c: text/html

collection: archivebot

text:
Cazacstan
Cazacstan (en cazac ҚaзaқcTaH = Qazaqstan, en rus KaзaxcTaH = Kazakhstan) es un país d'Asia Centrala mai que tòca tanben lei confinhas orientalas d'Euròpa. Forma un Estat independent ont lo pòble cazac e la lenga cazaca son preeminents (amb la preséncia d'una fòrta minoritat d'origina russa).
Faguèt partida de l'Union Sovietica fins en 1991. Confronta Russi 1000 a, China, Quirguizstan, Ozbequistan e Turcmenistan e ten una còsta subre la mar Caspiana. A una populacion de 15 185 844 abitants (2005) e una superfícia de 2 717 300 km2.
La capitala es Astana.
Lo gentilici es cazac -a.
Somari
- 1 Istòria
- 2 Politica
- 3 Geografia
- 4 Economia
- 5 Cultura
- 6 Bibliografia
- 7 Vejatz tanben
- 8 Ligams extèrnes
- 9 Nòtas & referéncias
Istòria[modificar | modificar la font]
De la Preïstòria a la dominacion russa[modificar | modificar la font]
Leis originas ancianas dau poblament uman dau Cazacstan actuau son mau conegudas. Au millenari V av. JC, èra poblat per de pòbles nomadas que prefiguravan lei futurs nomadas de l'estèpa. En particular, la cultura de Botaï (millenari IV av. JC), installada dins lo nòrd dau territòri, foguèron probablament leis iniciators de la domesticacion dau cavau per l'òme. Dins lo corrent dei sègles seguents, Cazacstan passèt sota lo contraròtle d'una succession d'empèris nomadas coma leis Escites (sègles VIII-III av. JC) ò lei Huns (sègles I-VI ap. JC).
Au sègle VII, passèt sota la dominacion dei Tujue e la region integrèt lo mond turc. Se lo nomadisme demorèt la nòrma dins l'estèpa, una civilizacion urbana se desvolopèt dins leis oasís situadas lòng de la Rota de la Seda. Au sègle XIII, aquelei vilas subiguèron leis invasions mongòlas e foguèron integradas dins l'Empèri Mongòl. Pasmens, aquel empèri se fragmentèt tre la fin dau sègle e son territòri passèt sota lo contraròtle de khanats pus pichons.
Lo pòble cazac se formèt a partir dau sègle XV a partir de l'union de plusors tribüs turcas dins la region dau Lac Balqash. Dins lo corrent dau sègle XVI, formèron tres òrdas dirigidas per un khan : la Granda Òrda èra installada dins la region de Semirechye (sud-èst), la « Mejana » entre lo Lac Balqash e la Mar d'Aral e la « Pichona » entre la Mar d'Aral e lo riu Oral.
Lei periòdes rus e sovietic[modificar | modificar la font]
La conquista russa[modificar | modificar la font]
Au començament dau sègle XVIII, lei Cazacs foguèron atacats per lei Jungars e certanei caps demandèron una ajuda militara ai Rus. En 1731, la Pichona Òrda passèt sota protectorat rus en 1731. La Mejana e una partida de la Granda Òrda l'imitèron au començament dau decenni seguent. Pasmens, aquela proteccion venguèt rapidament una tutèla pesanta.
D'efèct, a la fin dau sègle XVIII, lo poder rus acomencèt de favorizar la colonizacion de l'estèpa cazaca per de populacions russas e tataras (de Vòlga). Lei Tatars, principalament de marchands, prenguèron rapidament una plaça importanta dins l'economia dau país e favorizèron la conversion de la populacion a l'islam. Sa lenga venguèt tanben la lingua franca de l'Asia Centrala. Lei Rus se concentrèron sus lo contraròtle politic ambé lo reversament dau khan de l'Òrda Mejana en 1822, d'aqueu de la Pichona en 1824 e d'aqueu de la Granda en 1848. Aquò entraïnèt de revòutas que foguèron reprimidas.
La colonizacion russa[modificar | modificar la font]
En despiech de la politica russa de somission deis autoritats localas, lei relacions entre Rus e Cazacs se melhorèron après la darriera insureccion cazaca importanta en 1868. D'efèct, l'aristocracia cazaca èra fòrça ostila a l'influéncia dei Tatars e se acceptèt aisament la cultura russa a partir de la fin dau sègle XIX. Aquò permetèt de restablir l'òrdre e la patz dins la region.
En revènge, empachèt pas la colonizacion massiva dei tèrras agricòlas per de populacions russas ò ucraïnianas. La creacion d'una agéncia dedicada a l'installacion de colons rus en 1896 accelerèt lo movement. Ansin, en 1912, lei Rus e leis Ucraïnians representavan 40% de la populacion e lei Cazacs èran sovent obligats de viure dins lei regions aridas dau sud e de l'oèst. Deguèron tanben abandonar lo nomdisme, çò qu'entraïnèt la disparicion deis institucions tradicionalas.
En 1905, aqueleis evolucions nefastas e la penetracion deis idèas modèrnas foguèron a l'origina de la fondacion dau movement nacionalista Alach Orda, inspirat per lo poèta modernizator Abai Qunanbaiuli (1845-1904). Opausat au colonialisme e a la russificacion de la societat, èra en favor d'un programa de reformas socialas. En 1916, la decision de mobilizar 240 000 musulmans d'Asia — normalament excluchs dau servici militar — au sen de « batalhons de trabalh » foguèt fòrça mau acceptada e entraïnèt una revòuta importanta. La repression foguèt saunosa e causèt de desenaus de miliers de victimas. Plusors miliers de Cazacs s'enfugiguèron tanben en China ont una minoritat cazaca importanta existís totjorn dins lei províncias dau nòrd-oèst.
Lo Cazacstan Sovietic[modificar | modificar la font]
L'afondrament de l'Empèri Rus foguèt aprofichat per lei nacionalistas cazacs de l’Alach Orda per proclamar la formacion d'una region autonòma lo 13 de decembre de 1917. Pasmens, trobèron ges d'aliat e foguèron atacats tant per lei Roges que per lei Blancs. En 1920, foguèron definitivament vencuts per lei Bolchevics e Cazacstan foguèt alora integrat au sen de la Republica Socialista Sovietica Autonòma Quirguiza — lei Cazacs èran alora dichs « Quirguizs » per lei Rus — creada lo 26 d'aost de 1924. Fins a 1936, la Republica subiguèt divèrsei cambiaments territòrias e transferiments de capitala que li donèron pauc a pauc son aspèct actuau. Son estatut evolucionèt tanben mai d'un còp per li donar mai d'autonòmia e, en 1936, venguèt una republica constitutiva de l'URSS.
La colonizacion foguèt enebida dins lo corrent deis annadas 1920 avans de tornar prendre durant lo decenni seguent. L'agricultura foguèt collectivizada a partir de 1928 en despiech de l'oposicion dei païsans. Coma en Ucraïna, aquò entraïnèt una repression d'amplor ambé de miliers de desportacions e una desorganizacion de la produccion que causèt de faminas grèvas. De desenaus de miliers d'abitants quitèron tornarmai lo país per s'installar en China. Ansin, avans la Segonda Guèrra Mondiala, lei Cazacs representavan solament 30% de la populacion de la Republica e l'arribada de « pòbles punits » (Alemands de Vòlga... etc.) agravèt lo desequilibri.
Aquò contunièt fins ais annadas 1950 ambé la decision de Nikita Khrushchov de desvolopar lei « tèrras verges » de Cazacstan. De mai, lo govèrn centrau decidèt de desvolopar l'industria, çò que renforcèt l'integracion dei regions septentrionalas ambé lei territòris rus de Siberia. L'alunchament de Cazacstan a respèct dei frontieras sovieticas foguèt tanben utilizat per i installar de basas estrategicas e de centres scientifics coma lo cosmodròme de Baikonur. Ansin, la russificacion agantèt un nivèu fòrça important dins lei regions dau nòrd e, en 1960, un novèu decopatge dau territòri cazac foguèt estudiat. En revènge, lo sud dau país gardèt una cultura pus pròcha deis autrei republicas sovieticas d'Asia Centr 1000 ala.
Dins lo corrent deis annadas 1980, Cazacstan foguèt un centre important dau nacionalisme dei pòbles d'Asia Centrala mai assaièt en parallèl de mantenir l'URSS en causa de sa dependéncia economica. En 1986, Almaty foguèt ansin tocada per de manifestacions fòrça violentas que s'opausavan a la nominacion d'un Rus a la tèsta dau PC Cazac. Pasmens, en 1991, Cazacstan foguèt un dei darrierei republicas que proclamèt son independéncia (lo 16 de decembre de 1991).
Lo Cazacstan independent[modificar | modificar la font]
Dempuei son independéncia, Cazacstan es dirigit per Nursultan Nazarbayev. D'efèct, nomat cap dau PC Cazac en 1989, foguèt elegit president en decembre de 1991. Modifiquèt mai d'un còp la constitucion per poder contuniar de se presentar e es regularament tornat elegir gràcias a d'eleccions trucadas (95,5% dei votz en 2011, 97% en 2015... etc.) e a un regime fòrça autoritari qu'empacha l'emergéncia d'una oposicion politica vertadiera.
Pasmens, en despiech de la natura dictatiorala de son regime, Nazarbayev capitèt d'amaisar lei tensions intèrnas entre comunautats cazaca e russa. D'un caire, lei trachs culturaus dei Cazacs (lenga, istòria... etc.) son ansin venguts leis atributs oficiaus de l'Estat mai d'autre caire, leis interès dei populacions russas son respectats. En particular, lo rus es reconegut coma lenga cooficiala e la capitala foguèt transferida en 1997 a Astana dins una region russofòna. Gràcias a aquela estabilitat, Cazacstan assaia donc de s'afirmar coma poissança regionala tot en gardant de relacions privilegiadas ambé Russia. Son esfòrç es donc subretot diplomatic ambé l'afirmacion de l'identitat « europèa » dau país e lo desvolopament dei relacions ambé l'Union Europèa, leis Estats Units d'America e China.
Politica[modificar | modificar la font]
Geografia[modificar | modificar la font]
Economia[modificar | modificar la font]
Cultura[modificar | modificar la font]
Bibliografia[modificar | modificar la font]
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas & referéncias[modificar | modificar la font]

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Cumbria
Cumbria es un comtat non metropolitan mai que mai rural del nòrd-oèst d'Anglatèrra. E mai que fòrça vast, Cumbria es un dels comtats mens densament poblats d'Anglatèrra, amb 74 abitants per km². L'essencial de l'economia es basada sul torisme gràcia a la belesa dels paisatges, especialament dins lo pargue nacional de Lake District.
Geografia[modificar | modificar la font]
Lo comtat es bordat a l'oèst per la mar d'Irlanda, al sud per Lancashire, al sud-èst pel Yorkshire del Nòrd e a l'èst pels comtats de Durham e de Northumberland (cadena de Pennines). Escòcia se situa just al nòrd.
Una granda part del comtat es montanhosa e compren lo som pus naut d'Anglatèrra, lo pic Scafell, que culmina a 978 m. Totas las montanhas d'Anglatèrra que despassan los 900 m d'altitud son en Cumbria. En mai, los lacs pus grands d'Anglatèrra i son situats, dont lo lac Windermere (14,8 km2)[1].
