text:
Friedrich Sertürner
Friedrich Wilhelm Adam Sertürner (nascut lo 19 de junh de 1783 a Neuhaus, mòrt lo 20 de febrièr de 1841 a Hamelin) èra un farmacian alemand, que descubriguèt la morfina in 1804.
Coma aprendís farmacian a Paderborn, foguèt lo primièr d'isolar la morfina de l'òpi. Batejèt l'alcaloïde isolat "morphium" d'après lo nom del Dieu grèc dels sòmis, Morfèu. Èra non solament lo primièr alcaloïde trach de l'opium, mas tanben lo primièr alcaloîde trach d'un planta. Dins los ans seguents faguèt de recercas suls efièches de la morfina, que pasmens foguèt pas utilizada largament abans 1815.
En 1809, Sertürner durbriguèt sa primièra farmacia a Einbeck. En 1822, crompèt la farmacia principala de Hamelin (Rathaus Apotheke), que i trabalhèt entrò a sa mòrt en 1841.


c: text/html

text:
Superordinator
Un superordinator es un ordinator amb de capacitats de tractament mai elevadas del mond, subretot, per la seuna capacitat de calcul.
Somari
Vision generala[modificar | modificar la font]
Istòria de l'industria[modificar | modificar la font]
Las primièras maquinas de la classa dels superordinators foguèron concebudas dins lo ans 1960, subretot per Seymour Cray de la companhiá nordamericana Control Data Corporation, que se mantenguèt al cap del mercat fins als ans 1970. Alara Cray abandonèt l'entrepresa per fondar la seuna companhiá, Cray Research, que passèt al cap del mercat amb las seunas nòvas realizacions, arribant a fabricar los superordinators mai rapids durant cinc anys (1985–1990). Dins lo ans 1980 un seguida de pichons cocurrents integrèron lo mercat, mas amb la creacion del mercat dels miniordinadors un decenni abans, se faguèt que la majoritat d'aqueles desapareguèron dins los ans 1990.
Ara los superordinators son fabricats per de companhiás "tradicionalas", coma Hewlett-Packard o IBM, que comprèron la majoritat de la companhiás dels ans 1980 per profeitat lor experiéncia, encara que Cray Inc. demòra especializada dins aquela produccion.
Los superordinators evoluèron dempuèi los primièrs temps fins a la mesa en parallel massissa. Los primièrs superordinators avián sonque una sola CPU fòrça rapida (tipicament un processador vectorial), mas amb lo temps lo nombre de CPU aumentèt. Ara totes los superordinators son formats per de milerats de CPUs, de tal biais que foguèron modificats los algorismes convencionals per poder èsser executats en processus distributiu (a la plaça del parallèl).
Actualitat de la superinformatica[modificar | modificar la font]
Ara los superordinators tendon a èsser dessenhats en ensems en parallèl massís, formats per de milerats de processors 'normals' destinats al mercat, coma aqueles d'IBM PowerPC, d'Intel Itanium o d'AMD Opteron. Un grand nombre dels superodinators actuals son de clusters d'ordinators dessenhats exprès per aténher lo mai grand rendement.
Logicials[modificar | modificar la font]
Los logicials mai utilizats pel processus distributiu incluson d'intefácia de programcions coma MPI e PVM tanben de solucions coma Beowulf e openMosix basadas sus d'aplicacions de liura de dreches, que facilitan la creacion d'un superordinator amb un ensems d'estacions de trabalh e de servidors. La darrièra revision del lengatge de programacion Fortran (Fortran 2003/2008) implementèt un estandard simple de calcul en parallèl nomenat 'Fortran Co-Array' qu'es independent de la plataforma.
Usatges comuns[modificar | modificar la font]
Los superodinators s'utilizan per de tascas de calcul intensiu tant dins la recerca publica que dins l'industria privada. Aqueles calculs incluson:
- Problèmas de mecanica quantica
- Prediccion e analisi del clima
- Calcul en quimia computacionala
- Relegament de proteïnas e d'autres problèmas de bioqumia computacionala
- Recerca en fusion nucleara
- Criptoanalisi
- Simulacions en engenheriá aeronautica
Concepcion de las maquinas e dels logicials[modificar | modificar la font]
Los superordinators qu'utilizan las CPUs fabricadas tradicionalament ganhèron de velocitat mercé als seus concepcions innovants que los permeton de realizar fòrça tascas en parallèl. Tendon s'especializar en biais d'informatica experta, subretot dins lo calcul numeric e a aver un rendement paure per d'autras tascas. La seva ierarquia de memòria es plan dessenhada per tòca que los processors sián calculant permanentament. La majoritat del rèsta de las maquinas es dessenhat per evitar lo maxim la preséncia d'enventuals ralentiments. Los dessenhs incorpòran mai sovent possible aquels dels PCs actuals, alara qu'un PC d'ara a la capacitat de calcul d'un superordinator de fa 15 ans.
E mai, per qu'un superordinator venga performant, lo logicial deu èsser concebut de tal biais que sián minimalizadas las interdependéncias de las donadas, e per aquó son dispausats en parallèl seguent la lei d'Amdahl.
Superordinators mai rapids[modificar | modificar la font]
la velocitat dels ordinators s'exprimir en FLOPS (o flops o flop/s) qu'es un acronime significant « operatcons a virgula flautanta per segonda » (en anglés, FLoating point Operations Per Second).
Top 500[modificar | modificar la font]
Dempuèi 1993, los superordinators mai rapids del mond s'inclusisson dins la lista Top500 en funcion dels seus resultats amb una bibliotèca de programas d'algèbra lineari nomenada LINPACK.
Superordinators actuals mai rapids[modificar | modificar la font]
En decembre de 2008, lo superodinator mai poderós del mond èra el "Roadrunner" d'IBM, qu'en junh de 2008 foguèt lo primièr a depassar la velocitat de calcul d'un petaflop.
En 2013, lo mai rapid èra lo Tianhe-2 [1]de l'Universitat chinesa de tecnologia de defensa [2] amb 33,86 PFLOPS[3]

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Biocombustible
Un biocombustible pòt generalament èsser definit coma un combustible solid, liquid, o gas compausat, o derivat de biomassa, es a dire un combustible amb poder calorific naut, fach de matèria organica que ven dirèctament o indirèctament de la fixacion d'energia solara per la fotosintèsi. Coma per exemple, l'etanòl eissit de la cana de sucre, utilizat dins las automobilas en Brasil.
L'utilizacion de biocombustible es considerat coma un biais de redusir las emissions de gas d'efièch de sèrra e d'aumentar la securitat energetica en fornir una alternativa a las energias fossilas.


text:
Annada
Una annada es una unitat de temps mesurant la durada entre doas ocurréncias consecutivas d'un eveniment ligat a la revolucion de la Tèrra a l'entorn del Solelh.
En fach, existís pas una definicion unica de l'annada, mas un ensemble de definicions menant a de duradas pròchas seguissent los fenomèns — astronomics o non — que servisson a la mesurar.
Somari
Annada civila[modificar | modificar la font]
L'annada civila es l'interval de temps entre doas datas successivas portant lo meteis nom dins un calendièr.
Lo calendièr gregorian a per tòca de conservar l'equinòcci de març lo pus prèp possible del 21 de març. La longor mejana d'una annada gregoriana es de : 365,2425 jorns.
Astronomia[modificar | modificar la font]
Annada juliana[modificar | modificar la font]
L'annada juliana es l'unitat de temps definida exactament coma : 365,25 jorns. S'agís de l'unitat ordinària utilizada dins divèrses contèxtes scientifics. (simbòl SI : « a »)
Annada siderala[modificar | modificar la font]
L'annada siderala es l'interval de temps per que la Tèrra efectue una revolucion complèta de son orbita, mesurada dins un referencial fixe ; es a dire que se tracta del temps mes per que, vist de la Tèrra, lo Solelh retròbe la meteissa posicion a respièch de las estèlas sus l'esfèra celèsta.
Una annada siderala dura en mejana : 365,256 363 051 d (siá : 365 d 6 h 9 min 9 s, epòca J2000.0).
Annada tropica[modificar | modificar la font]
L'annada tropica es « l'annada dels retorns de las sasons » e constituís la basa dels calendièrs solars.
Dins son accepcion contemporanèa en sciéncia modèrna, l'annada tropica se definís coma l'interval de temps dins lo qual la longitud mejana del Solelh sus son orbita aparenta, qu'es l'ecliptica, creis de 360°.
Aquesta definicion modèrna ten compte del començament de totas las sasons e ne balha la valor mejana.
Fins a una epòca recenta, se confondiá generalament l'annada tropica e « l'annada vernala », es a dire l’interval de temps entre dos passatges successius del Solelh a l’equinòcci vernal. Aquesta definicion anciana teniá doncas compte del començament de la prima septentrionala unicament. En realitat l'annada vernala e l'annada tropica son plan diferentas.
En l'an 2000, J2000.0, l'annada tropica pròpriament dicha, doncas mejanada sus totes los punts de l'ecliptica, valiá : 365,242 190 517 d, siá 365 d 5 h 48 min 45,2606 s.
Demenís regularament, actualament, d'environ 0,53 s per sègle.
Annada anomalistica[modificar | modificar la font]
L'annada anomalistica es l'interval de temps mes per la Tèrra per efectuar una revolucion a respièch del perièli de son orbita. L'orbita de la Tèrra essent elliptica, la Tèrra es al pus pròche del Solelh a son perièli (lo 2 de genièr en 2000) e al pus luènh a son afèli (lo 2 de julhet en 2000).
A causa de perturbacions gravitacionalas de las autras planetas, la forma e l'orientacion d'aquesta orbita son pas fixas e las apsidas se desplaçan lentament dins un referencial fixe, seguissent un cicle d'environ 112 000 ans. L'annada anomalistica es atal leugièrament mai longa que las annadas siderala e tropica.
L'annada anomalistica dura en mejana : 365,259 635 864 d (siá 365 d 6 h 13 min 52 s, epòca J2000.0).
Annada draconitica[modificar | modificar la font]
L'annada draconitica es lo temps mes pel Solelh (observat de la Tèrra) per efectuar una revolucion a respièch del meteis nos lunar (lo punt ont l'orbita de la Luna copa l'ecliptica). Aqueste periòde es associat als eclipsis, que se produson quand lo Solelh e la Luna son pròches d'aquestes noses; los eclipsis se produson doncas dins un interval d'un mes (environ) : la "sason dels eclipsis", cada mièja annada draconitica.
L'annada draconitica dura en mejana : 346,620 075 883 d (siá 346 d 14 h 52 min 54 s, epòca J2000.0).
Annada gaussiana[modificar | modificar la font]
L'annada gaussiana es l'annada siderala d'una planeta fictícia de massa negligibla a respièch de la del Solelh, que son orbita seriá pas perturbada per las autras planetas e que seriá regida per la constanta gravitacionala de Gauss (dins l'encastre de la tresena lei de Kepler).
L'annada gaussiana es egala a : 365,256 8983 d (siá 365 d 6 h 9 min 56 s).
Annada besseliana[modificar | modificar la font]
Una annada besseliana es una annada tropica que comença quand un Solelh fictici atenh una longitud mejana de 280°.
Granda annada[modificar | modificar la font]
La granda annada correspond a una revolucion complèta dels equinòccis a l'entorn de l'ecliptica. Sa durada es d'environ 25 700 ans, mas se pòt pas determinar amb precision, que la velocitat de precession es variabla.
Annada eliaca[modificar | modificar la font]
L'annada eliaca es l'interval de temps entre dos levars eliacs d'una estela. Es vesina d'una annada siderala, abstraccion facha de las diferéncias degudas al movement pròpri de l'estela e a la precession dels equinòccis.
Annada sotiaca[modificar | modificar la font]
L'annada sotiaca es l'interval de temps entre dos levars eliacs de Sirius. Es fòrça pròcha de l'annada juliana de : 365,25 jorns.
Cambiaments[modificar | modificar la font]
La durada exacta d'una annada astronomica varia al cors del temps. Las causas principalas de cambiament son :
- La precession dels equinòccis, que desplaça la posicion dels equinòccis a respièch dels apsides de l'orbita terrèstra (l'axe major). Una posicion tropica donada, per exemple los solsticis o los equinòccis (o una autra posicion quina que siá) se desplaçant vèrs lo perièli se reprodutz amb un periòde descreissent d'an en an ; una autra se desplaçant vèrs l'afèli se reprodutz amb un periòde creissent.
- L'influéncia gravitacionala de la Luna e de las autras planetas, que modifica l'orbita de la Tèrre a l'entorn del Solelh.
- Las fòrças de marèa entre la Tèrra, la Luna e lo Solelh aumentan la durada del jorn e del mes. Lo jorn solar mejan estent l'unitat que permet de mesurar la longor de l'annada civila, la longor d'aquesta darrièra sembla de cambiar.
- A tèrme long, las variacions de la massa totala del Solelh, causadas per lo vent solar e la radiacion de l'energia desgatjada per la fusion nucleara dins son còr, pòdon afectar lo periòde orbital de la Tèrra.
Comparasons[modificar | modificar la font]
- 353 ; 354 o 355 jorns : longor de las annadas regularas dins cèrts calendièrs luni-solars.
- 354,37 jorns : 12 meses lunars ; durada mejana d'una annada dins los calendièr lunars.
- 365 jorns : annada regulara dins la màger part dels calendièrs solars.
- 365,242 19 jorns : annada tropica mejana als alentorns de l'an 2000.
- 365,2425 jorns : durada mejana d'una annada dins lo calendièr gregorian
- 365,25 jorns : durada mejana d'una annada dins lo calendièr julian
- 365,2564 jorns : annada siderala
- 366 jorns : annada bissextila dins mantun calendièr solar.
- 383, 384 o 385 jorns : longor de las annadas bissextilas dins cèrts calendièrs luni-solars.
- 383,9 jorns : 13 meses lunars ; una annada bissextila dins cèrts calendièrs luni-solars.
Lo tablèu seguent dona una comparason entre las diferentas annadas astronomicas :
- 1 jorn solar = 86 400 s
- 1 jorn sideral = 86 164 s


