text:
Julio Sosa
Julio Sosa (Las Piedras, Canelones, Uruguai, lo 2 de heurèr de 1926 - Buenos Aires, lo 26 de noveme de 1964) que ho un deus cantaires mei famós de l'istòria deu tango. Qu'èra uruguaian de neishença mes que he la soa carrièra artistica en Argentina on e ho chafrat el Varón del tango ("lo Sénher deu tango" en castelhan).
Qu'èra vadut dens ua familha prauba ; lo son pair, Luciano Sosa qu'èra peón (qu'ei a díser "vailet") e la soa mair, Ana María Venturini, lavadora. Que's maridé ua purmèra vegada a l'edat de 16 ans dab Aída Acosta ; que separoren dus ans arron. Lo praubèr que l'obliguè a practicar plusors mestièrs. Que comencè a cantar en 1947 en Uruguai dab l'orquèstra Carlos Gilardoni puish que trauquè l'arriu de la Plata entà intallà's a Buenos Aires on comencè la soa grana carrièra e on enregistrè lo son purmèr disc titolat justament El Varón del Tango.
En 1958 ue's tornè maridar dab Nora Edith Ulfred entà divorciar chic arron per víver dab Susana "Beba" Merighi.
En 1960 qu'escrivó los son libe Dos Horas antes del alba (en occitan : "Duas oras abans l'auba").
Sosa qui aimava hèra las autòs qu'avèva avut quauques accidents de circulacion e que's morí justament a Buenos Aires dens un accident de veitura aus 38 ans.
Tangos famós interpretats per Julio Sosa[modificar | modificar la font]
- Justo el 31 (1953)
- Bien bohemio (1953)
- Mala suerte (1953)
- ¡Quién hubiera dicho! (1955)
- Abuelito (1955)
- Padrino Pelao (1955)
- Cambalache (1955)
- Seis Años (1960)
- La Cumparsita (por qué canto así) (1961)
- Rencor (1961)
- María (1962)
- Tarde (1962)
- En esta tarde gris (1963)
- Nada (1963)
- Nunca tuvo novio (1963)
- Qué me van a hablar de amor (1963)
- Guapo y varón (1964)
- El firulete (1964)


c: text/html

text:
Authon (Loir e Char)
Authon es una comuna francesa, situada dins lo departament de Loir e Char e la region dau Centre.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
A la cœur de la Gâtine tourangelle, niché a équidistance dintre Montoire-sus-lo-Loir (Loir-e-Doncas que) e Castell-Renault (Indre-e-Loire), sus la RD 9, la municipalitat de Authon aperten al costat de Sant-Amand-Longpré e al arrondissement de Vendôme.
Una particularité del territòri de Authon es #que s'estend practicament fins al limit quitament francament al dedins dels bourgs de las municipalitats avoisinantes, tanben plan cap a aquelas del Loir-e-Doncas que que de l'Indre-e-Loire. Lo limit de Authon se tròba, a panatòri d'ausèl, a 250 m de la comuna de Villechauve, a 500 m d'aquela de Monthodon, a 80 m d'aquela del Boulay e a 100 m d'aquela de Neuville-sus-Brenne, la sola excepcion en essent Prunay-Cassereau #que lo bourg se'n tròba a 4 km aperaquí del limit, sus la RD 9.
Divèrses corses d'aiga adaigan lo territòri de Authon : la Brenne #que forma lo limit d'amb las municipalitats de Villechauve e de Neuville al sud-es, la Glaise (antany @dénommer Barba-Linge) #que separa la municipalitat d'aquela del Boulay al sud, lo Rondy #que travèrsa la municipalitat dempuèi lo limit de Monthodon, a l'oèst e se tira en la Brenne a Neuville ; fin finala lo vilatge ludut-a banhat quitament per un ruisseau facétieusement nomenat « Danube » (lo sieu nom d'origina – desbrembada dempuèi èra – longtemps lo ruisseau del Étang, perque pren la siá font a la étang del Fresne) #que se tirèt en la Brenne près de Villechauve, jol castèl de Blanchamp. De la rèsta, la rota de Villechauve a preses, i a una o dos decenis, en lo bourg de Authon, lo nom de « carrièra del Danube ».
Au cœur de la Gâtine tourangelle, niché à équidistance entre Montoire-sur-le-Loir (Loir-et-Cher) et Château-Renault (Indre-et-Loire), sur la RD 9, la commune d'Authon appartient au canton de Saint-Amand-Longpré et à l'arrondissement de Vendôme.
Une particularité du territoire d'Authon est qu'il s'étend pratiquement jusqu'à la limite voire franchement à l'intérieur des bourgs des communes avoisinantes, aussi bien vers celles du Loir-et-Cher que de l'Indre-et-Loire. La limite d'Authon se trouve, à vol d'oiseau, à 250 m de la mairie de Villechauve, à 500 m de celle de Monthodon, à 80 m de celle du Boulay et à 100 m de celle de Neuville-sur-Brenne, la seule exception étant Prunay-Cassereau dont le bourg se trouve à 4 km environ de la limite, sur la RD 9.
Plusieurs cours d'eau arrosent le territoire d'Authon : la Brenne qui forme la limite d'avec les communes de Villechauve et de Neuville au sud-est, la Glaise (autrefois dénommée Barbe-Linge) qui sépare la commune de celle du Boulay au sud, le Rondy qui traverse la commune depuis la limite de Monthodon, à l'ouest et se jette dans la Brenne à Neuville ; enfin le village lui-même est baigné par un ruisseau facétieusement nommé « Danube » (son nom d'origine – oublié depuis longtemps – était le ruisseau de l'Étang, car il prend sa source à l'étang du Fresne) qui va se jeter dans la Brenne près de Villechauve, sous le château de Blanchamp. Du reste, la route de Villechauve a pris, il y a une ou deux décennies, dans le bourg d'Authon, le nom de « rue du Danube ».
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
A l'epòca celtique, la region de Authon se trobava just al limit dels territòris de tres pòbles : los Tucs al sud, #qu'ocupavan #çò que vendriá mai tard la Touraine, los Carnutes al nòrd-es, #qu'ocupavan çò Vendômois, lo Orléanais, lo Blésois, lo Dunois, lo país chartrain, e los Cénomans al nòrd-oèst, #que vivián en lo Portamantèl e lo Maine.
Sembla #que Authon fasiá partida del territòri turon, e mai se cèrtas mapas ancianas indican una avançada del territòri carnute cap al nòrd, la longitud de la vallée de la Brenne.
Quoi #Que ne siá, vertat es #que la localizacion de Authon i aviá ocupat dempuèi l'epòca neolític, coma ne testifiquen un polissoir trobat a qualques centenats de mètres del ruisseau #que travèrsa lo vilatge (sus una proprietat privada), e un menhir. thumb|left|Abbaye De l'Estela (1695) A la Mièja Edat, dempuèi la Modèl:S mini- sègle, Authon viu s'installar, al continuament de la primièra glèisa, bastida a Modèl:La s mini- sègle dins lo pòble, una abbaye de l'òrdre dels Prémontrés a l'Estela, en la vallée del Rondy. Aquela abbaye Sant-Salvador, malgrat de nombrosas péripéties violentas (pillage per las soudards angleses pendent la Guèrra de #Cent ans, per Viaris l'an 1519, per las Huguenots l'an 1570...) Se mantendrà fins a la Revolucion. #Èsser doncas n'activitat de 1114 a 1790 practicament sens interrupcion.
Lo castèl del Fresne jos la siá forma actuala i aguèt bastit l'an 1765, pel Sr. De Marisy, a la localizacion d'un solar erigit als Modèl:Sp-, e #que i aviá apertengut a lo Sr. De Caumartin. Aquel solar succedissiá a un bastiment mai ancian, « del XIe sègle, #qu'environavan dos enceintes successivas de #ample e prigonds fossés[1] » ; se tròba un senhor del Fresne al Sègle XIII, Jean, fils de Pierre Sègle I Senhor de Montoire e de Jeanne de Mayenne. Aiçò èra un prèp de Charles d'Anjau (1227-1285), fils de Louis VIII e fraire de Louis IX (sant Louis), #que i aguèt coronat rei de Sicile en 1266. #Acompanhar tanben Louis IX en lo moment de las crosadas, a Africa.
Aquel castèl #èsser la proprietat del Generala Perron.
Lo cementèri se trobava antany a l'entorn de la glèisa, mas après la destruccion d'aquela per un incendi, i aguèt transferit a qualques centenats de mètres, sus la rota de Clairmarchais.
La glèisa actuala, reconstruite a partir de 1860 e acabada en 1885, es jol patrocini de Sant Hilaire.
En 1848 a fondat l'escòla Santa-Joseph, rota de Montoire, escor privada #que i aurà dirigit per religiosas fins en 1983, a qualques éclipses près.
-
Plànol Fresne Caumartin.jpg
Plànol Dels jardins e del castèl del Fresne (vèrs 1700)
-
-
Pòrta capèla Sgr Fresne.jpg
Pòrta de la capèla dels senhors del Fresne, de l'anciana glèisa de Authon
-
Què capèla Sgr Fresne.jpg
Pierre tombale dins l'anciana glèisa de Authon
À l'époque celtique, la région d'Authon se trouvait juste à la limite des territoires de trois peuples : les Turons au sud, qui occupaient ce qui deviendrait plus tard la Touraine, les Carnutes au nord-est, qui occupaient le Vendômois, l'Orléanais, le Blésois, le Dunois, le pays chartrain, et les Cénomans au nord-ouest, qui vivaient dans le Perche et le Maine.
Il semble qu'Authon faisait partie du territoire turon, encore que certaines cartes anciennes indiquent une avancée du territoire carnute vers le nord, le long de la vallée de la Brenne.
Quoi qu'il en soit, il est certain que l'emplacement d'Authon était occupé dès l'époque néolithique, comme en témoignent un polissoir trouvé à quelques centaines de mètres du ruisseau qui traverse le village (sur une propriété privée), et un menhir. thumb|left|Abbaye de l'Étoile (1695) Au Moyen Âge, dès le Modèl:S mini- siècle, Authon vit s'installer, à la suite de la première église, construite au Modèl:S mini- siècle au village, une abbaye de l'ordre des Prémontrés à l'Étoile, dans la vallée du Rondy. Cette abbaye Saint-Sauveur, malgré de nombreuses péripéties violentes (pillage par les soudards anglais pendant la Guerre de Cent ans, par des Routiers en 1519, par les Huguenots en 1570...) se maintiendra jusqu'à la Révolution. Elle fut donc en activité de 1114 à 1790 pratiquement sans interruption.
Le château du Fresne sous sa forme actuelle fut construit en 1765, par M. de Marisy, à l'emplacement d'un manoir érigé aux Modèl:Sp-, et qui avait appartenu à M. de Caumartin. Ce manoir succédait à une construction plus ancienne, « du XIe siècle, qu'entouraient deux enceintes successives de larges et profonds fossés[2] » ; on trouve un seigneur du Fresne au Sègle XIII, Jean, fils de Pierre Sègle I Seigneur de Montoire et de Jeanne de Mayenne. C'était un proche de Charles d'Anjou (1227-1285), fils de Louis VIII et frère de Louis IX (saint Louis), qui fut couronné roi de Sicile en 1266. Il accompagna aussi Louis IX lors des croisades, en Afrique.
Ce château fut la propriété du Général Perron.
Le cimetière se trouvait autrefois autour de l'église, mais après la destruction de celle-ci par un incendie, il fut transféré à quelques centaines de mètres, sur la route de Clairmarchais.
La glèisa actuelle, reconstruite à partir de 1860 et achevée en 1885, est sous le patronage de Saint Hilaire.
En 1848 est fondée l'école Saint-Joseph, route de Montoire, école privée qui sera dirigée par des religieuses jusqu'en 1983, à quelques éclipses près.
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Repertòri archéologique del arrondissement de Vendôme, Gervais Launay, 1889
- ↑ Répertoire archéologique de l'arrondissement de Vendôme, Gervais Launay, 1889

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Escòs
Escòs (Ezkoze en basco, Escos en francés) qu'ei ua comuna d'Occitània, en Gramont e en Baisha Navarra. Qu'ei administrada peu departament deus Pirenèus Atlantics dens la region d'Aquitània.
La comuna qu'ei generaument omesa dens las listas recentas de comunas de la Baisha Navarra. Qu'apartienèva ça que la a la Baisha Navarra devath lo Regim Ancian. Non hè pas partida deu "Bascoat" dens lo sens de la lei Pasqua de 1995.
Las soas terras que son adaigadas peu Gave d'Auloron, afluent deu Gave de Pau.
Las comunas tòcatocantas que son Autarriba au nòrd, Castanheda a l'èst, La Bastida a l'oèst, Aràs au sud-èst e Avitenh au sud. .


text:
Botanica
La botanica (nom vengut del grèc: Botάvn que designava una "èrba o planta") es la sciéncia consagrada a l'estudi dels vegetals. Presenta mantuna facieta que la restacan a las autras sciéncias del vivent.
La botanica generala compren la taxinomia (classificacion de las plantas), la morfologia vegetala (descrivent las partidas de la planta), l'istologia vegetala, la fisiologia vegetala, la biogeografia vegetala e la patologia vegetala. Cèrtas disciplinas, coma la dendrologia, son especializadas sus un sosensemble de vegetals.
La coneissença fina dels vegetals tròba d'aplicacions dins mantes domenis coma per exemple la farmacologia, la seleccion e lo melhorament de las plantas cultivadas, en agricultura, orticultura e silvicultura.
Actualament, los estudis de botanica son dedicats a aproximativament 400.000 espécias d'organismes vivents, qu'aperaquí 260.000 d'aquestas son de plantas vascularas e a l'entorn de 248.000 de plantas amb flors.


