text:
Trauc negre
Un trauc negre es una region de l'espaci temps que sa gravitat empacha tota forma de matèria o de raionament de s'escapar. La teoria de la relativitat generala predís qu'un objècte amb una massa pron importanta es capable de deformar l'espaci temps e de formar un trauc negre. A l'entorn, una superficia, dicha orizont deis eveniments, es definida matematicament per la zòna ont un objècte o un rai serà irresistiblament atirat per la gravitat dau trauc negre. Es dich "negre" perqué l'orizont deis eveniments rebat ges de raionament e apareis donc totalament negre.
Lo concèpte d'un objècte tant massiu que la velocitat de liberacion sigue superiora a la velocitat de lutz foguèt estudiat per lo premier còp au sègle XVIII per John Michell e Pierre-Simon de Laplace. Au sègle XX, l'idèa foguèt tornarmai estudiada per Karl Schwarzschild en 1916 ambé la teoria de la relativitat generala. Sei resultats foguèron lòngtemps considerats coma una curiositat matematica fins ais annadas 1960. Vèrs aqueu periòde, lo desvolopament de l'estudi teoric mostrèt que lei traucs negres èran un tipe de solucions genericas de la relativitat generala. De mai, la descubèrta per leis astronòms d'estèlas de neutrons suscitèt un reviure d'interés per l'estudi deis afondraments gravitacionaus.
Lei traucs negres de massas estellaras se formarián durant l'afondrament d'estèlas a la fin de son cicle de vida. Après sa formacion, lo trauc negre pòu contuniar de créire ne'n absorbent de matèria situada dins seis environs. L'existéncia de mecanismes de fusion de trauc negre es admesa permetent d'explicar l'existéncia de traucs negres que sei massas van d'unei desenaus a unei milions de massas solaras. A l'ora d'ara, se considera generalament que lo centre de la màger dei galaxias es ocupat per un trauc negre supermassís.
Pasmens, maugrat son caractèr invisible, lo trauc negre es capable d'interagir ambé lei còrs e lo raionament de seis environs. La matèria qu'es atirada vèrs lo centre dau trauc negre forma generalament un disc d'acumulacion que tèn una temperatura auta en causa dei tuerts entre particulas e donc un raionament fòrça important. Una autra forma d'interaccion es la consequéncia de l'influéncia de la gravitat dau trauc negre sus d'objèctes vesins. Aquò permet generalament ais astronòms de calcular la massa dau trauc negre.
Somari
- 1 Istòria
- 2 Proprietats e estructura
- 3 Formacion e evolucion
- 4 Observacions
- 5 Questions dubèrtas
- 6 Nòtas e referéncias
- 7 Bibliografia
Istòria[modificar | modificar la font]
Desvolopament de la nocion de trauc negre[modificar | modificar la font]
L'emergéncia de la nocion de trauc negre foguèt liada a la question de saber se la lutz podiá èstre influenciada o non per la gravitat coma una particula. Au sègle XVII, aquela question pertocava lo debat pus generau sus la natura de la lutz. Segon Newton, la lutz èra corpusculara mentre que, per Huygens, èra ondulatòria e sensa massa. Coma la finitud de la velocitat de la lutz e lo concèpte de velocitat de liberacion èran coneguts, se podriá imaginar l'existéncia d'objèctes pron massís per tenir una velocitat de liberacion superiora a la velocitat de la lutz.
Lo premier que la formulèt foguèt lo geologòg e astronòm amator anglés John Michell dins un article mandat en 1783 a la Royal Society. I explicava que, maugrat l'aspèct negre e donc invisible d'aquelei còrs, èra possible de'n detectar la preséncia gràcias ais interaccions gravitacionalas. Pasmens, sa teoria aguèt gaire d'ecò.
En 1796, l'idèa foguèt tornarmai desvolopada per Pierre-Simon de Laplace dins son libre Exposition du Système du Monde (en occitan « Exposicion dau Sistèma dau Monde ») : « Un astre luminós, de la mema densitat que la Tèrra, e que son diamètre serà 250 còps pus grand que lo Soleu, permetriá pas, en vertut de son atraccion, a sei rais de venir fins a nosautres. Es donc possible que lei còrs luminós pus grands de l'Univèrs pòscan, per aquela rason, èstre invisibles ». Dins aquò, coma per Michell, aquela teoria suscitèt lo scepticisme dei contemporanèus. De mai, au començament dau sègle XIX, leis experiéncias de Young e Fresnel entraïnèron l'abandon de la teoria corpusculara. Ansin, a partir de la tresena edicion de son libre, Laplace levèt son passatge sus lei traucs negres e lo concèpte foguèt oblidat fins au sègle XX.
L'apòrt de la relativitat generala[modificar | modificar la font]
La publicacion en 1915 de la teoria de la relativitat generala per Albert Einstein modifiquèt prefondament la concepcion classica de la gravitacion e dei proprietats de l'estructura de l'Univèrs. D'ara endavant, l'espaci es plus considerat coma una entita absoluda mai coma una estructura sopla deformada per la matèria car lo temps e son debanament son afectats per la preséncia de matèria. De mai, la complexitat deis equacions de la relativitat generala èra tant malaisada de resòuvre qu'Einstein espereu foguèsse sceptic quant ai possibilitats de'n trobar de solucions exactas. Pasmens, solament quauquei mes après la publicacion de la teoria, lo fisician alemand Karl Schwarzschild capitèt de calcular una solucion capabla de descriure lo camp gravitacionau exterior d'una distribucion de massa de simetria esferica. Aquela solucion podiá tanben èstre utilizada en l'abséncia de matèria : existía totjorn un camp gravitacionau, que son comportament èra similar a aqueu de la gravitacion universala, mai au centre de la distribucion de massa se situava un ponch, dich singularitat gravitacionala a l'ora d'ara, onte la gravitacion èra infinida. A l'entorn d'aqueu ponch, se troba tanben una zòna onte certanei paramètres de descripcion dau camp gravitacionau èran plus definits. Aquò es lo modèl utilizat per descriure un trauc negre mai, a l'epòca, Einstein e Schwarzschild consideravan aqueu ponch coma solament matematic e non fisic. Pasmens, en 1921, Paul Painlevé e Allvar Gullstrand mostrèron, d'un biais independant l'un de l'autre, qu'aquela zòna corresponguèsse a un orizont deis eveniments. Es a dire una zòna qu'es pas possible de quitar son interior un còp qu'un objècte i es rintrat. Dins aquò, la nocion de trauc negre, meme se va conóisser de desvolopaments importants fins a la Segonda Guèrra Mondiala, demorèt magerament una curiositat matematica.
A la fin deis annadas 1920, lo fisician indian Subrahmanyan Chandrasekhar donèt la premiera aplicacion dau concèpte a un objècte vertadier. D'efèct, mostrèt qu'en delà d'una massa critica, un objècte astrofisic qu'es pas lo sèti de reaccions nucleras pòu s'afondrar vèrs son centre sota l'efèct de sa gravitat car ges de fòrça pòu alora s'i opausar. Lo fach que Chandrasekhar assaièsse d'aplicar sa teoria a una naneta blanca entraïnèt lei criticas d'Arthur Eddington e una controvèrsa a prepaus de la talha maximala d'aqueu tipe d'estèlas. Se sap a l'ora d'ara que l'afondrament d'una naneta blanca s'acabèt per una supernova de tipe Ia e non per la formacion d'un trauc negre. En revènge, lo rasonament de Chandrasekhar permet d'explicar la formacion d'un pulsar, objècte desconegut dei scientifics durant leis annadas 1920[1].
L'existéncia dei pulsars, o estèlas de neutrons, foguèt prevista pendent leis annadas 1930 per Fritz Zwicky. Robert Oppenheimer e Hartland Snyder calculèron alora la massa maximala en delà d'aquela, lei pulsars deguèsson s'afondrar sota l'efèct de la gravitacion desvolopant donc tornarmai l'idèa de trauc negre. Dins aquò, lo movement conoguèt un aplant provisòri a la seguida d'un article d'Albert Einstein publicat en 1939 mostrant l'absència de sens fisic dei « singularitats de Schwarzschild ». En causa de l'influéncia de son autor e de la guèrra, leis arguments presentats dins l'article serán solament refutats dins leis annadas 1960 durant un periòde que va veire l'acceptacion de l'existéncia dei traucs negres e la mesa en forma dei teorias regardant lo subjècte.
La mesa en forma de la teoria e son acceptacion[modificar | modificar la font]
Après 1945, lo concèpte de trauc negre foguèt tornarmai estudiat a partir deis annadas 1960. Pasmens, au contrari deis annadas 1920, la generacion novèla d'astrofisicians considerava plus necessàriament lo concèpte coma solament teoric dempuei la descubèrta dei premiereis estèlas de neutrons a partir de 1967. De mai, leis arguments de l'article d'Einstein foguèron refutats per un ensems de trabalhs sus lei singularitats, especialament aquelei de Stephen Hawking e de Roger Penrose. Lei traucs negres venguèron pauc a pauc d'objèctes astronomics vertadiers e lo tèrme foguèt creat en 1967 per John Wheeler. La descubèrta en 1971 dau sistèma X Cygnus X-1 acabèt aquela evolucion e prepausèt lo premier candidat a l'estatut de trauc negre.
Dempuei la fin dau sègle XX, leis observacions de sistèmas astrofisicas considerats coma de traucs negres son mai e mai nombrosas e divèrsei classas de traucs negres son definidas segon la talha o l'origina de l'objècte. Enfin, venguèron un objècte major d'estudis per lo desvolopament o la confirmacion de modèls de descripcion de l'Univèrs.
Proprietats e estructura[modificar | modificar la font]
Lo teorèma de calvicia mostra qu'après sa formacion un trauc negre a solament tres proprietats fisicas independentas que son sa massa, sa carga e son moment angular[2]. Aquelei proprietats son especialas car se pòdon mesurar dempuei l'exterior d'un trauc negre. Per exemple, un trauc negre cargat va replegar o atirar una carga d'un biais similar a un objècte ordinari tenent una carga similara. En revènge, lo rèsta dei proprietats de la matèria composant un trauc negre es desconegut après son intrada dins l'orizont deis eveniments. L'estructura d'un trauc negre es donc mau conegut e devesida entre tres o cinc zònas principalas, mai o mens teoricas, que son :
- la singularitat qu'es lo ponch dau trauc negre onte la gravitat devèn infinida.
- l'orizont deis eveniments qu'es lo limit entre l'univèrs conegut e lo trauc negre espereu.
- l'esfèra de fotons qu'es una zòna onte la gravitat es tant granda que lei fotons orbitan a l'entorn dau trauc negre.
- l'ergosfèra qu'es una zòna onte la gravitat d'un trauc negre en rotacion es capabla d'entraïnar dins son movement l'espaci e la matèria dins son movement.
- un disc d'acrecion en rotacion a l'entorn dau trauc negre format per la matèria atirada vèrs la singularitat
Proprietats fisicas e classificacion dei traucs negres[modificar | modificar la font]
Un trauc negre tèn donc tres paramètres observables que son sa massa M, sa carga electrica Q e son moment angular J. Existís una inequacion, exprimida en unitats de Planck, que permet de definir l'ensems teoric dei valors possiblas per la carga electrica e lo moment angular en foncion de la massa :
