguèt una possession chilena en 1888.
Nòtas[modificar | modificar la font]


text:
Tropic del Càncer
Lo Tropic del Càncer es un dels cinc parallèls principals indicats sus las mapas terrèstras. Es lo parallèl de 23° 26' 22" de latitud nòrd, la latitud pus septentrionala ont se pòt apercebre lo Solelh dirèctament al zenit, al solstici de junh.
Dominacion[modificar | modificar la font]
Lo Tropic del Càncer pòrta aquel nom perque, fa gaireben 2000 ans, lo Solelh dintrava dins la constellacion del Cancèr al solstici de junh.
A causa de la precession dels equinòccis, lo Solelh se situa uèi dins la constellacion dels Geminis al moment d'aquel solstici.
Païses traversats[modificar | modificar la font]
Lo Tropic del Càncer copa subretot d'oceans. Pasmens lo nombre de païses traversats e la distància maritima traversada pel Tropic del Càncer son mendres pel Tropic del Capricòrne.
Los païses que travèrsa son, en partissent de 0° de longitud cap a l'Èst, son :
- Argeria
- Nigèr
- Libia
- Chad : lo punt pus septentrional del país es definit pel Tropic del Càncer
- Libia encara
- Egipte
- Arabia Saudita
- Emirats Arabis Units
- Oman
- Índia
- Bangladèsh
- Índia encara
- Birmania
- China
- Taiwan
- Lo tropic passa al sud de las illas japonesas de Ryūkyū e Ogasawara
- Hawaii (Estats Units d'America, pas de tèrra traversada : lo Tropic passa entre Nihoa e l'illa Necker)
- Mexic
- Lo Tropic passa al nòrd de Cuba
- Bahamas
- Sahara Occidental (territòri contestat administrat per Marròc)
- Mauritània
- Mali


text:
Angles (Tarn)
Angles [1][2] (Anglès en francés) es una comuna lengadociana situada dins lo departament de Tarn e de la region de Miègjorn-Pirenèus.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
La comuna es situada dins lo Pargue Natural Regional del Naut Lengadòc sus Arn
Istòria[modificar | modificar la font]
La comuna èra partida du diocèsi de Sant Ponç de Tomièiras. A la Revolucion, quand se creèron los departaments, èra doncas integrada al departament d'Erau. Lo decret del 3 de brumaire de l'an X (1801) escambièt lo canton de Sant Gervais (alara dins lo Tarn) amb lo canton d'Angles.
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Patrimòni civil[modificar | modificar la font]
- L'anciana pòrta de la vila dich Portal Bas, bastida al sègles XVII (monument istoric[3].
- Lo castèl de Campan que la fondacion data del sègle XI. A una faciada Sud embelida al sègle XVII (monument istoric dempuèi lo 17 de mai de 1961[4].
- Dos estanhs: la restanca de la Ravièja e l'estanh dels Sants Pèires.
Bibliografia[modificar | modificar la font]
- (fr) Jean Aymeric, Anglès et son terroir, Ed. de Poliphile, 1988, 978-2-86888-021-5
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Patrici Pojada, Repertòri toponimic de las comunas de la region Miègjorn-Pirenèus, Nouvelles Éditions Loubatières, 2009, ISBN 978-2-86266-573-3
- ↑ Sit Toponimia occitana
- ↑ {{ref Mérimée PA00095487|
- ↑ ref Mérimée PA00095486


text:
La Crotz de Rodola
La Crotz de Rodola[1] (La Croix-sur-Roudoule en francés) es una comuna occitana dau Comtat de Niça, situada dins lo departament dei Aups Maritims e la region de Provença-Aups-Còsta d'Azur.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Lo vilatge a bastit sus un rocher abrupt surplombant las gargamèlas de la Roudoule. Un descendent de Clovis, Childebert II, amassa a la siá corona la region actuala de las Alpes-Maritimas. Mas, los Lombards, venguts d'Itàlia, jos la conducha de Aboin #destruir entièrament Cimiez (574), dévastèrent Niça, Vence e Glandèves. Per escapar als barbars, los abitants aguèron obligat de replegar-se dins las montanhas. Es del temps que los abitants de Glandèves #fondar Daluis, Sant-Leugièr, Auvare e La Crotz.
Mai tard aquel #èsser una Viguerie de las Templiers. Aquel òrdre #bastir a la reünion del vilatge un castèl fòrt #que la ne vira mèstra èra surmontée d'una immensa crotz #que se podiá veire llegües a la ronda, aiçò cap a 1137. Demòra pas mai d'aquela labor que d'escasses vestigis e se pensa que lo nom del pòble ven aquel aquela granda crotz « Castrum de Cruce ».
Pel continuament, a mesura que la seguretat en lo trabalh e dins las abitacions s'afirmava, que la vida defòra de la enceinte veniá mai segura, cèrts abitants se #fixar suls luòcs de lo sieu trabalh. Es aital coma aguèron creat los caserius de Léouvé, Amarine e Villars. Es a la Crotz #que passava la rota muletière dicha « via romaine » #que, pel caulet de Roua condusissiá a Guillaumes per contunhar fins a Barcelonnette pel caulet de la Cayolle. #Çò que fasiá d'aquel pòble un luòc de halte ont los viatgèrs podián se pausar e se restaurar en los auberges.
Quand las rotas carrossables #dobrir las vallées, tota aquela faiçon de desplaçament #desaparéisser. La via romaine #que se'n pòt encara veire las pavages en la pujada del caulet de Roua es pas mai utilizada uèi que per los toristas e las gents del país.
En 1388, al continuament de disturbis sobrevinguts après lo defalhiment de la reina Jeanne, lo país de Niça, i #comprene Puget-Théniers, se #metre jos la proteccion del Comte roge, Amédée VII de Savoie. Las municipalitats de la Crotz, Sant-Leugièr, Auvare, Puget-Rostang, La Penne, Sant-Antonin e Cuébris #demorar ligadas a la Provence e #far partida del bailliage de Guillaumes. En 1760, aquelas municipalitats #seguir la destinada de la Provence, del temps que lo Comtat de Niça seguissiá aquela del Pòrti de Savoie, vengut Rei de Sardenha. Jos Louis XV, après la guèrra de succession d'Àustria e lo tractat de Aix-la-Capèla (1748) , una rectification de frontièra i aguèt signat a Turin, lo 24 de març de 1760, #que donava dins l'ostal de Savoie, las municipalitats en escambi de Gattières, Bonson, Los Ferres, Conségudes, Aiglun e una part del pòble de Roquesteron #que pòrta uèi lo nom de Roquesteron-Grassa.
Lo comtat de Niça #èsser amassat a la França en 1793, retut al rei de Sardenha l'an 1815 pel tractat de París, e fin finala amassat definitivament a la França en 1860. La Crotz a pas doncas fach partida dels estats sardes que pendent mens de tres quatrens de sègle.
A Modèl:La s-, de 1860 a 1880, la Crotz #conéisser una fòrça grand prospérité mercés a l'espleitacion d'una veta de minaré de còder conegut dempuèi l'Antiquitat. A l'epòca, s'avalorava la populacion a cinc #cent abitantas e los registres de l'Estat-civil del moment testifiquen de 25 a 30 naissenças annalas. La mina #barrar las siás pòrtas, fauta de minaré, aquela populacion a queigut l'an 1914 a 300 abitants e la municipalitat compta pas mai uèi que 86 abitants.
Una succession de tres ponts salva las gargamèlas prigondas de la Roudoule. Testifica De l'avançada tecniciana. Fins a la fin de la Modèl:S-, per retre's a Daluis o Sant-Leugièr, los òmes en podent pas afranquir las gargamèlas de Daluis e del Cians, manlèvan lo pont medieval (calcaire - cap a la Modèl:S-) per traversar la vallée de la Roudoule. Aquel darrièr, n'arc plen cintre, restaurat, compòrta un tablier en V invertida.
En 1889, lo pont suspenut a 65m del sòl, es una sintesi d'innovacions tecnicas e pren lo relèu del pont muletier en datant de 1842. Qualques Bigas metallicas asseguran la rigidité del tablier. Los dispositius de fixacion, câbles de suspension e suspentes, son amovibles ; los fils dels câbles an trenat entre eles amb la fin d'assegurar la regularitat de la tension de las brins…
Tant de prouesses tecnicas #que faràn la célébrité de lo sieu inventeur, Ferdinand Arnodin.
Aquel pont a #èsser restaurat per la meteissa entrepresa tot recentament.
A Modèl:La s- aquel #èsser un fief dels Templiers de contunh dels Espitalaris de St-Jean de Jerusalem partejat amb una succession de co-senhors.
Le village est bâti sur un rocher abrupt surplombant les gorges de la Roudoule. Un descendant de Clovis, Childebert II, réunit à sa couronne la région actuelle des Alpes-Maritimes. Mais, les Lombards, venus d'Italie, sous la conduite d'Aboin détruisirent complètement Cimiez (574), dévastèrent Nice, Vence et Glandèves. Pour échapper aux barbares, les habitants furent obligés de se replier dans les montagnes. C'est alors que les habitants de Glandèves fondèrent Daluis, Saint-Léger, Auvare et La Croix.
Plus tard ce fut une Viguerie des Templiers. Cet ordre construisit au sommet du village un château fort dont la tour maîtresse était surmontée d'une immense croix que l'on pouvait voir des lieues à la ronde, ceci vers 1137. Il ne reste plus de cet ouvrage que de rares vestiges et on pense que le nom du village vient ce cette grande croix « Castrum de Cruce ».
Par la suite, à mesure que la sécurité dans le travail et dans les habitations s'affirmait, que la vie hors de l'enceinte devenait plus sûre, certains habitants se fixèrent sur les lieux de leur travail. C'est ainsi que furent créés les hameaux de Léouvé, Amarine et Villars. C'est à la Croix que passait la route muletière dite « voie romaine » qui, par le col de Roua conduisait à Guillaumes pour continuer jusqu'à Barcelonnette par le col de la Cayolle. Ce qui faisait de ce village un lieu de halte où les voyageurs pouvaient se reposer et se restaurer dans les auberges.
Lorsque les routes carrossables ouvrirent les vallées, tout ce mode de déplacement disparut. La voie romaine dont on peut encore voir les pavages dans la montée du col de Roua n'est plus utilisée aujourd'hui que par les touristes et les gens du pays.
En 1388, à la suite de troubles survenus après le décès de la reine Jeanne, le pays de Nice, y compris Puget-Théniers, se plaça sous la protection du Comte rouge, Amédée VII de Savoie. Les communes de La Croix, Saint-Léger, Auvare, Puget-Rostang, La Penne, Saint-Antonin et Cuébris restèrent attachées à la Provence et firent partie du bailliage de Guillaumes. En 1760, ces communes suivirent la destinée de la Provence, tandis que le Comté de Nice suivait celle du Duc de Savoie, devenu Roi de Sardaigne. Sous Louis XV, après la guerre de succession d'Autriche et le traité d'Aix-la-Chapelle (1748) , une rectification de frontière fut signée à Turin, le 24 mars 1760, qui donnait à la maison de Savoie, les communes en échange de Gattières, Bonson, Les Ferres, Conségudes, Aiglun et une partie du village de Roquesteron qui porte aujourd'hui le nom de Roquesteron-Grasse.
Le comté de Nice fut réuni à la France en 1793, rendu au roi de Sardaigne en 1815 par le traité de Paris, et enfin réuni définitivement à la France en 1860. La Croix n'a donc fait partie des états sardes que durant moins de trois quarts de siècle.
Au Modèl:S-, de 1860 à 1880, la Croix connut une très grande prospérité grâce à l'exploitation d'un filon de minerai de cuivre connu depuis l'Antiquité. À l'époque, on évaluait la population à cinq cents habitants et les registres de l'Etat-civil du moment témoignent de 25 à 30 naissances annuelles. La mine ferma ses portes, faute de minerai, cette population est tombée en 1914 à 300 habitants et la commune ne compte plus aujourd'hui que 86 habitants.
Une succession de trois ponts enjambe les gorges profondes de la Roudoule. Elle témoigne de l'avancée technique. Jusqu'à la fin du Modèl:S-, pour se rendre à Daluis ou Saint-Léger, les hommes ne pouvant franchir les gorges de Daluis et du Cians, empruntent le pont médiéval (calcaire - vers le Modèl:S-) pour traverser la vallée de la Roudoule. Ce dernier, en arc plein cintre, restauré, comporte un tablier en V inversé.
En 1889, le pont suspendu à 65m du sol, est une synthèse d'innovations techniques et prend le relais du pont muletier datant de 1842. Des Poutres métalliques assurent la rigidité du tablier. Les dispositifs de fixation, câbles de suspension et suspentes, sont amovibles ; les fils des câbles sont tressés entre eux afin d'assurer la régularité de la tension des brins…
Autant de prouesses techniques qui feront la célébrité de son inventeur, Ferdinand Arnodin.
Ce pont a été restauré par la même entreprise tout récemment.
Au Modèl:S- ce fut un fief des Templiers puis des Hospitaliers de St-Jean de Jérusalem partagé avec une succession de co-seigneurs.


