text: Ua lei ei ua règla d’accion votada per un parlament, segontes era definicion classica que balhen es diccionaris e es manuaus deth dret. Mès i a leis que transcendissen era sua mèra foncion “reglamentau” en ua societat. Son depositàries dera expression d’ua “amna” collectiva, d’aqueth “sénter” amassa des comunautats, acornerades de viatges pera istòria. Eth Parlament de Catalonha acabe d’aprovar era lei der aranés, o sigue, era norma qu’a de regir era politica lingüistica entar aranés, lengua oficiau en ensem de Catalonha e era (mès) pròpria dera Val, damb era quau ací escriuem e mès que mos shautarie liéger. Ac proclamèc eth sindic Francés Boya ena sua intervencion: non èm dauant un ahèr sonque lingüistic, senon de maxima importància politica e tanben d’identitat. E eth der aranés a estat vitau entà configurar era vicissitud deth nòste pòble. Es istòries personaus se crotzen soent damb era istòria collectiva. Eth sindic a acabat aguesta etapa en Parlament damb era aprobacion dera prumèra lei entar aranés, dempús de trenta ans de democràcia e lèu vint d’autogovèrn (aranés). Semble eth mielhor corollari as sòns ans de trabalh e servici a Aran ena cramba catalana. Tanben ei ben vertat qu’as victòries li brotoen diuèrsi pairs e mairs. Mès cau reconéisher que sense er impuls deth Govèrn dera Generalitat e eth Conselh Generau d’Aran entà aprovar era lei, atau coma der esfòrç dera escòla e de totes es persones que persuten en emplegar era lengua, en encastre que sigue, aué non seríem pas a on èm. Ara fin, auem dat eth pas decisiu. Compdam damb er esturment de besonh en un estat de dret. Podem aumplir eth futur damb un present mès coratjós e esperançat. Non ei pas pòc!


c: text/html

text:
24/09/2017
Gaspard, per Joan Ganhaire, episòde 27 seguida e fin
A miegjorn, avem tastat lo vin noveu. Quò fai quauques jorns que som tornats aus Ombradors. Los Girondins de Bordeu son tornats partir, totjorn prestes a nos donar la man per cas de besonh. Finalament, Caüsac s’es pas montrat tròp eisanhe e an de que viure quauques mes. Lor despart faguet plaça a quauquas scenas esmougantas entre Bixente e Ròsa que semblan s’èsser prometut un amor eternau e un mochenas trempe de grumilhas fuguet bra’ment secodut ‘vancès que lor veitura miraculosament tornada emb de las placas nuòvas desapareisse a la riba de la bela aleia daus Ombradors. Urosadament, eran desjà partits quante avem reçaubut la visita d’un dich comissari Darnaudguilhem, de Maraval, que era sus la piada dau dich Baptiste Kirchofer, triste goiat, per aquò, mas que sa disparicion li donava drech, coma tot lo monde, a quauquas cherchas. E puei, lo còp dau goiat mòrt accidentelament, mas que semblava reviscolat a las darrieras novelas, li semblava digne d’un complement d’informacion, d’autant mai que las explicacions de Tardiu de l’ Esvelh de Nauta Dordonha li avián pas sembladas de las mai claras. Pas coion, queu grand tipe daus piaus blancs, que escotet son ancian collega Caüsac emb un pitit risot dau genre t’escote mas te crese pas, faguet farfolhar los bòscs, sondar l’estang dau Bòsc d’ Infern, e ‘net quitament visitar los pòrcs de la ferma d’en debas e los espiet lonjament dins los uelhs, coma disset lo vielh Ricon, coma si lor voliá far escupir lo secret d’un de lors recents marendes. Lo professor nos assabentet de la seguida daus eveniments. Gaspard, per nautres quò sera totjorn Gaspard, es tornat tombar dins son monde, coma si ne’n era surtit nonmàs lo temps de trobar sa sòr que d’alhors ne vòu pus laissar. La pita Catarina, ela, sembla velher s’esvelhar a sa novela vita e a desjà dich dos mots, Marc e clàrdat.
Lo vin es pas meschant. La granda Lili es ‘ribada arser e Caüsac es d’umor a chantonar lo Sacre dau Printemps. Lo disnar se chaba jos l’ombriera qu’eschaura lo solelh d’octobre. Franciscò, cigareta a las bochas, eslonja sas chambas emb un long bufe de plaser. Ròsa, que a pas tròp seguit las escòlas m’a donat una letra a corrijar per Bixente. I aponde quauques juraments eternaus a mon ideia. Òc, per l’ora, tot vai bien aus Ombradors.
Joan Ganhaire.
10/09/2017
Gaspard, per Joan Ganhaire, episòde 25
Lo jorn se leva sus la vila. Franciscò e io som las prumieras praticas dau cafe dau Relotge, en faciá de la catedrala. Caüsac, rajòunit de vint ans, es demorat coma lo comissari Bosquet. Pense que vai tot li contar, manca l’episòdi dau Verolat… Hofnagel e Juliá son partits per l’opitau de Clarmont coma los dròlles per far prener en charja la paubra pita que son frair vòu pus laschar. Ne’n es de cuòl, lo professor. Z’auriá portat luenh que Gaspard suerte entau de son monde. I ‘viá ben tots quilhs pitits signes de quilhs derniers jorns, mas de lai a s’enfugir, a tornar rentrar dins quela maison, Diu sap d’alhors per ente se’s raletat, lo pitit bogre, a me trobar dins l’escuretat e me menar a la cava ente aviá segurament passat pas mau de temps, ente sabiá que sa pita sòr gromava dins sa brena… Franciscò me disset coma, pauc de temps aprep mon entrada, una veitura de policiá era ‘ribada, silenciosa, tots fuòcs tuats. Finalament, lo fiau dau portau deviá plan far lopiar quauque lampissot o trundir quauqua eschinleta au comissariat locau. Avián pas bien cregut a las explicacions de Caüsac, e ‘vián començat ‘na marcha silenciosa tras lo parc, seguits de prep per nòstra equipa d’alhors tota destimborlada per la disparicion de Gaspard. La seguida, la coneisse. Franciscò sonha sas bochas fendudas e son nas espotit emb una mirtilla dau país e ne’n ven presque sentimentau e lo dich Chapeirós e sa femna son mielhs en seguretat au comissariat de Vilafrancha. Lo sòrt que lor auriá fait coneitre l’ancian legionari, los aguessiá ‘gut doas minutas entre las mans, es dau genre a chabar davant la Cort Suprema per crimes contre l’umanitat. Una ora pus tard, Franciscò, meitat coijat sus la taula, pura sus la chaitivariá de l’umanitat e pòde pas far grand chausa per lo conortar.(de segre)
Joan Ganhaire
03/09/2017
Gaspard, per Joan Ganhaire, episòde 24
Queste còp quò i es, lo pistolet es ben quí, plantat dins mon ventre, tengut per un gròs tipe calhau plumat, de la mostacha eiriçada, en pijama pas tròp pròpe, l’aer pas plasent dau tot, enquera mens quante Gaspard d’un saut de pas creire li bomba dessus e li brucit lo punhet que ten l’arma. Unlament de dolor, bruch metalic dau pistolet sus la sòla carrelada, e bien d’autres bruchs enquera, crasenament e bruch de veire espetat, pas rapides dins lo al e dins l’eschala, dos policiers que davalan, ai, ai, mon paubre Julian, vas aver dau mau a t’explicar, non, dernier ilhs, i a Franciscò, Hofnagel e luenh dernier, la votz esmalida de Caüsac e sos còps de cana furiós, podriatz m’esperar, banda de carnas. Fau se mesfiar daus pitits gròs. Son lestes, daus uns còps. Aprofechant que tot lo monde siá pivelat per la vuda de la paubreta, se fot dins l’eschalier, un brigon bada, Franciscò eissaia de lo trapar per una chavilha e massa un meschant còp de pè per lo morre, mas l’alerta es donada e la ‘reir-garda velha. Un còp sec, lo bruch d’un còrs que tomba lordament, lo rachanament victoriós de Caüsac. N’es pas ‘nat bien luenh, lo pitit gròs.