text:
835
Cronologia mensuala:
Gen - Feb - Mar - Abr - Mai - Junh
Julh - Ago - Set - Oct - Nov - Dec
Cronologias tematicas:
Literatura - Musica - Sciéncia - Espòrt
Aquesta pagina concernís l'an 835 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Asia[modificar | modificar la font]
Califat Abbassida[modificar | modificar la font]
Premiera campanha importanta per reprimir l'insureccion d'Azerbaitjan, iniciada en 816 per Babak Khorramdin, dempuei la desfacha e la mòrt dau generau Muhammad ibn Humayd Tusi en 829. Pasmens, au contrari dei temptativas precedentas, l'armada abbassida, dirigida per lo generau Afshin avancèt lentament per restaurar lei fortificacions e lo ret de comunicacion.


text:
Armand de Sillèga d'Atòs d'Auta Viela
Armand de Sillèga d'Atòs d'Autaviela (Bearn, 1615 - lo 21 de deceme de 1643), qu'èra un mosquetari bearnés qui inspirè, en lo balhant lo son nom, lo personatge fictiu d'Athos dens la trilogia de l'escrivan francés Alexandre Dumas.
Lo son nom que vien deu vilatge d'Atòs près de Sauvatèrra e d'Auta Viela. Capdet, qu'avó de cercar lo son aviéner dens l'armada en prohèitant de l'ajuda deu comte de Tres Vièlas, lo son cosin, qui'u he entrar en çò deus mosquetaris deu Rei en 1640. Que's morí chic adarron.


text:
Sent Miquèu de Riufred
Sent Miquèu de Riufred qu'ei ua comuna d'Occitània, en Gasconha situada dens lo departament de Gironda e la region d'Aquitània. (En francés, que disen Saint-Michel-de-Rieufret).
Geografia[modificar | modificar la font]
Situada dens las Lanas de Gasconha, entre Lengon e Bordèu. Le Riu Fred (en francés Rieufret) travèrsa la comuna après aver gahat la soa hont au lac de Tropens sus la comuna de Guilhòs, e s'acaba dens Garona sus la comuna de Viralada ont es aperat la Barbosa.
Istòria[modificar | modificar la font]
Coneishuda despuish lo sègle XI dab lo nom Sancto Michaele de Rivo frigido. La glèisa èra lo lòc d'un gran pelerinatge tà l'Arcàngel Sent Miquèu. La glèisa de Sent Miquèu qu'es estada bastida au sègle XVIau sus l'emplaçament d'ua purmèra glèisa romanica destrusida dens las annadas 1570 per los Huganauts menats per lo baron de Langoiran Guy de Monferrant.
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Ligams externes[modificar | modificar la font]
- (fr) Sit oficial
- Sent Miquèu d'Arriu Hred suu site de l'Institut Geografic Nacionau
- [http://www.recensement.insee.fr/RP99/rp99/co_navigation.co_page?nivgeo= 33452
- Sent Miquèu d'Arriu Hred sur le site du Quid
- Localizacion de Sent Miquèu d'Arriu Hred sus ua mapa de França e comunas limitròfas
- Plan de Sent Miquèu d'Arriu Hred sus Mapquest


text:
Montreal (Aude)
Mont-real es una comuna occitana de Lengadòc, situada dins lo departament d'Aude e la region de Lengadòc-Rosselhon.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comuna situada sus l'ancian rota nacionala 119, l'actuala D119, entre Carcassona e Mirapeis. Montreal es situada dins lo massís de la Mala Pèira
Istòria[modificar | modificar la font]
Antiquitat[modificar | modificar la font]
Durant lo primièr milenari ab. C., lo suc foguèt ocupat par un relais de senhalizacion (torre de fòc) dins un sistèma que ligava Tolosa a Narbona, al començament de l'Edat del Bronze[1].
Se pòt veire un ancian castelar, a l'Oèst, una cort e un donjon carrat flancat de quatre torres octogonalas. D'aquelas demòra la que servís de basa al campanar major alara que la pichona aparten al castelar. La pichona torre redonda sens duberturas a l'angle sud-oèst del campanar es una torre de senhal (o de fuòc) que s'enclusís dins un alinhament que va de Mont Naut, la Puèg d'Ajonc, e puèi a Vilasiscle, Puègsiuran, Castèlnòu d'Arri e arriba sul sit de Vièlha Tolosa ocupada pels Tectosages al sègle III ab. C.
Edat Mejana[modificar | modificar la font]
La vila foguèt lo fèu dels senhors de Laurac. A Montreal se fasián de concilis catars e, en 1207, s'i debanèt la disputa entre catolics e catars ont participèron Diego d'Osma e Sant Domenge.
L'arquitectura de la Collegiada de Sant Vincenç es particular, En 1221, es a dire tres ans aprèp la mòrt de Simon IV de Montfòrt, la vila es atacada per Tolosa e Fois. Foguèt presa mas lo donjon e lo castèl son plan fòrça damatjats. Demorèron arroïnats pendent doas generacions e es en 1273 que Felip III de França autorizèt que se tornèsse construire aquelas roïnas per formar lo bastiment actual.
Lo culte de Sant Vincenç a Montreal es plan ancian; poiriá èsser estat installat pels Merovingians que n'aurián menat de rèstas dins la capèla del castèl aprèp lo sac de Narbona. Sant Vincenç, martirizat al començament del sègle IV, es conegut pels escrits de Prudent (Lo Peristefanon). Fòrça onorat dins la zòna galloromana de la Mediterranèa, es sens dobte l'apropriament sincretic pel Crestianisme del culte de Mitra.
A Montreal, es lo protector del castelar alara que la parròquia foguèt plaçada jos la proteccion de la Verge. A l'installacion del Capítol collegial, en 1318, la comunautat religiosa adoptèt aquel e ne faguèt lo sant patron de la vila. A aquela epòca comencèt la construccion de grands barris. Abans, lo castelar foguèt cenchat per un oppidum de 120 mètres de diamètre, dominava un abitat dispersi suls costats del puèg o a l'entorn.
A partir de 1240, Montreal foguèt erigit en castelaneriá reiala, es a dire coma una Cort d'Assisas; la vila aparteniá, alara, al Rei de França que l'aviá obtenguda es cambi amb Amaury VI de Montfort, filh de Simon.
Per far tornar catolics los catars, los Fraires de la Peniténcia de Jèsus Crist s'installant en 1264 e los Carmes bastiguèron lor convent en 1294.
Lo sègle XIV es un sègle d'expansion per la vila mas las faminas, la pèsta, los desòrdres de la Guèrra de Cent Ans, lo trebolum civil levèron un grand tribut sus la populacion. Pasmens, l'expansion contunhèt fins a la segonda partida del sègle XVI.
Luòc important politic e estrategic, foguèt ravajada mai d'un còp pendent las Guèrras de Religion. Per èsser del partit de Montmorency, la vila foguèt a l'emenda e sos barris destruits par Richelieu, a l'Edicte de Lengadòc en 1630. Apuèi, son ròtle politic es acabat, venguèt solament una vila rica vivent de la lana e de l'agricultura.
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
L'oppidum de Montreal[modificar | modificar la font]
Son centre se confond amb lo quatren contrafòrt nòrd de la Collegiada e son rai de seissanta mètres descriu un perimètre ont se tròba la carrièra de las Flors, l'ostal Casenava, la mitat de la plaça de Sant Vincenç tangenta als ostals, la torre de senhal de la Collegiada.
Los ostals de la plaça de Sant Vincenç son bastidas sus l'escarpa d'aquel oppidum, d'aquò ven lor grand desvolopament vertical. Es parièr per aqueles de la carrièra de las Flors.
Aquela partida centrala del vilatge se nomena lo Capitòli.
Collegiada de Sant Vincenç[2][modificar | modificar la font]
En 1273, lo rei Felip III de França dona als parroquians de la glèisa de Sant Vincenç d'ostals situats prèp d'aquela per l'agrandir.
La glèisa es erigida en collegiada pel papa Joan XXII lo 13 de febrièr de 1318.
En 1783 foguèt decidit de far una copòla per remplaçar la fusta d'origina.
Un mercat es passat lo 6 de junh de 1783 amb un plastrièr de Pàmias, Jean Ribeaute, per construire la copòla de la collegiada per 12 500 liuras.
La collegiada possedís un cicle de pinturas sus la vida de Sant Vincenç realizada pel pintre tolosan Despax, a partir de 1751. Los quadres son recebuts pel capítol lo 17 d'agost de 1755. D'autres quadres de Despax, Gamelin e Badin son depausats dins la glèisa.
Un òrgue es realizat en 1738-1740 per de Montbrun, factor d'òrgues a Castèlnau d'Arri. Se tornèt far en 1781-1785 per Jean-Pierre Cavaillé[3].
Personalitats ligadas a la comuna[modificar | modificar la font]
- Loís Alibèrt, linguista occitan.
- Philippe Noiret, comedian de teatre e actor de cinèma francés.
- Marcel-Yves Toulzet, jornalista e romancièr
- Aimerin de Montreal
- Alain de Roucy
- General Frère
- Monseigneur Louis Belmas
- Capitan Pages
- Capitan Carrié
- Joseph-Etienne-Charles Fargues.
- Joan de Montréal, avocat de l'Òrdre del Temple.
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Aquel alinhament començariá a Perpinhan per anar a Solhanels, al Nòrd-Oèst de Castèlnòu d'Arri e aprèp cap a Tolosa. Poiriá datar del Megalitic sus la primièra partida e èsser estat renovat a l'epòca cèlta. Aqueles trabalhs istorics son pas sens critica.
- ↑ (fr)Yvette Carbonell-Lamothe - Deux collégiales du XIVen siècle dans l'Aude, Saint-Vincent de Montréal et Saint-Michel de Castelnaudary - p. 426-430, dans Congrès archéologique de France. 131en session. Pays de l'Aude. 1973 - Société française d'archéologie - Paris - 1973
- ↑ Site de la Collégiale


text:
Thomas Hobbes
Thomas Hobbes (n. en 1588, m. en 1679) foguèt un filosòf anglés del sègle XVII. La siá frasa pus famosa, « Homo homini lupus èst » (latin: « l'òme es un lop per l'òme »), influida per la situacion del sieu país, que se trobava immergit en la Guèrra Civila Anglesa, soslinha la siá vision negativa de las interaccions socialas: l'òme dins l'estat de natura es inclinat a la guèrra de totes contra totes (« bellum omnium contra omnes »), una idèa de longa tradicion posteriora en l'antropologia filosofica. Es mai que mai conegut per lo sieu libre Leviatan, considerat coma lo primièr tractat modèrne de filosofia politica. En mai de son òbra en aquela branca de la pensada, escriguèt sus l'istòria, la geometria, la teologia, l'etica, d'autres tipes de filosofia e teoria politica.
Biografia[modificar | modificar la font]
Thomas Hobbes nasquèt en Anglatèrra, filh d'un clergue de Wesport. En 1603, realiza los sieus estudis al Magdalen Hall de l'Universitat d'Oxford, ont s'impregna de filosofia escolastica e de logica, per obténer lo graduat en 1608. Aquel meteis an s'encarga del filh del comte de Devonshire, que s'introdutz gràcias a el dins la noblesa e dins los cercles intellectuals. En 1610, fa lo sieu primièr viatge sul continent europèu, ont Hobbes s'avisa de l'influéncia importanta qu'a encara l'escolasticisme dins totes los domenis.
Pensada[modificar | modificar la font]
Thomas Hobbes es un autor que sosca sus l'Origina de la Societat. Afirma aital que l'Òme es marrit per Natura (Homo homini lupus: l'Òme es un lop per l'òme), e per aiçò dins l'estat de natura l'òme viu dins un estat de guèrra en comptant totes contra totes. Comprenèm per Estat de Natura, aquela situacion ipotetica que l'òme viviá en el segon la siá natura sens cap de tipe de limitacion de la part de l'Estat, estent qu'aquel encara existissiá pas. Los òmes considèran qu'aquela situacion de guèrra de totes contra totes es insostenibla, e per aiçò decidisson de signar un Pacte (Lo Pacte Social) que renóncian per el a tota la siá libertat en las mans d'un Sobeiran, Lo Leviathan (que pòt èsser una persona o una Assemblada), per poder garantir la patz e l'estabilitat. Aital, libertat e Òrdre son totalament incompatibles a causa de la quita natura de l'òme, e cal renonciar a la Libertat per poder viure en patz. Cal dire que lo Sobeiran signa pas lo Pacte, e doncas, el a pas perdut la siá libertat, mas li cal manténer l'Estat en patz. Aquela vision politica es fòrça importanta, que se considèra pel primièr còp que l'origina del poder es pas divina, mas qu'es lo pòble qu'autreja aquel poder, lo qu'es en las mans d'un Sobeiran, qu'es pas mas un Representant del pòble, en s'establissent aital, de la part de Hobbes, las basas del Liberalisme, sens que lo poscam considerar plenament Liberal.
Referéncias[modificar | modificar la font]
- Bermudo, J.M. La Filosofía moderna y su proyección contemporánea. Barcanova. Barcelona 1983
- Russell, B. Historia de la Filosofía Occidental. Espasa. Madrid 1984
- Touchard, J. Historia de las ideas políticas. Tecnos. Madrid, 1988