text:
Visigòts
Los visigòts (en alemand Westgoten "Gòts de l'Oèst") son una de las doas branchas de l'ancian pòble germanic daus gòts (l'autra brancha essent aquela daus ostrogòts). Los gòts, d'origina escandinava, sortiguèron de Suècia meridionala e lors doas branchas, aparegudas en Ucraïna, s'integrèron puei tardivament dins l'Occident roman, subretot durant lo sègle V. Après la chasuda oficiala de l'Empèri Roman d'Occident (476), los visigòts contunhèron gaireben 250 ans de temps a jugar un ròtle important en Euròpa Occidentala. Es un daus pòbles "barbars" mai prestigiós d'Euròpa, tant per sa lonja istòria e sas originas miticas coma per las marcas que laissèt beucòp de temps dins los esperits.
Los Visigòts e Occitània[modificar | modificar la font]
Los Visigòts, sens o saber, joguèron un ròtle important per preparar l'emergéncia ulteriora d'Occitània e de la lenga e de la cultura occitanas[1]. Durant l'ensems dau sègle V, a partir de lors capitalas qu'èran Bordèu o Tolosa, e en essent federats teoricament a l'Empèri Roman d'Occident, los Visigòts conqueriguèron progressivament un territòri qu'englobava gaireben tota la futura Occitània (levat lo futur Daufinat jos dominacion daus Burgondis) e la màger part de la Peninsula Iberica. L'eiretage culturau daus visigòts consistiguèt a refortir la cultura e las institucions romanas, en tot i apondre daus elements de cultura visigotica (germanica), mas en proporcion moderada. Tanben l'impacte demografic e lingüistic (gotic, germanic) daus visigòts foguèt feble e laissèt se desvolopar lo latin liurament coma lenga de l'administracion, de l'Egleisa e de l'immensa majoritat de la populacion. Quò es un daus elements qu'explican que lo latin e la cultura latina dau reiaume visigòt foguèron pro conservators dins la futura Occitània, tant durant lo periòde visigòt au sègle V, coma durant los periòdes ulteriors, quand s'installèt una dominacion superficiala daus francs a partir de 507 (batalha de Vouillé). A aquela data los francs faguèron refluir los visigòts en Gòtia (Bas Lengadòc) e dins la Peninsula Iberica mas lo contèxte culturau de la futura Occitània chamgèt pas beucòp. L'emergéncia ulteriora de la lenga occitana, au sègle VIII, dins un contèxte de fidelitat continua a la cultura romana durant tota la nauta Edat Mejana, fai que l'occitan es una lenga romanica pro conservatritz a respècte dau latin[2].
En contrast, lo nòrd de Gàllia (Nèustria e oèst d'Austràsia), qu'era lo futur domeni de la lenga francesa, èra maitot dins la zona centrala dau poder politic e de l'installacion demografica daus francs. Coneguèt tre lo sègle V una dominacion prionda daus francs que laissèron dins lo latin locau de traças fòrtas de lor lenga (lo francic) e de lor cultura germanica, çò qu'explica l'aparicion de la lenga francesa, au sègle VIII, coma una lenga romanica relativament germanizada e pro distinta de l'occitan.
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ LAFONT Robèrt (2003) Petita istòria europèa d’Occitània, coll. Istòria, Canet: Trabucaire.
- ↑ BÈC Pèire = BEC Pierre (1995) La langue occitane, coll. Que sais-je? n° 1059, París: Presses Universitaires de France [1a ed. 1963].


text:
Cerdanha
Cerdanha (catalan: Cerdanya; francés: Cerdagne; espanhòl: Cerdaña) es una region de l'èst dels Pirenèus devesida entre los estats francés e espanhòl e que istoricament foguèt un comtat catalan.
Dempuèi lo Tractat dels Pirenèus (1659), es devesida entre :
- l'Auta Cerdanha en Catalonha del Nòrd, es a dire, los territòris administrats per França: aperten al departament dels Pirenèus Orientals e a la region de Lengadòc-Rosselhon.
- La Bassa Cerdanha que forma una part de la Catalonha del Sud, es a dire, dels territòris administrats per Espanha e la Generalitat de Catalonha, que ara son devesits en las províncias de Girona e Lhèida.


text:
Woody Allen
Woody Allen (nascut Allan Stewart Konigsberg lo 1 de decembre de 1935) es un director, scenarista, escrivan e actor nòrd-american. A filmat la màger part de las siás pelliculas a Nòva Yòrk, la siá vila natala. Es tanben clarinetista en una banda de jazz.
Biografia[modificar | modificar la font]
D'origina josieu, nasquèt al districte del Bronx mas se crièt a Brooklyn. A catorze ans aprenguèt a tocar lo clarineta e a setze comencèt ja a escriure de remoquets per The New York Post, lo primièr que ne foguèt publicat lo 25 de novembre de 1952. Lo 1953 foguèt contractat per un agent publicitari per escriure de remoquets, e pendent un an faguèt unes corses a l'Universitat qu'acabèt pas. Après trabalhar de scenarista a la ràdio e la television, comencèt a èsser reconegut pels gags qu'escribit pel umorista Sid Caesar, lo primièr que ne foguèt emés lo 2 de novembre de 1958.
Lo 1960 debutèt coma umorista al club Blue Angel, e lo 1963 èra ja reconegut dins tot lo país mercés a una virada. Debutèt dins lo cinèma coma scenarista e actor en un papièr segondari a What's New Pussycat? (Estreat als Estats Units lo 22 de junh de 1965). Lo 1966 estreèt la siá primièra òbra de teatre, Dòn't Drink the Water e publiquèt unes primièrs contes a la revista The New Yorker. Coma director, lo sieu primièr film foguèt Take the Money and Run (estreat lo 18 d'agost de 1969). La consagracion arribèt amb Annie Hall (estreada lo 20 d'abril de 1977), que ganhèt per el quatre prèmis Oscar, que volguèt pas anar a recebre, en metent la desencusa que lo meteis jorn aviá un concèrt amb lo sieu grop de jazz.
Es autor d'una autra òbra teatrala, Play It Again, Sam (1969) e de tres libres ont i amassa los sieus contes: Getting Even (1971), Without Feathers (1975) e Side Effects (1980). Se liguèt sentimentalament a las actrises Diane Keaton e Mia Farrow, de protagonistas de la majoritat de las siás pelliculas. D'aquela darrièra n'a un filh, Satchel (nascut lo 10 de decembre de 1987), mas se'n separèt après un grand escandal, lo 1993, en se far publica la relacion qu'aviá amb la filha adoptiva de la Mia Farrow (qu'alavetz encara èra lo sieu coble oficial), Soon-Yi Previn, que s'acabèt amb el en maridant lo 22 de decembre de 1997.
Lo 2002 recebèt lo Prèmi Prince d'Astúrias dels Arts,[1] e lo 2007 foguèt investit doctor honoris causa per l'Universitat Pompeu Fabra de Barcelona[2] , per la siá contribucion a las arts e la cultura populara.
L'an 2008 rodèt una pellicula dins la Ciutat Comtal amb Scarlett Johansson, Penélope Cruz e Javier Bardem: Vicky Cristina Barcelona.


text:
Ciutat Vedada
La Ciutat Vedada (var. Ciutat Proïbida o Ciutat Enebida ; 紫禁城 en chinés) a Beijing, China, qu'ei lo monument nacionau Musèu Palais ; que ho sede de las corts imperiaus e deus govèrns imperiaus desempuish las dinastias Ming dinc a Qing.
Que vadó musèu en 1925 dab ua hèra rica colleccion d'artefactes e d'òbras d'art qui ua partida e ho emportada a Taipei (e uei conservats dehens lo Musèu Nacionau deu Palais) a l'escasença de la des.hèita e de l'exili de la China Nacionalista.
La soa bastida que's debanè enter 1406 e 1420. En 1987 que ho inclusa dehens la lista deu Patrimòni Mondiau de l'Umanitat per l'UNESCO.


text:
Joan Armand deu Peirèr, comte de Tres Vièlas
Joan Armand deu Peirèr, comte de Tres Vièlas (Auloron, 1598 - Tres Vièlas, Sola, lo 8 de mai de 1672) que ho un militar bearnés au servici deu reiaume de França. Pròche deu rei Loís XIII e enemic deu cardinau de Richelieu, qu'inspirè Alexandre Dumas e qu'ei un deus personatges deu son roman : Los tres mosquetaris.
Vita[modificar | modificar la font]
Joan deu Perièr, pair de Joan Armand deu Peirèr, que's he nòble en crompant tèrras nòblas dens la ciutat de Tres Vièlas en Bascoat. Lo son hilh que vadó a Auloron en 1598 e qu'entrè dens l'armada com mosquetari en 1676. Que participè au sièti de La Rochèla en 1647 e 1648 e que vadó capitani lòctenent deus mosquetaris. En 1640 que recrutè tres mosquetaris dens lo son entoratge bearnés : Atòs d'Autaviela (lo son cosin), Isaac de Portau (lo son onco per aligança) e Enric d'Aràmits (recomandat per Francés de Guilhon, senhor deus Essarts).
Ligat de luenh au complòt de l'ahar de Cinq-Mars contra Richelieu (shens i participar, qu'èra prèst a agir contre lo cardinau s'atau e hosse l'òrdi deu Rei), aqueste que demandè l'exilh de l'oficièr bearnés qui, totun, tornè crubar lo comandament deus mosquetaris deu Rei en 1642, a la mort deu cardinau. Arron la mort de Loís XIII, la reina Ana d'Àustria que'u recompensè en tornant la tèrra nòbla de Tres Vièlas en comtat. De son costat, lo cardinau Mazarin, maucontent de non pas aver podut autrejar lo gavidament deus mosquetaris au nebòt Mancini, que suprimí los regiment. Lo comte, tanben governador deu País de Foish, que's retirè alavetz dens la soa tèrra de Tres Vièlas on e's morí.


text:
Volterra
Volterra es una vila italiana de la província de Pisa en Toscana. D'origina estrusca, faguèt partida de la Dodecapòli avans sa conquista per lei Romans. Après l'afondrament de l'Empèri Roman d'd'Occident, fuguèt plaçada sota l'autoritat d'evesques locaus fins au sègle XII. En 1253, la borgesiá prenguèt lo poder e la ciutat intrèt dins la liga guelfa de Toscana e venguèt donc l'aliada de Florença e l'enemiga de Pisa. En 1361, la vila intrèt dins la dependéncia de Florença mai gardèt una autonòmia importanta. Pasmens, en 1429, una insureccion menada per Giusto Landini assaièt sensa succès de restaurar son independéncia e, en 1472, Volterra fuguèt pilhada per lei tropas de Florença e definitivament annexada. A partir d'aquela data, l'istòria de la vila es la de Florença e de Toscana.


text:
Un article de Wikipèdia, l'enciclopèdia liura.
Bizonnes en arpitan ( Bizonnes en francés) es una comuna arpitana dau Daufinat, situada dins lo departament d'Isèra e la region de Ròse-Aups.
Bizonnes A situat a 20 km de Bourgoin-Jallieu e 18 km de Voiron.
Bizonnes est situé à 20 km de Bourgoin-Jallieu et 18 km de Voiron.
Bizonnes
Aquesta seccion es voida, pas pro detahada o incompleta. Vòstra ajuda
es benvenguda !
Aquesta seccion es voida, pas pro detahada o incompleta. Vòstra ajuda
es benvenguda !


