text:
Empèri Roman
L'Empèri Roman (Imperium romanum en latin) foguèt un periòde de la civilizacion romana entre 27 avC e la fin dau sègle V. Creat après la crisi deis institucions de la Republica, l'Empèri capitèt de conquistar totei lei territòris de Mediterranèa per venir una dei poissanças pus importantas de l'Istòria. Pasmens, après son apogèu au sègle I, l'Empèri conoguèt una tièra de crisis e de guèrras civilas entraïnadas per de dificultats de successions au tròne imperiau. D'efèct, l'Emperaire, qu'es lo cap unic de l'Empèri ai nivèus militar, civil e religiós, deguèt sovent luchar còntra l'influéncia creissenta de l'armada que venguèt pauc a pauc la fònt de legitimat dau poder. A partir dau sègle III, lei dificultats de l'Empèri entraïnèron sa division entre uneis emperaires e adjonchs per melhorar sa defensa. Aquela division venguèt permanenta après 395 entre Occident e Orient. L'Empèri Roman d'Occident dispareguèt en 476 après leis invasions barbaras enterin que l'Empèri Roman d'Orient capitèt de resistir per venir l'Empèri Bizantin.
Pasmens, L'influéncia de l'Empèri Roman es pas limitada au domeni istòric. D'efèct, au nivèu religiós, permetèt lo desvolopament dau crestianisme que venguèt la religion principala e quasi unica d'Euròpa. De mai, la lenga romana, lo latin, es tanben a l'origina de la màger part dei lengas actualas d'Euròpa occidentala coma francés o espanhòu. Enfin, aguèt un ròtle major dins lo desvolopament de la cultura occidentala gràcias a sei realizacions arquitecturalas (temples, pònts...) o artisticas (discors...).
Somari
- 1 Istòria
- 1.1 La fin de la Republica
- 1.2 L'Aut Empèri
- 1.3 Lo Bas Empèri
- 1.4 La division e la fin de l'Empèri
- 2 Organizacion politica e sociala
- 3 Economia
- 4 Religions
- 5 Lengas
- 6 Cultura
- 7 Referéncias
- 8 Bibliografia
Istòria[modificar | modificar la font]
La fin de la Republica[modificar | modificar la font]
Lo declin deis institucions de la Republica[modificar | modificar la font]
Lo sègle I avC veguèt lo declin continú dau poder deis institucions amb una succession de crisis socialas e politicas :
- la question agricòla que venguèt un subjècte d'agitacion quasi permanent après leis assais de refòrmas menats per lei fraires Grac. D'efèct, après lei Guèrras punicas, leis inegalitats aumentèron e leis importacions de blat de Sicília intrèron en concurréncia ambé lei produccions dei productors italians.
- la Guèrra sociala entre Roma e leis autrei pòples italians. Après unei desfachas, lo Senat deguèt acordar lo drech de ciutat a totei leis abitants au sud dau fluvi Pò.
- lei rivalitats e guèrras civilas entre lei partisans de Marius e aquelei de Sulla entre 88 e 79 avC. Unei tièras de purga aguèron luòc dins l'aristocràcia romana e lo Senat deguèt obeïr ai menaças dei combatents dau camp venceire.
Aquelei crisis mostrèron l'afebliment dau Senat, centre dau poder de la Republica, e lo poder novèu dei generaus dins la vida politica de Roma.
Lei triumvirats[modificar | modificar la font]
De veire : Darriera Guèrra Civila de la Republica Romana.
L'evolucion entraïnada per la guèrra civila entre Marius e Sulla foguèt renforçada per la perseguida de trebols grèus (revòuta de partisans en Espanha, revòuta d'esclaus de Spartacus), menaças dei piratas...). Lei generaus venceires, Pompeu e Crassus, venguèron consuls puei partejèron lo poder ambé Juli Cesar, consul, a partir de 59 avC. Aquela aliança es dicha lo premier triumvirat.
En 49 avC, la mòrt de Crassus après la batalha de Carrhes en 53 avC, lo prestigi de Cesar après la conquista de Gaula (58-51 avC) e l'agitacion permanenta de la capitala decidiguèron lo Senat de donar lo poder a Pompeu. Aquò causèt una guèrra civila novèla que la conclusion foguèt la victòria de Cesar en 46 avC e lo venceire venguèt lo mèstre de Roma. Reorganizèt donc lo Senat a sa convenéncia, practiguèt una politica favorabla ai paures e obtenguèt la màger part dei poders detenguts per leis institucions republicanas e la mestreja dau govèrn. Lo regim de Cesar se transformèt donc pauc a pauc en monarquia e foguèt assassinat per una conjuracion desirant sauvar la Republica en 44 avC.
Pasmens, lei partisans e luòctenents de Cesar capitèron de descreditar puei de batre militarament lei conjurats a Phillipes. Un segond triumvirat foguèt creat ambé Octavian, Marc Antoni e Lèpid mai aquela patz foguèt solament provisòria. Rapidament, Lèpid foguèt despulhat de son estatut de triumvir per una intriga d'Octavian. Ansin, lo territòri de la Republica foguèt devesit entre Marc Antoine e Octavian fins a una guèrra novèla entre lei dos camps. Lei tropas d'Octavian avèron la batalha d'Actium en 31 avC entraïnant la capitulacion de la màger part dei fòrças de Marc Antoine. Aqueu darrièr se suicidèt en 30 avC e Octavian venguèt donc lo mèstre unic de Roma.
La fondacion de l'Empèri[modificar | modificar la font]
Après sa victòria, Octavian èra vengut lo mèstre de l'Empèri. Leis institucions de la Republica son adonc oficialament restablidas enterin qu'Octavian obtenguèt la confirmacion de son poder personau que venguèt permanent e absolut ai nivèus civils, militars e religiós.
D'efèct, lo Senat e lei magistrats jurèron d'observar e de respectar sei decisions. Puei, lo Senat lo donèt lo poder consulaire per dètz annadas. En 27 avC, Octavian venguèt August ambé lo comandament suprèm deis armadas. Son poder aumentèt tanben fòrtament en 23 avC quand obtenguèt dau Senat e dau pòple de Roma la poissança dau tribunat e un imperium' proconsulaire superior a aquelei deis autrei proconsuls. Enfin, la mòrt de Lèpid en 12 avC foguèt l'occasion d'ajustar lo poder religiós suprèm dau Pontifex maximus.
L'Aut Empèri[modificar | modificar la font]
De veire : Aut Empèri Roman.
La dinastia julio-claudia[modificar | modificar la font]
La dinastia julio-claudia reinèt entre 27 avC e 68 apC. Capitèt de renforçar leis institucions novèla durant lei rèines d'August (27 avC - 14 apC) e de de successor Tibèri (14-37). De mai, après la desfacha de Teutoburg, lei dos emperaires acomencèron de limitar l'expansion de l'Empèri e de realizar de trabalhas de proteccion dei frontieras. Enfin, a l'interior, assaièron d'associar lo Senat a la politica de l'Empèri e d'assegurar la patz.
Lo rèine de Caligula (37-41) marquèt una rompedura amb aquela politica. Ridiculizèt lo Senat e leis institucions republicanas e assaièt d'èsser venerat coma un rèi orientau. Lo tesaur imperiau foguèt gamachat e l'Emperaire reprimiguèt una tièra de conjuracions mai o mens imaginarias fins a son assassinat per un membre de sa garda personala. Pasmens, a sa mòrt, l'institucion imperiala es pron poderosa perqué lo poder sigue donat a son oncle Claudi. Aquest darrier reinèt de 41 fins a empoisonament per sa frema en 54. Foguèt un emperaire capable e un grand constructor public. Mandèt tanben divèrseis expedicions militaras, especialament en Grand Bretanha que lo sud foguèt conquist.
Son successor foguèt Neron (54-68) que lo començament de son rèine es generalament coma prospèr amb una associacion importanta dau Senat a la politica de l'Empèri. Pasmens, pauc a pauc, Neron venguèt pauc a pauc tiranic e sa popularitat foguèt severàment tocada per l'incendi major de Roma en 64. Divèrsei conjuracions assaièron donc d'eliminar l'emperaire fins au succès d'un còp d'estat militar, ajudat per lo sostèn dau Senat. Lo sucidi de Neron causèt la fin de la dinastia enterin qu'unei generaus èran proclamats emperaire per sei tropas.
Lei dinastias flàvia e antonina[modificar | modificar la font]
De veire : Dinastia flàvia e Dinastia antonina.
Après la fin de la dinastia julio-claudia, l'Empèri foguèt devesit per la guèrra civila durant doas annadas. En 69 avC, Vespasian venguèt emperaire e creèt la dinastia flàvia que reinèt fins a 96 avC e l'eliminacion de Domician (81-96). Aquela dinastia capitèt de restaurar lei finanças e la poissança de l'Empèri que poguèt mandar uneis ofensivas en Grand Bretanha e còntra lei Germans. De mai, de construccions publicas importantas foguèron realizadas coma lo Coliseu a Roma. Enfin, lo poder imperiau es precisat enterin que lo ròtle de l'armada dins la designacion de l'emperaire aumentèt.
En 96 avC, la dinastia flàvia foguèt reversada per una revòuta de palais e la guèrra civila foguèt evitar de pauc per lo nominacion au tròne imperiau dau generau Trajan. Aquò marquèt lo començament de la dinastia antonina e l'apogèu de l'Empèri. D'efèct, lo rèine de Trajan (98-117) es principalament caracterizada per un esfòrç militar còntra lei Germans e dins lei regions orientalas. Ansin, entre 101 e 106, Dàcia es conquista. L'annada 106 veguèt tanben la presa dau territòri nabatean. Enfin, entre 113 e 114, Mesopotàmia es presa per lei legions romanas. Pasmens, aquela darriera conquista èra malaisada de defendre e lo successor de Trajan, Adrian (117-138), abandonèt la region. Aquela retirada entraïnèt un cambiament important dins l'estrategia militara de l'Emperaire. D'ara endavant, sei successors van assaiar de defendre lei frontieras sensa mandar de conquistas d'envergadura. Ansin, Adrian realizèt de trabalhs de fortificacions (Muralha d'Adrian en Grand Bretanha...) e Marc Aureli diriguèt unei guèrras per pacificar la frontiera ambé Germània.
La dinastia antonina finiguèt d'un biais similar a la dinastia flàvia : son darrier emperaire, Còmmode (180-192), foguèt assassinat dins son palais après un rèine saunós e tiranic.
Lo Bas Empèri[modificar | modificar la font]
De veire : Bas Empèri Roman.
La crisi de l'Empèri[modificar | modificar la font]
La fin de la dinastia antonina entraïnèt un periòde de trebols. En 193 avC, Septimi Sevèr fondèt la dinastia Severa que reinèt fins a 235. La màger part dei sobeirans d'aquela dinastias foguèron assassinats e l'anarquia militara aumentèt : 64 emperaires o usurpators se succediguèron entre 235 e 286. Enterin, la poissança deis estats enemics de l'Empèri aumentèt, magement dins lei províncias orientalas. Per exemple, l'emperaire Valerian foguèt capturat per lo rèi sassanida en 260. L'Empèri es donc sovent devesits entre lei diferents pretendents au tròne. Entre 260 e 268, Gallian decidiguèt una tièra de refòrmas deis armadas. Cambièt lo posicionament dei legions per assegurar una defensa en prefondor dau territòri en plaça d'una defensa unicament centrada sus lei frontieras. Un impòst especiau es creat per finançar lei despensas militaras e lo recrutament de soudats barbars es autorizat. Lei fòrças armadas venguèron donc lo centre de la vida politica romana e la fònt principala de legitimitat d'emperaires que lo ròtle major es vengut la defènsa de l'Empèri.
La Tetrarquia[modificar | modificar la font]
En 274, Aurelian (270-275) realizèt tornarmai l'unitat de l'Empèri e restabliguèt sei mejans financièrs e militars gràcias a un ensems de decisions que desboquèron sus la Tetrarquia creat per Dioclecian (284-305). D'efèct, nomèt Maximian Cesar en 285 puei August en 286 per dirigir especialament Gaula còntra lei Germans e l'usurpator Carausius. Puei, en 293, nomèt un tornarmai dos adjonchs suplementaris que portavan lo títol de Cesar e assistèron un dei dos August. Ansin, lei quatre òmes se partajèron lo comandament dei tropas. Aqueu sistèma permetèt de melhorar la seguritat dei frontieras. De mai, Dioclecian reformèt la ierarquia militara e levèt lo comandament dei legions ai governadors dei províncias per limitar lei risques de secession.
En 305, Dioclecian e Maximian abandonèron lo poder e lei dos Cesar venguèron August. Dos Cesar novèus foguèron chausits. L'objectiu èra de clarificar lei règlas de succession e d'empachar lei guèrras civilas aguent luòc après la mòrt d'un emperaire. Pasmens, lo sistèma mau capitèt en causa deis ambicions de fius dei Cesar ancians exclús de la succession maugrat sei capacitats. Ansin, una guèrra civila novèla se debanèt entre 306 e 313.
Lo rèine de Constantin Ièr[modificar | modificar la font]
En 313 avC, la guèrra civila de la Tetrarquia ambé la desfacha e l'eliminacion dei dos Cesar. L'Empèri èra adonc devesit entre dos August. L'unificacion aguèt luòc en 324 après doas guèrras suplementàrias e la victòria de Constantin Ier còntra Licinus. Lo venceire assaièt tornarmai de reformar l'organizacion de l'Empèri e de limitar l'influéncia deis armadas. Especialament, la garda pretoriana dispareguèt e una resèrva militara estrategica foguèt creada. La capitala foguèt egalament desplaçada de Roma a Constantinòple, pus aisada de defendre còntra una invasion. A sa mòrt, en 337, partegèt l'Empèri entre sei tres fius Constantin II, Constanci II e Constant Ièr.
Lei dos darriers moriguèron lèu e Constantin II recuperèt lei dos domenis de sei fraires. Pasmens, de generaus assaièron de prendre la plaça de l'Emperaire e Constantin II deguèt dirigir unei guèrras per assegurar sa posicion. Son Cesar Julian II li succediguèt en 360-361. Sa politica foguèt caracterizada per sa volontat de restaurar la religion politeïsta còntra lo desvolopament dau cristianisme. Moriguèt en 363 durant una campanha còntra lei Pèrsas.
La division e la fin de l'Empèri[modificar | modificar la font]
La dinastia valentiniana[modificar | modificar la font]
Lei successors de Julian foguèt Valentinian Ièr, fondator de la dinastia valentiniana, que realizèt la premiera division complèta de l'Empèri ambé son fraire Valens. Lei dos òmes se partajèron « l'armada, lei foncionaris, lei ressorsas de l'Estat ». Valentinian Ièr assaièt de realizar d'autrei refòrmas e de bastir tornarmai lei fortificacions de lòng de Ren e de Danubi. Pasmens, moriguèt en 375 e foguèt remplaçat per son fiu Gratian. A l'èst, Valens deguèt faciar la menaça dei Pèrsas, dei Gòts e l'usurpacion de Procopi.
Lo rèine de Teodòsi Ièr[modificar | modificar la font]
Après la mòrt de Valens durant la batalha d'Adrianopòlis en 378, l'Empèri traversèt tornarmai un periòde agitat. D'efèct, Gracian nomèt Teodòsi Ièr August de l'Empèri d'Orient mai foguèt assassinat en 383. Son fraire demorèt Emperaire d'Occident ambé lo sostèn d'un generau barbar, Arbogast, mai moriguèt tanben rapidament en 392. Arbogast nomèt adonc un professor, Eugèni, coma Emperaire. Enterin, Teodòsi Ièr decidiguèt d'enebir la religion politeïsta e d'atacar l'usurpator en Occident. La batalha decisiva aguèt luòc en 394 e li permetèt d'unificar l'Empèri. A sa mòrt, lo 17 de genier de 395, Teodòsi devesiguèt l'Empèri entre sei dos fius : Arcadi venguèt Emperaire d'Orient e Onori Emperaire d'Orient. Pasmens, a l'invèrs dei divisions precedentas, aquela va venir definitiva en causa dei circonstàncias.
Lo declin e la disparicion de l'Empèri d'Occident[modificar | modificar la font]
De veire : Empèri Roman d'Occident.
Durant son existéncia (395-476), l'Empèri d'Occident conoguèt totjorn de dificultats importantas e un declin, especialament economic, progressiu. Ansin, foguèt plus capable de contraròtlar sei frontieras e sei províncias en causa d'una armada afeblida. De mai, lo poder de l'Emperaire èra tanben feble e leis usurpacions fòrça nombrosas fins a la fin oficiala de l'Empèri en 476.
Ansin, Onori (395-423) deguèt faciar uneis usurpacions e lo pilhatge de Roma per lei Wisigòts en 410. Aquelei darriers formèron un reiaume independent en Espanha e dins lo sud de Gaula vèrs 414. A partir de 407, lei Vandals mandèron una tièra d'invasions en Gaula, en Espanha puei en Africa onte prenguèron Cartage e una partida de la flòta imperiala. I formèron un reiaume poderós que menaçèt Roma e venguèt la poissança navala principala de Mediterranèa Occidentala.