text:
Rencurel
'Rencurel' (nom francés, lo nom occitan es desconegut) es una comuna occitana dau Daufinat, situaa dins lo departament d'Isèra e la region de Ròse-Aups.
Geografia[modificar | modificar la font]
Rencurel Es un vilatge al void d'un vallon vorejat per las anautitas falaises calcaires del Vercors d'un costat, e los rondeurs del massís dels Coulmes de l'autre.
Lo territòri de Rencurel fa partida del Parc natural regional del Vercors.
Rencurel Se situa entre Villard-de-Lans e Pont-en-Royans.
Rencurel est un village au creux d'un vallon bordé par les hautes falaises calcaires du Vercors d'un côté, et les rondeurs du massif des Coulmes de l'autre.
Le territoire de Rencurel fait partie du Parc naturel régional du Vercors.
Rencurel se situe entre Villard-de-Lans et Pont-en-Royans.
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
{{Image label|x=0.1016


text:
Sant Orenç de Gamevila
Sant Orenç de Gamevila[1][2] ( Saint-Orens-de-Gameville en francés) es una comuna d'Occitània (Lengadòc) del departament francés de la Nauta Garona (Miègjorn-Pirenèus).
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comuna de l'airal urban de Tolosa situada dins son pòl urban a l'Èst de la vila de Tolosa a gaireben 10 km. Es bordada per lo riu Saune e traversada per lo riu Marcaissona.
Accès[modificar | modificar la font]
- Pel periferic Èst de Tolosa sortida 18.
Istòria[modificar | modificar la font]
L'origina de Sant Orenç de Gamevila ven del nom d’un evesque espanhòl del sègle V, Orentius qu'auriá liberat Tolosa de l'empresi dels romans en 438. Sas preguièras repetidas aurián provocat un nivolàs a l'entorn del general roman Litorius que se perdèt a la dintrada de la vila de Tolosa ont foguèt fach presonièr. Aprèp sa mòrt en 439, Orentius foguèt canonizat Sant Orenç. En son omenatge, se faguèt construire la glèisa en son nom sul site de la batalha.
La creacion de la comuna ven de la fusion, lo 31 de decembre de 1790, de tres comunautats : Cairas, Gamevila e Lantorvila que faguèron part del diocèsi de Tolosa. Lo primièr maire de la vila foguèt Joan Bellières que ne balhèt lo seu nom a la plaça ont i a l’espaci cultural Altigone.
En 1791, lo conselh municipal votèt una soma destinada a pagar un cirurgian pels paures e en 1818 la creacion d'un burèu particular de caritat.
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
- Lo castèl Catalan del sègle XVII
- La Glèisa de Sant Orenç del sègle XV
- La crotz inscricha sus las tièras dels Monuments istorics del sègle XII
- Lo Molin de Quint
- L’anciana Pòsta (1912)
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Patrici Pojada, Repertòri toponimic de las comunas de la region Miègjorn-Pirenèus, Nouvelles Éditions Loubatières, 2009, ISBN 978-2-86266-573-3
- ↑ Sit Toponimia occitana


text:
Reünion
La Reünion (La Rényon en creòl reünionés, La Réunion en francés) es una illa de l'ocean Indian de 2512 km², aperaquí a 700 km a l'èst de Madagascar e a 200 km al sud-oèst de l'illa Maurici. Forma un departament (nº 974) e una region administrativa de l'estat francés. A 706 300 estatjants.
Lo capluòc es Saint-Denis.
Lo gentilici es reünionés -esa.
Geografia[modificar | modificar la font]
La Reünion es una illa volcanica de l'Ocean Indian. Se formèt fa aperaquí 2 milions d'annadas, amb la naissença d'un massís montanhós culminant al Piton de las Nèus qu'es, amb una altitud de 3070,5 m, lo som pus naut de las Mascarenhas e de l'ocean Indian. Aquel massís forma la part oèst de l'illa, mentre que l'èst es ocupat per un volcan fòrça mai jove, de sonque 60 000 ans, un dels pus actius de la planeta: lo Piton del Fornàs. Lo massís vièlh, que sos volcans son a l'ora d'ara inactius, albèrga tres cirques grands : los cirques de Salazie, Mafate e Cilaos, gigantassas crestas d'explosions volcanicas arribadas fa qualques desenas de milièrs d'ans. Lo massís vièlh es desseparat del massís del Fornàs per una traucada formada per la Plana dels Palmistas e la Plana dels Cafres, via de passatge entre lo nòrd e lo sud de l'illa. L'erosion donèt aquestes relèus volcanics, bauces vertiginós, vabres, rajals, que balhan a l'illa tota sa beutat.
Literatura[modificar | modificar la font]
- Autors
- Antoine Bertin
- Eugène Dayot (1810-1852) ;
- Boris Gamaleya
- Charles-Marie René Leconte de Lisle
- Renoyal de Lescouble (1776-1838).
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Articles connèxes[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- Administracion
- Actualitats regionalas
- (fr) Clicanoo : L'actualitat locala tractada dins lo Jornal de l'Illa
- (fr) Imaz Press Réunion : Agéncia de premsa locala
- (fr) RFO Réunion : Ret de television publica locala
- (fr) Zinfos974 : Agéncia de premsa locala
- (fr) Antenne Réunion : Ret de television locala
- Divertiment local
- (fr) Chez Mangaye : Una celèbra Sitcom locala amb de vidèos gratuitas per descargar
- Guidas per las vacanças
- (fr) La Réunion Tourisme : Lo sit oficial del Comitat del torisme de la Reünion
- (fr) Livranoo.com : Guidas de viatges e obratges sus La Reünion
- (fr) Reunionweb.org : Portal presentant de sites e d'eveniments reünioneses vacanças e de servicis.


text:
Jacques Derrida
Jacques Derrida (El-Bihar, Argeria, 15 de julhet de 1930 — París, 8 d'octobre de 2004), francés nascut en Argeria, considerat un dels pensaires e filosòfs contemporanèus mai influents . Foguèt lo primièr a desvolopar lo mètodi de pensada de la desconstruccion, pausat per l'òbra de Martin Heidegger.
Biografia[modificar | modificar la font]
Nascut en Argeria d’una familha josièva de classa mejana passèt dins la seuna vila natala tota la seuna enfància.
Pendent la prima adolescéncia, alara en França, comencèt a s'interessar a la filosofia legissent Rousseau, Nietzsche, André Gide e Albert Camus. En 1952 dintrèt a l’Ecole Normale Supérieure, onte legissiá Kierkegaard, Martin Heidegger e Louis Althusser.
En junh de 1957 se marridèt amb la psicoanalista Marguerite Aucouturier (amb que aguèt dos filhs, Pierre nascut en 1963 e Jean en 1967). Qualques meses aprèp deguèt tornar en Argeria per far lo servici militar. Demandèt a èsser afectat coma mèstre dins una escòla per filhs de soldats a Kolea, prèp d’Argièr. Pendent mai de dos ans foguèt soldat e ensenhèt lo francés e l'anglés a de joves argerians.
En 1959 contunhèt a èsser professor dins un licèu de Le Mans. Al 1964 ganhèt lo prèmi Jean Cavaillès de epistemologia per la seuna traduccion de L’origina de la geometria de Edmund Husserl. De 1960 a 1964 foguèt professor de filosofia a La Sorbona.
En 1965 venguèt de director d’estudis de l’École Normale Supérieure, pel departament de filosofia. La seuna participacion dins un grop d'intellectuals energissent franceses a la Johns Hopkins University començant atal los seus frequents viatges als Estats Units d'America onte la seu pensadat influiguèt fòrça. En 1967 publiquèt los seus primièrs tres libres e pendent totes los ans 1970 participèt amb d'autres autors coma Jean-Luc Nancy, Philippe Lacoue-Labarthe e Sarah Kofmaen, dins divèrses projèctes, coma la creacion de l’Editorial Galilée.
En 1967 publiquèt tres de las seuna òbras mai importantas e que fabreguèron la seuna celebritat dins los mediás filosofic e academic: De la gramatologia, L'escritura e la diferéncia e La vòtz e lo fenomèn. Participèt tanben a l'importanta revista de critica francesa Tel Quel.
En 1983 foguèt cofundador del Collège international de philosophie (CIPH), que ne foguèt lo primièr president. Dins los ans seguents foguèt professor a l'University of California, Irvine. Tanben contunhèt amb la tasca agonidoira de conferencièr per divèrsas universitats nordamericanas, de las mai importantas.
Derrida èra membre de l'American Academy of Arts and Sciences e recebèt en 2001 l’ Adorno-Preis de l'Universitat de Frankfort. Tanben foguèt nomenat doctor Honoris causa per la Cambridge University, la Columbia University, The New School for Social Research, l'University of Essex, l'University of Leuven, lo Williams College e l'University of Silesia.
En 2003 se diagnostiquèt un càncer de pancreas, e per aquò mermèt fòrça las seunas activitas de conferencièr e professor. Moriguèt a París lo 8 d’octobre de 2004.
Cal destacar lo seu engatjament dins lo seu trabalh, la seuna participacion als movements estudiants de maig de 68, o las seunas accions contra la guèrra del Vietnam. En 1981 fondèt l’associacion Jean-Huss per ajudar los intellectuals chècs disidents. En 1983 tanben participèt a las activitats culturalas en favor de Nelson Mandela e contra lo govèrn de Apartheid de Sud-Africa. Cal destacar la collaboracion dins la campanha per liberar lo jornalista negre Mumia Abu-Jamal e l'oposicion a l’ocupacion de l’Iraq en 2003.
Filosofia[modificar | modificar la font]
Derrida aperten al moviment filosofic nomenat del 68. L'apòrt mai important de la seuna pensada es la desconstruccion. Lo discors desconstructuvista identifica l'incapacitat de la filosofia d'establir una demorança establa.
La desconstruccion es un tipe de pensada que critica, analiza, e examina fòrça los mots e los seus concèptes. La majoritat dels estudis de Derrida mòstran una granda dòsi de revòlta e de critica del sistèma, es per aquò que foguèt qualificat un temps coma un pensaire d'extrèma esquèrra.
La pensada de Derrida dins son temps[modificar | modificar la font]
Derrida tenguèt un impacte significatiu dins la filosofia continentala europèa e dins la teoria literària, subretot mejans la seuna associacion amb lo critica literari Paul de Man. Pasmens, i a controvèrsia sus fins a quin punch existís un resson entre la teoria de Derrida e la desconstruccion que se desvolopèt dins la critica literària. Derrida tanben fa referéncia a la filosofia analitica dins la seuna òbra, subretot a J.L. Austin.
Lo seu trabalh es sovent associat al postestructuralisme e al postmodernisme, mas l'associacion amb lo segon es pas abotida. Jean-François Lyotard es un pont mai segur entre la desconstruccion e lo posmodernisme, desenvolupant la dralhas filosoficas del posmodernisme, que Derrida utilitzèt dins de longs dialògs admeten pas relacion clara entre las òbras d'ambedos. Figuras consideradas dins lo meteis domèni de la desconstruccion definiguèron de tendéncias modernistas mai que postmodèrnas.
Referéncias[modificar | modificar la font]
- (ca) Aqueste article es parcialament o en totalitat eissit d’una traduccion de l’article de Wikipèdia en catalan intitolat « Jacques Derrida ».


text:
Xinjiang
Xinjiang (oigor: شىنجاڭ (Shinjang); chinés: 新疆|新疆; pinyin: Xīnjiāng; , oficialament Region Autonoma Xinjiang Oigor,[1] es una region autònoma de la Republica Populara de China dins lo nòrd oèst del país. Es la region ont demora lo pòble oigor. Conten aperaquí 22 millions d'abitants, amb 10 millions d' Oigors, 10 millions de hans e tanben qualques minoritats (tatars, mongòls, kazakh, tadjikh...). Los Oigors que son un pòble turcofòn.
Referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Xinjang Uyĝur Aptonom Rayoni in SASM/GNC romanization


text:
Wikipèdia:Bons articles
Per permetre a nòstres lectors d’alargar lors orizonts de lectura, avèm seleccionat demèst nòstres 87 744 articles aquestes 13 articles e aquestes 0 portals que rebaton la diversitat e la riquesa de Wikipèdia.
S'estimatz qu'avètz escrich un article o un portal digne de figurar dins aquesta lista, prepausatz-lo sus la pagina dels articles potencialament bons. A l'invèrsa, un article o un portal present qu’o es pas o qu’o es pas mai pòt èsser contestat e eventualament levat. Tanben podètz melhorar aquestes articles e portals per ne far d'articles e portals de qualitat e prepausar l'atribucion del label sus aquesta pagina.
- Somari


text:
Arthropoda
Los artropòdes (arthropoda, de grèc ἄpθpov, "articulat", e πoδός, "pè") constituisson l'embrancament (filum) mai grand d'animals e incluson, entre autres, insèctes, aracnids e crustacèus. La seuna diversitat es extraordinària; mai del 80% de las espècias animalas conegudas son d'artropòdes[1], es a dire, un milion d'espècias existentas descritas e un registre fossil que remonta fins l'èra proterozoïca.
Los artropòdes se son adaptat tant al mitan aqüatic (marin e aiga doça), coma al mitans terrèstre e aerian. Incluson totes tipes de formas de vida, tanben de formas simbiòticas e parasitas.
Estructura basica dels artropòdes[modificar | modificar la font]
Malgrat aquesta granda diversitat los artropòdes presentan una estructura generala fòrça omogenèa. Se caracterizan per:[2]
- La preséncia d'un exosqueleta dur, la cuticula, facha principalament de quitina, un tipe de polisacarid, que provesís proteccion fisica e resisténcia a la dessecacion.
- La possession d'un còs segmentat, es a dire, format per divèrses segments o metamèrs.
- La preséncia d'un parelh d'apendix articulats a cada metamèr, qu'es caracteristic e baila lo nom al grop.
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Anna Thanukos;http://evolution.berkeley.edu;The Arthropod Story;University of California, Berkeley
- ↑ Història Natural dels Països Catalans. Enciclopèdia Catalana. Vol 9, "Artròpodes I".