text:
Projeccion frontala
La projeccion frontala o matte painting en anglés es un procediment cinematografic que consistís a pintrar un decòr n'i daissant d'espacis vuèits, ont una o mai d'una scènas filmadas son incorporadas.
Aquel sistèma economic permet d'espandir fins a l'infinit los rèireplans sens aver a bastir de decòr gigant. Foguèt pro utilizat pels films de sciéncia-ficcion (que Star Wars), perque permet de daissar larga plaça a la creativitat e a l'imaginari.
Tecnica[modificar | modificar la font]
Tradicionalament, s'utilizava de pinturas acrilicas sus veire per crear de scenas de talha variabla (a l'entorn de dos mètres carrats), verges de pigments sus de luòcs precís. Una scèna vertadièra (amb d'elements de decors en armonia) èra filmada a part, de biais que coïncide amb l'espaci daissat liure. I aviá tres tecnicas per fusionar l'ensems:
- La projeccion en avant: la scèna filmada es projectada sus una placa de veire miègreflectritz e l'ensems se torna filmar per una autre camèra.
- La retro-projeccion: la scèna filmada es projectada enré de la placa de veire, visibla per transparéncia, e l'ensems se torna filmar per una autra camèra.
- L'imatge amagat: la scèna es filmada amb una resconduda. Sol un segment tèst (gaireben 60 mètres de filme) es desvolopat e projectetat sus la placa que se deu realizar la pintura. Los artistas veson atal exactement los contorns de la reconduda e pòdon realizar lor pintura. Lo rèste del filme es pas desvelopat. Quand lo matte painting es acabat, se torna utilzar lo meteis filme per filmar sonque la pintura. Atal lo filme conten la mescla de las scènas, ambedoas sul negatiu e sens sistèma de duplicacion, çó que melhora sa qualitat. Es un procés riscat, perque la mendra dèca de manipulacion damatja lo negatiu.
Lo nivèl de detalh de las pinturas sul veire depend de la durada de la scena: per mens de quatre segondas l'uèlh demora gaire suls details, arribat a detz o pòt. Una scèna de jorn demanda èsser mai detalhada qu'aquela realizada de nuèch. Tanben, lo centre de la pintura es trabalhat melhor que los marges, perque l'uèlh s'i pausa naturalament en primièr. La qualitat finala es garantida per un ajustament precís dels contorns, de l'esclairatge, e pel fach que se dona mai l'attencion sus l'accion (qu'es vertadièrament filmada), puslèu que sul decosr.
A l'ora d'ara, los matte paintings son realizats informaticament, mai sovent per modelizacion 3D, e venon de vertadièrs « decors numerics ». S'agís de fach d'una de las nombrosas sisas incorporadas dins la composicion numerica finala d'un efècte especial cinematografic.
L'utilizacion de decors sus veire fa impossible l'estereoscopia impossible.
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- (en) Matte Paintings de Bruno Serre
- (en) Raphael Lacoste, Matte Painter e Concept Artist
- (en) Frederic St-Arnaud, Digital Matte-Artiste
- (en) Leonardo Sedevcic, Digital Matte-Painter
- (en) Jean-Baptiste Verdier, Digital Matte-Painter
- (en) Lavarda Jeremy, Matte painter e Concept Artist
- (en) Nicolas Fidala, Matte painter - Film Director
- (fr) Digital Matte Painting.fr, Site informatiu
- (en) Thiên-Co Pham, Digital Matte Painter e Concept Artist


text:
Pel moment, i a pas cap de tèxt sus aquesta pagina ; podètz aviar una recèrca sul títol d'aqueste títol de pagina dins las autras pagina, recercar dins las operacions ligadas o crear aquesta pagina.
Categoria:Modèl infobox organisacion
Aquesta pagina es estat suprimida. L'istoric de las supressions e dels cambiaments de nom es afichat çaijós coma referéncia.
- 17 setembre de 2013 a 17.33 Cedric31 (Discussion | contribucions) a suprimit la pagina Categoria:Modèl infobox organisacion (contenent '{{Categoria de modèls}} Organisacion')
Articles dins la categoria « Modèl infobox organisacion »
Aquesta categoria conten l'article seguent.


text:
Mostrando resultados 1 a 7 de 7
Grupo Espacio bordado
Empresa dedicada a la publicidad e imagen de cualquier negocio de manera integral.
bordado, imprenta, impresion gran formato, impresion textil, rotulacion
Imagen & Diseño publicidad
Chapultepec Esq San Juan 101, 62450
Cuernavaca, Morelos
Av Reforma 84, 62744
Cuautla, Morelos
Serigrafic's Publicidad publicidad
Carlos Cuaglia No. 104, 62280
Cuernavaca, Morelos
Lonart anuncios luminosos
Eje Norte Sur No. 11, 62500
Jiutepec, Morelos
anuncios luminosos, lonas para camion, renta y venta de lonas, toldos
Gamp Rotulacion Computarizada lonas
Sufragio Efectivo 141 No. C, 62744
Cuautla, Morelos
De La Luz No. 41 S/n, 62480
Cuernavaca, Morelos
Restablecer
Rotulacion en Monterrey | Rotulacion en Guadalajara | Rotulacion en Ciudad De Mexico | Rotulacion en Puebla | Rotulacion en Ciudad Juarez | Rotulacion en Cancun | Rotulacion en Culiacan | Rotulacion en Queretaro | Rotulacion en Tlalnepantla | Rotulacion en Mexicali | Rotulacion en San Luis Potosi | Rotulacion en Aguascalientes | Rotulacion en Torreon | Rotulacion en Toluca | Rotulacion en Cuernavaca | Rotulacion en Leon | Rotulacion en Nezahualcoyotl | Rotulacion en Zapopan | Rotulacion en Navojoa | Rotulacion en Irapuato | Rotulacion en Guadalupe | Rotulacion en Veracruz | Rotulacion en Durango
Rotulacion en AguascalientesRotulacion en Aguascalientes | Rotulacion en Baja California | Rotulacion en Baja California Sur | Rotulacion en Baja California Sur | Rotulacion en Campeche | Rotulacion en Campeche | Rotulacion en Chiapas | Rotulacion en Chiapas | Rotulacion en Chihuahua | Rotulacion en Chihuahua | Rotulacion en Coahuila | Rotulacion en Coahuila | Rotulacion en Colima | Rotulacion en Colima | Rotulacion en Distrito Federal | Rotulacion en Distrito Federal | Rotulacion en Durango | Rotulacion en Durango | Rotulacion en Estado De Mexico | Rotulacion en Estado De Mexico | Rotulacion en Guanajuato | Rotulacion en Guanajuato | Rotulacion en Guerrero | Rotulacion en Guerrero | Rotulacion en Hidalgo | Rotulacion en Hidalgo | Rotulacion en Jalisco | Rotulacion en Michoacan | Rotulacion en Morelos | Rotulacion en Morelos | Rotulacion en Nayarit | Rotulacion en Nayarit | Rotulacion en Nuevo Leon | Rotulacion en Nuevo Leon | Rotulacion en Oaxaca | Rotulacion en Puebla | Rotulacion en Queretaro | Rotulacion en Queretaro | Rotulacion en Quintana Roo | Rotulacion en Quintana Roo | Rotulacion en San Luis Potosi | Rotulacion en San Luis Potosi | Rotulacion en Sinaloa | Rotulacion en Sinaloa | Rotulacion en Sonora | Rotulacion en Sonora | Rotulacion en Tamaulipas | Rotulacion en Tamaulipas | Rotulacion en Veracruz | Rotulacion en Yucatan | Rotulacion en Yucatan | Rotulacion en Zacatecas | Rotulacion en Zacatecas


text:
Un article de Wikipèdia, l'enciclopèdia liura.
Los Boston Celtics son una equipa de basquetbòl professional que lo sèti es a Boston, Massachusetts (Estats Units), que jòguen a la Division Atlantica de la Conferéncia Èst de l'NBA. Foguèt fondat l'an 1946 e es, amb 17 títols, l'equipa amb mai campionats de l'NBA.[1] Lo grand domeni dels celtics se produsiguèt pendent lo periòde 1957-1969, ont ganhèron 11 campionats en 13 ans, 8 de consecutius. Lo 17 de junh de 2008, ganhèron lo sieu dètz-e-seten campionat après de véncer per 4-2 a Los Angeles Lakers.
- Boston Arena (1946)
- Boston Garden (1946–1995)
- TD Garden (1995–present)
- ↑ NBA Finals: All-Time Champions nba.com


text:
1800
Cronologia mensuala:
Gen - Feb - Mar - Abr - Mai - Junh
Julh - Ago - Set - Oct - Nov - Dec
Cronologias tematicas:
Literatura - Musica - Sciéncia - Espòrt
Aquesta pagina concernís l'an 1800 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Mond[modificar | modificar la font]
Arts[modificar | modificar la font]
Sciéncias e tecnicas[modificar | modificar la font]
Quimia[modificar | modificar la font]
Premiereis electrolisis d'una solucion d'aiga acidificada per lei cirurgians britanics Anthony Carlisle (1768-1840) e William Nicholson (1753-1815). Dins lo corrent de l'annada, un autre mètge anglés, William Cruikshank (1746-1808) confirmèt l'existéncia d'aqueu fenomèn.
Economia[modificar | modificar la font]
Naissenças[modificar | modificar la font]
- 7 de genièr - Millard Fillmore, president dels Estats Units (m. 1874)
- 12 de febrièr - John Edward Gray, zoologista britanic (m. 18750
- 20 de març - Braulio Carrillo Colina, cap d'Estat de Còsta Rica (m. 1845)
- 13 d'agost - Ippolito Rosellini, egiptològ italian (m. 1843)


text:
Faulquemont
Faulquemont es una comuna francesa, situada dins lo departament de Mosèla e la region de Lorena.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Faulquemont A situat a 35 km a l'èst de Mètz, e a 13 km al sud-oèst de Sant-Avold.
Faulquemont est située à 35 km à l'est de Metz, et à 13 km au sud-ouest de Saint-Avold.
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Important centre de poterie pendent lo periòde gallo-romaine. "Falconis Monds" (latin, Mont dels faucons). Aperteniá als avesques de Mètz a Modèl:La s, al pòrti de Lorraine, a Texans de Fénétrange e a Dietrich Bayer de Boppart a Modèl:La s. 1590 : banc dels Messins. 1634 : los remparts e lo castèl aguèron destruit sus òrdre de Richelieu. A partir de 1683 : reconstruction del pòble. Creacion del marquisat de Faulquemont en benefici de la familha de Harraucourt a Modèl:La s. La comtesse de Choiseul #far reconstruire la glèisa en lo bourg l'an 1765, #que ven glèisa maire de la curació de Faulquemont. 1766 : rattachement a la França. Important centre industrial a Modèl:La s. Dempuèi 1945 : desvolopament economic mercés als houillères de la conca de Lorraine.
Chémery-lès-Faulquemont : Banc principal de la fabrica del potier gallo-romain Satto. Vilatge de l'anciana província de Lorraine, format dempuèi 1587 d'estrangièrs #que #recebre mil jorns de bòsques a déboiser per Paul, comte de Salí, copropriétaire de la distincion de Faulquemont. Comuna recentament fusionada amb Faulquemont.
Coma los autres comunas de l'actual departament de la Moselle, Faulquemont a annexat al Empèri alemand de 1871 a 1918. Après doas generacions de pases e de prospérité, la germanisation dels esperits es tal que los abitants del costat se baton naturalament pel Empèri alemand l'an 1914. Fòrça queiràn jos l'uniforme alemand, sul Tèsta de l'Èst, mas tanben al Oèst, en particular a França e en los Flandres. Leiales afars del Emperaire, fòrça pauc de Mosellans trairàn la siá Pàtria per prene las tropas francesas. La victòria francesa l'an 1918 serà totun plan acceptada pels abitants del costat.
La Segonda Guèrra mondiala e lo drama del Annexion marcaràn longtemps los esperits. La municipalitat i aurà pas liberat que lo 4 de decembre de 1944[1], doas setmanas après Mètz.
Important centre de poterie durant la période gallo-romaine. "Falconis Mons" (latin, Mont des faucons). Appartenait aux évêques de Metz au Sègle XI, au duc de Lorraine, à Jean de Fénétrange et à Dietrich Bayer de Boppart au Sègle XV.
- 1590 : siège des Messins.
- 1634 : les remparts et le château furent détruits sur ordre de Richelieu.
- À partir de 1683 : reconstruction du village.
- Création du marquisat de Faulquemont au profit de la famille de Harraucourt au Sègle XVII.
- La comtesse de Choiseul fit reconstruire l'église dans le bourg en 1765, qui devient église mère de la cure de Faulquemont.
- 1766 : rattachement à la France.
- Important centre industriel au Sègle XIX.
- Depuis 1945 : développement économique grâce aux houillères du bassin de Lorraine.
Chémery-lès-Faulquemont : siège principal de la fabrique du potier gallo-romain Satto. Village de l'ancienne province de Lorraine, formé depuis 1587 par des étrangers qui reçurent mille jours de bois à déboiser par Paul, comte de Salin, copropriétaire de la seigneurie de Faulquemont. Commune récemment fusionnée avec Faulquemont.
Comme les autres communes de l'actuel département de la Moselle, Faulquemont est annexée à l’Empire allemand de 1871 à 1918. Après deux générations de paix et de prospérité, la germanisation des esprits est telle que les abitants du canton se battent naturellement pour l’Empire allemand en 1914. Beaucoup tomberont sous l’uniforme allemand, sur le Front de l’Est, mais aussi à l’Ouest, en particulier en France et dans les Flandres. Loyaux sujets de l'Empereur, très peu de Mosellans trahiront leur Patrie pour rejoindre les troupes françaises. La victoire française en 1918 sera toutefois bien acceptée par les abitants du canton.
La Seconde Guerre mondiale et le drame de l'Annexion marqueront longtemps les esprits. La commune ne sera libérée que le 4 décembre 1944[2], deux semaines après Metz.
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ 1944-1945, Los ans Liberats, Lo Republican Lorrain, Mètz, 1994, pàg.15
- ↑ 1944-1945, Les années Liberté, Le Républicain Lorrain, Metz, 1994, p.15