Entre 450 e 470, l'Empèri d'Occident capitèt de replegar l'invasion dei Huns assaièt de reconquistar la region de Cartage. Pasmens, lei Vandals foguèron venceires en 461 e 468. Puei, lei darriers emperaires foguèron reversats e, en 476, lo cap barbar Odoacre mandèt leis ensenhas imperiaus d'Occident a l'Emperaire d'Orient marcant la fin de l'Empèri.
L'Empèri d'Orient[modificar | modificar la font]
De veire : Empèri Bizantin.
Au contrari de l'Empèri d'Occident, l'Empèri d'Orient èra pus poderós amb una populacion e de ressorsas pus importantas. Son govèrn foguèt capable de renforçar sei capacitats militaras e financieras. Ansin, venguèt pauc a pauc un estat distint que capitèt de resistir ais invasions barbaras dau sègle V. Inicialament simpla continuacion de l'Empèri Roman, l'Empèri se transformèt pauc a pauc per venir l'Empèri Bizantin qu'existèt fins a 1453 e la presa de Constantinòple per lei Turcs.
[modificar | modificar la font]
Institucions principalas de l'Empèri[modificar | modificar la font]
L'Emperaire[modificar | modificar la font]
L'Emperaire es lo cap de l'Empèri dau rèine d'August fins ais afondraments deis Empèris d'Occident e Bizantin. Lo tèrme definís pas una foncion precisa mai puslèu un ensems de poders variables dins lo corrent dei sègles. Pasmens, lo poder imperiau foguèt totjorn fòrça important. Seis atribucions principalas èran :
- lo comandament suprèm dei fòrças armadas.
- lo drech de declarar la guèrra o de faire la patz.
- lo drech de decidir deis impòsts e dei despensas de l'Estat.
- la direccion dei cultes publics de l'Empèri.
De mai, l'emperaire a drech de vida o de mòrt sus totei sei subjèctes. Fins a l'aveniment dau Cristianisme, es tanben l'objecte d'un culte e un personatge sacrat.
La mòrt de l'Emperaire èra generalament un periòde de crisis importantas. D'efèct, lo problema de la succession foguèt jamai clarificat. Lo començament de l'Empèri èra caracterizat per una succession dinastica. Pasmens, après la fin de la dinastia julio-claudia, la succession venguèt pauc a pauc violenta e marcada per l'influéncia de l'armada. Ansin, a la mòrt de l'Emperaire, divèrsei generaus podián èsser nomats emperaire per sei soudats entraïnant una division de l'Empèri e una guèrra civila entre lei pretendents diferents.
Lo Senat[modificar | modificar la font]
Lo Senat èra teoricament una partida capitala dau govèrn de l'Empèri ambé l'Emperaire e sei decrèts avián fòrça de lèi. Pasmens, aquela assemblada podiá pas realament s'opausar ai decisions imperialas e lo poder dau Senat èra dependent de la volontat de l'Emperaire de l'associar, o non, au govèrn de l'Empèri. Ansin, certaneis emperaires foguèron fòrça respectuós dau Senat mentre que d'autrei lo ridiculizèron. Lo Senat venguèt donc pauc a pauc una institucion de prestigi sensa poder real.
Lei fòrças armadas[modificar | modificar la font]
Lei fòrças armadas de l'Empèri èran devesits en tres còrs principaus :
- lei legions que lo nombre se situèt entre 25 e 30. Èran lo nuclèu dei fòrças imperialas.
- leis auxiliars que lo nombre aumentèt pauc a pauc dins lo corrent de l'Empèri per agantar un nombre similar ais efectius dei legions.
- la flòta que lo ròtle èra de protegir lei vias comercialas principalas e certanei frontieras coma lo Ren.
En fòra de lor ròtle dins la defensa de l'Empèri, l'armada romana, magerament lei legions, avián una influéncia primordiala dins la succession imperiala. D'efèct, lei soudats, professionaus e dependent de lor generau, podián nomar lor cap emperaire entraïnant una guèrra civila per l'obtencion dau tròne. D'autra, la Garda Pretoriana, unitat de proteccion de l'Emperaire, participèt a divèrsei còps d'Estat e podiá tanben desinhar un emperaire novèu. Ansin, lo mecanisme de la succession venguèt pauc a pauc dependent d'una armada onte lo titól d'Emperaire èra considerat coma lo grade militar suprèm.
Ierarquia deis abitants de l'Empèri[modificar | modificar la font]
Economia[modificar | modificar la font]
De veire : Economia de l'Empèri Roman.
Demografia[modificar | modificar la font]
La demografia de l'Empèri Roman es mau coneguda. A son apogèu, l'estimacion tradicionala es d'aperaquí 55 milions d'abitants[1]. Pasmens, existís tanben d'estimacions situadas entre 60 e 100 milions d'abitants[2]. L'Empèri Roman foguèt donc l'ensems demografic pus important de la planeta fins a la fin dau millenni I.
Agricultura[modificar | modificar la font]
De veire : Agricultura de Roma antica
L'agricultura èra lo domeni economic pus important de l'Empèri. De mai, ambé l'aumentacion de la talha de certanei ciutats, especialament Roma, venguèt un subjècte de seguretat de l'Estat e de legitimitat dau poder.
Ansin, l'agricultura representa l'activitat de la màger part de la populacion. Per exemple, au sègle Ièr, Itàlia tenguèt aperaquí 6,5 milions d'abitants que 2,5 milions trabalhavan dins la produccion agricola. Lei produccions principalas èran lei cerealas (òrdi, blat...), lo vin e l'òli d'oliva. Lo norrigatge regarda lei chivaus, leis ovins, lei bovins, leis ases e lei pòrcs. Certanei regions de l'Empèri èran especializadas dins un tipe d'agricultura, magement aquelei en carga de l'avitalhament de la capitala, coma Egipte.
L'organizacion de la produccion es una mescla entre proprietaris d'un tenement o d'un tropèu important que necessita l'utilizacion d'esclaus e païsans pus pichons. Pauc a pauc, lei domenis grands son devesits en lòts e fisats a una familha còntra una redevença. Aqueu sistèma prefigura, ambé la crisi de l'Empèri a partir dau sègle III, l'organizacion feudala dei sèrvs. D'efèct, certanei païsans venguèron de colons que pòdon èsser venduts ambé lo ben sensa aver lo drech de lo quitar.
Industria[modificar | modificar la font]
De veire : Industria de la Roma antica
L'Empèri Roman foguèt una poissança industriala majora que lei produccions demorèron inegaladas fins au sègle XIX. Dos tipes d'activitats pòdon èsser destriadas segon lo mòde de produccion. L'industria miniera e l'esplecha de la sau aguèron luòc a una escala importanta. En revenge, leis autrei produccions (fusta, lana, terralha...) èran realizadas au nivèu artesanau. L'utilizacion d'esclaus foguèt fòrça frequenta.
D'efèct, la mestria de tecnicas d'explecha miniera e de tractament dei mineraus relativament avançadas permetèt una produccion d'un nombre important de metaus en quantitats importantas. Lei principaus metaus èran lo fèrre, lo coire e lo plomb. Au maximau de l'activitat, la produccion annuala de fèrre èra egala a 82 500 t, aquela de coire a 15 000 t e aquela de plomb a 80 000 t[3]. Leis utilizacions d'aquelei metaus èran variadas coma per la fabricacion d'armas, de bornèus o joèias.
L'artesanat èra especializat car aperaquí 500 noms existisson per designar lei diferenteis activitats e 200 per lei diferents mestiers. La màger part deis obradors avián una dotzena de trabalhadors, generalament d'esclaus. L'ensenhament dei tecnicas es realizat per un sistèma que prefigura lo companhonatge de l'Edat Mejana. Ansin, lo mèstre ensenha solament a seis aprendís per limitar la concurréncia e assegurar sa reputacion.
Moneda[modificar | modificar la font]
Lei monedas de l'Empèri Roman son estrechament liadas ais institucions de l'Empèri, especialament l'emperaire. D'efèct, en fòra de son ròtle economic, la moneda es un ótis politic important. Ansin, lo drech de batre moneda es fòrça enquadrat e reservat a l'emperaire, au Senat e a certanei ciutats d'influéncia grèga.
La moneda imperiala èra generalament en aur o en argent enterin que lo Senat difusava de pèças en bronze. Lei monedas fabricadas dins l'Empèri èran generalament en bronze e pus rarament en argent. Per l'emperaire, la difusion de moneda aviá un ròtle politic important car lei pèças èran batudas ambé son retrach o amb aquelei de membres de sa familha coma sa frema o son eiretar. Ansin, la moneda èra un ótis per mostrar la legitimat d'un poder o assegurar una succession. De mai, certanei pèças comportavan de messatges de propaganda coma la commemoracion d'una victòria.
Religions[modificar | modificar la font]
Lo politeïsme roman[modificar | modificar la font]
De veire : Politeïsme roman.
Durant la premiera partida de l'Empèri, la religion romana èra una mescla politeïsta de divèrsei divinitats dei país conquists. L'influéncia de la religion grèga foguèt fòrça importanta e lei dieus principaus dau Panteon roman son assimilats ai dieus grècs. Pasmens, pauc a pauc dins lo corrent de l'istòria de l'Empèri, d'autrei divinitats venguèron l'enriquir car lei Romans èran relativament tolerants a condicion que lei cultes novèus foguèsson pas responsables de desòrdres.
La practica religiosa es principalament collectiva e lo fach de la ciutat. Ansin, un ciutadan podiá pas far culte a un dieu public sensa una convocacion. L'objectiu es d'obtenir la patz ambé lei dieus e la prosperitat per la vila. Un culte privat d'un dieu public es donc considerat coma una practica còntra lo collectiu de la ciutat.
Enfin, la religion politeïsta romana acordava tanben una importància auta ai rites e a la pietat. Lei premiers son lo mejan comunicar ambé lei dieus, especialament per reconéisser la superiotat dei divinitats. Lei Romans èran donc capables d'acomençar tornarmai un rite unei còps per lo capitar d'un biais perfèct. Aqueu respèct fa partida de la pietat. Pasmens, la pietat es tanben lo respèct de l'envèrs dei parents, de la patria e dei cultes domestics, a l'interior de l'ostau e de la familha.
Lo culte imperiau[modificar | modificar la font]
Lo culte imperiau èra lo culte deis emperaires mòrts que lo Senat o son successor auçavan a l'estatut de dieu après lor mòrt. L'importància d'aqueu culte venguèt pauc a pauc pus important fins au sègle III. Foguèt un mejan important per desvolopar la romanizacion, magement dins lei províncias orientalas de l'Empèri.
Lo crestianisme[modificar | modificar la font]
Lo crestianisme es aparegut dins lo corrent dau sègle I. Durant lo sègle II, aquela religion capitèt de s'estendre dins lo rèsta de l'Empèri. Leis autoritats imperialas consideravan alora lo crestianisme coma una sècta dau judaïsme e gaire de mesuras foguèron presas còntra son expansion. Lo rèine de Neron foguèt una excepcion après de persecucions après l'incendi de Roma enterin que l'Emperaire èra confrontat a de trebols en Judèa. Lei premierei campanhas de persecucions organizadas a una escala importanta acomencèron a la fin dau sègle II. Èran generalament d'operacions dirigidas per lo poder locau. Pasmens, certanei periòdes foguèron caracterizadas per de persecucions ordonadas per l'Emperaire, especialament entre 246 e 251 o entre 303 e 311, menaçant la ierarquia crestiana dins lei ciutats principalas de l'Empèri.
Dins aquò, lo crestianisme venguèt pauc a pauc tròp important per èsser eliminat. En 313, un edicte autorizèt aquela religion. Puei, Constantin Ièr (324-337) venguèt lo premier emperaire crestian. Enfin, Teodòsi Ièr establiguèt lo crestianisme coma religion oficiala de l'Empèri. Ansin, au sègle V, lo crestianisme aviá prefondament transformat la societat romana enterin que la religion politeïsta anciana èra d'ara endavant reprimida per lo poder.
Lengas[modificar | modificar la font]
Lei lengas pus importantas de l'Empèri foguèron lo latin e lo grèc. Pasmens, certanei províncias conservèron sei lengas pròprias, magerament dins lei regions orientalas.
D'efèct, lo latin èra la lenga oficiala de l'Empèri. Son airau d'utilizacion èra principalament situat dins lei regions occidentalas. Es devesit en dos registres :
- lo premier es lo latin classic utilizat per lo poder que sa forma demorèt relativament establa durant l'Edat Mejana.
- lo segond es lo latin vulgar qu'èra la lenga quotidiana de la populacion. Es a l'origina dei lengas romanicas.
Lo grèc aviá tanben un ròtle important dins la societat romana, especialament après la conquista de la màger part de Grècia en 146 avC. Venguèt la lenga de l'elèit e de la cultura. De mai, lo grèc èra conegut per un nombre important d'abitants dei províncias orientalas coma lingua franca. Ansin, la correspondéncia oficiala èra generalament escricha en latin a l'Oèst e en grèc a l'Est. Aquela situacion permetèt lo mantenement d'unei lengas dins la mitat orientala, coma lo còpte, lo fenician o encara l'aramèu, car lo grèc èra pas pron fòrt per s'impausar coma lenga unica.
Cultura[modificar | modificar la font]
Arquitectura[modificar | modificar la font]
De veire : Arquitectura romana.
L'arquitectura romana es inspirada dei construccions etruscas, grègas e fenicianas. Es ben coneguda gràcia ai vestigis nombrós qu'existisson totjorn a l'ora d'ara e per de tractats teorics dau periòde imperiau. Es caracterizada per l'utilizacion d'arcadas e de dòmas e per la construccion de monuments fòrça importants coma de pòrta-aigas o de tèrmas. L'objectiu èra de magnificar la poissança imperiala, especialament dins la capitala.
Literatura[modificar | modificar la font]
De veire : Literatura romana.
La literatura romana foguèt influénciada per la literatura de l'Antiquitat grèga. Tenguèt un ensems fòrça variat d'òbras coma de tractats de filosofia, de discors, de trabalhs istòrics... etc. Foguèt principalament escricha en latin e venguèt donc una fònt d'inspiracion importanta durant l'Edat Mejana.
Referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Goldsmith, Raymond W. (1984): "An Estimate of the Size and Structure of the National Product of the Early Roman Empire", Review of Income and Wealth, Vol. 30, No. 3, pp. 263–288 (263)
- ↑ Walter Scheidel: Population and demography, Princeton/Stanford Working Papers in Classics, Version 1.0, April 2006.
- ↑ Craddock, Paul T. (2008): "Mining and Metallurgy", in: Oleson, John Peter (ed.): The Oxford Handbook of Engineering and Technology in the Classical World, Oxford University Press, ISBN 978-0-19-518731-1, p. 108; Sim, David; Ridge, Isabel (2002): Iron for the Eagles. The Iron Industry of Roman Britain, Tempus, Stroud, Gloucestershire, ISBN 0-7524-1900-5, p. 23; Healy, John F. (1978): Mining and Metallurgy in the Greek and Roman World, Thames and Hudson, London, ISBN 0-500-40035-0, p. 196.
Bibliografia[modificar | modificar la font]
- (en) Frank Frost Abbott (1901). A History and Description of Roman Political Institutions. Elibron Classics.
- (en) John Bagnell Bury, A History of the Roman Empire from its Foundation to the death of Marcus Aurelius, 1913.
- (en) J. A. Crook, Law and Life of Rome, 90 BC–AD 212, 1967.
- (en) Goldsworthy, Adrian. In the Name of Rome: The Men Who Won the Roman Empire, Weidenfield and Nicholson, 2003.
- (fr) Jean-Michel Carrié e Aline Rousselle, L'Empire romain en mutation : Des Sévères à Constantin (192-337), t. 10, Le Seuil, coll. « Points Histoire / Nouvelle Histoire de l'Antiquité », 2003.
- (fr) Jean-Pierre Martin, Alain Chauvot e Mireille Cébeillac-Gervasoni, Histoire romaine, Paris, Armand Colin, coll. « collection U », 2001.
- (fr) Yann Le Bohec, L'armée romaine sous le Bas-Empire, Paris, Picard, 2006.
- (fr) Paul Petit, Histoire générale de l'Empire romain, Le Seuil, coll. « Points Histoire », 1978.
- (fr) André Piganiol, L'Empire chrétien, París, Presses universitaires de France, 1972.
- (fr) Roger Rémondonon, La Crise de l'Empire romain : De Marc-Aurèle à Anastase, París, Presses universitaires de France, coll. « La Nouvelle Clio », 1980.
- (fr) Philippe Richardot, La fin de l'armée romaine : 284-476, París, Economica, 2005.