text:
Gramatica occitana segon los parlars lengadocians
La Gramatica occitana segon los parlars lengadocians, mai sovent coneguda coma la Gramatica occitana d'Alibèrt, foguèt una de las òbras fondamentalas per la fixacion de la grafia dicha "classica" de l'occitan. Foguèt escricha per Loís Alibèrt e publicada a Barcelona en 1935.
Istòria[modificar | modificar la font]
Aquela gramatica pareguèt çò primièr en tròces dins la revista Òc. En 1935 la Generalitat de Catalunya, per mejan de l'Oficina de Relacions Meridionals, l'estampèt, mas la Guèrra civila espanhòla ne geinèt la difusion. Calguèt esperar 1976 que se sortiguèsse una edicion novèla e revisada deguda a Ramon Chatbèrt, editada pel Centre d'Estudis Occitans de l'Universitat Pau Valèri de Montpelhièr. En 2000 l'Institut d'Estudis Occitans e l'Institut d'Estudis Catalans la tornèron estampar.
Contengut[modificar | modificar la font]
La Gramatica occitana a marcat prigondament lo movement renaissentista occitan. La referéncia explicita d'Alibèrt per sa gramatica èra la Gramàtica catalana de Pompeu Fabra e l'autor voliá que son òbra aguèsse lo meteis resson social que la del Pompeu Fabra. La gramatica d'Alibèrt a quatre caracteristicas que ne fan una òbra màger:
- Es escricha en occitan.
- Es una gramatica descriptiva dels parlars lengadocians.
- Es l'òbra qu'es a la basa del desvolopament de la grafia classica (e mai se n'es pas a l'origina).
- Es una gramatica prescriptiva (ditz las formas que cal emplegar e las que cal pas) que fonda la nòrma classica de l'occitan e qu'a per ambicion d'èsser a la basa d'una lenga literària. Es aquela caracteristica que noiriguèt la polemica a l'entorn de l'òbra, ajudada pel ton categoric de l'autor.
- Es una òbra qu'anticipa las aplicacions possiblas a d'autres dialèctes occitans que lo lengadocian, e que se fonda sempre sus una concepcion globala de la lenga occitana.
Mas se l'òbra es ara en partida contestada, es a l'origina de la difusion de la grafia classica e de la nòrma classica, amb las adaptacions de Pèire Bèc pel gascon o de Robèrt Lafont pel provençal. Tanben es la font de las principalas temptativas d'estandardizacion del lengadocian, que sián las de Jacme Taupiac, de Rogièr Teulat o de Patric Sauzet.
La descripcion (sos)dialectala[modificar | modificar la font]
A mai de son prètzfach normatiu, l'òbra d'Alibèrt es plan rica en informacion dialectala. La variacion sosdialectala del lengadocian i es descricha pro menimosament dins mantuna part de l'òbra que siá en fonologia o en morfologia e una mapa amb la toponimia en occitan, que permet de visualizar aqueste ensems de sosdialèctes, i es fornida tre la debuta del libre.


text:
La Wantzenau
Wanzenau en alemannisch (La Wantzenau en francés) es una comuna francesa del departament del Bas Ren e de la region d'Alsàcia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Ciutat d'aperaquí 5 700 abitantas situadas a 12 km, al nòrd de la vila de Estrasburg. Lo païsatge es typique del Ried e de fòrça polidas passejadas a pè, a caval o a bicicleta son accessiblas la longitud de la Ill e del Rhin. Situada sus l'ais ferroviaire Estrasburg - Lauterbourg, La Wantzenau es una estapa sus la Véloroute Rhin EV 15 (1 320 km) #que connècta la font del Rhin, situada a Andermatt a Soïssa, a la siá desbocadura a Rotterdam.
Ville d'environ 5 700 habitants située à 12 km, au nord de la ville de Strasbourg. Le paysage est typique du Ried et de très belles promenades à pied, à cheval ou à vélo sont accessibles le long de l'Ill et du Rhin. Située sur l'axe ferroviaire Strasbourg - Lauterbourg, La Wantzenau est une étape sur la Véloroute Rhin EV 15 (1 320 km) qui relie la source du Rhin, située à Andermatt en Suisse, à son embouchure à Rotterdam.
Istòria[modificar | modificar la font]
En 1939, los combats en venent tròp menaçants, los abitants dels pòbles en se situant près de la frontièra alemanda an per òrdre de deslotjar. Aquel òrdre tanh mai de 170 pòbles #que la Wantzenau.
En un primièr temps, après aver-i amassat qualques questions, los Wantzenauviens n'an dirigit cap a la municipalitat de Marlenheim. L'accès i es malaisit tan las rotas an cargat. Mas la situacion demòra fòrça conflictiva. Après qualques jorns d'espera, un tren de bestiaux condusís los Wantzenauviens cap a « l'interior » cap a una destination #que los es totalament desconeguda. A l'arribada d'aquel « convoi », descobrisson Sant-Yrieix ! Los Wantzenauviens an aleugerit de trobar la lutz continuament a aquel long trajècte amuntegats los unes suls autres. Malgrat aiçò, una nòva dificultat : un problèma de compréhension. A aquela epòca, las Wantzenauviens parlan majoritairement la alsacien, los es doncas malaisida de se far comprene, mas la hospitalité e la generositat de las Arédiens fan rapidament desaparéisser/desaparéisser aquela dificultat. Los Wantzenauviens demoraràn a Sant-Yrieix pendent près d'un an. Aital, dempuèi aquela epòca, e per perpétuer l'amistat instaurada, un escambi d'abitants entre las doas comunas s'efectua totes los dos ans.
En 1939, les combats devenant trop menaçants, les habitants des villages se situant à proximité de la frontière allemande ont pour ordre d'évacuer. Cet ordre concerne plus de 170 villages dont La Wantzenau.
Dans un premier temps, après avoir rassemblé quelques affaires, les Wantzenauviens sont dirigés vers la commune de Marlenheim. L'accès y est difficile tellement les routes sont encombrées. Mais la situation reste très conflictuelle. Après quelques jours d'attente, un train de bestiaux conduit les Wantzenauviens vers « l'intérieur » vers une destination qui leur est totalement inconnue. À l'arrivée de ce « convoi », ils découvrent Saint-Yrieix ! Les Wantzenauviens sont soulagés de retrouver la lumière suite à ce long trajet entassés les uns sur les autres. Pourtant, une nouvelle difficulté : un problème de compréhension. À cette époque, les Wantzenauviens parlent majoritairement l'alsacien, il leur est donc difficile de se faire comprendre, mais l'hospitalité et la générosité des Arédiens font rapidement disparaître cette difficulté. Les Wantzenauviens resteront à Saint-Yrieix pendant près d'un an. Ainsi, depuis cette époque, et pour perpétuer l'amitié instaurée, un échange d'habitants entre les deux communes s'effectue tous les deux ans.