text:
Pangèa
La Pangèa (Pangaea) èra lo supercontinent format de l'union de totes los continents actuals, qu'existiguèt pendent las èras Paleozoïca e Mesozoïca, abans que los continents que lo compausavan foguèsson separats pel movement de las placas tectonicas per arribar a la configuracion actuala. Aqueste nom foguèt aparentament emplegat pel primièr còp en 1912 per l'alemand Alfred Wegener, principal autor de la teoria de la deriva continentala. Ven del prefixe grèc de pan que significa "tot" e de gea que significa "sòl" o "tèrra" (Γaῖa Gaĩa, Γaῖn Gaĩê o Γῆ Gễ). Es a dire "tota la tèrra".
Se pensa que la forma originala de Pangèa èra una massa de tèrra amb una forma de "C" distribuida a travèrs de l'Eqüator. Coma la dimension de la Pangèa èra fòrça importanta, las regions continentalas devián èsser fòrça secas per encausa de la manca de precipitacion. Lo grand supercontinent auriá permés que los animals terrèstres emigran liurament entre lo Pòl Sud e lo Pòl Nòrd. Lo vast ocean qu'enrodavan lo supercontinent se nomena Pantalasa (Panthalassa).
Se considèra que Pangèa se formèt a la fin del periòde Permian (fa aperaquí 300 milions d'ans) quand los continents, qu'èran abans separats, se jonhèron en formant un unic supercontinent entornejat per una sola mar.


text:
Sarragaishias
Sarragaishias [1] (Sarragachies en francés) qu'ei ua comuna francesa d'Occitània, en Gasconha, situada dens lo departament de Gers e la region de Mieidia-Pirenèus .
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Economia[modificar | modificar la font]
Viticultura : Costalats de Sent Mont (AOVDQS)
Lòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas dab la comuna[modificar | modificar la font]
Véder tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- Comunautat de comunas deus Monts e Vaths de l'Ador
- Sarragaishias sus lo sit de l'Office de Torisme Ador Gasconha


text:
Sant Sarnin
Sant Sarnin (del latin Saturninus) foguèt lo primièr avesque crestian de Tolosa. Foguèt mandat per lo papa Fabian I amb sièis autres avesques per tal d'evangelizar Gàllia, pendent lo règne de l'emperaire roman Decius.
Biografia[modificar | modificar la font]
La vida de Sant Sarnin es coneguda gràcias als racontes que ne faguèt la Glèisa crestiana. Amb son disciple Sant Onèst encontrat a Nimes, se n'anèt per las rotas predicar la bona paraula. Despassèron Tolosa e en passar per Aush e Eusa atenguèron Pampalona en Navarra. A Pampalona, totes dos convertiguèron lo senador Firmus e sa familha al cristianisme. Sant Sarnin bategèt lo filh del notable, enfant que vendriá puèi Sant Firmin. Segon la tradicion, aurián tanben batejat de milierats de persona dins un potz, que se sona uèi Pocico de San Cernin. Pasmens del temps de las persecucions dels crestians que se produsiguèron durant lo règne d'Aurelian, Sant Onèst foguèt martirizat, e Sant Sarnin se'n tornèt cap a Tolosa.
Segon los escriches crestians, Sant Sarnin foguèt martirizat a Tolosa dins las circonstàncias seguentas. Alara que se debanava una ceremonia pagana al Capitòli, Sant Sarnin foguèt convidat per los prèires pagans d'onorar l'emperaire en participar al sacrifici d'un taure; coma refusèt, foguèt estacat a la bèstia que lo traguèt e lo rebalèt pel sòl de las carrièras fins a la mòrt.
Sa despolha foguèt amassada per doas crestianas que l'enterrèron dins un valat prigond a l'endrech que l'avián trapat. La legenda ditz que, batudas per la fola, daissèron la vila per se refugiar dins lo pichon vilatge prèp de Castèlnòu d'Arri que se sona uèi lo Mas de las Santas Puèlas. Ilari, avesque del sègle IV, faguèt bastir una pichona glèisa de fusta, un orador, sus la tomba del martir. Es uèi la glèisa del Taur.
La devocion pel sant èra tala a Tolosa que la glèisa principala de la vila ne pòrta lo nom: la Basilica de Sant Sarnin.
Sa fèsta se celèbra lo 29 de novembre. De nombrosas vilas d'Occitània pòrtan lo seu nom: veire Sent Sarnin, en Carcin, Roergue e Perigòrd; Sant Sarnin dins Aude, Sant Sarnin en Ardecha, etc. Es tanben lo patron de mantuna localitat en Navarra: Pampalona, Artaxoa e en Catalonha: Sant Sadurní d'Anoia, Sant Sadurní d'Osormort, Sant Sadurní de l'Heura, Montmajor .


text:
Integrated Taxonomic Information System
L'ITIS (o Integrated Taxonomic Information System) es una associacion creada per fornir d'informacions confòrmas e fisablas sus la taxonomia de las espècias biologicas.
Site web[modificar | modificar la font]
Lo site de l'ITIS prepausa un classament taxinomic de las espècias viventas, e dels taxons, amb per cadun una multitud d'informacions, coma son estatut CITES, los taxons de reng inferior e superior, la validitat de l'estatut taxinomic, ...
La recèrca se pòt far per nom vernacular, per nom scientific o per TSN. Lo TSN (o Taxonomic Serial Number) es un nombre de cinc o sièis chifras identificant de manièra unica cada espècia e cada taxon (quitament pels qu'an un estatut taxinomic invalid).
-
- Exemple: La pagina Referéncia ITIS : TSN 180589 : Felis silverstris Schreber, 1775 (en) que l'article wikipèdia correspondent es "gat salvatge".
Licéncia[modificar | modificar la font]
L'ITIS es un organisme nacional dels Estats Units d'America. Coma tal, totas las informacions e donadas que produtz son automaticament plaçadas dins lo domeni public ; aicestas son doncas liurament utilizablas per completar Wikipèdia (o tot autre projècte, que siá liure o non).
Ligam extèrne[modificar | modificar la font]
- ITIS.usda.gov Site web de l'ITIS
- GBIF.org o "Global Biodiversity Information Facility"
- Sp2000.org o "Species 2000"


text:
Pompeu Fabra
Pompeu Fabra i Poch (Gràcia, Barcelona, 20 de febrièr de 1868 - Prada de Conflent, Catalonha del Nòrd, 25 de decembre de 1948) foguèt un engenhaire e filològ catalan. Es un dels personatges mai importants dins l'adveniment e la dignificacion de l'escritura del catalan modèrn, qu'establiguèt las basas de sa normativizacion que foguèron publicadas en 1918 dins sa Gramàtica catalana. En 1939, per encausa de son catalanisme deguèt viure, coma mantun autre militant de son temps, l'exili aprèp la victòria de las tropas franquistas suls republicans e l'invasion de Barcelona.
Somari
Biografia[modificar | modificar la font]
Pompeu Fabra nasquèt en 1868 dins lo barri de la Salut de l'anciana vila de Gràcia, al sen d'una familha nombrosa. Èra lo darrièr dels 13 enfants de Josep Fabra i Roca e Carolina Poch i Martí. Pasmens de totes los mainatges del parelh ne demorèron finalament pas que tres: el e doas sòrres. En 1873, quand Pompeu aviá pas que cinc ans, foguèt proclamada la Primièra Republica dins l'estat espanhòl e alara son paire, qu'èra republican, foguèt elegit cònsol de la vila. E mai se la familha se partiguèt installar a la capitala l'an seguent, e malgrat visquèsse tota sa vida a Barcelona gardèt totjorn dins sa memòria sas originas graciencas.
Comencèt a far d'estudis per venir engenhaire industrial, mas en s'interessar a l'encòp a la filologia que dempuèi qu'èra fòrça jove s'èra dedicat a estudiar lo catalan d'una manièra autodidacta. Promoguèt, a travèrs de la revista L'Avenç, una campanha per reformar l'ortografia de 1890 1891 e publiquèt qualques ans mai tard, en 1904, amb l'escrivan Jaume Massó i Torrents, un erudit que dirigissiá l'Avenç, e l'avocat e escrivan Joaquim Casas i Carbó, un Tractat d'ortografia catalana. En 1906 participèt activament al I Congrés Internacional de la Llengua Catalana, convencion portada per un personatge carismatic e important per la lenga catalan, lo capelan malhorquin Antoni Maria Alcover. I presentèt alara una comunicacion, "Qüestions d'ortografia catalana", que li conferiguèt un grand prestigi e a partir d'aquel moment foguèt reconegut coma un lingüista de tria. Fabra publiquèt puèi, en 1912, en espanhòl, la Gramática de la lengua catalana, una de sas òbras mai importantas.
Establit a Bilbao, ont ocupava una cadièra de quimia, aprofondiguèt l'estudi dels grands romanistas. Partiguèt puèi a Badalona en 1911, per èsser professor a la cadièra de catalan (creada per la Diputació de Barcelona qu'èra presidida alara per Enric Prat de la Riba) e membre de la seccion filologica de l'Institut d'Estudis Catalans, que mai tard ne foguèt president, coma tanben de l'Institut. L'Institut promulguèt las Normes ortogràfiques en 1913, e dos ans mai tard, en 1917, espeliguèt lo Diccionari ortogràfic. Fabra publiquèt en 1918 la Gramàtica catalana, que venguèt la referéncia gramaticala oficiala de l'Institut.
Lo lingüista gracienc se dediquèt tanben a l'educacion; redigiguèt lo popular Curs mitjà de gramàtica catalana, publicat per l'Associació Protectora de l'Ensenyança Catalana en 1918.
Foguèt l'autor de las Converses filològiques, de collaboracions paregudas dins lo jornal La Publicitat, e publicadas ulteriorament dins la Colleccion "Popular Barcino". Benlèu son òbra mai famosa foguèt lo Diccionari general de la llengua catalana, sortit en 1932, que se pòt considerar coma lo primièr pas vèrs lo futur diccionari de l'Institut d'Estudis Catalans.
Gràcias a son naut prestigi scientific, foguèt nomenat en 1932 degan de l'Universitat de Barcelona sens necessitat de passar cap de concors. Pr'amor qu'èra president del patronat universitari, carga qu'ocupava dempuèi 1933, en 1934 se vegèt empresonat durant qualques meses, per encausa dels "Fets d'Octubre". Venguèt puèi fòrça popular en Catalonha.
Temps de l'exili[modificar | modificar la font]
Cinc jorns aprèp que las tropas del general Franco dintrèssen a Barcelona, lo 31 de genièr de 1939, Pompeu Fabra passava la frontièra d'estat entre Espanha e França. Aprèp sa vida venguèt mai malastrosa. A partir d'aquel moment, tot se faguèt insegur, aguèt una vida de peregrinacion, que lo portèt de París a Montpelhièr e puèi a Perpinhan abans de se poder installar definitivament a Prada de Conflent. Durant mai de dos ans, del 14 de setembre de 1945 al 22 de genièr de 1948 foguèt conselhièr de la Generalitat de Catalonha a l'exili. En 1946 presidiguèt los Jòc Florals de Montpelhièr.
Las darrièras annadas de sa vida, malgrat de condicions dificilas, contunhèt de trabalhar a l'elaboracion d'una novèla Gramàtica catalana. Se moriguèt lo 25 de decembre de 1948 a Prada sens aver pogut publicar l'òbra. Aquesta foguèt editada en 1956 per una de las autra figuras de la lenga catalana, lo lingüista Joan Coromines.
Cada an, sa tomba a Cuixà, prèp de Prada, es visitada per de milièrs de catalans encara uèi.
L'influéncia de Fabra sus la normativizacion de l'occitan[modificar | modificar la font]
L'òbra de Pompeu Fabra inspirèt tant per son biais d'organizar coma per sas causidas lo trabalh de Loís Alibèrt que considerava lo lingüista catalan coma son mèstre, e mai particularament sa Gramatica occitana segon los parlars lengadocians. Aital Alibèrt reconeguèt clarament son inspiracion venguda del trabalh de Fabra en dire amb una mena d'omenatge dins un article: "Prenèm per basa lo "Diccionari Ortogràfic" de P. Fabra"
Fabra escriguèt d'articles dins la revista Òc ont diguèt son esperança d'una reünificacion occitano-catalana: « Tinc l'esperança que això podreu aconseguir-ho si establiu una ortografia adequada, si feu un bon triatge de formes i de construccions, i si els diferents dialectes, sàviament depurats, es fan manlleus recíprocs... I haureu aconseguit més: el català vindrà a ésser llavors una variant més de la gran llengua occitana retrobada » (Òc, 1936).
Òbras[modificar | modificar la font]
- Tractat de ortografia catalana (1904)
- Qüestions de gramàtica catalana (1911)
- La coordinació i la subordinació en els documents de la cancilleria catalana durant el segle XIV (1926)
- Diccionari ortogràfic abreujat (1926)
- La conjugació dels verbs en català (1927)
- Diccionari ortogràfic: precedit d'una exposició de l'ortografia catalana (1931)
- El català literari (1932)
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- Pompeu Fabra per Josep Pla (un omenòt)
- Auca de Pompeu Fabra
- Causida de conversas filològicas de Pompeu Fabra


