text:
Ideologia
Una ideologia es un ensemble d'idèas sus un sistèma (economic, social, politic...) e que promòu la seuna conservacion (ideologias conservatritz), la seuna transformacion (radical, sobtada e violenta - ideologias revolucionàrias - o lenta e pacifica - ideologias reformistas -) o lo restaurament del sistèma existissent de per abans (ideologias reaccionàrias).
Las ideologias comptan doas compausantas:
- Representacion del sistèma: balha un punt de vista pròpri e singular sus la realitat, a partir d'ont analisa e jutja aquela, abitualament la comparant amb un sistèma alternatiu, real o ideal.
- Programas d'accion: pretend menat tant que siá possible cap al sistèma real lo sistèma ideal pretendut.
Las ideologias caracterizan diferents grops:
- Grops socials
- Institucion
- Movement politic, social, religions o cultural
Explica la diferéncia de visions en politica, filosofia o etica e influéncia fòrça las decisions de l'individú, atal se qualificarà una persona de conservatritz, de progressista, de relativista, de fondamentalista… L'ideologia es pas totjorn conscienta, perque es ligada al jutjament sus los faches e los autres.
Dins la pensada marxista, lo tèrme d'ideologia a un sens pus especific. Karl Marx l'utilizèt per se referir al sistèma de valors que la classa dominanta difusa entre las classas subaltèrnas per tòca de justificar la seuna dominicion, amb l'intencion que los oprimits l'interiorizen e l'assumiscan com s'èra natural. Per exemple, dins las societats capitalistas, l'idèa que la proprietat privada es un drech natural inalienable.
Somari
- 1 Originas del nom
- 2 Sociologia e ideologia
- 3 L'origina de las ideologias
- 4 Tipes d'ideologia
- 5 Concèpte marxista d'ideologia
- 6 Lo sègle de las ideologias
- 7 Usatge pejoratiu del tèrme
- 8 Referéncias
- 9 Bibliografia
- 10 Vejatz tanben
- 11 Ligams extèrnes
Originas del nom[modificar | modificar la font]
L'etimologia ven del grèc (ἰδέa (idèa), e de λόYoς (logos), « sciéncia, discors).
Lo mot foguèt creat per Destutt de Tracy al sègle XVIII (Memòria sus la facultat de pensar, 1796), e a l'origina designava la « sciéncia qu'estúdia las idèas, son caractèr, origina e las leis que las regisson, e mai las relacions amb los Signes que las exprimisson. »
Un mièg sègle apuèi, lo concèpte se dòta d'un contengut reivendicatiu per Karl Marx, per qui l'ideologia es l'ensemble de las idèas (falsas en gròssa partida) ont la relacion amb la realitat es mens importanta que son objectiu, aquò per evitar que los oprimits sentan lor estat d'opression.
Engels, pròche de Marx, escriguèt:
-
- « L' ideologia es un procèssus realizat conscientament pel pretendut pensador, en conscienciosament efectivament, mas amb una consciéncia falsa » Letra de Engels a Mehring [1]
Segon lo punt de vista considerat, lo concèpte pòt aquerir un ton pejoratiu qu'aviá pas abans. Segon aquela concepcion negativa, cada ideologia es una cosmovision[2] que pretend de despulhar l'òme de sa libertat, submergits dins una messorga, fasent d'aquel una partida d'una massa que visa a manipular e, se trionfa, a dominar. D'aquel punt de vista, las ideologias son d'aisinas de contraròtle social.
Sociologia e ideologia[modificar | modificar la font]
Parlam d'ideologia quand una idèa determinada es largament partejada en consciéncia per un grop social dins una societat. De còps qu'i a es un trach fòrtament identitari, coma la religion, la nacion, la classa sociala, lo sèxe, lo partit politic, lo club social, inclusent grops pichons e tancats coma las sèctas e grops grands e dubèrts coma los partisans d'una equipa de fotbòl ... En mai que los membres del grop ideologic admetan o non l'individú, aquel apartenga al grop segon que compartís o non certans pressupausats ideologics de basa.
L'ideologia interprèta e justifica los actes personals o collectius dels grops o classas socialas, los interèsses que servís, e explica la realitat d'un biais acceptable e rassegurant per que pòsca mantenir l'interpretacion o justificacion tal que l'aviá preconcebut l'imaginari individual e collectiu, independentament de la situacion reala.
Saint Simon[modificar | modificar la font]
Lo comte de Saint Simon (1760-1825), foguèt un dels primièrs a utilizar lo concèpte d'ideologia per ne far un sistèma filosofic complet, completament fondat dins las sciéncias, exclusent tot apòrt de las religions, cal dire qu'èra atèu. Jogarà un ròtle fòrça singular dins la difusion de l'ideologia.
Saint Simon, fòrça influenciat pels Ideològs, subretot pel doctor Jean Burdin, construiguèt entre 1801 e 1825 un sistèma global que Pierre Musso qualifiquèt de filosofia dels malhums[3]. Per Saint Simon, las relacions entre lo individús dins una societat son, per metafòra amb la fisiologia (qu'èra en plen desvolopament dins aqueles temps), parièrs als malhums organics dels èssers umans (malhum dels vaissèls sanguins, sistèma ansiós ..). Introdusís tanben la nocion de capacitat del malhum.
La denominacion de « nòu cristianisme » èra en realitat enganaira per un sistèma que, prenent Isaac Newton coma referéncia suprèma, pretend de remplaçar Dieu per la gravitacion universala. Sul plan esperital, las sciéncias se substituisson a la religion. Sul plan temporal, los economistas remplaçan los politics.
Lo sistèma de govèrn deu inclure tres cambras, (inventors, cambra... execucion)[4]. Saint Simon presenta son exclusiva confisança dins lo progrès industrial. Son sistèma èra fòrça remplit de religiositat, subretot los darrièrs ans.
En cèrca d'un sistèma coerent (1825)[modificar | modificar la font]
La preocupacion de la recèrca d'un sistèma coerent que ja se trobava dins l'escòla dels ideològs, un pauc oblidada per las guèrras de l'Empèri e per la Restauracion, resorgís en 1825 [5], dins lo contèxte del començament del reialme de Carles X.
La fin de l'an 1825 e l'an 1826 foguèron atal, en França, un moment de reflexion sus un sistèma filosofic global. Se pòt considerar qu'es un periòde frachissa dins l'istòria de las idèas. Los pensadors que participèron en aquela reflexion seràn subretot Auguste Comte, Barthélemy Prosper Enfantin, Fourier... e benlèu Lamennais, que s'engatgèt dins la reflexion amb los catolics.
Aquel periòde lancèt un grand nombre de movements de diferentas natura: ideologias, utopias, que faguèt espelir las grandas teorias sul liberalisme, e tanben las diferentas formas de socialisme.
Lo Saint Simonisme aprèp Sant Simon[modificar | modificar la font]
A la mòrt de Saint Simon (1825), un politecnician Barthélemy Prosper Enfantin repren sa doctrina.
Fòrça interessat pel sistèma de Saint Simon, publiquèt amb Saint Amand Bazard, l'Exposicion de la doctrina de Saint Simon (1829). Aquelas idèas son alara difusadas pel movement dich saint simonisme, jos de formas variablas dins lo temps:
- en 1831, Saint Amand Bazard se separa del grop liberal d'Enfantin ("esquisma") e fonda una branca de sensibilitat socialista, qu'influencièt subretot Marx;
- Lazare Hippolyte Carnot, segond filh de Lazare Carnot, collaborèt dins un dels jornals;
- Michel Chevalier, saint simonian de sensibilitat liberala, es un conselhièr personal de Napoleon III;
- las idèas saint simonistas se desvolopan en certans cercles de l'Escòla Politecnica.
Las idèas saint simonianas aguèron una fòrta influéncia en França dins lo periòde de desvolopament industrial del Segond Empèri, aprèp la IIIa Republica (revolucion industriala).
Difusèron tanben fòra dels tèrmes amb la colonizacion en Africa e a l'Orient Mejan qu'Enfantin ne foguèt l'iniciaire. Es la rason per que se ditz qu'es una ideologia coloniala francesa.
Sortiguèron d'aplicacions practicas dins la construccion dels trens (estrelha de Belgrand), de las carrièras, de canals, e encara uèi dins los malhums de telecomunicacions[6].
Positivisme d'Auguste Comte[modificar | modificar la font]
Auguste Comte foguèt secretari de Saint-Simon de 1817 a 1824. Daissèt Saint Simon per fondar son pròpri movement filosofic.
L'ideologia de Comte se dividís en doas parts:
- Lo positivisme scientific
Las causas primièras son oblidadas. Dins lo cors de filosofia positiva (1830-1842), Comte expausèt la lei dels tres estats: l'umanitat passa per tres estats: l'estat teologic (los dieus govèrnan lo monde), l'estat metafisic (d'entitats abstrachas determinan lo monde), e l'estat positiu (las sciéncias atenhon l'estat positiu).
- lo positivisme "religiós"
Dins aquela fasa, Auguste Comte definís las relacions dins la societat a partir de tres fondaments: l'altruisme, l'òrdre e lo progrès. La sociologia (tèrme que tornèt prendre de Sieyès) corona las sciéncias dichas « positivas »: matematicas, fisica, quimia, astronomia, biologia.
Lo monde es governat pels mòrts. L'umanitat es un Grand-Èsser, biais de continuament del culte culte de la Rason e de l'Èsser Suprèm, de que es lo "grand capelan".
Lo positivisme aguèt una influéncia determinanta a partir de la mitat del sègle XIX sus fòrça personalitats e domenis:
- lo positivisme juridic, qu'es fondamental dins lo sistèma de la politica positiva de la fasa religiosa,
- lo neopositivisme.
L'origina de las ideologias[modificar | modificar la font]
L'origina de la majoritat de las ideologias se tròba dins un corrent filosofic, n'essent una version fòrça simplificada, e a vegadas destòrsa, de la filosofia originala, çò qu'arriba, d'un biais general, quand una pensada originala se convertís en ".... isme "[7].
Generalament se situa l'origina en foncion dels besonhs que son la basa sociala d'una pensada determinada. Los primièrs filosòfs qu'estudièron l'"ideologia": los psicologistas franceses (Condillac, Cabanis, Destutt de Tracy), situèron aqueles besonhs dins lo « ieu interior », interpretat de divèrses biais.
Mai tard lo compromés politic dels filosòfs socials, (socialistas utopics, Saint Simon, Fourier, Proudhon) situèron aqueles besonhs dins la vida sociala, çò que provoquèt lo qualificatiu de "doctrinaris" pels "ideològs" dins sa confrontacion amb lo poder, donant al mot un sens pejoratiu que perdèt pas jamai.
Lo sens mai elaborat de l'ideologia es aquel d'Hegel e Marx, considerant l'ideologia coma una « scission de la consciéncia », que produsís l'alienacion, malgrat qu'aquela siá considerada coma simplament dialectica de la pensada, idealisme, (Hegel) o dialectica materiala, materialisme, (Marx).
Al sègle XX l'ideologia foguèt considerada coma un problèma de comunicacion sociala. Per aqueles de l'Escòla de Francfòrt, de biais especial Habermas, l'ideologia exprimís la violéncia de la dominacion que destòrç la comunicacion. Aquel destòrç es la consequéncia d'una rason instrumentada que produsís la sciéncia e la tecnologia coma axes de la dominacion sociala. Es doncas necessària una ermeneutica de l'emancipacion e del liurament. Del meteis biais Marcuse sossigna aquel fach dins las classas socialas d'esperelas.
Karl Mannheim e Max Scheller plaçan l'ideologia dins l'ambient de la sociologia del saber. Lo saber enclusit dins la dominacion politica genèra un tal cumul de interèsses que forma la cosmovision dels grops socials. Mannheim distinguís entre ideologia parciala de tipe psicologic, e ideologia totala de tipe social.
Sartre, el, introdusís una idèa d'"ideologia" completament diferenta. Per Sartre l'ideologia es lo fruch d'un pensador "creador", capable de generar un biais de viure la realitat[8].
Willard van Orman Quine, el, liga l'ideologia amb un biais de considerar l'ontologia[9].
A la fin del sègle XX, pasmens, se dintrèt dins una epòca de sosestimacion del fenomèn ideologic, de la part de las ideologias conservatritz, de biais que d'unes proclamèron "La fin de las ideologias"[10]. Fin finala se proclamèt lo trionf de la pensada unica e del "Cap de la Istòria" o del "tust de las civilizacions", Samuel Huntington (1998).
L'ideologia se deuriá estudiar a l'auna de sa pròpria logica mens que a aquela de la filosofia que se'n deriva.
Es de mal comprendre quora e en quins tèrmes una filosofia ven una ideologia. Max Weber afirmava que las filosofias evolucionan per èsser ideologias, mas explica pas, quora, coma e perqué. Çò que se pòt assegurar es qu'existís una relacion dialectica entre las idèas e los besonhs socials, e que ambedós son indispensables per formar una ideologia. Atal, de besonhs sentits pel còrs social (o un grop social) pòdon far fracàs per aver ges d'idèas que lo sostenon. Atal coma i a d'idèas que pòdon passar inapercebudas perque son pas apropriadas als besonhs socials.
Marx dins sa Critica de la Filosofia del Drech senhala a Hegel « las revolucions demandan un element passiu, una basa materiala. Un pòble fonciona solament amb la teoria quand aquela representa la realizacion dels seus besonhs. »
-
- « Es certan, l'arma de la critica pòt pas remplaçar la critica per las armas; la violéncia materiala pòt pas èsser basada solament amb la violéncia materiala. Mas tanben la teoria ven violéncia materiala un còp qu'incendiatz las massas. La teoria es capabla de s'ancorar dins las massas, quand mòstra ad hominem, e mòstra ad hominem quand ven radicala. Èsser radical es prendre la causa a la racina. E per l'òme la racina es l'òme d'esperel. »
Tipes d'ideologia[modificar | modificar la font]
La tièra dels diferents corrents ideologics se realiza d'abitud per mejan d'una tipologia segon sa finalitat, s'establisson atal quatre grandas categorias:
- Ideologias reaccionàrias: aquelas que languisson e vòlon tornar trobar un tipe de sistèma social, economic o politic passat, o qualques de sas caracteristicas.
- Ideologias del statu quo: aquelas que defendon e racionalizan l'ordre economic, social e politic existissent dins un moment donat.
- Ideologias revolucionàrias: aquelas que sostenon los cambis qualitatius dins l'ordre economic, politic e social. Requerisson una transformacion radicala, sobtada e violenta.
- Ideologias reformistas: aquelas que favorisson lo cambi d'un biais lent e pacific.
Segon lo domeni principal que cobrís, se parla d'ideologia sociala, economica, politica, religiosa... Sovent se mesclan, evidentament una pensada coerenta tend a buscar los meteisses tractaments dins los diferents camps d'accion del sistèma.
Concèpte marxista d'ideologia[modificar | modificar la font]
Segon la definicion d'aquel concèpte pel materialisme istoric, l'ideologia fa partida de la superestructura, ensems amb lo sistèma politic, la religion, l'art e lo camp juridic. Segon l'interpretacion classica, es determinada per las condicions materialas de las relacions de produccion o estructura economica e sociala e la reflexion que produsís se nomena "falsa consciéncia".
Lo ròtle de l'ideologia, segon aquela concepcion marxista de l'istòria, es d'agir coma un lubrificant per fluidificar las relacions socialas, fornís lo minimum de consensus social necessari mejans la justificacion de la preponderança de las classas dominantas e del poder politic.
Los màgers marxistas que se consacrèron a l'estudi de l'ideologia, o faguèron de comentaris significatius sul tema, son Marx e Engels, Lukács, Althusser, Gramsci, Theodor Adorno e, pus recentament, Slavoj Zizek.
Malgrat que normalament se parla abitualament d'una teoria de l'ideologia omogenèa del marxisme, ligada a l'esquèma basa-superestructura, existisson fòrça variacions teoricas que tractan lo tèma. Qualques analistas de la teoria de l'ideologia marxista, per exemple Terry Eagleton, arribèron a afirmar que dins los quites escriches de Marx existisson divèrsas teorias sul punt.
Dins l'URSS de Stalin, lo marxisme demorèt redusit al materialisme dialectic (o diamat) e a la nomenada concepcion materialista de l'istòria. Aquelas doctrinas, codificadas e pauc questionablas, èran ensenhadas academicament, amb una seccion quita dins l'Acadèmia de las Sciéncias. Pels marxistas occidentals, e especialament pels istorians d'orientacion non ortodòxa, que se nomena marxiana, subretot en França e Anglatèrra (mai o mens ligats a la renovacion istoriografica de la mitat del sègle XX que menèt cap a l'Escòla de las Annalas), es pas possible d'explicar l'istòria d'un biais tan determinista. Segon aquel punt de vista, se tròba dins l'istoriografia las interpretacions de l'ideologia dins lo sens que l'inadequacion de lideologia dominanta a de condicions novèlas o a l'espeliment dideologias alternativas que dintran en concurréncia amb ela, produsís una crisi ideologica. Doncas, cal admetre que, encara que d'un punt de vista marxista classic sona eretic, quand una ideologia dominanta complís pas eficaçament sa foncion, fa aumentar la tension sociala (luta de la classas) que contribuís a la crisi d'un mòde de produccion e sa transicion al seguent.
Lo sègle de las ideologias[modificar | modificar la font]
Expression del filosòf Jean Pierre Faye (1998) [11]
Lo tèrme d'ideologia, reservat al sègle XIX al debat intellectual, venguèt al sègle XX lo vector de grands movements socials e de pensada, sul substrat de las grandas massas que son endoctrinadas pels nòus mejans de comunicacion, la propaganda, la violéncia e la repression. Dins lo periòde entre las doas guèrras las ideologias politicas que s'afrontèron èran lo faissisme e lo comunisme, encara que del sègle XIX sobrevisquèt lo liberalisme dins sa version democratica, lo conservatorisme, lo socialisme democratic, l'anarquisme e los nacionalismes. Feminisme, pacifisme, ecologisme e los movements per l'egalitat raciala e la reconeissença de l'identitat sexuala son d'ideologias non estrictament politicas, amb fòrta vocacion de transformacion de la societat. Lo monde religiós sembla d'èsser absent de la majora partida de las nòvas visions del monde (en alemand Weltanschauung) fins a la fin del sègle XX, quand André Malraux profetizèt pauc abans de morir (1976): lo sègle XXI serà religiós o serà pas. Es plan lèu per confirmar, mai dempuèi lo cristianisme integrista (catolic e protestant) e lo fondamentalisme islamic tornèron (personalitats coma Joan Pau II, Ronald Reagan e l'Ayatollah Khomeini) e trobèron d'acomodaments dins la justificacion ideologica de tot tipe d'interèsses, tant dins los païses desvolopats (ont va mai al delà de que la democracia crestiana de postguèrra prepausèt) coma dins los païses sosdesvolopats (ont l'idèa del tèrçmondisme dominant del periòde de la descolonizacion o la teologia del liurament dels ans 1970). Lo meteis arribèt amb lo nacionalisme indó. L'europeïsme o movement europèu dintrèt dins una crisi ideologica d'ont ven lo simptòma de l'incapacitat de definir sas valors e sos tèrmes dins los debats de la Constitucion Europèa (2005).
La pensada flaca[modificar | modificar la font]
Encara, dempuèi las decenias 1980 e 1990, lo concèpte d'ideologia sofrís d'una devaloracion per son inadequacion als nòus paradigmas intellectuals espelissent, coma la desconstruccion (Jacques Derrida), o encara la postmodernitat, que prepausèron una pensada flaca (Gianni Vattimo), d'un biais una ideologia flexibla que s'acòrda de situacions de cambi desconcertant qu'arribèron a la fin del sègle (subretot la casuda del mur de Berlin). Dins aquel contèxte cultural se compren la formulacion del concèpte de la tresena via (Anthony Giddens), una adaptacion a la globalizacion e al liberalisme economic trionfant a partir de las posicions socialdemocratas (lo laborisme britanic de Tony Blair o fins a la presidéncia de Bill Clinton) que en practica es seguís mai o mens las concepcions del conservatorisme.
Usatge pejoratiu del tèrme[modificar | modificar la font]
En fòrça ocasions s'utiliza lo concèpte d'ideologia per descriure un sistèma de pensada o concepcion del monde. A diferéncia de l'usatge mai neutre de presa de posicion qu'exprimís lo punt de vista actual d'una persona o d'un grop, davant una situacion novèla, aprèp qu'evaluèt las diferentas opcions. Se ditz de l'idologia quand se fa un usatge pejoratiu que:
- prepausa un ensemble de solucions preestablidas pels problèmas que pretend de resòlvre.
- es dogmatica, provocant l'afrontament partisan (posicions politicas o religiosas).
- s'acompanha del proselitisme fins a l'endoctrinament.
L'ideologia es, alara, lo fruch de la pensada somesa al prejutjat .
Dogmatisme de las ideologias[modificar | modificar la font]
Las ideologias veson lo monde coma quicòm d'estatic. Es per aquel fach que quina que siá l'ideologia se vei d'esperela coma depositària de las idèas que pòdon resòlvre quin que siá problèma de la societat, pel present o pel futur.
Atal torna l'ideologia dins un dogmatisme, perque se barra de las idèas dels autres coma una font possibla de solucions als problèmas que se pausa cada jorn, se ressentís ela coma l'explicacion totala e darrièra; fins a qu'uns nomenan explicacion ferotja.
Ideologias camin cap al totalitarisme[modificar | modificar la font]
Coma se ditz al paragraf anterior, dins de cases extrèms, una ideologia pòt arribar a negar la possibilitat de dissidéncia, donant per vertat irrefutabla los seus postulats.
Arribats a considerar l'ideologia coma vertat irrefutabla, dubrís lo camin cap al totalitarisme, que siá de tipe politic o religiós, (teocracias).
Tota persona que se tròba en desacòrdi ven un problèma per la societat, o lo grop, perque va contra la vertat dogmatica que proclama l'ideologia. Tal es lo problèma grandàs que pausan los dissidents, las faccions[12], e subretot las sèctas.
Referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ La data de la letra es lo 14 de junh de 1893 segon [1]. segon que contunhariá atal:« per aquò son caractèr ideologic se manifèsta pas immediatament, mas pel biais d'un esfòrç analitic e al lindal d'una nòva endevenença istorica que permet de comprendre la natura illusòria de l'univèrs mental del periòde precedent ». Segon una autra font, ont la letra es reproducha mai completament, la data es lo 14 de julhet de 1893, e seriá atal « L'ideologia es un procèssus que se fa pel pretendut pensador en consciéncia efectivament, mas amb una consciéncia falsa . Las vertadièras fòrças de vam que la mòvon, demòran ignoradas per el; encara, seriá pas tant un procèssus ideologic. S'imagina, doncas, de fòrças de vam falsas o aparentas. Coma se tracta d'un procèssus discursiu, se dedusís son contengut e sa forma de pensada pura, que siá lo seu pròpri o aquel de sos ancessors. Pren en compta en exclusiá lo material discursiu, qu'admet sens regardar, coma la creacion, sens buscar una autra font mai alunhada e independent de la pensada; per el, aquò es l'evidéncia d'esperela, coma per totes los actes, a tal punt que la pensada servís de mediator, a tanben en aquela son fondament darrièr. »[2]
- ↑ teoria alemanda de la Weltanschauung
- ↑ Pierre Musso, Telecomunicacions e filosofia dels malhums
- ↑ Per mai de detalhs, vejatz Pierre Muss , filosofia e la creacion dels malhums de telecomunicacions
- ↑ An de la de la mòrt de Henri de Saint Simon (19 de mai), que son sistèma trobèt una posteritat per l'intermediari de sos parents e sos ancians disciples.
- ↑ Pierre Musso, telecomunicacions e filosofia dels malhums
- ↑ Platon → platonisme; Marx → marxisme, etc.
- ↑ Critica de la rason dialectica, 1960
- ↑ (en)Notes on the Theory of Reference, aFrom a Logical Point of View, 1935, p. 131.
- ↑ (en) Bell, D. ( 1960)The End of Ideology: On the exhaustion of Political Idees in the Fifties
- ↑ Faye, Jean Pierre. Lo sègle de las ideologias 1998
- ↑ Cal remarcar l'òdi que nais entre las faccions qu'espelisson dins una meteissa ideologia, de còps qu'i a òdi superior al reget de l'ideologia contrària
Bibliografia[modificar | modificar la font]
Karl Marx amb la collaboracion de Friedrich Engels (1846). L'ideologia alemanda (en francés).
Kenneth Minogue (1985). Edicions Palgrave Macmillan: Alien Powers: The Pure Theory of Ideology (en anglés). ISBN 0-312-01860-6.
Paul Ricœur (1997). L'idéologie et l'utopie (en francés).
John B. Thompson (1984). Studies in the Theory of Ideology (en anglés).
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- (en) Ideologia (guida d'Estudi)
- (en) Ideologia (recerca)
- (en) Loís Althusser l'"Ideologia e aparelhs ideologics d'Estat"
- (en) Ideologia e poder simbolic: Entre Althusser e Bourdieu
- (fr) dorsièr de l'Agora sus l'ideologia
- (de) Ideologieforschung
- (fr) L'ideologia per Marx: concèpte politic o tèma polemic?
- (fr) Ficha sus l'ideologia e l’utopia" Paul RICOEUR, Laurent GAYOT.