text:
Labord
Labord (Lapurdi en basco, Labourd en francés, Labort en navarrés e en castelhan) qu'estó un vescomtat feudau deu ducat d'Aquitània. Las soas tèrras, limitadas au nòrd per Ador e au sud per Bidassoa e peus Pòrts, que son geograficament e istoricament ligadas a la mar. Qu'ei, en part, un territòri arrancat a l'ocean per l'acumulacion de grans sediments quaternaris on s'installèn los vascons. Arron d'un periòde d'ocupacion romana superficiau qu'arribèn a constituir lo ducat independent de Vasconia.
Los sons abitants que son los labordins.
La mar qu'a avut un ròtle primordiau dens l'evolucion istorica d'aquera region. Òm qu'atribueish a Baiona l'estatut de capitau de Labord. Aquò qu'ei vertat dinc au sègle XIIau, data a la quau n'estó administrativament destacada. La capitau istorica que vadó alavetz Ustàrits dens la quau s'organizè lo Biltzar de Labord (l'assemblada generau de tots los maires). Arron deu maridatge de la duquessa d'Aquitània Alienòr dab Enric II Plantagenèst, en 1152, las tèrras de Labord que passèn devath la dependéncia de la corona anglesa e que serén l'objècte de multiplas intrigas, atau las protagonizadas per Ricard Còr de Leon, mèste deu desvolopament comerciau e economic de Baiona. Aquera influéncia anglesa que durè dinc a 1450, quan Labord tornar vadó possession de la corona francesa, arron de la signatura deu tractat de patz dens lo castèth d'Aiherra. En 1609, un procès de broishas que i estó condusit peu conselhèr d'estat Jean d'Espagnet e peu conselhèr au Parlament Pierre de Lancre entà « purgar lo país de tots los broishes e broishas devath l'empresa deus demònis ».
Blason[modificar | modificar la font]
Qu'ei dividit en dus. Lo leon roge que sembla viéner deu Vescomtat de Labord e la flor de liri sus hons blau que commemòra l'adesion a la corona francesa arron de tres sègles d'apartenença ad Anglatèrra.


text:
Papoa-Nòva Guinèa
Papoa-Nòva Guinèa, es un país d'Oceania, qu'ocupa la mitat èst de l'illa de Nòva Guinèa e tanben de nombrosas pichonas illas a l'entorn. (lo parçan oèst de l'illa nomenat Nòva Guinèa Occidentala es format per doas províncias indonesianas (Papoa e Papoa Occidentala). Es situada al sud-oèst de l'Ocean Pacific, dins una region definida dempuèi lo començament del sègle XIX coma Melanesia.
La capitala, qu'es una de las vilas màgers, es Port Moresby.
Es un dels païses pus divèrs de la tèrra, amb mai de 850 lengas e fòrça societats tradicionalas, per una populacion de mens de sièis milions de personas.
Lo gentilici es papó. [1]
Istòria[modificar | modificar la font]
Politica[modificar | modificar la font]
Geografia[modificar | modificar la font]
Economia[modificar | modificar la font]
De veire: Economia de Papoa-Nòva Guinèa
Cultura[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ masculin & femenin...


text:
Mangròva
Una mangròva es un tipe d'ecosistèma tropical o subtropical que s'encontran generalament dins de zonas intermediàrias de marèas de còstas protegidas o pauc expausadas: golf, calanca, grau, o estuari d'un fluvi e que recebon regularament un apòrt d'aiga doça.
Aqueste biotòp presenta una granda biodiversitat, en particular per la preséncia d'espècias vegetalas se caracterizant per de raices immergidas e per son adaptacion a las condicions particularas de las mangròvas: una salinitat enauçada, una oxigenacion febla, un sòl instable e una aiga pro cauda.
Entre aqueles arbres fòrça resistents a la sal, avem per exemple las espècias:
Reparticion geografica[modificar | modificar la font]
La mangròva se desvolopa subre lo litoral dins de zònas suavas e paucas prigondas. Ocupa la màger part de las còstas e dèltas de las regions tropicalas en assegurar una proteccion chanuda contra l'erosion e los tsunamis. Cobrís una superfícia d'aperaquí 150 000 km² sus la nòstra planeta[1]. Se situa per las zònas costièras entre las latituds 25° N e 25° S es a dire la zòna intertropicala :
- En Africa :
- En Africa de l'Èst : del sud de Somalia a Moçambic se pòt observar una mangròva densa e nauta d'un quinzenat de mètres.
- Al nòrd, al ras de la mar Roja e de l'ocean Indian, es ja mens densa e fa pas que 5 mètres de naut.
- En Africa de l'Oèst es presenta dins lo golf de Guinèa.
- A Madagascar.
- En Asia son presentas las mangròvas dins las illas pus al sud (illas Yaeyama) de Japon e mai en Asia del Sud-Èst e totas las illas que la separa d'Austràlia.
- Lo pus grand ensemble de mangròva del monde es lo dèlta de Ganges e de Bramapotre.
- En America del Sud, la mangròva es gaireben pertot pel litoral nòrd del continent. Aital que dins lo sud de l'America Centrala dusca a l'Equator. D'unes arbres superan 30 mètres de naut en Guaiana.
- En America del Nòrd, la mangròva buta pel litoral sud de Florida ( Estats Units), en particular dins lo parc nacional de Biscayne[2].
Referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Estimacion de l'an 2000 facha per la FAO Conversion et conservation des mangroves
- ↑ (en) Natural Features & Ecosystems. Consultat lo 2009


text:
Avarícia
L'avarícia es l'ànsia de possedir mai que çò necessari, especialament de causas materialas. Es catalogada coma un pecat per la majoritat dei religions e lo tèrme a sempre de connotacions negativas. Dante Alighieri lo considerava lo cinquen pecat en importància. Se liga amb de concèptes coma la cobesiá, lo gasanh o l'ànsia. Es lo vici per excelléncia dau capitalisme segon sei detractors, ja que l'avarícia sosten l'afan de consomir que permet de sostenir lo sistèma. Per aquò la publicitat incita generalament a l'avarícia. Lo bodisme ditz que l'avarícia ven dau liame erronèu entre riquesa e felicitat e per aquò pretend d'eliminar lo liame amb lo mond materiau, faus e fònt de patiment.


text:
Sinferòpol
Sinferòpol (en tatar de Crimèa: Aqmescit; en ucraïnian CiMфepoпoлb o mai rarament CиMфepoпiлb; en rus: CиMфepoпoлb) es la capitala de la Republica Autonòma de Crimèa, entitat autonòma d'Ucraïna. La vila, que se sonava abans Aqmescit, recebèt son nom actual Sinferòpol (del grèc: Euuφepoύπoλις "Vila del ben comun") a partir de l'annexion del Khanat de Crimèa en 1784 a l'Empèri Rus dirigida per la tsarina Catarina II de Russia.
Demografia[modificar | modificar la font]
La vila comptava 362.366 abitants en 2013. Segon lo censament de populacion de 2001, los abitants se definissián identitàriament del biais seguent:


text:
Sant-Jermen-Gougleiz
Sant-Jermen-Gougleiz en breton ( Saint-Germain-en-Coglès en francés) es una comuna bretona, situada dins lo departament d'Ille et Vilaine e la region de Bretanha.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comuna del país del Coglais (#que se tròba en lo nom de la municipalitat jos lo sieu anciana graphie de Coglès, egalament lo nom del bourg central d'aquel ancià país).
Commune du pays du Coglais (que l'on retrouve dans le nom de la commune sous son ancienne graphie de Coglès, également le nom du bourg central de cet ancien pays).


text:
Nasir ad-Din at-Tusi
Nasir ad-Din at-Tusi (1201-1274) èra un sabent iranian musulman dau sègle XIII. Durant sa jovença, jonhèt la sècta deis Assassins en causa deis invasions deis armadas mongòlas de Gengis Khan. Pasmens, après la capitulacion deis Assassins a Alamut, acceptèt de jonhar la Cort de l'Ilkhanat e lo khan Hulagu li faguèt bastir un important observatòri a Maragha que venguèt lo centre scientific pus important dau periòde. Foguèt l'autor d'un nombre important d'òbras importantas :
- en astronomia, publiquèt divèrseis estudis sus lo movement deis astres que li permetèron de desvolopar un modèl geocentric dau Sistèma Solar. Foguèt tanben a l'origina d'uneis otís matematics utilizadas per lo Polonés Nicolau Copernic per establir son sieu Sistèma Solar eliocentric au sègle XVI. De mai, capitèt de calcular una valor precisa de la precession deis equinòccis e d'escriure la premiera publicacion dei principis complèts dei trigonometrias planas e esfèricas.
- en biologia e medecina, foguèt un pionier de la teoria de l'evolucion. Per exemple, supausèt l'evolucion de l'Òme a partir deis animaus pus evolucionats. Puei, imaginèt un modèl de formacion e d'evolucion de l'Univèrs a partir de particulas elementàrias que se seràn diferenciadas per venir de particulas pus complèxas a l'origina dei mineraus, dei plantas, deis animaus e finalament de l'èsser uman.
- en quimia e en fisica, enoncièt una version primitiva de la conservacion de la massa. Publiquèt tanben un trabalh sus la teoria dei colors basada sus lei mesclas de seccions blancas e negras.
- en matematicas, en mai de seis estudis liats a sei recèrcas astronomicas, estudièt lei racinas dei nombres entiers. Trobèt tanben lo metòde dau triangle de Pascal per calcular rapidament un binòmi de poissança n.
- en teologia, publiquèt divèrseis òbras regardant la Kalam chiista.


text:
Airal protegit
Los airals protegits son d'espacis creats per la societat dins son ensems, articulant d'esfòrces que garantiscan la vida en condicions de benestança, es a dire, la conservacion de la biodiversitat coma lo manten dels processús ecologics necessaris a sa preservacion e al desvolopament de l'òme.
Los airals protegits contribuisson a la conservacion del patrimòni natural e cultural del país e ajudan a reduire las pressions causadas per d'unas activitats umanas subre aquestes environaments.


text:
Montérolier
Montérolier es una comuna francesa, situada dins lo departament de la Sèina Maritima e la region de la Nauta Normandia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Montérolier A situat en lo país de Bray, . La municipalitat compòrta doas escòlas, #çò qu'es excepcionala per una municipalitat rurala d'aquela talha. La una a situat al bourg e l'autre al masatge caseriu de Saveaumare.
Lo bourg es Modèl:A unitat de Buchy e de Sant-Saëns e a unitat|15|km {{}} de Neufchâtel-en-Bray.
L'accès al A 28 es Modèl:A unitat del temps qu'aquel al A 29 en direccion del Havre es Modèl:A unitat.
La municipalitat es desservie per la estacion de Montérolier-Buchy situada al caseriu de Saveaumare.
Montérolier est situé dans le pays de Bray, . La commune comporte deux écoles, ce qui est exceptionnel pour une commune rurale de cette taille. L'une est située au bourg et l'autre au hameau de Saveaumare.
Le bourg est à 7 km de Buchy et de Saint-Saëns et à 15 km de Neufchâtel-en-Bray.
L'accès à l'A 28 est à 10 km alors que celui à l'A 29 en direction du Havre est à 8 km.
La commune est desservie par la gare de Montérolier-Buchy située au hameau de Saveaumare.
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
- Mois invalide (de junh)M : drama de la tuta de Clairefeuille en fasent nòu mòrts (3 mainats, 2 adultas e 4 pompièrs).
- Mois invalide (juin)M : drame de la grotte de Clairefeuille faisant neuf morts (3 enfants, 2 adultes et 4 pompiers).