Las vilas pus pobladas del comtat son respectivament Carlisle e Barrow-in-Furness. Cumbria es lo tresan comtat d'Anglatèrra en superfícia, mas solament lo quatren (sus 48) per la populacion[2].
Referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ « Facts and Figures », sur lakedistrict.gov.uk, site du parc national de Lake District
- ↑ « Chiffres du bureau national des statistiques (ONS) », sur ons.gov.uk, publiés en 2012.


text:
Òli d'oliva
L'Òli d'oliva es la matèria grassa alimentària tracha de las olivas (fruches de l'Olivièr) per trissatge dins un truèlh d'òli. Es una de las basas del regim mediterranèu.
Utilizacion[modificar | modificar la font]
L'òli d'oliva es coneguda dempuèi la mai nauta antiquitat: los Grècs ancians e los Romans l'utilizavan ja per lar cosina (a l'origina de la cosina mediterranèa) e per lors pro 477 duiches cosmetics, coma los Ebrieus per alucar lor candelièr.
L'òli d'oliva pòt èsser utilizada cruda (dins de salsas o per remplaçar lo burre dins les pastas per exemple) o cuècha (per la cosida de la carns o dels legums o pel freginat). Es important pasmens de l'utilizar pas a tròp nauta temperatura (mai 3FC0 de 210 °C), aldelà de que se deteriora. Pasmens resistís mai a la calor que las autras òlis (a l'entorn de 180 °C).
Tasta[modificar | modificar la font]
Sas caracteristicas organolepticas varian en foncion del terrador e de las praticas agronomicas, de la variatat, e de l'estadi de maturitat a la culhida. Ara, es un produch de consomacion corenta, mas los amators causisson de botelhas que lo pretz arriba a vegadas cap a aquels dels grands vins. D'efècte, fòrça òlis d'olivas son classadas en AOC.
Las caracteristicas organolepticas son amassadas en tres rubricas principalas:
- Gost : l'amarum es lo sol gost que pòt presentar l'òli d'oliva. Se determina l'intensitat a la tasta.
- Aròmas : l'ensems de las sensacions aromaticas d'un òli constituís son fruitat, se'n determina l'intensitat a la tasta, sa categoria (fruitat madur, fruitat verd, fruitat negre) e sa descripcion analogica (remembra la poma, la tomata …).
- Sensacions quinestesicas e tactilas: un òli d'oliva se pòt presentar una sensacion especifica, o picant, e diferentas d'onctuositat. Se determina l'intensitat del picant a la tasta.
Produccion[modificar | modificar la font]
Per obtenir un litre d'òli cal 4 a 10 quilogramas d'olivas seguent la varietat d'oliva utilizada e son nivèl de maturitat. Lo metòde d'extraccion utilizat a pauc d'incidéncia. Pasmens, los molins utilisant de premsas podon pas utilizar d'olivas ricas en aiga (de redement flac en òli) a causa de la fluiditat excessiva de la pesta.
Caracteristicas e composicion[modificar | modificar la font]
Las caracteristicas de l'òli d'oliva son las seguentas:
- punt de fumada: 210 °C contre 180 °C per la temperatura normala de freginat.
- densitat: 0,92 (1 litre d'òli d'oliva pèsa prèp de 920g).
- apòrt caloric: 9 kcal per grama
- conservacion: l'òli d'oliva rancís mens aviat mercé a son indici d'iòde pauc enauçat: 78/88 contra 83/98 per l'òli de cacauèt e 120/132 per l'òli de virasolelh. Se consèrva melhor s'es servada al fresc e aparada de la lutz. Es melhor de la consomar dins los dos ans aprèp la fabricacion.
L'òli d'oliva es compausada de prèp de 99 % de matèria grassa alimentària. L'1 % demorant constituís los compausat menors; sont l'esqualèn, los alcòls triterpenics, de steròls (B-sitosteròl), de fenols, e de derivats de la Vitamina E[1].
La matièra grassa de l'òli d'oliva es compausada de triglicerids. Aqueles son constituits d'acids grasses diferents, que la reparticion es caracteristica de l'òli d'oliva, e a un nivèl de detalh mai pichon, diferentas varietats del luòc de produccion. Quand de triglicerids son desgradats, los acids grasses que los constituisson son desligats e van liurament dins l'òli: son alara ditz « acids grasses liures ». Lor porcentatge dins l'òli es çò que se nomena « aciditat » de l'òli, e s'exprimís en « gramas d'acid oleíc liure per 100 gramas d'òli ». Aquela aciditat se percep pas jamai coma un gost acid, mas segon la degradacion, puslèu per un gost de moisit.
Notas
- font : Basa de donnadas FATG-BD01, Ollivier D. , Pinatel C., Artaud J., Le Nouvel Olivier, N°44 març-abril de 2005. Basa de donadas establida a partir de valors observadas suls òlis de 46 varietats cultivadas en França, las produccions de 5 AOC francesas, e los òlis de 6 païses mediterranèus, çò que fa un total de 1400 escapols analizats. Darrièra mesa a jorn: Basa de donadas FATG-DB04-FCP, rapòrt Olea 2020 DOM D III) 3-Annexe 10, Pinatel C.
- Lo primier quartil e lo segond quartil encastran 50 % de las mejanas per variatats apelacions.
- Las publicacions que detalhan pas los isomèrs regropan l'acid oleíc e l'acid vaccenic jos la denominacion acid oleíc, coma l'acid palmitoleíc e l'acide ipogeíc jol nom acid palmitoleíc.
- Las publicacions que quantifican pas los tauses en acid margaric e margaroleíc establisson lo percentatge dels autres acids grasses sens prendre en compte aqueles acids grasses.
- Las v 3FC0 alors dins aquelas linhas correspondon pas a la somas de las colonmas, perque son obtenguts en totalizant los totals per categorias de saturacion independentament su las valors brutas.
Etiquetatge[modificar | modificar la font]
Categorias[modificar | modificar la font]
A la venda al detalh, existís pas que doas categorias d'òlis d'oliva verges: òli d'oliva verge extra (HOVE) e òli d'oliva verge (HOV). La categoria òli d'oliva verge extra es superiora segon de critèris quimics e de critèris organoleptics. L'aciditat liure (vejatz mai naut) es limitada a 0,8 % per l'HOVE alara que pòt aténher 2,0 % per l'HOV. Los paramètres d'oxidacion son tanben leugièrament mai sevèrs. Los critèris organoleptics son evaluats per de juradas apropriadas, l'HOVE es sens de decas, alara qu'una HOV pòt aver de decas fins a un nivèl de 2,5 sus una escala de 10 punts.
Existís de categorias d'òlis d'oliva verges inferieras (corenta e lampanta), mas son pas destinadas al consomator e son resevadas al negòci o a l'industria.
Existís tanben d'òlis d'olivas obtengudas per rafinatge industrial, puèi comercializadas, aprèp assemblatge amb de l'HOVE o de l'HOV, jol nom de: « òli d'oliva compausada d'òlis d'oliva rafinadas e d'òlis d'oliva verges ». Aquels òlis son mens en mens presentas sul comèrci de detalh.
Las diferentas categorias d'òli d'oliva recevon un nom correspondent a de critèris fixats per la reglementacion[2][3] :
- los « òlis d'oliva verges » son obtenguts a partir del fruch de l'olivièr sonque per de procediments mecanics o d'autres procediments fisics dins de condicions (termicas) que provòcan pas d'alteracions de l'òli e avent pas subís cap de tractament diferent que lo lavatge, la decantacion, la centrifugacion o la filtracion, levat los òlis obtengudas per solvant o per de mesclas amb d'òlis d'autra natura. So de chucs de fruches pur e mai lo taus d'aciditat de l'òli es bas, melhora es la qualitat. Se classa per òrdre de qualitat descreissenta en « òli d'oliva verge extra » (sens decas organolepticas, preséncia de fruitat, e aciditat inferiora a 0,8 % exprimida en acid oleíc), « òli d'oliva verge » (intensitat maximala de las decas organolepticas 3,5 sus 10, preséncia de fruitat, aciditat maximala 2 %), « òli d'oliva verge corenta » (intensitat maximala de las decas organolepticas 6 sus 10 e aciditat maximala 3,3 %) e « òli d'oliva verge lampanta » (deca organoleptica superiora a 6 sus 10 e/o aciditat superiora a 3,3 %). Dins la reglamentacion europèa, la categoria « òli d'oliva verge corenta » existís pas mai e los òlis correspondents son regropadas dins la categoria « òli d'oliva verge lampanta ».
- los « òlis d'oliva rafinadas » son obtenguts pel rafinatge (industrial) d'òlis d'oliva verges, que l'aciditat liura exprimida en acid oleíc deu pas èsser superiora a 0,3g per 100g e que las autras caracteristicas son conformas a aquelas previstas per aquela categoria.
- los « òlis d'oliva compausats d'òlis d'oliva rafinats e d'òlis d'oliva verges » son constituidas per una mescla d'òli d'oliva rafinada e d'òlis d'oliva verges autre que lampanta, que l'aciditat liure pòt pas èsser superior a 1,0 g per 100 g.
- los « òlis de rosegat d'oliva brutas » son obtenguts per tractament al solvant de rosegat d'oliva, levat los òlis obtenguts per mescla amb d'òlis d'autra natura.
- los « òlis de rosegat d'oliva rafinats » obtenguts pel rafinatge d'òli de rosegat d'oliva bruta, que l'aciditat liura pòt pas èsser superior a 0,3 g per 100 g.
- los « òli de rosegat d'oliva » son obtenguts par mèscla d'òli de rosegat d'oliva rafinat e d'òli d'oliva verge autre que lampant que lo taus en acid oleíc passa pas 1,0 g per 100 g.
biais d'obtencion[modificar | modificar la font]
Se pòt trobar dos tipes de mencion sul biais d'extraccion: « primièra pression a freg » e extraccion a freg . Aquela doas mencions garantisson, segon la reglamentacion europèa, una extraccion realizada en dejos de 27 °C. La mencion « primièra pression e freg » exprimís que l'òli es obtengut amb de premsas, materièl de fòrça granda regression, remplaçat per de sistèms de contunh e centrifujosas, menent a la mencion extraccion a freg.
Provenéncia[modificar | modificar la font]
Dins l'Union Europèa, la mencion d'una provenéncia es obligatòria pels òlis d'oliva verges e verges extra dempuèi 2002[4]. Las mencions de provenéncia autorizadas son limitadas a la mencion del país d'origina, o d'un airal geografic reconegut (AOC, AOP, DOP, IGP). Es enebit de portar dins l'etiquetatge una mencion del departament o de la region se s'agís pas d'un airal d'appellacion (per exemple es enebit de mencionar « òli d'oliva de Var » o « òli d'oliva d'Andalosia » perque aquelas regions correspondon pas a d'appellacions enregistradas). Pasmens, quin que siá lo país de l'Union Europèa que ven l'òli, pòt èsser mencionat sus l'etiquetatge pas que la provenéncia europèa, çò que dona pauc de precision. L'embotelhador es liure de portar mai de precision citant lo país membre precís, s'aquò presenta un avantatge per la comercializacion.