c: text/html

text:
Ispanoamerica
Ispanoamerica o America Ispanica es lo nom artificial de l'ensems de païses d'America que faguèron partida d'Espanha e ont l'espanhòl se parla actualament.
Lo nom d'Ispanoamerica es controversiat e polemic, pr'amor que:
- los concèptes d'Espanha e d'espanhòl a l'origina èran geografics e non pas linguistics.
- en Ispanoamerica se parla tanben d'autras lengas espanhòlas (al delà del castelhan).
- lo nom latin d'Hispania se pòt tanben considerar de sinonim de Peninsula Iberica, doncas çò d'opausar Ispanoamerica e Iberoamerica (per referéncia a Portugal e Espanha e lors ancianas colonias americanas) mancariá de sens.
- mancariá egalament de sens lo nom artificial d'America Latina (qu'inclutz los païses de parlar portugués e francés) pr'amor qu'en America s'es jamai parlat latin.
Lo gentilici es ispanoamerican, -a.
Son 19 estats[1] (inclús Puerto Rico, encara que fa partida dels Estats Units coma estat liure associat) que lor populacion totala es de 365 milions d'abitants. D'autres Estats americans amb de minoritats ispanofònas coma Belize o los Estats Units, son pas considerats coma d'Ispanoamerica.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Quentovic
Quentovic (en latin Quentovicus) foguèt un emporium, o centre comercial, del nòrd de Gàllia dels sègles VII a IX. Se seriá avalida al començament del sègle X. La causa de sa disparicion coma sa localizacion exacta demòran malseguras e contribuisson de ne far una ciutat mitica.
La ciutat, situada a proximitat de la Marga, en riba de Canche, foguèt un dels pòrts màgers de l'Empèri Carolingian. Tant coma Dorestad, Quentovic foguèt una possession personala de Carlesmanhe.
Après son avaliment, Bolònha de Mar e Montreuil-sur-Mer recuperèron aquela foncion de centre comercial.