text:
Francoprovençal
Lo francoprovençal (var. francoprovençau) o arpitan (nom autoctòn: francoprovençâl, arpitan, arpetan) es una lenga romanica d'Euròpa, parlada en Arpitània (centre-èst de França, oèst de Soïssa e nòrd-oèst d'Itàlia).
Somari
Territòri[modificar | modificar la font]
Lo territòri de la lenga se sona Arpitània. Es escambarlat sus tres estats: França, Soïssa e Itàlia.
Recampa las regions istoricas seguentas:
- En França
- En Soïssa
- canton de Nôchâthél (Neuchâtel)
- oèst del canton de Friborg
- canton de Vaud
- canton de Genèva
- oèst del canton de Valés
- En Itàlia
- la Val d'Aosta
- qualques vals de Piemont entre la Val d'Aosta e las Valadas Occitanas.
- los vilatges de Fête e Cèles de Sant Vuite en Polha.
Las vilas pus importantas del domeni son Lion, Sant Estève, Grenòble, Chamberí, Anecí, Genèva e Lausana.
Noms e percepcion[modificar | modificar la font]
Longtemps la lenga manquèt d'un sentiment de consciéncia unitària e tre lo sègle XIII, subiguèt una diglossia creissenta al profièch del francés. Lo nom de francoprovençal apareguèt en 1873 quand lo lingüista friolan Graziadio Isaia Ascoli metèt en evidéncia la realitat d'aquela lenga. Segon el èra un intermediari entre lo francés e l'occitan (que lo sonava "provençal"), d'aquí "francoprovençal". Al sègle XX, de lingüistas coma l'abat Pierre Gardette e Gaston Tuaillon an demostrat qu'aquela lenga es pas un simple intermediari e que ten de caractèrs pròpris.
Tre los ans 1970 se prepausèt doncas de cercar de noms alternatius a la lenga.
- Dins las publicacions scientificas en francés, s'es remplaçat la grafia amb un jonhent "franco-provençal" per la grafia soudada "francoprovençal" que mòstra simbolicament l'unicitat de la lenga.
- Un militant cultural de la Val d'Aosta, Jozé Harrieta, a prepausat los tèrmes arpitan per la lenga (a partir de Arpes "Alps" e de la fin d'[occ]itan) e Arpitània pel terrìtòri lingüistic.
Uèi lo dia lo tèrme francoprovençal encara es lo mai utilizat mas arpitan a un succès creissent dins lo movement de recuperacion lingüistica. Divèrses tèrmes coma burgondés (burgondês), burgondian e romand an pas agut ges de succès.
Lo tèrme diglossic de patés (patouès, patês) es l'apelacion mai frequenta, en defòra dels tèrmes que mòstran una consciéncia de lenga.
Caracteristicas[modificar | modificar la font]
- Amudiment de las consonantas oclusivas dentalas e velaras, entre doas vocalas (coma en francés, en occitan vivaroalpenc e en occitan èst-borbonés, mas contrariament a la rèsta de l'occitan). Ex: fp. via, amia = oc. vida (via), amiga (amija) = fr. vie, amie.
- Preséncia de l'accent tonic e de las sillabas atònas finalas (coma en occitan e coma dins la màger part de las lengas romanicas, mas contrariament al francés): fp. lana, velâjo [ˈlana, vəˈlɑːdzo] = oc. lana, vilatge [ˈlanɔ, biˈlatʃe] = fr. laine, village [lɛn, vilaʒ].
- Palatalizacion de ca e ga en cha e ja (coma en nòrd-occitan, en retoromanic e en francés). Ex: fp. chantar = oc. c(h)antar = fr. chanter.
- Passatge prequent de l a r en fin de sillaba. Ex: fp. arba = oc. alba (auba) = fr. aube.
- Mantenement de a tonica en general (coma en occitan) mas diftongason d'aquela a en ié après consonanta palatala (coma en francés). Ex: fp. prât, chiévra = oc. prat, c(h)abra = fr. pré, chèvre.
- Mantenement de -a finala atòna en general (coma en occitan) mas palatalizacion d'aquela a en e (prononciada [ə] o [i] o amudida) après una consonanta palatala (fenomèn proche de la -e finala amudida del francés). Ex: fp. vela, vache = oc. vila, vac(h)a = fr. ville, vache.
- Terminason -o dels vèrbs a la primièra persona del singular (coma en occitan vivaroalpenc). Ex: fp. parlo = oc. parli (parlo) = fr. je parle.
- Terminason frequenta -o, tipica dels noms e adjectius masculins (coma en italian, espanhòl e portugués). Ex: fp. larjo, vèrbo = oc. larg, vèrb = fr. large, verbe.
- Forma fòrça particulara de dos adjectius possessius: fp. noutron, voutron = oc. nòstre, vòstre = fr. notre, votre.
- Tendéncia de preferir las sillabas dobèrtas, acabadas per una vocala e pas acabadas per una consonanta (coma en francés e coma una part de l'occitan). Ex: fp. pâta = oc. pasta = fr. pâte.
Classificacion[modificar | modificar la font]
Lo francoprovençal es mai pròche del francés que de la rèsta de las lengas romanicas. Segon lo lingüista Pèire Bèc, francoprovençal e francés forman lo nuclèu del sosgrop galloromanic, mentre qu'occitan e catalan son intermediaris entre lo sosgrop galloromanic e lo sosgrop iberoromanic. De mai en mai se pensa que lo francoprovençal presenta un estat pròche del francés arcaïc (mas sens se confondre amb lo francés arcaïc). Lo francés s'es diferenciat tre l'Auta Edat Mejana en accelerant son evolucion orginala dintre las lengas romanicas mentre que lo francoprovençal es restat un pauc mai conservator e arcaïzant.
Estandardizacion[modificar | modificar la font]
Los escrivans e certans dialectològs an utilizat de grafias individualas innombrablas.
Dempuèi 1998, lo lingüista Domenico Stich (Dominique Stich) trabalha sus una ortografia englobanta (basada sul diasistèma) que permet d'unificar la lenga en tot daissar la possibilitat de l'oralizar segon una fonetica estandard o ben una fonetica locala. Son primèr assag de 1998, l'ortografia de referéncia A (ORA), a evolucionat en 2003 dins una ortografia de referéncia B (ORB), qu'es vengut ara lo sol sistèma normatiu en estat de foncionar a escala granda. Coneis un succès creissent.
Un autre sistèma es la grafia de Conflans: es una ortografia estrictament fonetica que nòta totas las variacions localas amb de règlas de notacion venent del francés.
Dins la Val d'Aosta existís tanben una ortografia locala, la grafia BREL, pro fonetizanta e similara a la de Conflans.
Practica e estatut[modificar | modificar la font]
Malgrat la manca de consciéncia d'una dignitat lingüistica, la lenga arpitana foguèt longtemps l'instrument de comunicacion quotidiana de la totalitat de la populacion. Sempre a conegut una literatura escricha esparpalhada, de l'Edat Mejana Classica (sègle XIII) fins a uèi. Los escriches administratius locals en arpitan son nombroses a l'Edat Mejana.
Dempuèi l'Edat Contemporanèa, l'arpitan a reculat dramaticament davant la pression e lo prestigi del francés. Aquel d'aquí s'obsèrva tre lo sègle XIII dins certans documents escriches.
- Dins certans parçans, la substitucion lingüistica es estada precòça, tre la fin del sègle XVIII e lo començament del sègle XIX. Aquí los darrièrs locutors naturals moriguèron dins los ans 1930. Tanben la subsitutucion foguèt precòça dins una vila granda coma Lion. Aquò s'explica per de movements de populacion ligats a l'industrializacion, o ben per la modernizacion que passava pel francés, o ben per l'evolucion de la cultura protestanta de certans centres soïsses e de las campanmhas vesinas (Genèva, Lausana, Neuchâtel).
- Dins las zonas ruralas e catolicas, lo francoprovençal se parla encara, mas subretot entre lo mond qu'an mai de seissanta ans.
- Qualques zonas coneisson encara un usatge vivaç de la lenga, coma lo vilatge soís d'Évolène (Valés).
- Dins la Val d'Aosta, lo francoprovençal es valorizat e reconegut coma lenga protegida, dieumercé l'estatut d'autonomia de la val e la lei italiana 482 de 1999 que protegís las minoranças lingüisticas. Pasmens l'estatut del francés e de l'italian i es melhor.
- Dins l'ensems del territòri apareis un movement de recuperacion lingüistica volontarista que son impacte social es pro modèst. Fonciona sustot coma un malhum. Aquel es lo mitan mai receptiu a la lenga estandardizada que Domenico Stich prepausa, ja qu'es mai accessibla que los dialèctes.
ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
http://theses.univ-lyon2.fr/documents/getpart.php?id=lyon2.2001.bert_m&part=38854 resum d'una tesi sus las divergéncias e convergéncias d'occitan e francoprovençal


text:
Rombas
Rombas es una comuna francesa, situada dins lo departament de Mosèla e la region de Lorena.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
La vila a situat en la bassa vallée de la Adorna, sus lo sieu marge drech, sus doas regions naturalas : lo scenari lorrain e los plateaux calcaires de Lorraine o de còstas de Moselle.
La ville est située dans la basse vallée de l’Orne, sur sa rive droite, sur deux régions naturelles : le plateau lorrain et les plateaux calcaires de Lorraine ou côtes de Moselle.


text:
Toutencourt
Toutencourt es una comuna francesa, situada dins lo departament de Somme e la region de Picardia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Vilatge picard situat a 18 km al sud-es de Doullens e a 20 km al nòrd-oèst de Amians.
Village picard situé à 18 km au sud-est de Doullens et à 20 km au nord-ouest d'Amiens.
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
- 1849 : Cossí en totas las de municipalitats de França, la populacion masculina màger #pasturar, per las primièras fes, #votar mercés a la instauració del sufragi universal.
- Voici La reparticion (en nombre) de qualques patronymes dels electors :
- 1849 : Comme dans toutes les communes de France, la population masculine majeure put, pour la première fois, aller voter grâce à l'instauration du suffrage universel.
- Voici la répartition (en nombre) de quelques patronymes des électeurs :


text:
Malgrat la fauta d'un govèrn nacional, Somalia a mantengut una fòrta economia informala, basada principalament en la ramaderia, en la transferéncia e remesas de fons, e en las telecomunicacions. La agricultura es lo sector pus fòrt, e la ramaderia representa 40% del PIB e mai de 50% de las exportacions[1]. Es un dels païses pus paures del mond, amb relativament gaire de ressorsas naturalas. La màger part de l'economia foguèt devastada en la guèrra civila. Granda part de la siá populacion que viu de la creacion de bestial es nomada o seminomada.
La banana es un autre important produch d'exportacion. Sucre, sorgo, milh e peis son produsits solament pel mercat intèrne.


text:
Crin
Lo crin qu'ei ua garba de pèus longs d'ua partida deu còs d'un animau.
La palaura qu'ei mei que mei emplegada entà referí's au crin de la coda deus chivaus.
Lo crin que pòt estar emplegada entà confeccionar pincèus e tanben arquets d'instruments de còrdas hregadas. Dens aqueste cas, òm emplega mei particularament crins de chivau per'mor que demòran nets (mentre qui los crins de cavala be son guastats per las urinas). Los crins blancs que son generaument utilizats per la màger part deus arquets a despart deus arquets de contrabassa on òm presa mei lo crin negre, mei resistent.