Coma la massa es necessariàment positiva, se pòu definir una premiera classificacion formada per quatre familhas de traucs negres teorics segon lei valors adoptadas per lei dos autrei paramètres :
- Q = 0 e J = 0, trauc negre de Schwarzschild.
- Q = 0 e J ≠ 0, trauc negre de Kerr.
- Q ≠ 0 e J = 0, trauc negre de Reissner-Nordström.
- Q ≠ 0 e J ≠ 0, trauc negre de Kerr-Newman.
Pasmens a l'ora d'ara, se conois ges de mecanismes permetent de formar un objècte compacte tenent una carga siginicativa. Lei grops de Reissner-Nordström e de Kerr-Newman son donc considerats coma teorics e non fisics. Lei modèls possibles son donc aquelei de Kerr e de Schwarzschild. Lo premier es lo pus important car la matèria atirada per lo trauc negre dèu formar un disc d'acumulacion en rotacion. Va donc comunicar un movement au trauc negre que va intrar tanben en rotacion. Lo modèl de Kerr es donc lo tipe unic de trauc negre que leis astronòms pensan descubrir. Pasmens, se considera possible de trobar de trauc negre amb un movement de rotacion fòrça feble que serán pròche dau modèl de Schwarzschild.
Per leis astronòms, se desvolopa una segonda classificacion basada sus leis observacions e la massa M dau trauc negre, sensa considerar lo moment angular J o la carga electrica Q. Aquò permet de calcular lo rai de l'orizont deis eveniments, dich rai de Schwarzschild rsh, segon lei relacions :
Quatre classas de trauc negre son alora definidas :
- lei traucs negres supermassís amb una massa situada entre 105 e 109 massas solaras e un rai de Schwarzschild situat entre 0,001 e 10 UA. Son generalament situats au centre dei galaxias.
- lei traucs negres intermediaris amb una massa d'aperaquí 103 massas solaras e un rai de Schwarzschild d'aperaquí lo rai terrèstre. Aquela populacion de traucs negres es fòrça mau coneguda. D'objèctes d'aquela classa semblan formar lo centre de certaneis amàs globulars coma M15.
- lei traucs negres estelars amb una massa d'aperaquí 10 massas solaras e un rai de Schwarzschild d'aperaquí un trentenau de quilomètres. Son de traucs negres que se forman après l'afondrament d'una estèla en fin de vida.
- lei micro traucs negres, o traucs negres primordiaus, amb una massa inferiora a aquela de la Luna e un rai de Schwarzschild inferior a un millimètre. Lei micro traucs negres an una durada de vida fòrça limitada en causa de fenomèns d'evaporacion fòrça rapides. Lei traucs negres primordiaus son una classa de traucs negres formats au començament de l'Univèrs.
Orizont deis eveniments[modificar | modificar la font]
La formacion d'un orizont deis eveniments es una caracteristica de l'aparicion d'un trauc negre. Sa forma es esferica per un trauc negre que serà pas en rotacion e quasi esferica per un trauc negre en rotacion. Sa talha es definida per lo rai de Schwarzschild. Es un limit de l'espaci temps que permet solament lo passatge de la matèria o d'un raionament vèrs lo trauc negre. Un còp l'orizont deis eveniments passat, pòu solament se dirigir mai e mai vèrs lo centre dau trauc negre e ren pòu ne'n sortir. En causa d'aquela proprietat, lo rai de l'orizont deis eveniments es de còps definit coma lo rai dau trauc negre.
Coma tot objècte qu'intra dins lo trauc negre aumenta la massa d'aqueu darrier, lo rai de l'orizont aumenta tanben pauc a pauc dins lo corrent de la creissança dau trauc negre. Pasmens, la matèria situada entre l'orizont es pas immediatament absorbida per la superficia dau trauc negre e es donc totjorn somesa ai lèis de la mecanica quantica. Ansin, lo fisician Stephen Hawking a demostrat que l'orizont deis eveniments pòu tanben èstre lo sèti de mecanismes de creacion de parèus particula/antiparticula que van entraïnar pauc a pauc una pèrda de massa dau trauc negre puei son evaporacion.
Singularitat[modificar | modificar la font]
Lo centre dau trauc negre es definit per la relativitat generala coma una singularitat gravitacionala, es a dire una region de l'espaci temps que sa corba es infinida. Per una trauc negre pas en rotacion, serà un ponch e per un trauc negre en rotacion, serà un anèu situat au centre e dins lo plan de rotacion[3]. Dins lei dos cas, la singularitat tèn un volume nul e assosta tota la massa dau trauc negre. Sa densitat es donc logicament infinida.
En causa de sa posicion au centre de l'orizont deis eveniments, la singularitat pòu pas èstre observada. De mai, l'existéncia dei singularitats es generalament considerada coma la demonstracion dei limits dei teorias scientificas actualas per descriure l'Univèrs. S'espera qu'una teoria unificada entre la relativitat generala e la mecanica quantica serà capabla d'eliminar aquelei singularitats.
Pasmens, la manca actuala a pas empachat certanei scientifics d'estudiar l'evolucion d'un objècte intrant dins un trauc negre. Ansin, dins un trauc negre que serà pas en rotacion, un còrs serà estraçat per lei fòrças de marèa causadas per la gravitacion granda dau luòc. Puei, va agantar la singularitat onte serà esquichat e sa massa serà aponduda a aquela dau trauc negre. En revènge, dins un trauc negre en rotacion, serà possible de defugir la singularitat. Lei solucions matematicas possiblas mostran alora divèrsei possibilitats coma aquela de quitar lo trauc negre vèrs un espaci temps diferent. Pasmens, aquelei solucions son fòrça inestablas e son donc consideradas coma solament teoricas.
Esfèra de fotons[modificar | modificar la font]
L'esfèra de fotons es la region onte lei fotons atirats per la gravitat dau trauc negre son en orbita a l'entorn d'aqueu darrier. Per un trauc negre de massa M, tèn una forma esferica que son rai es definit per :
Leis orbitas d'aquelei fotons son fòrça inestablas. Ansin, una perturbacion menora pòu modificar sei trajectòrias e permetre la liberacion d'un foton o sa casuda vèrs l'orizont deis eveniments. L'origina dei fotons de l'esfèra pòu èstre la captura de rais electromagnetics per la gravitat o la produccion locala per la matèria caufada durant sa casuda.
L'existéncia d'una esfèra de fotons es pas una caracteristica especifica dei traucs negres. D'autrei còrs massís e pichons, coma d'estèlas de neutrons, son tanben capables de presentar aqueu fenomèn.
Ergosfèra[modificar | modificar la font]
L'ergosfèra es una region de l'espaci temps de forma ellipsoïdala situada a l'entorn de l'orizont deis eveniments d'un trauc negre en rotacion. Se definís coma una zòna de l'espaci temps qu'intra en movement dins lo sens de rotacion dau trauc negre en causa de l'importància de sa gravitat. Pròche de l'orizont, aquela fòrça pòu venir tant importanta qu'un objècte podriá pas se desplaçar dins lo sens opausat sensa passar la velocitat de la lutz. Lei còrs e lo raionament pòdon s'escapar de l'ergosfèra normalament. Dins aquò, en causa de l'efèct entraïnat per la rotacion dau trauc negre, pòdon aver a la sortida una energia pus importanta qu'a l'intrada. Aquela energia es presa au moment angular dau trauc negre causant donc una demenicion de sa velocitat de rotacion.
Disc d'acrecion[modificar | modificar la font]
Un disc d'acrecion es una estructura formada per la matèria en orbita a l'entorn dau trauc negre e atirada vèrs l'orizont deis eveniments. Aquela formacion es pas tipica d'un trauc negre car d'autrei còrs coma una naneta blanca o una estèla en formacion pòdon lo presentar. En causa dei constrenchas gravitacionalas presentas dins leis environs d'un trauc negre, la temperatura dau disc es fòrça importanta e la matèria formant lo disc va emetre de raionaments X o gamma fòrça importants.
Formacion e evolucion[modificar | modificar la font]
Mecanismes de formacion[modificar | modificar la font]
Lei mecanismes de formacion dei traucs negres son encara mau coneguts per lei scientifics. Per lei traucs negres « astronomics », d'afondraments gravitacionaus e de procediments de fusion permeton d'explicar la formacion d'aquelei còrs. Pasmens, de recèrcas recentas an mostrat la possibilitat d'existéncia de mecanismes de formacion exotics coma la collision d'energia auta entre doas particulas. Un còp format, un trauc negre va aumentar sa talha per l'absorcion de matèria e podriá s'evaporar per l'emission d'un raionament d'origina quantica. Dich raionament Hawking, aqueu darrier es capable d'entraïnar l'evaporacion, e donc la disparicion totala, dau trauc negre.
Afondraments gravitacionaus[modificar | modificar la font]
Per l'astrofisica, un trauc negre se pòu considerar coma l'estadi ultime d'un afondrament gravitacionau. Dos estadis de compacitat de la matèria lo precedisson dins lei nanetas blancas e leis estèlas de neutrons. Dins lo premier cas, es la pression de degeneracion deis electrons que permet d'assegurar l'equilibri de l'estèla. Dins lo segond, es l'interaccion fòrta que lo permet. La formacion d'un trauc negre se debana quand la fòrça de gravitat es pron granda per despassar l'efèct de la pression. Aquò a luòc quand la massa de l'estèla d'origina despassa una massa critica. Dins aqueu cas, i a plus de fòrça coneguda que sigue capabla d'assegurar l'equilibri e lo centre de l'estèla va totalament s'afondrar.
Pasmens, en fòra de la fin de vida d'una estèla pron massiva, d'autrei cas teorics son egalament capables de causar un afondrament gravitacionau. D'efèct, se pòu imaginar de mecanismes de fusion d'estèlas de neutrons o d'acrecion de matèria per una estèla de neutrons unica. Coma aquelei còrs tènon ja una massa importanta compactada dins un espaci feble, se pensa qu'un apondon de matèria pòu permetre de despassar la massa critica e entraïnar l'afondrament gravitacionau. Dins aquò, maugrat la possibilitat teorica, aquelei cas devòn èstre fòrça rars.
Collision d'energia auta[modificar | modificar la font]
En teoria, la collision entre doas particulas d'energia auta es egalament capabla de formar un compausat amb una densitat pron importanta per formar un micro trauc negre. Seriá lo cas dins d'accelerators de particulas onte se debanan de collisions entre particulas que tènon una velocitat pròcha d'aquela de la lutz. Totei lei luòcs onte se debanan de collision entre particulas d'energia auta, coma l'atmosfèra terrèstra per exemple, podrián tanben assostar lo fenomèn. Pasmens, au començament dau sègle XXI, aqueu fenomèn foguèt pas encara observat e aqueu mecanisme de formacion es donc totjorn ipotetic.
Creissença[modificar | modificar la font]
Un còp format, un trauc negre pòu contuniar de créisser gràcias a l'absorcion de matèria o de raionament suplementaris. Dos fònts principalas semblan existir. La premiera es formada per lo gas o la poussa interestelars e lo raionament galactic. Aquò sembla èstre la fònt principala de massa de la màger part dei traucs negres, compres lei traucs negres supermassís[4]. La segonda permet d'explicar la formacion dei traucs negres pus importants gràcias a la possibilitat de fusionar amb un autre objècte astronomic coma una estèla, una estèla de neutrons o meme un autre trauc negre. Fòrça rar, aqueu darrier procediment de fusion permetriá d'accelerar rapidàment la créissança d'un trauc negre e permetriá de descriure la formacion dei traucs negres supermassís au començament de l'Univèrs.