c: text/html

text:
Artés (Bearn)
Artés[1] (Arthez-de-Béarn en francés) qu'ei ua comuna bearnesa qui hè partida deu departament deus Pirenèus Atlantics de la region d'Aquitània de la Republica Francesa.
Geografia[modificar | modificar la font]
Artés qu'ei situat au nòrd de Bearn près d'Ortès e tòcatocant dab Lac.
Comunas tanhentas[modificar | modificar la font]
- Hagetaubin de capvath
- Mesplèda, Arganhon e Mont (Pirenèus Atlantics) a l'oèst
- Lac de caspsús
- Castilhon
- Urdès
- Pomps
Istòria[modificar | modificar la font]
Situada suu camin romieu de la Via Podiensis (enter Morlana e Seuvalada) que possedeish un espitau fondat en 1154 per l'Òrdi de Malta : la comanda de Caubin. Artés qu'èra ua plaça hòrta qui he partida deu hialat de hortalessas de Gaston Fèbus. Dens lo denombrament d'aqueth sobeiran, que contava 255 huecs vius ; com dens d'autas vila de Bearn, ua partida d'aquesta populacion qu'èra cagòts qui non podèvan pas utilizar sonque la hont loa : la hont deus cagòts. En 1569, durant las guèrras de religion, las òsts protestantas de Gabriel I de Mongomery qu'aucidón los set hrairs qui i demoravan. Venut a la Revolucion, l'espitau que ho restaurat en 1966 peus Amics de Caubin, ua associacion apitada entàd aqueth prètzhèit.
Artés que ho la tèrra de la Baronia d'Andons qui la darrèra barona e ho Corisanda d'Andonhs, l'aimadora deu Noste Enric.
En francés, que horniscon de Bearn au nom oficiau de la comuna en 1950.
Heraudica[modificar | modificar la font]
Lo purmèr escut d'Artés que's blasona atau :deu camp d'aur cargat d'un leon rampant de sinoples lampassat de gules qui ei d'Andonhs, deu cap d'aur cargat de tres paus de gules qui son de Fois. Lo dusau que's blasona atau : deu camp d'aur cargat d'ua barra de sable.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Dampleux
Dampleux es una comuna francesa del departament d'Aisne e de la region de Picardia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Lo nom de Dampleux ven de Danleux #que lududes ven quitament de Danloup #que significa mèstre dels lops. Los mai ancians dels abitants trucan encara lo villatge Danloup.
Le nom de Dampleux vient de Danleux qui lui même vient de Danloup qui signifie maître des loups. Les plus anciens des habitants appellent encore le village Danloup.


text:
Musèu de Sant Ramon
43° 36′ 28.32″ N 1° 26′ 28.05″ E / 43.6078667, 1.4411250
Lo Musèu de Sant Ramon es installat dins un ancian collègi universitari de Sant Ramon del sègle XVI[1] qu'es vesin amb la Basilica de Sant Sarnin. Lo Musèu de Sant Ramon o Musèu dels Antics de Tolosa tornèt dubrir al public lo 8 de mai de 1999, aprèp mai de quatre ans de renovacion. Pendent aquela, una partida de l'anciana necropòli paleocrestiana dels sègles IV e V foguèt scenagrafiada.
Istoric[modificar | modificar la font]
- En 1852 e 1853, sol aquel edifici de l'ensemble del collègi escapèt als demoliments.
- 1870 e 1871, lo bastit foguèt restaurat per Eugène Viollet-le-Duc[2].
- Venguèt musèu en 1891 e 1892; tornèt èsser prigondament organizat per Emili Cartalhac[3] que ne prenguèt la direccion en 1912. Lo bastiment tornèt èsser agençat de 1946 a 1950. Aviá eretat, tot ne los enriquissent del celèbre Musèu dels Antics de Tolosa, creat dins la primièra mitat del sègle XIX als Agustins.
- Dins los ans 1950 e 1960, foguèt consacrat unicament a l'art e a l'arqueologia de l'Antiquitat.
- Lo bastiment foguèt classat monument istoric en 1975[4].
- Se fixèt lo periòde istoric ont son enclusits totes los objèctes que consèrva: dempuèi lo debut de l'Edat dels Metals (2000 ans ab. -C.) fins al sègle VIII.
Colleccions[modificar | modificar la font]
Se pòt i descobrir una colleccion de sarcofags. A l'estatge se trapa diferents objèctes de l'epòca dels Vòlcas Tectosages, dels Visigòts e del periòde galloroman. Una colleccion de bustes romans descobèrts dins las roïnas de la Vilá romana de Chiragan de Martras Tolosana es tanben expausada.
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ foguèt un « luòc d'albergament pels estudiants venguts de diferentas regions per estudiar a Tolosa lo drech, la teologia, la medecina » [1]site del musèu
- ↑ Mérimée PA00094508}}
- ↑ (fr)Le Muséum de Toulouse et l'invention de la préhistoire, 2010 ISBN 978-2-906702-18-9
- ↑ id "Mérimée"


text:
Rio Grande do Sul
Lo Rio Grande do Sul es un estat de la Region Sud de Brasil. Confronta Santa Catarina al nòrd, Argentina a l'oèst, e Uruguai al sud. A l'èst es bordat per l'Ocean Atlantic. Sa superfícia totala es similara a la d'Eqüator.
Istòria[modificar | modificar la font]
En 1627, de jesuistas espanhòls fondèron de missions pròchas del riu Uruguai, mas foguèron expulsats de la region en 1680, quand los portugueses fondèron la Colonia del Sacramento. Los jesuistas portugueses fondèron, en 1687 los Sèt Pòbles de las Missions (en portugués, Sete Povos das Missões) e tanben foguèron expulsats, en 1737.
Sent la regió punt estrategic per l'ocupacion portuguesa dins lo sud de Brasil, foguèt fondada en 1742 la vila de Porto dos Casais ("Pòrt dels Casals"), actuala ciutat de Porto Alegre, amb l'ajuda de colons venguts dels Açòres. Las luchas pel domini de la region cessèron en 1801, quand los gaúchos ocupèron los Sèt Pòbles de las Missions, incorporant lor territòri. El 1807, lo Rio Grande del Sud foguèt elevat a la condició de Capitania.
Après l'independéncia de Brasil, la llavors capitania es va tornar província. En 1824 arribèron los primièrs colons alemands dins la zona de l'actual municipi de São Leopoldo. El 1835 comencèt una rebel·lió contra lo govèrn de la regéncia de l'Emperi de Brasil, que durèt fins a 1845 i es va tornar coneguda com la Guèrra dels Farrapos. Aquesta rebel·lió foguèt lo pus long conflicte militar intèrne de Brasil. Puèi, en 1865, la província foguèt envasida per de tropas del dictador Francisco Solano López, durant la Guerra del Paraguai.
En 1875 arribèron los primièrs immigrants italians, que fondèron de vilas coma Caxias do Sul, Bento Gonçalves e Garibaldi. Amb la proclamacion de la republica el 1889, lo Rio Grande del Sud ven un estat.
Geografia[modificar | modificar la font]
Las vilas principalas del Rio Grande del Sud son Porto Alegre, Pelotas, Caxias do Sul, Canoas, Rio Grande e Santa Maria. Lo relèu se caracteriza per la preséncia d'una extensa plana, dominada al nòrd per l'altiplan de la Serra Gaúcha. Lo punt culminant de l'estat es la montanha Pico do Monte Negro, amb 1410 m d'altitud, dins la region de la Serra Geral.
Economia[modificar | modificar la font]
Torisme[modificar | modificar la font]
Lo torisme es destaque en la region de la Serra Gaúcha (nomenament en las vilas de Caxias do Sul, Garibaldi e Bento Gonçalves, de poblament italian, e las vilas de Gramado, Canela e Nova Petrópolis, de poblament alemand). Lo païsatge natural de la region tanben es una atraccion, per exemple la Cascada do Caracol, a Canela.
I a tanben de vilas de plaja, coma Torres, Capão da Canoa e Tramandaí.