text:
Medoc
Medoc (o tanben Medòc) es un parçan d'Occitània[1] situat en Gasconha, a bisa. Es una peninsula en forma de triangle, entre l'estuari de Gironda au luvant e l'ocean Atlantic au só-coc.
La sua vila principala es L'Esparra.
Lo gentilici es medoquin -a.
Somari
- 1 Geografia
- 2 L'occitan en Medòc
- 3 Toponimia
- 4 Cultura e patrimòni
- 5 Nòtas
Geografia[modificar | modificar la font]
Zonacion[modificar | modificar la font]
Medoc correspond a l'extrèma punta de la peninsula landesa ; la Punta de Grava es a son extremitat. Es caperat majament per lo pinhadar landés ; parlan lavetz dau Medoc landescòt. Aquera region boscassuda es la partida occidentala de Medoc. La partida orientala, era, es plantada de vinhas ; coneishen las apelacions prestigiosas de Margaus, Paulhac, haut Medoc, Listrac, Molís, Sent Gelian, Sent Estèfe... Es çò qu'apèran lo Medoc ribeiron, es una tèrra de grava constituida per las alluvions de l'estuari. La partida nòrd a mèi l'extrèm sud-èst de Medoc, son regions marescatjosas, la permèira estent nomada "la Leda", la segonda "la Palud". Es dens aquera palud qu'existís una cultura tradicionala d'artishauts, a Macau. Enfin, au cochant, lo cordon dunari (parlan de terròus, piquèirs o ròcas) hèi facha a la mar.
Grandas vilas[modificar | modificar la font]
Las principalas vilas de Medoc son :
- Paulhac
- l'Esparra (sos-prefectura)
- Sent Medard de Jalas (mèi de 20 000 abitants)
- Blancafòrt
- Sent Laurenç
- Castèthnau
L'occitan en Medòc[modificar | modificar la font]
Linguistica[modificar | modificar la font]
Medoc se divisa en tres zònas linguisticas :
- Lo Baish Medoc (region de Semevian e de l'Esparra). Es caracterizat per la prononciacion [B] dau -v- intervocalic ; la prononciacion [u] dau -a finau ; la prononciacion [dz] de j- iniciau, [j] de -j- intervocalic, e [ts] de "ch" ; mèi tot un lexic pro especific. I tròban quauques trèits particulars coma lo passatge de "u" a "e" (hulha, sus, pus, un -> hèlha, ses, pes, en). Autors : l'abat D.-M. Bergey, los Tradinaires, los fraires Conord...
- La region de Paulhac, caracterizada per una prononciacion semi-negra (ex. ['hœʎə])
- Sud Medoc (haut Medoc e Medoc landés). Sa lenga es quasiment la medissa que la lana bordalesa e lo nòrd Bacin ; çò que difèra dau paròlis de Bordèu es una mendra francisacion e la prononciacion [w] dau -v- intervocalic. Lo parlar tradicionau de Cauderan, Merinhac, Sent Jan d'Ilhac, Brujas, lo Boscat, lo Telhan..., es un parlar de Sud Medoc. Autors : Guy Lambert, Gric de Prat, Teodòr Blanc, Brujol...
La finala latina -ARIU- se realisa successivament, dau nòrd au meijorn, -èir [ɛj], -eir [œj], -uir [yj].
La varietat dau vocabulari tradicionau es donc vertadeirament hòrta. Vaquí quauques exemples [2] :
- avaler de travers : s'anodar (sud) / s'esgargassar (centre) / passar au mishant cròs (centre)
- épamprer : esborrelar, esbrossar (Palud) / despampar (haut Medoc) / escombrar (nòrd)
- flaque : jabaud (sud) / jabarlaud (haut Medoc) / cròt, dargaud (nòrd) / jargaud (Vendais) / jarga (Semevian) / cha(m)pòt, argaud (auts endreits)
- rejet : gala (sud) / regiton (oèst) / repossa (nòrd)
Lo Medoc occitan anuit[modificar | modificar la font]
L'occitan es actualament ensenhat au licèu de Paulhac (professor V. Bédat) e dens la sola classa bilingua de Gironda, a Cussac. Existissen cors per adultes a l'Esparra, Vendais e Blancafòrt. Dus poètas occitans damòran en Medoc, Alan Viaut e l'ancian cantaire Pèir-Andriu Delbeau. Trobaràn coma associacions : los Tradinaires (Vendais), lo Gric dau Medòc (lo Telhan).
Toponimia[modificar | modificar la font]
La forma Medoc [me'ðuk] correspond plan damb l'etimologia latina Pagus Medulicus e es atestada dens los etnotèxts de Fèlix Arnaudin[3].
La forma Medòc [me'ðɔk] se tròba dens lo diccionari de Simin Palai[4]. Dens l'occitan parlat de Gironda, actualament, sola la forma Medòc es coneishuda [5].
Los noms de las comunas de Medòc[modificar | modificar la font]
- En Haut Medòc e Medòc viticòla: Arcins, la Barda, Blancafòrt, Blanhan, Bugadan, Cantenac, Cissac, Civrac, Coquècas, Cussac, l'Esparra, Galhan, Listrac, Ludon, Macau, la Marca, Margaus, Molís, Parampuira, Paulhac, Prinhac, Sent Cristòli, Sent Estèfe, Sent Gelian (Beishavela), Sent German d'Estèlh, Sent Idens (e non Sent Dicenç), Sent Sauvur, Sent Seurin de Cadorna, Sossans, Valairac, Vertelh.
- En Medòc landescòt: Arsac, Avensan, Brach, la Canau, Carcans, Castèthnau, Hortin, lo Pòrge, Selaunas, Saumòs, Senta Alena, Sent Aubin de Medòc, Sent Laurens de Medòc, Sent Medard de (las) Jalas, lo Tremple.
- En Baish Medòc: Cairac, Graian e l'Espitau, Jau Dinhac e Hloirac, Naujac, Semevian, Solac, Talaits, Vendais, lo Verdon.
Microtoponimia[modificar | modificar la font]
Cultura e patrimòni[modificar | modificar la font]
Patrimòni bastit e naturau[modificar | modificar la font]
Quauques elements dau patrimòni medoquin [6] :
- Lo donjon de l'Esparra o tor d'aunor. Aqueth donjon carrat dau sègle XIV es lo sol vestigi dau castèth aperat l' aunor de l'Esparra.
- Los pòrts de Paulhac, Bi, la Mareishala, Cadorna, Beishavela...
- Lo fare de Cordoan (lo mèi ancian d'Occitania), damb los de Grava e de Sent Nicolàs, tots tres au Verdon
- Lo fare e lo pòrt de Richard
- Lo castèth de la Marca, remontant au sègle XI, complementari de los de Blancafòrt e l'Esparra
- Lo castèth Senejac au Pian Medoc ; lo castèth dau Telhan remontant a l'Atge Mièi, damb un vielh chai dau XV° siègle ; lo castèth de Villepreux a Sent Aubin de Medòc
- Lo castèth de Seminhan, dau sègle XIII, a Sent Laurens
- Lo castèth de Blancafòrt. Datat daus sègles XI-XV, èra un daus castèths clementins bastits per parents de Clamenç V. Avant que las paluds estussin botadas a l'eishuc, dominèva una region totalament marescatjosa, çò que hèi vèner impossibla l'ipotèsa espandida qu'aqueth castèth èra religat a lo de Ròcatalhada per un sosterrenh. Egau, existiren salas trogloditicas.
- Lo dòsme de la glèisa de la Marca
- La capèra de Sent Rafaèl, borgat natau de Pèir Berland
- Las glèisas de Macau, Sent Estèfe e frem d'autas
- Nòsta Dama de la Fin de las Tèrras a Solac
- A Sent Laurenç, la hont de Bernòs de forma circulara, damb l'aiga ferruginosa, es environada de mistèris ; la tradicion vòu qu'aquesta hont jamèi estarida augi estut un lòc de culte druidic. Disen qu'una hada torna a còps a la hont de Bernòs, per s'i abeurar coma ec hasèva lòrs de sa via terrestra. Disen tanben que, se una gojata amorosa gita esplingas dens la hont e que s'i crotzan, es segura d'èster aimada en retorn. Una auta legenda afirma que la coloracion roja de la hont es discuda au peu ros d'una hada que s'i èra negada.
- A Sent Laurenç tanben, la glèisa N.D. de Benon, comandaria espitalèira dau XII° siègle.
- Lo Fòrt Medoc, bastit en 1689 sus òrde de Loís XIV, d'après los plans de Vauban, maugrat lo terrenh instable de las ribas de Gironda. Damb la ciutadèla de Blaia e lo Fòrt Patè, forma çò qu'apèran lo carrolh de l'Estuari, en avath de Bordèu.
- Los castèths viti-vinicòlas Margaus, Latour, Beishavela, dau Còst (o Còutz) d'Estornèl ......
- Lo Musèu dau Shivau au Castèth Lanessan ; l' Ecomusèu de la Vinha e dau Vin a Vertulh ; la Maison dau Vin a Paulhac
- L' alèia de Barbahèra e lo site arqueologic de Brion a Sent German d'Estulh
- L' abadia de Vertulh, daus sègles XI e XIII, daus Augustins. La nau hèi mèi de 40 mètres. Los bastiments abadiaus aculhissen anuit exposicions. Pas lònh, lo castèth de Vertulh, fortaressa medievala.
- Las roinas de l' abadia de St Pèir de l'Isla a Ordonac. Fondada au sègle XI o XII, èra un collègi de canonges regulièrs. Lo bastiment es roinat dampèi lo debut dau sègle XVII.
- Lo castèth d'Issan a Cantenac, monument fortificat dau sègle XVII.
- La tor de Bessan a Sossans, damorant d'un ensemble datat de 1252.
- La vielha glèisa d'Escurac a Civrac, au capith d'un tèrte.
- Los marescs dau Verdon, de Brujas, de Sossans ; la laguna de Contaut ; l' estanc de Cossau
La Levada e la Cauçada èran duas vias hòrt ancianas, existent a l'Atge Mièi. La Levada menèva de la Punta de Grava a Bordèu ; èra emprontada preus sent-jaqués. Anuit, una crotz en pèira mèrca son emplaçament sus la comuna d'Avensan, sus la rota dau borg a Sent Rafaèl.
Patrimòni immateriau[modificar | modificar la font]
Las gents[modificar | modificar la font]
Dens la tradicion populara, los Medoquins son sovent escarnits, considerats coma picabosics nhòcs, trucataulèirs e violents damb lur familha. Mèi dens lo mijorn de Gironda, disèvan Medoquin, pèth de coquin[7] o encara Lo Medoquin, praube, feniant, gloriós[8]. Malurosament, aqueths clishats ne son pas encara pròishe de disparéisher.
Una legenda[modificar | modificar la font]
Disen qu'entre lo Telhan e Blancafòrt, la nuit, los automobilistes pòden rencontrar una dòna fòrt bròia, tota de blanc vestida. Se la prenen en estòp, au cap d'un moment, dens una virada, dispareisherà. Quò's la Dama Blanca, una hantauma.
Patrimòni culinari[modificar | modificar la font]
Las especialitats gastronomicas d'aquera region pro tipica son en permèir los produits de l'estuari (esquiras, lamprèia, pibalas) ; produits casalèirs (artishauts de Macau, aspèrjas, los tradicionaus primurs de Sent Medard...). L'anhèth de Paulhac, labelizat, coneish una granda renomada. Lo cohard ("grenier médoquin") es una especialitat codinèira a basa d'estomac de pòrc rotlat, salat e pebrat. Las Noisettines de Blanhan son un novèth produit a basa d'auglanas, e tot çò que ne'n deriva (crèma, còcs...). Lo Petit Médoquin es una licor de mora. Coma auta buvenda, lo tè de Medoc (damb grepin e plantas dau pinhadar). Los ceps son tanben un daus produits mèi importants dau Medòc. Coma doçors, los sherments de Medoc, las guinetas, regalan tot lo monde.
Recèpta dau grenier médoquin :
En permèir, bien netejar e desgreishar la pansa dau pòrc, apui l'incisar de manèira a poder la rotlar. Salar e pebrar abondantament, a l'encòp per relevar lo gost d'aquera carn naturalament fada, e per rasons de conservacion. Après l'auger rotlada apui cosuda, gitar la pansa dens un cort-bolhon, dont la composicion diu damorar secreta mès, solida, pòt variar. Lo temps de cuisson diu tanben damorar secret. Lo cohard se minja freid, trencat prim. Es una famosa entrada, fòrt relevada, a d'acompanhar d'un vin june. [9]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Segon la classificacion de Frederic Zégierman.
- ↑ Atlas linguistique de la Gascogne ; Thesòc
- ↑ ARNAUDIN Félix [Jacques Boisgontier ed.] Dictionnaire de la Grande Lande, sl.: Parc Naturel Régional des Landes de Gascogne / Confluences, (2001) 2 vol. (per ex. a la p. 416)
- ↑ PALAY Simin, Dictionnaire du béarnais et du gascon modernes (1932-1933) [reed. 1961, París: CNRS].
- ↑ VIAUT Alain ; Los Tradinaires ; MONESTIER Jean ; BERGEY D.-M. ; BERTHAUD P.-L.
- ↑ http://medocgironde.voila.net/ e coneishenças personalas
- ↑ Reculhit per Alan Viaut, 1981
- ↑ Reculhit per Alan Viaut, 1981
- ↑ Confreria dau Grenier Médoquin - http://medock.voila.net/cuisine_entree_grenier.html