Evaporacion[modificar | modificar la font]
En 1974, Hawking a mostrat, en teoria, que lei traucs negres son pas totalament negres e que pòdon emetre de particulas[5]. Ansin, sensa apodon de matèria o de raionament sufisent, un trauc negre podriá s'evaporar pauc a pauc en causa de l'emission d'aquelei particulas. Dins leis annadas seguentas, aqueu resultat foguèt confirmat per d'aprochas diferentas e lo raionament emés per un trauc negre foguèt dich raionament Hawking. D'origina quantica, l'intensitat d'aqueu raionament seriá d'aitant mai febla que la massa au trauc negre es importanta. La consequéncia es que la durada de vida d'un trauc negre seriá donc d'aitant mai granda que sa massa seriá granda.
A l'ora d'ara, aquela teoria es pas confirmada en causa de la dificultat de detectar de traucs negres dins l'Univèrs. Pasmens, gràcias au desvolopament d'accelerators de particulas pus poderós, seriá possible de crear de micro traucs negres. En causa de lor massa limitada, lo fenomèn d'evaporacion devriá entraïnar lor disparicion au bot de quauquei desenaus de segondas.
Observacions[modificar | modificar la font]
En causa de l'absència de raionament important emés per lei traucs negres e dau diamètre feble d'un orizont deis evenimets, l'observacion dirècta d'aquelei còrs es fòrça malaisada. En consequéncia, l'observacion dei traucs negres dèu se concentrar sus lei signes indirècts marcant la preséncia d'un objècte d'aqueu tipe dins leis environs. Sovent, divèrsei signes diferents pòdon s'observar a l'entorn d'un trauc negre.
Indicis principaus de preséncia d'un trauc negre[modificar | modificar la font]
Acrecion de matèria e raionament X[modificar | modificar la font]
En causa de la conservacion dau moment angular, lo gas e la poussa que son atirats per la gravitat dau trauc negre forman un disc a l'entorn de l'orizont deis eveniments. A l'interior d'aqueu disc, lei fòrças de friccion van entraïnar una aumentacion fòrta de la temperatura e lo gas present dins lo disc va alora emetre de raionaments X que pòdon èstre detectats per de telescòpis especializats. Generalament, lei discs d'acrecion son acompanhats de giscles de matèria de lòng de l'axe de rotacion.
La deteccion d'un raionament X es donc un mejan fòrça utilizat per detectar la preséncia d'un trauc negre. Pasmens, coma de còrs coma una naneta blanca o una estèla de neutrons son tanben capablas de formar aquela estructura, aqueu metòde dèu èstre completat per lo calcul de la massa de l'objècte a l'origina dau raionament.
Giscles de matèria[modificar | modificar la font]
Certanei traucs negres, coma aquelei situats au centre dei galaxias, serián capables de produrre de giscles de matèrias fòrça importants de lòng de lor axe de rotacion. La deteccion d'aquelei giscles pòu en teoria permetre de trobar lo trauc negre a l'origina de son emission.
Efècts d'una gravitat importanta[modificar | modificar la font]
Un autre metòde per detectar la preséncia d'un trauc negre es de recercar dirèctament leis efècts de sa gravitat sus son environament. Lo principau es l'efèct de lentilha gravitacionala. Aquò es causat per la deviacion dei rais electromagnetics en causa de la deformacion de l'espaci temps. Aquel efèct es observat per de galaxias alunchadas. Pasmens, foguèt pas encara observat per de traucs negres. Un segond efèct seriá la manifestacion d'ondas gravitacionalas. Aquel efèct foguèt ja detectat d'un biais indirèct sus un sistèma binari de pulsars mai jamai sus un trauc negre. Enfin, un tresen efèct de la gravitat es l'escart vèrs lo roge dei rais luminós. Aqueu metòde es tanben basat sus la deformacion de l'espaci temps causat per la gravitat dau trauc negre e es fòrça eficaça dins certanei cas coma lei sistèmas binaris.
Luòcs de recèrca[modificar | modificar la font]
Sistèmas binaris[modificar | modificar la font]
Sistèmas binaris X[modificar | modificar la font]
Lei sistèmas binaris X son un cas especiau d'acrecion de matèria e de raionament X. Es format per un sistèma de dos còrs que son generalament una estèla e un objècte invisible. L'ensems es una fònt importanta de raionament X indicant la preséncia d'un disc d'acrecion format de matèria venent de l'estèla vèrs lo còrs invisible. La mesura dau periòde de rotacion de l'estèla permet alora de determinar la massa de son companhon invisible. Se sa massa es granda, es alora considerat coma un trauc negre. Lo premier trauc negre descubèrt en 1971, Cygnus X-1, foguèt trobat dins un sistèma d'aqueu tipe. Es compausat d'una estèla supergiganta d'una massa estimada entre 20 e 30 massas solaras e d'un trauc negre d'una massa estimada entre 7 e 13 massas solaras. La gravitat dau trauc negre es capable d'atirar de gas de la superficia de l'estèla que va formar un disc d'acrecion.
Escart vèrs lo roge[modificar | modificar la font]
L'estudi de l'escart vèrs lo roge d'un sistèma binari permet tanben de detectar la preséncia d'un trauc negre per l'influéncia de sa gravitat sus lei rais electromagnetics emes per son companhon. La preséncia d'un objècte massís e pichon (naneta blanca, estèla de neutrons, trauc negre...) va se manifestar per una oscillacion periodic de l'espectre de l'estèla dau blau au roge. Per caracterizar alora la preséncia d'un trauc negre, la mesura se completa per lo calcul de la massa dei membres dau sistèma.
Nuclèu galactic[modificar | modificar la font]
Coma es generalament considerat d'ara endavant que lo centre dei galaxias assoste un trauc negre supermassís, l'observacion dei nuclèus galactics es donc un biais aisat per estudiar lei traucs negres. En particular, existís de classas de galaxias que tènon un nuclèu actiu, coma lei quasars, que son activitat seriá causada per la preséncia d'un disc d'acrecion gigant e de giscles de lòng de l'axe de rotacion dau trauc negre. De modèls son en cors d'estudi per descriure lo foncionament d'aquelei traucs negres. D'autra part, dempuei quauqueis annadas, se desvolopada l'estudi dau centre de la Via Lactèa que tendriá un trauc negre que sa massa es estimada entre 2,6 e 4,3 milions de massas solaras. Lo metòde principau es l'estudi dau movement deis estèlas pròchas dau centre de la galaxia e l'observacion dei fònts X de la region. L'estudi dau centre dei galaxias, activas o non, permet de desvolopar de modèls teorics sus la formacion dei galaxias e de l'Univèrs.
Questions dubèrtas[modificar | modificar la font]
En causa dei limits dei teorias actualas per descriure lei traucs negres, aqueleis objèctes son lo subjècte de divèrsei controvèrsias scientificas que devesisson leis astrofisicians e lei teorians. Lei principalas regardan d'un caire l'entropia e la termodinamica d'un trauc negre e d'autre caire lo paradòxa de la pèrda d'informacion de matèria e de raionament intrats dins l'orizont deis eveniments.
Entropia e termodinamica[modificar | modificar la font]
La possibilitat d'associar una valor d'entropia a un trauc negre apareguèt entre leis annadas 1960 e 1970. D'efèct, aperavans, de consideracions classicas donavan una valor d'entropia nulla per lei traucs negres. Òr, aquò èra en oposicion ambé la segonda lèi de la termodinamica disent que l'entropia de l'Univèrs pòsque pas demenir. Ansin, foguèt prepausat l'idèa qu'un trauc negre deguèsse aver una entropia proporcionala a la superficia de son orizont deis eveniments. Lei recèrcas d'Hawking sus la superficia de l'orizont deis eveniments e sa prediccion dau raionament que tèn son nom an per la seguida renfòrçat lo desvolopament d'una termodinamica dei traucs negres. De lèis termodinamics espefics ai traucs negres mai analògas ai lèis de la termodinamica classica foguèron donc prepausadas.
Pasmens, maugrat aquelei progrès, es malaisat de definir una interpretacion fisica de l'entropia dei traucs negres. En termodinamica classica, l'entropia es una mesura dau nombre d'estats que pòu tenir l'estructura microscopica d'un sistèma qu'es caracterizat per de paramètres macroscopics (volume, pression, temperatura...). Dins lo cas d'un trauc negre, la comprenença d'aquelei paramètres es malaisada e se supausa qu'aqueleis estats pòscan èstre depintats dins lo quadre d'una teoria de la gravitacion quantica.
Paradòxa de la pèrda d'informacion[modificar | modificar la font]
Segon lo teorèma de calvicia, un trauc negre es caracterizat per solament tres paramètres que son sa massa, sa carga electrica e son moment angular. Òr, a l'origina d'un trauc negre, i a generalament una massa de matèria (sovent una estèla) que tèn un nombre grand d'informacions complèxas. La transformacion d'aquela massa en trauc negre entraïna l'emission d'un nombre important de fotons o d'ondas gravitacionalas. La situacion es identica quand lo trauc negre ja format captura de matèria o de raionament de son environament pròche. Pasmens, aqueleis emissions son pas sufisentas per descriure lei caracteristicas d'originas dau còrs o deis elements absorbits per lo trauc negre.
Avans la prediccion dau raionament Hawning, aquò èra pas un problema vertadier car lei traucs èran supausats eternaus e l'informacion deviá donc èstre logicament conservada dins lo trauc negre. Pasmens, l'existéncia possibla d'un raionament termic cambia aquela situacion car aqueu flux d'energia es totalament aleatòri e desordonat entraïnant donc una pèrda de l'informacion dins lo corrent dau procediment d'evaporacion dau trauc negre. Aquela conclusion es en violacion de divèrsei principis fondamentaus de la fisica actuala.
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Lo premier pulsar conegut foguèt descubèrt per Jocelyn Bell e Antony Hewish en 1967
- ↑ Heusler, M. (1998). "Stationary Black Holes: Uniqueness and Beyond". Living Reviews in Relativity 1 (6).
- ↑ Carroll, Sean M. (2004), Spacetime and Geometry, Edicion Addison Wesley, pp. 264-265.
- ↑ Rees, M. J.; Volonteri, M. (2007). "Massive black holes: formation and evolution". In Karas, V.; Matt, G.. Black Holes from Stars to Galaxies—Across the Range of Masses. Cambridge University Press. pp. 51–58.
- ↑ Hawking, S. W. (1974). "Black hole explosions?". Nature 248 (5443): 30–31.
Bibliografia[modificar | modificar la font]
Carroll, Sean M. (2004). Edicions Addison Wesley: Spacetime and Geometry (en anglés). ISBN 0-8053-8732-3.
Hawking, Stephen (1988). Edicions Bantam Books: A Brief History of Time (en anglés). ISBN 0-553-38016-8.