text:
Donjon
Lo donjon es la torre mai nauta d'un castelar, destinada a servir a l'encòp de punt d'observacion, de pòste de tir e de darrièr refugi quand lo rèsta de la fortificacion se tròba pres. Aquela torre, o bastiment fortificat, servissiá tanben de demorança al senhor del castèl.
Origina e sens del tèrme[modificar | modificar la font]
Lo mot donjon deriva del latin medieval dominio, designant la partida del castèl reservada al mèstre (en latin, dominus). Al delà de son ròtle especificament militar pendent un sètge, son installats en general los apartaments del senhor e de sa familha, las resèrvas estrategicas de noiridura e d'armas; lo donjon serviguèt tanben pels prisonièrs que se vòl isolar particularament.
A l'Edat Mejana, le tèrme se pòt aplicar a tota la nauta cort d'un castèl de mai d'un barri
Utilitat[modificar | modificar la font]
En temps de patz, lo donjon conteniá los tresaurs, las armas, los archius de la familha o de la vila (vejatz donjon del Capitòli). Lo senhor amb sa familha demòran al nivèl nòble : lo primièr.
Per sa posicion nauta, lo suc del donjon es en general aquel qu'ofrís la melhora vista de la region a l'entorn. En cas de sètge, es ont se pòt observar los movements de l'enemic. Se lo castèl es pichon, es aquí que los arquièrs, e las maquinas, avián la pus granda portada de tir.
Los castèls son fachs per que, se la muralha exteriora es presa, los barris interiors pòscan encara defendre. Lo donjon es lo darrièr refugi, se pòt defendre e mai se tot lo rèsta del castèl es ja pres. S'agissiá pas solament de se defendre del atacants venguts de d'exterior de la fortalesa; mas tanben pel senhor de s'aparar contra las traïsons venent, per exemple, dels vassals venguts renfortir e jónher la garnison.
En general, los visitors dels castèls demoravan doncas a l'escart del donjon, per que l'agençament interior del bastiment foguèsse desconegut dels atacants, en cas de conflicte, de traïson, o de retornament d'aliança. Los donjons a vegadas son concebuts amb de dessenhs fòrça complèxes, per destornat e piejar los atacants, coma per exemple aquel del castèl d'Arques-la-Bataille[1].
Lo donjon es tanben, sovent, en contacte fòra dels barris, per permetre de ne sortir o dintrar sens passar pel rèsta de l'encesament. Aquela disposicion poiriá èsser vitala quand lo donjon se trobava assetjat, e atal de s'escapar.
Galariá[modificar | modificar la font]
-
Donjon del castèl de Lorda
-
Donjon de Lillebonne sègle XV
-
Donjon del Castèl de Roan
-
Donjon de Niòrt
-
Donjon del Capitòli, Tolosa
-
Donjon del castell de Bellver Palma de Malhòrca
Bibliografia[modificar | modificar la font]
- (fr)Daniel Schweitz, Châteaux et forteresses du Moyen Âge en Val de Loire Touraine, Anjou, Berry, Orléanais, Vendômois, marche bretonne, 2006, ISBN 2854434900}}, 192 p.
- Eugène Viollet-le-Duc, Dictionnaire raisonné de l'architecture française du XIe au XVIe siècle - Tome 5, Donjon
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Lo donjon d'Arques foguèt estudiat en detalh per Viollet-le-Duc dins lo capítol Donjon de son Dictionnaire raisonné de l'architecture française du XIe au XVIe.


text:
Hundling
Hundling es una comuna francesa, situada dins lo departament de Mosèla e la region de Lorena.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Lo nom de Hundling apareis per las primièras fes en un acte del 1° de novembre de 1257(in festo omnium sanctorium, la fèsta dels mòrtes, doncas qu'existissiá pas de calendari) quand Gérard de Marimont (Mörsberg doncas que se parlava alemand), a cedit per vint libres de Mètz, una part de las siás possessions de Hundling a l'òrdre dels chevaliers Teutonique. La rèsta de los sieus bens tornaràn a l'òrdre après lo sieu defalhiment e aquel de la siá esposa Adélaïde.
En 1298 los chevaliers Teutonique confian lo molin de Hundling en fermage a Johannes Von Hersinensinga. Aquel molin i aviá situat sul luòc dich « bruehl » e puisait la siá aiga del ruisseau trucat « Strichbach ».
Lo vilatge es alavetz proprietat de l'òrdre dels chevaliers teutoniques de l'ostal de Saarbrück, e lo demorarà fins a la Revolucion. Las abitacions, en mai del molin, lor caliá pas pas comptar mai d'una o doas granjas #çò que fasiá tot al mai 20 a 30 personas.
Pendent sègles de contunh, los noms de Hundling, Ippling (lo vilatge vesin), e lo ban de Hersing (una banda de tèrra de doas #cent ectaras en se trobant entre los dos pòbles) apareisserà freqüentment en las cronicas judicialas.
1648. Amb lo tractat de Westphalie, la guèrra de trenta ans pren final. Lo Comte Jean Daniel Lothar de Kerpen, e mai se en levant del Sant Empèri Romain Germanique, ret aumenatge en una carta al rei de França Louis XIV. Per çò qu'es dels sobrevivents del pòble, recomencen a défricher las tèrras, a conrear lo sòl e a elevar de la ramaderia.
1680. La patz en essent ara plan installada, los comtes de Kerpen per Hundling e las chevaliers Teutoniques pel ban de Hersing decidisson de procedir a un bornages e un découpage dels parcelles perque, la guèrra en avent parlat defalhiment e de sortidas, convidan de redistribuir las tèrras als abitants encara presents e als nòus arrivants. Lo pòble compta pas del temps que setze familhas #çò que fa pas pas mai de 100 personas. La reparticion se fa coma seguís : Nicolas Molhèr 25 A, Georg Kill 22 A, Pierre Hergott 22 A, Jean Sébastien Wernett 18 A, Jean Ostermann 7 A, Jean Nicolas Nickes 7 A, Hartmann Mertz 9 A, Sébastien Reuter 5 A, Nicolas Schloesser 5A, Jean Georges Siebert 4 A, Lo senhor de Kerpen 20 A, La glèisa de Nousseviller 18 A, La glèisa de Hundling 20 A, Los eretièrs de Caspar Hein 2,5 A, Los eretièrs de Jean klein 2,5 A, Los eretièrs de Nicolas Siebert 10 A, Los eretièrs de Studinger 5 A. La disparitat de las attributions de tèrras es pas pas explicada. D'unas autras familhas vivon lo pòble mas an pas recebudas cap de tèrra. Jean Novier, Jean Theobald Gorius, Balthasar Wernett, Philippe Gruenenwald, Jean Pierre Trunckenwaldt, Nicolas Loyson.
1789. Los pòbles alentours son franceses e, a la creacion dels departaments, Hundling es pas pas inclus en lo departament de la Moselle e lèva totjorn de l'empèri. En 1794, los abitants demandan a far partida de la França mas aquel serà pas lo cas #qu'après lo tractat de Campoformio, lo 18 d'octòbre de 1797. Lo pòble serà alavetz ligat al departament de la Sarre. Aquela situacion met qualques problèmas religioses perque la glèisa se tròba a Nousseviller e aquel pòble fa partida de la Moselle. Oficialament, lo rattachement a la Moselle a luòc per decrèt imperial lo 5 d'abril de 1813.
En 1800, lo pòble compti 300 abitants.
Cossí venèm d'o veire, Hundling a #èsser pendent sègles, una localité a vocacion exclusivament agricòla. Totes trabalhan e vivon de la tèrra. Cela explica los innumerables procèsses a aquel afar en avent opausat los abitants de Hundling e Ippling, mas tanben los senhors de Kerpen e lo Pòrti de Lorraine per pas citar que los intervenants los mai importants. La tèrra doncas, es un element vital per aquelas gents. Mas los proprietaris son nombroses e sonque qualqu'uns-unes possedisson pro de tèrras aital coma lo caval o la bœuf e la arada per trabalhar pro de tèrra per alimentar la familha. Los autres lor cal trobar o aprene un trabalh de appoint per survivre e alimentar la siá familha. Es perque se tròba jornalers, dels ferrièrs, dels charrons, dels maçons, dels fustièrs, tonnelier, tisserand, colporteur, pâtre, potier, chasseur, aubergiste, meunier, cordier, èca. …Cèrts abitants exercisson de divèrses mestièrs en foncion dels besonhs o de l'estacion. Aquela lista dona una indicacion a de besonh pro sus la vida del pòble #que podiá doncas viure en una relativa autarcie. Aquel es pas #qu'a la fin Modèl:S- #que vendràn s'apondre las instituteurs, curé, postièr, épicier, e ja dels cheminots e dels obrièrs de fabricas perque la linha de camin de fèrre arriba a la fin del sègle.
Le nom de Hundling apparaît pour la première fois dans un acte du 1° novembre 1257(in festo omnium sanctorium, la fête des morts, puisqu’il n’existait pas de calendrier) lorsque Gérard de Marimont (Mörsberg puisque l’on parlait allemand), a cédé pour vingt livres de Metz, une partie de ses possessions de Hundling à l’ordre des chevaliers Teutonique. Le reste de ses biens reviendront à l’ordre après son décès et celui de son épouse Adélaïde.
En 1298 les chevaliers Teutonique confient le moulin de Hundling en fermage à Johannes Von Hersinensinga. Ce moulin était situé sur le lieu dit « bruehl » et puisait son eau du ruisseau appelé « Strichbach ».
Le village est alors propriété de l’ordre des chevaliers teutoniques de la maison de Saarbrück, et le restera jusqu'à la Révolution. Les habitations, en plus du moulin, ne devaient pas compter plus d’une ou deux fermes ce qui faisait tout au plus 20 à 30 personnes.
Durant des siècles ensuite, les noms de Hundling, Ippling (le village voisin), et le ban de Hersing (une bande de terre de deux cent hectares se trouvant entre les deux villages) apparaîtra fréquemment dans les chroniques judiciaires.
1648. Avec le traité de Westphalie, la guerre de trente ans prend fin. Le Comte Jean Daniel Lothar de Kerpen, bien que relevant du Saint Empire Romain Germanique, rend hommage dans une lettre au roi de France Louis XIV. Quant aux survivants du village, ils recommencent à défricher les terres, à cultiver le sol et à élever du bétail.
1680. La paix étant maintenant bien installée, les comtes de Kerpen pour Hundling et les chevaliers Teutoniques pour le ban de Hersing décident de procéder à un bornages et un découpage des parcelles car, la guerre ayant causée décès et départs, il convient de redistribuer les terres aux habitants encore présents et aux nouveaux arrivants. Le village ne compte alors que seize familles ce qui ne fait pas plus de 100 personnes. La répartition se fait comme suit : Nicolas Muller 25 Ha, Georg Kill 22 Ha, Pierre Hergott 22 Ha, Jean Sébastien Wernett 18 Ha, Jean Ostermann 7 Ha, Jean Nicolas Nickes 7 Ha, Hartmann Mertz 9 Ha, Sébastien Reuter 5 Ha, Nicolas Schloesser 5Ha, Jean Georges Siebert 4 Ha, Le seigneur de Kerpen 20 Ha, L’église de Nousseviller 18 Ha, L’église de Hundling 20 Ha, Les héritiers de Caspar Hein 2,5 Ha, Les héritiers de Jean klein 2,5 Ha, Les héritiers de Nicolas Siebert 10 Ha, Les héritiers de Studinger 5 Ha. La disparité des attributions de terres n’est pas expliquée. D’autres familles habitent le village mais n’ont reçues aucune terre. Jean Novier, Jean Theobald Gorius, Balthasar Wernett, Philippe Gruenenwald, Jean Pierre Trunckenwaldt, Nicolas Loyson.
1789. Les villages alentours sont français et, à la création des départements, Hundling n’est pas inclus dans le département de la Moselle et relève toujours de l’empire. En 1794, les habitants demandent à faire partie de la France mais ce ne sera le cas qu’après le traité de Campoformio, le 18 octobre 1797. Le village sera alors rattaché au département de la Sarre. Cette situation pose quelques problèmes religieux car l’église se trouve à Nousseviller et ce village fait partie de la Moselle. Officiellement, le rattachement à la Moselle a lieu par décret impérial le 5 avril 1813.
En 1800, le village compte 300 habitants.
Comme nous venons de le voir, Hundling a été durant des siècles, une localité à vocation exclusivement agricole. Tout le monde travaille et vit de la terre. Cela explique les innombrables procès à ce sujet ayant opposé les habitants de Hundling et Ippling, mais aussi les seigneurs de Kerpen et le Duc de Lorraine pour ne citer que les intervenants les plus importants. La terre donc, est un élément vital pour ces gens. Mais les propriétaires sont nombreux et seuls quelques-uns possèdent suffisamment de terres ainsi que le cheval ou le bœuf et la charrue pour travailler assez de terre pour nourrir la famille. Les autres doivent trouver ou apprendre un travail d’appoint pour survivre et nourrir leur famille. C’est pourquoi on trouve des journaliers, des forgerons, des charrons, des maçons, des charpentiers, tonnelier, tisserand, colporteur, pâtre, potier, chasseur, aubergiste, meunier, cordier, etc. …Certains habitants exercent plusieurs métiers en fonction des besoins ou de la saison. Cette liste donne une indication assez précise sur la vie du village qui pouvait donc vivre dans une relative autarcie. Ce n’est qu’à la fin Modèl:S- que viendront s’ajouter les instituteurs, curé, facteur, épicier, et déjà des cheminots et des ouvriers d’usines car la ligne de chemin de fer arrive à la fin du siècle.