L'origina de l'òli d'oliva es definida pel luòc de culhida de las olivas e lo luòc de transformacion. Atal, la mencion « òli d'oliva de França » significa que l'òli foguèt obtenguda d'olivas culhidas e trissadas en França.
De las 7 AOP 6 son en Occitània , segon la legislacion europèa:
- òli d'oliva de Nipm AOC[5]
- òli d'oliva de la val deis Bauç (AOC)[6]
- òli d'oliva d'Ais de Provença[7]
- òli d'oliva d'auta Provença AOC[8]
- òli d'oliva de Provença AOC[9].
- òli d'oliva de Niça (AOC)[10]
- òli d'oliva de Nimes[11]
L'autre es:
- òli d'oliva de Corsega - Oliu di Corsica[12]
Produccion mondiala[modificar | modificar la font]
En 2007, La produccion mondiala d'òli d'oliva èra de à 2,72 milions de tonas (font FAO).
Los quinze païses seguent representon 99,5 % del total: (en tonas)
Consomacion[modificar | modificar la font]
França impòrta mai de 95 % de sa consomacion, prèp de 90 000 tonas, subetot demuèi Espanha, d'Itàlia e Grècia. Pasmens expòrta una partida de sas introduccions fins a Belgica, los Estats Units d'America, Alemanha, que la consomacion aumentèt fòrça aquels darrièrs ans. Las exportacions d'òlis d'olivas francesas son minoras.
Aquelas estatisticas de consomacion son establidas en quilogramas d'òli per abitant e per an (font COI) :
Santat[modificar | modificar la font]
Aliment de basa del regim cretés, a de proprietats beneficas per la santat, subretot sul plan cardiovascular, mercé al taus en vitamina A, vitamina E e en acids grasses monoinsaturats. Los benfaches ligats a las vitaminas son subretot observats amb la consomacion d'òli freja, perque las vitaminas son destruidas al delà de 40 °C. Al repècte dels autres òlis contenant d'acids grasses insaturats, l'òli d'oliva es pro estable a la coseson e garda los efièches benefics sul colesteròl. Permet de lutar contra lo càncer del sen[13].
Notas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ "khallouki-2003" (en) Khallouki F, Younos C, Soulimani R, Oster T, Charrouf Z, Spiegelhalder B, Bartsch H, Owen RW (2003) Consumption of argan oil (Morocco) with its unique profile of fatty acids, tocopherols, squalene, sterols and phenolic compounds should confer valuable cancer chemopreventive effects. European journal of cancer prevention. 12(1):67-75. PMID 12548113
- ↑ Legislacion comunautària en vigor: annèxe del document 392R0356 (Denominacion e definicions dels òlis d'oliva e dels òlis de rosegats d'oliva visats a l'article 35)
- ↑ Conselh Oleicòl Internacional: (fr)Denominacion e definicions dels òlis d'oliva
- ↑ [1]
- ↑ (fr)òli d'oliva de Niom
- ↑ (fr)òli d'oliva de la val deis Bauç
- ↑ (fr)òli d'oliva d'Ais de Provença
- ↑ (fr)òli d'oliva d'auta Provença
- ↑ (fr)òli d'oliva de Provença
- ↑ (fr)òli d'oliva de Niça
- ↑ (fr)òli d'oliva de Nimes
- ↑ òli d'oliva - Oliu di Corsica
- ↑ (fr)L’òli d’oliva luta contra lo càncer del sen Claire Peltier; 6 de julhet de 2010
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Articles connèxes[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- (fr) Informacions de mercat sul site de la Conferéncia de las Nacions unidas pel comèrci e lo desvolopament
- (fr) Norma Codex pels òles d'oliva verges e rafinadas e per l'òli de rosegat d'oliva rafinat (codex stan 33-1981 (Rév. 1-1989) e de per abans CAC/RS 33-1970).
- (fr) Organisme oficial de l'oleicultura francesa


text:
Congrès Nacional African
Lo Congrès Nacional African (o ANC per African National Congress en anglés) es un partit politic de Sud-Africa membre de l'Internacionala Socialista. Creat en 1912, a Bloemfontein per defendre los interèsses de la majoritat negra contra la dominacion blanca, foguèt declarat illegal per lo Partit Nacional pendent l’apartheid en 1960. Serà tornar legalizat en 1990 alara que l'apartheid serà avalit en junh de 1991.
En 1994, las primièras eleccions multiracialas permeton a Nelson Mandela d'èsser elegit president de la Republica sud-africana. Dempuèi, l'ANC domina largament la vida politica sud-africana (60-70 % de las voses a las diferentas eleccions generalas de 1994, 1999, 2004 e 2009).
Son cap actual es Jacob Zuma e son sèti es installat dins la Chief Albert Luthuli House, immòble de vint-e-dos estagis situat a Johannesburg e que portava aperabans lo nom de Shell House.


text:
Lo principau defaut, dinc adara, deu materialisme de tots los filosòfs – i comprés lo de Feuerbach – qu’ei que l’objècte, la realitat, lo monde sensible ne i son pas gahats sonque jos la fòrma d’objècte o d’intuicion, mes non pas en tant qu’activitat umana concreta, en tant que practica, de faiçon non subjectiva. Aquò qu’explica perqué l’aspècte actiu estó desvolopat per l’idealisme, en oposicion au materialisme, – mes sonque abstreitament, puishque l’idealisme ne coneish naturalament pas l’activitat reala, concreta, coma tau. Feuerbach que vòu d’objèctes concrets, realament desparièrs deus objèctes de la pensada; mes eth ne considera pas l’activitat umana era medisha en tant qu’activitat objectiva. Qu’ei per aquò que dens l’Essença deu cristianisme, eth ne considera pas coma autenticament umana sonque l’activitat teorica, mentre que la practica n’ei pas gahada e tatjada per eth sonque dens la soa manifestacion judèa sordida. Qu’ei per aquò qu’eth ne compren pas l’importància de l’activitat “revolucionària”, de l’activitat “practica-critica”.
La question de saber s’i a lòc de reconéisher a la pensada umana ua vertat objectiva n’ei pas ua question teorica, mes ua question practica. Qu’ei dens la practica que cau l’òmi que pròve la vertat, valent a díser la realitat, e la poténcia de la soa pensada, dens aqueste monde e entà lo noste temps. La discussion sus la realitat o l’irrealitat d’ua pensada qui s’isola de la practica, qu’ei blosament escolastica.
La doctrina materialista qui vòu los òmis que sian products de las circomstàncias e de l’educacion, que, aladonc, òmis transformats e sian products d’autas circomstàncias e d’ua educacion modificada[1], que desbremba que son los òmis precisament los qui transforman las circomstàncias e que l’educator a besonh eth medish d’estar eslhevat. Qu’ei per aquò qu’era ten inevitablament a divesir la societat en duas partidas dont l’ua qu’ei au dessús de la societat (per exemple entà Robert Owen[2]).
La coincidéncia deu cambiament de las circomstàncias e de l’activitat umana o auto-cambiament ne’s pòt pas considerar e compréner racionalament qu’en tant que practica revolucionària.
Feuerbach que part deu hèit que la religion e rend l’òmi estrangèr ad eth medish e desdobla lo monde en un monde religiós, objècte de representacion[3], e un monde temporau[4]. Lo son tribalh que consisteish a resòlver lo monde religiós en la soa basa temporala. Eth ne ved pas que un còp aqueste tribalh ei acomplit çò de principau demora encoèra a hèr[5]. Lo hèit, en particular, que la basa temporala e’s destaca d’era medisha e’s tatja dens los crums, en tot constituir atau un rejaume autonòmi, ne pòt pas explicà’s precisament que per l’esquiçament e la contradiccion intèrnes d’aquesta basa temporala. Que cau donc en purmèr compréner aquesta dens la soa contradiccion[6]. Alavetz, un còp òm a descobèrt, per exemple, que la familha terrèstra ei lo secret de la familha celèsta, qu’ei la purmèra d’ara enlà qui’n e cau hèr la critica teorica e qui cau revolucionar dens la practica[7].
Feuerbach, qui n’acontenta pas la pensada abstrèita, que n’apèra a l’intuicion sensibla; mes eth non considera pas lo monde sensible en tant qu’activitat practica concrèta de l’òme.
Feuerbach que resòlv l’essença religiosa en l’essença umana. Mes l’essença de l’òmi n’ei pas ua abstraccion inerenta a l’individu isolat. Dens la soa realitat, era qu’ei lo conjunt deus rapòrts sociaus.
Feuerbach, qui n’enterprén pas la critica d’aqueste estar reau, qu’ei donc obligat:
De hèr abstraccion deu cors de l’istòria e de hèr de l’esperit religios ua causa non-cambiadissa, qui existeish per era medisha, en tot supausar l’existéncia d’un individu uman abstrèit, isolat.
De considerar, donc, l’estar uman[8] unicament en tant que “genre”, en tant qu’universalitat interna, muda, en tot ligar d’ua faiçon blosament naturala los nombrós individus.
Qu’ei per aquò que Feuerbach non ved pas que l’“esperit religiós” ei eth medish un product sociau e que l’individu abstrèit qui eth analisa en realitat[9] apartén a ua fòrma sociala determinada.
Tota[10] vita sociala qu’ei essencialament practica. Tots los mistèris qui desviran la teoria cap tau misticisme que tròban la lor solucion racionala dens la practica umana e dens la comprenença d’aquesta practica.
Lo resultat lo mei avançat au quau aboteish lo materialisme intuitiu, valent a díser lo materialisme qui non concep pas l’activitat deus sens coma activitat practica, qu’ei la faiçon de véder deus individus isolats e de la societat borgesa[11].
Lo punt de vista de l’ancian materialisme qu’ei la societat “borgesa”. Lo punt de vista deu navèth materialisme, qu’ei la societat umana, o l’umanitat socialisada[12].
Los filosòfs n’an pas hèit qu’interpretar lo monde de desparièras faiçons, pr’aquò[13] de çò qui s’ageish qu’ei de’u transformar.
_________________
1. Lo manuscriut de Marx qu’indica aciu sonque: “la doctrina materialista de la modificacion de las circomstàncias e de l’educacion, que desbremba...”. Qu’ei Engels qui a explicitat la pensada.
2. Parentèsi ajustada per Engels.
3. Aquesta precision qu’ei ajustada per Engels.
4. Engels que ditz “reau”.
5. Frasa ajustada per Engels.
6. Lo tèxte de Marx que hica las duas operacions suu medish plan.
7. Marx qu’escriu: “qu’ei la purmèra qui cau avalir suu plan de la teoria e de la practica”.
8. Adjectiu ajustat per Engels.
9. “En realitat” qu’ei ajustat per Engels.
10. Engels que ditz simplament “la vita”.
11. Varianta d’Engels: “la faiçon de véder deus individus isolats dens la «societat borgesa»”.
12. Dens aqueste paragraf, qu’ei Engels qui soslinha uman e hica enter guilhemets borgesa.
13. Engels qu’a ajustat “pr’aquò”.


text:
Periòde Edo
Lo periòde Edo (江戸時代 Edo jidai) o periòde Tokugawa (徳川時代 Tokugawa jidai) es la subdivision tradicionala de l'istòria de Japon que comença vèrs 1600, amb la presa de poder de Ieyasu Tokugawa pendent de la batalha de Sekigahara, e s'acaba vèrs 1868 amb la restauracion Meiji. Èra dominada pel shogunat Tokugawa qu'Edo (ancian nom de Tōkyō) èra la capitala.