text:
Saqqara
Saqqara qu'ei un lòc sagrat de l'Egipte antica on e's tròban tombèus (mastaba e piramidas) de monarcas e de la loa cort desempuish lo Periòde Tinita. Qu'ei aquiu on lo faraon Djòser e's hè bastir la piramida mei anciana coneguda peu son arquitècte Imhetep.
Autorn deus tombèu que's bastín tanben temple com lo famós Serapeum (temple deu diu taur Apis) decobèrt e horucat per Auguste Mariette au sègle XIX. Un aute temple famós qu'èra lo Bubasteion (nom grèc atau com Serapeum) vodat a la divessa Bastet e associat a ua immensa necropòli de gats.


text:
Aviso: Esta noticia tiene más de un año. Última actualización: 19/07/2012
BARCELONA, 19 Jul. (EUROPAN PRESS) -
Eth periodista Daniel Arasa avertís d'ua menaça ara libertat religiosa ara societat actuau en 'Drets umans e religion a Catalonha' (Pagès editors), un libre qu'establís e analise era relacion existenta entre era intolerància religiosa e era vulneració des drets umans.
Era òbra, que repasse de manèra succinta era istòria mès recenta d'Espanya e Catalonha, se centre enes aspèctes dera societat que propicien ua "sistematica persecució religiosa" e com aguesti cada vegada son mès sofisticats, a afirmat Arasa en declaracions a Europa Press.
Er autor, damb ua dilatada trajectòria en mejans de comunicacion ara sua esquia, a destacat eth caractèr "polèmic" dera òbra, en tot atenent er auguri iniciau de Miquel Roca i Junyent --encargat d'escríuer eth pròleg--, e tanben es prumères impressions dera critica.
A soslinhat era importància des mejans de comunicacion a l'hora de relegar era religion en un dusau plan pr'amor qu'aguesta no age ua projeccion extèrna, de manera que sonque se hè referéncia a l'hora de "ressaltar es aspèctes negatius" --coma era pederàstia-- e en cap cas apel·len ath sòn prètzhèt educatiu.
Tanben a atribuït as mejans de comunicacion era relacion dirècta qu'era societat establís entre religion e poder, que si bé "auie bèra causa de veritat e plan de tòpic", aué se percep coma ua realitat pera sua repeticion de manèra axiomàtica.
Alhora, a metut èmfasi ena vulneració des drets umans que supause era fauta de libertat religiosa, "era mès simptomàtica des libertats pr'amor que met en relacion diuèrses branques d'ua societat democratica".
Finalment, a apuntat qu'era globalizacion càmbie era forma de relacionar-se, era mentalitat des persones e quaussevolh plantejament, però "es principis basics dera religion no an cambiat ne cambiaràn jamès pr'amor que deisharie d'èster eth qu'ei".


text:
Invasion de Goa
L'Invasion de Goa se debanèt lei 18 e 19 de decembre de 1961 quand l'armada indiana conquistèt lo territòri portugués de la vila de Goa. Foguèt entraïnada per la revirada dei negociacions per la cession de Goa entre lei govèrns dei dos país. En causa de la diferéncia deis efectius engatjats dins l'operacion, lei soudats portugués preferiguèron rapidament capitular. La victòria indiana permetèt au país d'annexar Goa. Foguèt reconeguda per lo govèrn portugués après lo còp d'estat republican de 1974.


text:
Utilisator:Auvé73
Bonjorn a vos-ôtros et seyâd benvegnus sus ma pâge d'usanciér!
Mè su Auvé73, un homo originêro de la Savouè et usanciér de la Vouiquipèdia arpetana dês que lo 3 de mârs 2010. Travalyo grôssament sus los articllos en arpitan savoyârd, d’aprés l'ortografia ORB (du linguisto Domenico Stich) a côsa que penso qu'o rassemble tués los arpetans per yéna ècritura. Nouhtra lengoua a besouen de cen enqu'houé por lo malyâjo (pués adonc asse-més la Vouiquipèdia) por vegnir na lengoua romana modèrna. Por entrar en toche avouèc mè, vê-icé ma pâge por discutar. Marci et u viâjo que vint!
Menu: discussion | corrièl | contribucions | gazètes publiques | sotpâges
Pâges utiles: Tradùccion de la Wikipedia en Vouiquipèdia arpetana | Modèlo:Suprèssion


text:
Lei Santei Marias de la Mar
Lei Santei Marias de la Mar o correntament Lei Santas (Les Saintes-Maries-de-la-Mer en francés)[1] es una vila e estacion balneària d'Occitània, en Provença, qu'es tanben un luòc de romavatge, situada dins lo departament dei Bocas de Ròse e la region administrativa de Provença-Aups-Còsta d'Azur.
La vila se situa en Camarga, en riba de la Mar Mediterranèa, aperaquí a 1 km a l'èst dau bocau dau Pichon Ròse.
Somari
Istòria[modificar | modificar la font]
La legenda crestiana cònta qu'un grop d'amics de Jèsus Crist (e entre elei, lei tres Marias, autrament dich, lei Santas) foguèron forabandits de Judèa subre una barca sens vela ni, ancora, ni timon per èsser perduts e negats en auta mar, mai que Dieu lei menèt aicí, en Provença ont evangelizèron lo país.
L'escrivan latin Rufus Festua Avuenus mençona un opidum sonat Oppidum priscum Ra au luòc dei Santas de uei.
Au sègle VI un mostier i foguèt fondat.
Un grop de Vikings passèron lo dur ivèrn de 859-860 avant de saquejar la contrada.
En 869 lo còs de Rotland, Evesque d'Arle, foguèt tornat ai crestians per lei Sarrasins, probablament ai Santas.
La glèisa fortificada foguèt bastida a partir dei sègles XI e XII.
En 1448 subre iniciativa dau rei Rainier, lei relíquias dei Santas foguèron cercadas puei trobadas en preséncia dau legat dau Papa Pèir de Fois.
A la revolucion la glèisa foguèt deteriorada (puei restaurada au sègle XIX).
Au sègle XIX lei Santas venguèron un luòc de romavatge dei gitans qu'i adòran Santa Sara la verge negra.
Lo baron Folco de Baroncelli-Javon s'i installèt e Vincent van Gogh i pintèt lei plajas e lei barcas.
Geografia[modificar | modificar la font]
Lei Santei Marias de la Mar se situan en Provença, subre la riba mediterranèa, en Camarga e a aperaquí un quilomètre a l'èst de la desbocadura dau Pichon Ròse. La comuna, fòrça espandida, compren mai que mai de tèrras alluvialas e de paluns. Lei tèrras agricòlas se situan a l'oèst, lòng dau Pichon Ròse e lei paluns a l'èst onte se tròba l'estanh dau Vacarés. Lei Santei Marias de la Mar son religadas a la vila d'Arles, distanta de 38 km, per la RD 570 e a la pichona Camarga vèrs Aigas Mòrtas e Montpelhièr peu bac dau Sauvatge, lo pont de Selvareau e lo pont de Sant Geli. Una pista permet d'accedir au far de la Gachòla e a aquelei de Beauduc e de Faraman. i a pas de gara mas una linha d'autocars publics permet d'accedir totei lei jorns (quitament lo dimenge) a Arles[2]. La comuna viu subretot de l'agricultura, de l'elevatge (cavaus, buòus) e dau torisme. La vila bastida a l'entorn de la glèisa dei sègles XI e XII foguèt longtemps embarrada dins sei barris, e sèrva encara uei de traças d'aqueu passat istoric dins la configuracion de seis andronas sovent estrechas.
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ La Vila de la Mar / Nòstra Dòna de la Mar en occitan medievau.
- ↑ PDF donant lei oraris dei cars (e autras informacions)


text:
Elif Şafak
Elif Şafak, tanben escrich sovent jos la forma anglesa Shafak (Estrasborg, 25 d'octobre de 1971) es una escrivana e cronicaira turca. Es un dels autors mai apreciats del país e l'escrivana que sos libres son dins las melhoras vendas. Sos libres, escriches mai que mai en turc mas de còps que i a tanben en anglés, son estats revirats en 39 lengas estrangièras. Son primièr roman, Pinhan, recebèt lo Prèmi Rumi en 1998.
Biografia[modificar | modificar la font]
Elif Şafak nasquèt a Estrasborg en 1971 dins una familha de diplomatas turcs. Quand sos parents divorcièron, demorèt amb sa maire. Passèt son adolescéncia dins divèrses païses, en Espanha a Madrid e en Jordania a Amman, abans de tornar a Turquia. Ailà se diplomèt en Relacions Internacionalas en Orient Mejan a l'Universitat Tecnica d'Ankara. Obtenguèt puèi una mestresa en sciéncia del genre e estudis feminins. Aprèp passèt un doctorat en filosofia dins lo departament de sciéncia politica d'aquela universitat que capitèt amb una tèsi sus la deconstruccion de la feminitat dins l'Islam. Ensenhèt la cultura e l'istòria otomana a l'Universitat Bilgi d'Istanbol e mai tard, a partir de 2002, trabalhèt coma professora als Estats Units dins las universitats de Boston, Michigan e de Tucson.
Òbras[modificar | modificar la font]
- Kem Gözlere Anadolu (1994)
- Pinhan (1997)
- Şehrin Aynaları (1999)
- Mahrem (2000)
- Bit Palas (2002)
- Araf (2004)
- Beşpeşe (2004)
- Med-Cezir (2005)
- Baba ve Piç (2006)
- Siyah Süt (2007)
- Aşk (2009)
- Kâğıt Helva (2010)
- Firarperest (2010)
- İskender (2011)
- Şemspare (2012)


text:
Saint-Pierre-de-Varengeville
Saint-Pierre-de-Varengeville es una comuna francesa, situada dins lo departament de la Sèina Maritima e la region de la Nauta Normandia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
La municipalitat a situat sul marge drech de la Seine.
Una ròca @dénommer « la Cadièra de Gargantua » domina la Seine près de de lo masatge caseriu de la Fontaine.
La commune est située sur la rive droite de la Seine.
Une roche dénommée « la Chaise de Gargantua » domine la Seine près du hameau de la Fontaine.
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
S'es trobat dos marteaux de Thor sul territòri de la municipalitat[1]. Son pas probablament pas a metre n'informi amb los raids vikings de l'IXen sègle, mas plan mai lèu a l'establiment de colons anglo-scandinaves en la region a partir de laModèl:X e sègle. N'efièch, Jens Christian Moesgaard, conservador al musèu nacional del Dinamarca aima que los marteaux de Thor son mai nombroses a partir de la segonda mitat de laModèl:X e sègle, en los darrièrs tempses del paganisme, sens dobte en reaccion al desvolopament del cristianisme[2]. Lo luòc Hectot sus la meteissa comun es un indici d'aquela implantacion nordique (cf. Los nombroses Ectot, ex : Ectot-lo Auber, la Haye-de Ectot, èca.), perque remonta al vièlh norrois Eski-topt « granja del frêne ». Yggdrasil, L'arbre-mond de la mythologie scandinave es generalament un frêne.
- 1823 : Sant-Pierre-de-Varengeville absorbeix La nòstra-Madama-de-Varengeville.
- 1871 : aucupacion per l'armada prussienne
- Camp american « Twenty Grand » en 1944-1946.
- On a trouvé deux marteaux de Thor sur le territoire de la commune[3]. Ils ne sont probablement pas à mettre en rapport avec les raids vikings du IXen siècle, mais bien plutôt à l'établissement de colons anglo-scandinaves dans la région à partir du Xen siècle. En effet, Jens Christian Moesgaard, conservateur au musée national du Danemark estime que les marteaux de Thor sont plus nombreux à partir de la seconde moitié du Xen siècle, dans les derniers temps du paganisme, sans doute en réaction au développement du christianisme[4]. Le lieu Hectot sur la même commune est un indice de cette implantation nordique (cf. les nombreux Ectot, ex : Ectot-l'Auber, la Haye-d'Ectot, etc.), car il remonte au vieux norrois Eski-topt « ferme du frêne ». Yggdrasil, l'arbre-monde de la mythologie scandinave est généralement un frêne.
- 1823 : Saint-Pierre-de-Varengeville absorbe Notre-Dame-de-Varengeville.
- 1871 : occupation par l'armée prussienne
- Camp américain « Twenty Grand » en 1944-1946.
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Elisabeth Ridel, Dos marteaux de Thor descobèrts en Normandie in Patrice Lajoye, Mythes e de legendas scandinaves en Normandie, OREP edicions, Cully, 2011, pàg. 17.
- ↑ Elisabeth Ridel, Ibidem.
- ↑ Elisabeth Ridel, Deux marteaux de Thor découverts en Normandie in Patrice Lajoye, Mythes et légendes scandinaves en Normandie, OREP éditions, Cully, 2011, p. 17.
- ↑ Elisabeth Ridel, Ibidem.


text:
Aminoacid
Un aminoacid (tanben aperat acid aminat) qu'ei ua molecula organica qui porta au medish temps un grop carboxil -COOH (acid) e un grop amino (basic -NH2).
La bioquimia que s'interèssa mei que mei aus alfaaminoacids (o acids alfa aminats) on un medish atòm de carbòni que porta aqueths dus grops. Aqueths alfaaminoacids que son los elements qui, ligats en cadena, e bateishen proteïnas. Los alfaaminoacids qui interèssan la bioquimia que son au nombre de 20. Que son los 20 emplegats per la majoritat deus èstes vius coneguts dens la sintesi de las loas proteïnas (a maugrat qui certs bactèris empleguin quauques autes aminoacids e que, en laboratòri, l'òmi aja savut n'en sintetizar d'autes). En bioquimia, a cada alfaaminoacid qu'ei associada ua letra de l'alfabet e ua version deus son nom reduisida a tres letras. Aqueth biais d'abracar que permetan de hicar suu papèr longas cadenas d'acids alfa aminats qui son la formula basica de proteïnas.
Per exemple, l'alanina, lo mei simple deus aminoacids qu'ei abreviada A o Ala
Deus son costat, la natura que possedeish lo son pròpi còde per simbolizar los aminoacids. En ehèit, l'estructura primària de cada proteïna (sia l'òrdi deus sons acids aminats) qu'ei escrivuda dens la molecula d'ADN. Aquesta molecula qu'ei un polimèr (un assemblatge) de 4 moleculas (los nucleotids) qui forman atau un alfabet de 4 letras en formar "mots" (aperats codons) de 3 letras qu'avem 43 possibilitats, sia 64 per 20 aminoacids. Certes codons que son donc autrejats au medish aminaocid (a despart deu hèit que quauques codons que senhalan que cau debutar o estancar la sintèsi de la proteïna.