text:
NASDAQ
NASDAQ, acronim en anglés de National Association of Securities Dealer Automated Quotation, es lo principal mercat electronic d'accions dels Estats Units d'America. Foguèt fondat per la National Association of Securities Dealers (NASD) en 1971. Amb las vendas dels ans 2000 e 2001 demorèt privatizat. Es governat per la companhiá proprietària, la Nasdaq Stock Market, Inc., qu'es sus la lista dins son pròpri sistèma d'escambi d'accions en 2002.
Amb prèp de 3300 companhiás, NASDAQ representa la borsa de valors electronica e automatizada qu'escàmbia de mitat mai d'accions per jorn que tot autre mercat del monde. Se caracteriza per comprendre d'empresas d'auta tecnologia en electronica, informatica, telecomunicacions, biotecnologia, eca. Una altra de sas caracteristicas es l'usatge del sistèma SOES (Small Order Execution System), un sistèma de gestion de pichons volums d'accions creat aprèp la crisi de 1987; aquel an sentiguèron la necessitat de crear de sistèmas per automatizar la gestion de grand nombre de transaccions de pichon volum.
Sos indici mai representatius son lo Nasdaq 100 (introdusit en 1985), lo Nasdaq Composite e lo NASDAQ Biotechnology Index.
Funciona, coma los autres mercats estatsunians, dempuèi 9 h 30 fins a 16 h 00, ora locala (de 16 h 30 a 22 h 00, ora en Occitània).
L'actual cap executiu es Robert Greifeld. Lo sèti es a Nòva York.


text:
1113
Aquesta pagina concernís l'an 1113 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Tiera de combats desfavorables a Loís VI còntra leis Anglés en Normandia. Après aquelei reviradas, lo rèi Loís VI deguèt cedir la senhoriá sus Bretanha e Maine au rèi d'Anglatèrra.
Euròpa[modificar | modificar la font]
Asia[modificar | modificar la font]
Reiaume de Jerusalèm[modificar | modificar la font]
Lucha còntra una temptativa de reconquista de la region per lei Turcs Seldjokides. L'armada crosada dirigida per Baudoïn Ièr de Jerusalèm capitèt de blocar l'ofensiva principala a Al Sannabra mai poguèt empachar divèrseis expedicions de pilhatge turcas. Puei, l'armada seldjokida deguèt finalament se retirar.


text:
Lach
Lo lach (var. lo lait, la lait, la lèit) es un liquid secretat per las glandas mammàrias de las femèlas dels mamifèrs. A per tòca de servir d'aliment als pichons pendent la primièra fasa de sa vida.
Cap a la fin de la gestacion, las glandas mammàrias fan pas mai de lach, mas de colòstre; es solament aprèp qualques jorns en seguida de la naissença, amb la dicha montada lactèa, qu'es produch lo lach.
Somari
- 1 Lo lach aliment
- 2 Lo lach natural
- 3 Lo lach crus
- 4 Tractament del lach
- 5 Autres procediments opcionals
- 6 Locucions e provèrbis
- 7 Autras paraulas ligadas
Lo lach aliment[modificar | modificar la font]
Dempuèi los temps mai ancians, a mai del lach uman, l'òme a absorbit preferentament lo lach de feda, de vaca e, mens sovent, de cabra (mai dins d'unes païses que i a, de buflona, d'èga o de camèla... ). Aqueles laches d'origina animala son destinats a substituir lo lach de la maire aprèp que lo nenon siá estat destetat, desmamat.
Dins la tradicion culturale rurala, lo lach a una posicion particulara en foncion dels emplecs, del trabalh e de l'economia de las populacions que provenon d'una estructuracion sociala agropastorala.
En consequéncia es lo lach, coma lo pan e mai caracteristicament qu'aqueste, un aliment fondamental, indefugible, irrenonciable e insubstituible de totas las edats, dempuèi lo nenon que popa sa maire fins al vièlh que per de rasons divèrsas se tròba sens cap d'autra alternativa per s'alimentar, en passar per totas las fasas en que se n'assumisson los contenguts plan importants de calci e de proteïnas, de vitaminas, de sucres e de grassas.
Composicion del lach[modificar | modificar la font]
Quand se parla de "lach" en general, se referís sovent a aquel que fan las vacas; pasmens cal saber que lo lach de cada animal ten una composicion caracteristica e pro diferenta.
Lo lach natural[modificar | modificar la font]
Las femèlas dels mamifèrs, a mai dins l'espécia umana, son provesidas de glandas dichas mamèlas (per las femnas tetas o popas; pels animals braguièr o somesa) que servisson per produire lo lach que servirà per alimentar los pichòts quand venon de nàisser.
En seguida de la naissença doncas, lo còs de la genitritz distribuirà amb son lach de resèrvas alimentàrias acumuladas pendent la gestacion per cobrir lo periòde de desvolopament de la capacitat edula (id est manjarèla...) pròpria de l'enfant.
Lo pichòt del mamifèr a en general un instint (aparentament ormonal-olfactiu, ja qu'es òrb a la naissença) que lo mena cap al popelon o popèl. En estimular e en mossegar a mai quitament palpejar a òrbas aqueste podrà chucar lo preciós element.
Lo colòstre[modificar | modificar la font]
Lo primièr liquid produch per las mamèlas (en seguida de cada naissença) se sona colòstre e es compausat d'una concentracion fòrça especiala d'elements nutritius destinats a formar una mena d' aviada o mesa en plaça dels procèsses alimentaris e digestius del nenon. Per mai d'unes especialistas, lo colòstre es pas vertadièrament de "lach", per diferentas estructuracions e foncions.
Aprèp un parelh de jorns (un periòde grosso modo, a quicòm prèp, analòg per la màger part dels mamifèrs), lo colòstre es remplaçat pel lach vertadièr.
L'alachament[modificar | modificar la font]
L'alimentacion en lach (es a dire l'alachament) dura en realitat sonque un periòde relativament brèu. Lo pichon puèi se deurà alimentar de quicòm mai: las mamèlas dapasset agotan la quantitat e la qualitat del lach, fins que n'arribarà lo moment de destetar lo fanton.
La capacitat productiva de las mamèlas es pro divèrsa en foncion de cada espècia, e ne pòt esser d'un biais oportun e convenent favorizada son extension temporala.
Los animals n'optimizan atal las "potencialitats" dels capi di latte e per la femna ne son la quita origina de la foncion de noirissatge, çò es l'activitat de la noirissa o maire noirissaira, que fornís de lach a de pichons non sius amb una produccion gaireben ininterrompuda pendent tot lo cors de la siá edat fertila.
Quand manca de lach natural de sa pròpria espècia, l'òme non arrèsta pas l'alimentacion en lach: en aquel moment, va cercar lo lach de qualques animals qu'a aprés amb lo temps que son de basas alimentaras excellentas.
Lo lach crus[modificar | modificar la font]
La legislacion comunitària europèa (a mai la de fòrça païses...) uèi permet la venda del lach crus, exclusivament e dirècta entre lo productor e lo consomador, a condicion que l' elevatge o abaliment d'origina se ne respècte las condicions igienicas e sanitàrias necessàrias.
Ne son ara a se desenvolopar en Itàlia per exemple, los distributors de lach crus gestionats directament pels elevaires o abalissaires que los lors escabòts o avers (id est mandrie en italian...) son sotmeses a d'unes contraròtles igienico-sanitaris pro particulars e aprefondits.
Lo lach crus es estat, a passat temps, un aliment de cada jorn tradicional pel jovent e pels vièlhs fins al sègle XX. Es encara dins la memòria de las generacions mai annadidas la naturalitat, çò pro natural de la recèrca del lach animal, e d'en primièr lo dels bovins o dels ovins, l'ensemble de las operacions de la molzuda.
E ne demòra tot parièr d'impossible oblidar o quasi, per totes los que los se poguèron conéisser e gostar o tastar, lo remembre del gost o la sabor incomparables e de subremal confondre (influéncia de las sasons e de l'alimentacion del bestiam), o la siá tebesor idem la siá nolor o quitament e mai simplament la siá quita decoracion crumosa, d'un veirat de lach tot bèl just molzut.
E quitament se uèi lo dia, lo rescontre amb un animal da lach n'es d'aquest'ora'ndavant cada còp mens frequent demest las generacions mai joves, n'èra pr'aquò sonque d'unes desenats d'annadas a lo sol e unic (o almens lo principal) tipe de lach consomat, quora distribuit pel pastre quora per molza d'animals directament elevats (dins fòrça ròdols èra acostumat de tener, aver o servar una feda o una cabra en cortil, e quitament dins los centres abitats, tot simplament e mèra, per la fornitura quotidiana del lach).
Lo lach crus, s'èra pas refrigerat, se conservava pauc de temps a temperatura ambienta, e n'acostumava l'òm de considerar tradicionalment e proverbiala, una jornada (compresa entre l'alba, ora de la molzuda, fins al luscre) coma durada maximala de la siá conservacion.
Las bacterias presentas dins lo lach crus non refrigerat, se multiplicavan de fach pro d'aviada, rapidament, en lo se tornar lèu pus cap comestible: d'unes tipes, d'unas menas de bacterias lo se fan venir d'efièch lèu-lèu acid e coagular (ferments lactics) quand d'unas autras pòdon quitament causar d'unas malautiás per los que lo s'ingerisson (bacterias patogènas).
Franc de las siás accions patogènas, en realitat lo lach acidificat se transforma (quitament amb l' ajuda de las practicas formatgièras) en derivats del tot al tot comestibles e de bon manjar, qu'unes que i a ne son quitament e d'un biais pro particular e singular utils a l'organisme uman, coma lo yogurth idem iaort o lo kefir, que ne son sonque una seleccion, una tria de lach acid fermentat (que lai n'es a de mai provocada l' acidificacion mas tot parièr se ne poiriá escaire naturalament e espontanèa, normalas, amb paciéncia o viraman).
Pr'amor de reduire las riscas d'una preséncia de microorganismes patogèns dins lo lach, pòdon èsser necessaris d'unes tractaments especials.
Tractament del lach[modificar | modificar la font]
Refredament[modificar | modificar la font]
Lo primièr tractament se passa dins la sala de molzuda.Lai lo lach, que sortís del braguièr, de las mamèlas de las vacas amb una temperatura de gaireben 37 °C, es condicionat dins d'unas bóstias especialas o briks estèrlhes ont es refredat e conservat a 4 °C.Amb aquesta temperatura las bacterias se reproduisson mai lentament que d'acostumada.Puèi lo lach es transferit dins de sèrvas o cisternas (termicament isoladas), que lo transpòrtan a las formatjariás per la siá transformacion venidoira en produch finit, manufacturat.
Pasteurizacion[modificar | modificar la font]
Gràcias a las descobèrtas del quimista francés Louis Pasteur, que en 1865 èra a cercar de metòdes per frenar l'epidemia de vairòla en França, sabèm uèi escalfar lo lach a d'unas temperaturas capablas d'anequelir los micròbis.
Los tractaments (quitas vertadièras operacions de bonificacion microbiana e bacteriologica) son diferenciats segon las exigéncias especificas de produccion que per çò far s'efectuan a temperaturas divèrsas e amb mantun estandard operatiu, que cadun se n'indutz de variablas (totas acceptablas pasmens) o variacions organolecticas.
Totes los tractaments s'acaban amb lo refredament a 4 °C: a aquesta temperatura lo lach fresc se sòl conservar pendent 4 o 5 jorns, a travèrs la cadena del fred (camions frigorifics per la distribucion en vila, banc refrigerat del cremièr o lachièr, e fin finala frigidari, frigo de l'ostal).
Pasteurizacion bassa[modificar | modificar la font]
Aqueste tractament, ara pauc emplegat, s'aplica uèi sonque en preséncia de lach amb risc minimal de contaminacion, qu'es portat a 65 °C pendent un periòde de 30 minutas.
L'evolucion genetica de talas bacterias se ne rend pr'aquò pas gaire eficaç aquesta mena de tractament per èsser utilizada dins l'alimentacion dirècta.
Pasteurizacion rapida HTST (High Temperature Short Time)[modificar | modificar la font]
Lo lach, en seguida del prerescaufament, es montat a una temperatura de 72 °C pendent almens 15 segondas. Aquela temperatura elimina aperaquí los 95 del 100 de las bacterias, mentre resta un 5 del 100 constituit per las espòras, valent a dire de bacterias que se son transformadas en una forma plan resistenta a la calor.
Per alentir la creissença de las bacterias que demòran, es lo lach sul pic refredat a 4 °C.
La prolongacion o protraccion del temps de tractament o l'adopcion de temperaturas superioras, n'influéncia la coagulacion, en tot provocar d'unes damatges importants a la producion formatgièra, que lai s'utiliza aicesta mena de tractament. Lo lach aprèp sa pasteurizacion pòt èsser conservat a 4 °C pendent quatre jorns.
Tractament UHT[modificar | modificar la font]
Aqueste procès es una etapa plan importanta dins la consomacion actuala de lach. Lo mot UHT nos ven de l'anglés Ultra High Temperature es a dire Temperatura Plan Nauta).
Lo lach es rescalfat per accion dirècta a 135 °C pendent 2 a 5 segondas.S'efectua tanben amb emission de vapor (es aqueste procès que se pòt veire totes los jorns dins un bar, quand se prepara un cappuccino). Lo lach UHT se pòt servar mai de tres meses.
Esterilizacion[modificar | modificar la font]
Es lo tractament termic mai energic, que n'assegura l'eliminacion completa de totas las bacterias, a mai de las espòras. Lo metòde mai emplegat es l'uperizacion: se caufa lo lach amb de vapor d'aiga a una temperatura plan nauta, a l'entorn de 120 °C, segon de periòdes variables d'entre 20 e 30 minutas.
Lo lach esterilizat d'aqueste biais a una conservacion longa a temperatura ambienta, entre 4 a 6 meses. Pr'aquò, un còp qu'es estat dobèrt un carton o brik de lach esterilizat, lo cal servar al frigidari e consomar davant pauques jorns: que n'es pro lèu de fach en contacte dirècte o indirècte amb los microorganismes presents dins l'aire ambient.
Lo lach esterilizat es sens contèsta possibla mai segur que non pas lo lach UHT del punt de vista bacteriologic, mas a perdut bona o granda part dels sius contenguts nutricionals e d'unes que i a dobtan mai que pus uèi lo dia de l'oportunitat de la siá realizacion per èsser l'encausa primièra d'una diminucion de las vitaminas a mai una alteracion del calci.
Autres procediments opcionals[modificar | modificar la font]
Otra los procediments termics de pasteurizacion e esterilizacion se n'efectuan dequ'unes autres, tostemps segon lo produch particular que se vòl obtenir.
Demest un santfum, n'assenhalarem:
Descrematge[modificar | modificar la font]
Se fa aquel tractament per tal de demesir lo percentatge de grassas dins lo lach.
Lo lach entièr, çò que d'el, ne conten d'unes 3,2 del 100 de mejana (pòt anar de 3,1 en Chile per exemple fins a 3,8 en Soïssa...)
Se procedís en tot centrifugar lo liquid fins a la separacion de la part grassa (la crèma fresca).
Dont mai es longa e intensa la centrifugacion, dont mai son desseparadas las graissas.
Lo lach parcialament descremat ne conten, de fach, de graisses en percentatge d'1,5 a 1,8 del 100 e lo lach magre, mai centrifugat, en percentatge de 0,5 del 100 maximum.
Microfiltratge[modificar | modificar la font]
Aqueste nom remanda a una tecnica d'esterilizacion non termica.
Consistís a far passar lo lach, quitament predescremat, dins de filtres amb forets o trauconèls microscopics. Aquel tractament remplaça pas ges las esterilizacions termicas, es al contrari emplegat en combinason amb aqueste darrièr.
Lo lach microfiltrat se pòt conservar intacte dins un frigo pendent mai de 10 jorns.
Locucions e provèrbis[modificar | modificar la font]
- Lo vin es lo lach dels vièlhs - comparança entre dos aliments tradicionalament necessaris a l'alimentacion del jovent e dels adultes.
- Lach sul vin fa morir, vin sul lach fa santat - conselh sus las barrejas d'aquestes dos aliments.