Istòria[modificar | modificar la font]
Lo shogunat contrarotlava lo poder politic, administratiu e mai tard economic. Existissiá tanben un emperaire mas aquel possedava pas que de foncions esperitalas de grand prèstre e es lo simbòl del « engèni nacional ». Aprèp las fòrças guèrras feudalas que se passèron de per avant, los Tokugawa cerquèron a tornar organizar l'Estat e garantir la patz dins lo país. Pr'amor, instituiguèron un sistèma encara fòrça ierarquizat e rigid mercé que podèron contraròtlar en totalitat del país. Atal, aquel darrnièr èra divisat en feus governats per de senhors, los daimyos, eles meteisses jos l'autoritat del shogun. Aqueles qu'avián fach aleujança als Tokugawa avant 1600 se nomenavan los « daimyos de l'interior » e aqueles que l'aviá fach aprèp los « daimyos de l'exterior ». Pasmens, per poder mantenir aqueles jos la seuna autoritat, lo shogun instituiguèt un sistèma de demoranças alternadas, lo sankin-kotai, que los daimyos devián demorar a Edo, residéncia shogunala, e aquò un an sus dos. De mai, los daimyos devián daissar la lor familha a Edo coma d'ostatges.
Aquel periòde se caracteriza subretot per una tencadura del país sus el meteis, nomenada sakoku. Lo Japon conservèt sonque qualques ligams diplomatics amb Corèa e seulas la China e las Províncias Unidas aguèron lo privilègi de mantenir de relacions comercialas amb el. Los Europèus èran pas admeses sul sol japonés jos pèna de mòrt. Pasmens, aqueles darrièrs cerquèron pasmens a mantenir de relacions comercialas amb lo país. Aquela pression faguèt quitament apareisser e renforçar un corrent nacionalista dins tot le Japon. Foguèt sonque en 1854 que le comodor estatsunian Matthew Perry acompanhat de naus de guèrras capitèt a « convéncer » lo bakufu. Aquel darrièr, per paur de la perspectiva de dintrar en guèrra en cas de refís (coma foguèt lo cas pel vesin chinés amb las guèrras de l'òpi) signèt forçat la convencion de Kanagawa. Aquela daissava dubèrts los pòrts de Shimoda e Hakodate pels Estats Units d'America. Seriá de meteis un pau mai tard per Russia, la Grand Bretanha, los Païses Basses e França. Una primièra division s'efectuèt alara entre los partesans de la dubertura e los xenofòbs. En 1858, la noblesa puslèu xenofòba reprochava al shogun d'aver cedat a la paur dels estrangièrs e d'aver pas demandat l'autorizacion de l'emperaire. Aquela division marquèt lo començament de la casuda del bakufu.
Atal se preparèt un afrontament entre los daimyos ereditàriament creadas pels Tokugawa al sègle XVII e los daimyos de l'oèst que se metèt del costat de l'emperaire e s'opausèron atal als estrangièrs e al shogun. Los feus mai poseroses d'aqueles son Chōshū e Satsuma. Aqueles son entraïnats dins la rebellion contra lo bakufu: de batalhas comencèron vèrs 1866 mas las armadas shogunalas capitèron pas a dintrar dins lo territòri de Chōshū. D'alianças comencèron enter Chōshū, Satsuma e Tosa que los caps prepavan un còp d'Estat. E, lo 3 de genièr de 1868, en preséncia de bushis, foguèt proclamat a Kyōto « lo retorn de l'anciana monarquia » e la fin del bakufu.
Lo periòde Edo s'acaba doncas en 1868 amb la restauracion del poder imperial per l'emperaire Mutsuhito e l'abdicacion del quinzen e darrièr shogun, Yoshinobu Tokugawa.
Cronologia[modificar | modificar la font]
Teatre[modificar | modificar la font]
Es a aquel periòde que foguèt creat lo teatre kabuki dins la region de Kyōto per la dama Okuni. En 1605, montèt amb de femnas una tropa de dança grotesca que coneguèt un grand vam. En 1629, los femnas èran enebidas dins las representacions teatralas perqu'aquò èra considerat coma un factor de prostitucion important. Los ròtles femenins èran doncas jogats un temps per d'efèbs mas, en 1649, los adolescents foguèron proscrits per la meteissa rason. D'òmes prenguèron alara la plaça de las femnas, creèron la novèla profession d'onna gata. En 1660, los enfants foguèron tanben enebits, totjorn per causa de prostitucion.
Vejats tanben[modificar | modificar la font]
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
Bibliografia[modificar | modificar la font]
- (fr)Françoise et Mieko Macé, Le Japon d'Edo, ed. Les Belles Lettres, París, 2006
- (fr) Dale Furutani, La Promesse du Samouraï, Vengeance au Palais de Jade e Menaces sur le Shogun, trilogia de romans istorics pareguts en 1998 ISBN 9782264040756, 1999 ISBN 9782264040749 e 2000 ISBN 9782264040411
- (en)James L/ McLain, Japan: a modern history, Ed. W.W. Norton & Company Inc., 2002 ISBN 0393041565}}
- (fr)Philippe Pons, D’Edo à Tokyo : Mémoires et Modernités, Ed. Gallimard, 1988 (ISBN 2-07-071193-3[à vérifier : ISBN invalid])
Articles connèxes[modificar | modificar la font]
- Shogunat Tokugawa
- ukiyo-e, l'art grafic popular de l'epòca Edo
- Gokaidō, las cinc rotas majoras de Japon
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- (fr)La nostalgia d'Edo (article) : Istoriografia japonesa per aquel periòde


text:
Pompièr
Un pompièr es una persona preparada a combatre los incendis e porgir una gama de secors de diferentas naturas (aigadas, accidents, salvament, secors e assisténcia a las personas, etc). Sa mission màger es de protegir las personas, los bens e l'environament.
Etimologia[modificar | modificar la font]
Lo tèrme « pompièr » designa d'en primièr lo mecanician especializat dins lo fonctionament de las pompas[1].
Lo pompièr designa en seguida la persona prepausada per l'extinccion dels fuòc, escafant son sens primièr.
L'expression « soldat del fuòc » consacra lo ròtle de luta contra los incendis; se vei dins los mots fireman (anglés: « òme del fuòc »), firefighter (anglés: « combatent del fuòc ») e Feuerwehr (alemand: « defensa (contra lo) fuòc »).
Pasmens, la partida de la luta contre l'incendi dins las activitats dels pompièrs modèrnes es en regression, en rason de la melhoracion de las nòrmas de construccion, dels reglaments de seguretat et de la sensibilizacion de las populacions, per ocupar per exmple en França pas mai que 15 % des intervencions.
Istòria[modificar | modificar la font]
Antiquitat[modificar | modificar la font]
L'istòria de la luta organizada contra los incendis comença al temps de l'Egipte e de la Grècia ancianas, ont de gardas e rondas de nuèch se realizavan e ont de pompas manualas aurián estat utilizadas per atudar d'incendis. Mas, aqueles ensags èran pro limitats al comparars amb las grandas organizacions que se desvelopèron mai tard a Roma e dins d'autras vilas. La primièra brigada de pompièrs romans (los Vigiles urbani) foguèt fondada amb per mission de combatre lo fuòcs amb de ferrats e de pompas per portar l'aiga, mas tanben d'aisinas coma los siphonnes (pompas perfeccionadas per Ctesibios vèrs -130, aujòls de la pompa de braces) fins a de catapultas permetent de destruire los ostal abans l'arribada de las flamas per conténer lo fogal de l'incendi. Las còlas urbanas jos l'emperaire August son encargats de la prevencion e de la vigiléncia.
Roma patiguèt de fòrça incendis plan grands, coma aquel del Circus Maximus lo 9 de julhet de 64 e destruguèt los dos terces de la vila de Roma. Lo pòble que cercava un responsable per aquel desastre acusèt l'emperaire Neron qu'èra sospechat de voler imortalizar son tornanr nomenar Rome Neropolis. Aquel rebutèt fin finala la responsabilitat susuna pichona comunautat orientala, los crestians.
Se pòt mencionar la descobèrta d'una pompa idraulica amb piston de fusta a Periguers, e la mencion frequenta d'artisans amassat en collègi, nomenat centonarii, qu'èran o de fabricants de tela, o quei participavan a l'extinccion dels fuòcs amb aquelas. (Niça, Vaison, Lion etc)
Edat Mejana e temps modèrnes[modificar | modificar la font]
En Euròpa, la luta contra l'incendi èra a la cargada dels quita abitants o de còrs non especializats (monges e religioses puèi artisans e mercands e fin finala una corporacion del bastit), Clotari II fasent un edicte al sègle VI reglamentat lo servici dels gardas de nuèch, Carlesmanhe creant un servici obligatòri de velhaires de nuèch, multant aqueles qu'o complissavan pas.
Una ciutat de granda talha que coneguèt un tal besonh d'organizacion per lutar contra los incendis es la vila de Londres, que coneguèr de grands incendis en 798, 982 e 989 e lo grand incendi de Londres de 1666. Aquel incendi, que comencèt dins la boutica d'un fornièr brutlèt una suprfícia de gaireben 5 km2 de la vila, fasent detz mila personas sens abitacions.
Las primièras marga d'incendis foguèron realizadas per l'inventor neerlandés Jan Van der Heiden en 1672. Èran fabricats de cuer sople e ligats cada 15 mètres amb de racòds de laton. La longor e los racòrds son a la basa de nòrmas d'uèi.
Mentretant, als Estats Units d'America, la vila de Jamestown, en Virgínia, foguèt complètament destruida per un incendi en genièr de 1608. Un sistèma de « vigilis » d'incendis s'organizèt dins la vila de Nòva York en 1648. Los vigilis aviá per mission de patrolhar per la vila en inspectant las chiminèas dels bastits. Los toern de garda èran realizats per uièt personas, que desrevelhavan lo abitants per combatre l'incendi, se cal amb de simples ferrats d'aiga. A Boston, los importants incendis que se debanèron en 1653 e 1676 incitèron la vila a prene d'importantas mesuras per lutar contra los incendis.
A la fin del sègle XVII apareis la pompa de braces ipomibila o tirat per de pompièrs, los abitants devent organizar una cadena umana per provesir la pompa dempuèi un punt d'aiga (riu, font, potz).
Revolucion industriala[modificar | modificar la font]
La pompa d'incendie foguèt desvolopada per le londonian Richard Newsham en 1725. Menadas amb de carris fins al luòc de l'incendi, aquelas pompas manualas èran servidas per d'equipas d'òmes e podent liurar fins a 12 litres d'aiga per segonda e aquò fins a una nautor de 40 mètres.