text:
870
Cronologia mensuala:
Gen - Feb - Mar - Abr - Mai - Junh
Julh - Ago - Set - Oct - Nov - Dec
Cronologias tematicas:
Literatura - Musica - Sciéncia - Espòrt
Aquesta pagina concernís l'an 870 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Francia Occidentala[modificar | modificar la font]
Signatura dau tractat de Meerssen que permetèt de reglar la crisi acomençada dins lo corrent de l'annada precedenta ambé la mòrt dau rèi Lotari II de Lotaríngia e son remplaçament per Carles lo Calvet. Lo territòri ancian de Lotari II foguèt ansin partejat entre Carles e lo rèi Loís II de Germania.
Euròpa[modificar | modificar la font]
Empèri Bizantin[modificar | modificar la font]
Nominacion dau fiu segond de l'emperaire, Leon, coma coemperaire.
Escòcia[modificar | modificar la font]
Incursion novèla dei Vikings irlandés d'Amlaíb Conung e d'Ivarr de Dublin. A la tèsta d'una expedicion importanta, ataquèron lo reiaume de Strathclyde. Après un sètge de quatre mes, conquistèron sa capitala, Dumbarton, e rintrèron en Irlanda amb un nombre fòrça important de presoniers. Après lo pilhatge de la vila, lo rèi de Strathclyde installèt lei basas administrativa e politica de son poder vèrs lei centres religiós de Gowan e de Glasgow. Aquò anava accelerar l'integracion dau reiaume de Strathclyde au sen d'Escòcia.
Asia[modificar | modificar la font]
Califat Abbassida[modificar | modificar la font]
Execucion dau califa Al-Muhtadi qu'aviá assaiat de restaurar l'autoritat dei califas sus lei soudats turcs. Pasmens, foguèt abandonat per sei tropas aràbias e capturat. Son cosin Al-Mutamid foguèt chausit per lei venceires per li succedir. Fins a sa mòrt en 892, aguèt subretot una autoritat nominala sus lo Califat. Son oncle Al-Muwaffaq, que foguèt nomat visir, e lei generaus turcs foguèron lei caps vertadiers de l'estat. Cap militar e politic abil, Al-Muwaffaq restaurèt a cha pauc la situacion.


text:
El Temps
El Temps es un setmanièr d'actualitat en catalan editat a Valéncia per las Edicions del País Valencià dempuèi 1985 e distribuit dins totes los Païses Catalans. L'editor e creator n'es Eliseu Climent. La redaccion a de burèus a Barcelona, Valéncia e Palma.
Es vengut una publicacion de referéncia dins los Païses Catalans, ont a un grand prestigi; en 2001 atenguèt un tiratge de 25 000 exemplars. Al mitan dels ans 1990, e sus l'empencha de Vicent Partal, foguèt un dels primièrs mejans de comunicacion en catalan presents sus Internet.


text:
Dàrius III
Dàrius III Codoman (v. 380 - 330) foguèt rei de Pèrsia de 336 a sa mòrt en 330. Vencit per Alexandre lo Grand, foguèt lo darrièr rei de la dinastia aquemenida.
Somari
Originas de son reialme[modificar | modificar la font]
Dàrius èra d'una branca collaterala de la dinastia dels Aquemenidas, èssent lo filh d'Arsamés e de Sisigambis e lo pichon filh d'Ostanés, el meteis filh de Dàrius II e fraire d'Artaxèrxes II. Accediguèt au tròn aprèp los crimes de l'eunuc Bagoas qu'assassinèt, en 338, Artaxèrxes IIIn alara qu'èra son favorit e le filh d'aqueste, Arsés, en 336. Bagoas prevegèt lo meteis per Dàrius, mas aquel anticipa son empoisonament fasent el meteis beure a l'eunuc la copa fatala que li èra destinada. Considerat coma un guerrièr digne d'elogi[1] per aver vencit en combat un gigant Cadusian, Dàrius semblava de comptar amb lo supòrt d'una granda partida de l'aristocracia e de l'armada. Une tradicion antica, dels Macedonians, ditz que Dàrius seriá estats un dels esclaus de Bagoas[2].
Dàrius, pasmens que foguèt satrapa d'Armenia, aguèt encara pauc d'experiéncia dins le govèrn de l'empèri. Capitèt pasmens de far de Fenicia une satrapia e a tornar ordenar Egipte. Temptèt d'impausar la dominacion pèrsa dins un empèri totjorn mai alflaquit per las ambicions dels satrapas e menaçat per l'expancionisme macedonian...
Luta contra Alexandre[modificar | modificar la font]
Per manca de font documentària e subretot d'inscripcion reiala, lo reialme de Dàrius III es conegut sonque amb los escriches grècs que contan la conquista de l'Empèri Pèrsa pels Macedonians. Dempuèi 336, Felip II de Macedònia envièt un còrs expedicionari en Asia Menora mas son assassinat retardèt los projèctes d'invasion. Quand Alexandre traversèt l'Ellespont a la prima de 334, Dàrius foguèt pas aviat a mesurar la mesura de l'eveniment; Daissèt als satrapas e a Memnon de Ròdes, cap dels mercenaris grècs, lo trabalh d'arrestar l'armada macedoniana. Pas plan preparats, aqueles perdèron la batalha du Granica en mai 334.
Dàrius concentrèt alara una novèla armada a Babilònia e faguèt, en Siria, lo jonhent amb los mercenaris grècs. Dàrius, que comandava el meteis, foguèt vencit a la batalha d'Issos (entre los monts Taurus e la mar) lo 1èr de novembre de 333. Malgrat que temptèt de resistir a l'assalt de la cavalariá pesuca macedoniana, fugiguèt, daissant son carri e los attributs reial (arc, boclièr e mantèl), çò que segon los Grècs, constituissiá un vertadièr desonor. Segon los meteisses, Dàrius auriá abandonat la familha reiala: sa maira, son esposa Stateira e lors enfants que serián estats capturats per Alexandre.
Podent pas empachar Alexandre de conquerir Fenicia e Egipte, èra temps de formar una novèla armada en inclusent, aquel còp, fòrça contingents de las satrapias orientalas amb d'elefants de guèrra). Causiguèt un terren favorable per sa nombrosa cavalariá e pels carris de dalhas, mas foguèt definitivament vencit a la batalha de Gaugamèlas le 1er d'octobre de 331. Fogiguèt pels montas de Media mas, abandonat per totes sos fidèls, foguèt assassinat per Nabarzana e lo satrapa Bessos que se proclamèt rei de Pèrsia en julhet de 330 jol nom d'Artaxèrxes V.
Segon Diodoro, Dàrius seriá estat enterrat amb los onors reials per Alexandre dins la necropòli reiala de Persepòlis. Pas cap de rèstas arqueologic sosten aqueles escriches. Alexandre se considerèt coma successor legitim de l'aquemenida, esposèt donca sa filha Stateira en 334. Aquel episòdi es un acte simbolic fòrt e revelator de la volontat del rei de mesclar en un sol pòble los Macedonians, Grècs e Asiatics. E mai dètz mila de sos companhons se maridèron lo meteis jorn amb de femnas asiaticas. Alexandre prenguèt doncas logicament la seguida dins las cronicas reialas pèrsas.
Posteritat[modificar | modificar la font]
La tradicion istorica tend fa de Dàrius un rei covard e pas fin estratèg. Se deu far de nuanças a causa de la flaquesa de l'Empèri Pèrsa el meteis al respècte de l'expansionisme macedonian. Dàrius se vei amb un talent militar quand per exemple capitèt a se plaçar enrè de l'armada macedoniana abans la batalha d'Issos.
Subretot cal solinhar l'inadaptacion de la tactica militara pèrsa sul camp de batalha. Segon un còde fòrça ritualizat, Dàrius se teniá al suc de son carri al centre de l'armada, ieratic e majestós, aparat pel batalhon dels 10 000 Immortals e la garda a caval dels « Parents del Rei ». Podiá pas, paralisat dins un dispositiu fijat, resistir vertadièrament a la carga de la cavalariá dels Companhons..
Notas[modificar | modificar la font]
- ↑ Diodoro de Sicília e Jistin (istorian)
- ↑ Plutarc, De las vertuts moralas, 326e, 337e, 340b ; Elian Istòrias variadas, XII, 43.
Bibliografia[modificar | modificar la font]
- (fr)Pierre Briant, Histoire de l’Empire perse, de Cyrus à Alexandre, 1996


text: La Batalha de Korsk, coneguda coma Operation Zitadelle pels alemands (Operacion Ciutadèla en occitan) es una de las batalhas màgers sul Front de l'Èst de la Segonda Guèrra Mondiala. Demòra la batalha de fòrças coirassadas mai granda de totis los temps e inclutz la jornada pus costosa en pèrdas aerianas dins l'istòria. L'operacion es una ofensiva alemanda qu'aviá per tòca de trencar lo sortent de Kursk per encerclar las fòrças sovieticas. Los sovietics, que se dobtavan de las intencions alemandas, preparèron lo terren, se defendèron e passèron a la contraofensiva.


text:
Mérouville
Mérouville es una comuna francesa, situada dins lo departament d'Eure et Loir e la region dau Centre.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Cap a 1868, una copa a collerette gallo-romaine en sòus, en datant del Modèl:IIIe sègle, a #èsser descobèrta a Mérouville. Es uèi al Musèu de las Bères arts de Lion.
Dels boiseries de l'ancian castèl rasat al XIXe sègle an #èsser rachetées l'an 1843 pel conselh de la fabrica de Rouvray-Sant-Denis e adornen en partida la siá glèisa[1]
Vers 1868, une coupe à collerette gallo-romaine en argent, datant du Modèl:IIIe siècle, a été découverte à Mérouville. Elle est aujourd'hui au Musée des Beaux-Arts de Lyon.
Des boiseries de l'ancien château rasé au XIXe siècle ont été rachetées en 1843 par le conseil de la fabrique de Rouvray-Saint-Denis et ornent en partie son église[2]
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ D'après lo registre de la fabrica de Rouvray-Sant-Denis.
- ↑ D'après le registre de la fabrique de Rouvray-Saint-Denis.


text:
País de Galas
Galas o lo País de Galas (en galés Cymru [ˈkəmrɨ]) es un país del nòrd-oèst d'Euròpa, al centre-oèst de l'illa de Grand Bretanha, e reconegut oficialament coma una nacion del Reialme Unit.
Sa capitala es Cardiff o Caerdydd.
Lo gentilici es galés -esa [1].
Somari
Istòria[modificar | modificar la font]
Politica[modificar | modificar la font]
Geografia[modificar | modificar la font]
Vilas importantas[modificar | modificar la font]
- Cardiff
- Swansea
- Newport
- Barry, Vale of Glamorgan
- Wrexham
- Llanelli, Carmarthemshire
- Cwmbran, Torfaen
- Pontypridd, Rhondda Cynon Taff
- Bridgend
- Port Talbot
- Neath
- Merthyr Tydfil
- Aberystwyth, Ceredigion
- Caernarfon, Gwynedd
- Bangor, Gwynedd
- Monmouth
- Caerphilly
- Carmarthen
- Pembroke
Economia[modificar | modificar la font]
De veire: Economia del País de Galas.
Cultura[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Cal distinguir 1º "Galas" e "galés -esa" pel país de Grand Bretanha e 2º Gàllia e "gallés -esa / gal galla" pel país antic del continent europèu


text:
José Bonifácio de Andrada e Silva
José Bonifácio de Andrada e Silva (n. 1763, m.1838), naturalista, òme politic, poèta e maçon, foguèt una figura importanta de la politica brasilièra al començament del sègle XIX.
Filh d'un òme ric (lo segond pus ric de Rio de Janeiro), estudièt lo Drech a l'Universitat de Coïmbra. Estudièt las òbras de Montesquieu, Rousseau, Voltaire, Locke e Virgili. Aviá un fòrt sentiment d'admiracion per l'independéncia dels Estats Units d'America.
En Brasil foguèt amic e conselhièr del primièr emperaire de Brasil, Pèire I. Dempuèi l'independéncia, José Bonifácio foguèt nomenat Ministre de l'Interior e dels Afars Estrangièrs. A l'ocasion de la convocacion de la primièra Assemblada Constituenta foguèt elegit deputat. Aprèp la dissolucion de l'Assemblada per l'emperaire, José Bonifácio s'exilhèt en França.
En 1829, l'emperaire Pedro I permetèt son retorn en Brasil. Quand Pedro I demissionèt en 1831, declarèt José Bonifácio tutor de son filh, Pedro de Alcântara, qu'aviá solament cinc ans.
José Bonifácio moriguèt dins la ciutat de Niterói en 1838, a 75 ans. Dins l'istòria de Brasil, es reconegut coma lo Patriarca de l'Independéncia, per sa defensa de l'ideal del Brasil independent.
Coma geològ, descobriguèt la petalita, mineral de liti, a la fin del sègle XVIII, en Suècia.