text:
Galaxia
Una galaxia es, en cosmologia, un assemblatge d'estelas, de gas, de poscas e de matèria negra e amb a vegadas un trauc negre supermassiu dins son centre.
La Via Lactèa, la galaxia ont se tròba lo Sistèma Solar, compta qualques centenas de miliards d'estelas (1011)[1] e a una extension de l'ordre de 100 000 annadas lutz. Gaireben totas las galaxias tipicas compòrtan un nombre similar d'astres, mas existís tanben de galaxias nanas comptant qualques desenas de milions d'estelas solament (107)[2], e de galaxias gigantas comptant plusors milièrs de miliards d'estelas (1012). En la basa d'aquelas chifras e de la talha de l'Univèrs observable, pensam qu'aquel comptariá qualques centenas de miliards de galaxias de massa significativa. La populacion de galaxias nanas es pasmens fòrça dificila a determinar, a causa de lor massa e lor luminositat fòrça flacas. L'Univèrs dins son ensemble, que son extension reala es inconeguda, poiriá comptar un nombre immensament pus grand de galaxias.
Las galaxias coma los sistèmas estellars de granda talha foguèron mesas en evidéncia pendent los ans 1920, subretot per l'astronòm american Edwin Hubble. Las galaxias son de tres tipes morfologics principals : ellipticas, espiralas, irregularas. Edwin Hubble donèt una descripcion pus precisa dels tipes de galaxias nomenada dempuèi sequéncia de Hubble.
Totas las estelas son pas situadas dins las galaxias. Se pareis establit qu'es dins las galaxias que se forman las estelas, aquelas pòdon èsser expulsadas, a causa de las interaccions entre las galaxias, o a causa d'encontres prèpa entre una estela e un astre fòrça massiu, coma un trauc negre supermassís situat al centre d'una galaxia. Se pòt veire tanben d'estelas dotadas d'una velocitat granda a respièch de lor galaxia, signe qu'aquelas son pas mai ligadas gravitacionalament amb aquesta. Aquelas estelas se nomenan per aquò « estelas en fugida ». Se coneis plusors representantas d'aquela classa, coma SDSS J090745.0+024507 e GRO J1655-40, totas doas fugiguèron la Via Lactèa. La primièra es probablament eissida de l'encontre prèpa amb lo trauc negre al centre de nòstra Galaxia, Sgr A*, la segonda es segur eissida d'une supernova asimetrica que son residú compacte foguèt expulsat de la region ont se passèt l'explosion.
Somari
- 1 Etimologia
- 2 Qualques òrdres de grandor
- 3 Istoric de las observacions
- 4 Composicion
- 5 Tipes e morfologia
- 6 Rotacion de las galaxias
- 7 Activitats excepcionalas
- 8 Formacion e evolucion
- 9 Estructuras a pus granda escala
- 10 Observacions a longors d'onda multipla
- 11 Bibliografia
- 12 Nòtas e referéncias
Etimologia[modificar | modificar la font]
Lo mot galaxia ven del grèc designant nòstra pròpria galaxia, YaλaEίaς , galaxias, o kύkλoς Yaλaktίkoς, kyklos galaktikos, que vòl dire « cercle lachós », a causa de son aparéncia dins lo cèl. Dins la mitologia grèga, Zèus placèt son filh Eracles, nascut de son union amb una mortala, sul sen de son esposa Era quand foguèt endormida per que lo nenon venga immortal bevent son lach divin. Quand aquela se revelhèt, vesent qu'alachava un nenon inconegut, lo repossèt, e un giscle de lach aspergiguèt lo cèl, formant aquela palla benda luminosa nomenada « Via Lactèa ».
Dins la literatura astronomica, lo mot Galaxia amb una G majuscula se referís a nòstra pròpria galaxia (la Via Lactèa), per la distinguir de las autras galaxias.
Abans la mesa en evidéncia de las galaxias, s'emplegava lo tèrme de nebulosa, que descriviá tot objècte difús de l'esfèra celèsta. Aquel biais de nomenar remonta a William Herschel, que en establissent son catalòg d'objèctes d'un cèl prigond, utiliza lo tèrme de « nebulosa espirala » pels objèctes coma M31. Aqueles seràn pus tard identificats coma essent d'immenses estrelums, e quand las distàncias entre aqueles comencèron d'èsser compresas, foguèron nomenadas « univèrs illas » e pus tard « galaxia ».
Qualques òrdres de grandor[modificar | modificar la font]
Una galaxia tipica coma la Via Lactèa compren qualques centenas de miliards d'estelas e es granda de l'òrdre de 100 000 annadas lutz (una annada lutz fa aperaquí 9500 miliards de quilomètres). De remarcar, aquelas chifras se pòdon exprimir solament en tèrmes de divèrsas constantas fondamentalas. Per precisar, un rasonament simple permet de far un ligam entre la grandor d'una galaxia e lo fenomèn d'instabilitat gravitacionala es a dire qu'un objècte pus dens que lo mitan ambient se contracta jos unas condicions a causa de son pròpri camp gravitacional. Aquò se produtz subretot quand un objècte se refreja rapidament, atal sa pression baissa lèu e pòt pas mai contrar l'efèit atractiu de la gravitat. Per aquò, se pòt predire que la massa Mg e la talha Rg d'una galaxia son versemblablament de l'òrdre de :
- ,
- ,
ont e representan respectivament la constanta de l'estructura fina (electromagnetica) e la constanta de l'estructura fina gravitacionala, e e la massa del proton e de l'electron.
Cal mai de dètz miliards d'annadas per que la lutz de las galaxias pus alunhadas venga fins a la Tèrra[3].
Istoric de las observacions[modificar | modificar la font]
La Via Lactèa[modificar | modificar la font]
Dempuèi l'Antiquitat, los filosòfs an temptat de comprendre la natura de la benda luminosa coneguda del nom de Via Lactèa. Lo filosòf grèc Anaxagòras la concebiá coma « l'efeit de la lutz dels astres que son pas escalustrats pel Solelh »[4]. Democrit suggeriguèt qu'èra a causa d'un grand nombre d'estelas pichonas. Aristòtel pensava que çò qu'observam èra la combustion d'una partida de l'aire, enfuocat pel movement dels astres[5] implicant doncas que se trobèsse dins l'esfèra sublunara.
L'astronòm pèrsa Al-Biruni refutèt la proposicion, en temptant de calcular la parallaxi de la Via Lactèa, e coma es nulla, deu èsser a fòrça granda distància de la Tèrra, e doncas fòra de l'atmosfèra. Prepausèt tanben que la Via Lactèa èra una colleccion d'innombrablas estelas nebulosas. Las pròvas per aquò arribèron en 1610, quand Galileo Galilei utilizèt sa luneta astronomica per estudiar la Via Lactèa e descobriguèt qu'efectivament èra compausada d'un nombre incalculable d'estelas d'esclat flac [6].
Dins un tractat de 1755, Immanuel Kant, davançant lo trabalh de Thomas Wright, especulèt plan que nòstra galaxia poiriá èsser un còrs en rotacion d'un nombre incredible d'estelas mantengudas ensemble per de fòrças gravitacionalas, atal meteis coma lo Sistèma Solar. Lo disc d'estelas se pòt atal veire, en perspectiva, coma una benda dins lo cèl, per un observator se trobant en dedins d'aquela. Kant avancèt tanben que de nebulosas del cèl nuechenc poirián èsser de galaxias[7].
La primièra temptativa de descripcion de la forma de la Via Lactèa e de la disposicion del Solelh se faguèt per William Herschel en 1785. Comptèt amb fòrça prudéncia lo nombre d'estelas dins diferentas regions del cèl. Faguèt un diagrama de la forma de la Via Lactèa e placèt lo Sistèma Solar prèp del centre. En 1920, Jacobus Kapteyn faguèt un imatge d'una pichona galaxia en forma d'ellipsa (environ 15 000 parsecs de diamètre), amb lo Solelh prèp del centre[8],[9]. Un metòde diferent, prepausat per Harlow Shapley, amb la posicion dels amasses globulars, menèt a un imatge radicalament diferent de tot aquò que s'èra vist fins alara: un disc plat d'un diamètre de prèp de 70 000 parsecs (o un pauc mai de 200 000 annadas lutz) amb lo Solelh fòrça alunhat del centre[10]. Las doas analisis prenon pas en compte l'absorbcion de la lutz per la posca interestellara (fenomèn d'extincion) presenta dins lo plan galactic, mas aprèp que Robert Jules Trumpler quantifiquèt aquel efèit en 1930, en estudiant los amasses dubèrts, l'imatge actual de nòstra galaxia emergiguèt[11].
Los autres objèctes nebuloses[modificar | modificar la font]
A la fin del sègle XVIII, Charles Messier establiguèt un catalòg contenent 110 « nebulosas ». Aquel catalòg foguèt seguit d'un mai grand, amb 5000 objèctes, establit per William Herschel[12]. En 1845, Lord Rosse construiguèt un novèl telescòpi e foguèt capable de distinguir las nebulosas ellipticas e espiralas[13].
En 1917, Herber Curtis observèt las fòtos de la supernova SN 1885A dins la « granda nebulosa d'Andromèda » (M31, dins lo catalòg Messier). En cercant dins la fotografia, trobèt 11 nòvas mai. Curtis remarquèt qu'aquelas nòvas èran en mejana 10 magnituds pus flacas qu'aquelas de nòtra galaxia. Mercé a aqueles resultats, foguèt capable de calcular una distància que nos separa d'aquela a prèp de 150 000 parsecs. Ven doncas adèpte de la teoria dels « univèrs illas », disent que las nebulosas espiralas son en realitat de galaxias independentas, mas sa descobèrta demorèt pauc difusada[14].
En 1920, lo « Grand Debat », concernent la natura de la Via Lactèa, de las nebulosas espiralas, e la talha de l'Univèrs, prenguèt plaça amb coma principals protagonistas Harlow Shapley e Herber Curtis. Per renfortir son idèa que la granda nebulosa d'Andromèda èra una galaxia extèrna, Curtis notèt l'aparéncia de las linhas escuras coma de nívols de posca presents dins la Via Lactèa, e tanben un desencalatge de la lutz degut a l'efèit Doppler-Fizeau[15].
Lo fach foguèt definitivament establit per Edwin Hubble al començament dels ans 1920 en utilizant un novèl telescòpi. Foguèt capable de resòlvre las partidas extèrnas de qualques nebulosas espiralas coma essent un ensemble d'estelas individualas e identifiquèt qualques variablas nomenadas cefeidas, que lor periòde de variacion de lutz es foncion de la lutz absoluda. Aquò permetèt atal de calcular la distància nos separant de las nebulosas: èran ben tròp alunhadas per èsser dins la Via Lactèa [16]. En 1936, Hubble creèt un sistèma de classificacion de las galaxias qu'es encara utilizat a l'ora d'ara: la sequéncia de Hubble[17].
Composicion[modificar | modificar la font]
Mitan interestellar[modificar | modificar la font]
Lo mitan interestellar es lo gas fòrça tèune qu'existís entre leis estèlas e lor environament pròche. Sa densitat se situa generalament entre 10 e 100 particulas per litre. Es present dins lei galaxias espiralas, espiralas barradas e irregularas mai rar dins lei galaxias ellipticas. Es principalament fach de gas coma idrogèn (90%) e èli (10%). Lei gas d'elements pus pesants existisson solament sota la forma de traças. Enfin, lo mitan interestellar tèn egalament una fasa solida qu'es la poussa interestellar. Aquela fasa solida representa aperaquí 1% de la massa totala dau mitan interestellar. Es facha de compausats variats coma de grafits, de silicats o de carbonats.
La matèria escura[modificar | modificar la font]
Dins los ans 1970, se comprenguèt que la massa totala vesible de las estelas e du gaz, dins las galaxias, explicava pas correntament la velocitat de rotacion d'aquelas, qu'es totjorn anormalament nauta a respièch d'aquela qu'auriá degut èsser amb aquela massa vesibla. Aquò menèt a postular l'existéncia d'una novèla forma de matèria, nomenada matèria escura. Aquela emet pas ges de radiant, mas son existéncia se revela per l'influéncia de son camp gravitacional sus la dinamica de las estelas. Al començament dels ans 1990, lo telescòpi espacial Hubble aportèt un grand melhorament dins las observacions alunhadas. Aquelas novèlas observacions permetèron entre autres d'establir que la matèria escura de nòstra Galaxia se pòt pas compausar solament d'estelas flacas e pichonas. D'autras observacions cosmologicas menan a la meteissa conclusion, atestant l'idèa que la matèria escura es una novèla forma de matèria inconeguda en laboratòri.
Tipes e morfologia[modificar | modificar la font]
I a tres grands tipes de galaxias : las ellipticas, las espiralas, e las irregularas. Una descripcion detalhada de diferents tipes de galaxias basada sus lor aparéncia es establida per la sequéncia de Hubble[18]. A l'epòca de la realizacion de sa classificacion, Hubble pensava que los diferents tipes de morfologias galacticas correspondián a un gra d'evolucion variable d'aqueles objèctes, anant d'un estat esferic sens estructura (tipe E0), puèi s'aplatussant progressivament (tipe E1 a E7), abans de produire los braces espiralats (tipes Sa, Sb, Sc, ou SBa, SBb, SBc). Aquela ipotèsi d'evolucion foguèt dempuèi totalament invalidada, mas los tèrmes de « galaxia precòça » (early-type galaxy en anglés) per las ellipticas e « galaxia tardièra » (late-type galaxy) per las espiralas, per contra, s'utilizan encara.
Galaxias ellipticas[modificar | modificar la font]
Lo sistèma de classificacion de Hubble compta las galaxias ellipticas sus la basa de lor excentricitat (es a dire de l'aplatiment de lor imatge projectat sul cèl), anant de E0 (gaireben esferica) a E7 (fòrtament alongada), la chifra aprèp lo « E » correspondent a la quantitat , ont a e b son lo semiaxe major e lo semiaxe menor de la galaxia de biais que s'obsèrva. Aquela galaxias an un perfil ellipsoïdal, lor donant una aparéncia elliptica quin que siá l'angle de vista. Lor aparéncia mòstra pauc d'estructuras e possedisson pas fòrça de matèria interestellara. En consequéncia, aquelas galaxias contenon pauc d'amasses dubèrts e an un taus de formacion estellara pauc elevat. De las estelas mai ancianas e evolucionadas, tornejant a l'entorn de lor centre de gravitat comun de manièra aleatòria, dominant doncas aquelas galaxias. Atal, presentan coma una similitud amb los amasses globulars, mas amb escala pus granda[19].