Benjamin Franklin creèt en 1736 a Filadèlfia la Union Fire Company, primièra companhia de volontaris en America. I aguèt pas de pompièrs salariats a plen temps en America abans los ans 1850. Quitament après la formacion de companhias de pompièrs professionals als EUA, los problèmas de desaccòrdis e de mestresa de la reparticion dels territòris demraan encara. De combats existissián couramment entre las companias de pompièrs correspondentas, per aver lo drech de combatre lo fuòc e, tanben, d'obtener l'argent qu'èra donat a la companhia qu'aviá combatut l'incendi.
Après l'incendi de l'ambassada d'Àustria a París de 1810[3], Napoleon Ièr creèt lo primièr còrs professional de pompièrs. Organiza los pompièrs de París jos la forma d'un còrs militar pel decret del 18 de setembre de 1811.
Al Reialme-Unit, la primièra companhia organizada de pompièrs fuguèt creada a Edimborg, Escòcia[4], pendent la fondacion dels establiments Edinburgh Fire Engine Establishment en 1824 per James Braidwood. Londres seguís en 1832 amb los establiments London Fire Engine Establishment.
Lo primièr camion de vapor ipomobil pel combat contra l'incendi foguèt inventat en 1829, mas foguèt pas acceptat dins la luta contre los incendis aban l'an 1860, puèi foguèt encora obliat pendent dos ans mai. Las pompas d'incendi de motor de combustion intèrne arribèron en 1907. Bastidas als EUA, nenan al declin e despareisson dels motors de vapor vèrs 1925.
Epòca actuala[modificar | modificar la font]
Ara, lo combat contra lo fuòc demora l'atribucion dels pompièrs, que sián militars, professionals, volontaris o emplegats per de societats privadas. Sovent, los servicis del fuòc dels sectors rurals o de fèble densitat de populacion se compausan de volontaris alara que los pompièrs professionals son dans las vilas e sectors urbans.
Missions[modificar | modificar la font]
Los pompièrs realizan diferents tipes de missions que la mai coneguda demora la luta contra l'incendi (mas que representa sonque 8% de las intervencions en França). Se pòt far la lista seguenta de missions realizant pels pompièrs, que pòdon variar segon los païses:
- L'ajuda medicala urgenta
- La luta contra los incendis
- Los salvaments d'èssers umans e d'animals
- Las intervencions per catastròfas naturalas (inondacions, tempèstas…)
- Los diferents tipes de pollucions urgentas e dangierosas
- La prevencion en matèria d'incendi o d'accidents
- Lo desencombrament de la via publica après un sinistre o un accident
Organizacion[modificar | modificar la font]
Los servicis des pompièrs sont disponibles 24 oras sus 24, 7 jorns sus 7. Los òmes del fuòc servisson lor material dins de casèrnas. Aquelas se compausan o de professionals, o de volontaris, o ambedos. Pòdon èsser abitadas o non pels agents.
Ierarquia[modificar | modificar la font]
Los pompièrs adoptèron lo sistèma de grades, sovent al biais militar amb òmes del reng, sosoficièrs e oficièrs.
Estatuts per país[modificar | modificar la font]
Alemanha[modificar | modificar la font]
Belgica[modificar | modificar la font]
Canadà[modificar | modificar la font]
Espanha[modificar | modificar la font]
Estats Units d'America[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
En França, los pompièrs son subretot des volontaris (78%)[5]. Los pompièrs professionals son mai sovent de foncionaris, pagats per l'Estat o las collectivitats territorialas (comunas, departaments, regions…), mas dins unes luòcs, aquel servici public es delegat a d'entrepresas privadas[6].
Doas vilas son protegidas per de pompièrs militar: París par la brigada de sapaires-pompièrs de París (BSPP) e Marselha pel batalhon de marins-pompièrs de Marselha (BMPM).
D'entrepresas an tanben de personal de luta contre l'incendi, coma per aquelas de las activitats de risc (usinas quimicas, installacions nuclearas). Aquel personal pòt èsser volontari o professional.
Itàlia[modificar | modificar la font]
Luxemborg[modificar | modificar la font]
Reialme Unit[modificar | modificar la font]
Soissa[modificar | modificar la font]
Risques per la santat[modificar | modificar la font]
Cada an, los càncer provòcan de costs umans e financièrs importants pels trabalhadors e emplegaires[7].
Tanebn existís de problèmas de santat repiratòria pels pompièrs professionals. Per exemple, per 101 òmes pompièrs professionals de Basilèa (Soïssa), comparats a 735 subjèctes-contraròtles, òmes, de la populacion generala mòstran une frequéncia plan superiora de simptòmas respiratòris al trabal.
Equipaments de proteccion[modificar | modificar la font]
Los risques de l'activitat fa indispensable l'utilizacion d'equipaments de proteccion individuala. Los vestis mai modèrnes se compausan de vestits pròches del còrs (camisa e pantalon) ignifugats, e d'una vèsta de proteccion textila (a vegada de cuèr) e d'un subrepantalon fòrça resistents. La preséncia d'una sisa d'aire entre los vestits e los subrevestis es importanta per alentir la progression de la calor (efièch isolant).
Lo subrepantalon, la vèsta de protection, lo casco, las botas e los gants devon protegir contra loss dangièrs seguents:
- calor e fuòc (incendi): los vestits devon èsser ignifugats, estables, alentir la progression de la calor cap a la la pèl, empachar la penetracion de vapor (provocada per l'arrosatge del fuòc) e cobrir la totalitat de la pèl
- risc mecanic: esquiç, abrasion;
- quimic: empachar la penetracion de liquids e resistir als principals agents agressius (coma l'acid cloridric e de sòdi);
- risc de cop de calor e de desidratacion: evacuacion de la calor e de la transpiracion provocadas per l'esfòrç;
- electric: possibilitat de contact accidental amb de fils desnudats;
- visibilitat de nuèch: los vestits son de colors vivas amb de bendas retroreflectriças.
Lo casco deu, mai, protegir contra los tusts. Los pompièrs pòrtan tanben un aparelh respiratòri isolant (ARI) se compausant d'una mascara faciala transparenta cobrissent tota la cara e ligat a una botelha d'aire comprimit amb reductor de pression.
Las bots devon tenir la cavilha (per eviter las estòrsas), aver de sòla antilimpantas, antiacid e antiperforacion, e tanben d'una còca antiespotiment.
Per las intervencions especialas, i a de vestits adaptats:
- un vestit aluminat, aparant del rai d'unes tipes de fuòcs (idrocarburs o gase). Un exemplar (complètament estanc e autonòma) permet de passar per las flamas pendent unas desenas de segondas;
- un vestit de protection contre los imenoptèrs (gèpias, abelhas, etc.) ;
- un vestit antigas;
- un vestit pel quimic, aparant dels agents quimics o biologics nocius. Amb una version complètament estanca e autonòma o d'autras aparant sonque de lasprojections;
- un vestit de radioproteccion contra las poscas e liquids radioactius;
- un vestit d'abocinar;
- un vestit d'escalade (pels grops especializats);
- un vestit de cabussada (pels grops especializats).
Veïculs tipics[modificar | modificar la font]
Notas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Jean Louis Janvier, Valentin Biston.
- ↑ L'Univers illustré, 14 février 1874.
- ↑ SCHWARZENBERG (1771-1820), Karl Philip von, prince, sur le site napoleon.org
- ↑ (en) Lothian and Borders Fire and Rescue Service, sur le site lbfire.org.uk
- ↑ modèl {{Ligam web}} : paramètre «
url» mancante paramètre «
titre» mancant.
- ↑ modèl {{Ligam web}} : paramètre «
url» mancante paramètre «
titre» mancant.
- ↑ Voir par exemple sur le site de l'IRSST ces rapports: Risque de tumeur du rein, risque de tumeur de la vessie et Risque de tumeurs cérébrales
Bibliografia[modificar | modificar la font]
- commission d'officiers du régiment de Paris et de la province, , Paris (6°), Encyclopédie Roret, 1896, 209 p.


text:
Vòl 17 de Malaysia Airlines
Lo vòl 17 de Malaysia Airlines (MH17/MAS17/KL4103/KLM4103) foguèt un vòl de la companhiá Malaysia Airlines efectuat per un Boeing 777-200ER entre la capitala dels Païses Basses, Amsterdam e la capitala de Malàisia, Kuala Lumpur. Lo 17 de julh de 2014 foguèt abatut dins la part orientala d'Ucraïna, còsta la frontièra amb Russia. L'avion, abatut per un missil sòl-aire a una altitud de 10 000 mètres, tombèt dins lo campèstre del vilatge de Torez, dins la província de Donetsk, zòna contrarotlada alara per la rebellion separatista pro-russa.
Las informacions reculhidas fins ara semblan d'indicar que foguèron las tropas pro-russas que causèron la catastròfa en abatre l'avion per mejan d'un sistèma sonat Bok.
Totas las 298 personas qu'èran dins l'avion moriguèron, demest aquestas se trobavan 80 enfants.
Somari
Istòria[modificar | modificar la font]
Anteriorament a la catastròfa[modificar | modificar la font]
L'espaci aerian ont l'avion foguèt abatut èra pas estat enebit malgrat lo fach que s'i èra ja produch mantun problèma precedentament, degut a l'afrontament de las fòrças separatistas pro-russas amb l'armada ucraïniana.
- Lo 3 de març de 2014, en seguida del conflicte larvat amb Russia qu'envasiguèt e annexèt Crimèa, las companhiás Korean Air Lines e Asiana Airlines decidiguèron de subrevolar pas mai lo territòri aerian ucraïnian.
- Dempuèi lo mes d'abril de 2014, lo govèrn ucraïnian a perdut son autoritat sus una part de l'èst del país. Dempuèi l'eleccion de Petrò Poroshenko coma president d'Ucraïna las ofensivas de l'armada ucraïniana son vengudas constantas e an fach de las zònas de Donetsk e Lohansk de zònas de conflicte amb los separatistas pro-russes.
- Lo 14 de junh, un avion de las Fòrças Aerianas Ucraïnianas de 1000 tipe Ilyushin Il-76 foguèt abatut per la rebellion pro-russa quand se sarrava de l'Aeropòrt Internacional de Lohansk, tuant aital las 49 personas transportadas.
- Lo 29 de junh, la cadena de television ucraïniana NTV anoncièt que las fòrças pro-russas s'èran apoderadas d'un sistèma de lançament de missil de tipe Bok aprèp d'aver pres lo contraròtle de la basa de defensa aeriana ucraïniana A-1402. Lo meteis jorn, l'informacion semblèt confirmada pels representants de l'autoproclamada Republica Populara de Donetsk amb un toït que foguèt escafat posteriorament, qualque temps aprèp la catastròfa.
- L'1 de julh, las autoritats ucraïnianas recomandèron als pilòts de volar pas enjós de 26 000 pès (7 900 m) dins l'èst d'Ucraïna.
- Lo 10 de julh, Pavlò Klimkin, lo ministre d'afars estrangièrs d'Ucraïna anoncièt que l'armada ucraïniana aviá pas cap de sistèma sofisticat de lançament de missils sòl-aire dins la zòna de conflicte.
- Lo 14 de julh, un avion de transpòrt ucraïnian An-26 que volava a 21.000 pès (6.400 m) foguèt abatut (se confirmèt posteriorament qu'o èra estat amb un sistèma Bok). Mai tard las autoritats americanas afirmèron qu'avián de pròvas que lo tir èra estat efectuat dempuèi lo territòri rus.