Chapeirós, s’apela, lo pitit gròs, Mestre Chapeirós, batonier de l’òrdre daus avocats, prumier adjunt dempuei las darrieras eleccions, president de las Vielhessas Musicalas de Vilafrancha. A pas dich fava dempuei son arestacion, pas mai sa femna, una pita tota secha culhida dins son liech ente durmiá emb de las bolas dins las aurelhas per pas auvir son òme roflar. Pareis que quo es sa seconda femna, que la prumiera, la mair daus dròlles, se’s tuada i a quauquas annadas, ‘vancès que rieba a Vilafrancha. Degun sabiá que ‘viá daus dròlles.(de segre)
Joan Ganhaire
26/08/2017
Gaspard, per Joan Ganhaire, episòde 23
Gaspard es quí, rasis io, a la lusor dau lampissot m’espia drech dins los uelhs, coma jamai pus. Son espiada es seriosa, adulta, quo es eu que mena lo juec, sec me, e sa man me tira devers la pita pòrta de l’endebas. Ai pas lo temps de me demandar coma es entrat, çò que deven pensar los autres, quí, defòra, que an perdut lo dròlle, deven far brave, Hofnagel e Julia que dau plat de la man Gaspard tusta contre quela pòrta que risca pas se drubir, ai beu luquetar, ren, e pas de clau en vuda, d’avesat, lo monde laissen lors claus au dessus de la pòrta, jos lo palhasson, jos quauque topin de flor. Aqui, ren. Ma pita museta m’a pas seguit per ren, e vint secondas pus tard, davant un Gaspard impacient, la pita pòrta se drueba sus un eschalier que s’enfonça dins la sorniera umida e pudenta de l’enbas. Pudenta, òc. Una odor que ai pas tròp lo temps d’analisar que sei desjà presque en bas, tirat per Gaspard que sembla saber ente vai. L’odor ven mai fòrta, aura, la coneisse, pissa, merda, qué, sentor de cabinets jamai nestiats, un corredor sorne, au fons, una novela pòrta, ai paur de comprener, enquera barrada, pas longtemps, la pudesina que sauta a la figura, Gaspard que bomba quí dedins, lampissot, quo es ben çò que pensava, lo dròlle es trapat a secodre una pita fòrma eslonjada sus un pilòt de retrum, que gema doçament. Eu la traina defòra, tota nua, quo es una dròlla, una pita dròlla, que li vesem las costas, que drueba daus uelhs subrebeus pilhonants jos la lum dau lampissot, e puei d’un còp jos la granda lum que ven de lopiar dins quela òrra cava. Faliá ben que quò ribés.( de segre)
Joan Ganhaire
12:03 Publié dans Cultura e literatura en òc, Gaspard, novela per Joan Ganhaire | Lien permanent | Commentaires (0)
20/08/2017
Gaspard, per Joan Ganhaire, episòde 22
La chambreta drueba sus un pitit corredor que mena ad’un eschalier que davala au second niveu. Mon lampissot me montra nonmàs pòrtas barradas. Pas de bruch, i a degun. Au prumier niveu, l’experiença montra que i a totjorn dau monde. ‘Fectivament, tras una pòrta a man mança, me ven un roflament podent, e si escote un pauc mai finament, un autre, mai doç. Son dos quí dedins, l’òme e la femna. Pas la pena de los esvelhar. D’autras pòrtas silenciosas, prudentament drubertas, un còp de lampissot, degun. Lo ras de chaussada es d’una bela banalitat, cosina que sent enquera au minjar de de ser, sala de minjar, salon borgès daus muebles tortilhonats que te donen gaire énvia de te sietar, beu al carrelat, triste e glaciau. Quo es generalament aqui que dins-t-un cuenh, i a una pòrta que drueba sus l’enbas. Veila-quí. Sabe pas si vos setz desjà estats una nuech dins-t-una maison ente deuriatz pas estre, ente i a dau monde que duermen, ente la policiá seriá tròp urosa de vos tombar dessus, ente auriatz plan dau mau a donar una explicacion a vòstra presença. Io quò m’es ‘ribat mai d’un còp e pòde vos dire que dins entau ‘na situacion, un es preste a tot, a veire la lum lopiar d’un còp e vos trobar nas per nas coma un proprietari esmalit emb un pistolet a la man, a auvir lo megafòne de la policiá vos credar que setz cerclat, que avetz pus nonmàs levar los braç e surtir en plena clardat per vos far culhir gentament per vòstras vielhas coneissénças dau comissariat vesin. Òc, setz preste a tot, manca a çò que me rieba quela nuech lai. Una man. Pas una man que vos tuca l’espanla, au nom de la lei, seguetz me, pas una man que vos trapa lo còl, ses fait coma un rat, quò-qui, sei ‘bituat, non, una man que ven doçament prener la vòstra e la sarra gentament. Una lonja frijolada dins l’eschina, los piaus que se pinquen. Una man fina, pita. Una man de mainatge.( de segre)
Joan Ganhaire
15/08/2017
Gaspard, per Joan Ganhaire, episòde 21
I a una brava discutida que se’n sec. Lo professor es per ‘nar directament a la poliça e far perquisicionar quela maison. Quo es mau coneitre Caüsac. D’en prumier, avem pas pro elements per lançar una enquesta, segond, Gaëtan a totjorn aimat ‘nar a la riba de las chausas e liurar los copables punhs e pès ligats. Quo es plan brave, quò-qui, mas los que van a la riba de las chausas, en principe, quo es Franciscò e io, io subretot, que questa nuech, va escambalar muralhas, teuladas, se raletar per quauque calustron, se panturlar dins-t- una maison ente se pòt rencontrar dau monde a chaque cuenh de corredor. E quò manca pas. Lo det guinhaire de Caüsac me tuca en plen parpalh, Julian, rentraras veire quí dedins çò que se passa, nautres montarem la garda. E quo es entau que, a doas oras de la nuech, quante lo monde oneste deurián durmir, una fina siloeta vestida de negre, emb nonmàs una museta a l’espanla, laissa la lonja veitura negra a cent metres, se fond dins l’ombra de las muralhas, archela la nauta grilha barrada e se laissa tombar dins lo parc. Un còp dedins, prene mon temps. Pas de chen, quo es desjà quauquaren. Espie la sarralha dau portau de prep. Ai bien fait de pas i trifonhar de defòra. Un fiau ne’n part, cort au long d’un barreu, clonca dins lo sable de l’aleia e deu ‘nar far trundir quauqua eschinleta dins la maison o benleu pieg, directament au comissariat. Quo sembla dau vielh materiau, pas dau genre a s’esbramelar quante copas lo fiau. Crau, un còp de pinces. Ren. Pòde i anar. Ara, lo portau s’esbadalha discretament, per siervir de surtida de secors, per cas que faudriá fugir redde, o per pemetre aus secors de ribar a la lesta, un sap jamai çò que pòt ‘ribar dins queu genre d’expedicion. Un pitit geste de la man a Franciscò que s’es renconhat a l’acialat d’un platanas en faciá dau portau que vene de drubir. Traversada silenciosa dau parc. Quauques calustrons que deven drubir sus un jos-sòl ne laissarián pas passar una engrinsòla, la pòrta d’entrada, pas la pena d’i pensar, totas las fenestras daus dos niveus barradas de contrevents. Mon paubre Julian, i a pus nonmàs s’escupir dins las mans e s’atacar a l’archelada jurcinc’ a teulada. Quo es partit. Las belas peiras e los regots son pariers coma de las marchas e en doas minutas, sei sus las ardesas de la teulada. D’avesat, i a totjorn un calustron que badalha pro per laissar passar quauqu’un de pita corporença, lo monde se mesfián pas de las teuladas. Mas aqui, ren. Pas ‘na quita pita drubertura. Enfin per lo moment. De la museta suerte ventosa e diamant, e un chen sietat que me tend los braç, si pòde entau dire, se laissa decopar en silenci una brava redondela. Una man gantada tarda pas a trobar lo luquet. Quo i es, sei dins la plaça.( de segre)
Joan Ganhaire
11:18 Publié dans Cultura e literatura en òc, Gaspard, novela per Joan Ganhaire | Lien permanent | Commentaires (0)

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
En primièr vòli regraciar la Comuna de Pau per nos recebre e per nos balhar una sala de l’Ostal de la Vila per poder faire la 35 Amassada de la dóas seccions del Comitat d’Afrairament Occitanò-Catalan.
Pendent mai de 21 annadas avèm fait las nòstras amassadas pertot Occitània e los Païses Catalans. Ongan se passa a Pau.
Lo CAOC a visitat fòrça de còps Pau e lo Bearn. Lo darrièr còp foguèt en abril de 1996, de la man del nòstre grand amic Gilabert Narioo.
Ongan, en mai dels nòstres amics de sempre, avèm tanben l’ajuda especiala de l’Institut Occitan de Pau, de son director, qu’es un catalan, e del president executiu, Patric Navone. Grands mercès a totes.
Ongan, la visita a Pau a permès als catalans de tornar rescontrar fòrça d’amics, perquè lo sèti del CAOC occitan foguèt pendent qualques annadas dedins l’Ostau Biarnès. Aicí lo CAOC occitan encontrèt, lo 1986, un novèl ostal, una nòva casa, après la fòrta crisi del 1985, provocada per la vision estreita de qualqu’un intellectual.
Aicí a Pau, terra de libertat e de tolerància, lo CAOC occitan s’afortiguèt e lo CAOC catalan encontrèt fòrça d’amics e una partida de son istòria. Lo Bearn, pel mejan del comte rei catalan Ramon Berenguer IV e après, en 1170,pel maridatge de la vescomtessa Maria del Bearn amb Guilhèm de Montcada, unís son destin als catalans e aragoneses. E totes amassa mescleron lor sang a Muret, per defendre la libertat dels pòbles.
Dedins aquesta joia, del rescontre occitanò-catalan d'uei, i a quicom que truca nòstra consciencia. Avèm lo sentiment e lo dòl qu'encara dèmora dins lo mai prigond del nostre còr per l'absència d'un grand ome, d'una granda figura, d'un grand occitanista, d'un grand escrivant, d'un grand militant, d'un grand trabalhaire: Roger Lapassada, que nos daissèt a mejans del mes d'octubre passat a Ortès, la vila ont i a lo castèth dels Montcada catalans.
Cada cop que sèm vinguts a Ortès, a Pau, al Bearn, Roger Lapassada èra present al rescontre amb los catalans. L'amistat catalanò-occitana èra per el tanben una partida de la lucha per la libertat e per la cultura comuna.
Absent uei, es e serà sempre present, totjorn, dins nòstra memòria coma un exemple, lo mai realista, de çò que cal faire per far avançar las causas, en defòra de bufecas teorias intellectualas, de las ideologias e dels partidismes. Pendent tota sa vida a fait realitat la devisa de l'IEO: LA FE SENS OBRÀS MÒRTA ES.
Lo CAOC a fait tanben un trabalh de formigueta, un trabalh constant e superior a sas fòrças e amb uns mejans modèstes e precaris. Mas, com a Roger Lapassada, amb una illusion e una fe vertadièra.