text:
Nomèn
Lo nomèn designa:
- la realitat intelligibla dins lo sens original utilizat par Platon;
- çò qu'es al delà de l'experiéncia que n'es facha (o noümen) dins lo sens tornat exprès per Immanuel Kant.
La filosofia tracta apuèi de la possibilitat pel nomèn d'èsser experimentat en totalitat, extremitat possibla per Husserl mas non per Kant.
Somari
Definition e primièras utilizacions[modificar | modificar la font]
Lo nomèn (del grec « nooumena », realitat intelligibla, mot derivat de « noos », intelligéncia, esperit, pensada, que siá principi o facultat) es un tèrme utilizat a l'origina per Platon per designar las « Idèas », es a dire la realitat intelligibla (per oposicion al monde sensible), accessibla a la coneissença racionala.
Al contrari, per Immanuel Kant, que lo tèrme de « nomèn » es pus sovent usat, s'agís de tot çò qu'existís e que la sensibilitat pòt pas aténher, restrenhent, pel fach, las pretencions de la rason sus la coneissença. « Nomèn » pòt èsser considerat coma sinonim de causa en se, fasent referéncia als fachs tals que son absoludament e en eles meteisses, per oposicion al tèrme de fenomèn, fasent referéncia a çò que se pòt conéisser.
Ding an sich : Nomèn per Kant[modificar | modificar la font]
Per comprendre lo concèpte de nomèn per Kant, cal considerar la definicion que dona de la filosofia dins « Los sòmis d'un visionari explicats pels sòmis de la metafisica » (1766) : la coneissénça dels limits de la rason. Dins la « Critica de la rason pura » (1781/87), Kant ensaja de respondre a la question: que pòdi saber? Per i respondre, comencèt una granda « critica » (del grèc « krinein », separar, distinguir) de la rason dins sas pretencions sus la coneissença. L'originalitat de Kant demòra dins son tornament del problèma de la coneissença: nòstra coneissença dels objèctes depend del subjècte coneissent, al mens tant, que dels objèctes de conéisser. « Los objèctes se règlan sus las nòstra coneissença » (prefaci de la segonda edicion de la « Critica de la rason pura »). Conéisser, es organizar per mejan de nòstra sensibilitat e nòstra compreneson çò qu'es donat dins l'experiéncia, çò que nos pareis. Sonque coneissèm lo monde per mejan del prisma de nòstra estructura mentala. Doncas, las causas son coma son, « en elas meteissas », al delà de lor realitat fenomenala, las podèm pas conéisser. Lo concèpte de nomèn a lo sens negatiu de limit (C.R.P. p229, vejatz bibliografia). Pasmens, Kant consèrva un sens positiu al nomèn que, se pòt pas èsser conegut, a un ròtle regulator dins un desir d'unitat e servís de postulat (Dieu, l'arma, lo monde) a la rason practica (morala).
Nomèn per Husserl[modificar | modificar la font]
Dins la perspectiva d'Husserl, lo nomèn es sonque tocat al tèrme de l'intelligéncia, quand l'agitacion dels mots e dels concèptes acaba, quand l'intelligéncia capitada l'estat pur es sonque intuicion silenciosa, o quand los mots son pas mai que mots, e alara tot ensag de capitar al monde nomenal es mai poesia e art.
Los fenomèns, son los « objèctes » coma nos pareisson: materials (taulas, paret, libre) o immaterials (los fachs, las emocions, las pensadas), son un començament e una fin, son definissables.
Lo nomèn es la realitat intemporala, indefinissabla, çò coma es, pel melhor la percebèm, sens jamai poder la descriure amb de mots o la definir amb de concèptes.
Polemica entre Kant e Hegel[modificar | modificar la font]
Al contrari de Kant, Hegel estima que se es pas possible - per natura - de far l'experiéncia de la causa en se o de la Totalitat (filosofia), aquò empacha pas de poder utilizar lo concèpte de causa en se, doncas de ne far un objècte avent un estatut singular dins la teoria de la coneissença en filosofia. E mai, es lo punt de despart de son estudi de la religion (coma saber del nomèn) dins la Fenomenologia de l'Esperit.
La remarca sovent atribuida a Spinoza segon que « lo concèpte de can jaupa pas »[1] fa l'idèa qu'una pensada filosofica e immateriala se distinguís de la realitat materiala, d'un autre biais, l'aplicacion dins la realitat d'una idèa se pòt revelar en contradiccion amb l'idèa ela meteissa. Aquò vòl pas dire que la causa en se, que se pòt pas far l'experiéncia, a gaire de consisténcia; aquel concèpte a plan segur una realitat mas dins l'òrdre de la pensada.
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Foguèt extrapolada per Althusser segon una remarca de Spinoza sul cercle. Vejatz (fr) http://www.meeus-d.be/philo/clebsSpinoza.html
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Bibliographie[modificar | modificar la font]
- Immanuel Kant, Critica de la rason pura (notat C.R.P. dins l'article)
- (fr) Ferdinand Alquié, La critique kantienne de la métaphysique, PUF, 1968 (La critica kantiana de la metafisica)
- (fr) Alexis Philonenko, L'Œuvre de Kant : la philosophie critique, tome 1, J. Vrin, 1993 (L'òbra de Kant: la filosofia critica)
- (fr) Roger Verneaux, Critique de la « critique de la raison pure » de Kant, Aubier Montaigne, 1972 (Critica de la « critica de la rason pura » de Kant


text:
759
Cronologia mensuala:
Gen - Feb - Mar - Abr - Mai - Junh
Julh - Ago - Set - Oct - Nov - Dec
Cronologias tematicas:
Literatura - Musica - Sciéncia - Espòrt
Aquesta pagina concernís l'an 759 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Empèri Bizantin[modificar | modificar la font]
En represalhas de l'ataca bulgara de 756, ofensiva bizantina còntra leis Eslaus e lei Bulgars. Permetèt ai fòrças de Constantin V d'ocupar la màger part de la Macedònia actuala.


text:
Guanosina trifosfat
La guanosina trifosfat (GTP) se coneis tanben coma guanosina-5'-trifosfat. En bioquimia, lo GTP es 9-B-D-ribofuranosilguanina-5'-trifosfat o, tanben, 9-B-D-ribofuranosil-2-amino-6-oxo-purina-5'-trifosfat. Lo GTP es un nucleotid que sa basa azotada es la purina guanina. Sa foncion es similara a la del ATP, essent qu'es tanben utilizat coma font energetica. En mai lo GTP es lo precursor de la basa guanina dins la sintèsi de l'ADN (replicacion) e de l'ARN (transcripcion), coma l'ATP o es per la basa adenina.
D'un autre latz, lo GTP es tanben essencial dins d'unas vias de senhalizacion, ont es convertit en GDP per accion de GTPasas, que l'activitat càmbia segon que se sián jonchas al GTP o al GDP.


text:
786
Cronologia mensuala:
Gen - Feb - Mar - Abr - Mai - Junh
Julh - Ago - Set - Oct - Nov - Dec
Cronologias tematicas:
Literatura - Musica - Sciéncia - Espòrt
Aquesta pagina concernís l'an 786 del calendièr gregorian.
Somari
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Empèri Bizantin[modificar | modificar la font]
Dubertura a Constantinòple dau concili cargat d'abolir l'iconoclasme e preparat dempuei 784 per Taraise e Irèna. Pasmens, una esmoguda menada per d'iconoclastas leis obligiguèt rapidament de suspendre lei trabalhs e de desplaçar lo concili a Nicèa.
Còntra leis Arabis, victòria importanta de l'armada bizantina que conquistèt e pilhèt totalament la fortalesa de Hadath en Cilícia qu'èra venguda una basa fòrça importanta per leis Abbassidas.
Asia[modificar | modificar la font]
Califat Abbassida[modificar | modificar la font]
Insureccion dei partisans deis Alides dins la region de Medina que foguèt rapidament reprimida d'un biais saunos. Pasmens, la question principala de la politica dau califa Al-Hadi foguèt aquela de succession. Assaièt d'obtenir la renonciacion a sei drechs de son fraire e eiretier legitim Harun ar-Rachid que refusèt e foguèt estremat fins a la mòrt suspresa d'Al-Hadi. Harun ar-Rachid li succediguèt sensa dificultat vertadiera car son nebòt, rivau principau per lo Califat, acceptèt de reconeisser oficialament lo poder de son oncle.
En Anatolia, desfacha còntra lei Bizantins que pilhèron la fortalesa estrategica de Hadath.


text:
Baldenheim
Baldenheim en alemannisch (Baldenheim en francés) es una comuna francesa del departament del Bas Ren e de la region d'Alsàcia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Vilatge del costat de Marckolsheim e del arrondissement de Sélestat-Erstein situat sus la rota dintre Hessenheim e Muttersholtz. Los abitants an trucat los Baldenheimois. Ober-Rathsamhausen A fach partida de la comuna.
Village du canton de Marckolsheim et de l'arrondissement de Sélestat-Erstein situé sur la route entre Hessenheim et Muttersholtz. Les habitants sont appelés les Baldenheimois. Ober-Rathsamhausen a fait partie de la commune.
Istòria[modificar | modificar la font]
L'aucupacion del luòc a testificat per l'existéncia d'un cementèri mérovingien e carolingien d'un centenat de quès, #que lo ric mobilier libre sustot lo celèbre casc de Baldenheim conservat al musèu archéologique de Estrasburg. Lo pòble n'a apertengut cap a 1324 al duché de Wurtemberg. Aquel la li aviá de contunh donat en fief a la familha Rathsamhausen zum Stein. Al extinction d'aquela nòbla familha, Louis XIV lo #donar a l'enginhèr de Chamlay, a carga per lududes de prestar aumenatge al pòrti de Wurtemberg, #qu'en lo moment de la mòrt del commandeur de Chamlay, concéda çò fief a la familha de Sondersleben-Coligny. Fins a la Revolucion, i aviá possedit per la familha de Waldner Freundstein #que çò castèl #èsser démoli en 1820. A partir de la Modèl:S-, lo tissage dins abitança n'a una fòrça grand luòc en l'economia locala.
Baldenheim A conegut per la siá fèsta del « Pfingstpflitteri » #que la desena edicion n'a #aver luòc en 1999.
L'occupation du site est attestée par l'existence d'un cimetière mérovingien et carolingien d'une centaine de tombes, dont le riche mobilier livre notamment le célèbre casque de Baldenheim conservé au musée archéologique de Strasbourg. Le village a appartenu vers 1324 au duché de Wurtemberg. Celui-ci l'avait ensuite donné en fief à la famille Rathsamhausen zum Stein. À l'extinction de cette noble famille, Louis XIV le donna à l'ingénieur de Chamlay, à charge pour lui de prêter hommage au duc de Wurtemberg, qui lors de la mort du commandeur de Chamlay, concéda le fief à la famille de Sondersleben-Coligny. Jusqu'à la Révolution, il était possédé par la famille de Waldner Freundstein dont le château fut démoli en 1820. À partir du Modèl:S-, le tissage à domicile tient une très grande place dans l'économie locale.
Baldenheim est connu pour sa fête du « Pfingstpflitteri » dont la dixième édition a eu lieu en 1999.


text:
Pau Grossac
Pau Francés Grossac (en francés Paul-François Groussac, vadut lo 15 de heurer de 1848 - mort lo 27 de julhet de 1929), qu'èra un critic literari, istorian, e bibliotecari argentino mondin. Que vadó a Tolosa dens ua familha de vielha soca lengadociana, hilh de Catherine Deval e de Pierre Groussac.
Arron d'estar educat a Tolosa, qu'entrè a l'École Navale en 1865, mes totun per non pas seguir mei tard dens la marina. Un an après que traversè la mar grana per s'anar installar en Argentina per la resta de la soa vita. Durant las setanta annadas seguentas que ho professor e director de l'Escòla Normau de Tucumán. En 1883 que viatgè entà França. En 1885, arron deu son retorn, que ho nomat inspector d'education e cap de la Biblioteca Nacionau çò qui demorè per quaranta quate annadas dinc a la soa mort.
De las soas òbras que podem mentàver "La Biblioteca" (1896) e "Anales de la Biblioteca" (1900), au còp ensags istorics suu Rio de la Plata e istòria literària de la biblioteca. Que ho tanben capdirector de la revista "Sudamérica", çò qui, en mei de las soas foncions oficiau en la biblioteca, e hasó d'eth ua figura centrau deu monde literari Argentin. Que ho pròche de grans escrivans com lo Nicaraguian Ruben Darío, o lo mexican Alfonso Reyes. Qu'escrivó tanben : "Estudios de historia argentina", "Ensayo histórico sobre el Tucumán", "Mendoza y Garay", "Los que pasaban", "Fruto vedado", "Relatos argentinos", "Crítica literaria", "Las islas Malvinas". De las soas òbras literàrias que podem destacar "La Divisa Punzó" (atau qu'aperavan la benda arroia qui calèva porta har mòstra de sostien de cap au cap deu govern), ua pèça qui s'escad deus temps deu regim de Juan Manuel de Rosas.
Alfonso Reyes e Jorge Luis Borges (qui ocupava, mantuas annadas arron, lo medish pòste de bibliotecari de Grossac abans d'estar autrejat, com castig deu regim peroniste, lo pòste d'Inspector d'ausèths e conilhs) que hasón hèra per la memòria de Grossac e de la soa òbra. Dens lo son ensai autobiografic "La Ceguera", Borges que mentau l'influència deu tolosan suber Alfonso Reyes : "Alfonso Reyes, lo miélher escrivan en pròsa en castelhan de tot los temps que'm digué: 'Groussac que m'ensenhé quin escríver en castelhan'". (Siete Noches. Fondo de Cultura Economica, Mexico, 1980, p. 156.) Com critic, Groussac qu'èra famós peu son temperament intractable e pelut. Borges qu'analitzè quauques uas de las atacas literàrias de Groussac en 1933 lo son ensag de "Sur" : "Arte de injuriar" .
Ligams[modificar | modificar la font]
- (es)Bruno, Paula, "Paul Groussac en la cultura", en Criterio, N ° 2321 - Noviembre 2006 - Año 79
- (es)Bruno, Paula, “Paul Groussac. Un articulador cultural en el pasaje del siglo XIX al XX argentino”, en Araucaria. Revista Iberoamericana de Filosofía, Política y Humanidades, Universidad de Sevilla, a. 8 núm. 15, primer semestre de 2006, pp. 176-186
- (es)Demarchi, Rogelio, "¿Estratega o piola? Un atractivo ensayo sobre el siempre atractivo Groussac"
- "Groussac en Letras Libres"
- [1]
- [2]
Bibliografia[modificar | modificar la font]
Bruno, Paula, Paul Groussac. Un estratega intelectual, Buenos Aires, Fondo de Cultura Económica, 2005.
Bruno, Paula (Estudio preliminar y selección de textos), Travesías intelectuales de Paul Groussac, Buenos Aires, Editorial de la Universidad Nacional de Quilmes, 2005.
Bruno, Paula, Pioneros culturales de la Argentina. Biografías de una época, 1860-1910, Buenos Aires, Siglo XXI Editores, 2011.