- Lo meteis jorn, las autoritats ucraïnianas recomandèron als pilòts de voler pas enjós de 32.000 pès (9.000 m) dins l'èst d'Ucraïna.
- Lo 16 de julh, un autre avion militar ucraïnian, un Sukhoi Su-25, foguèt victima d'un tir de missil e abatut. Las autoritats ucraïnianas acusèron alara las fòrças militaras russas d'aver utilizat un jet MiG-29 per abatre l'avion per mejan d'un missil aire-aire. Un pòrtaparaula del govèrn rus rebutèt aquelas acusacions posteriorament.
La jornada del 17 de julh[modificar | modificar la font]
Lo Boeing de Malaysia Airlines partiguèt de l'Aeropòrt Schiphol d'Amsterdam a 12h14 (10h14 UTC). Lo vòl, qu'aviá coma destinacion finala l'Aeropòrt Internacional de Kuala Lumpur, deviá durar 11 oras e 45 minutas.
Segon Malaysia Airlines, l'avion teniá un plan de vòl que li demandava de volar a 35.000 pès dins l'ensems de l'espandi aerian ucraïnian, pasmens "tre que penetrèt l'espaci aerian ucraïnian, lo MH17 recebèt l'instruccion de las autoritats del trafic aerian ucraïnian de volar a 33.000 pès".
Mai tard, Malaysia Airlines anoncièt qu'"aviá recebut una notificacion de la navegacion aeriana ucraïniana que disiá qu'aviá perdut lo contacte amb lo vòl MH17 a 14h15 (GMT [15h15 segon l'ora occitana]) a 30 km del ponch TAMAK (47°51′24″N 39°13′6″E[71]), a aproximativament 50 km de la frontièra entre Ucraïna e Russia".
Qualque temps aprèp la pèrdia de contacte l'avion malaisian s'espotiguèt còsta Hràbove, un vilatge al nòrd de Torez. Gaireben al meteis moment lo menaire de las fòrças separatistas, lo coronèl rus Igor Guirkin (escaissat Strelkov) declarèt sus sa pagina del sit rus VKontakte, a l'entorn de 15 h 50 (ora occitana), que venián "d'abatre un An-26 a ras de Snizhne", una localitat a la broa de l'endrech ont es tombat lo Boeing. Lo messatge foguèt escafat posteriorament tre que s'assabentèron qu'èra pas un avion ucraïnian qu'èra estat abatut. L'informacion originala que parlava de la destruccion de l'Antonòv ucraïnian foguèt represa pel canal de television rus LifeNews que puèi rectifiquèt e anoncièt que l'avion èra malaisian.
Las recercas sul terrenh[modificar | modificar la font]
Los primièrs arribats sul lòc del desastre foguèron los milicians pro-russes amassa amb una equipa del canal de television LifeNews. Las recercas sul terrenh dels expèrts de l'OSCE, arribats la matinada del 18 de julh, se vegèron entrepachadas sistematicament pels separatistas fins al 21 de julh quand arribèron los expèrts neerlandeses. Aparentament d'objèctes divèrses foguèron raubats suls còsses de las victimas e mai sas cartas de crèdit utilizadas o los telefonets recuperats. La màger part dels còsses trobats foguèron portats dins un tren refrigerat per tal d'evitar sa descomposicion. Aprèp son arribada a Kharkiv foguèron mandats als Païses Basses per èsser identificats.
Las teorias avançadas pel govèrn rus[modificar | modificar la font]
Lo govèrn rus nèga tota implicacion dins la catastròfa e dins lo forniment de sistèmas Bok o mai d'ajuda logistica als separatistas coma o faguèt durant l'annexion de Crimèa. Acusa per contra lo govèrn ucraïnian d'aver abatut l'avion e de manipular l'informacion per mejan de divèrsas teorias conspiracionistas:
- Teoria de la desviacion cap al nòrd per portar l'avion en zòna de conflicte.
- Teoria de l'avion de caça ucraïnian. La preséncia d'un avion ucraïnian, un Su-25, es estada invocada tre la debuta. Segon las primièras afirmacions l'avion militar ucraïnian aviá abatut lo Boeing e èra estat abatut pels pro-russes. Quand se sabèt que lo missil èra sòl-aire, la teoria foguèt laissada de caire. La reutilizèron posteriorament per dire que l'avion volava a ras del Boeing mas en realitat lo Su-25 pòt pas volar mai naut que 23.000 pès, çò que fa 10.000 pès enjós de l'altitud de l'avion malaisian.
- Teoria de l'avion cargat de cadabres.
- Teoria dels Boks ucraïnians. Amb la tòca d'abatre l'avion de Pótin, l'armada ucraïniana auriá portat 3 Boks dins la zòna dominada pels separatistas.
Composicion del vòl[modificar | modificar la font]
La totalitat dels 283 passatgièrs e dels 15 membres de l'equipatge, totes de nacionalitat malaisiana, doncas un total de 298 personas, subrevisquèron pas. Mai de dos tèrces dels viatjaires èran neerlandeses. A la debuta s'anoncièt un nombre de 295 personas a bòrd, mas ulteriorament s'anoncièt la preséncia de tres enfants q 1000 u'èran pas estats comptabilizats inicialament. Lo 19 de julh, la companhiá aeriana publiquèt la lista definitiva de las nacionalitats dels passatgièrs e de l'equipatge.


text:
Lenin
Lenin (idem Vladimir Ilich Ulianov en rus romanizat, nascut lo 22 d'abril de 1870 a Simbirsk, uèi Ulianovsk, dins l'Empèri Rus, mòrt a Gorki, en Union Sovietica lo 21 de genièr de 1924) foguèt un revolucionari e un filosòf, teorician del comunisme, rus, sovietic.
Foguèt tanben lo lider del Partit Bolchevik (idem Partit Obrièr Social-Democrata Rus), e lo primièr cap d'Estat (1èr President del Soviet dels Comissaris del Pòble) de l'URSS, entre 1917 e 1924, aprèp la Revolucion capitada russa de 1917 (idem Revolucion d'Octobre o Revolucion de 1917).
Somari
Vida[modificar | modificar la font]
Accion e bilanç[modificar | modificar la font]
Bibliografia[modificar | modificar la font]
Documents audiovisuals[modificar | modificar la font]
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Ligams videografics[modificar | modificar la font]
Nòtas & referéncias[modificar | modificar la font]


text:
Caucàs
Caucàs (en rus: KaBkaз e en armèni: Կովկաս) es una cadena de montanhas a las confinhas d'Euròpa e d'Asia, entre la mar Negra e la mar Caspiana. Son pendís nòrd es en Russia mentre que la part meridionala se tròba en Georgia e en Azerbaitjan. Son ponch culminant es lo mont Elbroz, qu'atenh 5642 m.
Lo nom Caucàs designa tanben la region d'Eurasia que se tròba a l'entorn d'aquela fila de montanhas e que compren mai que mai l'extrèm sud de Russia, Georgia, Azerbaitjan e eventualament Armenia.
Lo gentilici es caucasenc -a.


text:
Tacit
Publi o Gaius Corneli Tacit (56 - 118), istorian roman, foguèt un senator, cònsol e governaire roman.
Biografia[modificar | modificar la font]
Nasquèt a Interamnas en Gàllia Narbonesa, benlèu a Vaison. Filh de patricians, recebèt una educacion complèta a Roma, benlèu foguèt discípol de Quintilian. Sevèra e disciplinat, se maridèt amb la filha de Gneu Juli Agricola, conquistador de Britània, per aquò se supausa qu'aperteniái a una familha rica.
Exerciguèt divèrsas magistraturas a l'epòca de Vespasian e Titus, foguèt pretor amb Domician, e tanben èra a l'encòp membre del collègi sacerdotal (quindecimvir sacrorum) amb qualitat per dirigir las fèstas secularas ordenadas pel nom de l'Emperador.
Viatgèt per Britània e Germania (89), amb Nerva foguèt nomenat consul suffectus (cònsol suplent), dignitat vacanta aprèp la mòrt de Virgini Ruf. En 99 exerciguèt divèrsas foncions aferentas a sa magistratura de cònsol suplent, e quand abandonèt la politica se consagrèt a l'escritura de sas istòrias.
Se sap pas quand moriguèt, pasmens se sap que s 1000 ubrevisquèt a Trajan. La part màger de las referéncias de sa vida nos venon de la correspondéncia qu'escambièt amb Plini lo Jove e de sos pròpris escrits.
Son metòde istoric se caracteriza per una temptativa de demorar imparcial. Utiliza coma fonts los testimònis orals o escrits a que, mas pas totjorn, dona crèdit e los torna transcriure.
Las motivacions que l'interèssa son los umans que n'estúdia la psicologia.
Òbras[modificar | modificar la font]
D'entre los racontes istorics cal citar:
- De vita et moribus Iulii Agricolae (Vida e mòrt de Juli Agricola), una biografia de son sògre Juli Agricola
- Historiarum libri (Libre d'istòria), relata de l'epòca entre Galba e Domician (ont prepausèt de far un contunh de recit amb l'epòca de Nerva e Trajan, pareis qu'arribèt pas al tèrme)
- Annalas, òbra istorica sul periòde compres entre la mòrt d'August e aquela de Neron plan segur son òbra mai coneguda perque i explica l'origina dels cristians: « son nom deriva de Crist, quin pendent l'Empèri de Tibèri foguèt executat per ordre de Ponç Pilat, procurador de Judèa »" e es considerat coma una de les pròvas de l'existéncia reala de Jèsus de Nazaret
- Dialogus de oratoribus òbra de 81 aproximativament e ont se tracta del tema de l'educacion romana e l'oratoria
- De origine ac situ Germanorum, monografia sus l'etnografia de Germania.


text:
Euròpa
Euròpa es un continent o una partida d'Eurasia (peninsula occidentala), o quitament d'Eurafrasia, segon lo ponch de vista. Es de còps qualificada de « Continent vièlh », per oposicion al « Monde novèl » (America).
Lo gentilici es europèu -èa[1].
Somari
- 1 Etimologia
- 2 Geografia
- 3 Istòria d'Euròpa
- 4 Religions
- 5 Politica
- 6 Economia
- 7 Environament
- 8 Vejatz tanben
- 9 Ligams extèrnes
- 10 Nòtas e referéncias
Etimologia[modificar | modificar la font]
Dins la mitologia grèga, Euròpa filha d'Agenòr (Eupώπn en grèc) es una princessa feniciana que foguèt raubada per Zèus metamorfosat en taure blanc, e menada sus l'illa de Creta ont donèt naissença a Minòs. Dins las òbras d'Omèr, Eupώπn es una reina mitologica de Creta e non pas un tèrme geografic. Mai tard, lo mot designèt la Grècia continentala e dempuèi l'an -500 sa significacion s'aplica a tota la tèrra al nòrd.
L'analisi pus comuna d'aqueste mot lo considèra coma una composicion dels mots grècs eurys (« larg ») e ops (« visatge »), mas se tracta sens dobte d'una etimologia incertana. D'autres lingüistas pensan que ven del mot semitic ereb, que vòl dire « trescòl del solelh » (doncas « occident »). Dins una perspectiva asiatica o mièja-orientala, lo solelh trescòla efectivament en Euròpa, la tèrra a l'oèst. E la princessa feniciana (doncas semitica) foguèt plan capturada per Zèus cap al ponent.