text:
Pòl Sud magnetic
Lo pòl sud magnetic es un punt variable a la superficia de la Tèrra ont las linhas de fòrça del camp magnetic terrèstre son dirigidas a la verticala e en naut. Se deu pas confondre amb lo punt (mens conegut) nomenat Pòl Sud geomagnetic
Sa variacion continua se deu a de perturbacions del camp magnetic terrèstre. En 2005, s'estimava sa posicion a 64.53° S’ 137.86, E° ’ {{{6}}} prèp de la còsta de la Tèrra de Wilkes, dins l'Antartida. Va cap al nòrd-èst prèp de 10 a 15 km/an.
Expedicions[modificar | modificar la font]
Lo 16 de genièr de 1909, tres òmes (Douglas Mawson, Edgeworth David, e Alistair Mackay) de l'expedicion Nimrod de Sir Ernest Shackleton anoncièron d'aver atench lo punt del Pòl Sud magnetic[1], d'aquel temps sus tèrra. Pasmens, i a uèi de dobtes sus se la localizacion foguèt corrècta [2].
Pòl sud geomagnetic[modificar | modificar la font]
Coma aproximacion de primièr ordre, lo camp magnetic terrèstre se pòt modelizar coma un dipòl simple (un sistèma de doas cargas de meteissa valor, mas de senhals opausats, situadas a corta distància una de l'autra), desviant de prèp de 11º de l'axe de la rotacion terrèstra e centrat al centre de la Tèrra. Los demais foguèron un camp non dipolar. Los pòls geomagnetics nòrd e sud son antipòdes entre eles, ont l'axe d'aquel dipòl teoric travèrsa la superficia terrèstra. Se lo camp magnetic terrèstre èra un dipòl perfèit, alara las linhas del camp magnetic serián verticalas dins los pòls geomagnetics e coïncidirián amb los pòls magnetics. Pasmens, existís una distància entre los pòls magnetics e geomagnetics. En 2005 s'estimava la posicion del pòl sud geomagnetic a 79° 44’ S, 108° 13’ E prèp de l'estacion Vostok. Lo punt coïncidís pas amb lo pòl sud magnetic, coma dins l'autre emisfèri.
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Referéncias[modificar | modificar la font]


text:
Dakar
Ndakaaru (en wolòf), mai coneguda internacionalament per son nom francés Dakar, es la capitala e la vila mai importanta de Senegal. Es situada dins la peninsula de Cap Verd sus la còsta atlantica, çò que fa d'ela la vila mai occidentala de l'Africa continentala. Sa populacion èra estimada a 3 215 255 abitants en 2011 per una superfícia totala de 82,38 km². La vila es devesida en 19 comunas d'arrondiments.
Geografia[modificar | modificar la font]
Organizacion territoriala[modificar | modificar la font]
Dakar es lo capluòc del departament de Dakar e la capitala de la region de Dakar.
De mai en mai poblada, la vila foguèt descopada en 19 comunas d'arrondiment en 1996 que son :
- Biscuiterie
- Cambérène
- Dieuppeul-Derklé
- Fann-Point E-Amitié
- Gueule Tapée-Fass-Colobane
- Gorée
- Grand Yoff
- Grand Dakar
- Hann Bel-Air
- HLM
- Médina
- Mermoz-Sacré-Cœur
- Ngor
- Ouakam
- Parcelles Assainies
- Patte d'Oie
- Dakar-Plateau
- Sicap-Liberté
- Yoff
La pus estenduda es Yoff, al nòrd, mas es a Dakar-Plateau, dins la poncha sud, que se concentran l'activitat economica e la pus granda part de las institucions. Las mai toristicas son Ngor suc la pointe des Almadies a l'oèst e mai que mai Gorée a l'èst.
Ligam extèrne[modificar | modificar la font]
- Vila de Dakar - pagina oficiala


text:
Autovia deth Nòrd-èst
Era Autovia deth Nòrd-èst (A-2) ei ua des sies autovies radials d'Espanha e era unica autovia radial de Catalonha, comunique Madrid damb Barcelona en tot passar per Guadalajara, Saragossa e Lhèida enter fòrça autes localitats. Aguesta via canalize, en tot servir-se deth tram La Jonquera - Barcelona dera Autovia deth Mediterrani, damb grana mesura eth trafic procedent des punts d'Euròpa que se placen ar èst des Pirenèus e que se dirigís principaument ath centre dera Peninsula Iberica en tot includir-i Portugau.


text:
Pelagrua
Pelagrua (Pellegrue, en francés) qu'ei ua comuna d'Occitània, en Gasconha, administrada peu departament de Gironda de la region d'Aquitània.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- Error dins l'utilizacion de Modèl:Portal : paramètre obligatòri absent.


text:
Thiancourt
Thiancourt es una comuna francesa, situada dins lo departament del Territòri de Belfòrt e la region de la Franca Comtat.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Lo vilatge a situat al sud del riu lo Allaine, tot prèp de Joncherey, un pauc a la separacion de la rota nacionala 19 #que connècta Belfòrt a Delle de contunh a la Soïssa tota prèpa. Lo territòri del vilatge es de 265 ectaras e la populacion èra de 224 abitants al recensement de 1999. De 1803 a 1836, aquel nombre es passat de 85 a 148, en acompanhant lo desvolopament industrial dels localités vesinas (Delle, Grandvillars...). Lo nombre d'abitants a de contunh stagné fins en los ans 1970, ont es l'utilizacion de l'automobila #qu'a permeses a las personas en trabalhant en las indústrias e servicis de la region de venir bastir un ostal e viure en aquel endroit plàcid (veire fòto). Lo pòble es a 3 km de Delle e a 21 km de Belfòrt.
Le village est situé au sud de la rivière l'Allaine, tout proche de Joncherey, un peu à l'écart de la route nationale 19 qui relie Belfort à Delle puis à la Suisse toute proche. Le territoire du village est de 265 hectares et la population était de 224 habitants au recensement de 1999. De 1803 à 1836, ce nombre est passé de 85 à 148, accompagnant le développement industriel des localités voisines (Delle, Grandvillars...). Le nombre d'habitants a ensuite stagné jusque dans les années 1970, où c'est l'utilisation de l'automobile qui a permis aux personnes travaillant dans les industries et services de la région de venir construire une maison et vivre dans cet endroit paisible (voir photo). Le village est à 3 km de Delle et à 21 km de Belfort.
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
La primièra mencion del nom de Thecort en l'archiu data de 1303 mas lo luòc èra ja ocupat dempuèi longtemps doncas que s'i es mes a jorn una nécropole mérovingienne del Modèl:VIIe sègle. La via romaine #que connectava Mandeure (Doubs) a Augst e Kembs en Alsace en traversant Delle, li caliá pas pas passar fòrça luènh del pòble. Al Sègle XIII existissiá a Thiancourt un roure sens dobte fòrça grand e ancian doncas que servissiá de ponch de repère e de hita per marcar lo limit entre los territòris del comte de Montbéliard e d'aquel del évêché de Bâle. Lo bòsc de Thiancourt èra alavetz un terren de caça priviliegiada de l'avesque. Lo pòble fasiá partida del fief de Grandvillars e a possedit un castèl #que i aguèt destruit après 1830. Aquel castèl possedissiá una capèla #que dépendait de la parròquia de Grandvillars. En 1751, lo pòble protegissiá una soixantaine de personas. Un molin i existissiá ja al començament del Sègle XIX.
La première mention du nom de Thecort dans les archives date de 1303 mais le site était déjà occupé depuis très longtemps puisqu'on y a mis au jour une nécropole mérovingienne du Modèl:VIIe siècle. La voie romaine qui reliait Mandeure (Doubs) à Augst et Kembs en Alsace en traversant Delle, ne devait pas passer très loin du village. Au Sègle XIII existait à Thiancourt un chêne sans doute très grand et ancien puisqu'il servait de point de repère et de borne pour marquer la limite entre les territoires du comte de Montbéliard et de celui de l'évêché de Bâle. La forêt de Thiancourt était alors un terrain de chasse privilégié de l'évêque. Le village faisait partie du fief de Grandvillars et a possédé un château qui fut détruit après 1830. Ce château possédait une chapelle qui dépendait de la paroisse de Grandvillars. En 1751, le village abritait une soixantaine de personnes. Un moulin y existait déjà au début du Sègle XIX.