c: text/html

text:
712
Cronologia mensuala:
Gen - Feb - Mar - Abr - Mai - Junh
Julh - Ago - Set - Oct - Nov - Dec
Cronologias tematicas:
Literatura - Musica - Sciéncia - Espòrt
Aquesta pagina concernís l'an 712 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Empèri Bizantin[modificar | modificar la font]
Regardant leis afaires religiós, Filípicos organizèt tre genier un concili per restaurar la doctrina dau monotelisme. Aquò foguèt aisament acceptat per lo clergat bizantin mai se turtèt au refús de la papautat. Per marcar son oposicion, lo papa Constantin expulsèt de Roma lei representents de l'emperaire.
Regardant leis afaires militars e la contuniacion de la guèrra còntra leis Arabis, de tropas menadas per Maslama ben Abd al-Malik s'avancèron dins la region occidentala d'Anatolia e pilhèron lei vilas d'Amasia e de Gangres. S'installèron sus plaça per passar l'ivèrn.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Organizacion de las Nacions Unidas
L'Organizacion de las Nacions Unidas (ÒNU, ONU [ˈɔny]), o encara las Nacions Unidas, es una organizacion internacionala fondada en 1945 per resòlver los problèmas internacionals. Succedís a la Societat de las Nacions (SdN). Dispausa pas de fòrça militara mas pòt demandar als Estats membres de fornir de contingents per metre sus pè de fòrças d'interposicion (los Cascos Blaus).
Somari
Objectius[modificar | modificar la font]
En vertut de sa carta, l'ONU s'esfòrça doncas d'èsser un luòc ont se bastís un avenidor melhor per totes, e aquò a travèrs 4 objectius :
- Manténer la patz e la seguretat dins lo mond
- Desvolopar las relacions amicalas entre las nacions
- Realizar la cooperacion internacionala sus totes los subjèctes ont pòt èsser utila
- Èsser un centre ont s'armonizan los esfòrces de las nacions dins d'objectius comuns.
L'ONU es pas un govèrn mondial e legifèra pas. Ça que la, sas resolucions donan una legitimitat a las intervencions dels Estats e son de mai en mai aplicadas dins lo drech nacional e internacional.
Estats membres[modificar | modificar la font]
Dempuèi l'adesion de Montenegro en 2006, l'ONU inclutz d'ara enlà la quasi totalitat dels Estats del mond, siá 192 suls 195 que reconeis - los sols Estats que son pas membres son lo Vatican (qu'a çaquelà un estatut d'observator), las illas Cook e Nioé.
D'autres païses son pas representats a l'ONU ; or, cèrts d'entre eles forman de Nacions (l'Autoritat Palestiniana, per exemple). Atal, contràriament a sa denominacion, i a pas de Nacion dins l'Organizacion, mas unicament d'Estats.
L'utilizacion d'aqueste tèrme de Nacions al luòc d'Estats s'explica per la preconcepcion que totes los Estats son d'Estats-Nacions, çò qu'es fals en practica (existís d'Estats sens Nacion, d'Estats amb mantuna Nacion e de Nacions sens Estat).
Localizacion[modificar | modificar la font]
Lo sèti de l'ONU, a la demanda dels parlamentaris americans, foguèt construch a Nòva York lo long de l'East River sus un terren aquesit gràcias a una donacion de John Davison Rockefeller Junior. Foguèt inaugurat lo 9 de genièr de 1951. Lo sèti de las Nacions Unidas gaudís de cèrts privilègis diplomatics. Proprietat de l’Organizacion de las Nacions Unidas, lo sit del Sèti es territòri internacional. Es a dire que, per exemple, cap de membre de la seguretat americana i pòt pas dintrar sens la permission del Secretari General.
Cinc dels sièis organs principals de l'ONU i son localizats. Sola la Cort Internacionala de Justícia, de creacion pus recenta, a son sèti a L'Aia als Païses Basses. D'agéncias importantas de las Nacions Unidas (OMS, OMM, OMPI, OIT, UIT, HCR, HCDH) an lor sèti a Genèva (Soïssa), sèti europèu de l'ONU e ancian sèti de la SdN, ont se debanan totjorn dos tèrces de las activitats del sistèma de las Nacions Unidas, o encara a Viena coma l'Agéncia Internacionala de l'Energia Atomica (AIEA). E d'autres endacòm mai dins lo mond, coma l'Organizacion de las Nacions Unidas per l'Educacion, la Sciéncia e la Cultura a París en França o la de l'Organizacion de l'Aviacion Civila Internacionala (OACI) a Montreal en Canadà.
Foncionament[modificar | modificar la font]
L'Organizacion de las Nacions Unidas compren sièis organs principals:
- L'Assemblada Generala ;
- Lo Secretariat, encargat del bon foncionament de l'ONU ;
- Lo Conselh de Tutèla, encargat de susvelhar los territòris plaçats jos tutèla ;
- Lo Conselh Economic e Social ;
- Lo Conselh de Seguretat ;
- La Cort Internacionala de Justícia, encargada de reglar los litigis entre los Estats.
Mentre que la SdN èra pas qu'un espaci de dialòg ont los diplomatas se podián rescontrar per establir de consensus, l'ONU pòt, amb lo Conselh de Seguretat, prendre de decisions concrètas. Aquestas pòdon desbocar, per exemple, sus l'autorizacion d'emplegar una fòrça armada per manténer o restablir la patz.
En mai dels sièis organs principals, l'ONU a creat al fil del temps de nombrosas agéncias especializadas (coma l'Organizacion Mondiala de la Santat (OMS) per la santat, o l'Organizacion de las Nacions Unidas per l'Educacion, la Sciéncia e la Cultura (UNESCO) per la proteccion del Patrimòni Mondial de l'Umanitat).
Totes los trabalhs e debats son retranscriches dins las sièis lengas oficialas de l'ONU : arabi, anglés, chinés, espanhòl, francés, rus, mas l'anglés e lo francés son las solas lengas de trabalh de l'ONU.
Lo Secretariat de l'ONU emplega aperaquí 7500 foncionaris. L'ONU e sos programas e institucions especializadas, comprés la Banca Mondiala e lo FMI, emplega en tot aperaquí 61 000 personas dins lo mond.
Finançament[modificar | modificar la font]
Lo finançament de l'Organizacion de las Nacions Unidas e de sas agéncias especializadas es assegurat per las contribucions obligatòrias dels païses membres e per de contribucions volontàrias de totas organizacions, entrepresas o encara particulars (Ted Turner a per exemple fach un don d'un miliard de dolars US).
Lo budget ordinari de las Nacions Unidas (~ 2 miliards de dolars en 2005), establit cada dos ans, es basat sus las contribucions obligatòrias fixadas per l'Assemblada Generala. Per de rasons d'independéncia, lo nivèl maximum de contribucion es estat fixat a 22 % (lo lindal minimal es de 0,01% del budget global).
A títol d'exemple, en 2001 los contributors principals èran los Estats Units (22%), Japon (19,63%), Alemanha (9,82%), França (6,5%), Reiaume Unit (5,57%), Itàlia (5,09%), Canadà (2,57%), Espanha (2,53%) e Brasil (2,39%).
En 2005, la composicion èra la seguenta : Estats Units (22%), Japon (19,5%), Alemanha (8,6%), França (6,5%), Reialme Unit (6,1%), Itàlia (4,9%), Canadà (2,8%), Espanha (2,5%), la Republica Populara de China (2%), la Corèa del Sud (1,8%).
Es important de soslinhar que las contribucions obligatòrias son pas totjorn pagadas pels Estats membres (Estats Units particularament). L'ONU es de mai en mai sovent engatjada dins d'operacions de manten de la patz dins lo mond (objectius qu'èran pas formalament prevists dins sa Carta) ; aquò a un impacte important sus son budget en rason del cost elevat d'aquestas intervencions. Lo resultat es que las Nacions Unidas an un deute de mai de 2,5 miliards de dolars americans. Per resòlvre aqueste problèma recurrent, fòrça Estats vòlon una reforma en pregondor de las Nacions Unidas de biais a reglar la pesantor burocratica de l'ONU, çò que poiriá reglar una partida del problèma.
Istòria[modificar | modificar la font]
Precursor de l'ONU, la Societat de las Nacions foguèt introducha en 1919, en seguida del Tractat de Versalhas, per fin de conservar la patz. Malaürosament, joguèt pas plenament aquel ròtle.
Las primièras basas de las Nacions Unidas foguèron pausadas quand s'elaborèt la Declaracion de las Nacions Unidas, que foguèt signada lo 1èr de genièr de 1942 a Washington DC. L'expression de Nacions Unidas es deguda al president dels Estats Units, Franklin D. Roosevelt ; aviá per tòca de significar que d'Estats avián decidit de s'acampar per prevenir los conflictes armats per que de guèrras coma la Primièra e la Segonda Guèrra Mondiala se reproduguèsson pas jamai, en avent a l'esperit qu'aquestas guèrras se produguèron dos còps en « l'espaci d'una vida » coma o ditz la Carta de las Nacions Unidas. Mas es amb la Conferéncia de Dumbarton Oaks a Washington DC e sustot la Conferéncia de San Francisco en 1945 que foguèron definits exactament la tòca e lo foncionament de l'ONU.
Lo tèxt fondator de l'ONU es la Carta de las Nacions Unidas, que foguèt signada a la fin de la Conferéncia de San Francisco pels representants dels 50 Estats fondators lo 26 de junh de 1945. Es de notar que Polonha, qu'èra pas estada representada a la Conferéncia de San Francisco, la signèt pus tard, mas fa çaquelà partida dels 51 Estats membres originals, perque son govèrn en exili aviá precedentament signat la Declaracion de las Nacions Unidas.
Es lo 24 d'octobre de 1945, a l'ocasion de la ratificacion per la majoritat dels païses signataris, que l'ONU nasquèt oficialament. Dempuèi, la Jornada de las Nacions Unidas es celebrada lo 24 d'octobre de cada annada.
Guèrra Freja[modificar | modificar la font]
L'ONU es demorada pendent fòrt longtemps paralizada durant la Guèrra Freja. Las doas superpoténcias, los Estats Units e l'URSS essent de membres permanents del Conselh de Seguretat, paralizèron l'Organizacion de las Nacions Unidas en abusant de lor drech de vèto (s'utilizèt 242 còps en 45 ans).
Dempuèi la fin de la Guèrra Freja, l'ONU se retròba de mai en mai sul davant de la scèna per prevenir o reglar los diferents conflictes, gràcias a l'ajuda dels cascos blaus.
Las accions de l'ONU[modificar | modificar la font]
- Las competéncias operacionalas de l'ONU
- La prevencion dels conflictes
- Lo desarmament
- Los Dreches de l'Òme
- La cooperacion internacionala a travèrs las conferéncias internacionalas.
Totas aquestas accions se perennizan al travèrs de la signatura de tractats entre las nacions.
Avenidor de l'ONU[modificar | modificar la font]
L'avenidor de l'ONU passa de mai en mai per una reforma en pregondor de son foncionament. Fins ara, foguèt remandada, mas lo problèma del budget (son deute) e lo del foncionament del Conselh de Seguretat (l'arribada de membres permanents novèls e l'extension de son domeni de competéncia) venon de mai en mai cochoses.
Durant son mandat, l'ancian Secretari General, Kofi Annan, a comandat d'estudis nombroses sus las vias de seguir per reformar l'Organizacion. Mas, per manca de consensus al sen dels membres permanents del Conselh de Seguretat, son pel moment demoradas letra mòrta. En particular, John R. Bolton, representant permanent dels Estats Units en agost de 2005, sosten una posicion que fa pas l'unanimitat e gèla atal las possibilitats de reforma.
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Articles connèxes[modificar | modificar la font]
- Secretari General de l'ONU
- Lista dels Estats membres de l'ONU
- Siglas e acronims de l'ONU (listas de las siglas & dels acronims amb ligams intèrnes e extèrnes)
- Los organs de l'ONU
- Lista de las resolucions del Conselh de Seguretat de las Nacions Unidas
- COCOVINU
- Fòrça de proteccion de l'ONU (Forpronu, Unprofor)
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]


text:
Alps
Los Alps o los Aups (en italian Alpi, en alemand Alpen, en eslovèn Alpe, en francoprovençal e en francés Alpes, en friolan Alps) son una granda chaena de montanhas de l'Euròpa centreoccidentala que s'espandís d'Occitània a l'oèst fins a Eslovènia e Àustria a l'èst, en formant un arc. Los estats seguents cuerbon los Alps: França, Itàlia, Soïssa, Liechtenstein, Àustria, Alemanha e Eslovènia.
Los Alps culminan a 4807 m au Mont Blanc, en Savòia, a la frontiera francoitaliana.
La partia occitana dels Alps constituís los Alps dau Sud o Alps Occitans: aqueles tenon un pendís oèst, la Gavotina (dins l'estat francés) e un pendís èst, las Valadas Occitanas (dins l'estat italian).
Lo gentilici es alpenc -a o aupenc -a (tanben s'auvís alpin -a o aupin -a).