Las galaxias pus grandas son las ellipticas gigantas. Se pensa que de nombrosas galaxias ellipticas son formadas mercé a une interaccion de galaxias qu'acabèron per fusionar. Pòdon aver de talhas enòrmas (en comparason a las galaxias espiralas, per exemple). D'autre part, aquelas galaxias ellipticas gigantas sovent se trobèron al còr dels grands amasses de galaxias. Las galaxias amb subresaut d'estelas (ditas galaxias starburst) son sovent lo resultat d'un tust de las galaxias[20]. La galaxia elliptica giganta pus prèpa de nòstra Galaxia es M87, dins la constellacion de la Verge, a 60 milions d'annadas lutz.
Galaxias espiralas[modificar | modificar la font]
Las galaxias espiralas forman la classa pus emblematica de las galaxias. Son fachas d'un disc en rotacion e compausadas d'estelas e de mitan interestellar, amb un bulbe central d'estelas en general pus ancianas. D'aquel bulbe emergisson de braces pro brilhants. Dins l'esquèma de classificacion de Hubble, las galaxias espiralas correspondon al tipe S, seguit d'una letra (a, b, o c), qu'indica lo gra d'envolopament dels braces espirals coma que la grandor del bulbe central. Una galaxia Sa es dotada de braces pas plan definits e possedisson una region centrala relativament importanta. Al contrari, una galaxia Sc possedís de braces fòrça dubèrts, plan traçats e amb un bulbe fòrça pichon[21].
Dins las galaxias espiralas, los braces espirals forman una espirala logaritmica aproximativa, un esquèma que pòt èsser, en teoria, lo resultat d'un desreglament dins la massa d'estelas rotativas unifòrmas. Los braces espirals tornejan a l'entorn del centre, del meteis biais de las estelas, mas amb una velocitat angulara constanta. Çò que vòl dire que las estelas dintran e sortisson dels braces espirals; las estelas prèpa del centre galactic orbitan pus aviat que los braces alara que las estelas exterioras se desplaçan mens aviat que los braces. Se pensa que los braces espirals son de zonas ont la densitat de matèria es pus nauta, se pòdon doncas veire coma « ondas de densitat ». Quand las estelas travèrsan un braç, la velocitat de cada sistèma estellar se modifica a causa de las fòrças gravitacionalas complementàrias produsidas per una densitat de matèria pus elevada (aquela velocitat torna a la normala quand l'estela sortís del braç). Es lo meteis efèit d'onda qu'arriba pendent un alentiment dins una autostrada saturada de veituras.
Los braces son vesibles a causa del nombre d'estelas joves e brilhantas que contenon, en rason de la fòrta densitat de matèria qu'aisisson la formacion de las estelas. E coma las estelas pus luminosas son las pus massivas, e an una durada de vida fòrça brèva (qualques milions d'annadas contra 10 miliards d'annadas pel Solelh), las zonas pus luminosas son al vesinatge dels luòcs de formacion d'estelas, las estelas massissas an pas lo temps de s'alunhar.
Galaxias espiralas barradas[modificar | modificar la font]
La majoritat de las galaxias espiralas an una benda d'estelas linearas en lor centre, a partir que emergís los braces espirals[22]. Dins la classificacion de Hubble, son designadas amb SB, seguit d'una letra minuscula (a, b, o c), indicant encara un còp la forma e la disposicion dels braces espirals. Se pensa que las barras son d'estructuras temporàrias que çò pòt arribar aprèp un radiacion de densitat del còr cap a l'exterior, o aprèp una interaccion amb una autra galaxia fasent intervenir la fòrça de marèia[23]. Fòrça galaxias espiralas barradas son activas, benlèu de gas canalizat lo long dels braces[24].
Nòstra pròpria galaxia es une granda galaxia espirala barrada[25] d'environ 30 000 parsecs de diamètre e de 1000 parsecs d'espessor. Conten aproximativament 2×1011 estelas[26] e a una massa totala de prèp de 6×1011 massas solaras[27].
Morfologias particularas[modificar | modificar la font]
Las galaxias particularas son de formacions galacticas desvolopant de proprietats inabitualas a causa de las interaccions gravitacionalas amb d'autras galaxias, las fòrças de marèia, responsablas d'aquelas deformacions. Las galaxias anularas, possedisson una estructura formada d'estelas e de gas en forma d'anèl a l'entorn del centre galactic; son de bons exemples de galaxias particularas. Una galaxia anulara se pòt formar quand una galaxia pus pichona passa a travèrs lo centre d'una galaxia espirala[28]. Un tal eveniment benlèu se produguèt sus la galaxia d'Andromèda, que presenta plusors anèls en infraroge[29].
Una galaxia lenticulara es una forma de transicion, avent las proprietats d'una galaxia elliptica coma espirala. Dins la sequéncia de Hubble, se nomena S0. Possedisson de braces, encara que mal definits, e una aureòla d'estelas ellipticas[30] (las galaxias lenticularas barradas son de tipe SB0).
En mai de las morfologias mencionadas supra, existís un nombre de galaxias que dintran pas dins cap de sas categorias. Son las galaxias irregularas. Una galaxia Irr-I possedís coma una estructura, mas se pòt pas raprochar pas d'un tipe de la sequéncia de Hubble. Las galaxias Irr-II possedisson pas cap d'estructura comparabla a qué que siá dins l'esquèma de Hubble[31].
Galaxias nanas[modificar | modificar la font]
Malgrat la preeminéncia de las grandas galaxias ellipticas e espiralas, pareis que gaireben totas las galaxias de l'univèrs son de galaxias nanas. Aquelas galaxias minusculas an una grandor de mens d'1 % d'aquela de la Via Lactèa, e contenon sol qualques miliards, quitament qualques centenas de milions d'estelas. De galaxias nanas ultracompactas, que trobèron i a pauc, fan sol 100 parsecs de long[32].
La majoritat de las galaxias nanas orbitan a l'entorn d'una galaxia pus granda; la Via Lactèa a almens una dotzena de satellits nans, nombre probablament inferior al nombre total de satellits d'aquel tipe[33]. Las galaxias nanas pòdon elas meteissas èsser classificadas coma ellipticas, espiralas, o irregularas.
Rotacion de las galaxias[modificar | modificar la font]
Prèp del centre galactic, la velocitat es proporcionala a la distància al centre galactic. La velocitat angulara de rotacion es doncas constanta coma dins un solide. La corba ven apuèi parabolica, çò que correspond a una densitat de massa d'estelas constanta. Aprèp lo maximum, la corba es generalament plata, la densitat d'estelas descreis. Enfin, fòrça luènh del centre galactic ont la densitat d'estelas es fòrça flaca, se pòt observar las leis de Kepler, que se pòdon verificar solament en preséncia d'estelas pro luminosas que fan partida de la galaxia en question.
Activitats excepcionalas[modificar | modificar la font]
Interaccion[modificar | modificar la font]
La distància mejana separant las galaxias dins un amàs es relativament pichona. Per consequéncia, las interaccions entre galaxias son pro frequentas, e an un ròtle important dins lor evolucion. Quand doas galaxias se mancan de pauc, subisson pasmens de deformacions a causa de la fòrça de marèia, e pòdon cambiar una quantitat de gases e de poscas[35],[36].
Los tusts se produson quand doas galaxias passan dirèctament una al travèrs de l'autra e an un moment angular relatiu sufisent per pas fusionar. Las estelas d'aquelas galaxias en interaccions subiràn la traversada sens entrar se tustar las unas amb las autras. Pasmens, lo gas e la posca presents dins las doas galaxias interagiràn. Aquò pòt provocar un subresaut de formacion d'estelas perque lo mitan interestellar foguèt bolegat e compressat. Un tust pòt sevèrament destòrcer las doas galaxias, formant d'estructuras coma de barras, d'anèls, o de longas coas[37],[38].
L'interaccion pus violenta es la fusion galactica. Dins aquel cas, lo moment relatiu de las doas galaxias es insufisent per lor permetre de se liberar de l'empresa de l'autra e de perseguir lors camins. Al contrari, fusionan per formar une galaxia unica, pus granda. Las fusions apòrtan de cambiaments enòrmes dins la morfologia de las doas galaxias de despart. Pasmens, dins lo cas qu'una de las doas galaxias es fòrça pus massiva que l'autra, se pòt veire un fenomèn de cannibalisme galactic. Dins aquel cas, la galaxia pus granda demòra pauc cambiada mentre que la pus pichona s'estraça a l'interior de l'autra. La Via Lactèa absorbís a l'ora d'ara la Galaxia elliptica nana del Sagitari e la Galaxia Nana del Grand Can[39],[40].
Starburst[modificar | modificar la font]
Las estelas son creadas dins las galaxias a partir del gas fred que se formèt dins los nívols moleculars gigants. Qualques galaxias, las galaxias starburst, an un taus de formacion d'estelas extraordinari. Pasmens, se continuèsson de foncionar atal, aquelas galaxias agotarián lors resèrvas de gas abans la durada normala de lor vida. En consequéncia, un tal eveniment despassa pas en general 10 milions d'annadas, aquò es relativament cort a respièch de l'istòria de la galaxia. Las galaxias starburst[41]contribuisson a l'ora d'ara de gaireben 15 % al taus de formacions d'estelas total[42].
Las galaxias starburst son caracterizadas per de fòrtas concentracions de gas e de poscas tanben un nombre elevat d'estelas joves. Las pus massivas ionizan los nívols environant e crèan de regions HII[43]. Aquelas estelas massivas acaban en supernovas, produson atal un remanent qu'interagís amb lo gas a l'entorn. Aquò provòca una reaccion en cadena de formacion d'estelas que se propagan dins tota la region gasosa. Aquel subresaut d'estelas s'acaba quand lo gas disponible es consumat o dispersat[44].
Las starburst son sovent associadas amb las galaxias en interaccion o en fusion. Lo paradigma de galaxia subissent un starburst es M82, que i a pauc interagís amb M81, mai grand. Las galaxias irregularas presentan sovent de noses o de taus de formacion es particularament elevat[45].
Nuclèu actiu[modificar | modificar la font]
Qualques galaxias se dison activas. Aquò vòl dire qu'una partida significativa de l'energia totala es produsida per de fonts autras que las estelas, la posca, o lo mitan interestellar.
Lo modèl estandard descrivent una galaxia se basa sul disc d'acrecion present a l'entorn del trauc negre supermassiu de la galaxia. La radiacion eissida de las galaxias activas ven de l'energia potenciala gravitacionala de la matèria quand tomba del disc cap al trauc negre[46]. Gaireben 10 % d'aqueles objèctes presentan un parelh de giscles de particulas que lor velocitat es prèpa d'aquela de la lutz.
Las galaxias activas emetent una radiacion nautament energetica sos forma de rais X son nomenadas galaxias de Seyfert o quasars, segon lor luminositat. Se pensa que los blazars son de galaxias activas emetent de giscles puntats cap a tèrra. Una radiogalaxia emet una radiacion situada dins las ondas ràdio amb sos giscles.
Formacion e evolucion[modificar | modificar la font]
L'estudi de la formacion e de l'evolucion galactica permet de respondre a las questions concernent l'evolucion de las galaxias a travèrs l'istòria de l'univèrs. Dins aquel domeni, qualques teorias foguèron acceptadas, mas es encara un camp fòrça actiu de l'astrofisica.
Formacion[modificar | modificar la font]
Los modèls cosmologics actuals descrivent la formacion de l'univèrs son basats sus la teoria del Big Bang, que l'espaci temps, e amb aquel tota la matèria e l'energia compausant l'univèrs, gisclèt dins una expansion sens comuna mesura, mentretant qu'èra comprimit dins una grandor infinitesimala. 300 000 ans aprèp aquel eveniment inicial, la temperatura baissèt pro per permetre la formacion dels atòms d'idrogèn e d'èli, dins un fenomèn nomenat Recombinason. Gaireben tot l'idrogèn èra neutre (non-ionizat) e absorbissiá doncas la lutz, las estelas èran pas encara formadas; per aquela rason, aquel periòde se nomena l'Edat escura. Es a partir de las fluctuacions de densitat que las pus grandas estructuras de la matèria comencèron de se formar. Las aglomeracions de matèrias barionicas se condensèron dins d'aureòlas de matèria escura freda[47]. Aquelas estructuras primordialas venon finalament las galaxias qu'observam ara.
Evolucion[modificar | modificar la font]
Un miliard d'annadas aprèp la formacion de la galaxia, las estructuras clau començan d'aparéisser: amàs globulars, trauc negre supermassiu centrala e bulbe galactic constituit d'estelas de populacion II. La creacion d'un trauc negre supermassiu sembla d'aver un ròtle major perque regula activament la creissença de las galaxias en limitant la quantitat totala de matèria aponduda[48]. A aquela epòca, las galaxias subisson un subresaut major de formacion d'estelas[49].
Pendent los dos miliards d'ans seguents, la matèria acumulada s'installa dins lo disc galactic[50]. Una galaxia continua d'absorbir los materials a l'entorn pendent tota sa vida[51]. Aqueles materials se constituisson subretot d'idrogèn e d'èli. Lo cicle de naissença e de mòrt de las estelas aumenta lentament la quantitat de material pesants, çò que pòt eventualament menar a la formacion de planetas[52].
L'evolucion de las galaxias pòdon èsser fòrça afectada per una interaccion o un tust. Las fusions de las galaxias foguèron frequentas dins lo passat, e la majoritat de las galaxias avián de morfologias particularas[53]. Donada la distància entre las estelas, la granda majoritat dels estelums seràn pas bolegats per un tust. Pasmens, l'estraçament gravitacional de gas e de posca interestellars produtz una longa tranada d'estelas. De talas estructuras, causadas per la fòrça de marèia, se pòdon veire sus las Galaxias de las Mirgas[54] o de las Antenas[55].