text:
Categoria:País del mond
- Categoria:Geografia nacionala:
- Geografia de cada país (ex: Categoria:Geografia de Nicaragua)
- Categoria:Lista de païses:
- Païses ordenats per apartenéncia, importància.
- Lista de las monedas, lengas, indicatius, patrimòni.
- Categoria:Categoria per país: ranjament per país (ex: Categoria:Montanha per país).
Soscategorias
Aquesta categoria dispausa de 15 soscategorias, sus un total de 15.
Articles dins la categoria « País del mond »
Aquesta categoria conten los 2 articles seguents.


text:
Guèrra d'Olanda
La guèrra d'Olanda se debanèt de 1672 a 1678. Opausèt França e seis aliats (Anglatèrra, Suècia, Colonha, Munster) ai Províncias Unidas e seis aliats (Sant Empèri, Espanha, Brandenborg, Danemarc). Foguèt entraïnat per lo volontat francoanglesa d'annexar lei Províncias Unidas per prendre lo contraròtle dau comèrci olandés. S'acabèt per una patz negociada : França deguèt abandonar la màger part de sei conquistas franc de Franca Comtat e de certanei vilas de Flandra. Pus important, se França foguèt venceire au nivèu militar, la màger part deis estats d'Euròpa continentala èra d'ara endavant aliada per s'opausar a d'avançadas novèlas de Loís XIV.


text:
Metzing
Metzing es una comuna francesa, situada dins lo departament de Mosèla e la region de Lorena.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
- Fasiá partida de la distincion de Puttelange, diocèse de Mètz.
- Lo vilatge i aguèt destruit pendent la Guèrra de Trenta Ans e repeuplé pels Tyroliens.
- Lo campanal de la glèisa e divèrsas bastissas aguèron destruit pel artillerie americana en decembre 1944[1].
- Faisait partie de la seigneurie de Puttelange, diocèse de Metz.
- Le village fut détruit pendant la Guerre de Trente Ans et repeuplé par les Tyroliens.
- Le clocher de l'église et plusieurs bâtiments furent détruits par l'artillerie américaine en décembre 1944[2].
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Anthony Kemp: Lorraine - Album mémorial - Periodic pictorial : 31 d'agost 1944 - 15 de març 1945, Heimdal, 1994. (pàg.483)
- ↑ Anthony Kemp: Lorraine - Album mémorial - Journal pictorial : 31 août 1944 - 15 mars 1945, Heimdal, 1994. (p.483)