Avèm progressat malgrat la indiferència, la maldisença e las acidas criticas que venian de pertot. Lo decòr, lo panorama, l'ambient, a plan cambiat. Pas encara lo sufisent, mas fòrca comparat amb çò que se passava fa 21 ans, quand comencèt a trabalhar lo CAOC.
Sèm dins la bona dralha, dins lo bon camin. Avèm desrevelhat las conscièncias, avèm fòrabandit la vergonha, avèm recuperat l'identitat, avèm esclaircit los remembres del passat e los ligams de l'antica frairetat.
I a de bonas causas pertot, en Catalunha tanben, que contunha de recuperar son identitat culturala e nacionala malgrat fòrça de perilhs. En Euròpa s’afortís una consciencia de libertat dels pòbles qu’an comprès que per dessús las frontièras existís lo dreït d’intervencion quand los pòbles son massacrats. La non intervencion, tant cara als estats jacobins, es acabada.
Cada còp mai, Euròpa aurà de prendre decisions e las impausar a totes los estats, per fargar una Euròpa de las libertats e dels pòbles.
Soi urós de poder dire tot aquò dins aquest grand palais de la vila de Pau, capitala del darrièr reducte independent d'Occitània.
Soi urós de tornar veire lo cèu de Pau, la vision formidable e impressionanta de las Pireneas, que lo poèta Lamartine diguèt qu'éra la mai bèla vision terrestre del monde.
La setmana venenta, per pur azard, serèm a Nàples, que segon lo meteis poèta Lamartine es la mai bèla vision maritima del monde, per rescontrar, tanben, los remembres catalans del passat.
Amb aquestes visions formidables e esclarcidas del nòstre grand espaci cultural comun, fai los mai fervoroses votes per la renavida d'Occitània e de Catalonha dins aquesta novèla Euròpa de las libertats e dels pòbles que se farga.
Visca Occitània!
Visca Catalonha!
Enric Garriga Trullols
Secretari General del CAOC catalan
Pau 27-11-1999


text:
Copa del Mond del XIII : australians aisits, angleses de gaire
Logicament, la finala de la Copa del Mond del XIII opausarà los dos païses al rugbi lo mai professionalizat : l’NRL australiana e la Superliga anglesa. Mas se'n calguèt de gaire per que l'aficha foguèsse diferenta.
La fòrça cangoró
Divendres al ser, a Brisbane, dins un estadi a mitat garnit, Fiji desfisava los Cangorós e dobrissiá la marca amb una penalitat. Mas un placatge mancat e una marrida recepcion d'un còp de pè a seguir faguèron dos ensages pels Verd e Jaune, que marcavan encara dos còps abans la pausa : 22-2.
Los australians tuavan la partida amb dos novèls ensages tre la represa. Las iniciativas fijianas se trucavan als contras e a dos ensages de 100 mètres. Los australians contunhèron lor festenal ofensiu per ganhar 54-6. Dètz ensages de marcats amb, sul nombre, sièis per l'alièr Holmes.
Los fijians foguèron valents,mas los Cangorós son tròp fòrts amb una circulacion plan aviada de la palma e un sosten permanent al portaire del balon.
Lo revelh tardièr dels tongans
Dissabte, l'estadi Mount Star d'Auckland restontissiá dels cants e crits d'un brave public tongan (totas las plaças vendudas, siá 30003, recòrd de l'estadi).
Al cap de dètz minutas, los angleses dobriguèron la marca per l'alièr Mac Gillvary sus sortida de mesclanha. Puèi, l'arrièr Witrop se vesiá acordar un ensag per l'arbitre vidèo. 12-0 pels angleses a la pausa. Los tongans pagavan lor indisciplina e de fautas de man.
Aquò contunhèt a la represa e los angleses ajustèron una penalitat. A la 67a, l'ensag de Bateman transformat fasiá una brava diferéncia : 20-0.
Partida plegada ? Non, que cal jogar fins a la còrna. Los tongans faguèron virar canturla als angleses e marcavan tres còps en 5 minutas per tornar a 18-20. Sus la darrièra pauma, lo tongan Fifita cabussèt dins l'en-but anglés, mas l'arbitre refusava l'ensag sens faire apèl al vidèo qu'auriá pogut cambiar lo sòrt de la partida e atudar una polemica.
Aquesta decision permet als angleses de defugir la malediccion de 2013 (desfaita a la darrièra minuta en mièja finala). Aniràn doncas disputar la corona mondiala als austalians dissabte a Brisbane. Se vòlon ganhar, deuràn enauçar bravament lor nivèl de jòc e téner còp 80 minutas.
En dobertura del rescontre, se tendrà la finala de la Copa del Mond de las femnas !
La represa del campionat d'Elèit 1
Al país, serà la represa del campionat d'Elèit 1. Lo campion Limós jogarà a Sent Gaudenç. Lo venceire del torneg d'Avinhon de rugbi de IX, Vilanòva, reçauprà los catalans. Palau reçauprà Albi, Carcassona se desplaçarà a Avinhon e Lesinhan jogarà a Tolosa.
Precision finala femenina
Una partida se jogarà entre las australianas, qu'an eliminat las canadianas 58-6 en mièja finala, e las neozelandesas, victoriosas de las anglesas: 52-4.
Alan Roch
de Brisbane estant, pel Jornalet en linha


text:
-218
Cronologia mensuala:
Gen - Feb - Mar - Abr - Mai - Junh
Julh - Ago - Set - Oct - Nov - Dec
Cronologias tematicas:
Literatura - Musica - Sciéncia - Espòrt
Aquesta pagina concernís l'an -218 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Esparta[modificar | modificar la font]
Perseguida de la Guèrra deis Aliats còntra la Liga Aquèa e Macedònia. Après sa campanha victoriosa de l'annada precedenta, Felip V de Macedònia foguèt obligat de se retirar en causa dau maucontentament de sei soudats. Aquò permetèt d'arrestar leis incursions macedonianas còntra Lacònia. Esparta e seis aliats etolians aprofichèron la situacion per restablir a cha pauc sa situacion.
Africa[modificar | modificar la font]
Cartage[modificar | modificar la font]
Après lo sètge de Sagunt e la destruccion de la vila per lei Cartaginés, començament de la Segonda Guèrra Punica còntra la Republica Romana. Annibal Barca organizèt rapidament lei fòrças de Cartage per defugir una revòuta dei pòbles somes (desplaçament d'unitats dins de país alunchats, mobilizacion de renfòrç locaus qu'èran en realitat d'ostatges...) e decidiguèt d'atacar Itàlia per leis Aups. Aqueu movement foguèt una suspresa per lei Romans qu'esperavan un conflicte centrat sus la Peninsula Iberica e sus Africa. Ansin, avián ja començat d'atacar lo nòrd d'Espanha (batalha de Cissa) e de concentrar de fòrças en Sicília.
Gràcias a una acitivitat diplomatica intensiva, Annibal obtenguèt lo sostèn d'unei tribüs cèltas e poguèt passar leis Aups sensa èstre menaçat per Marselha, aliada de Roma. En revènge, lo passatge dei montanhas foguèt malaisat en causa de l'ostilitat dei populacions localas e dei condicions climaticas. A la fin de l'annada, en decembre, anientèron l'armada dei cònsols Publius Cornelius Scipio e Tiberius Sempronius Longus a la batalha de la Trebbia. Lei Romans perdiguèron 30 000 òmes còntra solament 5 000 ai Cartaginés.
Asia[modificar | modificar la font]
China[modificar | modificar la font]
Après 220 e 219 avC, tresen viatge d'inspeccion de l'emperaire Qin Shi Huang dins lei províncias de l'Empèri.


text:
lundi, 09 octobre 2017
COLLOQUI PAIS NOSTRE LO 25 DE NOVEMBRE A NARBONA .
. Dempuèi 2016 , Occitania es oficialament marcada sus la carta del mond ! Amb aquèla reconéissença tornan retrobar l'ostal e los ligams prigonds de l'istoria .
Occitania es pus bèla qu' Irlanda e amb 6 milions d'estatjants es una poténcia
geografica, demografica e economica de tria .
Occitania dèu afortir la força culturala e reconéisser la dignitat de la lenga occitana . Dignitat , aquò vol dire un estatut oficial dins l'ensenhament, los medias e la vida publica .
Apuèi l'organisacion de mai d'un Collòqui , sus la reforma territoriala e l'economia , lo Movement occitan Pais Nostre convida un fum d'escrivans , canataires , creators , jornalistas e occitanistas per soscar a l'avenidor del pais d' Oc .
Titolat " Occitania , per una força culturala occitana " lo Collòqui novèl se fara dissabte 25 de novembre dins la Sala de las Synodes a l'Ostal de vila de Narbona .
.
07:52 Publié dans Actions, Actualités, Associations, Blog, Coup de coeur/Coup de griffe, Débat/Forum, Festivités, La Lettre de Pais Nostre, Loisirs/Culture, Politique, solidaritat, Soutien | Lien permanent | Commentaires (0) | Facebook
Les commentaires sont fermés.