La Via Lactèa e la Galaxia d'Andromèda s'apròchan una de l'autra amb una velocitat de 130 km/s, e poiràn ben dintrar en tust dins 5 a 6 miliards d'ans. Mentre que la Via Lactèa jamai tustèt una galaxia tan granda coma Andromèda, lo nombre de pròvas de tust de la Via Lactèa amb de galaxias nanas aumenta[56].
De talas interaccions de granda escala son raras. Dins lo passat, las fusions de dos sistèmas de grandor egalas venián mens frequentas. Gaireben totas las galaxias brilhantas demorèron practicament pas cambiada pendent los darrièrs miliards d'ans, e lo taus net de formacion d'estelas probablament atenguèt son maximum fa aproximativament 10 miliards d'ans[57] .
Tendéncias futuras[modificar | modificar la font]
Ara, gaireben totas las estelas se forman dins las pichonas galaxias, ont lo gas fred es pas agotat. Las galaxias espiralas, coma la Via Lactèa, produson d'estelas de novèlas generacions fins qu'ajan de nívols d'idrogèn molecular denses[58]. Las galaxias ellipticas ja en granda partida sens mai aquel gas ne forman doncas pas d'estelas[59]. Las resèrvas de matèria creant las estelas son limitadas: un còp que las estelas an convertit tot l'idrogèn disponible en elements pus pesants, la formacion de novèlas estelas s'acaba[60].
L'epòca actuala d'estelas naissentas deuriá contunhar pendent encara cent miliards d'ans. Mas l'« Èra Estellara » s'acabarà dins dètz a cent mil miliards d'ans (1013 a 1014, quand las estelas mens massivas (e doncas aquelas qu'an la pus granda durada de vida), las minusculas nanas rojas, de prèp de 0,08 massa solar, acabaràn lor « combustion » e s'afondraràn.
A la fin de l'Èra Estellara, las galaxias seràn compausadas solament d'objèctes compactes: nanas brunas, nanas blancas se refregissent (que, quand son fredas, venon nanas negras), estelas de neutrons, e traucs negres; e tanben planetas. Aprèp, tota la matèria tombarà dins los traucs negres centrals o serà dispersada dins l'espaci intergalactic[61],[62].
Estructuras a pus granda escala[modificar | modificar la font]
Gaireben totas las galaxias son gravitacionalament religadas amb d'autras. Los grops de galaxias son los tipes de grops galactics pus corrents dins l'univèrs, e aqueles contenon la majoritat de las galaxias presentas dins l'univèrs. Compòrtan de desenas de membres. La Via Lactèa fa partida d'un grop de galaxias nomenat Grop local que n'es lo membre pus massiu amb la Galaxia d'Andromèda(M31),.
Quand una concertacion de galaxias conten mai d'una centena de galaxias situadas dins una zona de qualques megaparsecs, es alara nomenat amàs. Los amàs de galaxias son sovent dominats per una galaxia elliptica giganta. Amb lo temps, aquela destrutz sos satellits, que venon apondre lor massa a la seuna, per lo biais de las fòrças de marèia[63]. L'amàs al qual aparten lo Grope local se nomena amàs de la Verge, del nom de la constellacion ont es son centre.
Los superamàs contenon de desenas de milièrs de galaxias, aquelas isoladas o gropadas en amàs e en gropes. A l'escala dels superamàs, las galaxias seràn dispausadas en fuèlhas e en faliments, daissant entre aqueles d'immenses voides[64]. A una escala superiora, l'Univèrs semble èsser isotròp e omogenèu.
Gropes, amàs e superamàs son pas d'estructuras palficadas. Las galaxias que los compausan interagisson entre elas, e pòdon fusionar. D'autras galaxias i pòdon nàisser dempuèi la matèria presenta pas encara condensada en galaxias.
Observacions a longors d'onda multipla[modificar | modificar la font]
Inicialament, la majoritat de las observacions se fasián en lutz vesibla. Coma las estelas difusan l'essencial de lor lutz dins aquel domeni de l'espèctre electromagnetic, l'observacion de las estelas formant las galaxias extèrnas a la Via Lactèa es un compausant major de l'astronomia optica. Pasmens, es tanben utila per l'observacion de las regions HII ionizats e de braç poscós.
La posca presenta dins lo mitan interestellar es opaca a la lutz vesibla. Al contrari, ven pus transparenta dins l'infraroge alunhat; aquò pòt èsser util per l'observacion de l'interior dels nívols moleculars gigants e dels nuclèus galactics[65]. L'infraroge se pòt tanben utilizar per observar las galaxias alunhadas e descaladas cap al roge que se formèron d'ora dins l'istòria de l'Univèrs. Coma la vapor d'aiga e lo dioxid de carbòni absorbisson de partidas utilas de l'espèctre infraroge, los observatòris d'infraroges se situan en nauta altitud o dins l'espaci.
Lo primièr estudi non visual de las galaxias, en particular de las galaxias activas, se faguèt en ondas ràdio. L'atmosfèra es en efèit gaireben transparenta a las ondas ràdio situadas entre 5 Hz e 3 GHz (l'ionosfèra terrèstra blòca lo senhal en dejós d'aquela plaja)[66]. De grands interferomètres ràdio s'utilizèron per cartografiar los giscles emés per las galaxias activas. Los radiotelescòpis se pòdon tanben utilizar per observar l'idrogèn neutre, inclusent potencialament la matèria non ionizada del començament de l'univèrs que forma las galaxias quand s'afondran[67].
Los telescòpis d'ultraviolet permeton de metre melhor en evidéncia las estelas caudas, sovent massivas e de durada de vida limitada, metent tanben en evidéncia lo fenomèn de formacion d'estelas dins las galaxias. Dins lo domeni dels rais X, s'obsèrva la matèria fòrça mai cauda, subretot la distribucion del gas caud al sen dels amàs de galaxias, e mai los fenomèns energetics al sen del còr de las galaxias ont se tròba sovent un trauc negre supermassiu que sa preséncia es entre autres traïda per l'existéncia de volutas de gas fòrça caud van cap a s'englotir pel trauc negre central[68].
Bibliografia[modificar | modificar la font]
- Referéncias generalas
- (en) The Universe and Beyond, Terence Dickinson, ed: Firefly Books Ltd., 2004, ISBN 1-55297-901-6
- (en) Galactic AstronomyOuvrage, James Binney & Michael Merrifield, ed: Princeton University Press, 1998, ISBN 0-691-00402-1
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ (fr)[1]Unveiling the Secret of a Virgo Dwarf Galaxy, European Southern Observatory, 2000
- ↑ Id "Secret of a Virgo Dwarf Galaxy"
- ↑ (fr)Document de la revista Ciel & Espace, 10 d'octobre de 2008.
- ↑ Doxografai (fragments), Anaxagore de Clazomènes, (fr) [2]
- ↑ Meteorologia, CHAPITRE VIII: De la Via Lactèa, Aristòtel, (fr)[http://remacle.org/bloodwolf/philosophes/Aristote/meteorologie.htm#VIII}}
- ↑ (fr)Galileo Galilei, O'Connor, J. J.; Robertson, E. F., ed:University of St. Andrews [3]
- ↑ (en)Our Galaxy, Evans J. C., ed: George Mason [Universityhttp://physics.gmu.edu/~jevans/astr103/CourseNotes/ECText/ch20_txt.htm]
- ↑ (en) How did scientists determine our location within the Milky Way galaxy--in other words, how do we know that our solar system is in the arm of a spiral galaxy, far from the galaxy's center?, Marschall Laurence A., ed: Scientific American [4]
- ↑ (en)In Quest of the Universe, Kuhn Karl & F. Koupelis, ed: Jones and Bartlett Publishers, ISBN 0-7637-0810-0 Theo
- ↑ id "our_galaxy"
- ↑ Robert Trumpler and the (Non)transparency of Space, Trimble Bulletin V., jornal of the American Astronomical Society [5]
- ↑ id "our_galaxy"
- ↑ (en)The Earl of Rosse and the Leviathan of Parsontown, Abbey Lenny, ed: The Compleat Amateur Astronomer, [6]
- ↑ Novae in Spiral Nebulae and the Island Universe Theory, Heber Doust Curtis, ed: Publications of the Astronomical Society of the Pacific [7]
- ↑ (en) Robert Julius Trumpler, Harold F. Weaver, ed: National Academy of Sciences cite web
- ↑ (en)A spiral nebula as a stellar system, Messier, Edwin Hubble, ed: Astrophysical JournalEngl, [8]
- ↑ Edwin Hubble, 1889–1953, Allan Sandage, The Journal of the Royal Astronomical Society of Canada, [9]
- ↑ (en)Near-Infrared Galaxy Morphology Atlas, Jarrett T.H., ed: California Institute of Technology [10]
- ↑ Elliptical Galaxies, M.A. Barstow, ed: Leicester University Physics Department, [11]
- ↑ id "elliptical"
- ↑ Galaxies — The Spiral Nebulae, Smith Gene, ed: University of California, San Diego Center for Astrophysics & Space Sciences [12]
- ↑ (en)What is the True Fraction of Barred Spiral Galaxies?, P. B. Eskridge, J. A. Frogel, Astrophysics and Space Science, [13]
- ↑ (fr)Gas accretion on spiral galaxies: Bar formation and renewal, F. Bournaud & F. Combes, Astronomy [14]
- ↑ (fr)Circumnuclear regions in barred spiral galaxies — II. Relations to host galaxies, J. H. Knapen, D. Pérez-Ramírez, S. Laine, Monthly Notice of the Royal Astronomical Society, [15]
- ↑ (en)Another bar in the Bulge, C. Alard, Astronomy and Astrophysics [16]
- ↑ (en)Milky Way galaxy is warped and vibrating like a drum, Robert Sanders ed: UCBerkeley News, [17]
- ↑ Mass of the Milky Way and Dwarf Spheroidal Stream Membership, G. R. Bell & S. E. Levine, Bulletin of the American Astronomical Society [18]
- ↑ (fr)Ring Galaxy Evolution as a Function of "Intruder" Mass, R. A. Gerber, S. A. Lamb & D. S. Balsara, Bulletin of the American Astronomical Society [19]
- ↑ (en)ISO unveils the hidden rings of Andromeda, ed: Esa Science News [20]
- ↑ (en)Spitzer Reveals What Edwin Hubble, ed: Harvard-Smithsonian Center for Astrophysics Missed
- ↑ (en) Irregular Galaxiescite, Barstow M.A, ed: University of Leicester web [21]
- ↑ Ultracompact Dwarf Galaxies in the Fornax Cluster, S. Phillipps, M. J. Drinkwater, M. D. Gregg & J. B. Jones ed: The Astrophysical Journal [22]
- ↑ (en) Strange satellite galaxies revealed around Milky Waycite news, Kimm Groshong, ed: NewScientist
- ↑ (en)Dynamics of interacting galaxies, J. E. Barnes & L. Hernquist, ed: Annual Review of Astronomy and Astrophysics [23]
- ↑ (en)Galaxy Interactions, ed: University of Maryland Department of Astronomy [24]
- ↑ (en)Interacting Galaxies, ed: Swinburne University [25]
- ↑ id "umda"
- ↑ id "suia"
- ↑ id "umda"
- ↑ id "suia"
- ↑ Starburst Galaxies, ed: Harvard-Smithsonian Center for Astrophysics [26]
- ↑ Starbursts: From 30 Doradus to Lyman Break Galaxies, R. C. Kennicutt Jr., J.C. Lee, J.G. Funes, S. Shoko, S. Akiyama, ed: Dordrecht: Springer, [27]
- ↑ Starbursts & Colliding Galaxies, Smith Gene, ed: University of California, San Diego Center for Astrophysics & Space Sciences [28]
- ↑ id "chandra"
- ↑ (en)Starburst Galaxies, Keel Bill, ed: University of Alabama [29]
- ↑ Introducing Active Galactic Nuclei, Keel William C., ed: The University of Alabama [30]
- ↑ (en)[31] Search for Submillimeter Protogalaxies
- ↑ (en)Simulations Show How Growing Black Holes Regulate Galaxy Formation, ed: Carnegie Mellon University [32]
- ↑ (en)Caught in the act; forming galaxies captured in the young universe, Robert Massey, ed: Royal Astronomical Society [33]
- ↑ Early Evolution of Disk Galaxies: Formation of Bulges in Clumpy Young Galactic Disks in Astrophysical Journal, Masafumi Noguchi [34]
- ↑ (en)How are galaxies made?, C. Baugh & C. Frenk [url = http://physicsweb.org/articles/world/12/5/9]
- ↑ (en)The Stellar Metallicity — Planet Connection in Proceedings of a workshop on brown dwarfs and extrasolar planets, G. Gonzalez [35]
- ↑ (en)The Universe's Invisible Hand in Scientific American, Christopher J. Conselice
- ↑ (en)Hubble's New Camera Delivers Breathtaking Views of the Universe in Hubble News Desk, H. Ford et al [http://hubblesite.org/newscenter/archive/releases/2002/11/image/d | accessdate=2007-05-08}
- ↑ (en)Galaxy Collisions in Galaxy Collisions, Curtis Struck [36]
- ↑ (en)Astrophysicist maps out our own galaxy's end, Janet Wong ed: University of Toronto [37]
- ↑ (en)The star-formation history of the Universe from the stellar populations of nearby galaxies in Nature, Heavens, Panter, Jimenez and Dunlop [38]
- ↑ (en)Past and future star formation in disk galaxies in Astrophysical Journal, R. C. Kennicutt Jr., P. Tamblyn, C. E. Congdon, [39]
- ↑ (en)Star Formation in Early Type Galaxies, G. R. Knapp ISBN 1-886733-84-8 [40]
- ↑ The Great Cosmic Battle, Fred Adams &nGreg Laughlin, ed: Astronomical Society of the Pacific [41]
- ↑ (en)Physics offers glimpse into the dark side of the universe, Pobojewski Sally, ed: University of Michigan, [http://www.umich.edu/~urecord/9697/Jan21_97/artcl17.htm}
- ↑ id "cosmic_battle"
- ↑ (en)The Origin of the Brightest Cluster Galaxies in Astrophysical Journal, John Dubinski [42]
- ↑ (en)Large-scale structure in the universe indicated by galaxy clusters in Annual review of astronomy and astrophysics, Neta A Bahcall [43]
- ↑ Near, Mid & Far Infrared, ed: IPAC/NASA [44]
- ↑ (en)The Effects of Earth's Upper Atmosphere on Radio Signals, ed: NASA [45]
- ↑ Giant Radio Telescope Imaging Could Make Dark Matter Visible in ScienceDaily [46]
- ↑ (en)NASA Telescope Sees Black Hole Munch on a Star, ed: NASA [47]
Ligams intèrnes[modificar | modificar la font]
- Via Lactèa, nòstra galaxia
- Grope local, lo grope de galaxias que ne fa partida la Via Lactèa, e que sos autres principals representants son :
- M31, la Galaxia d'Andromèda ;
- M33, la Galaxia del Triangle ;
- Lo Grand Nívol de Magellan e lo Pichon Nivòl de Magellan ;
- NGC 6822, la primièra galaxia fòra la Via Lactèa.
- Amàs de la Verge, l'estructura pus vasta dins que se tròba lo Grope local
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- (fr) Estudi sus las galaxias ellipticas, espiralas e irregularas
- (fr) Las galaxias e l'univèrs, sul site de l'Universitat libra de Brussèlas
- (fr) Estelas e galaxias, sul site del Centre de recèrcas astronomicas de Lion