text:
Gredon
Un gredon ei un utís d'escriptura e dessenh qu'òm guida damb ua man e mèrque un supòrt. Es gredons actuaus que servissen entà escríuer sus papèr o papèr gròs son elaboradi damb un pigment introdusit en un estropatge cilindric. Diferenciam es gredons des plumes estilografiques basicament perque es prumèrs hèn servir pigment solid e es segones tinta liquida. Un auantatge plan caracteristic deth gredon ei que pòt èster escafat damb facilitat, en tot usar entad aquerò ua goma d'escafar.
Somari
Eth nòm gredon[modificar | modificar la font]
Eth nòm gredon en occitan se pronóncie [gɾe'ðu(ŋ)] e en plurau deven [gɾe'ðus]. Quand parlam de gredon mos referim ath gredon que escriu sus eth papièr, pr'amor qu'ei çò mès abituau. Totun, existissen autes caletres de gredons, coma eth gredon de ceramica e eth gredon litografic, adaptadi entà escríuer en supòrts especiaus.
Un sinonim de gredon ei creion, que se pronóncie [kɾe'ju(ŋ)] e en plurau deven [kɾe'jus]. Glaudi Brueis, Jacme Boé e B. Laurenç, des sègles xvii e xviii, son es prumèrs autors occitans que menten aguesta aisina d'escriptura e ac hèn damb era forma creion, recuelhuda en diccionari Lo Tresaur dau Felibritge. Era forma gredon non apareish escrita enquia mès tard. Non sabem s'ei ua evolucion mès tardenca o ben ua forma alavetz minoritària. Ath tot cas, actuaument non i a acòrd sus aguest ahèr. Eth Conselh Generau d'Aran difon er usatge dera forma creion. Quaques seguissen aguesta recomandacion, mentre qu'autes parlants preferissen era forma gredon perque ei mès pròpia.
Se considère que proven deth mot latin creta, que signifique « greda », eth garrotet de gis damb eth qué escriuem en tablèu. Aguesta paraula a derivat tanben tar adjectiu « creiós », sinonim d'« argielós », pr'amor qu'anticament s'auien fabricat gredes d'argiela. Era paraula latina evolucionèc en tot escambiar era [a] per [u]. Era lengua se desplacèc ara partida posteriora dera boca (tara gòrja) e pugèc tà naut. Per influéncia des lengües antiques dera Gàllia, er accent tonic se desplacèc ath finau deth mot, coma ei devengut en citron, per exemple. Alavetz, se cre qu'es paraules creion e gredon èren identiques as inicis dera lengua occitana. Siguec arron que, per un biais, experimentèc ua sonorizacion des oclusives : [k] passèc a [g] e [t] a [ð], e se formèc atau gredon e greda. Per un aute biais, era [t] se transformèc en [j], ua i que diftongue damb era o, per accion d'ua iodizacion, e d'açò resultèc creion.
Autes lengües taben nomenten eth gredon damb un derivat de creta : coma eth francés, crayon, eth piemontés crajon e eth romanés, creion. Mos demanam per qué existís aguest mot en païsi tant aluenhadi e non la trapam pas entremiei. Aguesta arraïtz tanben la trobam en esperanto e er ido, era sua hilha, que l'apèren krajono.
Ena Peninsula Iberica ei diferent. En castelhan trapam era forma lápiz, en galèc lapis, en catalan llapis, en aragonés lapicero, en portugués lápis e en basco arkatz. Aciu auem dues arraïtz. D'un biais arkatz emplegada sonque en basco. Der aute, uns mots derivadi dera paraula latina lapis, que vòu díder « pèira ». Era influéncia deth castelhan en America hec qu'en lengües tant aluenhades d'aguestes coma eth tagalòg, lapis, e er aimara, lapisa, tanben utilizan aguest mot. Atau donques, es mots latins creta e lapis aurien transformat eth sòn significat de « greda » e « pèira », respectivament, entà nomentar eth gredon enes lengües romaniques. En italian mos cau parlar d'un aute mot: matita. Ei ua evolucion dera paraula latina haematita, que vòu díder « ematita », un minerau, compaus d'oxid de hèr que pinte.
En latin se nomente calamus, que proven d'un mot antic, probablement, d'origina indoeuropèa, que persutaue ara cana. Aguesta paraula ipotetica evolucionèc d'un biais tà canna, « cana », e der aute tà calamus, « gredon » o « calam », qu'anticament se hègen damb canes. En aguest sens, i a ua espècia de cana qu'amie eth nòm de calam.
Elaboracion[modificar | modificar la font]
Era constitucion des gredons a variat plan ath long dera istòria. Atau madeish, es gredons fabricadi actuaument son compausadi de dues partides principaus : era mina e er estropatge. Era mina ei un garrotet fin de pigment elaborat normaument a partir d'un minerau, eth grafit, encara que tanben se ne hèn de carbon vegetau, segontes er usatge que se li volgue dar.
En prumèr luòc, cau purificar era matèria prumèra, çò ei eliminar totes es substàncies qu'amia mesclades a fin d'obtier un materiau blos e, per tant, damb totes es sues proprietats originaus. En dusau luòc, òm ac mèscle damb argiela e aigua. Era argiela hè qu'era mina sigue pus dura. De contunh, cau dar-li forma, qu'abituaument ei alongada perque atau era manipulacion ne resulte mès aisida. Com mès gròs siga, mès gròssa, serà era règa. Dempús se còtz cadua d'aguestes pèces ath horn. Es tires se cabussen en òli o cèra honuda, que penètre as horats minusculs deth materiau e li garantize ua escriptura mès lisca.
Òm encapsule era mina en un finet cilindre qu'acostume a èster de husta, encara que tanben pòt èster de cellulòsa o de plastic. Eth plastic proporcione comoditat ath moment d'escríuer e encara mès s'ei mofle. Se hè dera faiçon que seguís. Un taulon de gimbro o cèdre d'encés damb diuerses cròques longues e paralleles se braca en forma de listron, e es mines s'inserissen enes cròques. Un aute taulon acanauat se crochete enssús de biais que, entà fenir, sonque cau bracar-lo en gredons individuaus. Finaument s'envernissen e se pinten. Er estropatge dera mina tanben pòt auer forma de prisma ; ei a díder, non cau que sigue tot arredon, bèths uns an cares. Aguestes formes proporcionen ua mielhor aderéncia ena man. Eth nombre de cares des prismes ei a sicap de cada fabricant, mès çò que deven ei qu'es exagonaus e es octogonaus son es mès comuns. Tanben se n'an vist de triangulars e de quadrats, mès son estranhs. Quauaqui gredons an er estropatge de plastic malleable, de manièra que pòt èster deformat facilament tants viatges coma se volgue. Aguesti estropatges estimulen era creativitat, son comòdes, son ergonomics, son actractius e se pòden sauvar en quinsevolhe luòc.
Era màger part des gredons fabricadi as Estats Units se pinten d'auriòu[1]. Segontes Henry Petroski,[2] aguesta tradicion a lors origines er an 1890 quand era companhia austroongaresa L&C Hardmuth s'embarquèc ena fabricacion de gredons a trauès dera planta Koh-I-Noor. Auien eth cogit de fabricar es gredons mès bons e cars dera planeta. Pintauen er estropatge des gredons de color auriòla entà diferenciar-se des autes entrepreses, que non los pintauen pas. Aguest detalh causaue atraccion as consumidors. En pòc temps, toti es fabricants pintauen dejà lors gredons d'auriòu, de forma qu'es consumidors los associauen damb era mèrca de nauta qualitat. En Alemanha se produsic un fenomèn semblant. Era entrepresa alemanda Faber-Castell fabrique hè dejà fòrça ans gredons de nauta qualitat e los pinte de verd. Actuaument, era majoritat des gredons alemands an er estropatge verd. Bèths uns se pinten damb ralhes negres e auriòles.
Usatge[modificar | modificar la font]
Òm talhe en poncha eth cap deth gredon entà deishar descaperada era extrèma dera mina en forma de pua : aguesta accion se nomente « agudar o aponchar eth gredon ». Se pòt agudar damb un agudagredons, nomentat tanben aponchador, o ben damb un talhader o ua aisina semblanta. Pendent eth sòn usatge era poncha se va arredonint e arribe un moment en quau cau repetir era operacion a fin d'arténher ua mielhor precision ena règa. Entà regar ua linha òm empare era poncha dera mina sus un supòrt, normaument eth papièr, e en gratar doçament, pinte.
Graduacion e classificacion[modificar | modificar la font]
Se fabriquen multitud de tipes de mines disparières: gròsses, magres, dures, doces, escures, clares e tanben de colors. Açò amplifique agudament eth ventalh de possibilitats deth gredon. Tà indicar lors caracteristiques, fòrça gredons son bandeladi per miei d'un sistèma europèu que contemple tres paramètres : era duretat, era escuror, e era finor. S'indique respectivament damb es letres H, B, F. En realitat representen grads de duretat, pr'amor qu'eth mès duro ei tostemps mès clar e eth mès doç ei mès escur. Era F represente un estatge intermiei entre es duros e es doci. Eth gredon estandar entara escriptura ei er HB, d'ua duretat de règa e escuror de pigment equilibradi. Aguest sistèma siguec desvolopat a començaments deth sègle xx e indique eth grad de duretat deth gredon damb ua escala que va de BBB, eth mès doç, enquia HHH, eth mès duro. Com mès letres an, mès duros o doci son. Mens doci que BBB va mercat damb BB, puèi li seguís B, e de contunh vien dejà es duros en tot començar per ua H e aumentar enquia tres. Se volèm hèr dessenh artistic, mos seran de mès utilitat es gredons doci, car permeten pus nuances e mobilitat ena linha. En cambi, se çò que volèm ei hèr dessenh tecnic, un gredon duro mos conferirà mès precision ena règa.
Actuaument, existissen encara mès sòrtes de gredons e a calut amplir era escala de manièra que se'n poguen classificar toti es grads. Atau madeish, en torn de repetir es letres, ara s'i escriuen numèros que van deth nau, eth maxim, enquiar un, eth minim. Er un, totun, s'omèt e se met dirèctament era letra. D'aguesta manièra auram ua escala que va deth 9H, eth pus duro, en tot passar per un H, un F, un HB, er estandar, eth B e eth 9B, que serie dejà eth pus doç. Eth gredon F ei laujuèrament mès duro qu'eth HB. Aguest ei quadre de duretat des gredons :
En revenge, encara i pòden auer mès graduacions. Er ostau Koh-I-noor aufrís vint graduacions de 10H enquia 8B entàs sues 1500 series.[3] Era casa Derwent, peth sòn biais, ne produsís vint entre 9H e 9B e Staedtler ne fabrique dètz-e-nau tipes disparièrs de 9H enquia 8B entàs gredons tipe Mars Lumograph.[4] Es principaus interessadi en ua varietat tant granda de grads son es artistes, pr'amor que perseguissen crear ua gama completa de tons de gris clar e negre. Es engenhaires preferissen gredons mès durs perque reguen linhes mès magres e precises. Aguest hèt se ve reflectit ena faiçon com s'empaqueten es gredons. Per exemple, entà gredons grafics, era companhia Derwent aufrís tres paquets de dotze gredons cada un : Tecnic (graduacion dura de 9H a B), Artistic (graduacion doça de H a 9B) e Dissenh (damb graduacion de 4H a 6B).
I a un aute sistèma de graduacion d'un gredon. Siguec adoptat iniciaument as Estats Units en sègle xix. Eth tablèu següent mòstre es equivaléncies aproximades entre es dus sistèmes.
Encausa dera diuersitat d'auferta de gredons disparièrs, pas totes es mèrques utilizen eth madeish metòde entà indicar era duretat lors gredons, ne tansevolhe se limiten ad aguestes dues escales. Per exemple, Faber-Castell utilize un tablèu diferent d'equivaléncies damb es sòns gredons Grip 2001: 1=2B, 2=B, 2 1/2=HB, 3=H, 4=2H.
Entà es gredons de grafit, es diuersi grads de gredons s'obtien en tot alterar era proporcion de grafit e argiela : coma mès argiela se hèsque servir, mès duro serà eth gredon. Dus gredons de disparièrs fabricants non produsiràn eth madeish ton ne auràn necessàriament era madeisha duretat encara qu'ena caisha n'indica eth madeish grad.
Istòria[modificar | modificar la font]
Eth calam[modificar | modificar la font]
Hè fòrça temps qu'es persones escriuen e, per tant, eth gredon ei un estrument molt antic. Anticament, eth gredon se nomentaue calam, que tanben se considère un auantpassat dera pluma. Consistís en ua barra de husta dotada d'un cap horgat que s'utilize hè dejà mès de tres mila ans entà escríuer sus diuersi supòrts, des dera hanga enquiath papir. Es romans escriuien damb aguest esplech e ara Edat Mieja siguec fòrça emplegat enquiara aparicion dera pluma. Pr'amor qu'es calams encara s'usen en exercicis calligrafics, çò que nomentam pròpriament gredon ei aguest qu'utilize eth grafit coma pigment, un materiau descorbit en sègle xvi.
Descorbida deth depaus de grafit[modificar | modificar la font]
Er an 1564 se trobèc un depaus enorme de grafit en Seathwaite Fell, en Cúmbria (Anglatèrra).[5] Aguest depaus auie era caracteristica qu'eth grafit se trapaue en un estat duro, e ei er unenc depaus damb aguesta proprietat que s'a trobat enquiara actualitat.[6] Es estatjants dera zòna descorbiren qu'eth nau minerau ère fòrça util entà mercar es oelha, e ei a partir d'aciu qu'òm lo comence a utilizar entà escríuer. Aguest depaus contieja un grafit extremadament blos e solid que se podie laminar facilament en forma de garrotets.
Lèu eth grafit d'aguestes mines devenguèc un materiau plan valorat, principalament perque podie servir entà alinhar es motles ena elaboracion de bales de canon. De contunh, s'encuedèren des sues multiples aplicacions e dera sua utilitat en bastiment d'armament bellic, basicament entà diboishar motles. Es mines se metèren ara dispausicion e gàrdia dera corona anglesa. Pasmens, pr'amor des estretes condicions de comerçalizacion qu'establie aquesta institucion, era distribucion s'amiaue endeuant en granda mesura a trauès dera contrabanda. Siguec atau com eth negòci deth grafit coma utís d'escriptura se comencèc a esténer per tot eth mond.
Pr'amor qu'eth grafit ei tant fragil, cau revestir-lo damb quauqua sòrta d'estropatge. Es garrotets de grafit, ath començament, s'estropauen damb cordons o damb cuer d'oelha entà dar-los estabilitat. Era fama dera utilitat d'aguesti gredons de grafit s'estenec e fòrça artistes se dediquèren a dissenhar aguestes pichòtes aisines d'escriptura e, ath madeish temps, era gent les comencèc a utilizar. Maugrat que trobèren depausi de grafit en d'auti luòcs deth mond, eth materiau non possedie pas era madeisha puresa e qualitat qu'eth grafit de Seathwaite Fell, atau qu'Anglatèrra contunhèc gaudint d'un monopòli ena produccion de gredons pendent fòrça temps. En tot trèir es impureses deth grafit obtengut en autes mines, eth materiau demoraue en forma de povàs e non se sabie elaborar gredons a partir deth grafit en aguest estat. Es prumères temptades de rebastir eth grafit esbrigalhat s'amièren endeuant en Nuremberg, Alemanha, er an 1662. Prumèr s'extrèie eth grafit des autes mines e se li eliminauen totes es impureses. Alara se hèja servir ua barreja de grafit, sulfur e antimòni entà rebastir eth grafit en ua sola pèça, e atau fabricauen gredons dehòra d'Anglatèrra. Mès era qualitat non arribaue pas ara des gradons originaus. Dempús 1860 e encara auei, es gredons quadrats distintius anglesi se fabriquen damb garrotets talhats de grafit naturau. Actualament, ara vila de Keswick (Anglatèrra), proplèu ar airau deth trobament originau deth blòt de grafit, se trape eth Musèu deth gradon.
Incorporacion der estropatge[modificar | modificar la font]
Com auem dejà dit, eth grafit ei plan fragil e per açò cau estropar-lo. Ath començament s'utilizauen cordons e brigalhs de cuer. Mès tard, es italians Simonio e Lyndiana Bernacotti siguèren es prumèrs de crear dissenhs de gredons semblants as qu'utilizam ara. Horadauen ua garròt de husta de gimbro e i introdusien eth garrotet de grafit. Pòc dempús mielhorèren era tecnica : bracauen dues meitats de husta en forma alongada e i hègen un fin soquèr en un costat, alavetz i introdusien eth grafit e empegauen es dues mieitats. Configurèren eth gredon lèu coma eth que coneishem ara.
Usatge dera argiela[modificar | modificar la font]
Cap ath 1790 Josef Hardmuth, dera usina Koh-I-Noor, elaborèc gredons de nauta qualitat damb grafit provient de mines d'Àustria. Ac hec en tot barrejar eth grafit esbrigalhat damb argiela e formar ua mescla que dempús se cahuaue ath horn. En tot variar era proporcion de grafit damb argiela podien regular era duresa dera substància resultant. Aguest ei eth metòde que encara s'utilize auei. Auem constància que es gredons anglesi, alemands e austriacs no èren ar avitalh des francesi pendent es Guèrres Napoleoniques. Lèu aguesta situacion cambièc gràcies ar interès d'un oficiau der exercit de Napoleon. Er an 1795 Nicholas Jacques Conté tanben descorbic aguest metòde de fabricacion de gredons de qualitat per miei dera argiela, çò que demòstre qu'en aquera epòca eth mond no èra tant interconnectat coma ara. En revenge, aguest descorbiment ei pus atribuït a Conté perque ei a partir d'eth qu'a arribat a França e ara Peninsula Iberica, e de pas tanben a America.
Eth gredon enes Estats Units[modificar | modificar la font]
As Estats Units eth gredon arribèc damb es colonizadors provients dera Euròpa e non siguèc enquia mès tard qu'arribèc ara America deth Sud. Er an 1729, Benjamin Franklin metie publicitat de gredon ara Gazeta de Pennsylvania entà estimular-ne es ventes. Sabem qu'en aquera epòca se fabricauen gredons fòrça pichòts. Ua mòstra d'aquerò ei que George Washington emplegaue un gredon de sonque tres pòdos pendent era exploracion deth parçan d'Ohio er an 1762.
Ua goma jonhuda ara husta[modificar | modificar la font]
Eth 30 de març de 1858, Hymen Lipman patentèc eth prumèr gredon qu'includís ua goma d'escafar[7] jonhuda ara husta.[8] Quate ans dempús, Lipman ne venec era patenta tà Joseph Reckendorfer per $100.000. Eth crompador los destinèc tà un planh judiciau contra eth fabricant de gredons Faber.[9] Fin finau, eth planh acabèc en 1875 quan eth Tribunau Suprèm des Estats Units emetec ua senténcia contra Reckendorfer, a qui li retirèren era patenta.[10]
Ben que ena Euròpa se fabricauen dejà gredons de husta, enes Estats Units non ac heren enquia mès tard. Delà seguien eth metòde deth filosòf Henry David Thoreau, que consistie en elaborar gredons de qualitat sense hèr servir era husta, en tot simplament emplegar argiela entà caperar eth garrotet de grafit. Sèmble que William Munroe, un ebenista de Concord (Massachusetts), Estats Units, fabriquèc gredons de husta per prumèr viatge ena America. Ça que la, eth sòn metòde de fabricacion ère fòrça lent.[11]
a ideiat per Ebenezer Wood e se convertic en un des mès grani productors de gredons deth mond e encara n'ei auei.
Mès òm pensèc qu'encara se podie esmostar mès eth negòci deth gredon. Joseph Dixon ère un inventor e entrepresari dera segona mieitat deth sègle xix e trabalhaue ena espleita de granit en ua mina de Tantiusques,[12] ara ciutat de Sturbridge, en Massachusetts (EUA). Devanèc tota ua seria de mieis entà produsir gradons de biais massiu. Abans de 1870, era sua entrepresa, Joseph Dixon Crucible Company, ère dejà era distibuidora autorizada e consumidora de grafit pus granda deth mond. Es sòns soms de productivitat son arribats tà nivèus nauts. Actuaument se hè conéisher damb eth nòm Dixon Ticonderoga e fabrique gredons e autri esplechs artistics.[13]
Tipes de gredons[modificar | modificar la font]
- Gredon de grafit
- Aguesta ei era caletra de gredon mès abituau. Son hèts damb ua barreja d'argiela e grafit e lor escuror vàrie de grisa clara tà negra. Lor compausion permèt de hèr règues mès lisques. Eth gredon de grafit mès antic conservat siguec fabricat en Alemanha en sègle xvii e ara demora ena collecion de Faber-Castell.
- Gredon de carbon de lenha
- S'elabòre damb carbon vegetau e proporcione negres mès plens qu'es gredons de grafit, mès tendissen a pigalhar damb facilitat. Es mès comuns son negres, encara que tanben n'i a de blancs e de color sípia. Son optims entà dessenhar.
- Gredon de color
- Servís entà colorir es dessenhs. Se fabriquen de cèra mesclada damb pigment. N'i a de fòrça colors disparières. Bèths uns son hèts soncament damb aguesti dus materiaus e servissen entà pintar linhes fresques e umides. D'autri an er estropatge de husta e ua mina que hè es regues fines e shutes, son coma es deth prumèr grop mès damb color. Autri son un entermiei, son hèts de cèra revestida d'un fin celh de plastic.
- Gredon de grèish
- Tanben coneishudi coma mercadors dera China. Escriuen en quinsevolha superfícia (includit eth veire, eth plastic eth metall e es fotografies).
- Gredon de mina incorporable
- Quauques gredons hèn servir mines de méter e trèir. Aguesti son dotadi de sistèmes mecanics entà possar era mina a traués deth horat enquiara extrèma. Es gomes d'escafar tanben i son incorporables e mutables. Aguest tipe de gredon compde damb er auantatge qu'òm li pòt cambiar eth celh dera règa en quisevolh moment, en tot escambiar era mina e, ath delà, non cau agudar-los.
- Gredon d'aquarella
- Aguesti son pensadi entà dessenhar damb tecniques d'aquarella. Pòden hèr linhes fines o en gras que dempús i a era possibilitat de saturar-les damb aigua e escampilhar-les damb pincèus.
- Gredon de copies
- S'agís de gredons de grafit damb tencha hijuda que hèn ua règa inescafable. S'inventèren a finaus deth sègle XIX entara estampa e era premsa coma substitut practic dera pluma. Lor règa ei, soent, visuaument indistinguible de la des gredons basics de grafit, mès quan s'umidifiquen, era règa se delís entà estampar-se despús en ua naua huelha de papièr. S'utilizèren plan enquia eth començament deth sègle XX, quan er usatge creishent der estilò los remplacèc lentament.
- Gredons non fotocopiables
- Aguesti gredons hèn ues mèrques que es fotocopiadores non mauten ne reproduissen.
- Gredon supercromatic
- Es gredons supercromatics an mines escambiables de diferentes colors laguens un madeish estropatge. An un mecanisme que permèt cambiar de color damb un laujuèr movement de dets.
- Gredon de ceramica
- Un gredon de ceramica ei un garrotet de pastel que servís entà dessenhar sus veire, porcellana e esmalts.
- Gredon litografic
- Un gredon litografic (deth grèc λίθoς, “peira”, e Ypάφw, “escríuer”) ei ua pèça cilindrica fenida en poncha que servís entà dessenhar o escríuer sus peira. Ei hèt de sabon, shugarda, cera e suja.
- Gredon optic
- Eth gredon optic ei un dispausitiu en forma de gredon que pòrte un element fotosensible; ei a díder, que reaccione damb era lum. Aguest element ei ua cellula fotoelectrica dotada d'un sistèma fotomultiplicader. A traués d'un hilat informatic,eth dispausitiu ei connectat a un ecran campador. Quan ua amurada electronica i incidís dirèctament, se genère un impuls que identifica punts especifics der ecran. En tot establir disparièrs punts, òm pòt dessenhar linhes, cèrcles, eca, o ben entrar donades ar ordinator e modificar imatges entre d'autes foncions.
- Gredon farmaceutic
- Un gredon farmaceutic ei un remedi en forma de tube. S'obten en tot hóner eth medicament, emotlar-lo en un cilindre e deishar-lo shecar. Normaument, van protegidi damb un caperader de plastic. Entà emplegar-los se descapèren, s'emparen ar airau corporau afectat e s'apliquen en tot realizar movements doci. Eth garrotet escampilha progresivament era sua substància pera pèth. Se pòt agir, per exemple, d'un reparador de pòts, d'un desinfectant de herides o d'un ungüent entà solatjar era irritacion dera pèth.
- Gredon maquilhador
- Taben nomentats pintapòts, son cosmetics en forma de gredon utilizats entath maquilhatge des cella, es usses, es uelhs, es pòts, eca.
Arremèrques[modificar | modificar la font]
- ↑ 75% des 2,8 milions de gredons fabricadi as Estats Units se pinten d'auriòu (Steve Ritter "Pencils & Pencil Lead", Chemical & Engineering News, Volume 79, Capítol 42 pagina 35, http://pubs.acs.org/cen/whatstuff/stuff/7942sci4.html)
- ↑ Petroski, 1990, pagines 162-163
- ↑ http://www.koh-i-noor.cz/main/main.php?pageid=3211&lang=4&=&filter=&cat=24&position=30 Koh-i-noor Catalòg de gredons
- ↑ http://www.staedtler.com/Mars_Lumograph_gb.Staedtler?ActiveID=2213 Gredons Staedtler Mars Lumograph, 21 d'agost de 2007
- ↑ Grafit dera mina de Plumbago, Borrowdale, Anglatèrra
- ↑ Eth legat minièr de Lakeland
- ↑ Modèl:Format ref http://patft.uspto.gov/netacgi/nph-Parser?patentnumber=19783 Patenta des Estats Units 19783 Jonhuda d'un gredon e ua goma d'escafar idiada per H. Lipman
- ↑ Burèu de Patentes des Estats Units Fichièr deth còsso de patentes, Volume 2, pag.509
- ↑ Petroski, Henry (1990). Eth gredon: ua istòria de dissenh e circumstància. Nòva York: Alfred A. Knopf. ISBN 0-394-57422-2; ISBN 0-679-73415-5, pag. 171
- ↑ Modèl:Format ref http://supreme.justia.com/us/92/347/case.html Reckendorfer v. Faber 92 U.S. 347 (1875)
- ↑ Modèl:Mentar publicacion
- ↑ Mina de grafit de Tantiusques
- ↑ Dixon Ticonderoga Company