text:
Trompa naturau
La trompa naturau o còrn naturau qu'ei l'ajòu deu còrn d'armonia de las orquèstras sinfonicas modèrnas. Qu'ei un instrument de coire naturau com la trompeta barròca (instrument dab loquau e jogavan amassas dens las orquèstras sinfonicas dinc a lfin de l'epòca classica mercés a l'invencion deu piston) o lo claron mes a la diferéncia deus autes coires naturaus, que pòt anar mei luenh que la simpla realizacion de serias armonicas mercés au jòc de la man deu musician dens lo son pabalhon. Dens lo repertòri de la musica anciana, qu'èra donc un instrument mens limitat que non pas la trompeta e lo son repertòtri classic qu'ei mei ric e autentic. Wolfgang Amadeus Mozart, per exemple que compausè concertos per trompa quan be n'escrivó pas nat per la trompeta qui, alavetz, non podeva pas seguir l'orquèstra dens las subtilitats estilisticas de la musica classica.
La trompa naturau classica, qu'èra totun enqüèra un pauc limitada en comparason dab lo còrn d'armonia modèrna e que devèva cambiar de colissa segon la tonalitat d'interpretar.
La trompa de caça qu'ei tanben ua trompa naturau mes jogada la man en dehòra deu pabalhon e donc shens possibilitat cromatica e donc en interpretar pas sonque armonicas com la trompeta naturau. Aqueths limits similars deus dus instruments que son soslinhats dens la Water Music de Georg Frederich Händel qui jòga sus l'oposicion enter ambs.


text:
Diablo
Diablo es un videojuec sortit en 1996. Foguèt desvolopat per Blizzard North e distribuit per Blizzard Entertainment e Ubisoft. Es un juec d'accion e de ròtle de tipe pòrta-monstre-tesaur que se debana dins un univèrs medievau fantastic. Lo personatge incarna un aventurier que dèu luchar còntra de fòrças demoniacas. L'intriga necessita d'explorar un donjon poblat de monstres per ganhar d'experiéncia e per resòuvre de quistas permetent de trobar e de tuar Diablo, lo cap dei demons.
Lo juec rebetèt un acuèlh fòrça favorable de part de la premsa especializada[1] e dei jogaires ambé mai de 2,5 milions d'unitats vendudas en 2001. Marquèt tanben una evolucion importanta dins lo genre dau juec de ròtle informatic gràcias a l'introduccion d'un principi de puntar-e-clicar fluide e aisat. Ansin, lei juecs seguents basats sus aqueu principi son de còps dichs Diablo-like e Diablo es ara considerat coma un classic dau videojuec. Una extension (Hellfire) foguèt editada en 1997 e una seguida (Diablo II) sortèt en 2000 e aguèt tanben un succès fòrça important.


text:
Un article de Wikipèdia, l'enciclopèdia liura.
John Cowdery Kendrew (n. en 1917, m.1997) foguèt un bioquimista britanic. Recebèt lo Prèmi Nobel de Quimia en 1962 amb Max Perutz per lors trabalhs sus l’estructura de las proteïnas globularas.
John Kendrew amb un modèl de mioglobina
a lo sieu laboratòri.
Nasquèt lo 24 de març de 1917 dins la vila d'Oxford, situada dins lo comtat de Oxfordshire. Estudièt quimia al Trinity College de l'Universitat de Cambridge, ont se licencièt lo 1939.
Kendrew Moriguèt lo 23 d'agost de 1997 a la siá residéncia de Cambridge.


text:
Akhenaton
Amenòfis IV (tanben conegut deu nom que's causí : Akhenaton) que ho un faraon egipcian de la XVIIau dinastia. Qu'ei famós per'mor d'aver arrenegat la religion egipciana en tot ensajar de desenvolopar lo culte deu son diu Aton en bastir ua navèra capitala (Akhetaton, suu sit de la moderna Tell-el-Amarna) vodada ad aqueth diu e on desenvolopè tanben un cambiamnet de canons etetics conegut com l'art amarnian. Qu'èra l'espós de la regina Nefertiti e lo pair de Totankhamòn. La soa revolucion religiosa que'u miè ad estremà's dehens las parets d'Akhetaton en beth negligir los ahars politics d'Egipte. Aquesta aventura que s'acabè dab ua crisi, la pujada au poder deu generau Horemheb, la soa regença devath lo regnat de Totankhamòn (darrèr faraon de la XVIIau dinastia) e la vaduda de la XVIIIau dinastia (la dinastia deus Ramses).
Titulatura[modificar | modificar la font]
Com aqueth faraon e comencè lo son regnat dab lo nom d'Amenòfis per marcar arron ua ruptura soslinhada peu son cambiment de nom, que possedeish donc ua dbla titulatura.
Purmèra titulatura[modificar | modificar la font]
- Nom d'Òrus :
- Nom de Nebtí :
- Nom d'Òrus d'aur :
- Nom de Nisot-Bití :
- Nom de Sa-Ra :
Dusau titulatura[modificar | modificar la font]
- Nom d'Òrus :
- Nom de Nebty :
- Nom d'Òrus d'aur :
- Nom de Nisot-Bití :
- Nom de Sa-Ra :
Istòria | Geografia | Organizacion politica | Faraon | Art | Mitologia | Dius | Vida vidanta | Bibliografia | Egiptològs | Lexic


text:
Villecey-sur-Mad
Villecey-sur-Mad es una comuna francesa, situada dins lo departament de Meurthe e Mosèla e la region de Lorena.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Ancian vilatge en dependent de la prévôté de Prény e en levant per conseqüent del pòrti de Lorraine, Villecey-sus-Mad #venir francés l'an 1718 en lo moment de la signatura del tractat de París e i aguèt integrat dins l'anciana província de las Tres-Évêchés.
Ancien village dépendant de la prévôté de Prény et relevant par conséquent du duc de Lorraine, Villecey-sur-Mad devint français en 1718 lors de la signature du traité de Paris et fut intégré à l'ancienne province des Trois-Évêchés.


text:
Republica de Còngo
La Republica de Còngo o correntament lo Còngo de Brazzaville es un Estat d'Africa Centrala. Confronta a l'oèst Gabon, al nòrd Cameron e la Republica Centreafricana, a l'èst e al sud la Republica Democratica de Còngo e al sud-oèst l'enclavament angolés de Cabinda e lo golf de Guinèa. La capitala n'es Brazzaville, seguida en importància pel pòrt maritim de Pointe-Noire.
Una granda part del país es formada pel bacin del riu Còngo e son afluent Obangui, que fan la frontièra amb la Republica Democratica de Còngo.
Somari
- 1 Geografia
- 2 Istòria
- 3 Cultura
- 4 Liames intèrnes
- 5 Bibliografia
- 6 Nòtas e referéncias
Geografia[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Lo periòde precoloniau[modificar | modificar la font]
L'istòria dei reiaumes situats au nòrd dau fluvi Còngo avans lo sègle XV e l'arribada dei Portugués es mau coneguda en causa de l'abséncia de documents escrichs. Après la descubèrta de la region per leis Europèus, tres reaiumes i tenguèron un ròtle important :
- lo Reiaume de Còngo, situat au sud dau fluvi, èra la principala poissança regionala a l'arribada dei Portugués. Aguent rapidament adoptat lo catolicisme, s'alièt ambé Portugau au començament dau sègle XVI. A son apogèu, son influéncia s'estendiá sus la partida occidentala dau Bacin de Còngo. Pasmens, sei sobeirans assaièron de s'opausar au comèrci negrier dins lo corrent deis annadas 1520. Aquò entraïnèt una viva reaccion portuguesa que destabilizèt lo reiaume. En 1571, Còngo podiá plus s'opausar ai Portugués après una tiera d'invasions estrangieras. Puei, en 1665, de colons portugués ocupèron sei regions minieras, çò que lo privèt de sei ressorsas.
- au nòrd dau Pool Malebo, lo Reiaume Teke dominava lei rets esclavagistas lòng dau fluvi. Aquò li donèt una gròssa importància comerciala e Portugau l'utilizèron mai d'un còp per afeblir lo Reiaume de Còngo. Au sègle XIX, la venda d'evòri remplacèt pauc a pauc aquela deis esclaus.
- lòng dau litorau, lo Reiaume de Loango participèt activament au comèrci negrier. Aquò li permetèt d'obtenir pauc a pauc lei ressorsas per desvolopar lei regions interioras e conquistar de regions productritz de produchs d'exportacion (evòri, coire... etc.). Pasmens, aquò favorizèt l'emergéncia de clans marchands poderós e reduguèt l'autoritat dau poder centrau.
Lo periòde coloniau[modificar | modificar la font]
La conquista francesa[modificar | modificar la font]
A partir deis annadas 1870, leis Europèus, especialament lei Francés e lei Bèlgas, s'interessèron a la region dei bòcas de Còngo. Dos explorators dominèron aqueu periòde : Henry Morton Stanley que trabalhava per lo rèi Leopold II (1865-1909) e Pierre Savorgnan de Brazza, oficier de l'armada francesa. Entre 1875 e 1880, lei dos òmes menèron d'expedicions dins la vau bassa dau fluvi e i signèron d'acòrds ambé lei caps tradicionaus.
En 1882, Brazza obtenguèt un succès important ambé la signatura d'un tractat ambé lo Reiaume Teke. Aquò suscitèt de tensions ambé Belgica mai permetèt d'establir un partiment de facto car lei Bèlgas laissèron la riba drecha de Còngo ai Francés e concentrèron seis esfòrç sus la riba senèstra. Brazza, vengut comissari de la republica, poguèt alora aisament renfòrçar la preséncia francesa entre l'ocean e lo fluvi (fondacion de Brazzaville, cession dau litorau per Loango) entre 1883 e 1885.
Après 1886, lei Francés contunièron d'estendre sa dominacion vèrs lo nòrd lòng de la riba drecha de Còngo. Fondèron Bangui en 1889. En 1894, dos tractats permetèron de fixar lei limits entre lei territòris francés, bèlgas e alemands. Puei, entre 1896 e 1900, lei darrierei resisténcias militaras foguèron eliminadas.
L'esplecha coloniala dau territòri[modificar | modificar la font]
Reconegut colonia en 1886, lo Còngo Francés patiguèt una colonizacion dura basada sus l'esplechada dei ressorsas localas. D'efèct, en despiech de l'oposicion de Pierre Savorgnan de Brazza, mai d'una companhiá obtenguèt de concessions importantas per desvolopar la produccion de cauchó e utilizar lei populacions indigènas coma man d'òbra. Fòrça limitada, l'administracion coloniala se preocupèt gaire de contraròtlar leis activitats d'aquelei companhiás e leis abús se multipliquèron (trabalh fòrçat, pilhatges... etc.). En 1905, Brazza obtenguèt d'enquistar sus la situacion mai aquò cambièt ren e de revòutas aguèron luòc dins lo corrent deis annadas 1910.
En 1910, la creacion de l'Africa Eqüatoriala Francesa (AEF) permetèt d'annular (ò de tornar negociar) lei concessions a l'origina deis insureccions indigènas mai París contunièt de negligir la region. De mai, lei quauquei projèctes de desvolopament portats per l'administracion utilizèron tanben largament lo trabalh fòrçat. En particular, foguèt lo cas durant la construccion dau camin de fèrre entre Brazzaville e Pointe-Noire (20 000 mòrts entre 1921 e 1934). Lo maucontentament de la populacion locala s'agravèt donc. André Matswa, fondator d'una religion sincretista dicha « matswanisme », ne foguèt la personalitat principala. Arrestat en 1930 e condamnat a mòrt en 1941, foguèt a l'origina de grèvas e de manifestacions violentas de 1926 a 1942.
Durant la Segonda Guèrra Mondiala, l'AEF jonhèt rapidament lo camp dau generau de Gaulle. Pasmens, aquò melhorèt pas la situacion de la populacion indigèna que son esplecha contunièt per sostenir l'esfòrç de guèrra còntra l'Alemanha Nazia.
Lo procès d'independéncia[modificar | modificar la font]
Après 1945, lo Còngo Francés conoguèt una evolucion similara au rèsta dei colonias francesas d'Africa. Divèrsei lèis successivas li donèron mai d'autonòmia e lo país venguèt una republica autonòma au sen de l'Union Francesa en 1958. Una vida politica locala se formèt a l'entorn de Jean-Félix Tchicaya, sostengut per lei Vili, de Jacques Opangault, sostengut per lei populacions dau nòrd e de l'abat Fulbert Youlou, popular dins lei regions centralas.
Vengut premier cònsol de Brazzaville, Youlou venguèt cap dau govèrn provisòri en 1958 dins un contèxte de tensions. En genier de 1959, de combats opausèron sei partisans a aquelei de Jacques Opangault. L'armada francesa intervenguèt dins la capitala per empachar una guèrra civila mai abandonèt rapidament lo país dins l'encastre dau procès de fragmentacion de l'empèri coloniau francés. Ansin, la Republica de Còngo venguèt independenta lo 15 d'aost de 1960.
La Republica de Còngo independenta[modificar | modificar la font]
La Republica Populara[modificar | modificar la font]
En 1959-1960, de negociacions entre Fulbert Youlou e Jacques Opangault permetèron ai dos òmes de trobar un acòrd d'aliança. Lo premier foguèt elegit a la presidéncia e lo segond intrèt au govèrn. Youlou adoptèt una politica liberala que maucontentèt rapidament la populacion. L'ostilitat populara foguèt agravada per la corrupcion dau govèrn. En 1963, lo projècte d'instaurar un regime de partit unic se turtèt a l'ostilitat de la populacion e de manifestacions e de grèvas duras entraïnèron la demission de Fulbert Youlou.
Un Kòngo, Alphonse Massamba-Débat, lo remplacèt coma president. Ambé son Premier Ministre Pascal Lissouba, donèt una orientacion marxista au país mai son regime foguèt rapidament afeblit per de tensions etnics (ostilitat deis abitants dau Pool) e politics (oposicion entre socialistas « moderats » e socialistas « scientifics »). De mai, la violéncia de sei partisans aguèt d'efècts fòrça negatius sus sa popularitat. Ansin, en despiech d'una politica economica relativament eficaças (desvolopament de l'industria, corrupcion febla...), foguèt reversat en 1968 per lo capitani Marien Ngouabi reversèt lo regime en 1968.
Lei caps novèus dau país renforcèron l'orientacion socialista dau país e Còngo venguèt una republica populara en 1970. Pasmens, Ngouabi, assassinat en 1977, mau capitèt d'amaisar lei tensions etnicas per construrre una societat socialista. Au contrari, son regime, dominat per de militars originaris dei regions septentrionalas, organizèt pauc a pauc de milícias popularas per se protegir còntra seis adversaris. Après la disparicion de Ngouabi, lo coronèu Denis Sassou Nguesso prenguèt lo poder[1].
Gràcias a una aumentacion dei prètz de petròli e a la descubèrta de jaciments novèus, la premiera mitat deis annadas 1980 foguèt marcada per una prosperitat economica certana. Pasmens, la demenicion dei cors a partir de 1984 entraïnèt de problemas financiers grèus e d'esmogudas se debanèron dins la capitala en 1985. Sassou Nguesso cambièt l'orientacion dau regime e comencèt de liberalizar l'economia.
La crisi deis annadas 1990[modificar | modificar la font]
Après la fin de la Guèrra Freja, Denis Sassou Nguesso deguèt acceptar lo restabliment dau multipartisme e l'adopcion d'una constitucion novèla en 1991. Un an pus tard, perdiguèt leis eleccions còntra Pascal Lissouba. Pasmens, lei tensions e alianças etnicas e politicas bloquèron rapidament lo foncionament normau deis institucions. Tres camps se formèron a cha pauc :
- dins lo nòrd, lei Mbochi e sei milícias « Còbras » sostenguèron Sassou Nguesso.
- entre lo Pool e l'ocean, lo « Nibolek » que gropava lei partisans de Pascal Lissouba.
- dins la region de Brazzaville, lei « Ninjas » de Bernard Kolebas qu'èra arribat segond a l'eleccion presidenciala.
En 1993, lei resultats deis eleccions foguèron contestats e de combats opausèron lo lo « Nibolek » a de partisans de Bernard Kolebas. Aquò marquèt lo començament d'una guèrra civila saunosa e complèxa que durèt fins a 1999. La premiera fasa durèt de junh de 1993 a genier de 1994 e se debanèt principalament a Brazzaville. S'acabèt per un arbitratge internacionau que donèt la victòria electorala au president Lissouba. Pasmens, lei dos autrei camps gardèron sei posicions e seis armas.
En 1997, la fin dau mandat de Pascal Lissouba entraïnèt una represa dei combats per sa succession. Lei « Còbras », sostenguts per una partida de l'armada regulara, s'opausèron au « Nibolek » e ai « Ninjas ». Gràcias au sostèn de fòrças angolesas e chadianas, Denis Sassou Nguesso capitèt de prendre lo contraròtle de la capitala. Pasmens, en 1998, seis adversaris capitèron de menaçar Brazzaville e l'intervencion d'Angòla foguèt tornarmai necessària per mantenir lei « Còbras » en Brazzaville. Puei, lei combats contunièron dins lo sud dau país fins a la signatura d'una alta-au-fuòc generala en 1999.
La Republica de Còngo dempuei 1999[modificar | modificar la font]
Venceire de la guèrra civila, Denis Sassou Nguesso dirigís totjorn lo país e foguèt tornat elegir president a l'eissida d'escrutinh fraudulós en 2002, en 2009 e en 2016. Doas constitucions novèlas, adoptadas en 2002 e en 2015, li donan de poders fòrça importants. Pasmens, gràcias au mantenement de cors petroliers relativament important e au sostèn dei balhaires de fons internacionaus, la Republica de Còngo conoís dempuei la fin de la guèrra civila un redreiçament de son economia e una estabilizacion de sa situacion interiora. Ansin, Sassou Nguesso mena una politica destinada a contentar leis institucions internacionalas que finançan una partida non negligibla de la reconstruccion dau país. Per exemple, en 2005, amnistièt Pascal Lissouba e autorizèt lo retorn de Bernard Kolebas (que moriguèt en 2009). Puei, entre 2006 e 2008, capitèt de neutralizar lei darriers movements rebèls importants (desarmament, integracion dins l'armada, transformacion dei guerilhas en partits politics...).
Cultura[modificar | modificar la font]
Liames intèrnes[modificar | modificar la font]
Bibliografia[modificar | modificar la font]
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ De 1977 a 1979, lo partejèt ambé d'autrei personalitats dau regime au sen dau Comitat Militar dau Partit. Lei marginalizèt pauc a pauc e foguèt elegit president en 1979.