text:
Campings à la une
- Filtrer par :
- Départements
- EureSeine-Maritime
- Villes
- Allouville bellefosseAlvimareAmbourvilleAmbrumesnilAmfreville la mi voieAmfreville les champsAnceaumevilleAncourtAncourteville sur hericouAncretieville victorAncretteville sur merAngerville bailleulAngerville l'orcherAngerville la martelAngiensAnglesqueville l'esnevalAnglesqueville la bras loAnnevilleAnneville ambourvilleAnneville sur scieAnnouville vilmesnilAnquetiervilleAnvevilleArdouvalArgueilArques la batailleAssignyAubeguimontAubermesnil aux erablesAubermesnil beaumaisAuberville la campagneAuberville la manuelAuberville la renaultAuffayAumaleAuppegardAuquemesnilAuthieux ratievilleAuthieux sur le port st oAutignyAutretotAuvilliersAuzeboscAuzouville auberboscAuzouville l'esnevalAuzouville sur ryAuzouville sur saaneAvesnes en brayAvesnes en valAvremesnilBacqueville en cauxBailleul neuvilleBailloletBailly en riviereBaons le comteBapeaume les rouenBardouvilleBarentinBaromesnilBazinvalBeaubec la rosiereBeaumont le harengBeaurepaireBeaussaultBeautotBeauval en cauxBeauvoir en lyonsBec de mortagneBelbeufBellencombreBellengrevilleBelleville en cauxBelleville sur merBelmesnilBenarvilleBenesvilleBennetotBenouvilleBermonvilleBerneval le grand BernieresBertheauvilleBertrevilleBertreville st ouenBertrimontBervilleBerville sur seineBettevilleBeuzeville la grenierBeuzeville la guerardBeuzevilletteBezancourtBiervilleBihorelBiville la baignardeBiville la riviereBiville-sur-merBlacquevilleBlainville crevonBlangy-sur-bresleBlossevilleBois d'ennebourgBois guilbertBois guillaumeBois heroultBois himontBois l'evequeBoissayBolbecBollevilleBonsecoursBoosBordeaux st clairBornambuscBosc berengerBosc bordelBosc edelineBosc guerard st adrienBosc hyonsBosc le hardBosc mesnilBosc roger sur buchyBosvilleBoudevilleBouellesBourdainvilleBourg dunBourvilleBouvilleBrachyBracquemontBracquetuitBradiancourtBrametotBreauteBremontier mervalBreteville du grand cauxBretteville laurentBrunvilleBuchyBullyBures en brayButotButot en cauxButot venesvilleCaillevilleCaillyCallengevilleCalleville les deux eglisCampneusevilleCanehanCanouvilleCanteleuCanville les deux eglisesCany barvilleCarville la folletiereCarville pot de ferCatenayCaudebec les elbeufCaudebec-en-cauxCauvilleCidevilleClaisClasvilleClaville mottevilleCleonCleresCleuvilleClevilleCliponvilleCollevilleColmesnil mannevilleCompainvilleContevilleContremoulinsCottevrardCrasville la malletCrasville la rocquefortCressyCriel-sur-merCriquebeuf en cauxCriquetot le mauconduitCriquetot sur longuevilleCriquetot sur ouvilleCriquetot-l'esnevalCriquiersCritotCroisy sur andelleCroix mareCroixdalleCropusCrosville sur scieCuvervilleCuverville sur yeresCuy st fiacreDampierre en brayDampierre st nicolasDancourtDarnetalDaubeuf servilleDenestanvilleDerchignyDeville-les-rouenDieppeDieppedalle croissetDoudeauvilleDoudevilleDouvrendDrosayDuclairEcalles alixEcrainvilleEcretteville les baonsEcretteville sur merEctot l'auberEctot les baonsElbeufElbeuf en brayElbeuf sur andelleEletotEllecourtEmanvilleEnvermeuEnvronvilleEpinay sur duclairEpouvilleEpretotEprevilleErmenouvilleErnemont la villetteErnemont sur buchyEsclavellesEslettesEstevilleEstouteville ecallesEtaimpuisEtainhusEtallevilleEtalondesEtouttevilleEtretatEuFallencourtFauville en cauxFecampFerrieres en brayFesquesFlamanvilleFlamets fretilsFlocquesFongueusemareFontaine en brayFontaine la malletFontaine le bourgFontaine sous preauxFontaine-le-dunFontenayForges-les-eauxFoucarmontFoucartFranqueville st pierreFreauvilleFreneuseFreslesFresnay le longFresne le planFresnoy folnyFresquiennesFreullevilleFrevilleFrichemesnilFrobervilleFryFultotGaillefontaineGainnevilleGancourt st etienneGanzevilleGerponvilleGervilleGlicourtGodervilleGommervilleGonfreville caillotGonfreville l'orcherGonnetotGonneville la malletGonneville sur scieGonzevilleGouchaupreGoupillieresGournay en brayGournay en cauxGouyGraimbouvilleGrainville la teinturiereGrainville sur ryGrainville ymauvilleGrand campGrand couronneGrandcourtGravalGregesGremonvilleGrenyGreuvilleGrigneusevilleGruchet le valasseGruchet st simeonGrugnyGrumesnilGuervilleGuetteville les gresGueuresGueuttevilleGuilmecourtHarcanvilleHarfleurHattenvilleHaucourtHaudricourtHaussezHautot l'auvrayHautot le vatoisHautot st sulpiceHautot sur seineHautot-sur-merHebervilleHenouvilleHericourt en caux HermanvilleHermevilleHeronchellesHeugleville sur scieHeuquevilleHeurteauvilleHodeng au boscHodeng hodengerHoudetotHouppevilleHouquetotHugleville en cauxIlloisImblevilleInchevilleIngouvilleIntravilleIsneauvilleJumiegesLa belliereLa bouilleLa cerlangueLa chapelle du bourgayLa chapelle st ouenLa chapelle sur dunLa chausseeLa criqueLa ferte st samsonLa feuillieLa folletiereLa fontelayeLa frenayeLa gaillardeLa hallotiereLa hayeLa houssaye berangerLa londeLa mailleraye sur seineLa maineLa poterie cap d'antiferLa remueeLa rue st pierreLa trinite du montLa vaupaliereLa vieux rueLambervilleLammervilleLandes vieilles et neuvesLaneuville chant d'oiselLanquetotLe bocasseLe bois robertLe catelierLe caule ste beuveLe fosseLe grand quevillyLe hanouardLe havreLe heronLe houlmeLe mesnil durdentLe mesnil esnardLe mesnil lieubrayLe mesnil reaumeLe mesnil sous jumiegesLe petit appevilleLe petit quevillyLe thil riberpreLe tilleulLe torp mesnilLe traitLe treportLes cent acresLes essartsLes essarts varimpreLes grandes dallesLes grandes ventesLes ifsLes logesLes petites dallesLes trois pierresLestanvilleLillebonneLimesyLimpivilleLindebeufLintotLintot les boisLondinieresLongmesnilLongroyLongueilLonguerueLongueville sur scieLouvetotLucyLunerayMalaunayMalleville les gresManegliseManehouvilleManiquervilleManneville es plainsManneville la goupilMarommeMarquesMartainville eprevilleMartignyMartin egliseMassyMathonvilleMaucombleMaulevrier ste gertrudeMaunyMauquenchyMayvilleMelamareMellevilleMenervalMenonvalMenthevilleMesanguevilleMesnieres en brayMesnil follempriseMesnil maugerMesnil pannevilleMesnil raoulMesnil valMeulersMilleboscMirvilleMolagniesMonchaux sorengMonchy sur euMont cauvaireMont de l'ifMont st aignanMonterolierMontignyMontivilliersMontmainMontreuil en cauxMontrotyMontvilleMorgny la pommerayeMorienneMortemerMorville sur andelleMottevilleMoulineauxMuchedentNesle hodengNesle normandeuseNeuf marcheNeufboscNeufchatel-en-brayNeuville ferrieresNeuville les dieppeNevilleNointotNollevalNormanvilleNorvilleNotre dame d'aliermontNotre dame de bliquetuitNotre dame de bondevilleNotre dame du becNotre dame du parcNotre-dame-de-gravenchonNullemontOcquevilleOcteville sur merOffranvilleOhervilleOisselOmonvilleOrivalOsmoy st valeryOuainvilleOudalleOurville en cauxOuville l'abbayeOuville la rivierePaluelParc d'anxtotPavillyPenlyPetit couronnePetivillePierrecourtPierrefiquesPierrevalPissy povillePleine sevePommereuxPommerevalPonts et maraisPreauxPretot vicquemarePreusevillePuisenvalQuevillonQuevreville la poterieQuibervilleQuievrecourtQuincampoixRaffetotRainfrevilleRealcampRebetsRetonvalReuvilleRicarvilleRicarville du valRichemontRieuxRivilleRobertotRocquefortRocquemontRogervilleRollevilleRoncherolles en brayRoncherolles sur le vivieRonchoisRosayRouellesRouenRoumareRoutesRouvilleRouvray catillonRouxmesnil bouteillesRoyvilleRySaane st justSahursSainnevilleSaint leger du bourgSaint-antoine-la-foretSaint-aubin-sur-merSaint-jouin-brunevalSaint-leonardSaint-martin-aux-buneauxSaint-martin-en-campagneSaint-pierre-en-portSaint-valery-en-cauxSandouvilleSassetot le malgardeSassetot-le-mauconduitSassevilleSauchaySaumont la poterieSauquevilleSaussaySausseuzemare en cauSenneville sur fecampSept meulesSerqueuxServaville salmonvilleSevisSiervilleSigy en braySmermesnilSommerySommesnilSorquainvilleSotteville les rouenSotteville sous le valSotteville-sur-merSt aignan sur rySt andre sur caillySt arnoultSt aubin cellovilleSt aubin de cretotSt aubin epinaySt aubin le caufSt aubin les elbeufSt aubin routotSt aubin sur scieSt clair sur les montsSt crespinSt denis d'aclonSt denis le thiboultSt denis sur scieSt etienne du rouvraySt eustache la foretSt georges sur fontaineSt germain d'etablesSt germain des essourtsSt germain sous caillySt germain sur eaulneSt gilles de cretotSt gilles de la neuvilleSt hellierSt honoreSt jacques d'aliermontSt jacques sur darnetalSt jean de follevilleSt jean de la neuvilleSt jean du cardonnaySt laurent de brevedentSt laurent en cauxSt leger aux boisSt lucienSt maclou de follevilleSt maclou la briereSt mardsSt martin au boscSt martin aux arbresSt martin de boschervilleSt martin du becSt martin du manoirSt martin du vivierSt martin l'hortierSt martin le gaillardSt martin omonvilleSt maurice d'etelanSt michel d'hallescourtSt nicolas d'aliermontSt nicolas de bliquetuitSt nicolas de la haieSt nicolas de la tailleSt ouen du breuilSt ouen le maugerSt ouen sous baillySt paerSt pierre benouvilleSt pierre de mannevilleSt pierre de varengevilleSt pierre des jonquieresSt pierre en valSt pierre lavisSt pierre le vieuxSt pierre le vigerSt pierre les elbeufSt quentin au boscSt remy boscrocourtSt riquier en riviereSt riquier es plainsSt romain de colboscSt saensSt saireSt sauveur d'emallevilleSt sylvainSt vaast d'equiquevilleSt vaast dieppedalleSt vaast du valSt victor l'abbayeSt vigor d'ymonvilleSt vincent cramesnilSt wandrille ranconSte adresseSte agathe d'aliermontSte austrebertheSte beuve en riviereSte colombeSte croix sur buchySte foySte genevieveSte helene bondevilleSte marguerite sur duclaiSte marguerite sur fauvilSte marguerite sur merSte marie au boscSte marie des champsTancarvilleTherouldevilleTheuville aux maillotsThiergevilleThietrevilleThil mannevilleThiouvilleTocqueville en cauxTocqueville les mursTocqueville sur euTorcy le grandTorcy le petitTotesTouffreville la cableTouffreville la corbelineTouffreville-sur-euTourville la chapelleTourville la riviereTourville les ifsTourville sur arquesToussaintTremauvilleTriquervilleTrouville alliquervilleTurretotVal de la hayeVal de saaneValliquervilleValmontVarengeville sur merVarneville brettevilleVassonvilleVatiervilleVattetot sous beaumontVattetot sur merVatteville la rueVeauville les baonsVeauville les quelleVenestanvilleVentes st remyVergetotVeules-les-rosesVeulettes-sur-merVibeufVieux manoirVieux rouen sur bresleVillainvilleVillequierVillers ecallesVillers sous foucarmontVilly le basVinnemervilleVirvilleVittefleurWanchy capvalYainvilleYebleronYervilleYmareYportYprevilleYpreville bivilleYquebeufYvecriqueYvetotYville sur seine
- Zones touristiques
- Parc Naturel des boucles de la seine normandeCôte d'AlbâtrePays de Caux-Vallée de SeinePays du plateau de Caux maritimePays de Caux-AustreberthePays Le Havre-Pointe de Caux-EstuairePays des Hautes FalaisesPays Bresle-YèresPays dieppois-Terroir de CauxPays de BrayPays entre Seine et Bray
Filtrer selon les disponibilités :
2 Camping(s) partenaire(s)
Seine-Maritime
Dans un site naturel préservé, idéalement situé, au calme, à 5 km d'etretat, d'yport et 10 km de fécamp, notre camping, entre mer et campagne,...
101 emplacements
A 800 mètres de la plage, ce camping vert prend les lumières de la côte d'albâtre. comme maupassant ou monet, croquez les couleurs d'yport, le...


text:
Virus de l'immunodeficiéncia umana
Lo virus de l'immunodeficiéncia umana (abreujat VIU en occitan e HIV[1] en anglés) qu'ei un retrovirus responsable, en çò deus umans, deu sindròm de l'immunodeficiéncia aquesida (SIDA) e qui's multiplica en parasitant las cellulas immunitàrias umanas en tot utilizar la loa maquinaria cellulara entà reprodúser lo son cabau genetic e prodúser las soas proteïnas en tot panar los lipids de la membrana cellulara per se'n har ua.
Com tots los virus, non pòt pas estar vertaderament considerat com un èste viu puish que n'a pas cap de metabolisme, n'a pas cap besonh de's neurir e non creish pas. Qu'ei per aquesta rason qui deu parasitar ua cellula entà poder proheitar deu son metabolisme e deus sons organets entà reprodúser lo son ARNg e las soas proteïnas, e atau, mantuns autes VIU.
Enlòc de morir (puish qu'ei pas viu), un virus non pòt pas sonque pèrder la soa capacitat d'infectar (per'mor de la degradacion de las soas proteïnas o deu son acid nucleïc, aquiu donc, l'ARNg). Dens lo cas deu VIU, lo contacte dab l'aire que'u hè pèrder aquesta capacitat au cap d'ua brèva estona.
En çò deus felins (gat o tigre per exemple) lo VIF (FIV en anglés) qu'ageish deu medish biais mes que cau solinhar que lo virus uman non pòt pas estar transmetut aus felins e vicevèrsa. Aquò que's deu a la grana especificitat de las glicoproteïnas deus virus qui an per foncion de "s'arrapar" a las proteïnas (hèra diferentas d'ua espècia a ua auta) de la membrana de las cellulas entà las infectar.
Au dia de uei, non i a pas cap tractament qui pòsca eliminar lo VIU d'un organisme. Los sols tractaments existints que son los qui se las ac viran entà isolar lo virus e estancar atau lo son desenvolopament mercés a ua presa regulara e de potingas hèra caras.
Estructura[modificar | modificar la font]
Lo cabau genetic (o genòma) deu VIU qu'ei contiengut dens duas moleculas d'ARN genomic (ARNg). Aqueths ARNg que son embarrats dens ua caisha proteïca aperada nucleocapsida (constituida de las proteïnas p6 e p7). Au ras deus dus tròç d'ARNg be's tròban enzims: la transcriptasa invèrsa p64, la proteasa p10 e l'integrasa p32. La transcriptasa invèrsa que transcriu l'ARN en ADN entà qui la cellula infectada lo pòsca léger e atau sintetizar las proteïnas viralas.
La nucleocapsida qu'ei contienguda dens ua auta caisha proteïca aperada capsida constituida de proteïnas p24.
Au son torn, aquera capsida qu'ei entornejada per ua membrana lipidica (formada peus lipids de la membrana de la cellula parasitada qui a produsit lo virus). Aquera membrana qu'ostenda las glicoproteïnas gp41 e gp 120; aquera darrèra que capèra la purmèra e qu'a per foncion de s'arrapar a la cellula de parasitar (dens lo cas deu VIU : los linfocits T4)
Cicle de desvolapament[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Human Immunodeficiency Virus.


text:
Colleville-Montgomery
Colleville-Montgomery es una comuna normanda, situada dins lo departament de Calvadòs e la region de la Bassa Normandia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
La municipalitat a compausat de tres zònas : Colleville-Plaja, Collevillette e Colleville-Bourg.
La commune est composée de trois zones : Colleville-Plage, Collevillette et Colleville-Bourg.
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
La gèsta de Michel Cabieu es de còps localizat (a fauta) a Colleville-Montgomery per cèrtas labors.
L'exploit de Michel Cabieu est parfois localisé (à tort) à Colleville-Montgomery par certains ouvrages.