text:
Lo plaser de perpensar e d'escríver en lenga gascona. Aquiu qu'avetz lo men caièr aubrit.
divendres, 29 d’abril de 2011
Preguntes-Respostes
dimarts, 26 d’abril de 2011
Tantugo 1
Tantugo qu'é un vielhard que s'amaga eneths bòsques. Que guarda eths camps, eths prats enà que no's panen ren. Quan eths blats son segaths o er'erba dalhada, dentiá que tot sia rentrath peth mèstre, Tantugo no dròm cap cap, que vella tostemp. Era paur de'u véser parésher que retien eths lairons. Qu'é brave, cresetz-ac, mès qu'é sauvatge. Un lauraire que sabiá un flòc causas, que disiá soen aths sievis gojats que Tantugo qu'èra ath segur eth mes bon guardaire deths enfruts dera tèrra. Ua vrespada deth mes de julhet, un tropeu de goelhas que peshiá eishus ua montanha, eth pastor que s'endormic, en revelhant-se que vic Tantugo que fugiá enà bòsc. Que fuc tanplan reconeshuth peths pastors en ua bèra (polida) valea cocath aishús un caròu. Aué encara, en quauqu'uns vilatges deras Pireneas, eras mainadas an paur d'esh. Quan un gojatòt o ua petita filha non vòu obeïr (créser) enà sa mair, que'u ditz: "Pren-te garda! Que cridi
Tantugo e, tot de seguit, que va sortir deth bòsc!
(Tirat de "Le dialecte gascon d'Aulus, grammaire et dictionnaire suivi de Histoire chronologique des vallées du Garbet e d'Ustou. Jean-Pierre Laurent, publicat a compte d'autor en 2002).
Notaratz: la conservacion de la f latina, la transformacion de la u/v /w/ intervocalica en /ß/ com en catalan e en lengadocian vesins. Totun, soen(t) qu'ei conservat- que non soven(t) com en Biarn-, aué qu'ei conservat tanben, mentre lo mot taula qu'ei iper-corregit en tavòla:
...
Ta mair que t'a noirida
Abandonada t'a
T'a dada en un òme
No'n sé se t'aimarà
T'a dada en un òme,
Un òme joador
Non dei'dera tavòla
Non vòu fèr ren de bon
( Cançon d'Aulús)
Notatz tanben en Aulús l'article eth qu'ei distinguit deu pronom esh, en lengadocian lo/el; en catalan el/ell, en occitan oficiau eth/eth.
Tropeu qu'ei un francesime per arramat(h) o tropèth.
Enà: a Ercé que disen endà (endà > enà) mentre a Uston qu'emplegan entà (forma aragonesa e pan-gascona)
Cocath = coucat (en men gascon). Notatz lo mot caròu = forma iper-gascona derivada deu gallo-roman *callavo, mes comunament calhau en gascon.
aué= uei, auei (catalan avui), variants en autes parlars gascons: ué, güé
Abans lo tractat de Corbeil (1258), la vath de Garbet que mantièva contactes umans e economics fòrça importants dab lo vessant palharés vesin. La lengua que se'n hè arresentir enqüèra uei lo dia. En particular la pronóncia de la l qu'ei velara com en catalan.
A Aulús, com en Aran, adiu e adishatz qu'an guardat estrictament lo sens d'adéu e d'adéu-siau en catalan deu sud e d'adios en castelhan, non s'emplegan pas jamés tà díser bon dia.
dilluns, 25 d’abril de 2011
Peticion tà l'obertura d'ua classa bilingüa d'immersion francés-gascon a Sent Martin de Senhans (Lanas)
Pour l’ouverture de la classe bilingue Français-Occitan en classe maternelle
à Saint Martin de Seignanx (40) pour la rentrée scolaire 2011
Le Président du Conseil Régional d’Aquitaine et le Recteur ont signé une convention concernant l’enseignement de l’occitan. Dans cette convention il est clairement indiqué que le développement des classes qui enseignent en occitan fait partie des objectifs prioritaires de la Région Aquitaine.
Ce type d’enseignement (bilingue à parité horaire ou par immersion) a fait ses preuves depuis plusieurs années. Il est efficace et correspond aux objectifs de la politique linguistique lancée par la Région.
A Saint Martin de Seignanx l’ouverture d’une classe maternelle bilingue Français-Occitan est prévue pour la prochaine rentrée des classes.
Un effectif minimum de 15 enfants était demandé par le Recteur pour l’ouverture de cette classe. Aujourd'hui 19 enfants sont inscrits.
Or le 5 avril un vote a été imposé au conseil d’école, sans information ni concertation préalable des parents intéressés, dans l’objectif de refuser le projet.
Par conséquent, les signataires de la présente pétition demandent que la volonté des parents manifestant un intérêt pour le projet soit prise en compte et respectée,
et que soit concrétisée à Saint Martin de Seignanx la mise en oeuvre de la politique linguistique et de la Convention signée entre la Région Aquitaine et l’Education Nationale.
Les signataires
Peticion: òc tau bilingüisme francés-occitan a Sent Martin de Senhans, clicatz aciu.
Peu mot occitan aquiu, que cau enténer l'occitan deu parçan, qu'ei a díser lo gascon, que los allergics au mot occitan non s'enganen pas de combat. Signatz tots, en vos pregar.
dimarts, 19 d’abril de 2011
Gascon e Vasco-roman: castiello, castièro, castèth
L’aragonés e lo gascon que comparteishen un arramat de mots emblematics com pai, mai, enta/ta, güella-oelha- aulha, meligo, melico-melic, agüerro-agòr e abòr e gòrra (l’agòrra > la gòrra), aplegar, esquerro-esquèr, panquesa, estonda-estona etc, etc.
Quauques mots que son passats tà l’occitan non gascon com enta (en lengadocian pro-gascon), oelha, esquèr, d’autres que son compartits dab lo catalan occidentau (melic) o quitament lo generau (aplegar, estona, esquer).
Que's podó escríver pai, mai e enta, ta qu'èran gasconismes en aragonés. Totun, en realitat, jo que credi pas arren non permet d’ac afirmar. En tot cas, la filiacion enter los mots latins patre(m), matre(m) e los mots tipicament vasco-romans pai e mai n’ei pas briga evidenta, serén possiblament basconismes romanizats (cf aita e aima en basco) com e son esquèr, agòr etc.
Ua caracteristica considerada com emblematica deu gascon qu’ei l’aspiracion de la f (h). Totun, la generalizacion d’aqueth fenomèn que sembla modèrna e n’apareish pas completament acabada au dia de uei. La substitucion de f per h en tèxts gascons n’i apareish pas abans lo sègle XVI. En quauques parlars gascons, la f qu'ei enqüèra prononciada com en “roman generau”, par exemple en la vath de Garbet (Coserans) o en mantuns parlars gascons de Gironda e de Dordonha. Segur que son parlars de zònas perifericas e que presentan trèts de transicion qui i poirén explicar lo mantieniment de la f. Totun, nat caractèr de transicion non pòt explicar la resisténcia relativa de la f iniciau en gascon deu País Basco. Segon l'enquèsta de l'Atlas Lingüistic de Gasconha (A.L.G, mitan deu sègle 20), en gascon d’Urt (Labord), huelha que’s ditz fuelha, e en gascon d’Anglet, hòrt e huelha que’s disen pòrt e buelha, signe que la f n’i ei pas jamés estada aspirada. E si a Anglet e a Urt en Labord disen plan har e hèit en lòc de far e feit, n’èra pas lo cas en Guipuscoa. L’enquèsta realizada per Serapio Múgica auprès de las familhas gasconofònas de Passatge (Pasaia) en 1923 qu'amuisha la f de far que i èra enqüèra prononciada f e non h. Aquiu, la mòda de l’aspiracion de la f n’i èra pas jamés estada arribada. Que cau raperar lo gascon qu’estó parlat au Guipuscoa durant 8 sègles (sègle 12 dincau sègle 20). Qu’estó la lengua administrativa deus Donostiarrak a l’edat miejana.
Ua auta caracteristica emblematica deu gascon - anciana, aquesta- qu’ei lo « dgesisme » de la ll latina : aquò qu’ei un tret qui assepara de manèra clara lo gascon de l’aragonés, deu catalan com de la rèsta de l’occitan. En aragonés e en catalan, lo grop ll deus mots castiello, castell (deu latin castello) que’s pronóncian parièr que lo grop ll de fill(o) (deu latin filio). N’ei pas lo cas en gascon. Lo grop lh de hilh en gascon, (var. filh) que’s pronóncia exactament com lo grop ll de fill en catalan e de fillo en aragonés (que non com lo lh finau de filh en lengadocian centrau e en occitan dit larg). En cambi, a l’aragonés castiello que correspón lo toponim aranés castièro, forma proto-gascona fossilizada deu mot qui balhè la forma modèrna castèth.
Castèth, a l’edat miejana, s’escrivèva casteg o casted, çò qui deisha pensar “castiello” en proto-gascon que’s devèva prononciar *castièdjo. Aquò que remontava abans lo temps de la pèrta de la vocau finau. *Castièdjo qu'amiè tà castyèdj o castyèdy segon los lòcs, puishque mantuns parlars gascons pronóncian j a la manèra deu latin classic, qu’ei a diser com un "glide" (y).
La simplificacion de dy, ty e dj en t que hè passar castiedj tà castètch e tà castèth. La grafia modèrna castèth qu’englòba las tres manèras de prononciar lo mot en gascon modèrn: castètsh (castèg), castèty, castèt.
Lo grop ll (prononciat dj) en mitan deus mots qu’a evoluït en r, un pòc com en castelhan la j de hijo que passè deu son j (lo de la j francesa o catalana, enqüèra conservat en judeo-espanhòu contemporanèu: ijo) au son modèrn kh. Lo toponim proto-gascon castiello qu’ei passat d’ua pronóncia *castièdjo a ua pronóncia castièro. Atau, aus mots catalans, ell, ella, vedell, vedella, capellà, cistell, cistella, coll, poll etc, que corresponen los mots en gascon modèrn: eth, era, vetèth o vedèth, vetèra o vedèra, caperan, s(h)istèth, s(h)istèra (adoptat peu basco), còth, pòth etc. Totun, a ovella que corresponen en gascon oelha e lo son derivat aulha (en aragonés güella, tanben gascon), que non oèra . Aquiu, l'arrason n'ei l'etimologia de oelha, deu latin ovicŭla (en castelhan oveJa).