text:
Mesopotamia
Mesopotamia, dau grèc « país entre rius », designa lei territòris situats en Iraq, entre lei rius de Tigre e d'Eufrates, que se getan dins lo golf Persic. Aquesta tèrra èra fòrça feconda e enrodada de desèrts.
Aquestei tèrras foguèron ocupadas fa mai de 5000 ans per lei sumerians, civilizacion que bastiguèt lei premierei ciutats coma Ur e Lagash, que fortifiquèron per fin de lei defendre d'autrei pòbles que cercavan tanben de viure dins un luòc melhor. Cada ciutat se governava d'esperela, pr'amor qu'èran de ciutats-Estats independentas.
Somari
- 1 Neolitic
- 2 Periòde d'Obeïd
- 3 Periòde d'Uruk
- 4 Periòde dei dinastias arcaïcas
- 5 Empèri d'Akkad
- 6 Lo periòde neosumerian
- 7 Lo periòde amorita
- 8 Lei periòdes kassita e medioassirian
- 9 Periòde neoassirian
- 10 Periòde neobabilonian
- 11 Mesopotamia après la dinastia neobabiloniana
- 12 Referéncias
Neolitic[modificar | modificar la font]
Lo Neolitic de Mesopotamia acomencèt vèrs 7000 avC ambé l'espelida dei premierei culturas agricòlas e dei premiers vilatges. Foguèron lei culturas d'Hassuna (vèrs 6000 avC), de Samarra (vèrs 5700-4900 avC) e de Tell Halaf (vèrs 6000-5300 avC). Vèrs la mitat dau millenari IV avC, lei Sumerians èran solidament installats en Mesopotamia[1]. Pasmens, lor origina es desconeguda e es possible que foguèron presents dins la region dempuei lòngtemps.
Periòde d'Obeïd[modificar | modificar la font]
Lo periòde d'Obeïd es una epòca protoistorica de Mesopotamia aperaquí entre 5000 e 3750 avC. Lo site principau es Eridu ambé 19 nivèus d'ocupacion. Aqueu periòde es devesit en cinc epòcas pus pichonas :
- Obeïd 0.
- Obeïd 1 onte la cultura d'Obeïd foguèt presenta en Bassa Mesopotamia a l'entorn d'Eridu. Foguèt similara a la cultura de Samassa mai presentèt ja de diferéncias.
- Obeïd 2 onte la cultura d'Obeïd se desvolopèt e se mesclèt ai culturas de Samarra e de Tell Halaf.
- Obeïd 3 quand la cultura d'Obeïd se desvolopèt egalament en Auta Mesopotamia e sus lei ribas de la Mar Mediterranèa. Lei vilatges èran pas encar de vilas mai lor talha e lor organizacion venguèron pus importantas. Aquela epòca foguèt tanben marcada per l'aparicion dei premiers cementèris.
- Obeïd 4 onte lei premiers temples son fachs a Eridu e belèu Uruk. De mai, l'agricultura aigada permetèt una aumentacion dei concentracions umanas.
Periòde d'Uruk[modificar | modificar la font]
Lo periòde d'Uruk es un estadi dau desvolopament de la civilizacion protoistorica de Mesopotamia. Aqueu periòde foguèt identificat per de cavaments dins la vila d'Uruk en Bassa Mesopotamia. Pasmens, aqueu desvolopament regardèt egalament lei regions vesinas dau Pròche Orient. Ansin, lei premiers estats mesopotamians se formèron durant aquela èra enterin que lei premierei vilas e lei premiers sistèmas de comptabilitat o d'escritura[2] [3] [4].
D'efèct, l'urbanizacion dei vilas cambièt fortament pendent lo periòde d'Uruk. Per exemple, la superficia d'Uruk foguèt probablament situada entre 230 e 500 ectaras. De mai, la vila de Habuba Kabira en Siria es organizada segon un plan de 22 ectaras a l'interior d'un barri. Aqueu plan tèn de monuments principaus, de carrieras principalas e segondàrias e d'un ensems de residéncias similaras organizadas a l'entorn d'un cort. Leis arquitèctes conoissián donc lei principis fondators d'una vila ambé sei monuments importants e son organizacion intèrna.
D'autra part, ambé la formacion dei premiers estats, la talha dei monuments aumentèt e la forma dau poder cambièt. Ansin, lo temple D de l'Eanna a una superficia de 4 000 m² còntra solament 280 m² per aqueu d'Eridu, pus grand temple conegut per lo periòde d'Obeïd. Lo temple D èra tanben enviroutat per unei temples amb una superficia d'au mens 1 000 m² mentre que lo temple d'Eridu èra isolat. Lei tombas presentèron un movement identic. Aquelei fachs mòstran donc un poder pus fòrt e capable de mobilizar de mejans importants durant una durada lònga. Lei representacions dau poder venguèron egalament diferentas pendent lo periòde d'Uruk ambé l'emergéncia d'una figura que lo designa. Lei foncions d'aquelei caps son similaras ai rèis de Sumèr dei sègles seguents : cap de guèrra, cap religiós e constructors. Ansin, lei premiers monuments, dichs « temples », èran pus probablament d'edificis mesclant d'imperatius administratius e culturaus.
Periòde dei dinastias arcaïcas[modificar | modificar la font]
Lo periòde dei dinastias arcaïcas (DA) se debanèt entre 2900 e 2334 avC fins a l'unificacion de Mesopotamia per Sargon Ièr d'Akkad. Aquela epòca es marcada per d'estats encar gaire desvolopats mai que se consolidèron fins a la formacion dau premier empèri de la region. Es devesit en tres periòdes diferents :
- Lo DA I, entre 2900 e 2750 avC qu'es mau conegut a l'ora d'ara. Sembla que l'influéncia dau periòde precedent e dau centre d'Uruk èra encar importanta maugrat una diversitat culturala pus importanta.
- Lo DA II, entre 2750 e 2600 avC es lo periòde dei « temps eroïcs » de Mesopotamia ambé lei rèines dei rèis Lugalbanda, Enmerkar e Gilgamesh a Uruk e Agga a Kish. Pasmens, l'existéncia arqueologica d'aquela epòca es desenant considerada coma dobtosa[5].
- Lo DA III, entre 2600 e 2340 avC, veguèt una expansion fòrta de l'escritura e es devesit en doas èras :
- Lo DA III A, entre 2600 e 2500 avC, es lo periòde dei tombas reialas d'Ur e deis archius de Fara e d'Abu Salabikh.
- Lo DA III B, entre 2500 e 2350 avC, es lo periòde dau desvolopament de poissanças politicas e la formacion d'un ensems diplomatic pus estendut.
Estructura intèrna deis estats arcaïcs[modificar | modificar la font]
Lei ciutats-estats dau periòde arcaïc èran dirigidas per de rèis dichs de maniera diferenta segon lei tèxts. Lo mot pus ancian podriá èsser ŠITA.GIŠ.NAM2 que significariá « senhor de la maça ». Puei, tres tèrmes existisson que son LUGAL, EN e ENSÍ. Lo premier es pus frequent, especialament a Kish, e tendriá un aspèct guerrier e conquistaire. Lo tèrme EN, present a Uruk e a Ebla, a una connotacion religiosa. Enfin, ENSÍ indicariá la somission dau rèi au dieu principau de la vila. Ansin, aquela diversitat mòstra l'existéncia de situacions variadas entre lei ciutats diferentas.
Dins aquò, de fachs pareisson constants, au mens per lo periòde DA III. Ansin, lo poder es exercit per un individú unic. Dins lo país de Sumèr, l'ideologia reiala es dominada per lo principi de l'eleccion divina mentre que dins lei regions elamitas, es marcada per lo principi dinastic. Leis inscripcions d'aquela epòca mòstran l'importància superiora dei construccions religiosas a respèct dei victòrias militaras. Quina situacion que sigue, lo rèi es donc l'intermediari entre lei dieus e leis umans. L'art reiau de l'epòca seguís aqueleis idèas. Per exemple, l'Estèla dei Voutors dau rèi Eannatum de Lagash presenta clarament lo dieu de la vila, Ningirsu, considerat coma son mèstre vertadier, e lo fach que lo trionf de son armada es sa victòria[6]. Lo ròtle dau sobeiran es donc organizat segon dos axes principaus : construire e combatre per lei dieus.
Relacions entre leis estats[modificar | modificar la font]
Lo periòde dei dinastias arcaïcas es egalament marcat per l'aparicion d'un sistèma de relacions diplomaticas entre lei ciutat-estats. Per exemple, un clavèu d'argiela commemòra l'aliança entre Entemena de Lagash e Lugal-kinishe-dudu d'Uruk vèrs 2500. Es l'acòrd d'aliança pus ancian qu'es conegut a l'ora d'ara. Certanei rèi tenguèron probablament una influéncia preponderanta durant certanei periòdes coma lo rèi Mesalim de Kish qu'arbitrèt un conflicte entre Lagash e Umma vèrs 2600. De mai, lei ciutats de Mesopotamia avián lo sentiment de formar entre elei una unitat culturala dicha KALAM (« lo país »).
Lo periòde dei dinastias arcaïcas es egalament l'epòca dei premierei guèrras documentadas. Ansin, lo DA II es marcat per lei racòntes de Gilgamesh. Pasmens, leis informacions pus precisas son per lo DA III B, especialament per lei guèrras recurrentas entre Umma e Lagash a prepaus d'un territòri aigat nomat GU.EDEN.NA[7]. Leis inscripcions dei rèis de Lagash indican tanben l'existéncia de guèrras ambé de reiaumes de Mesopotamia mai egalament exteriors coma Mari, Subartu o Elam. Certanei rèis establiguèron donc lor dominacion sus la region, especialament en Bassa Mesopotamia : Eannatum de Lagash que bateguèt divèrsei rèis de la region e mai aquelei de Mari e d'Elam vèrs 2450 avC, Enshakushana d'Uruk que prenguèt Kish e capturèt son rèi Enbi-Ishtar vèrs 2430 avC e enfin Lugal-zagesi d'Umma que venguèt lo mèstre de tota la Bassa Mesopotamia en 2450 avC[8].
Dos documents de l'epòca, que son l'Estèla dei Voutors e l'Estendard d'Ur, mòstran l'organizacion e l'armament deis armadas dei dinastias arcaïcas. Presentan de fòrças organizadas a l'entorn d'una falange compacta ambé de soudats fortament armats de lanças e protegits per de grands bloquiers. Tenguèron egalament de maças, d'espasas, d'àpias e de ponhaus mai pas d'arcs. Existiguèt tanben de carris tirats per d'ases. Aquelei carris serviguèron probablament per cargar l'enemic avans l'infantariá.
Empèri d'Akkad[modificar | modificar la font]
Lo periòde de l'Empèri d'Akkad durèt d'aperaquí 2334 a 2200 avC. Es documentat per de tauletas d'argiela descubèrtas sus divèrsei sites coma Girsu, Umma, Nippur o Adab en Bassa Mesopotamia, Eshnunna e Khafadje dins la vau de la Diyala, a Susa en Elam, Gasur en Auta Mesopotamia e Tell Brak en Siria[9] [10]. Aquelei tauletas son principalament de documents administratius coma l'enregistrament dei produccions, lei concessions de tèrras... etc. Pasmens, la conoissença de la dinastia d'Akkad es totjorn malaisada car sa capitala, Akkad, es pas encara localizada.
D'autra part, l'activitat dei rèis d'Akkad es coneguda per divèrseis inscripcions e per una produccion literària posteriora e probablament inspirada per lo prestigi dei personatges a partir de la tresena dinastia d'Ur e fins a la fin de la civilizacion de Mesopotamia[11] [12] [13]. Dins aquò, es pas totjorn facil de destapar lo verai e lo faus dins aquelei tradicions[14] [15] [16]. [17].
Enfin, lo periòde de la dinastia d'Akkad es egalament documentat per d'òbras d'art descubèrtas dins lei butins dei rèis elamitas, especialament a Susa après lei campanhas militaras còntra Babilònia durant la segonda mitat dau millenni II abC. En revenge, l'estudi dei nivèus arqueologics dei sites ancians es fòrça dificil generalament en causa de l'abséncia d'una cultura materiala o d'una arquitectura diferentas.
L'emergéncia dau reiaume[modificar | modificar la font]
Vèrs 2234 avC, un còp d'estat dins la ciutat de Kish permetèt la presa dau poder per Sargon qu'èra un ministre dau rèi Ur-Zababa. Puei, Sargon capitèt de véncer lo rèi pus poderós de Mesopotamia qu'èra Lugal-zagesi d'Umma. De fidèus foguèron nomats cap dei vilas principaus de la region. Ansin, Sargon poguèt unificar lei ciutat-estats ancians de Bassa Mesopotamia e d'Akkad que venguèt capitala d'un reiaume vast.
Lei grandei conquistas[modificar | modificar la font]
Après la presa de la Bassa Mesopotamia, Sargon dirigiguèt de campanhas a l'èst e au nòrd-èst. Dins l'Auta Mesopotamia, prenguèt probablament Mari e belèu Ebla en Siria. Pasmens, lei destruccions d'aquelei vilas son de mau datar. Podrián èsser lei consequéncias d'una guèrra locala o tanben de conquistas de Naram-Sin, un successor de Sargon. En revenge, una inscripcion de Sargon espereu indica qu'agantèt lei regions mejanas d'Eufrates a Tuttul.
Lo successor de Sargon foguèt Rimush que reinèt probablament a partir de 2279 avC. Son epòca acomencèt per una revòuta fòrça violenta dei vilas de Bassa Mesopotamia dirigida per Kaku d'Ur ajudat per lei ciutats d'Adab, Lagash, Zabalam e Kazallu. La repression foguèt relativament malaisada mai capitèt finalament. Foguèt lo premier d'un empèri que subrevisquèt a son fondator. Ansin, Rimush poguèt menar d'expedicions còntra lei reiaumes dau platèu iranian (Elam, Awan e Marhashi). Son fiu Manishtusu li succediguèt vèrs 2270 avC. Dirigiguèt d'autrei campanhas dins lei regions iranianas[18].
Son fiu Naram-Sin venguèt rèi vèrs 2254 avC. Foguèt tanben un personatge de l'istòria de Mesopotamia mai amb un imatge pus negatiu per lei generacions seguentas. Coma Rimush, lo començament de son rèine foguèt marcat per una revòuta generalizada de Bassa Mesopotamia, dirigida per Amar-girid d'Uruk ambé lo sostèn d'Ur, Lagash, Adab o encar Shuruppak, e de Kish amb una coalicion d'Iphur-Kish ajudat per Sippar, Eresh e Kazallu[19] [20] [21]. La repression foguèt fòrça saunosa. Menèt après d'expedicions en Auta Mesopotamia onte capitèt d'establir fermament lo poder d'Akkad. Bateguèt egalament lei rèis d'Elam e de Marhashi. Realizèt tanben unei construccions e reformas per renforçar lo caractèr imperiau de la dinastia. Pasmens, la tradicion repòrta que Naram-Sin onorèt pas correctament lo dieu Enlil, divinitat pus importanta de Bassa Mesopotamia. En consequéncia, lei generacions posterioras considerèron Naram-Sin e sei successors coma maudits. E d'efèct, lei darriereis annadas de son rèine foguèron lo començament de la fin per l'Empèri d'Akkad.
Lo declin e la fin de l'Empèri d'Akkad[modificar | modificar la font]
La fin dau rèine de Naram-Sin visquèt l'arribada d'un pòple novèu, lei Gutis, per lei montanhas Zagros. Aqueu pòple, barbar per lei Mesopotamians, mandèt unei raids murtriers en Mesopotamia. La casuda d'Akkad es donc generalament supausada d'èsser lo fach dei Gutis coma o indica la Lista reiala sumeriana. Ansin, lo rèine de Shar-kali-sharri, successor de Naram-Sin, foguèt marcat per una reculada de l'influéncia d'Akkad maugrat de victòrias còntra leis Amoritas, leis Elamitas e lei Gutis pervenguts dins lei regions pròchas d'Akkad.
Après Shar-kali-sharri, la fin d'Akkad foguèt progressiva car tenguèt tres successors fòrça mau coneguts. Segon la lista reiala, de rèis gutis prenguèron la plaça deis emperaires akkadians. Dins aquò, sembla puslèu qu'un nombre important d'estats e de rèis remplacèron la dominacion d'Akkad coma Tish-atal a Urkish (Tell Mozan), Gudea a Lagash e Utu-hegal a Uruk.
Lo periòde neosumerian[modificar | modificar la font]
Lo periòde neosumerian se debanèt aperaquí après lo reculament dei Gutis durant la mitat dau sègle XXII avC fins a la tombadura de la tresena dinastia d'Ur en 2004 avC. Es caracterizat per un retorn au poder dei regions de Sumèr, especialament Lagash puei Ur.
La segonda dinastia de Lagash[modificar | modificar la font]
Après l'afondrament de l'Empèri d'Akkad, Lagash venguèt tornarmai independenta e una dinastia novèla foguèt creada per Ur-Ningirsu Ièr. Pasmens, la segonda dinastia de Lagash es pas realament una dinastia au sens actuau dau tèrme car sei sobeirans son pas totei de la mema familha. Aqueu periòde es dominat per lo rèi Gudea que reinèt vèrs 2120 avC. Es principalament conegut per son activitat arqueologica e artistica puslèu que per sei succès militars. A laissat un centenau d'inscripcions e a restaurat la màger part dei temples de Girsu, especialament aqueu de Ningirsu.
La tresena dinastia d'Ur[modificar | modificar la font]
Vèrs 2120 avC, lo rèi Utu-hegal d'Uruk vencèt lo rèi Tirigan dei Gutis. Pasmens, son rèine foguèt cort car foguèt rebutat per de notables de la cort dirigits per Ur-Nammu, governador d'Ur. Ur-Nammu reinèt de 2112 a 2095 avC. Son rèine es mau conegut mai apareis que dominèt la Bassa Mesopotamia. Menèt tanben una politica de pacificacion ambé la restauracion dei vilas e dei temples principaus, deis omenatges ai dieus, lo desvolopament de l'agricultura aigada e la reconstruccion de rotas.
Son fiu Shulgi li succediguèt e realizèt de reformas importantas que serviguèron de basas a l'Empèri d'Ur durant de decennis[22]. Se sap pas manco se Shulgi es a l'origina d'aquela politica o se continuèt l'òbra de son paire, mai en tot cas, foguèt lo cap d'un reiaume e d'una administracion organizats. A partir de 2070 avC, mandèt de campanhas militaras per assegurar la seguretat dei frontieras. Au nòrd, lei país de Karkhar, Simurrum, Urbilum e Harshi foguèron somés après onze expedicions. Una muralha foguèt bastida entre Eufrates e la Dilaya. Lei reiaumes elamitas d'Anshan, de Marhashi et de Simashki foguèron tanben somés gràcias a d'alianças matrimonialas. En revenge, lo reiaume de Susa foguèt conquist per de mejans militars e integrat dins l'Empèri.
Shulgi moriguèt en 2047 avC e foguèt remplaçat per son fiu Amar-Sin. Reinèt entre 2046 e 2038 avC. Continuèt l'esfòrç militar de son paire au nòrd e prenguèt Assur. De revòutas acomencèron après sa mort au començament dau rèine de son fiu Shu-Sin. Dins aquò d'ara endavant, la menaça majora foguèt leis incursions deis Amoritas e Shu-Sin deguèt construire una muralha per se parar de sei raids.
Lo darrier rèi de la dinastia foguèt Ibbi-Sin que reinèt entre 2028 e 2004avC. A partir de 2025 avC, certanei regions perifericas retrobèron lor independéncia coma Susa e Larsa en 2025, Larsa en 2023 e Umma en 2017 avC. Leis assais d'Ibbi-Sin per enraiar lo declin d'Ur capitèron mau. Dirigiguèt una campanha còntra Simurrum en 2025 e maridèt una de sei filhas ambé lo rèi de Zabshali per equilibrar la poissança creissenta dei rèis de Simashki. En 2017 avC, Ur es victima de la famina. Puei, en 2009 avC, Ishbi-Erra, governador d'Isin, venguèt egalament independent amb un poder important. Aquel eveniment foguèt decisiu e Ur foguèt presa per leis Elamitas en -2004 e Ibbi-Sin capturat e emportat en Elam.
Lo periòde amorita[modificar | modificar la font]
Lo periòde amorita se debanèt entre 2004 e 1595 avC. Acomencèt per la casuda de l'empèri de la tresena dinastia d'Ur e finiguèt ambé la tombadura de la premièra dinastia de Babilònia.
Periòde d'Isin e de Larsa[modificar | modificar la font]
L'epòca après la fin de l'Empèri d'Ur es marcada per la dominacion d'Isin e de Larsa. Ansin, lo rèi d'Isin capitèt de replegar la garnison elamita d'Ur e se poguèt presentar coma lo successor de la tresena dinastia d'aquela ciutat. Puei, son successor Shu-ilishu faguèt la patz ambé l'Elam e recuperèt l'estatua sacrada dau dieu Nanna d'Ur, presa pendent lo pilhatge de la vila en -2004[23]. Lo poder de la dinastia aumentèt fins a la mòrt d'Ishme-Dagan.