text:
Guèrra de las Doas Ròsas
La Guèrra dei Doas Ròsas foguèt una guèrra dinastica per lo tròne d'Anglatèrra que se debanèt de 1455 a 1485. Opausèt doas brancas rivalas de l'Ostau de Plantagênet que tenián una ròsa coma emblèma — blanca per l'Ostau de York e roja per l'Ostau de Lancastre — e que donèt son nom au conflicte. La guèrra foguèt devesida entre periòdes de combat e de trèva. S'acabèt per la presa dau poder per Enric Tudor (1485-1509), membre alunchat de l'Ostau de Lancastre, e per l'afebliment dei dos Ostaus.


text:
879
Cronologia mensuala:
Gen - Feb - Mar - Abr - Mai - Junh
Julh - Ago - Set - Oct - Nov - Dec
Cronologias tematicas:
Literatura - Musica - Sciéncia - Espòrt
Aquesta pagina concernís l'an 879 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Francia Occidentala[modificar | modificar la font]
Mòrt dau rèi Loís II en causa d'una malautiá lo 11 d'abriu. Sei fius Loís III e Carloman II li succediguèron e un partiment dau reiaume foguèt preparat per 880. Capitèron d'eliminar son cosin Uc de la succession mai deguèron luchar còntra Boson de Provença que s'èra tanben proclamat rèi e que ganhava de sostèns importants per restaurar l'ancian reiaume dei Burgonds. Pasmens, avans de començar aqueu combat, lei dos fraires deguèron s'ocupar d'una incursion vikinga qu'agantèt lo riu Vinhana. Lo 30 de novembre, i ganhèron una batalha resclantissenta còntra leis envasisseires.
Euròpa[modificar | modificar la font]
Empèri Bizantin[modificar | modificar la font]
Mòrt de Constantin, fiu ainat de Basil e coemperaire. L'emperaire nomèt un autre fiu, Alexandre, coma coemperaire mai sa santat mentala comencèt de declinar.
Asia[modificar | modificar la font]
Califat Abbassida[modificar | modificar la font]
Gràcias a l'aplant deis operacions militaras saffaridas còntra lo Califat, lo visir Al-Muwaffaq decidèt de concentrar de mejans importants per reprimir la Rebellion dei Zanj qu'ocupava lo sud d'Iraq dempuei 869. Una armada nombrosa e experimentada i foguèt mandada sota la direccion d'Al-Mutadid, fiu dau visir e futur califa en 892-902. En Mesopotamia Auta, acomençament d'una revòuta kharigista que foguèt vencuda en 881.