Aqueth "dgesisme" aplicat a castiello e aus autes mots en -ello o -iello n'èra pas unicament protogascona, que'u trobam tanben en costat sud deus Pirenèus, en Palhars vesin, enqüèra que fossilizat dens la toponimia. A l'aragonés castiello que corresponen doncas lo proto-gascon castièro e tanben lo toponim palharés Castieso, en la Vall Fosca. Uei lo dia, Palhars tot que parla catalan. Totun, la toponimia de la Vall Fosca (Palhars Jossan) que ns'ensenha la lengua d'autes còps que i èra vasco-romana : castieso (de castiello), tanben cubieso (de cubiello, en aragonés cubiello, en catalan cubell, cf. gascon copèth), estany "morto" etc. En la vall Fosca, lo doblet ll deus mots vasco-romans castiello e cubiello qu'èra probablament prononciat j o dj com en vessant nòrd de la cadia, aquiu l'evolucion de (d)j que miè tà s (dilhèu via sh/x).
Traças de la diftongason 'ie' de la e, caracteristica deu vasco-roman, que's deisha enqüèra apercéber en gascon modèrn: tiéner / tier/ tiénguer (part. pas. tienut, tiengut), viéner / vier / viénguer (vienut, viengut), liéger (lejut) etc. Totun, aqueth fenomèn qu'a tendéncia de desaparéisher mes au nòrd: ténguer (tengut), vénguer (vengut), legir (legit). Acerà, lo gascon que's hè mens vasco-roman e mes occitano-roman.
.
divendres, 15 d’abril de 2011
Crei-me, gascon, n'ajas vergonha de nòsta lengua de Gasconha (J.G. d'Astròs, 1642)
...
Crey-me, Gascoun, n'ajos bergouigno
De nosto lengoüo de Gascouigno,
Ni de l'augi ni den parla
coumo a Laytouro, é a Sent-Cla.
Goué qu'es la soulo legitimo,
qu'es la flou, la pèrlo, é la primo
Que parlo lou gascoun courau,
Lou gascoun blous é naturau,
En un mujoulet de sét léguos,
E sas besios soun de péguos,
que se hèn un salmigoundin
d'Estaragues ou de Moudin,
Deou Riberenc, ou deou Gabachou,
Deou Lanusquet, ou d'aquet machou,
Lengoüo pedassat de hilluc,
Que maherejo cado truc.
Auch, auch l'üo coumo quequejo,
Auch l'auto coumo bedoussejo,
Auch-los toutos dab taus accens,
Que't hèn arreganga lous dens.
Aquò soun tout de farfalutos,
O de trossis de bastardotos
que desoundron la puretat
Que naturo lous aoüé dat.
E la nosto ses ourresîo
Neto coumo béro bassîo
N'a nad mescladis, ni nat fard,
Nat mot estrani, ni bastard,
E auta purio se temonio,
Que quan sourtic de Babilonio,
Ta plan coumo lo Castilhan,
Que lou Frances ou l'Itailhan,
Ni n'es en arren més mérméquo
que la Letino, ni la Gréquo
...
Cado auzét aymo soun ramatge,
E cado poble soun lengatge.
Paris nou parlo pas Flamant,
Ni Brucellos lou Francimant,
Ni Roumo la lengüo Arabesco,
Ni la Méquo la roumanesco.
Parlon Sarrazin a Madril?
Coum'Espagnol lou loung deou Nil:
Loundros a la lengoüo Turqueso,
Coum Constantinoplo l'Angleso.
Atau que dioures-tu, Gascoun,
Countenta't deou lengatge toun
Au chans, au marcat, a la taulo,
Deplican la santo paraulo,
Entroutinan en sa joüentut
Tous maynatges a la bertut.
...
J. G. d'Astròs
vicari
Poèta Gascon de Sent Clar de Lomanha
1594-1648
NB
ign = nh gascouigno = gasconha
ilh= lh itailhan= italian
goué= ué, güé (uei, auei, cat. hui, avui)
flou = flor, eslor
Auch= Aug ; de augir = audir, ausir; cat.: oir (sentir)
ses= sens, sense
aoüé = auè, avè, auèua, avèva (cat. havia). Notatz la forma anciana de notar è per é etc. auzéth, béro, més etc, liéger: ausèth, bèra, mès etc.
chans: francesime per camp
dimecres, 13 d’abril de 2011
Vergonha gascona
Los qui saben exprimi's en gascon que son de dus tipes: los qui'n son contents e fièrs e qui hèn víver lo gascon en tot hè'u servir e los gascons vergonhós qui s'estimen mei s'exprimir en francés o en ongués. Qu'ac volhan arreconéisher o non, lo monde d'aquesta darrèra categoria que son actors de l'assassinat programat deu gascon, enqüèra que's disen Jacme Taupiac o Jòrdi Passerat. Qu'ei pecat n'an pas seguit las recomandacions antigas de Joan Giraud d'Astròs, lomanhòu com eths, totun, gascon fièr, eth.
La vergonha gascona que'ns pega a la pèth. Gascon, aquò non hè pas seriós, que sufeish de liéger las definicions deu mot qui'n balhan los diccionaris francés tà convéncer-se'n. E aquò que marcha plan! N'avem pas oblidat ni digerit las reaccions a la proposicion deu regretat Robèrt Escarpit, alavetz president de l'Universitat de Bordèu III, quan e s'agí de balhar un nom a la soa universitat. Robèrt Escarpit, gascon fièr, qu'avè prepausat : Université de Gascogne. Los membres deu conselh que votèn en majoritat en contra dab l'argument que gascon, aquò non hasèva pas seriós. Escarpit qu'arreportè l'anecdòta en son assai : Gascogne, pays, nation, region? pareishut en la colleccion "minorités" de las edicions Harmattan.
Los gascons que son ua minoritat en França e ua minoritat en Occitània. Enter francés e ongués, lo gascon qu'ei miaçat. Lo caperan Jòrdi Passerat qu'anè tà Lorda tà i hèr messa en occitan, totun, non digó pas la missa en gascon, non cau pas exagerar, e! Gascon, aquò non hè pas seriós. La prauba Bernadeta que's devó enganar. La mair de Diu non devó pas parlar gascon a Lorda. Lo gascon, aquò ei un dialècte, un patués, pas ua lengua com la deus trobadors. Vau mes díser la missa en la lengua deus trobadors que non pas en patués gascon. Vergonha!
dilluns, 11 d’abril de 2011
Le lenco de les Lanas de Gasconha
Lengua e luenga (de prononciar loenga) que son duas formas eretadas deu hons lexicau comun enter aragonés e gascon, rèsta d’un ipotetic diasistèma transpirenenc deu quau aragonés, benasqués e gascon e serén los eretèrs. Aus mots lengua e luenga (llengua/lluenga en benasqués) que i podem hornir ua lista de mots tan fonamentaus com ta, pai, mai (tà, pair, mair en grafia occitana) etc. comuns a las tres lenguas e sonque ad eras.
Totun, se luenga ei tipicament e exclusivament pirenenc, n’ei pas lo cas de lengua, forma pangascona emplegada, per exemple, per l’escrivan lomanhòu Joan Giraud d’Astròs (sègle XVII). Un variant de lengua qu’ei lenga, resultant de la simplificacion gu > g ben coneguda en gascon com en catalan. Aquera simplificacion fonetica que podó èster facilitada per l’influéncia de l’occitan de Tolosa (lenga) e de la deu francés (langue).
L’abat Vincens Foix qu’ei l’autor d’un diccionari gascon-francés segon los parlars de las Lanas e de Baish-Ador (Labord). Qu’amassa doncas mots deu gascon clar (on e's ditz "la lenco") e deu gascon maritim (dit gascon "negue": le lenco). Lo gascon maritim que cobreish un airau pro larg qui va de las lanas girondinas dincau país basc (Labord, e autes còps Sent Sebastian dab quauques lòcs mes de Guipuscoa), sia, uei lo dia, un airau de 150 km de long sus ua largor de 50 km, haut o baish.
Aqueth diccionari magistrau, redigit enter 1885 e 1932, que demorè inedit dincà 2003, quan las premsas universitàrias de Bordèu e s’encarguèn de’u hèr paréisher. La forma referenciau en aqueth diccionari n’ei pas lengua senon lenco (grafiat léncou per l’autor). Que deu provenir de lenqüa, o sia lengua > lenqüa (léncoa) > lenco. Un variant considerat com minoritari per Foix qu'ei lenca (grafiat lénque per l'autor).
L’obratge de Vincens Foix qu’ei hèra interessant en tot hornir un sarròt d’expressions e d’idiomatismes gascons. Per exemple, per lenco :
Tira le léncou d’un pam.
Se gnaca le léncou.
Le léncou que ba toustém.
Lou bos petit qu’a fort de léncou.
Abe le léncou loungue.
Quegn’uoü lencou !
N’a pas lencou.
Ne pas esta mèste de le sou léncou.
Qu’a u léncou égnférnable.
N’a pas lou hioü a le lencou.
Que l’èï sus le lencou.
Aquere hemne qu’es uoü machante léncou, uoü léncou de serp.
Cop de léncou.
Que l’an hèt le léncou.
Prene léncou.
Qui léncou a / A Rome que ba.
Que caoü bira sèt cops le léncou den le bouque aban de parla.
Ha bara nau cop’ le léncou deban parla.
Le léncou n’a pas nat os, e que’s paghe for gros.