text:
Filme d'orror
Lo filme d'orror, o filme d'espavent, es un genre cinematografic que son objectiu es de crear un sentiment de paur e d'angoissa en l'espectator. Entre lei filmes d'orror mai coneissuts, es possible de citar : Frankenstein de James Whale, Dracula de Tod Browning, The Exorcist (L'Exorcista) de William Friedkin, Halloween de John Carpenter, Friday the 13th (Divendres lo 13) de Sean S. Cunningham, The Hills Have Eyes (Lei Còlas An d'Uelhs), A Nightmare on Elm Street (Lo Marrit Pantais d'Elm Street), Scream (Udolar) de Wes Craven, la saga dei Resident Evil de Paul W.S. Anderson, la saga dei Living Dead (Lei Mòrts Vius) de George A. Romero, Jaws (Lei Maissèlas) de Steven Spielberg, The Shining (Lo Lusent) de Stanley Kubrick, Alien (L'Extraterrèstre) de Ridley Scott, Hellraiser de Clive Barker, Carrie de Brian de Palma, Child's Play (Juec d'Enfant) de Don Mancini, The Amityville Horror (L'Orror d'Amityville) de Stuart Rosenberg, Saw (La Sèrra) de James Wan, Ringu (L'Anèu) d'Hideo Nakata, The Grudge (La Rancuna) de Takashi Shimizu.
Lo filme d'orror dins son esséncia es de dissociar dau genre thriller que correspònde mai a-n un genre destinat a portar una tension certana en l'espectator, o encara dau filme fantastic que pòrta una nocion de subrenaturau per tant sensa aver per tòca de provocar la paur. De mai, entre lei subdivisions possiblas, lo slasher es sensa dobte un dei mai reconeissuts ambé de personatges de referéncia coma Freddy Krueger (A Nightmare on Elm Street - Lo Marrit Pantais d'Elm Street) o encara Jason Voorhees (Friday the 13th - Divendres lo 13). Aquelei filmes dei pichoi budgets monte l'istòria dei personatges principaus impòrta gaire si bastisson a l'entorn d'un scenari destinat unicament a-n explicitar lo biais que lo boogeyman s'aplica per laurar sei victimas. Lei filmes qu'implican de zombis, de vampiris, de fantaumas, lei fòrças demoniacas o encara d'òmes lops còmptan tanben entre lei classics dau genre.


text:
Village People
Los Village People es un grop de musica estatsunians de disco produch per dos Franceses: Jacques Morali e Henri Belolo.
Le nom del grop es una referéncia dirècta a Greenwich Village, luòc que lo grop foguèt fondat, e que compòrta tanben una granda comunautat gai. Los tèmas de las cançons e l'estil, subretot vestimentari, del grop faguèt dels Village People un simbòl du movement gai. Vendèron mai de 65 milions de discs.
Somari
Membres del grop[modificar | modificar la font]
- Victor Willis puèi Ray Simpson e Pablo Vidal (en 2008) : lo motard de la polícia
- Felipe Rose : l'indian
- Alex Briley : lo soldat
- Randy Jones puèi Jeff Olson : lo cowboy
- David Hodo : l'obrièr del bastiment
- Glenn Hughes puèi Eric Anzalone (en 1995) e Chris K. (en 2007) : lo "cuèr", puèi lo motard
Biografia[modificar | modificar la font]
L'idèa de fondar lo grop ven de Jacques Morali, un Francés qu'encontra a Greenwich Village (Nòva York) Felipe Rose en 1977, un dançaire de carrièra dins un costum d'Indian. Felipe aguèt l'idèa de montar un grop reünissent los clichés del macho fòça apreciats dins lo mond gai e s'inspirant de l'òbra de Tom of Finland, una fòrta icòna gai de l'epòca.
Peu après, Morali rencontre Victor Willis à Broadway, qui ramène Alex Briley. Avec son associé Henri Belolo, Morali engage des auditions pour compléter le groupe.
Los Village People faguèron fòrça succeses pendent lo periòde disco: YMCA, Macho Man, Go West, Can't Stop the Music, San Francisco, In the Navy…
L'US Navy utilizèt la cançon In the Navy coma aisina de promocion. E permetèt al grop d'utilizar un destroyer, d'avions e des centanas de Marines sus una nau pel filmatge de la video a San Diego. A la sortida d'aquela, pariada a una campanha publicitària de l'US Navy, fòrça journals americans protestèron contra l'utilizacion dels fons publics e la mobilizacion dels mejans per la realizacion d'una video. L'escandal aumentèt la popularitat de la cançon.
Los Village People faguèron lo lor film en 1980: Can't Stop the Music, un escas que lp grop es curiosament censat èsser credible sens cap de referéncia a la comunautat gai.
Lo grop faguèt una pausa en 1986, avant de fondar son pròpria ostal de produccion per realizar de viradas.
Glenn Hughes — lo motard de la primièra ora—, de 1977 a 1995) moriguèt lo 15 de març de 2001, a l'edat de 50 ans. En mai d'èsser un dels cantaires del grop, Glenn Hugues èra al cap de la Company Village People que vitjava per America amb un espectacle disco de la nautor dels espectacles de Broadway. Malaut dempuèi d'ans, lo cantaire aviá quitat lo grop en 1995, e foguèt remplaçat sus scèna per Éric Anzalone.
En 1981, Randy Jones — lo cowboy — quitèt lo grop per se consacrar a sa carrièra en solo daissant atal la plaça a Jeff Olson, entre autres.
Discografia[modificar | modificar la font]
- YMCA (1977)
- Macho Man (1978)
- Cruisin' (1978)
- Go West (1979)
- Live and Sleazy (1979)
- In the Navy (1979)
- Can't Stop The Music (1980)
- Renaissance (1981)
- Fox On The Box (1982) / In The Street (1983)
- Sex Over The Phone (1985)
- Greatest Hits (1988)
- Greatest Hits '89 Remixes (1989)
- The Best Of Village People (1994)
- The Very Best Of (1998)
- 20th Century Masters, The Millennium Collection...The Best Of Village People (2001)
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Article connèxe[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- (en) Site oficial
- (fr) Entrevista de Jacques Morali sus un site dedicat als Village People
- (fr) FHM de genièr de 2001 (PDF)


text:
Bauma Chauvet
La Bauma Chauvet se tròba a Valon, en Bas Vivarés, alh sud delh departament d'Ardecha. Garda un daus ensembles picturaus pus importants de la Preïstòria europèa. Seguèt descubèrta lo 18 de decembre de 1994 per Joan Maria Chauvet, Éliette Brunel e Christian Hillaire. Se tròba alh luòc de la Comba d'Arc, que constituís un ancian meandre d'Ardecha, avans l'erosion delh Pònt d'Arc. Venguèt « monument istoric » lo 13 d'octòbre de 1995.
Lo site sèrva de representacions nombrosas d'animaus (pinturas, gravaduras). Las datacions dirèctas per lo metòde delh carbòni 14 balhèron de resultats coerents pròches de 31 000 ans avans lo present. La comunautat scientifica admet gaireben unanimament que las òbras de la Bauma Chauvet datan de l'Aurinhacian e que son unas de las mai ancianas delh mond. La diversitat e lo mestritge de las tecnicas que ne testimònian faguèron tornar prigondament examinar l'idèa d'un art preïstoric evolucionant pro lentament e de manièra lineara.
Sas pinturas aurinhacianas testimònian delh mestritge de tecnicas fòrça diversificadas (preparacion de las parets, gravaduras, detadas, mans en positiu, pinturas, esfumats...). Los tèmas abordats son essencialament bestialencs, çò que es tipic dins l'art paleolitic. Los predadors e los animaus jutjats perilhós i son ça que la excepcionalament frequents (leons, rinocèros, mamots...) alh detriment daus animaus pus classics coma lo chaval e lo bisont.
Per fin d'evitar las errors que fragilizèron las pinturas de Las Caus, la Bauma Chauvet serà pas jamai dubèrta alh grand public. Sols los scientifics, los preïstorians, d'unas personalitats e los particulars que fan una demanda motivada la pòdon visitar. L'entrada de la bauma es protegida per una pesuga pòrta blindada ligada a un sistèma d'alarma. Una exposicion permanenta sus la Bauma Chauvet se tròba alh vilatge de Valon.
La proprietat de la bauma seguèt l'objècte d'una lònja batalha judiciària. En efèit, los proprietaris daus terrens aus environs e a l'entrada de la bauma (que demest eles lo primièr cònsol de Valon) volián èstre indemnizats. L'estat lhors acordèt inicialament una indemnitat que correspondiá a la valor d'un terren non constructible, siá 25 centims de franc lo mètre carrat. En 2001 lo Conselh d'Estat decidiguèt d'indemnizar los proprietaris en proporcion de la riquesa inestimabla de la bauma. Un procèssus en apèl, a Tolosa, decidiguèt una indemnitat pus favorabla aus proprietaris (1 777 còps mai que los 25 centims per mètre carrat) mas aquela resolucion seguèt anullada en cassacion. Se prevei un procèssus novèl a Lion.


text:
An Dre-Nevez
An Dre-Nevez en breton (Saint-Sauveur en francés) es una comuna bretona, situada dins lo departament de Finistèrra e la region de Bretanha.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Situada sul scenari del Léon, entre los Monts de Arrée al sud e la mar de la Mange al nòrd, la localité fasiá partida de la ancià évêché del Léon.
Environat per las municipalitats de Sizun al sud-oèst, Commana al sud-es, Lampaul-Guimiliau al nòrd e Locmélar, Sant-Salvador a situat al sud-es de Landivisiau e de Landerneau las vilas los mai prèpas. Lo bourg a situat a 170 mètres d'altitud, las altituds communales disposicion de 144 a 202 mètres d'altitud; lo fleuve litoral Penzé es lo principal cors d'aiga #que travèrsa la comuna. La municipalitat aperten pas pas al Parc natural regional de Armorique mas n'es tota prèpa, a situat a lo sieu limit nòrd.
Située sur le plateau du Léon, entre les Monts d'Arrée au sud et la mer de la Manche au nord, la localité faisait partie de l'ancien évêché du Léon.
Entouré par les communes de Sizun au sud-ouest, Commana au sud-est, Lampaul-Guimiliau au nord et Locmélar, Saint-Sauveur est situé au sud-est de Landivisiau et de Landerneau les villes les plus proches. Le bourg est situé à 170 mètres d'altitude, les altitudes communales allant de 144 à 202 mètres d'altitude; le fleuve côtier Penzé est le principal cours d'eau qui traverse la commune. La commune n'appartient pas au Parc naturel régional d'Armorique mais en est toute proche, elle est située à sa limite nord.


text:
Espírito Santo (Brasil)
Espírito Santo es un estat de la Region Sud-Èst de Brasil. Confronta l'estat de Bahia al nòrd, Minas Gerais a l'oèst, e Rio de Janeiro al sud. Es bordat per l'Ocean Atlantic a l'èst.
Istòria[modificar | modificar la font]
Abans l'epòca coloniala, lo parçan èra poblat de Tupis: los Botocudos, a l'interior, los Goitacás, sus la còsta (que resistiguèron a la colonizacion los primièrs) e d'autres.
Lo portugués Vasco Fernandes Coutinho desembarquèt lo 23 de mai de 1535 sus çò qu'es ara la plaja de Vila Velha, ont creèt lo primièr punt de pòblament. Coma èra una setmana après Pentacosta, donèt al parçan lo nom d'Esperit Sant.
Fondèron la vila de l'Esperit Sant (Vila do Espírito Santo, uèi Vila Velha) e comencèron de cultivar lo milh.
Après un periòde d'invasions (de francés, neerlandés, corsaris...) lo parçan foguèt un temps en bèla part abandonat e la capitanariá de l'Esperit Sant foguèt annexada a la de Bahia.
Geografia[modificar | modificar la font]
La superfícia totala de l'estat (45 597 km²) es similara a la d'Estònia. Lo punt culminant de l'estat es lo Pico da Bandeira, amb 2890 m d'altitud.


text:
Delaware (riu)
Lo riu Delaware (en anglés: Delaware River) es un fluvi del nòrd-èst dels Estats Units que se geta dins l'ocean Atlantic a la baia de Delaware. Sa longor totala, de la font de son braç pus long fins a Delaware Capes es de 660 km.
Lo riu Delaware constituís una part de las termièras entre los Estats de Pensilvània e de Nòva York, la totalitat de la frontièra entre Nòva Jersey e Pensilvània e la màger part de la frontièra entre l'estat de Delaware e l'estat de Nòva Jersey. Provesís una part importanta de l'aiga de la vila de Nòva York.
Lo riu foguèt explorat pel navegador olandés Adriaen Block coma part de la colonia dels Nòus Païses Basses. Foguèt sonat « riu del sud », que marcava lo punt pus meridional de la colonia.