text:
Astrofisica
L’astrofisica es una branca de l'astronomia que concernís subretot la fisica e l'estudi de las proprietats dels objèctes de l'univèrs (estelas, planetas, galaxias, mitan interstellar per exemple), coma lor luminositat, lor densitat, lor temperatura e lor composicion quimica.
Actualament, los astronòms an una formacion en astrofisica e lors observacions son generalament estudiadas dins un contèxte astrofisic, de biais qu'aquelas doas disciplinas se destrian de mens en mens.
Somari
Disciplinas de l'astrofisica[modificar | modificar la font]
Existís diferentas disciplinas en astrofisica:
- Cosmologia
- Planetologia
- Exobiologia
- Instrumentacion
- Fisica estellara
- Eliosismologia e asterosismologia
- Fisica del mitan interstellar
- Plasmas astrofisics
- Fisica galactica
L’astrofisica essent un subjècte fòrça vast, los astrofisicians utilizan generalament mai d'una disciplina de la fisica, que la mecanica, l’electromagnetisme, la mecanica estatistica, la termodinamica, la mecanica quantica, la relativitat, la fisica nucleara, la fisica de las particulas, la fisica atomica e moleculara.
Istoric[modificar | modificar la font]
Del mai luènh que remontan las donadas istoricas, se tròba de pròvas de l’existéncia de l’astronomia. Pendent longtemps, l’astronomia èra una disciplina plan distinta de la fisica. Dins la pensada aristoteliciana, lo monde celèst tendiá a la perfeccion, amb los còrses celèstes que semblavan d'èsser d'esfèras perfèctas circulant sus d'orbitas perfèctament circularas, alara que lo monde terrèstre sembla condemnat a l’imperfeccion. Aqueles dos mondes podián doncas pas èsser ligats.
Aristarc de Samos (310 AbC. - 250 AbC.) foguèt lo primièr a avançar l’idèa que lo movement dels còrses celèstes se podiá explicar per la rotacion de las planetas del Sistèma Solar (que la Tèrra) a l'entorn del Solelh. Malurosament, a l’epòca, la vision geocentrica de l’univèrs prevaliá e la teoria eliocentrica d’Aristarc foguèt declarada extravaganta e eretica. Aquela vision demorèt fins qu’un astronòm, Nicolau Copernic tornèsse afirmar lo modèl eliocentric al sègle XVI. En 1609, mercé a la luneta astronomica qu'aviá inventat, Galilèu descobriguèt las quatre lunas mai brilhantas de Jupitèr, e mostrèt que viravan totas a l'entorn d'aquela planeta. Aquela descobèrta anava fòrça al contrari del dògma de la Glèisa Catolica de l’epòca. Escapèt a una pena sevèra en pretendent que son òbra èra pas qu'un pur trabalh matematic e doncas purament abstrach, a respècte de la filosofia naturala (la fisica).
A partir de las donadas precisas d’observacions (subretot dempuèi l’observatòri de Tycho Brahe), de recèrcas se faguèron per trobar una explicacion teorica al comportament observat. Dins un primièr temps, solas de leis empiricas foguèron formuladas, coma las leis de Kepler sul movement planetari a la començança del sègle XVII. Qualques ans pus tard, Isaac Newton faguèt lo ligam entre las leis de Kepler e la dinamica de Galilèu. Descobriguèt en efècte que las meteissas leis regissián la dinamica dels objèctes sus Tèrra e lo movement dels astres dins lo Sistèma Solar. La mecanica celèsta, aplicacion de la gravitat newtoniana e de las leis de Newton per explicar las leis de Kepler sus los movements de las planetas, foguèt la primièra unificacion de l’astronomia e de la fisica.
Aprèp qu’Isaac Newton aguèt publicat son libre, Philosophiae Naturalis Principia Mathematica, la navigacion maritima cambièt radicalament. A partir de 1670, lo monde entièr foguèt mesurat amb d’instruments modèrnes donant la latitud e de relòtges. Los besonhs de la Marina provoquèron l’amelioracion progressiva dels instruments e de las observacions astronomicas, donant atal mai de donadas als scientifics.
A la fin del sègle XIX, se descobriguèt que la lutz del Solelh se podiá descompausar en un espèctre de linhas coloradas. D'experiéncias amb de gases caufats mostrèron pus tard que las meteissas linhas èran presentas dins lor espèctre. Aquelas linhas especificas correspondián a un element quimic unic. Aquò foguèt la pròva que los elements quimics presents dans lo Solelh se podián trobar sus Tèrra. En efècte, l’èli foguèt d’en primièr descobèrt dins l'espèctre del Solelh, que son nom, e sonque mai tard sus Tèrra. Al sègle XX, l'espectroscopia (l’estudi d'aquelas linhas espectralas) se desvolopèt, subretot amb las avançadas de la fisica quantica que podiá explicar las observacions experimentalas e astronomicas[1].
Fisica de l'observacion[modificar | modificar la font]
La majoritat de las observacions en astrofisica son efectuadas en utilizant l'espèctre electromagnetic.
- La radioastronomia estúdia los rais cosmics qu'an una longor d'onda superiora a qualques millimètres. Las ondas ràdios son generalament emesas pels objèctes freds, coma los gas interstellars o los nívols de posca. La radiacion microonda del fons difús cosmologic ven de la lutz del Big Bang que subís un desencalatge cap al roge. Los pulsars foguèron detectats d'en primièr per de frequéncias microondas. L’estudi d'aquelas frequéncias demanda de radiotelescòpis fòrça gròs.
- L’astronomia infraroja estúdia las radiacions que lor longor d’onda es tròp granda per èsser visibla e pus pichona que las ondas ràdio. Las observacions en infraroge se fan generalament amb de telescòpis similars als telescòpis optics. Los objèctes astrofisics qu'emeton subretot en infraroge son, subretot, mai freds que las estelas, coma las planetas o ben las galaxias infrarojas per exemple.
- L’astronomia optica es la forma mai anciana de l'astronomia. Los instruments pus corrents son los telescòpis associats a un captor de carga coblada o dels espectroscòpis. Coma l’atmosfèra terrèstra interferís un pauc amb las observacions fachas, l’optica adaptativa e los telescòpis espacials faguèron lor aparicion per obtenir la melhora qualitat d'imatge possibla. A aquela escala, las estelas son fòrça visiblas, e fòrça espèctres quimics pòdon èsser observats dins la composicion quimica d’estelas, de galaxias o de nebulosas.
- L’astronomia dins l'ultraviolet, l'Astronomia dels rais X o dels rais gamma estúdia los fenomèns fòrça energetics coma los pulsars binaris, los traucs negres o los magnetars. Aquelas radiacions penètran dificilament l’atmosfèra de la Tèrra, i a doncas pas que doas possibilitats per las expleitar, los telescòpis espacials e les telescòpis Cherenkov atmosferics. Lo RXTE, lo telescòpi de rais X Chandra e l’observatòri de rais gamma Compton son d'observatòris del primièr tipe. Lo sistèma estereoscopic de nauta energia (HESS) e lo telescòpi MAGIC fan partida de la segonda categoria.
Fòrça pauc de causas situadas a granda distància, levat las radiacions electromagneticas, pòdon èsser observadas dempuèi la Tèrra. Qualques observatòris d’ondas gravitacionalas foguèron bastits mas aquelas ondas son fòrça dificilas de detectar. Existisson tanben qualques observatòris de neutrinos per l’estudi del Solelh, subretot. Los rais cosmics son de particulas de nauta energia que son observadas quand tustan l’atmosfèra terrèstra.
Las observacions diferisson tanben sus l'escala de temps que considèran. Gaireben totas las observacions opticas s'espandisson sus mai d'unas minutas, o oras, de biais que los fenomèns que evoluan pus rapidament qu'aquel interval de temps son pas visibles. Pasmens, las donadas istoricas de qualques objèctes s’espandisson sus de sègles o de millenaris. Las observacions ràdio, elas, se concentran sus d'eveniments a l’escala de la millisegonda (pulsar millisegonda) o combina las donadas de mai d'uns ans. Las informacions obtengudas a aquelas diferentas escalas permeton d'accedir a de resultats diferents.
L’estudi del Solelh nòstre ten una plaça particulara dins l’astrofisica d'observacion. De fach de la granda distància que se tròban las autras estelas, los detalhs que se pòt acquerir sul Solelh son fòrça mai importants que poiriam observar sus las autras estelas. La compreneson del Solelh es tanben un guide per nòstre coneissença de las autras estelas.
L’evolucion estellara, lo subjècte qu'estúdia cossí càmbian las estelas, es sovent modelizada en plaçant los diferents tipes d’estelas a lor posicion sul diagrama de Hertzsprung-Russell. Aquel diagrama representa l’estat d’un objècte estellar, de sa naissença a sa disparicion. La composicion materiala dels objèctes astronomics pòt sovent èsser estudiada en utilizant:
- l'espectroscopia
- la radioastronomia
- l’astronomia neutrino
Astrofisica teorica[modificar | modificar la font]
Los astrofisicians utilizan una granda varietat d’aisinas coma los modèls analitics o la simulacion numerica sus ordinator. Cada aisina a sos avantatges. Los modèls analitics d’un processus son generalament melhors per obtenir lo foncionament intèrne. Los modèls numerics, eles, pòdon revelar l’existéncia de fenomèns e d’efèctes que se poirián pas veire autrament[2],[3].
Los teoricians en astrofisica ensajan de crear de modèls teorics e de comprendre las consequéncias observablas d'aqueles modèls. Aquò ajuda los observators a cercar las donadas que pòdon negar un modèl o ajudar dins la causida entre d'alternativas o modèls contradictòris.
Los teoricians ensajan tanben de produire o modificar de modèls per prene en compte de donadas novèlas. En cas de contradiccion, la tendéncia generala es d'ensajar de far de modificacions minimas del modèl per l'adaptar a las donadas. Dins de cases, una granda quantitat de donadas incoerentas de repeticion pòt menar a l'abandon total d'un modèl.
Los subjèctes estudiats pels teoricians en astrofisica inclusent l’evolucion e la dinamica estellara, la formacion de las galaxias, las estructuras materialas de granda escala de l’Univèrs, l’origina dels rais cosmics, la relativitat generala e la cosmologia fisica, amb l’ajuda de la teoria de las còrdas e la fisica de las particulas. L’astrofisica relativista servís d’aisina per evaluar las proprietats de las estructuras de granda escala. Per aquelas estructuras, la gravitacion a un ròtle important dins los fenomèns fisics estudiats e servís de basa per la fisica dels traucs negres e l’estudi de las ondas gravitacionalas.
D'entre las teorias estudiadas e los modèls reconeguts en astrofisica, se pòt trobar lo Modèl ACDM qu'inclusís lo Big Bang, l’inflacion cosmica, la matèria negra e las teorias fondamentalas de la fisica.
Qualques exemples de processus:
L'energia sombra e la matèria negra son actualament los principals subjèctes de recèrca en astrofisica, essent donat que lor descobèrta e la controvèrsia sus lor existéncia es eissida de l'estudi de las galaxias.
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ (en)Frontiers of Astrophysics : Workshop Summary, H. Falcke, P. L. Biermann
- ↑ (en)H. Roth, A Slowly Contracting or Expanding Fluid Sphere and its Stability, Phys. Rev. (39, p;525–529, 1932)
- ↑ A.S. Eddington, Internal Constitution of the Stars
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Articles connèxes[modificar | modificar la font]
- Astronomia
- Accelerator de particulas
- Cosmologia
- Observatòri de París
- Institut d'astrofisica de París
- Table des constantes astrophysiques
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- (fr)Servici d'astrofisica del CEA
- (en)Cosmic Journey: A History of Scientific Cosmology from the American Institute of Physics
- (en)Virtual Institute of Astroparticle Physics
- (fr)Formations en astronomie et astrophysique, Observatòri de París
- (en)Prof. Sir Harry Kroto, NL, Astrophysical Chemistry Lecture Series. 8 Freeview Lectures provided by the Vega Science Trust
- (en)'The Mathematician Who Can't Add Up' Cosmologist Emma King Freeview 'Snapshots video' by the Vega Science Trust
- (en)Stanford Linear Accelerator Center, Stanford, California
- (en)Institute for Space Astrophysics and Cosmic Physics
- Lo site de l'ARENA


text:
Lessard-et-le-Chêne
Lessard-et-le-Chêne es una comuna normanda, situada dins lo departament de Calvadòs e la region de la Bassa Normandia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Abans 1806, las parròquias de Lessard e del Roure-en-Auge se jonhon e forman la municipalitat de Lessard-e-lo-Roure[3].
Avant 1806, les paroisses de Lessard et du Chêne-en-Auge s'unissent et forment la commune de Lessard-et-le-Chêne[4].
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ {{{Títol}}}
- ↑ Géoportail (IGN), couche « Limites Administratives » activée
- ↑ Font : Des villages de Cassini aux communes d'aujourd'hui, « {{{titre}}} », {{{annada}}}, Escòla des las Hautas Estudis en Sciéncias Socialas (EHESS). Consultat lo 11 d'octòbre 2011
- ↑ Font : Des villages de Cassini aux communes d'aujourd'hui, « Notice communale - Lessard-et-le-Chêne », {{{annada}}}, Escòla des las Hautas Estudis en Sciéncias Socialas (EHESS). Consultat lo 11 octobre 2011