Léncou de perrèc ;
Enigme : Qu’y a u petite damiseléte, Qu’é toustem mouilhade, E n’y plau pas jamei dessus Respounse : la léncou (Amou)
Toustem dehen e toustem den l’aigue : le léncou (Cauna)
Un petit hournoun, pleï d’escalhoutouns, dap u paléte au miéï : la lencou (Shalòssa)
Qu’y a petits lencouets per dehen enta pienta
Etc, etc…
E derivats : lencouet, lencouic, lencoulou, lencous, lencut…
Qu'ei ua mina vertadèra de mots e d’expressions, aqueth diccionari !
dijous, 7 d’abril de 2011
Aitona Ixidro Elusu
Prumèr qu'avetz lo tèxt originau en creaule gasco-basco-espanhòu:
Aitona Ixidro
Elusu belt tort
Que contentico estagua
Pixa tasunlo
Aita arotza
Que le ville bortsou
Para que se dorma
Le niño con Vou
Le niño ploraue
San José le dit
Aguinta chinet pisque
Que le ville granit
Arrevirada literau: :
Pair Gran Isidòr
Espinós, lèd tòrt,
Quin contentet qu'èra
(De) pujar tà casa deu
Pair Hustèr
Que’u voi breçar
Tà que s’endromesca
Lo nen dab bueu
Lo nen plorava
Sent Jausep que'u ditz
Aguanta nenet un pòc
Que le voi (en)grandit.
Mots bascos:
Aitona Ixidro Elusu
Aitona= Pairin, Pair Gran; en catalan: avi
Ixidro= Isidòr
Elusu, nom basco, variant de Elosu = Espinós
Belt(z): negre, lèd
Aitona Ixidro Elusu qu’èra probablament un « Jan Croquet » basco.
Aita arotza : pair hustèr (Sent Jausèp)
Mots gascons guipuscoans:
En gascon guipuscoan deu sègle 20, u qu’èra prononciada i, j qu’èra prononciada com la x basca o la ch francesa.
Pixa (pishà) = pujar (que non pishar!)
Ta sun lo Aita Arotza = 2 possibilitats
1- Se corregeishem per Ta so'n luAitaAritza= tà çò'n loA.A. tà casa d'en "lo pair hustèr" (Sent Jausèp). Cf. en catalan a can "loAA"
2- tà son "loAA" qu'ei a díser tà son pair hustèr
Ville = vulhe o sia voi (gascon maritim: vui, cat. vull) Ville per “quiero” qu’ei confirmat per Mugica (1923).
Estagua: imperfeit deu vèrb estar 2 (estau, estàs, està, estam, estatz, estàn), aquiu pres dab lo sens de l’espanhòu estar, en gascon normau: èra. Notatz estagua (de estaua) e non estava/estaba.
Pisque: un pòc (deu basco pixca: id.). En gascon maritim, la e e la a atòna finau que’s pronóncian parièr, neutra, mès obèrta que la e de je en francés, un pòc com lo grop eu de peur, heure etc. Ploraue = ploraua.
Chinet: diminutiu de chin (chin, chinet que son plan deu gascon generau : nen, nenet)
Vou: bòu, forma maritima de bueu, ( Vincent Foix).
Granit: grandit. La règla fonetica nd > n qu'èra plan mes generau en gascon d’autes còps que non pas en lo d'uei lo dia (per exemple, autes còps domanar o demanar, demandar qu'ei ua correccion modèrna de demanar, devuda au francés o a l'ongués).
Bortsou: En gascon berçòu qu'ei un variant de breç (cf. en catalan bressol), aquiu pres com a vèrb (basconisme) : breçar. En gascon maritim, la e atòna de berçòu qu'ei prononciada com la a e com la e atòna finau, qu'ei a díser com lo grop eu de peur, heure en francés, o sia de man(i)èra imprononçabla peus bascos guipuscoans e peus espanhòus en generau.
La simplificacion tz > t qu'ei correnta en gascon. Aquiu qu'avem belt(z) e dit(z).
dimecres, 6 d’abril de 2011
La f aspirada desconeguda en gascon pròpi deus bascos
D'aulhors, en nada modalitat romanica deu grop navarro-aragonés, ni quitament la pròpia de Euskal-Herria (ara extinta) , n'i trobam traça de f aspirada o muda. La f que i ei (o èra) prononciada bohada, contràriament a la f castelhana (h muda) e a la f cantabra (h-kh aspirada, notada j o jh).
Non sabem pas d'on ni quan e comencè la mòda d'aspirar la f en lengua gascona. En tot cas, aquesta mòda non vien pas deu bascoat, on lo gascon i èra parlat despuish aumens lo sègle X a Baiona e probable lo sègle XII a Sent Sebastian. En tèxts administrativo-juridics donostiarrak deu sègle XIV, tots redigits en gascon, que i trobam lo vèrb far (escriut atau) emplegat en concurréncia dab lo castelhanisme açer (escriut atau, sens h iniciau). La h i ei unicament present com a traça etimologica dens mots com "homens". Las indicacions de Múgica que ns'aprenen qu'au sègle 20 la f de far qu'èra enqüèra e tostemp prononciada /f/ en gascon maritim guipuscoan. La mòda d'aspirar la f, vienguda deu nòrd, n'agó pas l'escadença (ni lo temps) d'arténher Sent Sebastian.
dilluns, 4 d’abril de 2011
Deu betacisme en gascon e en occitan.
Lo cas baionés qu'ei unic e isolat en gascon maritim. Lo betacisme /w/ -> /ß/ n'i afecta pas sonque las formas verbaus : sentiua > sentiva, qu'afecta tanben ua serie de mots coma iua, liua, diuas, priua, etc. qu'ei a díser, en varietats gasconas mes conservadoras, ua, lua, duas, prua, etc. (leng.: una, luna, doas, pruna, etc.). Dens la region de Baiona
, las duas pronóncias co-existeishen, iua/iva, liua/liva, diuas/divas, priua/priva. Las formas dab /w/ que son de Haut Marensin, au nòrd de Baiona, mentre las formas dab /ß/ que son de Baiona, Anglet e Biàrritz. Mes au nòrd, en gascon de las Lanas, maritim o non, /w/ qu'ei conservada pertot lhevada Shalòssa a la termièra dab Biarn (sentiva en Shalòssa, sentiua en lòcs mes). Mes au sud, en gascon guipuscoan - ara extint- qu'èra tanben lo cas: /w/. Que dispausam de dus documents tà atestar de la pronóncia guipuscoana: lo phrase-book bilingüe espanhòu - gascon de Passatge (Pasaia) editat per Serapio Múgica en 1923, e las letras d'un nadau tradicionau de Passatge titolat Aitona Ixidro (Pairin Isidòr), en gascon mesclat de basco e de castelhan, recuelhut e editat per Fermín Iturriza en 1950. Los dus qu'atestan de la pronóncia /w/ de la u/v intervocalica: per ex. que podem liéger mincha tauetz? e supa tauetz? dens Múgica per, respectivament, ¿has comido? e ¿has almorzado (sic) ? (Notaratz lo calc basco de la frasa en gascon guipuscoan per auetz minjat, auetz sopat). Dens Aitona Ixidro, que trobam: que contentico estagua e le niño ploraue. L'article le qu'ei (o meslèu qu'èra) emplegat indiferentament peus dus genres en gascon modèrn de Guipuscoa (atestat tanben per Múgica), mentre que las formas e son lo (masc) e le (fem.) en gascon maritim generau, tant medievau (cf. los archius guipuscoans e baionés) com modèrn.
Las traças mes ancianas de betacisme de la u intervocalica, que las trobam en occitan vianés, fòrça afin au lengadocian e au catalan. Qu'èra la lengua parlada dens los borgs occitans de Navarra a l'edat miejana. Que'm pensi las originas deu betacisme que i son de trobar acerà. De l'occitan vianés que's podó espandir d'ua part peu continuum lengadocian-catalan orientau (abans que non pas en catalan occidentau, cf. la diferéncia de tractament enter balear e valencian) e, de l'auta part, peu maine deu gascon navarrés, qu'ei a díser en Biarn. Lo biarnés que pòrta enqüèra traças de la pronóncia antiga /w/ : joen, que non joven(t), oelha ->aulha, que non ovelha, arreproèr... Que cau remarcar lo betacisme castelhan qu'ei fòrça mes recent que non pas lo deu vianés, de dus o tres sègles haut o baish. Doncas qu'ei faus de créder lo betacisme occitano-catalan qu'èra a l'origina d'influéncia castelhana o espanhòla. Que seré mes probablament lo revèrs.


text:
Letra d’informacion nº 11 - Abril de 2011
Aquesta letra d’informacion es en occitan. Per la legir en francés, clicatz aicí
Dins aquesta letra son las darrièras actualitats de l’Institut d’Estudis Occitans. Bona lectura !
Retrobatz lo Servici de l’emplec sul fòrum " los emplecs de la lenga” de Pau. Lo dimèrcs 6 d’abriu 2011, lo Medoc de Pau organizarà un fòrum sus l’occitan e sos emplecs a la facultat de letras de Pau (amfiteatre 1 o 2). A 14h00 podretz assistir a una conferéncia : "une langue régionale : un atout pour l’emploi" faita per Sebastian Pugin, en carga del Servici de l’Emplec a l’IEO. Ne saber mai.
L’IEO sus Facebook. Facebook es un malhum ont l’occitan es pas daissat de caire. Dempuèi lo mes de decembre 2010, l’IEO federal a tanben son perfil sus aquel malhum. I parteja los eveniments de son iniciativa, relaia los eveniments de las diferentas seccions de l’IEO, e d’autres. Partejatz vautres tanben los articles publicats per l’IEO. A la fin dels articles de fons que l’IEO publica sus aquel site e tanben sul Servici de l’Emplec, podètz d’ara enlà clicar per los partejar, sus Facebook, Myspace, Twitter, etc. Ne saber mai.