Lo reiaume de Larsa seriá estat fondat vèrs -2025 per Naplanum pendent lo començament de l'afondrament dau reiaume de la tresena dinastia d'Ur. Lo réine dau cinquen rèi de la dinastia, Gungunum, marca l'eissidor de la vila ambé la presa d'Ur còntra Isin. Sei successors contunièron la guèrra còntra aquela vila. Vèrs -1898, Larsa comencèt donc de trabalhs idraulics fòrça importants per desviar l'aiga de canaus alimentant Isin. Acabats en -1877, aquelei trabalhs li donèron un avantatge decisiu[24]. En -1870, Isin perdiguèt la vila santa de Nippur. Maugrat una reconquista quatre ans pus tard, foguèt un simbòl fòrça important. Isin acumulèt adonc lei revèrs : pèrda d'Ibrat en -1844, desfacha d'una coalicion unissent Uruk, Kazallu, Isin e l’Elam còntra Larsa en -1837, segonda pèrda de Nippur en -1828 e novèla revirada d'una coalicion ambé Uruk, Babilònia, Sutum e Rapiqum en -1809[24].
D'aqueu temps, la dinastia en plaça foguèt reversada en -1834 per Kudur-Mabuk qu'aprofichèt una campanha còntra Isin. Nomèt son fiu Warad-Sin rèi de la vila. Un periòde de construccion (temples, canaus) comencèt. En -1802, lo rèi Rim-Sin lancèt son ofensiva finala còntra lo reiaume d'Isin. Prenguèt Uruk (-1802), Al-Damiq (-1799), Dunnum (-1795) e assetgèt Isin. Maugrat una intervencion de Babilònia, la vila tombèt en -1794 o -1793. Es l'apogèu de Larsa mai durèt gaire.
En Auta Mesopotamia, lei reiaumes principaus foguèron aquelei de Mari, d'Ekallatum e d'Assur. Un nombre important de reiaumes pichons existissiá egalament, especialament dins la region dau triangle de Khabur coma Karana, Urbish, Nagar o encara Andarig, que foguèron la presa dei reiaumes pus poderós. A partir de la fin dau sègle XIX avC e au començament dau sègle seguent, la region foguèt lo teatre de guèrras acarnadas entre Mari, Eshnunna e Ekallatum. Lo rèine de Shamsi-Addu (1793-1775 avC) marquèt la dominacion corta d'Ekallatum ambé la formacion dau reiaume d'Auta Mesopotamia qu'englobava Mari. Pasmens, après sa mòrt, Mari venguèt tornarmai independenta. Enfin, en Siria, lei dos estats pus grands foguèron lei reiaumes de Qatna e d'Alèp. Lor rivalitat foguèt tanben importanta e sembla qu'Alèp foguèt venceire.
Premiera dinastia de Babilònia[modificar | modificar la font]
La dinastia amorita de Babilònia foguèt fondada per lo rèi Sumu-Abum vèrs 1894 aC. Pendent lo rèine de son successor, Sumu-la-El (vèrs 1880-1845 aC), la region de Babilònia sembla fòrça agitada. Per exemple, lei dinastias de Kish o de Sippar conoguèron unei rèis ambé de rèines corts[25] [26]. Sumu-la-El aprofichèt donc la situacion per conquistar Kazallu, Halambu, Kish, Kuta, Anzaqar e Barzi e se crear un reiaume notable dins lei regions centralas de Mesopotamia[27]. Puei, durant lo rèine dau cinquen rèi de la dinastia, Sin-Muballit (1813-1793 aC), Babilònia venguèt un reiaume podent rivalizar ambé leis autrei poissanças de la region coma Isin, Eshnunna, Mari e subretot Larsa.
L'apogèu de la dinastia foguèt lo rèine d'Hammurabi (1793-1750 aC), successor de Sin-Muballit. En 1773 aC après la mòrt de Shamsi-Addu de Mari, un periòde de guèrras violentas comencèt. D'efèct, Eshnunna sostenguèt la revòuta dei nomadas benjaminitas còntra Mari. Lo conflicte durèt quatre ans e s'acabèt amb una patz precària fins a 1766 aC. Aquel an, l'Elam ataquèt Eshnunna. Babilònia e Mari, teoricament vassaus de l'Elam, l'ajudèron a prendre la vila. Pasmens, en 1765 aC, leis aliats ancians se bateguèron entre elei. L'armada elamita foguèt vencuda a Hiritum per lei fòrças d'Alèp, de Babilònia e de Mari e se repleguèt fin finala en 1763 aC. Larsa qu'assaièt d'aprofichar la guèrra au nòrd per atacar lo sud dau reiaume de Babilònia foguèt rapidament conquistat entre 1764 e 1763 aC totjorn ambé l'ajuda de Mari. Puei, après la conquista d'Eshnunna, devastada per lei guèrras de 1766 e 1765-1763, en 1762, una guèrra novèla aguèt luòc entre Babilònia e Mari, son aliat ancian, per de rasons mau compresas. Ansin, Mari foguèt conquistada vèrs 1760 e son palais incendiat en 1759 per la garnison d'Hammurabi.
Samsu-Iluna (1749-1712 aC), successor d'Hammurabi, temptèt de continuar la politica de son paire mai de revòutas nombrosas esclatèron, coma l'insurreccion dau país de Sumèr comandada per Rim-Sin II (1741-1736 aC) que destruguèt tot lo sud dau reiaume. Après Samsu-Iluna, lo territòri babilonian se reduguèt ai regions a l'entorn de Babilònia e finalament, vèrs 1595 aC, una guèrra còntra leis Ititas entraïnèt lo pilhatge de la capitala e la fin de la dinastia.
Lei periòdes kassita e medioassirian[modificar | modificar la font]
Lo nom d'aqueu periòde es pas oficiau e pas encara definit. Se debanèt aperaquí entre 1595 e 1080 avC. Foguèt caracterizat per la formacion d'una dinastia kassita a Babilònia, dau reiaume dau Mitani au nòrd de la Siria e dau reiaume medioassirian. De mai, leis Ititas tenguèron egalament una influéncia importanta dins lo nòrd de Mesopotamia e en Anatolia.
La dinastia kassita de Babilònia[modificar | modificar la font]
La dinastia kassita de Babilònia es fòrça mau coneguda. Adoptèt probablament son plan quadrangular e la vila installèt sa dominacion sus lo sud dau país après la presa d'Isin per Burna-Buriash Ièr. Au sègle XIII avC, lo reiaume kassita aguèt una poisssança sufisenta per menaçar l'Empèri Assirian. Pasmens, a la fin d'aqueu sègle, leis Assirians capitèron de prendre la ciutat e de pilhar sei muralhas. La dominacion assiriana durèt pas e la dinastia restabliguèt son poder a Babilònia au sègle XII avC. Aquela epòca foguèt puei marcada per lo retorn en fòrça deis Elamitas. Afeblits, lei Kassitas poguèron pas resistir e Babilònia foguèt conquista per Shutruk-Nahhunte (vèrs 1185-1160 avC).
Lo reiaume dau Mitani[modificar | modificar la font]
Lo Mitani es tanben un reiaume mau conegut car sa capitala es pas encara estada descubèrta. De mai, a l'ora d'ara, se ne'n conois ges de site important. Se formèt probablament vèrs lei sègles XVII o XVI avC dins la region dau triangle de Khabur. Venguèt poderós durant la mitat dau sègle XV avC sus lo rèine de Barattarna. Menèt adonc de guèrras còntra leis Egipcians e leis Ititas. Ansin, maugrat un grand nombre de campanhas, l'armada dei faraons capitèron pas de sometre lo país que sa resisténcia permetèt de federar au Mitani divèrsei reiaumes pus pichons. Finalament, lo Mitani gardèt son influéncia sus sei regions sud e lei relacions amb Egipte se melhorèron. La situacion còntra leis Ititas foguèt pus complicada en causa de revòutas. Ansin, au començament dau sègle XIV, leis Ititas poguèron assaiar de nominar directament lo rèi dau Mitani. Puei, Assiria, vassala dau Mitani, reprenguèt son independéncia formant una menaça novèla a l'oèst. Lo Mitani foguèt donc devesit en doas regions vassalas deis Ititas e deis Assirians. Enfin, l'Empèri Assirian destruguèt lei rèstas dau Mitani pendent lo rèine de Salmanzar Ièr (vèrs 1275-1245 avC).
Lo periòde medioassirian[modificar | modificar la font]
Vassaus dau Mitani, leis Assirians venguèron independents vèrs 1380 avC après lei desfachas mitanianas còntra leis Ititas sus Assur-uballit Ièr. Capitèt de s'emparar de Niniva e dei regions orientalas dau reiaume dau Mitani. Puei, lei relacions deis estats mesopotamians foguèron marcadas per lei rivalitats entre Ititas, Assirians e Babilonians.
Lei rèis Adad-nerari Ièr (1308-1275 avC) e Salmanazar Ièr deguèron defendre militarament sei posicions. Una politica de contraròtle dei territòris e mai de colonizacion foguèt tanben mesa en plaça dins la region de Hanigalbat, en Auta Mesopotamia. Lo rèine de Tukulti-Ninurta Ièr (1244-1208 avC) veguèt una victòria importanta contre leis Ititas de Tudhaliya IV puei la presa de Babilònia. Tukulti-Ninurta venguèt donc « rèi d'Assur e de Babilònia ». Pasmens, foguèt assassinat e una crisi dinastica acomencèt enterin que lei Babilònians cochavan leis Assirians.
Après aquela crisi, lo reiaume assirian foguèt en difficultat e lo rèi novèu, Enlil-kudurri-usur (1198-1193), foguèt capturat per lo rèi de Babilònia. Aquel eveniment entraïnèt la formacion d'una dinastia novèla ambé lo rèi Ninurta-apil-Ekur (1193-1180 avC). Pasmens, lei frontieras assirianas foguèron totjorn dificilament defendudas maugrat quauquei succès dins lo Zagros o còntra Babilònia en causa de l'arribada d'enemics novèus coma lei nomadas Ahlamu o leis Aramèus. Teglath-Phasalar Ièr (1116-1077 avC) foguèt lo darrier rèi assirian poderós d'aquela epòca. Mandèt unei campanhas militaras e pervenguèt d'assegurar lei posicions assirianas dins lei regions nòrd mai leis Aramèus resistiguèron e foguèron pas destruchs.
Après Teglath-Phasalar Ièr, sei successors foguèron pauc a pauc submergits per leis atacas deis Aramèus. L'Empèri Assirian perdiguèt finalament sei regions orientalas pendent la segonda mitat dau sègle XI avC e se deguèt replegar a l'entorn d'Assur e de Niniva. Sei rivaus ancians aguèron de dificultats pus importantas car leis Ititas dispareguèron e Babilònia tombèt dins l'anarquia.
Periòde neoassirian[modificar | modificar la font]
Lo reiaume neoassirian[modificar | modificar la font]
Après un sègle X avC malaisat, Assiria capitèt de replegar leis Aramèus durant lo rèine d'Adad-nerari II (911-891 avC). Puei, mandèt un nombre important de campanhas e pervenguèt de véncer Babilònia. Sei successors, coma Assurbanipal II (883-859 avC) e Salmanazar III (858-824 avC) continuèron aquela politica d'expansion dins lo Zagros e còntra leis estats neoititas (Bit-Adini, Bit-Agusi, Suhu, Laqe, Karkemish, Kummuhuh et Gurgum) maugrat una resisténcia importanta en Siria orientala dirigida per lo rèi Bar-Hadad de Damasc.
Crisis assirianas[modificar | modificar la font]
Après Salmanazar III, lo reiaume assirian traversèt un periòde de crisis pendent lei rèines de Shamsi-Adad V (824-811 avC), Adad-nerari III (811-783 avC), Assur-dan III (772-755 avC) e Assur-nerari V (755-745 avC). Una guèrra civila esclatèt après la mòrt de Salmanazar que durèt uneis annadas. De mai, lei rèis assirians deguèron afrontar lei turbuléncias de sei regions tributàrias e de sa noblesa qu'obtenguèt de poders pus importants. Divèrsei revòutas toquèron egalament lei vilas dau còr dau reiaume assirian. Enfin, per donar mai de problèmas a la poissança assiriana, lo reiaume d'Urartu butassèt son influéncia en Anatolia.
La formacion de l'Empèri Neoassirian[modificar | modificar la font]
En 745 avC, la dinastia assiriana foguèt reversada per Teglath-Phalasar III (745-727 avC). Restaurèt lo poder assirian en realizant la transformacion dei reiaumes vassaus en províncias dirigidas per de governadors assirians. De mai, sei reformas de l'armada permetèron de ganhar de batalhas contra l'Urartu, lei reiaumes de Siria e Palestina e prenguèt Babilònia. Ansin, a sa mòrt en 727 avC, l'Empèri Assirian a plus de rivaus dins la region. Son successor foguèt son fiu Salmanazar V (727-722 avC), celèbre per l'annexion dau Reiaume d'Israèl, que foguèt a son torn rebutat per Sargon II.
Sargon II (-722-705 avC) e sei successors Sennacherib (704-681), Assarhaddon (680-669) e Assurbanipal (668-627) menèron l'Empèri Assirian a un nivèu de poissança alora inedit dins l'Istòria. D'efèct, lei principaus país assaièron d'ajudar de revòutas dins lei regions perifericas, mai deguèron adonc afrontar de respòstas directament sus lor territori. Ansin, l'Urartu foguèt devastat per Sargon II en 714 avC e deguèt desplaçar seis ambicions vèrs Armenia. Egipte foguèt conquista per Assarhaddon puei Assurbanipal. Enfin, lei regions elamitas e lor capitala Susa foguèron pilhadas en 646 avC totjorn per lei fòrças d'Assurbanipal.
Dins aquò, la situacion intèrna èra pas establa e lei guèrras civilas foguèron fòrça nombrosas. Lo problèma principau èra lo cas de Babilònia dominada per leis Assirians dempuei lo rèine de Teglath-Phalasar III. De revòutas se debanèron, dirigidas per de Babilonians, de Caldèus o de princes assirians. Per exemple, foguèt lei cas dau prince caldèu Merodach-baladan II a la fin dau sègle VIII avC o dau prince assirian Shamash-shum-ukin qu'entraïnèt una guèrra civila fòrça saunosa e violenta entre 652 e 648 avC.
La casuda deis Assirians[modificar | modificar la font]
La casuda de l'empèri assirian foguèt rapida entre la fin dau rèine d'Assurbanipal en 627 avC e la batalha d'Harran en 609 avC. Son entraïnament foguèt la guèrra civila entre sei fius Assur-etil-ilani e Sin-shar-ishkun, probablament governaire o rèi de Babilònia. Lo segond averèt la guèrra en 625 avC mai Nabopolassar, governaire dau País de la Mar, aprofichèt la situacion per venir rèi de Babilònia e declarar son independéncia.
Una guèrra acomencèt en 620 avC entre Nabopolassar e Sin-shar-ishkun que poguèt pas reprendre Babilònia e mai foguèt replegat en Assiria. En 616 avC, lei Babilonians recebèron l'ajuda dei Medes dau rèi Ciaxares (625-584 avC). Aquela coalicion capitèt de prendre lei vilas principalas d'Assiria (Assur 614, puei Niniva en 612 avC) e tuar Sin-shar-ishkun en 612 avC. Lei darrierei resisténcias assirianas, dirigidas per Assur-Uballit II foguèron eliminadas a Harran en 609 avC.
Periòde neobabilonian[modificar | modificar la font]
Lo rèine de Nabucodonosòr II[modificar | modificar la font]
Lo fiu de Nabopolassar, Nabucodonosòr II, li succediguèt en 605 avC e reinèt fins a 562 avC. Puei, capitèt divèrsei conquistas en Palestina ambé la presa puei l'annexion dau reiaume de Juda en 586 avC e la presa de Tir après un sètge malaisat de 13 ans. Installèt donc solidament sa dominacion dins aquelei regions. De mai, realizèt de trabalhs importants dins Babilònia, especialament la restauracion dei muralhas, lo santuari de Marduk, un nombre important d'autrei temples e l'organizacion generala de la capitala. D'autrei vilas, coma Uruk o Borsippa aprofichèron pereu aquela politica.
Lo declin e la casuda de l'Empèri Babilonian[modificar | modificar la font]
Lei successors de Nabucodonosòr II pervenguèron de gardar lor territòri maugrat de rèines fòrça corts. Puei, Nabonide venguèt rèi en 656 avC. Fòrça religiós, privilegièt lo dieu Sin en luòga de Marduk. Agravada per aquela politica religiosa, la situacion economica dificila de Babilònia entraïnèt una crisi grèva e una partida importanta de la noblesa e dau clergat s'escometèt dau rèi. Ansin, en 539 avC, durant una guèrra contra la Pèrsia dau rèi Cir II, la vila foguèt presa sensa resisténcia e ambé lo sosten de fòrça abitants.
Mesopotamia après la dinastia neobabiloniana[modificar | modificar la font]
Après lei casudas deis empèris neoassirian e neobabilonian, Mesopotamia faguèt partida dei país qu'ocupèron la region durant lei sègles seguents :
- Empèri de la dinastia aquemenida de Cir II de 539 a 331 avC.
- Empèri Seleucida entre 331 e 130 avC.
- Empèri Part entre 140 avC e 224. Durant aqueu periòde, lei darriers vestigis de la cultura e de la civilizacion dispareguèron.
Referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ C. Leonard Woolley, The Sumerians (W. W. Norton & Company: New York, 1965) p. 9.
- ↑ H. J. Nissen, P. Damerow e R. K. Englund, Archaic Bookkeeping, Chicago, 1993.
- ↑ R. K. Englund, « Texts From the Late Uruk Period », dins J. Bauer, R. K. Englund e M. Krebernik, Mesopotamien, Späturuk-Zeit und Frühdynastische Zeit, Fribourg et Göttingen, 1998, pp. 15-233.
- ↑ J.-J. Glassner, Écrire à Sumer : l'invention du cunéiforme, Seuil, 2001.
- ↑ M. Lormier, Stratigraphies comparées au IIIe millénaire au pays de Sumer. Etudes de cas de Kish, Nippur et des cités de la vallée de la Diyala, éditions UVSQ, 2008.
- ↑ . Winter, « After the Battle is Over: The ‘Stele of the Vultures’ and the beginning of Historical Narrative in the Ancient Near East », dans H. Kessler and M. S. Simpson (dir.), Pictorial Narrative in Antiquity to the Middle Ages, Washington, 1985, p. 11–32.
- ↑ J. S. Cooper, The Lagash-Umma Border Conflict, Malibu, 1983
- ↑ P. Michalowski dans Sumer 1999-2002, col. 112-114
- ↑ B. R. Foster, « Archives and Record Keeping in Sargonic Mesopotamia », dans Zeitschrift für Assyriologie 72, p. 1–27.
- ↑ B. R. Foster, « Archives and Empire in Sargonic Mesopotamia », dins K. R. Veenhof (dir.), Cuneiform Archives and Libraries, Leyde, 1986, p. 46–52. B. Lafont, « II. La société sumérienne », dans Sumer 1999-2002, col. 146.
- ↑ E. Sollberger et J.-R. Kupper, Inscriptions royales sumériennes et akkadiennes, Paris, 1971.
- ↑ I. Gelb et B. Kienast, Die altakkadischen Königsinschriften des dritten Jahrtausends v. Chr., Stuttgart, 1990.
- ↑ D. Frayne, The Royal inscriptions of Mesopotamia, Early periods, vol. 3/2, Sargonic and Gutian periods : 2334-2113 BC, Toronto, 1993.
- ↑ M. Liverani, « Model and Actualization, The Kings of Akkad in the Historical Tradition », dans Liverani (dir.) 1993, p. 41-67.
- ↑ P. Michalowski, « Memory and Deed: the Historiography of the political Expansion of the Akkad State », dins Liverani (dir.) 1993, p. 69-90.
- ↑ J. Goodnick-Westenholz, « Objects with Messages: Reading Old Akkadian Royal Inscriptions », dins Bibliotheca Orientalis 55, 1998, p. 44–59
- ↑ D. T. Potts, « Reading the Sargonic ‘Historical-Literary' Tradition: Is There a Middle Course? (Thoughts on the Great Revolt against Naram-Sin) », dins T. Abusch et al. (dir.), Historiography in the Cuneiform World Part I, CRRAI 45, Bethesda, 2001, p. 391–408.
- ↑ D. T. Potts, The Archaeology of Elam: Formation and Transformation of an Ancient Iranian State, Cambridge, 1999, p. 103–106.
- ↑ T. Jacobsen, « Iphur-Lish and Its Times », dans Archiv für Orientforschung 26, 1978-79, p. 1–14.
- ↑ S. Tinney, « A new look at Naram-Sin and the ‘great rebellion' », dans Journal of Cuneiform Studies 47, 1995, p. 1–14.
- ↑ C. Wilcke, « Amar-girids Revolt gegen Naram-Su'en », dans Zeitschrift für Assyriologie 87, 1997, p. 11–32.
- ↑ B. Lafont, « Šulgi », dans F. Joannès (dir.), Dictionnaire de la civilisation mésopotamienne, 2001, p. 885-887.
- ↑ Luc Bachelot, Francis Joannès, Cécile Michel, Dictionnaire de la civilisation mésopotamienne, Laffont (2001).
- ↑ 24,0 24,1 Luc Bachelot, Francis Joannès, Cécile Michel, Dictionnaire de la civilisation mésopotamienne, Laffont (2001).
- ↑ Jean-Robert Kupper, Les nomades en Mésopotamie au temps des rois de Mari, Librairie Droz (1982), p. 53.
- ↑ Jean-Robert Kupper, Les nomades en Mésopotamie au temps des rois de Mari, Librairie Droz (1982), p. 202.
- ↑ Les grands empires, De Boeck Université (1989), p. 112.