text:
Fructòsa
La fructòsa qu'ei ua òsa (un glucid) exòsa (òsa de 6 carbònis) e cetòsa (qui ostenda un grop cetòna). Que possedeish la medisha formula bruta de la glucòsa (que son donc ambs isomèrs) C6H12O6.
En solucion qu'adopta ua forma ciclica, sia furanòsa (forma majoritàtria dab 4 carbònis e un oxigèn), sia piranòsa (de 5 carbònis dab un oxigèn).
La fructòsa qu'ei presenta, com lo son nom ac bemba, dens los fruts e la mèu.
Associada dab ua glucòsa per un ligam osidic, que produseih la sacaròsa (lo sucre de cosina).


text:
Gaston III de Fois-Bearn
Gaston Fèbus (Ortès, lo 30 d'abriu de 1331 - lo 1 d'agost de 1391), que vadó Gaston III de Fois-Bearn, hilh de Gaston II de Fois-Bearn e d'Alienòr de Comenge ; qu'èra comte de Fois, vescomte (puish senhor sobeiran) de Bearn, de Marsan, de Gavardan, de Nebosan, de Lautrèc e d'Albigés, cosenhor d'Andòrra.
Senhor bearnés, que s'i escadó entà obtiéner la reconeishença e lo respècte de l'independéncia de Bearn peus reis de França e d'Anglatèrra e que bastí un sistèma d'aliganças entà controlar los escambis economics enter los dus costats deus Pirenèus.
Vita[modificar | modificar la font]
Que vadó comte de Fois e vescomte de Bearn en 1343 a l'escadença de la mort deu son pair en crotzada a Sevilha. N'avèva pas sonque 12 ans e la soa mair qu'assegurè la regença en lo bèth presentar dens las vilas de Bearn entà i arrecéber l'aumenatge deus sons subjèctes. Qu'eretava alavetz d'un territòri hèit de tròç de possessions esbarriscladas e, en mei d'aquò, divididas enter ua vassalitat virada sia de cap au rei de França (çò qui èra lo cas de Fois) sia de cap au rei d'Anglatèrra (aquò qu'èra lo cas de las soas tèrras gascoas) ; tot aquò au medish moment qui començava la Guèrra de Cent Ans (en 1347).
Que sabó profieitar d'aquesta posicion en bèth desplegar talents diplomatics deus géncers ; en purmèras, quan lo rei de França e'u demandè lo son aumenatge, shens díser que non, qu'arresponó que Bearn n'èra pas devath la soa vassalitat, mes que'u s'ac calèva tornar presentar aquera demanda en e peu son país de Fois. Atau, en tot impausar la soa condicion, que deishava quauquarren a ganhar au rei de França (un miei aumenatge) e quauquarren a pèrder (aqueth miei aumenatge e lo risc de véder lo vescomte a passar deu costat anglés).
Per çò qui èra de la vassalitat bearnesa de cap a Anglatèrra, que sabó ganhar temps en purmèras en pretextant que non podèva pas arrecéber los messatgèrs deus Princi Negre, puish, quan non podó pas mei evitar de's presentar davant eth, qu'arreconegó la vassalitat de quauques uas de las soas possessions gascoas mes pas brica per Bearn, en tot acceptar, totun, de tornar sus aquesta posicion en cas qu'ua pròva de vassalitat passada e hosse portada. Au maugrat qu'aquò e hore lo cas arron, aqueth jòc diplomatic doble e tenut qu'assegurè la reconeishença de l'independència de Bearn, concretizat dens l'Acte d'Independéncia de Bearn, signat deu 25 de seteme de 1347.
Aquesta pujada deu son poder, que contunhè dab los son hèits de guèrra : la soa victòria militara a Launac contra los Armanhacs lo 3 de deceme de 1362), la soa ajuda balhada aus Cavaèrs Teutonics (1356) e lo sauvament de la daufina de França a Meaux (1358).
Maridat dab Agnès de Navarra lo 3 d'agost de 1349, que l'acacè de la soa cort l'endedia de la neishença deu lor hilh shens la deishar emportar arren en pretextant que n'avossen pas pagat la dòt. Que's cred qu'aquò ho a l'origina deu drama d'Ortès on Gaston Febus b'aucidè lo son hilh qui avèva ensajat de l'emposoar.
Lo son regnat que ho entà Bearn un temps de patz (a l'empara de la Guèrra de Cent Ans) e de grana pression fiscau (l'istorian Pèir Tucoo-Chala que soslinha que Gaston Fèbus non s'estimava pas la pena capitau per'mor los morts non pagan pas cap impòsts) qui permetó la construccion d'ua cadena de castèths e de hortalessas (mantun que pòrta enqüèra la mencion "Febus me fe" talhada en las loas pèiras); enter los castèths febusians que podem mentàver: Pau, Ortès (ne demora sonque la tor Montcada), Bètlòc, Morlana, Montanèr e, en dehòra de Bearn, Lorda, Mauvesin, l'ancian Castèth de Maseras e lo castèth de Fois.
Que's morí d'un còp de sang arron ua caça de l'ors a l'Espitau d'Orion (près de Sauvatèrra) lo 1 d'agost de 1391.
La soa vita e l'esplendor de la soa cort que hon descrivudas en detalh e dab admiracion peu cronicaire picard Jean Froissart qui servore de hont d'inspiracion per lo roman d'Alexandre Dumas Monseigneur Gaston Phoebus.
Eretèrs[modificar | modificar la font]
- Gaston de Fois-Bearn : eretèr legitim mes mort, aucit peu son pair segon la legenda.
- Hilhs neishuts illegitims dab Caterina de Ravat :
- Garcia de Bearn : vescomte d'Aussau.
- Peranudet de Bearn : mort joen.
- Bernat de Bearn : fondator de l'Ostau de Medinacelli .
- Joan de Bearn : mort durant lo Bal deus Ardents.
Òbra literària[modificar | modificar la font]
Que ho tanben escrivan de lenga francesa e occitana (autor de poesias occitanas e de dus libes en francés: un libe de caça e un aute de pregària). Com mecènas que ho protector e amic deus màgers compositors de musica deus sons temps (los compositors de l'Ars Subtilior) e que li devem la comanda d'arreviradas de libes en occitan com, per exemple, lo tractat cirurgicau deu mètge arabi Albucassis.
Gaston III dens l'art e l'istòria[modificar | modificar la font]
- Chroniques de Jean Froissart
- Monseigneur Gaston Phoebus, roman d'Alexandre Dumas.
- Gaston Fèbus, tragèdia de Miquèu de Camelat.
- Gaston Phébus, Le Lion des Pyrénées ("Gaston Febus, Lo Leon deus Pirenèus"), seria de television de 1978.
- Portal:Bearn/Articles ligats
- Referéncia qu'utiliza lo modèl Metaligam vèrs portal
- Portal:Gasconha/Articles ligats
- Portal:Lengadòc/Articles ligats
- Portal:Literatura/Articles ligats
- Istòria d'Occitània
- Istòria de Bearn
- Sobeiran de Bearn
- Comte de Fois
- Ostal de Fois
- Senhor de l'Edat Mejana
- Noblesa occitana
- Lengadòc medieval
- Caça
- Compositor medievau
- Literatura occitana
- Escrivan occitan
- Escrivan occitan deu sègle XIV
- Personalitat occitana
- Escrivan bearnés
- Personalitat bearnesa
- Personalitat dels Pirenèus Atlantics
- Personalitat d'Arièja
- Istòria de França
- Noblesa francesa
- Escrivan francés
- Naissença en 1331
- Decès en 1391


text:
Revolucion americana
La Revolucion Americana foguèt un conflicte entre las Tretze Colonias britanicas de l'America del Nòrd e la metropòli (Lo Reialme Unit).[1]A l'eissida de que nasquèt una nòva nacion, e que s'establiguèt la Constitucion dels Estats Units d'America.
Dins aquel periòde, las colonias s'uniguèron contra l'Empèri Britanic e dintrèron en conflicte armat conegut coma la Guèrra d'Independència dels Estats Units d'America entre 1775 e 1783. Çó que donèt la Declaracion d'Independéncia dels Estats Units d'America de 1776 e la victória sul camp de batalha enoctubre de 1781.
L'epòca revolucionária comencèt en 1763, quand la la menaça militara francesa sus las colonias britanicas de l'America del Nòrd s'acabèt. Adoptant la politica que las colonias devián pagar una partida substanciala dels còsts associats al manteniment de l'Empèri, la Grand Bretanha impausèt una seria d'impòsts e d'autras « Leis Intolerablas » que venguèron plan impopularas. Per que las colonias avián cap de representacion electorala al Parlament britanic fòrça colons consideravan que las leis èran illegitimas e una violacion dels seus drech coma angleses. A partir de 1772, de grops de patriotas comencèron a crear de comités de correspondéncia que venguèron lo Congrès Provincial dins la majoritat de las colonias. Amb los ans, los Congresses Provincials o los equivalents remplaçant de biais eficaç l'aparelh governamental britanic dins las ancianas colonias, que culminèt en 1774 amb l'unificacion del Congrès Continental.
En responsa a las protacions dels Patriotas a Boston que los britanics tentèron d'afirmar lor autoritat, los britanics envièron de tropas de combat. En consequéncia, los futurs Estats mobilizèron las seunas Milícias e entrèron en luta en 1775. S'estima que los Legitimistas èran entre 15 e 20% de la populacion,[2] dempuèi lo començament fins a la fin de la guèrra los Patriotas controlavan entre 80% e 90% del territòri; los britanics eles solament tengavan qualques ciutats costièras pendent un long periòde. En 1776, los representants de caduns dels 13 Estats independents votèron unanimament la Declaracion d'Independéncia, establissent los Estats Units, qu'originalament foguèron governats per una confederacion formada per un govèrn representatiu seleccionat per d'assembladas legislativas de l'Estat. Los continentals s'alièron amb França en 1778, çò qu'egalizèt las fòrças militaras a navalas. Las doas armadas principalas britanicas foguèron capturats per l'Armada Continentala, a Saratoga en 1777 i Yorktown en 1781, aquó equivent a una victòria de la guèrra pels Estats Units d'America.[3] Lo Segon Congrès Continental foguèt lo Congrès de la Confederacion amb la ratificacion dels Articles de la Confederacion. Lo Tractat de Versalhas 1783 foguèt ratificat per aquel nòu govèrn nacional e supausa la fin del clam pels britanics suls Tretze Estats.
La Revolucion Americana provoquèt una seria de grans cambis intellectuals e socials dins la jove societat estatsuniana, coma de nòus ideals republicans que foguèron assimilats per la poblacion estatsuniana. Dins qualques Estats, esclatèron de debats politics sul ròtle de la democracia dins lo govèrn, amb de paires fondators mai liberals que crenhèron l'oclocracia.
Fòrça questions sul govèrn nacional foguèron pas resolgudas amb la Constitucion dels Estats Units d'America de 1787, comprenent los primièrs dos amendaments a la Carta dels Drechs (1789), que combièron los Articles de la Confederacion. La Constitucion, en cambi, consacra los drechs naturals idealizats pels revolucionaris republicans e las garantia sus un govèrn federal gaireben fòrt, e tanben lo sufragi per las eleccions nacionalas. Amb la democracia e lo cambi cap al republicanisme produguèt un revolum de la ierarquiá sociala tradicionala e creèt una etica que conforma al cor dels valors politicas estatsunianas.[4]
Referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Historia Simple, "La Revolución Americana" (es)
- ↑ Calhoon, "Loyalism and neutrality" a Greene and Pole, A Companion to the American Revolution (2000) pàg. 235 (en)
- ↑ (en) Jeff Wallenfeldt, The American Revolution and the Young Republic: 1763 to 1816 en linha ed: Britannica Educational Publishing, 2011
- ↑ Wood (1992); Greene & Pole (1994) ch 70
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- Library of Congress Guide to the American Revolution (en)
- American Revolution Digital Learning Project[1] New York Historical Society (en)
- Liberty! (en)
- Smithsonian study unit on Revolutionary Money (en)
- The American Revolution (en)
- Haldimand Collection (en)
- "Military History of Revolution" , de Richard Jensen, amb enllaços a documents i mapes (en)
- American Independence Museum (en)
- Black Loyalist Heritage Society (en)
- Spanish and Latin American contribution to the American Revolution (en)
- American Archives: Documents of the American Revolution al web de les Northern Illinois University Libraries (en)


text:
Kilian Jornet
Kílian Jornet i Burgada (Sabadell, Catalonha, 27 d'octobre de 1987) es un esquiaire de montanha e corredor de montanha catalan. Aqueste esportiu, dels melhors dins sa categoria, es estat campion del mond d'esquí de montanha en 2010 e en 2011, e tanben campion del mond de las corsas de montanha de 2007 a 2010 e tornarmai en 2012. Es conegut subretot pel fach qu'a ganhat tres còps (en 2008, 2009 e 2011) l'Ultra-Trail du Mont Blanc e la Pierra Menta (en 2008, 2010 e 2011). A mai Jornet es estat proclamat vencedor doas vegadas del Grand raid de l'isla de la Reunion, la Diagonale des Fous (2010 e 2012), a ganhat sièis còps lo maraton Zegama-Aizkorri, e es arribat en primièra posicion durant totas las edicions del Giir di Mont entre 2008 e 2011. Finalament, a batut tanben un nombre considerable de recòrds de temps e de distàncias, coma lo del Tahoe Rim Trail, lo del GR-20 o lo de l'ascension e davalada del Kilimanjaro.
Lo 12 de febrièr foguèt causit coma "l'aventurièr de l'an 2014" en seguida d'eleccions de las gents per la revista americana National Geographic.