L’actualitat del labèl Òc per l’occitan : L’IEO amb l’Ofici per l’occitan lança una letra d’informacion sul labèl Òc per l’occitan. Ara podètz doncas recebre regularament las informacions sus las novèlas estructuras qu’an recebut lo labèl "Òc per l’occitan" (entrepresas, associacions, comèrcis, artesans) e descobrir aital lor activitat. S’inscriure.
Espectacle a venir. Lo dissabte 21 de mai, a l’escasença de l’Amassada Generala de l’IEO, serà jogada la peça de teatre en occitan“La republiconeta dels Erbals”. Una istòria atipica entre la Marion, lo Toène, dos vielhs celibataris e Lukà, un emigrat iogoslau. Entresenhas
Lo Volontariat per l’occitan es plan acabat… Quitament se sètz nombroses de mandar encara la vòstra inscripcion. Aquela primièra iniciativa es estat un succès onorable. Mercés doncas a totes los qu’an participat, qu’an jogat lo jòc de se rescontrar regularament per charrar en occitan – e que contunhan de se rescontrar per unes d’entre vautres. Mercés per las contribucions que cadun mandèt per far part als autres de sa faiçon de s’apropriar lo Volontariat… Legir l’article


text:
Moussu lou Presidènt de Regioun e deputa,Moussu lou conse d’Arle e soun municipe,Midamo e Missiès lis elegi dou Païs d’Arle,Moussu lou Capitani de la Nacioun Gardiano,Moussu lou Capitani de la Counfrarié di gardian de Sant Jorgi,Moussu lou Predidènt de l’associacioun di gardian de mestié,Moussu lou Presidènt dou Comitat di fèsto,Genti Rèino que nous faguès lou grand ounour d’estre emé nautre vuei,Gento Rèino Carolino emé si Damisello d’ounour,Pople d’Arle e dou Païs d’Arle.
A cado dicho, salude touto uno tiero de persounalita coume vèn de lou faire, fin-finalo se fai rèn de mai que de li cita. Mai, ma recouneissènço pèr aquéli persouno vai mai lieun e voudriéu à caduno un pau mai.
Moussu lou Pesidènt de Regioun e deputa Michèu Vauzelle,
Moussu lou conse d’Arle Hervé Schiavetti emé soun municipe,
Midamo e Missiès lis elegi dou Païs d’Arle.
Vautre que sias lis autourita d’aquèu Païs de tradicioun, vautre que sias nostis oste d’en-pertout mounte sian, es à vautre que vai moun proumié gramaci. D’en proumié per ço que nous avès toujour aculido emé forço respèt e gentun, mai tambèn per ço qu’es vautre qu’aves lou lourd presfa d’apara nosti tradicioun e subretout de pleideja pèr l’ensignamen de la lengo nostro i pus autis autourita poulitico de la nacioun e de l’europo. Nosti tradicioun an besoun de vautre pèr se manteni, nautre sian soun cors e soun amo, vautre siguès sa voues pèr dire bèn aut l’identita qu’es la nostro.
Moussu lou Capitani de la Nacioun Gardiano,
Moussu lou Capitani de la Counfrarié di gardian de Sant Jorgi,
Moussu lou Predidènt de l’associacioun di gardian de mestié.
Vautre que faguès aquèu mestié de glori mau-grat si dificulta e sis eisigènci, vautre que souvènti-fès sias nosti proteitour, nosti cavalié, gramaci d’apara nosti tradicioun touti li jour dins vosto mestié e vosto pasioun. E gramaci de nous agué aculido dins la grando famiho de la bouvino e de la roussatino.
Vautre Pople d’Arle e dou Païs d’Arle.
Vuei pèr lou darrié cop, me vaqui davans vautre touti recampa dins aquèu meravihous tiatre anti pèr marca la fin de noste reinage, lou dès-e-nouvèn, e la debuto d’un autre, lou vinten. Vivèn aqui un pur moumèn de trasmessioun e de partage. Latrasmessioun d’un titre, d’uno cargo, e lou partage d’uno passioun, d’un art de vièure. D’efèt, la mantenènço de nosti tradicioun passo pèr aquèu gèste de la trasmessioun d’un flambèu d’uno generacioun à l’autre. Vuei, aquèu flambèu passo d’un reinage à-n-autre, d’uno Rèino à-n-autro dins un èime de jouvènço eternalo e d’immourtalità. Aquel èime, qu’es lou de touti li Rèino dempièi la proumiero Angelo Vernet, douno à-n-aquelo founcioun touto sa bèuta e tout soun chale.
Tres annado soun passado dempièi qu’avèn reçaupu aquelo cargo.
Tres annado, es pas rèn ! Representon bèn mai qu’uno simplo estapo demié touti lis estapo de la vido. Aquèu reinage nous a marcado de founs. Per de que ? Imaginas vous sèt chato pulèu discrèto, qu’auson se presenta à l’eleicioun de la Rèino d’Arle e de sis Damisello d’ounour, que soun eligido e que vivon tres annado de tèms uno esperiènci tant straourdinàri que soulo aquelo que l’an viscudo counèisson l’espelido qu’aco prouvoco en nous.
Pèr ièu, fuguè un desfis immènse. Me sentiéu coume un simple « passant » aussa tout d’uno au rang d’alpinisto, emé en fàci de iéu uno mountagno gigantesso que deviéu franqui.
Pèr de que aquello metaforo ?
Simplamen pèr ço que coume un alpiniste à l’aussaut d’uno mountagno, moun camin fuguè esprouvant e sublime. E coume en mountagno, i’avié gès de de grando routo touto endicado nimai un camin vo un draio. Au contro, lieun de la soulitudo de l’alpiniste, ma caminado fuguè clafido de rescontre de mai en mai de gènt, e à flour e mesuro qu’avançave, soun soustèn èro de mai en mai fort e sa presènci de mai en mai impourtanto à mis iue.
Aquéli gènt, es vautre Pople d’Arle e dou Païs d’Arle e vautre gènt de tradicioun. Vautre qu’ai tout-just crousa vo emé quau ai pouscu parteja de moumèn de coumplecità e d’amista. Sias esta moun oussigèno dou tèms d’aqueli tres annado, e emai que l’ oussigèno se fai mai rare pèr l’alpiniste tout de long dou camin, pèr iéu se faguè de mai en mai aboundous. M’avès touca lou cor bèn mai que ço que lou poudiéu imagina. Souvènti-fès emé de pichot geste vo d’attentcioun, de simple regard vo de rire, de mot agradiéu vo li poutoun de chatouno dis iue beluguejant. Pèr touti aqueli pichoti causo que m’aves pourgido que soun simbèu de respèt e d’amour, vous voudriéu dire gramaci. Dou mai prefouns de moun cor, de m’agué aculido i’a tres an, de m’agué guidado, de m’agué ispira e subretout, gramaci de m’agué amado.
Aquèu jour, lou sies de juiliet dous milo vue es un jour di mai impourtant. D’en proumié pèr ço que vuei es l’introunisacioun de la vintenco Rèino d’Arle emé si Damisello d’ounour, piéi pèr ço que forço de nosti davanciero soun aqui pèr lis aculi. Sabès coume iéu qu’aquéli titre de Rèino e Damisello d’ounour l’avèn un jour, l’avèn toutjour. Es uno dis resoun que douno sa valour e sa grandour à-n-aquéli titre. E aco doumàci au « trelus » qu’emano encaro e toujour di Rèino d’Arle.
Genti Rèino, vautre que sias pèr iéu e pèr tout un pople li simbèu de nosto culturo e de nosti tradicioun. Pèr lou devouamen au titre que fuguè e qu’es encaro lou vautre, per vosto bèuta, vosto gràci e subretout pèr vosto presènci encaro vuei sus aquèu poutin, ameritas lou respèt e l’amiracioun de tout aquèu pople. Un pople qu’a jamai oublida aquéli que l’an representa, un pople que lis a amado e que lis amo toujour.
Demié aquéli Reino, n’i’a tres que soun pas aqui, mai sabe que nous regardon eilamoundaut, sus si trone celestiau. Gènti Reino Angèle Vernet, Maryse Orgeas, e Madeleine Boyer vosto souveni es toujour que mai viéu en aquèu jour e restaras pèr toujour dins nosti cor.
Aro permetès-me de li counvida que s’avançon davans vous. E pèr aco permetès-me moussu lou conse de prene vosti mot : « Pople d’Arle veici ti Reino… »
Henriette Bon, 4enco Reino d’ArleAnnie Berrard, 5enco Reino d’ArleFrançoise Calais, 6enco Reino d’ArleNicole Michel, 7enco Reino d’ArleMyriam Yonnet, 8enco Reino d’ArleElisabeth Ferriol, 9enco Reino d’ArleOdile Pascal, 10enco Reino d’ArleCatherine Bon, 11enco Reino d’ArleGéraldine Barthélémy, 12 enco Reino d’ArleAnnick Ripert, 13enco Reino d’ArleCarole Bressy, 14enco Reino d’ArleCatherine Sautecœur, 15enco Reino d’ArleSabine Mistral, 16enco Reino d’ArleAurore Guibaud, 17enco Reino d’ArleFlorence Disset, 18enco Reino d’Arle
Caduno a sachu marca emé soun gàubi li memori, caduno a douna tres vo quatre an de sa vido a-n-aquelo founcioun e caduno a garda l’envejo de trasmetre aquelo passioun que siegue à sis enfant, si felen vo simplamen i generacioun venènto. Demié aquéli Reino, n’i’a uno qu’aquéu jour i’es bèn particulié. I’a cinquanto an, èro lou sies de Juliet 1958, dins aquèu tiatre anti Madamisello Enrieto Bon èro intronisado quatrenco Reino d’Arle. Vuei, es la decano e me fau la voues de touti li Reino pèr ié dire tout lou respèt, l’amiracioun e l’amista que ié pourtan.