text:
Demografia de China
La populacion chinesa es una de las mai importantas del mond en nombre. China foguèt lo primièr país del mond que comptèt mai d'un miliard d'abitants. A l'ora d'ara la populacion chinesa es entrada dins una fasa de natalitat flaca, amb un objectiu de reduccion de la populacion fixat pel govèrn de la Republica populara chinesa. En 2014, la populacion es de mai de 1 390 000 000 amb Taiwan, Hong-Kong e Macau ( 1 368 000 000 per la Republica populara chinesa en 2014).
A Taiwan, Macau e Hong Kong, la politica es de tot contrària, s'encoratjan las naissenças per luchar contra una feconditat demest las mai baissas del mond.
Somari
Demografia istorica[modificar | modificar la font]
Segon las donadas porgidas per Isabelle Attané e Magali Barbieri[1], la populacion chinesa a conegut una evolucion marcada per de periòdes d'espandiment e de regression importants al cors dels 2000 ans passats. Las regressions correspondon amb de periòdes de trebolicis politics e d'invasions. Dins l'istòria modèrna es l'arribada de la dinastia dels Qing que marquèt un desvolopament demografic plan rapid comparat amb la mejana mondiala.
• -400: 19 000 000
• 0: 70 000 000
• 400: 25 000 000
• 1000: 56 000 000
• 1200: 124 000 000
• 1400: 70 000 000
• 1600: 110 000 000
• 1800: 330 000 000
• 1900: 415 000 000
• 1950: 548 000 000
Situacion actuala[modificar | modificar la font]
Natalitat, mortalitat e feconditat[modificar | modificar la font]
La Republica populara de China a entamenat dempuèi mai de 60 ans sa transicion demografica. Dins las annadas 1950, lo país aviá un taus de natalitat sempre inferior a 38 per mila. Après los trebolicis de la Revolucion culturala, lo declin de la natalitat contunhèt dins los ans 1970 amb quitament un taus de 17,8 per mila en 1979. Malgrat la politica de l'enfant unic la natalitat s'es relativament mantenguda, mai que mai s'òm compara amb Taiwan. Après un periòde de baissa (1987-2004) lo nombre de las naissenças demòra estadís (2004-2012) amb una chifra mejana de 16 000 000 de naissenças anualas. Lo taus de mortalitat créis dempuèi 2003. Aquí las donadas oficialas entre 1950 e 2012 per quant a la natalitat, la mortalitat e la feconditat.
Densitat[modificar | modificar la font]
La densitat mejana de China es de 143 abitants per km² en 2015. Aquesta densitat es pas excessiva, especialament s'es comparada amb la d'Índia (405) o d'Alemanha (289). Totun, la geografia de China impausa una reparticion inegala de la populacion amb de zònas pauc poblablas (la mitat occidentala) e de zònas ben pobladas ( la mitat orientala). S'òm compta pas las províncias occidentalas de China: Xinjiang, Gansu, Qinghai, Tibet e Mongolia Interiora, la densitat es fòrça mai nauta e ajonh gaireben 300 abitants per km².
Urbanizacion[modificar | modificar la font]
Dempuèi 2011, China es un país majoritàriament urban. L'urbanizacion s'es efectuada a un ritme sostengut e aiçò dempuèi 1990. En 2010, 49,7% de la populacion viviá dins las vilas (de comparar amb 26,4% en 1990 e 36,2% en 2000)[2]. Per aquesta rason, las vilas chinesas de uèi son mai que mai compausadas d'immòbles recents.
Las vilas chineses son a la talha de la populacion del país. Aicí la lista de las aglomeracions mai pobladas en 2010, segon las nòrmas de l'OCDE.
Reparticion etnica[modificar | modificar la font]
Oficialament lo país compta 56 nacionalitats.
De consultar tanben: Lista de las etnias de la Republica populara de China.
Lengas de China[modificar | modificar la font]
La lenga oficiala de China es lo chinés mandarin basat sul dialècte de Beijing. Aquela nòrma oficiala es mai o mens mestrejada per la majoritat de la populacion mas los dialectes e las lengas regionalas demòran ben enrasigats dins la vida vidanta. Totun la sinizacion del país es reala e i a un nombre important (mai de 50) de lengas e dialèctes en dangièr[3].
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ La Démographie de l'Asie de l'Est et du Sud-Est des années 1950 aux années 2000, in Population-F 64, 2009, INED
- ↑ http://www.stats.gov.cn/tjsj/Ndsj/2011/html/D0305e.htm
- ↑ Moseley, Christopher, ed. (2010). Atlas of the World’s Languages in Danger. Memory of Peoples (3rd ed.). Paris: UNESCO Publishing. ISBN 978-92-3-104096-2.


text:
Batalha de Tannenberg (1914)
La batalha de Tannenberg foguèt una batalha qu'opausèt l'Empèri Rus a l'Empèri Alemand au començament de la Premiera Guèrra Mondiala dau 23 au 30 d'aost de 1914. La VIIIa armada alemanda capitèt d'atacar la Ièra e la IIa armadas russas dins la region d'Allenstein gràcias a de movements rapids permés per l'utilizacion dau ret de transpòrt ferroviari de Prussia Orientala. A la fin de la batalha, la IIa armada russa èra quasi anientada e la Ia deguèt se replegar marcant la fin de l'ofensiva russa còntra Alemanha.
Lo nom de la batalha foguèt chausit sus lei conseus dau coronèu Max Hoffmann per la propaganda alemanda. D'efèct, Tannenberg, situada 30 quilomètres a l'oèst dau prat batalhier, èra estada lo luòc de debanament de la batalha de Grunwald en 1410 que veguèt la desfacha decisiva de l'Òrdre dei Chivaliers Teutonics còntra una coalicion eslava menada per lei sobeirans polonés e lituanian.
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ La vila d'Allenstein, situada en Polonha dempuei 1945, es d'ara endavant dicha Olsztyn.


text:
Barret sus Meüja
Barret sus Meüja[1] (Barret-sur-Méouge en francés) es una comuna d'Occitània, en Daufinat dins lo departament dels Auts Aups.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Capèl-sus-Méouge a situat a 25 km de Sisteron e 72 km de Gap.
Barret sus Meüja est situé à 25 km de Sisteron et 72 km de Gap.
Istòria[modificar | modificar la font]
Del Modèl:Xe al Sègle XII, lo abbaye Sant-André de Villeneuve-lès-Avignon requectava las intradas de 6 glèisas de la municipalitat[2]. La municipalitat a fusionat amb aquela de Capèl-la-Nautor en 1944. Aquela darrièra es ara un pichon masatge situat dins la montanha de Chabre.
Abans lo decrèt del 1er Modèl:En febrièr 2001, la municipalitat se trucava Capèl-lo-Bas.
Du Modèl:Xe au Sègle XII, l’abbaye Saint-André de Villeneuve-lès-Avignon percevait les revenus de 6 églises de la commune[3]. La commune a fusionné avec celle de Barret-le-Haut en 1944. Cette dernière est maintenant un petit hameau situé dans la montagne de Chabre.
Avant le décret du Modèl:1er février 2001, la commune s'appelait Barret-le-Bas.
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Toponimia Occitana e Senhalizacion bilingüa. Actas del Congrés d'Aush, 2007, publicat pel CROM, mapa aparegut a la pagina 77
- ↑ Guy Barruol, Michèle Bòsc, Yann Codou, Ostal-Pierre Estienne, Élizabeth Sauze, « Lista dels establiments religioses en levant del abbaye Sant-André del Modèl:Xe al Modèl:XIIIe sègle », inGuy Barruol, Roseline Bacon e Alain Gérard (directors de publicacion), La abbaye de Sant-André de Villeneuve-lès-Avignon, istòria, arqueologia, rayonnement, Actes del colloque interrégional agut l'an 1999 a l'escasença del millenari de la fondacion de la abbaye Sant-André de Villeneuve-lès-Avignon, Éd. Alpes De Lums, Quasèrns de Salagon pas 4, Comandi, 2001, 448 pàg. (ISSN 1254-9371), (ISBN 2-906162-54-X), p 214-215
- ↑ Guy Barruol, Michèle Bois, Yann Codou, Marie-Pierre Estienne, Élizabeth Sauze, « Liste des établissements religieux relevant de l’abbaye Saint-André du Modèl:Xe au Modèl:XIIIe siècle », inGuy Barruol, Roseline Bacon et Alain Gérard (directeurs de publication), L’abbaye de Saint-André de Villeneuve-lès-Avignon, histoire, archéologie, rayonnement, Actes du colloque interrégional tenu en 1999 à l'occasion du millénaire de la fondation de l'abbaye Saint-André de Villeneuve-lès-Avignon, Éd. Alpes de Lumières, Cahiers de Salagon no 4, Mane, 2001, 448 p. (ISSN 1254-9371), (ISBN 2-906162-54-X), p 214-215