Geografia[modificar | modificar la font]
Los limits terrèstres d'Euròpa son de còps mal definits. Aquela seria, dins la vision europèa tradicionala, separada d'Asia a l'èst pels monts Orals, lo riu d'Oral, la mar Caspiana e lo massís de Caucàs. 1000 Los estreches del Bosfòr e de Gibartar separan Euròpa respectivament d'Asia e d'Africa. Lo continent es bordat a l'oèst per l'ocean Atlantic e al nòrd per l'Artic. La mar Mediterranèa delimita lo continent al sud. Son consideradas europèas Islàndia e las principalas illas de la Mediterranèa - lo cas de Chipre es lo pus discutible, almens sul plan geografic. Fins aquí la delimitacion es clara, mas se complica amb los cases de Russia e de Turquia, classadas politicament en Euròpa, qu'an una brava partida de lor territòri en Asia.
Dins la vision actuala, que fa l'unanimitat, lo contorn d'Euròpa se pòt afinar e imaginar a partir dels Estats membres del Conselh d'Euròpa.
Qualques illas de l'Atlantic (Madèira, Canàrias, Açòres) que la geografia restaca pas a aqueste continent son consideradas coma europèas per l'origina de lor poblament e de lor cultura. Es tanben lo cas de Groenlàndia, qu'aperten a Danemarc. Doblidem pas enfin que qualques païses d'Euròpa Occidentala an conservat qualques colonias luenhencas que sos abitants se retròban de facto europèus, per exemple per França los departaments e territòris d'otramar.
Euròpa a una superficia d'un pauc mai de 10 000 000 km2, precisament 10 392 855 km2. Aquò representa un tèrç d'Africa o un quart d'Asia o d'America.
Se pòt destriar cinc grandas regions geograficas : l'Euròpa Orientala, l'Euròpa Centrala, los Balcans, l'Euròpa Occidentala e Escandinàvia.
Cal notar que las frontièras orientalas d'Euròpa son abans tot politicas : lo limit dels Orals es degut als cartografs del tsar Pèire Ièr lo Grand al Sègle XVIII. Tanben, la frontièra foguèt desplaçada de las nautas crestas de Caucàs cap a la Caspiana al començament del sègle XIX per justificar l'annexion de Georgia e d'Armenia dins l'Empèri Rus. D'un punt de vista mai scientific, se l'òm se referís a la tectonica de las placas, Euròpa e la partida continentala d'Asia son pas qu'un unic e meteis continent, apelat Eurasia. Atal, qualques geografs eminents, coma Alexander von Humboldt, consideravan Euròpa coma una simpla peninsula de l'Asia.
Vejatz tanben las formacions geologicas d'Euròpa.
Las lengas d'Euròpa[modificar | modificar la font]
Clima[modificar | modificar la font]
Euròpa se caracteriza per un grand nombre de penetracions de braces de mar entre de peninsulas, que contribuisson atal a temperar lo clima del continent, d'autra part rescaufat sus sa faciada occidentala per lo Corrent del Golf.
La majora partida del continent es situada jos de latituds temperadas e coneis doncas quatre sasons ben marcadas. Las regions costièras de la faciada atlantica coneisson un clima oceanic, adocit pel Corrent del Golf, mentre que la granda plana del nòrd-èst es caracterizada per un clima continental. Se pòt tanben destriar lo clima montanhòl de las regions d'altitud (Alps, Pirenèus, Alps Escandinaus) e tanben lo clima mediterranèu particularament doç del contorn de la Mediterranèa.
Istòria d'Euròpa[modificar | modificar la font]
Preïstòria[modificar | modificar la font]
De recèrcas realizadas aquestes ans en Georgia e aprèp en Bulgaria permeton de dire que lo genre Homo existís en Euròpa dempuèi gaireben 1,5 milion d'ans. Es en efècte probable que sos representants ajan poblat Euròpa dempuèi Caucàs en seguissent la via danubiana.
Òm apèla anteneandertalians las populacions que visquèron en Euròpa fa 800 000 a 400 000 ans. Son particularament representats per l'Òme de Talteüll (- 450 000 ans), lo « Francés mai ancian ».
Las primièras traças de pòblament neandertalian en Euròpa remontan a 300 000 ans. Aquela espècia umana, fòrça especializada, sembla d'aver existit solament en Euròpa e al Pròche Orient. Dispareguèt fa gaireben 35 000 ans.
L'Òme modèrne (que sas primièras traças africanas remontan a 120 000 ans) apareis en Euròpa fa 40 000 ans, representat especialament per l'Òme de Cròsmanhon.
Antiquitat[modificar | modificar la font]
Es gràcias als Grècs que se coneis lo mot d'Euròpa, atestat pel primièr còp al sègle VI ab. J.-C. Sembla qu'aja en primièr designat per eles la region continentala situada al nòrd del golf de Corint, puèi las tèrras que descobrissián pauc a pauc al nòrd del Bacin Mediterranèu.
Sus las ribas de la mar Mediterranèa, aprèp l'espandida de Grècia, ven lo de la civilizacion romana. Mai al nòrd se desvolopan de civilizacions protoistoricas : Cèltas, Germans, etc.
La constitucion de l'Empèri Roman, puèi lo desvolopament del cristianisme, permeton un primièr esbòs d'unitat europèa que son centre politic e economic es la Mediterranèa.
La lenta desagregacion d'aquel empèri e son incapacitat a resistir fàcia a las incursions repetidas dels pòbles germanics provòcan sa dislocacion e l'esclafament de sa mitat occidentala. Qualques pòbles germanics consèrvan lo poder dins d'entitats territorialas novèlas de las frontièras mobilas, qu'anonciavan la creacion dels actuals Estats europèus de l'oèst.
A l'èst, l'Empèri Roman d'Orient, que sa capitala es Constantinòple, subsistís e ven puèi l'Empèri Crestian d'Orient ont los abitants persistisson a se considerar « Romans ».
Edat Mejana[modificar | modificar la font]
Carlesmanhe es considerat coma lo « paire d'Euròpa ». Es en efècte amb el que lo mot Euròpa pren una significacion politica. Es apelat de son v 1000 ivent Pater Europae, e se tròba tanben l'expression Europa vel regnum Caroli (Euròpa, o lo reialme de Carles). L'Euròpa de Carlesmanhe, es en primièr una Euròpa franca, que Roma i jòga pas mai lo ròtle màger : se foguèt sacrat emperaire d'Occident a Roma, es Ais de la Capèla que causiguèt per capitala de son empèri. Es tanben una Euròpa crestiana : Carles se considèra coma coronat per Dieu, e lo fach que son sacre a Roma aguèsse lòc un 25 de decembre a valor de simbòl. Es enfin una Euròpa Occidentala, los projèctes d'union amb l'Empèri d'Orient envisatjats cap a l'an 800 capitèron pas.
L'Edat Mejana es, gaireben pertot en Euròpa, l'epòca de la feudalitat d'ont emergiguèron, jos l'impulsion de reis energics e ambicioses, las debutas dels primièrs Estats modèrnes, sovent antagonistas coma França e Anglatèrra.
L'Empèri d'Occident s'esclafa rapidament aprèp la mòrt de Carlesmanhe, puèi dispareis al començament del Sègle X. En 962, Oton Ièr crèa lo Sant Empèri Roman Germanic, mas aiceste poguèt pas s'espandir, entraversat per la montada dels nacionalismes (França, Anglatèrra), per sas lutas amb la papautat, puèi per l'espandiment de l'Empèri Otoman a l'Edat Modèrna.
L'Empèri Bizantin, crestian mas de cultura essencialament grèga, coneis de fluctuacions importantas de sa fòrça e per consequent de l'empresa de son territòri. Aquel s'espandirà a son apogèu sus una granda partida de las ribas mediterranèas, d'en primièr jos Justinian Ièr, puèi jols emperaires macedonians, del IX al Sègle XI.
La montada en poténcia dels Musulmans, puèi lo Grand Esquima (1054) entre lo catolicisme e l'ortodoxia - seguit d'una crosada dirigida en 1202 contre ela- afliquisson l'Empèri d'Orient. Es esquichat tròç aprèp tròç per l'Empèri Otoman abans de disparéisser a la tombada de Constantinòple en 1453.
En fach, es lo tèrme de Crestianitat que, durant qualques sègles, unirà culturalament la màger part dels Europèus catolics mentre que lo mot d'Euròpa dispareis dels esperits. Las crosadas son una de las raras concretizacions politicas e militaras d'aquel sentiment d'apertenéncia.
Edat Modèrna[modificar | modificar la font]
A l'epòca que l'Empèri Bizantin s'esclafa, la Reconquista s'acaba. 1492 es l'annada d'Espanha, amb la reconquista del darrièr reialme moro (Granada) en Peninsula Iberica e lo primièr viatge de Cristòl Colomb, jos l'egida dels Reis catolics que va dobrir camin a l'establiment de las egemonias europèas.
Lo sòmi d'un grand empèri europèu renais al Sègle XVI, amb l'afrontament entre Francés Ièr e Carles Quint, que se disputèron lo tròne del Sant Empèri. Gràcias al sosten dels banquièrs Fugger, Carles Quint es venceire, e se retròba al cap d'un domeni fòrça vast, mas tanben fòrça trocejat. Las guèrras nombrosas menadas contra França donan pas cap de resultat ; durant dos sègles, lo descopatge d'Euròpa evoluís a l'agrat de las alianças matrimonialas e de las guèrras entre estats. Pus grèu, lo ciment del cristianisme catolic, que donèt una impression d'union a aquela Euròpa, esclata en trocets amb la Reforma (o puslèu las Refòrmas), que son impacte politic es considerable e provòca en particular la formacion de las Províncias Unidas e de la Confederacion Elvetica. Las guèrras de religion, la Guèrra de Trenta Ans, las guèrras de Loís XIV ritman los XVIen e XVIIen. Los Tractats de Vestfàlia (1648) tòrnan dessenhar durablament la carta politica d'Euròpa e l'equilibri de las fòrças en preséncia.
L'Edat Modèrna es doncas finalament marcada per un renforçament dels nacionalismes. Es tanben l'epòca qu'Euròpa s'espandís fòrça luènh de sas frontièras naturalas per la constitucion dels primièrs empèris colonials sul continent american, puèi en Índia.
Edat Contemporanèa[modificar | modificar la font]
La Revolucion Francesa inaugura un bolegadís politic fòrça important : las idèas democraticas apareisson sul davant de la scèna e las campanhas de Napoleon Ièr puèi lo Congrès de Viena remodèlan prigondament la carta d'Euròpa e las mentalitats.
A la fin d'un long procèssus, al sègle XIX se realiza l'unitat d'Itàlia e d'Alemanha, e mai la constitucion de m 1000 ai d'un novèl país dins los Balcans, nascut del desmembrament de l'Empèri Otoman, apelat alara « l'òme malaut d'Euròpa ».
Es tanben l'aparicion de movements politics novèls que vòlon mai d'egalitat (socialismes), o quitament lo desmantelament del poder dels Estats (anarquismes). Aquelas idèas se difusaràn pus tard, e amb mai o mens de retard, largament fòra de las frontièras d'Euròpa.