text:
Sant-Suleg-ar-C'hoad
Sant-Suleg-ar-C'hoad en breton ( Saint-Sulpice-la-Forêt en francés) es una comuna bretona, situada dins lo departament d'Ille et Vilaine e la region de Bretanha.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
La municipalitat a traversat per la ruisseau de Fresnay.
Lo bòsc del Fayel se tròba en lo sud del territòri de la municipalitat del temps que la bòsc de Roazhon s'estend al sud e a l'èst de la comuna.
La commune est traversé par la ruisseau de Fresnay.
Le bois du Fayel se trouve dans le sud du territoire de la commune tandis que la forêt de Rennes s’étend au sud et à l’est de la commune.


text:
Aviso: Esta noticia tiene más de un año. Última actualización: 14/09/2012
BARCELONA, 14 Sep. (EUROPA PRESS) -
Era prumèra plantilha deth FC Barcelona s'a entrenat aguest diuendres ath maitin, per premanir eth partit d'aguest dissabte ath dauant deth Getafe ath Coliseum Alfonso Pérez --20. 00 ores--, damb era abséncia d'un Jordi Alba que seguís damb gripa e ei lèu escartat.
En tot tier en compde qu'era sua disponibilitat peth partit depenie dera sua evolucion e preséncia ar entrenament d'aguest maitin, Alba a toti es numèros de no poder jogar a Getafe e somar-se atau as baishes qu'a Francesc 'Tito' Vilanova dempús eth 'virus FIFA'.
E ei qu'ath delà d'Alba no s'an exercitat damb eth grop Andrés Iniesta ne Alexis Sánchez, maugrat qu'eth chilenc a hèt trabalh de camp en marge.
Per completar era session, aute còp Cristian Tello s'a entrenat damb eth prumèr equip ath cant deth sòn companh ath filiau Gerard Deulofeu.
Pel que fa ath chilenc, patís ua petita trencadura ar adductor dera cama esquèrra que li hè èster baisha en Coliseu, e rèsta arribenta dera evolucion dera lesion per fixar era data deth sòn retorn, maugrat qu'apunte que poderà estrear-se en 'Champions' ath dauant deth Spartak de Moscou.
S'Alexis se greugèc damb Xile, Iniesta queiguec tanben ena victòria d'Espanha còntra Geòrgia.
Eth manxec patís ua elongació ar adductor dera cama dreita e serà de baisha entre 10 e 15 dies.