text:
Tenzin Gyatso
Jetsun Jamphel Ngawang Lobsang Yeshe Tenzin Gyatso (nascut Lhamo Döndrub, en tibetan: ལྷ་མོ་དོན་འགྲུབ་, Lha-mo Don-'grub;[1] Taktser, 6 de julhet de 1935) es un religiós tibetan, l'atual Dalai Lama (14n de la linhada), cap religiós del bodisme tibetan. Considerat coma la reincarnacion do bodisatva de la compassion, Tenzin Gyatso es monge e geshe (doctor) en filosofia bodista, recebèt lo Prèmi Nobel de la Patz e mai de 100 títols honoris causa.
Vida[modificar | modificar la font]
Coma 14n Dalai Lama, cap e mentor del pòble tibetan. Considerat per fòrça coma una de las voces paradigmatica de la patz, cerca d'establir lo dialòg e la difusion necessària de la compassion dins lo mond contemporanèu.
En 1959 foguèt obligat d'abandonar Tibet, quora foguèt invasit per la Republica Populara de China. Desguisat en soldat amb qualques companhs familiars, capitèt de passar la frontièra cap a Índia e atal evitèt d'èsser capturat pels chineses. S'installèt a Dharamsala a l'invitacion del govèrn de Jawaharlal Nehru, e ala constituiguèt lo govèrn tibetan en exili, qu'encara existís.
Demorèt en Índia fins a 1967, ne sortiguèt pel primièr còp per visitar Japon e Tailàndia. E comencèt alara una pelegrinacion de contunh pel mond, lutant pels dreches umans dins lo mond subretot al Tibet. Luta, mas totjorn amb de mejans pacifics, respectant la doctrina de la non violéncia (la meteissa que lo Mahatma Gandhi), es per aquò que foguèt reconegut internacionalament amb l'atribucion del Prèmi Nobel de la Patz en 1989. Lo Prèmi Nobèl provoquèt l'atencion creissenta del parlament e al meteis temps l'ostilitat encara mai important del govèrn chinés de Pequin.
Mai tard abandonèt la luta per independéncia del Tibet, e se resolguèt a que lo Tibet siá una region autonoma de China, amb una verdadièra autonomia que li permitriá de conservar e de viure la seuna cultura.
Es reconegut internacionalament, pel mond entièr, coma cap esperitual dels tibetans, mas los govèrns de fòrça païses que visita evitan los contactes oficials amb el per aparar las sensibilitats chinesas.
Presigaire infatigable[modificar | modificar la font]
Presigaire infatitable, obriguèt las pòrtas per l'encontra entre la sciéncia l'espiritualitat quand, en 1987, se reuniguèt pendent una setmana amb cinc scientifics occidentals per debatre de la proximitat entre lo bodisme e las sciéncias cognitivas. Alara, se creèt de centres e de forums internacionals que l'experiéncia esperituala es estudiada e aculhida coma l'aspiracion reala d'un saber que revela d'espacis nòus de consciéncia e d'expression.
Ciutadan planetari, manifesta un interes especial pels ponts, articulacions, sinapses, desfisant las ortodoxias que nos *locan o per l'exercici de la vocacion umana per l'agach mutual, la convivéncia e la cooperacion. Dins aquel sens milita perque totes eprendém a trabalhar pas sonque al benefici de la seuna pròpia familha o nacion, mas al profeit de l'umanitat coma un tot.
Afirma que la responsabilitat es la clau de la sobrevivéncia de l'uman e es la melhora garantia per promóure las valors universalas e la patz.
Es membre del Comitat que mena la Coordenacion internacionala per la Deceniá de la cultura de la non violéncia e de la patz.
Lo 17 d'octobre de 2007, lo Dalai Lama foguèt la causa de grandas protestacions diplomaticas de la part del govèrn chinés contra los Estats Units d'America, quand recebèt la Medalha d'Aur del Congres, mai grand onor civil autrejat pel país, e que li foguèt balhat pendent una ceremonia amb lo President George W. Bush.
Recentament, en 2011, lo Dalai Lama renoncièt a la carga de cap politic tibetan, demorant lo gardian protector de la nacion tibetana. Lo rótle politic de cap del govèrn en exil es assegurat pel kalon Tripa Lobsang Sangay.


text:
Tumulus
Lo mòt latin tumulus designa una eminéncia artificiala, circulara o non, que recuerbe una sepultura.
La tomba pòu aver de dimensions fòrça variablas : d'un simple depaus d'ossaments cremats fins a-n una cambra sepulcrala fòrça elaborada en pèira seca e/o en bards, en que cas si parlarà de tumulus megalitic (veire dolmèn).
Actualament, lei tumulus de tèrra son rares, que l'erosion e l'accion de l'òme leis an en partida escafats. Per còntra lei tumulus de pèira (o montjòias) si son conservats pron ben.
Sovent lo tumulus es consolidat sus lo contorn per un parament en pèira seca, o encara per de blòts mai gròs e mai per de pèiras levadas (lo peristalit). En lo cas dei monuments mai impausants, i pòu aver una faciada arquitecturada au nivèu de l'intrada de la sepultura.
Certans tumulus son fòrça elaborats e si pòdon estructurar en paraments concentrics. Alora presentan una elevacion en bancaus.


text:
Cuculinae
Los cocuts (Cuculinae) recampan mantuna espècias d'ausèls qu'apartenon a la familha dels Cuculids
Somari
Lista de las familhas[modificar | modificar la font]
- Cacomantis
- Caliechthrus
- Cercococcyx
- Chrysococcyx
- Clamator
- Cuculus
- Eudynamys
- Microdynamis
- Pachycoccyx
- Rhamphomantis
- Scythrops
- Surniculus
- Urodynamis
- Qualques espècias particularas
- Cocut gris : Cuculus canorus Linnaeus, 1758 — lo mai comun en Euròpa.
- Cocut oriental : Cuculus saturatus Blyth, 1843 — present en estiu dins lo nòrd de Siberia, en ivèrn dins l'èst d'Índia.
- Cocut gag : Clamator glandarius (Linnaeus, 1758) – present dins lo sud extrèm d'Euròpa.
- Cocut didric - Chrysococcyx caprius (Boddaert, 1783).
Compòrtament[modificar | modificar la font]
Lo cocut es reconegut, amb d'autras espècias, coma avent un comportament de parasitatge durant lo periòde de ponda. La femèla cocut, aprèp aver causit un nis d'una autra espècia d'ausèl, lèva un o mantun uòu de la clocada e i depausa son uòu. L'auselon qu'a una durada d'incubacion mai corta que la màger part de las espècias parasitadas serà elevat e noirit pels proprietaris del nis.
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Article connèxe[modificar | modificar la font]
Referéncias extèrnas[modificar | modificar la font]
- Referéncia ITIS : TSN 705286 Cuculinae (en)


text:
Bactèri
Los bactèris son d'organismes vius unicellulars procariòtas, caracterizats per una abséncia de nuclèu e d'organets. La màger part dels bactèris possedisson una paret cellulara constituada de peptidoglicans. Los bactèris mesuran qualques micromètres de long e pòdon presentar diferentas formas: de formas esfericas (còcas), de formas alongadas o en barròts (bacils), de formas mai o mens en espirala. L’estudi dels bactèris es la bacteriologia, una branca de la microbiologia.
Los bactèris son presents dins totes los tipes de biotòps encontrats sus Tèrra. Pòdon èsser isolats dins lo sòl, las aigas doças, marinas o saumastras, l’aire, las prigondors oceanicas, la rusca terrèstra, sus la pèl e dins l’intestin dels animals. I a quaranta milions de cellulas bacterianas dins un grama de sòl e un milion de cellulas bacterianas dins un millilitre d’aiga doça. I auriá en tot 5 × 1030 bactèris dins lo monde[1]. Pasmens, un grand nombre d'aqueles bactèris son pas encara caracterizats perque son pas cultivables en laboratòri[2]. Los bactèris an una importància considerabla dins los cicles biogeoquimics coma lo cicle del carbòni e la fixacion de l’azòt de l’atmosfèra.
En çò de l'òme, s'es calculat que 1012 bactèris colonizan la pèl, 1010 bactèris colonizan la boca e 1014 bactèris demòran dins l'intestin, çò que fa que i a detz còps mai de cellulas bacterianas que de cellulas umanas dins lo còs uman[3]. La màger part d'aqueles bactèris son inofensius o benefics per l’organisme. Existisson pasmens d'espècias patogènas nombrosas que son a l'origina de fòrça malautiás infecciosas coma lo colèra, la sifilis, la pèsta, lo carbon, la tuberculòsi. De bactèris pòdon provocar de trebols respiratòris o intestinals e d’autres pòdon èsser responsables de l’infeccion d'una nafradura. Las infeccions bacterianas se pòdon tractar mercé als antibiotics que mai que mai enebisson una de sas foncions vitalas (per exemple la penicillina blòca la sintèsi de la paret cellulara).
Los bactèris tanben son utils per l’òme dins los procèsses de tractament de las aigas usadas, dins l’agroalimentari per la fabricacion de iaorts o de formatge e dins la produccion industriala de nombroses compausats quimics.
Istòria[modificar | modificar la font]
Los bactèris son microscopics, e son visibles pas qu'amb un microscòpi. Antoine van Leeuwenhoek foguèt lo primièr a observar de bactèris, mercé a un microscòpi de sa fabricacion, en 1668.
Lo mot de bactèri apareis pel primièr còp amb lo microbiologista alemand Christian Gottfried Ehrenberg en 1828. Aquel mot derivat del grèc Baktήpιov (bakterion) significa «bastonet».
Al sègle XIX, los trabalhs de Louis Pasteur revolucionèron la bacteriologia. Demostrèt en 1859 que los procèsses de fermentacion son causats per de microorganismes e qu'aquela creissença se deviá pas a la generacion espontanèa. Demostrèt tanben lo ròtle dels microorganismes coma agents infeccioses. Pasteur concebèt tanben de mitans de cultura, de procèsses de destruccion dels microorganismes coma l’autoclava e la pasteurizacion.
Lo mètge alemand Robert Koch e los seus collaboradors metèron al punt las tecnicas de cultura dels bactèris sus mitan solid. Robert Koch es un dels precursors de la microbiologia medicala, trabalhèt sul colèra, la malautiá del carbon (antrax) e la tuberculòsi. Demostrèt clarament qu’un bactèri pòt èsser l’agent responsable d’una malautiá infecciosa e prepausèt una seria de postulats (los postulats de Koch) per confirmar lo ròtle etiologic d’un microorganisme dins una malautiá. Obtenguèt lo Prèmi Nobel de Fisiologia o Medecina en 1905.
Los microbiologistas Martinus Beijerinck e Sergei Vinogradskii inicièron los primièrs trabalhs de microbiologia de l’environament e d’ecologia microbiana en estudiant las comunautats microbianas del sòl e de l’aiga e las relacions entre aqueles microorganismes.
Se los bactèris èran coneguts al sègle XIX, existissiá pas encara de tractament antibacterian. En 1909, Paul Ehrlich metèt al punt un tractament contra la sifilis abans l’utilizacion de la penicillina en terapeutica, suggerida per Ernest Duchesne en 1897 e estudiada per Alexander Fleming en 1929.
En 1977, Carl Woese, mercé als seus trabalhs de filogenia moleculara, devesiguèt los procariòtas en dos grops : los Bactèris e los Archaea[4].
Estructura[modificar | modificar la font]
- A : pilli
- B : ribosòmas
- C : capsula
- D : paret cellulara
- E : flagèls
- F : citoplasma
- G : vacuòlas (substància de resèrva)
- H : plasmidi
- I : acid nucleïc
- J : membrana plasmica
Reproduccion[modificar | modificar la font]
Los bactèris an una reproduccion asexuada. Una cellula bacteriana se dividís dins un procès de division binària. Durant aquel procès, una cellula maire se dividís en doas cellulas filhas en formar una paret cellulara transversala e donant naissença a dos individús geneticament identics. Pasmens un bactèri pòt tanben subir de variacions geneticas mercé a d'eveniments de recombinason coma las mutacions (cambis aleatòris del material genetic), transformacion (lo transferiment d'ADN liure de proteïnas d'una cellula bacteriana que se troba en solucion cap a una autra), transduccion (lo transferiment d'ADN viral, bacterian o dels dos amassa al mejan de bacteriofags e conjugason bacteriana) Lo transferiment d'ADN entre dos bactèris utiliza una estructura proteïca especiala nomenada pilus sexual. Aqueles bactèris qu'an aquesidas un ADN nòu pòdon alavetz se devesir e o transmetre a lor progènia. Fòrça bactèris contenon un ADN extracromosomic circular, nomenat plasmidi, e qu'es d'extrèma importància per la biologia moleculara e tanben per l'aparicion de resisténcias als antibiotics.
En condicions favorablas, los bactèris se pòdon multiplicar en formant d'agregats visibles a l'uèlh nus, coma dins lo cas de las biopelliculas.
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Whitman W, Coleman D, Wiebe W (1998). "Prokaryotes: the unseen majority". Proc Natl Acad Sci U S A 95 (12): 6578 – 83.
- ↑ Rappé M, Giovannoni S. (2003) "The uncultured microbial majority". Annu Rev Microbiol 57: 369 – 94.
- ↑ Textbook of Bacteriology : Flòra bacteriana de l’òme
- ↑ Woese C, Kandler O, Wheelis M (1990). "Towards a natural system of organisms: proposal for the domains Archaea, Bacteria, and Eucarya". Proc Natl Acad Sci U S A 87
Bibliografia[modificar | modificar la font]
G. J. Tortora, B. R. Funke, C. L. Case e L. Martin (2012). Edicions ERPI (2a edicion): Introduction à la microbiologie (en francés).
M. Archambaud, D. Clavé, J. Grosjean e C. Pasquier (2011). Edicions De Boeck (2a edicion): Bactériologie et Virologie Pratique (en francés).
M. T. Madigan e J. M. Martinko (2007). Edicions Pearson (11a edicion): Brock, Biologie des micro-organismes (en francés).