text:
Gèissa
Las gèissas (lo genre Lathyrus) apartenon a la familha de las Fabacèas, sosfamilha de las Faboideae, Modèl:B tribú de las Fabeae.
Pròcha dels genres Vicia (las veças) e Pisum (los peses), aqueste genre compren un centenat d'espècias, que qualques unas son cultivadas :
- siá coma pastura o dins las pradas naturalas,
- siá per lor grans o lors tuberculs alimentaris,
- siá coma plantas d'ornament,
- Lathyrus odorata — pese de sentor,
- Lathyrus vernus — gèissa primaverenca,
Son de plantas annalas escalairas de flors papilionacèas.
Lors grans son de còps toxics. La consomacion en granda quantitat de peses del genre Lathyrus provòca una malautiá neurodegenerativa apelada latirisme.


text:
Saint-Prix (Sòna e Léger)
Saint-Prix es una comuna francesa administrada per lo departament de Sòna e Léger de la region de Borgonha.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Es sul territòri de la municipalitat #que se lèva lo Nautor Folin, ponch culminant del massís del Morvan.
C'est sur le territoire de la commune que se dresse le Haut Folin, point culminant du massif du Morvan.
Istòria[modificar | modificar la font]
En partida a la châtellenie de la Torsin e a las Madamas de la Abbaye Sant-Andoche de Autun, bòsc domaniales del abbaye, en fasent partida de la dotation de la Corona[1]
Lo patronnage de la glèisa paroissiale tornava als fraires del Abbaye de Sant-Martin de Autun, possession confirmada per una Bulle d'abril 1164 pel Pape Alexandre III, refugiat a França: " Ecclesiam de S. Prejecto. "[2]
En partie à la châtellenie de la Torsin et aux Dames de l'Abbaye Saint-Andoche d'Autun, forêt domaniales de l'abbaye, faisant partie de la dotation de la Couronne[3]
Le patronnage de l'église paroissiale revenait aux moines de l'Abbaye de Saint-Martin d'Autun, possession confirmée par une Bulle d'avril 1164 par le Pape Alexandre III, réfugié en France: " Ecclesiam de S. Prejecto. "[4]
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Archiu fond de la Prefectura; St Prètz: 7 M 26, 34, 45,55,57,66,99
- ↑ Cartulaire Del Abbaye de Sant-Martin de Autun: Charte n°18.
- ↑ Archives fond de la Préfecture; St Prix: 7 M 26, 34, 45,55,57,66,99
- ↑ Cartulaire de l'Abbaye de Saint-Martin d'Autun: Charte n°18.


text:
Teia (protoplaneta)
Teia es una protoplaneta ipotetica del Sistèma Solar, que seriá l'encausa de la creacion de la Luna. Cossent damb l'ipotèsi predominanta, la formacion de la Luna se deu a l'impacte de la Tèrra (o proto-Tèrra) amb un objècte de la pagèla de Mart. Teia es lo «impactaire».[1]
Lo nom «Teia» es derivat de la mitologia grèga: Teia èra una titana que donèt a lum a Selene, deessa de la luna e sòr d'Èlios (lo Soleu) e d'Eos (l'Auròra).[2]
Ipotèsi[modificar | modificar la font]
La principala rason de la majoritat dels scientifics e d'especialistas per adoptar aquela teoria es que, comparadivament a las lunas de las desparièras planetas del sistèma solar, la nòstra es fòrça mai grand que la mejana e la siá distància de la Tèrra es mendre que l'existenta entre las autras planetas e las siás lunas. Doncas la nòstra luna pòt pas èsser estat obtenuda en interceptant un còrs celèst que passava per ailà coma las autras planetas. La teoria sosten que Teia seguiriá una orbita gaireben similara a la de la Tèrra, s'es format en un ponch de Lagrange Tèrra-Soleu, e aviá aquerit una massa mai o mens similara a la de Mart, fins a que l'impacte s'es produsit.[1]
Vertadièrament pas se pòt qualificar Teia coma planeta en seguint la definicion formala d'aquel tèrme: una planeta deu aver eliminat las siás «rivalas» d'una orbita prèpa.[3] Teia o a pas fach, doncas que la proto-Tèrra se situava sus una orbita prèpa, e la Tèrra es justament una planeta perque a eliminat Teia. Totun, lo sistèma Tèrra-Teia pòt èsser considerat cossí en avent format de manièra iniciala un sistèma de planetas conorbitals,[4] que cas lo tèrme planeta li poiriá a el èsser utilizat pels dos còrsses en abséncia de precision per aquel cas especific (o en considerant cossí precisa, mas en desformant absurdament la definicion actuala); en lo «pièger» dels cases, Teia seriá uèi considerat coma una «planeta nana».[3]
Referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ 1,0 1,1 Javier Arrimada García, « La formación de la Luna », 2008. Consultat lo 06-10-2012
- ↑ Sandra Garcia, « Tia », 12-06-2012. Consultat lo 06-10-2012
- ↑ 3,0 3,1 Nova definició de planeta, Agost de 2006, Generalitat de Catalunya. Consultat lo 06-10-2012. « La IAU resol que els planetes i la resta dels cossos amb l’excepció dels satèl·lits dins el Sistema Solar es defineix en tres categories diferents de la següent manera: un planeta és un cos celest que està en òrbita al voltant del Sol, que té suficient massa perquè la seva gravetat superi les forces associades a un sòlid rígid de manera que assoleix una forma (gairebé) esfèrica en equilibri hidròstatic i que és l’objecte gravitatòriament dominant a l’entorn de la seva òrbita. »
- ↑ Marcus Chown, « Two planets found sharing one orbit », 06-03-2011, NewScientist. Consultat lo 06-10-2012


text:
1054
Cronologia mensuala:
Gen - Feb - Mar - Abr - Mai - Junh
Julh - Ago - Set - Oct - Nov - Dec
Cronologias tematicas:
Literatura - Musica - Sciéncia - Espòrt
Aquesta pagina concernís l'an 1054 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Après la rompedura de l'aliança franconormanda, Enric Ièr reüniguèt una coalicion larga ambé son fraire Audoïn e lo còmte d'Anjau Jaufré Martel per atacar Guilhèm II de Normandia. Doas armadas reialas comencèron l'invasion de Normandia. Poguèron pilhar la region d'Evreux. Pasmens, una d'aqueleis armadas foguèt vencuda a Mortemer. L'autra arrestèt sa campanha e se retirèt.
Euròpa[modificar | modificar la font]
Escòcia[modificar | modificar la font]
Començament d'una guèrra novèla per lo contraròtle dau reiaume d'Escòcia entraïnada per lei revendicacions de Malcolm Canmore, fiu dau rèi Duncan tuat en 1040 per lo rèi Macbeth, qu'èra sostengut per Northúmbria. Lo 27 de julhet, un combat a Dunsinane s'acabèt per una victòria parciala de Malcolm. Lei dos òmes se partejèron lo reiaume mai la patz foguèt rapidament rompuda.
Mond[modificar | modificar la font]
- chismo de la Glèsia romana


text:
George H. W. Bush
George Herbert Walker Bush (12 de junh de 1924), 41en president dels Estats Units, paire del president George Walker Bush.
- Vicepresident dels Estats Units d'America
- Membre de la Cambra dels Representants dels Estats Units
- Director de la Central Intelligence Agency
- Ambaissador dels Estats Units a las Nacions Unidas
- Familha Bush
- Candidat a la presidéncia dels Estats Units designat pel Partit Republican
- Guèrra de Kowait (1990-1991)
- President dels Estats Units d'America
- Naissença en 1924


text:
Selmer
Selmer qu'ei un factor d'instruments de coires e d'espiulas simplas e doblas e tanben un talhèr de laüteria de guitarras.
Que ho fondat 1885 peu clarinetista Henri Selmer qui comencè la soa activitat en bèth har espiulas per clarineta. En 1898 que comencè a fabricar clarinetas. Henri que s'associè dab lo son hrair, eth tanben clarinetista e qui perseguiva ua carrièra de la prestigiosa au Estats Units paí on e comercilizarà las clarinetas de Selmer. En 1909 que s'aubreish ua botica Selmer a nava York. La compania que pravè e en 1921 qeu comencè la produccion de saxofòns. En 1928, creacion de la societat H.Selmer & Cie qui continua de diversificà's en bèth fabricar intruments d'espiulas doblas. En 1929, la compania que crompa lo talhèr d'Adolphe Sax en bèth vàder lo son eretèr. La medisha annada que's crea la societat Selmer-Londres. En 1931 Selmer que hè l'aquesida d'un talhèr de fabricacion de coires e que's vira de cap a la fabricacion de guitarras en 1932 dab lo laütièr Mario Maccaferri e dab lo sostien artistic de Django Reinhardt. Au cors de las annadas 60 Selmer que he l'aquesida de la Vincent Bach Company e que tribalhè dab lo trompetista occitan Maurici André a desvolopar modèls de trompetas.
Ligam extèrne[modificar | modificar la font]
- [1] Site oficiau.