La dominacion politica e economica d'Euròpa sus la rèsta del monde s'es afirmada aprèp la revolucion de son economia a l'ocasion de las revolutions industrialas, en desvolopant sa productivitat e en aviant una fòrta explosion demografica. Lor avança tecnologica, e especialament militara, permetèt als païses europèus, en concurréncia los unes contre los autres, d'espandir lor empresa suls autres continents. Aquesta colonizacion coneguèt son apogèu al començament del Sègle XX (aqueste apogèu s'acaba en 1914), abans que las doas Guèrras Mondialas borrolen l'òrdre establit. La Segonda Guèrra Mondiala laissa Euròpa exsangüa (vejatz l'article Euròpa jos dominacion nazi). Mentre que la supremacia dels païses europèus occidentals dispareis al profièch de doas superpoténcias novèlas (los Estats Units d'America e l'Union Sovietica), de rebellions se desvolopan dins las colonias, menant a l'independéncia de mai d'un país, especialament dins lo corrent del tresen quart del Sègle XX.
Parallèlament, mentre que l'excedent demografic d'Euròpa èra tal que constituissiá una resèrva d'emigracion massissa pendent tot lo sègle XIX e al començament del Sègle XX, los païses del continent foguèron confrontats a una estabilizacion, quitament una regression demografica a partir de la Primièra Guèrra Mondiala. Aquò, combinat amb lo desvolopament continú de l'economia, e principalament de l'industria de produccion e de transformacion, provòca un apèl de man d'òbra que transfòrma Euròpa en una tèrra d'immigracion, particularament al cors de las Trenta gloriosas.
Religions[modificar | modificar la font]
Se pòt destriar d’un biais general tres ensembles de religion :
- L'Euròpa del nòrd protestanta (Reialme Unit, Escandinàvia, l'Alemanha del Nòrd…)
- L'Euròpa de l'èst ortodòxa (Grècia, Russia, Ucraïna, Romania, Serbia e Montenegro…)
- L'Euròpa del sud, de l'oèst e del centre catolica (Portugal, Espanha, Itàlia, França, Belgica, l'Alemanha del sud, Polonha, Àustria…)
Los catolics son majoritaris dins 23 païses, los ortodòxes dins 10 païses, los protestants dins 9 païses, los musulmans 3 païses (Bòsnia e Ercegovina, Albania, Turquia)
Existís de minoritats religiosas a l'interior d’aquestes ensembles grands :
- los josieus son presents en Euròpa dempuèi l'Empèri Roman ; son estats persecutats dempuèi l’Edat Mejana e durant la Segonda Guèrra Mondiala (veire Shoah) amb en França, de gropes eissits de l'immigracion del Magrèb (dempuèi 1962 mai que mai) e del Pròche Orient al sègl 1000 e XIX.
- los musulmans son fòrtament presents dins los Balcans, autrescòps jos l'ancian Empèri Otoman (Albania, Bòsnia, Kosovo, Macedònia), en Turquia e, de las seguidas de l'immigracion, en França, Reialme Unit, Alemanha, Espanha, Païses Basses, Belgica…
- las religions extrèmas orientalas coneisson un succès creissent, per gost de l'exotisme o per las comunautats asiaticas immigradas en Euròpa.
- l'ateïsme es minoritari. A l'epòca comunista, en Albania, la religion èra proïbida ; segon l'obratge de J. Baudérot (dir.), Religion e laïcitat dins l'Euròpa dels 12, 1994, pagina 259 : un quart de la populacion de l'Union Europèa seriá « non religiosa » e 5% dels Europèus serián d’atèus convençuts. Una enquista menada dins 21 païses sus 21 000 personas e publicada en decembre de 2004 anóncia que 25% dels Europèus de l'Oèst se dison atèus contra 12% dins los païses d'Euròpa Centrala e Orientala. Encara segon aquesta enquista publicada dins lo Wall Street Journal (edicion europèa), 4% dels Romaneses e 8% dels Grecs se dison atèus. Per contra, 49% dels chècs e 41% dels Neerlandeses son atèus. Segon una enquista recenta del Centre Public de Recèrcas Sociologicas (Le Monde, julhet de 2005), 82,4% dels Espanhòls se dison catolics e 47,7% d'entre eles practicants.
- la laïcitat demòra una especificitat francesa, mas la separacion de las Glèisas e dels Estats es establida dins gaireben totes los païses. Çaquelà, al mièg de l'Union Europèa, lo Reialme Unit, Danemarc, Finlàndia e Grècia an de sistèmas confessionals, valent a dire que l'Estat reconeis una religion oficiala o dominanta. Dins aquestes cases, i a pas egalitat de tractament entre las religions, mas de prerrogativas d'ordre financièr son acordadas a una d'entre elas. De debats preparatòris a la Constitucion Europèa an evocat la possibilitat d'inscriure las rasics crestianas dins lo tèxte, mas aquò foguèt rebutat.
Pendent longtemps, lo continent foguèt devastat per l'intolerància religiosa e las guèrras de religion (França, Guèrra de Trenta Ans, pogròms).
Politica[modificar | modificar la font]
Los païses qu'an tot o partida de lor territòri en Euròpa (segon los limits geografics definits supra) son en nombre de 49 :
Albania, Alemanha, Andòrra, Armenia, Àustria, Azerbaitjan, Bielorussia, Belgica, Bòsnia e Ercegovina, Bulgaria, Croàcia, Chipre, Danemarc, Espanha, Estònia, Finlàndia, França, Georgia, Grècia, Ongria, Irlanda, Islàndia, Itàlia, Cazacstan, Letònia, Liechtenstein, Lituània, Luxemborg, anciana Republica Iogoslava de Macedònia, Malta, Moldàvia, Monegue, Norvègia, Païses Basses, Polonha, Portugal, Republica Chèca, Romania, Reialme Unit, Russia, Sant Marin, Serbia e Montenegro, Eslovaquia, Eslovènia, Suècia, Soïssa, Turquia, Ucraïna, Vatican.
Vejatz article detalhat Politica d'Euròpa
Las datas de la construccion de l'Union Europèa
L'unitat europèa, sòmi e realitat[modificar | modificar la font]
Euròpa a jamai conegut d'unitat politica totala. Certans periòdes d'una durada variabla son çaquelà estats marcats per la dominacion d'una vasta partida del continent per un poder unic, que s'es generalament impausat per la fòrça. Foguèt atal lo cas de l'Empèri Roman, de l'Empèri Carolingian, de l'Empèri Napoleonian, e del IIIen Reich. Certanas familhas reialas governèron tanben, per lo biais de relacions dinasticas, un grand nombre de païses europèus; la pus notabla d'entre elas es la familha dels Habsborg.
Victor Hugo somièt sovent qu'un jorn existirián los Estats Units d'Euròpa, fasent contra-pes als Estats Units d'America. Son discors prononciat lo 21 d'agost de 1849, a l'ocasion de la dobertura del Congrès de la Patz a París, es restat celèbre [1]. I evòca una Euròpa enfin pacificada, unida dins un meteis govèrn. La seguida de l'Istòria li balharà pas rason, amb la guèrra de 1870 e las doas Guèrras Mondialas. Puèi arriba la Guèrra Freja, que devesís Euròpa en dos blòcs antagonistas. Malgrat tot, lo general de Gaulle sèrva l'espèr, quand parla mai d'un còp d'una vasta Euròpa qu'anariá de l'Atlantic als Orals. La casuda del mur de Berlin e la disparicion del blòc sovietic poirián un jorn li donar rason.
En efècte, dempuèi la segonda mitat del sègle XX, un movement d'union politica es en construccion, qu'a per particularitat una mesa en plaça pacifica e democratica. La forma actuala d'aqueste poder novèl qu'es l'Union Europèa es çaquelà pas encara arrestada e daissa uèi una granda libertat politica als païses membres, de mai en mai nombroses. L'Union Europèa compren ara 27 Estats membres, demèst los quals 12 que fan part de la zòna euro.
Per lo govèrn de George Bush dels Estats Units, l'« Euròpa vièlha » compren los païses de l'oèst del continent, e l' « Euròpa novèla » los païses del centre e de l'èst, recentament liberats del comunisme.
Euròpa es lo continent que compta lo mai de monarquias. Las monarquias europèas son democraticas ; los reis e las reinas an pas qu'un ròtle simbolic e lo pus sovent es lo primièr ministre, elegit, e son govèrn, qu'an lo poder politic vertadièr sus lo país concernit.
Organizacions europèas[modificar | modificar la font]
- Conselh d'Euròpa : Cort Europèa dels Dreches de l'Òme
- AELE : Associacion Europèa de Liure Escambi
- CE : Comunautat Europèa que remplaça la CEE dempuèi 1993
- CEE : Comunautat Economica Europèa
- EEE : Espaci Economic Europèu
- UE : Union Europèa : zona euro, Cort de Justícia Europèa, Banca Centrala Europèa, Convencion de Schengen
Economia[modificar | modificar la font]
Veire la lista dels grands gropes industrials europèus.
Environament[modificar | modificar la font]
Lo 1èr de genièr de 2005 es entrada en vigor la novèla nòrma europèa per limitar la pollucion atmosferica : las aglomeracions de mai de 250 000 abitants de l'Union Europèa devon pas despassar de valors limits : 50 ug (0,05 mg) de particulas per mètre cube d'aire ambient deu èsser lo maximum per 35 jorns per an, e la valor mejana annuala deu pas anar al dessús de 40 ug. Quitament, se respectava pas las nòrmas antipollucion ja en vigor: en 2002, 11 païses entre 15 despassèron lo marge autorizat.
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Cartas[modificar | modificar la font]
En francés :
En anglés :
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Forma regulara en occitan, de preferir a la forma artificiala europenc -a*.


text:
Rus
Lo rus o lenga rus 1000 sa (nom autoctòn: pycckий языk russkiy yazyk, [ˈruskʲɪj jɪˈzɨk]) es la lenga parlada sus la zòna mai larga en Eurasia, e la pus parlada de las lengas eslavas.
Lo rus es una lenga indoeuropèa. Al dintre de la familha de las lengas eslavas, es una de las tres lengas vivas del grop eslau oriental amb l'ucraïnian (inlusent lo rutèn modèrne) e lo bielorús.
Las primièras atestacions de Slavonic oriental son del sègle X. Lo rus a servat la màger part de l'estructura sintetico-inflexionala e de las rasics del vocabulari de la lenga anciana mai se integrèt un fais de vocabulari internacional dins los domenis de la politica, de la sciéncia e de la tecnologia.
Foguèt una lenga de granda importància internacionala al sègle XX e es una de las lengas oficialas de las Nacions Unidas.
Prononciacion e alfabet[modificar | modificar la font]
Lo rus es una lenga non tonala ; l'accent dels mots es variable (se pòt desplaçar d'una forma a l'autra). Las vocalas non accentuadas son brèvas e 1000 reduchas (la sillaba non accentuada precedent l'accent es mens reducha que las autras).
Lo rus s'escriu amb una version de l'alfabet cirillic comportant 33 letras.
Lo tablèu seguent presenta las majusculas e lor equivalent :