text:
Modèl:Infobox Comuna de França
Aqueste modèl permet de presentar las caracteristicas d'una comuna francesa (populacion, superfícia, etc.) jos la forma d'un tablèu apareissent verticalament sus la drecha d'un article.
Utilizacion
Podètz plaçar aqueste modèl dins un article, generalament al començament, en utilizant la sintaxi seguenta e en emplenant cada camp conegut (aprèp lo signe « = ») amb la valor adaptada :
{{Infobox Comuna de França | nomcomuna = | nomcomuna2 = (falcultatiu) | imatge = (falcultatiu) | talha = (falcultatiu) | legenda = (falcultatiu) | region = [[]] | region ist = (falcultatiu) | departament = [[]] | arrondiment = [[]] | canton = [[]] | parçan = (falcultatiu) | insee = | cp = | cònsol = | mandat = [[]]-[[]] | intercom = [[]] | gentilici = | latitud = | longitud = | alt mini = | alt maxi = | ectaras = | km² = | sens = | data-sens = [[1999]] | dens = }}
Mòde d'emplec
Per aver una utilizacion omogenèa d'aqueste tablèu al travèrs de WP, las règlas seguentas son de respectar :
- nomcomuna : lo nom de la comuna deu èsser lo meteis que lo utilizat pel títol de l'article
- nomcomuna2 : autre nom de la comuna se fa mestièr (traduccion dins la lenga de l'estat, per exemple).
- region : indicar lo nom de la region amb un ligam interwiki vèrs l'article de la region
- region ist : indicar lo nom de la region istorica amb un ligam interwiki vèrs l'article de la region
- departament : indicar lo nom del departament amb un ligam interwiki vèrs l'article del departament mas en n'afichant pas que lo nom del departament.
- arrondiment : metre un ligam vèrs l'article sus l'arrondiment mas es possible d'afichar pas que lo nom de l'arrondiment.
- canton: es sens dobte la variabla mens omogenèa dins l'utilizacion d'aqueste tablèu. Los diferents cases seguents son de considerar :
- la comuna es pas un capluòc de canton, dins aqueste cas far un ligam vèrs l'article sul canton e indicar lo nom del canton.
- la comuna es lo capluòc d'un canton, dins aqueste cas, far coma precedentament en ajustant un remandadís a la linha e [[Capluòc]]
- la comuna es lo capluòc de 2 cantons, indicar 'capluòc dels cantons de xxx e yyy'
- la comuna es lo capluòc de mai de 2 cantons, dins aqueste cas, indicar capluòc de X cantons
- insee= còde de 5 chifras, totas ligadas, dont las 2 primièras chifras son las del departament
- exemple : 54023
- cp= còde postal de 5 chifras, totas ligadas, generalament diferent del còde INSEE
- exemple : 23110
- cònsol= indicar los noms e pichons noms del cònsol actual, en minusculas, sens civilitat (Sr. Dòna...) ni partit (LCR, UDF, CPNT...) ; metre un ligam vèrs un article sul cònsol pas que s'aqueste existís o s'un tal article pòt aver un interès
- mandat=[[]]-[[]] metre dins los ligams l'annada d'accession a la mandatura e l'annada prevista de las eleccions municipalas venentas (2008)
- gentilici indicar lo nom dels abitants de la localitat
- intercom= s'agís unicament de las intercomunalitats amb fiscalitat pròpria (es a dire : : una comunautat de comunas, una comunautat d'aglomeracion, una comunautat urbana e un sindicat d'aglomeracion novèla)
- latitud : jos la forma xx° yy' zz" Nòrd o XX.YYY (dins aqueste cas, l'afichatge es en DMS e la geolocalizacion activa)
- longitud : jos la forma xx° yy' zz" Èst o XX.YYY (dins aqueste cas, l'afichatge es en DMS e la geolocalizacion activa). Per las longituds a l'oèst del meridian de Greenwich, far precedir la donada del signe "-"
- alt mini : jos la forma xxx m
- alt maxi : jos la forma xxx m
- ectaras : indicar unicament las chifras abans la virgula, amb un espaci en separator de milierats, sens indicar l'unitat. Correspond al nombre de quilomètres carrats multiplicat per 100.
- km²= indicar 2 chifras aprèp la virgula, amb un espaci en separator de milierats, sens indicar l'unitat. Correspond al nombre d'ectaras devesit per 100.
- sens : indicar lo nombre d'abitants (populacion sens comptes dobles) amb un espaci en separator de milierats, sens unitat.
- data-sens=1999 : annada del darrièr recensament general (es a dire 1999) dins la localitat.
- dens : sens chifras aprèp la virgula, arredondit al pus pròche (0,0 a 0,4-> arredondit inferior; 0,5 a 0,9->arredondit superior), sens unitat.
Precisions sus las donadas Conven d'indicar las donadas oficialas dins aqueste tablèu, es a dire las eissidas d'organismes fasent fe en la matèria, coma l'INSEE, l'IGN, lo Jornal Oficial... Es plan evidentament possible d'utilizar las donadas venent d'autras fonts que reprenon aquestas fonts (cassini.ehess, lo splaf...) mas dins lo cas d'incoeréncia entre de fonts diferentas, se deu citar las fonts de las donadas modificadas (relevat GPS, etc.)
Aquò a un impacte notable suls paramètres seguents:
- latitud,longitud,alt mini e alt maxi que son fornits per l'IGN;
- sens e data-sens, fornits per l'INSEE (e validats pel jornal oficial).
Las coordenadas (longitud e latitud) de l'IGN son las d'un centroïde fixat dins la zòna abitada ont se tròba l'ostal de comuna. Se l'ostal de comuna es situat en defòra de las zònas abitadas alara s'agís de las coordenadas de l'ostal de comuna ([1], [2]). Las altituds mini e maxi son evidentament las que correspondon a las altituds minimala e maximala del territòri de la comuna ([3], [4]).


text:
1414
Aquesta pagina concernís l'an 1414 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Africa[modificar | modificar la font]
Etiopia[modificar | modificar la font]
Mòrt dau negus Tewodros Ièr (1413-1414) après un rèine brèu de nòu mes. Foguèt remplaçat per son fraire Yeshaq Ièr (1414-1429). Deguèt rapidament faciar d'atacas deis estats musulmans d'Africa Orientala que declarèron la « guèrra santa » còntra Etiopia. En revènge, gardèt de relacions bònas amb Egipte.


text:
Blacqueville
Blacqueville es una comuna francesa, situada dins lo departament de la Sèina Maritima e la region de la Nauta Normandia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
La municipalitat a situat a Unitat|25|km}} de Roan entre las vilas de Barentin e Yvetot.
Las municipalitats près de Blacqueville son : Fréville, Carville-la-Folletière, Mesnil-Panneville, Mont-de-lo If, Crei-Maire, La Folletière, Villers-Écalles, Bouville, Betteville ...
Las vilas prèpas de Blacqueville son : Yvetot, Barentin e Duclair a Unitat|10|km {{}}, Maromme a Unitat|16|km {{}}, Déville-lès-Roan e Canteleu a Unitat|17|km {{}}.
La commune est située à 25 km de Rouen entre les villes de Barentin et Yvetot.
Les communes à proximité de Blacqueville sont : Fréville, Carville-la-Folletière, Mesnil-Panneville, Mont-de-l'If, Croix-Mare, La Folletière, Villers-Écalles, Bouville, Betteville ...
Les villes proches de Blacqueville sont : Yvetot, Barentin et Duclair à 10 km, Maromme à 16 km, Déville-lès-Rouen et Canteleu à 17 km.
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
La distincion de Blacqueville #que lo banc se'n trobava dins un castèl antany al luòc dich de Bellegarde i aguèt erigit, abans 1487, en vicomté per la reünion de quatre fiefs. Aquela pichona vicomté i aviá drech d'anautita justícia suls abitants. Levava féodalement de la baronnie de Montville. Los quatre fiefs ressortián largament los limits de la parròquia. En voici la composicion : 1/ la tèrra e la châtellenie de Santa-Crotz de las Ifs, en levant de Montville 2/ lo plen fief de haubert nomenat Bellegarde (dicha Blacqueville), en levant tanben de Montville 3/ lo 1/8 de fief nomenat Hermenonville amb lo sieu solar trucat "la pèira" 4/lo 1/8 de fief de haubert nomenat Houdetot seguts tanben sus Blacqueville. Lo banc del fief es uèi malaisit a situar perque aquel luòc-dich a desaparegut. Sus la parròquia de Blacqueville existissián d'unas autras fiefs independentas de la vicomté : Lo Mesnil-Grand-Avoine e lo Neufbosc.
La seigneurie de Blacqueville dont le siège se trouvait dans un château autrefois au lieu dit de Bellegarde fut érigée, avant 1487, en vicomté par la réunion de quatre fiefs. Cette petite vicomté avait droit de haute justice sur les habitants. Elle relevait féodalement de la baronnie de Montville. Les quatre fiefs dépassaient largement les limites de la paroisse. En voici la composition : 1/ la terre et la châtellenie de Sainte-Croix des Ifs, relevant de Montville 2/ le plein fief de haubert nommé Bellegarde (dit Blacqueville), relevant aussi de Montville 3/ le 1/8 de fief nommé Hermenonville avec son manoir appelé "la pierre" 4/le 1/8 de fief de haubert nommé Houdetot assis aussi sur Blacqueville. Le siège du fief est aujourd'hui difficile à situer car ce lieu-dit a disparu. Sur la paroisse de Blacqueville existaient d'autres fiefs indépendants de la vicomté : Le Mesnil-Grand-Avoine et le Neufbosc.


text:
Lionel Buannic
Lionel Buannic, o tanben en breton Lionel Buanig (País Bigoden, 24 de novembre de 1972) es un jornalista e entrepreneire breton. Aqueste fondador de la societat Krouiñ que participèt activament al foncionament de la television bretona, TV Breizh, lancèt lo 20 de decembre de 2013 la primièra television publica occitana per Internet, Òc Tele.
Biografia[modificar | modificar la font]
Lionel Buannic nasquèt en país bigoden en 1972 dins una familha modèsta de lenga bretona, d'un paire marin e d'una maire emplegada dins la collectivitat locala. Abalit en francés, comencèt a s'interessar al breton durant son adolescéncia. A 17 ans comencèt a trabalhar dins una ràdio a Kemper. Estudièt las sciéncias politicas a Grenòble e faguèt puèi una escòla de jornalisme a Bordèu. Tre 1996 anèt trabalhar a France 3 ont demorèt quatre ans abans d'integrar en 2000 TV Breizh que ne foguèt durant cinc ans lo cap redactor.
En 2006 quand partiguèt de TV Breizh s'installèt a Etel ont creèt la societat LB Krouiñ/LBMessage et Médias per formar e conselhar las gents dins lo domeni de la comunicacion. Montèt mai tard sus Internet lo canal Brezhoweb.


text:
Saozon-Sevigneg
Saozon-Sevigneg en breton ( Cesson-Sévigné en francés) es una comuna bretona, situada dins lo departament d'Ille et Vilaine e la region de Bretanha.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
La municipalitat acuèlh favorablament, coma la rèsta del país, la Revolucion e las siás avançadas. L'organizacion de las fèstas revolucionàrias testifica del maintien d'un sentiment favorable al nòu regim, coma aquela en celebrant la victòria de las armadas republicanas e la patz amb l'Àustria, principal enemic de la França, en brumaire an VI[1].
Sévigné Es un ancià fief situat sus la Vilaine, en amont de Cesson, cap a l'èst, just al limit de la municipalitat de Noyal-sus-Vilaine. Aquel fief es lo berceau de la famosa familha de Sévigné, #que Ostal de Rabutin-Chantal, marquise de Sévigné n'es la mai coneguda.
La commune accueille favorablement, comme le reste du pays, la Révolution et ses avancées. L’organisation des fêtes révolutionnaires témoigne du maintien d’un sentiment favorable au nouveau régime, comme celle célébrant la victoire des armées républicaines et la paix avec l’Autriche, principal ennemi de la France, en brumaire an VI[1].
Sévigné est un ancien fief situé sur la Vilaine, en amont de Cesson, vers l'est, juste à la limite de la commune de Noyal-sur-Vilaine. Ce fief est le berceau de la fameuse famille de Sévigné, dont Marie de Rabutin-Chantal, marquise de Sévigné est la plus connue.
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ 1,0 1,1 Louis Dubreuil, « Fèstas revolucionàrias en Ille-e-Vilaine », in Anals de Bretanha, volum 21, tome 4, 1905, pàg. 397.