text:
Avolsheim
Avolsheim en alemannisch (Avolsheim en francés) es una comuna francesa del departament del Bas Ren e de la region d'Alsàcia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Avolsheim Es una municipalitat francesa, situada en lo departament del Bas-Rhin e la region Alsace.
A situat a unitat|1.6|km}} de Wolxheim, 1,8 km de Soultz-los-Bains, 2,5 km de Dachstein, 2,8 km de Ergersheim-sus-Bruche, 3 km de Molsheim e 31 km de Estrasburg.
Avolsheim A una superficie d'unitat|1.83|km|2 {{}} e una densitat d'unitat|381|abitants/km|2 {{}}.
Avolsheim est une commune française, située dans le département du Bas-Rhin et la région Alsace.
Elle est située à 1,6 km de Wolxheim, 1,8 km de Soultz-les-Bains, 2,5 km de Dachstein, 2,8 km d' Ergersheim-sur-Bruche, 3 km de Molsheim et 31 km de Strasbourg.
Avolsheim a une superficie de 1,83 km2 et une densité de 381 habitants/km2.


text:
Etica
L' etica o morala es una branca de la filosofia, e una subbranca de l'axiologia, qu'estúdia la natura de çò que se considèra bon, adaptat o moralament corrècte. L'estudi de l'etica es subdividit en divèrses tèmas; cal citar: la teoria de la valor, la metaetica, la teoria de la conducha e l'etica aplicada. Lo dilèma sus cossí cal agir sorgís per l'existéncia de la libertat de l'èsser uman, a la diferéncia dels animals qu'agisson sonque per instint e en respondent a d'estimulacions.
Disputas sus lo sieu caractèr[modificar | modificar la font]
Lo ròtle e la definicion de l'etica son estats controversiats al long de l'istòria:
- Los filosòfs creson qu'es una mena de sciéncia de la morala, encara que se pòscan pas demostrar los sieus postulats
- Fòrça religions considèran que l'etica es una branca de la teologia, doncas que las nòrmas de conducha son prealablament dictadas per Dieu. La foncion de l'etica seriá d'aplicar aquelas normas a la vida quotidiana e n'extraire de novèlas nòrmas segon las circonstàncias
- Dins las sciéncias socialas, se crei que tota disciplina pòrta parelha la siá etica; per exemple l'economia a una etica determinada per los mejans per aténher los sòs, la siá aplicacion, las relacions laboralas...
- Per darrièr, d'unes son pas d'acòrd per restrénher l'etica als èssers umans, per aquò parlan d'etologia
Istòria brèva[modificar | modificar la font]
L'aparicion de l'etica aguèt luòc a l'encòp que d'autras *hitas? del desvolopament cerebral de l'òme, es ligada a l'autoconsciéncia. La majoritat de las culturas an un mite per explicar aquesta origina.
La filosofia occidentala dempuèi lo començament s'ocupèt de l'etica. Se remarcan, entre autres, los noms de Socrates o Aristòtel. D'autras figuras considerablas al long del temps son Thomas Hobbes, Kant o Arthur Schopenhauer.
A l'ora d'ara l'etica es fòrça ligada al drech, doncas cada pas a un còrpus de leis que determinan çò que se pòt far e çò que se pòt pas far, amb las sancions consequentas. Las leis respondon totjorn a una concepcion determinada del ben e doncas l'istòria del drech e de l'etica son fòrça ligadas. Lo drech, ça que la, partís totjorn de nòrmas concrètas (de leis), mentre que la reflexion teorica pòt concretizar o pas unes precèptes.
Teorias eticas[modificar | modificar la font]
Segon lo centre de reflexion, las teorias eticas se pòdon recampar en tres blòcs:
- Cèrtas teorias eticas cèrcan la fin: èsser urós, èsser bon, aténher la perfeccion, sauvar l'arma. Totas elas donan una seria de nòrmas o passas per aténher la fin desirada. Exemples serián l'utilitarisme o los dètz comandaments del cristianisme.
- D'autras se fixan mai en las vertuts: las qualitats moralament desitjablas o bonas que li cal conrear a l'èsser uman. Platon o explicita pro clarament. Un exemple pas occidental seriá la doctrina de Confuci.
- D'autras teorias se centran en l'accion e lo dever: jutjan s'aquò qu'òm fa es bon o es pas bon segon se s'adapta al que li pertocariá far. Kant es benlèu l'exponent maximal d'aquesta branca.
Totes aquestes sistèmas an de variantas segon se la fònt de la morala es dins lo pròpri subjècte o s'es dictada dempuèi fòra o segon se se parla de nòrmas e jutjaments absoluts o relatius. En mai, s'acostuma a distinguir entre la morala individuala e la collectiva, la que cal adoptar per permetre la convivéncia (es çò que Jean-Jacques Rousseau nomenava "contracte social").


text:
Musèu Tolosa-Lautrèc
Lo musèu Tolosa-Lautrèc d'Albi es un musèu d'art, dedicat subretot a las òbras d'Enric de Tolosa-Lautrèc (nascut a Albi) e installat dins lo palais de la Berbia.
Istoric e luòc[modificar | modificar la font]
Situat dins lo centre istoric d'Albi e lo primètre de la Ciutat episcopala, prèp de la catedrala de Santa Ceselha amb que forma una arquitectonica de bricas rojas unic al monde, lo palais de la Berbia es una poderosa fortereza del sègle XIII, una demoréncia evescala fins a 1905.
A la mòrt de Lautrèc, en 1901, sos parents, depositaris de son òbra, cerquèron a ne far donacion a un musèu. Aprèp le refús dels musèus parisencs, sa maire, la comtessa Adèla de Tolosa-Lautrèc, prepausèt lo don a la vila d'Albi. Amb lo desir de fondar un musèu, e dispausant dels luòcs alara vueit del palais, la vila acceptèt la donacion. Mas, amb la Primièra Guèrra Mondiala, lo projèctet prenguèt de retard e foguèt lo 30 de julhet de 1922 dobriguèron las primièras salas d'exposicion.
D'òbras de restructuracon s'efectuèron de 2001 a 2004 e encara a partir de 2008 e ara acabadas per ofrir un melhor cadre a la colleccion e un melhor acuelh del public. Las colleccions se tròban al sòtol e dos estatges. D'entre la salas, lo cabinet dels dessenhs abriga los fragils dessenhs e litografias.
Las colleccions[modificar | modificar la font]
Aprèp la donation de la comtessa Adèla, lo musèu es depositari de las òbras del pintre. Amb ma de mila òbras, quadres, litografias, dessenhs e afichas, es la mai granda colleccion dedicada a Tolosa-Lautrèc del monde[1].
En mai del fons considerable, lo musèu d'Albi presenta de colleccions d'art ancian o d'art modèrne, d'amics o de contemporanèus d'Enrid de Tolosa-Lautrèc, mas tanben d'artistas que visquèron a París pendent l'entre-doas-guèrras.
Dans la colleccion d'art ancian se destaca La Glèisa de Santa-Maria della salute a Venècia de Francesco Guardi, venent de la colleccion del cardenal de Bernis e doas excepcionalas representacions de sants per Georges de La Tour. Per de l'art modèrne le musèu presenta entre autre de quadres d'Edouard Vuillard, Pierre Bonnard e Henri Matisse.


text:
Un article de Wikipèdia, l'enciclopèdia liura.
Beaufort en arpitan ( Beaufort en francés) es una comuna arpitana dau Daufinat, administrada per lo departament d'Isèra de la region de Ròse-Aups.
Beaufort A situat a 7 km de Beaurepaire e a 10 km de La Còsta-Santa-André.
Beaufort est situé à 7 km de Beaurepaire et à 10 km de La Côte-Saint-André.
Beaufort
Aquesta seccion es voida, pas pro detahada o incompleta. Vòstra ajuda
es benvenguda !
Aquesta seccion es voida, pas pro detahada o incompleta. Vòstra ajuda
es benvenguda !


text:
Jaume Cabré
Jaume Cabré i Fabré (Barcelona, 30 d'abril de 1947) es un escrivan e scenarista catalan. Es un dels autors en lenga catalana mai famoses internacionalament que sa darrièra òbra Jo confesso, editada en 2011, e que se ne son venduts mai d'80.000 exemplars en catalan, es estada revirada en 17 lengas estrangièras. Dins l'estat francés, lo libre s'èra ja vendut mai de 20.000 libres a la debuta d'octobre de 2013 e foguèt seleccionat demest los candidats als prèmis Médicis e Femina. Se prevei que la version anglesa de l'òbra siá disponibla tre 2015. Cabré es membre de la Seccion Filologica de l'Institut d'Estudis Catalans.
Biografia[modificar | modificar la font]
Jaume Cabré nasquèt al costat de l'Eixample a Barcelona en 1947. Adolescent s'apassionèt per la literatura e passava fòrça temps a legir. Demest sas lecturas qu'integravan d'autors famoses de la literatura catalana coma Mercè Rodoreda o Joan Perucho e subretot Pere Calders, figuravan tanben maites autors d'autres païses, de latinoamericans coma Jorge Luis Borges o Julio Cortázar, d'americans coma William Faulkner, e d'autres classics coma James Joyce e Marcel Proust. Estudièt a l'Universitat de Barcelona e s'i diplomèt en Filologia Catalana en 1972. Foguèt en aquel temps que publiquèt un conte El tipògraf dins la revista Lluc. Venguèt puèi ensenhaire e trabalhèt aital primièr dins un licèu de Vila Real, vila del nòrd del País Valencian e aprèp a Terrassa. Qualques annadas mai tard dintrèt finalament coma professor a l'Universitat de Lhèida.
Publiquèt son primièr libre, Faules de mal desar en 1974. Dos ans mai tard, en 1976, s'integrèt dins lo collectiu Ofèlia Dracs. Foguèt en 1983 qu'arribèt finalament la consagracion amb La teranyina que li valguèt l'obtencion del Prèmi Sant Jòrdi.
Tre 1985 comencèt a trabalhar coma scenarista per la television e participèt a l'elaboracion d'episòdis de mantuna sèria del canal catalan TV3.
Dapasset son prestigi literari cresquèt a l'estat espanhòl amb la publicacion d'autras òbras coma Senyoria en 1991, L'ombra de l'eunuc en 1996 e subretot Les veus del Pamano, espelit en 2004, que li permetèt de ganhar lo Prèmi de la Critica Catalana de narrativa. La notorietat anèt puèi mai enlà dels Pirenèus gràcias a son darrièr roman Jo confesso que foguèt guerdonat mantun còp en Catalonha en 2012 (Prèmi de la Crítica Catalana de narrativa, Prèmi Critica Serra d'Or, Prèmi Maria Àngels Anglada de Narrativa e lo Prèmi Crexells de l'Ateneu Barcelonès). Aital la traduccion polonesa del libre se situèt en primièra posicion de las melhoras vendas de libre en Polonha en març de 2013.
Òbras[modificar | modificar la font]
- Galceran, l'heroi de la guerra negra (1978)
- Carn d'olla (1978)
- El mirall i l'ombra (1980)
- La teranyina (1984)
- Fra Junoy o l'agonia dels sons (1984)
- Senyoria (1991)
- El llibre de Feixes (1996)
- L'ombra de l'eunuc (1996)
- Les veus del Pamano (2004)
- Jo confesso (2011)


text:
Voici un extrait en "gascon d’origine" de 1278, texte écrit en "béarnais" :
(ou sous-dialecte occitan ou occitan du Béarn ou dialecte gascon ou patois du Béarn...)
"In nomine Patris et Filii et Spritus Sancti, Amen. En aqued temps, quent En Fortaner segnor d’Escot e de Lascu ere, plago a luy per honor e per profieit de si e (de) tota sa terre, que aquere cabdalarie qui ave a Escot volo (la mudar) a Ferrere, e fe aqui poblatio ab autrei e ab voluntat de los homis de Oieu e de Escot et de Escoo (fassen) dreit e ley. Eu qua avant diit laug biencon pobladors de divers termis cum En Gassio de Santz Arric e En Domenge Sanz de Lobinher, e En P. de Clar de Sielosse, N’Arramon Arnaut de Casenave de Ferrere, En Baro d’Artiguelonque, aus quaus lo diit En Fortaner de e (autreia a ) lor e a todz los autres qui apres de lor seren poblantz (au diit laug) meilhors foers e maiors franquesses que ad autres homis de sa segnorie ; per so qua los pobla au for d’Oloro en queg en que lo segnor de Bearn poblada los homis de la diite biele d’Oloro."
Charte d’Herrère (Béarn-64)