text:
Mellag
Mellag en breton ( Mellac en francés) es una comuna bretona, situada dins lo departament de Finistèrra e la region de Bretanha.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Mellac Es una municipalitat del sud-es del Finistère. Istoricament, aperten a la Cornouaille. Lo sieu territòri es délimité al nòrd e a l'èst pel cors del Isòla e a l'oèst per aquel del Bélon. L'Isòla materializa la frontièra amb las municipalitats de Querrien e Tréméven del temps que lo Bélon materializa la frontièra amb la municipalitat de Lo Trévoux. Per en un autre luòc, lo Dourdu, un pichon afluent de la Laïta long de 9 km, pren la siá font près de de lo vilatge de Kerfeunteun e draine una bona part del territòri de la comuna. Lo bourg de Mellac ocupa una posicion centrala e es pas distant que d'aperaquí 5 km del centratz vila de Quimperlé. Los luòcs-diches de Stang Veil e de Roz Glaz e la vila de Ty Lann situats al sud-es apertenon als faubourgs de la vila de Quimperlé. La municipalitat a traversat a lo sieu extremitat sud per la via exprés RN165. Una zòna d'activitat, la Z.A de Kervidanou, a vist lo jorn en los ans 1980 près de la via rapida sus un territòri situat dins la frontièra de las municipalitats de Mellac e Quimperlé, tot prèp de Baye.
Mellac est une commune du sud-est du Finistère. Historiquement, elle appartient à la Cornouaille. Son territoire est délimité au nord et à l'est par le cours de l'Isole et à l'ouest par celui du Bélon. L'Isole matérialise la frontière avec les communes de Querrien et Tréméven tandis que le Bélon matérialise la frontière avec la commune de Le Trévoux. Par ailleurs, le Dourdu, un petit affluent de la Laïta long de 9 km, prend sa source près du village de Kerfeunteun et draine une bonne partie du territoire de la commune. Le bourg de Mellac occupe une position centrale et n'est distant que d'environ 5 km du centre ville de Quimperlé. Les lieux-dits de Stang Veil et de Roz Glaz et la cité de Ty Lann situés au sud-est appartiennent aux faubourgs de la ville de Quimperlé. La commune est traversée à son extrémité sud par la voie express RN165. Une zone d'activité, la Z.A de Kervidanou, a vu le jour dans les années 1980 à proximité de la voie rapide sur un territoire situé à la frontière des communes de Mellac et Quimperlé, tout proche de Baye.
Istòria[modificar | modificar la font]
La preséncia de divèrsas stèles gauloises, a Kervidanou, Kernault, Buzit, La Isle, testifiquen d'una aucupacion umana anciana.
A l'epòca féodale, las tèrras de Mellac èran per la majoritat del fief de la poderosa distincion de Quimerc'h, #que lo banc i n'aviá situat a Bannalec. Aquela dispausava del drech d'anautita, mièja e bassa justícia e un gibet a quatre piliers se levava sul tertre de Roz-Glaz. Cèrts solares èran del fief dirècte del pòrti, de contunh del rei.
Al mièg de la Modèl:S-, un conflicte esclata entre Yvon de Lescoët, senhor de Kernault, e Jean de Talhouët, espós de Jeanne de Hautbois, proprietari del solar de la Boulaie, en çò que tanh als dreches de prééminence dins la glèisa paroissiale de Mellac. Aquel darrièr #far trincar las armas de las de Lescoët en lo cristall principal de la glèisa. Lo 21 de febrièr de 1451, se #obligar als restablir. Las armas de las principalas familhas nòblas de Mellac, antany visiblas en los veires de la glèisa, son uèi observables en la verrière de la capèla del solar de Kernault ont an #èsser transferidas a Modèl:La s-. S'i reconnait los blasons de las familhas seguentas : de Quimerc'h, de Lescoët, del Tertre, de Hautbois, lo Veyer, del Bot, de Guer.
A Modèl:La s-, dels solares son presents a Stang an Dellec, La Boulaie, Kermadiou, Lo Purit, Kermabon, Guilligourgant, Keringant, Kerguenadou e Lenas.
Mellac Pren part a la revòlta de las Casquetas Rojas l'an 1675. Un abitant, René Bengloan, sacerdòt de lo sieu estat, a exclús de l'amnistia reiala concedida en febrièr 1676.
A partir de 1862, la municipalitat a traversat per la linha de camin de fèrre Apòstes-Kemper. Una estancada existís quitament sus la municipalitat, #que serà progressivament désaffecté.
La glèisa de Mellac es totalament reconstruite entre 1862 e 1863 de contunh engrandida l'an 1886. L'anciana glèisa datava Modèl:S- e Modèl:S- e dispausava d'un ossuaire e d'un porche meridional. A remplaçat per una bastissa bastida en l'estil néogothique seguent los plànols del architecte diocésain Joseph Bigot
La présence de plusieurs stèles gauloises, à Kervidanou, Kernault, Buzit, L'Isle, attestent d'une occupation humaine ancienne.
À l'époque féodale, les terres de Mellac étaient pour la plupart du fief de la puissante seigneurie de Quimerc'h, dont le siège était situé à Bannalec. Celle-ci disposait du droit de haute, moyenne et basse justice et un gibet à quatre piliers se dressait sur le tertre de Roz-Glaz. Certains manoirs étaient du fief direct du duc, puis du roi.
Au milieu du Modèl:S-, un conflit éclate entre Yvon de Lescoët, seigneur de Kernault, et Jean de Talhouët, époux de Jeanne de Hautbois, propriétaire du manoir de La Boulaie, au sujet des droits de prééminence dans l'église paroissiale de Mellac. Ce dernier fit briser les armes des de Lescoët dans la vitre principale de l'église. Le 21 février 1451, il s'obligea à les rétablir. Les armes des principales familles nobles de Mellac, autrefois visibles dans les vitres de l'église, sont aujourd'hui observables dans la verrière de la chapelle du manoir de Kernault où elles ont été transférées au Modèl:S-. On y reconnait les blasons des familles suivantes : de Quimerc'h, de Lescoët, du Tertre, de Hautbois, le Veyer, du Bot, de Guer.
Au Modèl:S-, des manoirs sont présents à Stang an Dellec, La Boulaie, Kermadiou, Le Purit, Kermabon, Guilligourgant, Keringant, Kerguenadou et Lenes.
Mellac prend part à la révolte des Bonnets Rouges en 1675. Un habitant, René Bengloan, prêtre de son état, est exclu de l'amnistie royale accordée en février 1676.
À partir de 1862, la commune est traversée par la ligne de chemin de fer Paris-Quimper. Un arrêt existe même sur la commune, qui sera progressivement désaffecté.
La glèisa de Mellac est entièrement reconstruite entre 1862 et 1863 puis agrandie en 1886. L'ancienne église datait des Modèl:S- et Modèl:S- et disposait d'un ossuaire et d'un porche méridional. Elle est remplacée par un édifice bâti dans le style néogothique suivant les plans de l'architecte diocésain Joseph Bigot


text:
1666
Aquesta pagina concernís l'an 1666 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Mond[modificar | modificar la font]
Arts[modificar | modificar la font]
Sciéncias e tecnicas[modificar | modificar la font]
Economia[modificar | modificar la font]
Naissenças[modificar | modificar la font]
Decèsses[modificar | modificar la font]
- 26 diciembre,BEATA MARIA DE JESUS RUANO,escritora española


text:
Cristina de Borbon
Cristina de Borbon (lo 13 de junh de 1965) z-es la segònda filha del rei Juan Carlos Ièr d'Espanha e de la reina Sofia, la sòr d'Elena de Borbon e del prince d'Astúrias Felipe d'Espanha, eiretèir del tròn d'Espanha. Z-es tanben la femna de Iñaki Urdangarin. Z-an quatre enfants : Juan Valentín de Todos los Santos (lo 29 de novembre de 1999), Pablo Nicolás de Todos los Santos (lo 6 de decembre 2000), Miguel de Todos los Santos (lo 30 d'abrial de 2002) e Irene de Todos los Santos (lo 5 de junh de 2005).


text:
Joseph-Philibert Girault de Prangey
Joseph-Philibert Girault de Prangey (Langres, 21 d'octobre de 1804 – Courcelles-Val-d'Esnoms, 7 de decembre de 1892) foguèt un fotograf e dessenhaire francés que son activitat foguèt importanta en Orient Mejan. Sos daguerreotipes son las fotografias mai ancianas de Grècia, Palestina, Egipte, Siria e Turquia qu'an subreviscut al passatge del temps. Pr'aquò aquestas fotografias foguèron descobèrtas sonque durant las annadas 20 dins un entrepaus de sa proprietat familhala e divulgadas ochanta ans aprèp.
Biografia[modificar | modificar la font]
Joseph-Philibert Girault de Prangey estudièt la pintura a l'Escòla de bèlas arts de París. Aprenguèt la tecnica del daguerreotipe en 1841, probablament amb lo quite Louis Daguerre, o benlèu amb Hippolyte Bayard. Vist qu'aviá una bèla riquesa personala, se n'anèt per Mediterranèa far un viatge fotografic en seguir los passes de l'escrivan francés Chateaubriand. S'interessèt fòrça a l'arquitectura de l'Orient Pròche e sos viatges lo portèron tanben a Itàlia e dins divèrses païses de l'èst de la mar Mediterranèa entre 1841 e 1844. Aital realizèt mai de 900 daguerreotipes de relativas a l'arquitectura.
Quand tornèt en França, faguèt de goachas e mai d'estudis amb tencha e gredon sus las fotografias e las amassèt totas dins un recuèlh de litografias. Produsiguèt tanben d'estereografs de sas proprietats e de las plantas exoticas qu'aviá portat en çò sieu. Malgrat tota aquela activitat Girault de Prangey faguèt pas jamai cap d'exposicion ni mai presentèt pas jamai son trabalh enlòc del temps de sa vida.


text:
Saint-Génard
Saint-Génard es una comuna peitavina, situada dins lo departament de las Doas Sèvras e la region de Peitau-Charantas.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
La municipalitat de Sant-Génard possedís un abitat éparpillé en divèrses caserius essencialament situats la longitud dels corses d'aiga : la Marseillaise, la Berlande.
La commune de Saint-Génard possède un habitat éparpillé en plusieurs hameaux essentiellement situés le long des cours d'eau : la Marseillaise, la Berlande.
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Lo vilatge principal se trucava primitivement Nossay (villa Nauciacus). #Èsser lo berceau d'una familha de la noblesa poitevine plan testificada dempuèi lo Sègle XII, los de Nossay senhors de Mont (castèl arruïnat situat pas luènh del pòble).
Lo nom de Sant-Génard ven de la glèisa paroissiale : s'es arribat progressivament, al cors dels sègles, de « Nossay » a « Sant-Génard-de-Nossay » de contunh a « Sant-Génard » tot cuert.
La glèisa se tròba en plena campanha, a aperaquí 500 mètres del pòble. S'agís probablament a l'origina d'un ermitage fondat a l'epòca mérovingienne. Una vast nécropole s'es constituit a l'entorn d'aquel santuari a l'epòca carolingienne. De contunh un prieuré del abbaye de Nouaillé-Maupertuis a #èsser installat al mièg del cementèri ancian, a costat del santuari. Aquel prieuré a #èsser destruit en lo moment de las guèrras de religion. La glèisa actuala, d'estil roman, data probablament del Sègle XII e conten dos gisants del Sègle XV.
Le village principal s'appelait primitivement Nossay (villa Nauciacus). Il fut le berceau d'une famille de la noblesse poitevine bien attestée dès le Sègle XII, les de Nossay seigneurs de Mont (château ruiné situé non loin du village).
Le nom de Saint-Génard vient de l'église paroissiale : on est passé progressivement, au cours des siècles, de « Nossay » à « Saint-Génard-de-Nossay » puis à « Saint-Génard » tout court.
La glèisa se trouve en pleine campagne, à environ 500 mètres du village. Il s'agit probablement à l'origine d'un ermitage fondé à l'époque mérovingienne. Une vaste nécropole s'est constituée autour de ce sanctuaire à l'époque carolingienne. Puis un prieuré de l'abbaye de Nouaillé-Maupertuis a été installé au milieu du cimetière ancien, à côté du sanctuaire. Ce prieuré a été détruit lors des guerres de religion. L'église actuelle, de style roman, date probablement du Sègle XII et contient deux gisants du Sègle XV.


text:
Òlt e Garona
Òlt e Garona (o Òut e Garona) (47) es un departament francés de lenga occitana. Fa partida de la region administrativa d'Aquitània. Se partaja entre las regions istoricas d'Agenés (al nòrd de Garona ; Agenés essent una part de Guiana) e de Gasconha (al sud de Garona).
Lo capluòc es Agen. Las sos-prefecturas son Marmanda, Vilanuèva d'Òlt e Nerac.
Istòria[modificar | modificar la font]
Lo departament d’Òlt e Garona es creat lo 4 de març de 1790.
En 1791, lo capluòc es definitivament fixat a Agen (Tonens e Agulhon, mai centrals, èran candidats tanben).
Lo 21 de novembre de 1808, la creacion del departament de Tarn e Garona li fa pèrdre tres cantons (Montagut de Carcin, Autvilar e Valença).
En 2003, lo Conselh general adòpta un escut oficial fach de las armas dels quatre capluòcs d'arrondiment.