text:
Ili
Ili (Iлe en cazac, Или en rus; 伊犁河, Yili He en chinés) es un riu endoreïc dau nord-oèst de China (Prefectura Autonòma Cazaca d'Ili, dins la region de Xinjiang) e dau sud-èst de Cazacstan (Província d'Almaty).
Sa longor es de 1439 km, que 815 km son en Cazacstan. Nais dins l'èst dei Monts Tian Shan de la confluéncia dei rius de Tekes e Kunges (o Künes) qu'alimentan lei glaciers. Drena lo bacin comprés entre lei Monts Tian Shan au sud e Borohoro au nòrd. Sa vau fertila contrasta ambé l'environa arida.
Se trai dins lo lac Balqash que n'es l'afluent principau (i adutz 15 km3 d'aiga per an) e onte forma un grand dèlta d'aperaquí 1800 km2 presentant de vastei zonas aigassosas (laquets, paluns) e una vegetacion luxurianta.
Partida chinesa[modificar | modificar la font]
Au nòrd, la vau superiora d'Ili es separada de Jongaria per lei Monts Borohoro, e au sud es separada dau Bacin de Tarim per la cadena principala dei Monts Tian Shan. Aquela region foguèt tre la fin dau sègle XVIII lo bastion de la Dinastia Qing en Xinjiang (aperavans nomenat « Turquestan Orientau »); foguèt ocupada per Russia de 1871 a 1881, valent a dire de la rebellion de Yaqub Beg fins au Tractat de Sant Petersborg.
Actualament, la region fa partida de la Prefectura Autonòma Cazaca d'Ili en Xinjiang. La vila principala de la region, Yining (Kulja), se situa sus la riba nòrd dau riu a 100 km en amont de la frontiera internacionala. Fins au començament dau sègle XX, la vila se conoissiá mai que mai sota lo meteis nom que lo riu. Sus la riba sud, devèrs la frontiera internacionala, se situa lo Xian Autonòm Xibe de Qapqal[1], qu'es lo país natau de fòrça membres dau pòble Xibe (una minoritat nacionala), descendents de sordats mes en garnison en 1764 per l'emperaire dins aquela Marcha novament conquistada.
Partida cazaca[modificar | modificar la font]
A la partida de Cazacstan drenada per Ili e seis afluents se li ditz Zhetysu en cazac e Semirechye en rus (çò es: « Sèt rius »).
La centrala idroelectrica de Kapshagai foguèt bastida entre 1965 e 1970[2] près de la vila omonima subre lo cors mejan d'Ili, formant la retenguda de Kapshagai.
Tamgaly-Tas, aperaquí 20 km en avau subre Ili, es un site d'inscripcions rupèstras, marcat dempuei 2004 sus la lista dau Patrimòni Mondiau de l'UNESCO. En cazac, lo mot de Tamgaly significa « luòc pintat », e Tas « pèira ».


text:
Le Versoud
Nom desconegut en arpitan (Le Versoud en francés) es una comuna arpitana dau Daufinat, situaa dins lo departament d'Isèra e la region de Ròse-Aups.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Lo Versoud se situa en la vallée del Grésivaudan. Lo sieu còdi postal es 38420. La siá latitud es 45°13'01 Nòrd e la siá longitude es 05°51'46 Èst. L'altitud minimale es de 216 mètres e lo maximal es de 441 mètres.
Situada a 15 km de Grenòble en la vallée del Grésivaudan, sul marge esquèrre de la Isère, Lo Versoud s'estend sus una superfícia d'unitat|632|ectaras {{}} entre Isère e Belledonne. La municipalitat aperten al costat de Domène e a la Comunitat de municipalitats del País del Grésivaudan (CCPG). La municipalitat es a proximitat immediata de la Basa de loisirs del Bòsc Francés.
Le Versoud se situe dans la vallée du Grésivaudan. Son code postal est 38420. Sa latitude est 45°13'01 Nord et sa longitude est 05°51'46 Est. L'altitude minimale est de 216 mètres et le maximum est de 441 mètres.
Située à 15 km de Grenoble dans la vallée du Grésivaudan, sur la rive gauche de l'Isère, Le Versoud s'étend sur une surface de 632 hectares entre Isère et Belledonne. La commune appartient au canton de Domène et à la Communauté de communes du Pays du Grésivaudan (CCPG). La commune est à proximité immédiate de la Base de loisirs du Bois Français.
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Initialement Pichon vilatge agricòla, a dempuèi après la primièra guèrra mondiala conegut un començament d'expansion démographique a causa del desvolopament de l'indústria papetière e alimentée per l'immigracion espanhòla e italiana. Aquel periòde a conegut lo primièr desvolopament del quartièr de Pruney alavetz fòrtament virat cap a Lancey (municipalitat vesina de Villard-Bonnot) e los sieus papeteries. Los ans 50-60 an vist se bastir los lotissement de Polida Plana e Còstas Polidas. E partís d'ans 70-80 que lo Versoud a vertadièrament començat una urbanizacion importanta : divèrses lotissements (Los Iris, Los Jonquilles, Los Ausèls, Los Tonnelles, La Granda Lança, èca...) E a Pruney la réhabilitation "del Camp de Pruney", lotjaments ancians e provisòris... Dempuèi mai de cinquanta ans, (a l'ora d'ara Préfontaines, Albereda Hector Berlioz,) èca... . Al Versoud meteis, lo bastiment a partir de la fin dels ans 80 del quartièr del Colombier a transformat la nòstra municipalitat. Après Pré Novel e qualques autres lotissements dels ans 90, lo desvolopament de l'abitat contunh. Lo darrièr quartièr bastida es L'Òrta
Initialement petit village agricole, il a dès après la première guerre mondiale connu un début d'expansion démographique due au développement de l'industrie papetière et alimentée par l'immigration espagnole et italienne. Cette période a connu le premier développement du quartier de Pruney alors fortement tourné vers Lancey (commune voisine de Villard-Bonnot) et ses papeteries. Les années 50-60 ont vu se construire les lotissement de Belle Plaine et Côtes Belles. Et c'est à partir des années 70-80 que Le Versoud a véritablement entamé une urbanisation importante : plusieurs lotissements (Les Iris, Les Jonquilles, Les Oiseaux, Les Tonnelles, La Grande Lance, etc...) et à Pruney la réhabilitation "du Camp de Pruney", logements anciens et provisoires... depuis plus de cinquante ans, (actuellement Préfontaines, Allée Hector Berlioz,) etc... . Au Versoud même, la construction à partir de la fin des années 80 du quartier du Colombier a transformé notre commune. Après Pré Novel et quelques autres lotissements des années 90, le développement de l'habitat continue. Le dernier quartier construit est Le Verger


text:
Vitamina B5
La vitamina B5 o acid pantotenic es una vitamina idrosolubla qu'interven coma compausanta del coenzim A e d'autras moleculas importantas. Exercís un ròtle fòrça important dins lo foncionament del metabolisme cellular e del sistèma nerviós e immunitari. Se tròba dins la majoritat dels aliments, sustot dins los uòus, lo peis, lo fetge e lo lach. La manca d'acid pantotenic pòt provocar infertilitat e insufiséncia renala, aumentacion de la fatiga e estrès, casuda dels pels, de feridas e ulceras cutaneas e d'alteracions en la sensibilitat dels pès.


text:
Sungacha
L'arriu de Sungacha (CyHraчa en rus, 松阿察河 en chinés; pinyin: Sōngàchá Hé) qu'ei un cors d'aiga de l'èst de la Manchoria Interiora (au nòrd-èst de la Republica Populara de China, dens la província de Heilongjiang) e deu sud de la Manchoria Exteriora (au sud-èst de Russia, dens lo Krai de Primòrie). La longor d'aqueth arriu, afluent esquèr d'Ussuri e sosafluent d'Amur, que vària de 180 a 210 km. Que forma ua part de la termièra enter China e Russia. Qu'ei lo sol emissari deu Lac Xingkai. Lo bacin de Songacha qu'abriga ua fauna e ua flòra hèra rica, en particular lo lotus sacrat (Nelumbo nucifera).


text:
Guaianas
Lei Guaianas (tanben s'escriu Güaianas) son una region vasta au nòrd de l'America dau Sud, que s'espandís entre lei dos flumes d'Orinòco e d'Amazonas e qu'es limitada au nòrd per l'ocean Atlantic. Compren de l'oèst a l'èst:
- La region de Guaiana, en Veneçuela, que tanben se sòna la Guaiana Veneçolana (es l'anciana Guaiana Espanhòla).
- Guyana, un estat (es l'anciana Guaiana Britanica)
- Surinam, un estat (es l'anciana Guaiana Neerlandesa)
- Guaiana o informalament la Guaiana Francesa, un territòri apertenent a l'estat francés.
- la Guaiana Brasiliera, en Brasil (es l'anciana Guaiana Portuguesa); actualament correspònd amb leis estats de Roraima, d'Amapá e dau nòrd de Pará.


text:
Lissac (Naut Léger)
Lissac[1] (Lissac en francés) z-es una comuna occitana, situada dins lo departament del Naut Léger e la region d'Auvèrnhe.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Base de donadas toponimicas de l'Institut d'Estudis Occitanas: Lissac (Naut Léger)


text:
Prefectura
Lo mot Prefectura (del latin: præfectura) foguèt d'abòrd lo nom donat per los Romans als vilas que despendeguèron d'eles e que gobernèt un prefècte (præfectus).
En França, la prefectura departementala es la vila-capluòc d'un departament. Es tanben lo luòc onte se situa los servicis administratius e lo bastiment qu'ostala lo prefècte e sos servicis. veire: Lista de las prefecturas de França.
La prefectura regionala es la vila capluòc d'una region. Creada en 1964, es lo luòc onte se troba lo sèti de l'Ostal de Region (Conselh regional) e lo bastiment onte viu lo prefècte de region.
La prefectura maritima concernís la seguretat en mar (CROSS) e la preservacion de l'environament.


text:
Folk metal
Lo folk metal es un genre musicau, mesclum de musica folk e de metal.
La musica garda una fòrta influéncia metal (ritme rapide, guitarra saturada), mai inclutz d'instruments tradicionaus dei culturas que lei regardan : flaütet, acordeon, etc.
D'unei utilizan ges d'instrument folk, mai an dins sei tèxtes d'influéncias mitologicas ò istoricas fòrtas.
Si retròban dins lo folk metal lei memei sotacategorias que dins lo metal (ex : folk black, folk death...). Mai la màger part dei gropes s'inspiran dau metal extrèm deis annadas 1990, black metal ò death metal.


text:
Notepad++
Notepad++ es un editor de tèxt per Windows, codat en C++, qu'es ja estat descargat mai de 13 milions de còps[1]. Intègra la coloracion sintaxica del còde per fòrça lengatges informatics: C, C++, Java, C#, XML, HTML, PHP, Javascript, makefile, art ASCII, doxygen, .BAT, MS fichièr ini, ASP, VB/VBScript, SQL, Objective-C, CSS, Pascal, Perl, Python, Lua (lengatge), TeX, TCL, Assembler, Ruby, Lisp, Scheme, Properties, Diff, Smalltalk, Postscript e VHDL. Mas es tanben possible d'apondre un nòu lengatge perque se pòt personalizar la coloracion sintaxica.
L'interfàcia del logicial es disponibla dins una cinquantena de lengas. Existís doas versions en occitan, una en aranés e l'autra en lengadocian.


text:
487
Cronologia mensuala:
Gen - Feb - Mar - Abr - Mai - Junh
Julh - Ago - Set - Oct - Nov - Dec
Cronologias tematicas:
Literatura - Musica - Sciéncia - Espòrt
Aquesta pagina concernís l'an 487 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
America[modificar | modificar la font]
Palenque[modificar | modificar la font]
Mòrt dau rèi desconegut successor de K'uk' B'alam. Foguèt remplaçat per B'utz Aj Sak Chiik lo 29 de julhet.


text:
Robòt
Un robòt es una mecanica que pòt efectuar de tascas autonòmas o preprogramadas. Un robòt pòt agir jos lo contraròtle dirècte d'un uman o alara d'un biais autonòm jos lo contraròtle d'un ordenador programat. Se pòdon emplegar los robòts per tal de realizar d'accions tròp perilhosas, dificilas o pesugas pels umans. Son tanben emplegats per de tascas repetitivas que se devon efectuar amb mai de precision qu'o podriá far un uman.
Definicion[modificar | modificar la font]
S'emplega lo mot de robòt per designar un ventalh bèl de maquinas. Son trach comun es que totes son capables de movement e se pòdon emplegar per far de tascas fisicas. Los robòts pòdon èsser de mantas formas diferentas, per exemple d'umanoïde, imitaires de forma e del biais de se bolegar umans, o de maquinas industrialas, que son aparéncia dependrà de sa foncion.
Los robòts se pòdon contrarotlar directament per un uman, o pòdon agir en foncion de sas pròprias decisions gràcias a son intelligéncia artificiala.
Lo mot robòt s'emplega tanben dins un sens general per se referir a las maquinas qu'imitan las accions dels umans, fisicament o intellectualament. Ven de la lenga chèca e d'un mot eslovac robota, « trabalh manual o trabalh ». Aqueste mot apareguèt per la primièra vegada dins una pèça de teatre de Karel Čapek en 1921. Foguèt probablament inventat pel fraire de l'autor, lo pintre Josef Čapek. Aquel mot se popularizèt puèi en Occident gràcias al celèbre escrivan de sciéncia-ficcion Isaac Asimov.


text:
980
Cronologia mensuala:
Gen - Feb - Mar - Abr - Mai - Junh
Julh - Ago - Set - Oct - Nov - Dec
Cronologias tematicas:
Literatura - Musica - Sciéncia - Espòrt
Aquesta pagina concernís l'an 980 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Empèri Bizantin[modificar | modificar la font]
Començament d'una guèrra novèla entre lo Khanat Bulgar, reconstituit per lo tsar Samuel Ièr, e l'Empèri amb una tièra d'atacas bulgaras còntra Grècia.
Mond[modificar | modificar la font]
Arts[modificar | modificar la font]
Sciéncias e tecnicas[modificar | modificar la font]
Matematicas[modificar | modificar la font]
Viatge a Còrdoa dau monge auvernhat Gerbèrt d'Orlhac, futur papa Silvèstre II, onte descurbiguèt lo sistèma decimau arabi qu'introduguèt en Euròpa dins lo corrent de son pontificat.