Gento Reino Enrieto, bon aniversàri.
Aro es à la vintenco Reino d’Arle que voudriéu parla. Dou tèms d’aqueli dous mes qu’avèn parteja, m’a counquisto pèr sa douçour, soun sourire, soun gentun, sa simplecita mai tambèn pèr soun caratère. M’a moustra que poudié estre uno magnifico Reino touto en delicatesso e en generosita. Ié souvete un reinage meravihous, riche de rescontre e de moumèn fort. Ié souvete de camina dou tèms d’aqueli tres annado emé fe, determinacioun, e serenita sus lou camin de l’espendimen dins un èime de pas e d’amista emé sis Damisello d’ounour.
Gento Reino Carolino aquelo cargo qu’avèn touti pourta em’amour, aro es la tiéuno, pourto-la emé touto toun amo e jamai te pesara.
Chasco annado, desempièi tres an, i’a un moumen dins ma dicho que cregne mai que mai, de pòu que l’emoucioun siegue trop forto. Es lou moumen dedica à mi Damisello d’ounour. Emai se repepìe, amariéu encaro un cop ié dire coume siéu fièro d’éli, coume siéu estado urouso e ounourado de parteja aquéu règne em’éli, e quant m’an pourgi de joio e d’amista.
Emelino e sa prestanço naturalo.Sara e sa caro de pourcelano.Lisa e sa passioun pèr la roussatino.Marjourìo e soun amour de la lengo nostro.Couralìo e soun port de tèsto magnifi.Erminìo emé sa delicatesso e soun parla prouvençau.
Sias caduno, à voste biais, de Damisello d’ounour espetaclouso. Avès sachu teni voste rèng emé digneta, m’avès toujour encourado, ajudado, acoumpagnado. Gramaci pèr aquéli tres an, gramaci pèr aquéu liame que nous ligo vuei e que nous ligara tout-de-long de nosto vido.
Fin que lou souveni d’aquéu règne, que s’acabo vuei coume s’èro entama – dins l’armounìo – rèste sèmpre viéu, amariéu vous pourgi dous presènt. Aquésti soun esta adouba pèr dos persouno qu’an forço coumta pér iéu, dins de maine desparié, dóu tèms d’aquéu règne. Leissas-me aprouficha d’aquelo escasènço pèr ié counsacra quàuqui mot. L’uno es ma pichoto man favourido, ma courduriero Gislaino Soler ; Gisou, tène à vous dire coume voste soustèn es esta primourdiau à mis iue e coume vous siéu recouneissènto pèr tout ço qu’avès coumpli pèr iéu. L’autro persouno es uno amigo caro à moun cor qu’es estado presènto à moun coustat desempièi la debuto, bord qu’èro ma meirino pèr l’eleicioun. Aquelo persouno es Sandrino Rozière. Sandrino, gramaci pèr toun ajudo e pèr toun soulas, pèr ta discrecioun e toun amista.
Mi caro Damisello d’ounour, recaupès aquéli presènt coume lou simbèu de nosto unita e de nosto armounìo ; e sachès que soun pas rèn en regard de tout ço qu’ai reçaupu de vosto part, touto l’afecioun e touto l’amista que soubraran sèmpre dins moun cor.
Avans d’acaba ma dicho e de vous pourgi aquéli presènt, amariéu adreissa mi darrié mot à la persouno la mai impourtanto pèr iéu, aquelo que coume iéu a douna tres annado de sa vido à-n-aquelo cargo emé passioun e sèns coumta. Aquelo qu’avès raramen visto mai qu’èro aqui à caduno de mi piado, aquelo qu’a fa de iéu ço que siéu, bord que m’a infantounado e abarido, aquelo que m’a trasmès aquelo passioun dou coustume e di tradicioun. Ma meireto, sabe que nourmalamen lou brinde se fai à la debuto de la faena, sian pas dins uno areno mai dins un tietre e siéu pas dins un vesti de lume mai en arlatenco. Uno arlatenco qu’a grandi dins ti piado, seguissènt toun eisemple e enmantelado dins toun amour. Es adounc à tu que dedigue moun reinage qu’es tu ma Reino.
Aro, crese que me reste plus que tira ma reverènci e de vous dire adiéu. Gènt de tradicioun, vous representa fugué per iéu un ounour e uno joio immenso. Gramaci pèr tout l’amour que m’aves douna, aquel amour m’a trasfourmado e lou gardarai pèr toujour au founs de moun cor coume un tresor.


text: Israèl (en ebrieu Yisrael, en arabi Israil) es un estat del Pròche Orient, que se trapa sus la riba orientala de la mar Mediterranèa. Es una democracia parlamentària, amb una populacion majoritàriament josieva, e una importanta minoritat non josieva, subretot aràbia. Israèl a de frontièras comunas amb (del nòrd al sud): Liban, Siria, Jordania e Egipte. En mai d'aquò, Israèl contraròtla una tièra de territòris sus la riba oèst del riu Jordan, nommats Cisjordania, e la Faissa de Gaza sus la còsta mediterranèa (vejatz Palestina). Possedís un accès maritim amb la mar Mediterranèa, lo golf d'Aqaba (o d'Eilat) dins la mar Roja, la mar Mòrta e lo lac de Tiberiàs.


text:
Nonglard
Nongllârd en arpitan (Nonglard en francés) es una comuna arpitana de Savòia, situada dins lo departament de la Nauta Savòia e la region de Ròse-Aups.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
La municipalitat es délimitée al Nòrd per la municipalitat de Sillingy, a l'èst per Poisy, al Sud per Lovagny e a l'oèst per Vaulx. La municipalitat a situat a una desena de quilomètres a l'oèst de l'aglomeracion de Anecí. Se situa a 3 km de Lovagny e de las siás Gargamèlas de l'Orgulhós !
La commune est délimitée au Nord par la commune de Sillingy, à l'est par Poisy, au Sud par Lovagny et à l'ouest par Vaulx. La commune est située à une dizaine de kilomètres à l'ouest de l'agglomération d'Annecy. Elle se situe à 3 km de Lovagny et de ses Gorges du Fier !


text:
Metabolisme
Lo metabolisme qu'ei ua branca de la bioquimia qui s'interèssa aus procès quimics qui debanan dens las cellulas e los organismes vius. Qu'implica duas vias quimicas : l'anabolisme (la sintesi deus elements constituents de las cellulas e deus elements utilizats peu son foncionament) e lo catabolisme (la degradacion de moleculas entà prodúser energia qui, per los organismes eterotròfs, ei la sola hont d'energia, au contra deu organismes autotròfs qui poden préner la loa energia de la lutz deu só).
- 1000 articles fondamentals
- Bon article en polonés
- Article de qualitat en sèrbi
- Article de qualitat en anglés
- Article de qualitat en portugués
- Article de qualitat en chinés
- Article de qualitat en catalan
- Article de qualitat en espanhòl
- Article de qualitat en bulgar
- Portal:Bioquimia/Articles ligats
- Referéncia qu'utiliza lo modèl Metaligam cap a portal
- Bioquimia
- Metabolisme


text:
03/02/16 - Luxemborg vòl desvolopar l'industria minièra espaciala. Exactament : l'explechacion dels objèctes que son prèp de la Tèrra, los NEOs (Near-Earth-Objects).
Lo govèrn luxemborgés desira de far del ducat un centre major per l'exploracion e l'utilizacion de las ressorsas extraterrèstras, vòl desvelar d'autres orizonts dins l'aventura espaciala tot en stimulant la creissença economica. Per aquò se propausa d'investir dins las entrepresas del domèni e d'ajudar a la creacion del cadre legal necite.
D'entrepresas luxemborgesas son ja activa dins lo domèni espacial amb la Société Européenne des Satellites (SES).
Jean-Jacques Dordain, director de l'European Space Agency fins al mes de junh de 2015 e ara consultant pel govèrn luxemborgés, considèra que, ben que futurista, lo projècte se basa sus de fondamentas solidas.
Aquò's la primièra iniciativa europèa sul subjècte. Doas entrepresas privadas americanas son ja en competicion dins lo domèni : Deep Space Industries e Planetary Resources.
Lo camin serà long encara abans de veire se desvolopar tala industria, tant las empachas legalas o tecnologicas son importantas.
[ligam]
Petite Histoire de l’Occitanie de Jean Sagnes. Libre en francés.
L'autor istorian de formacion, autor de nombroses obratges sus l'istòria
del Lengadòc e del Rosselhon presenta aquí una sintèsi sus l'istòria d'Occitània.
Jean Sagne rapela primièr lo sens del mot Occitània : l’ensemble de las regions qu’an per
lenga originala una lenga derivada del latin, la lenga d'òc o occitan. Precisa qu'aquel
grand ensemble geografic deu pas èsser confondut amb la region administrativa
recentament creada e nommada Région Occitanie que recampa pas que 13 departaments.
Lo libre de Miquèu Arnaud, Quora la matèria...,
que sortiguèt en 2017 es una ficcion : descabestrada,
leugièra.
L'autor s'amusa aquí de tot e amusa. Fantasma sus l'occitanisme de deman,
per melhor se trufar de lo de uèi, fantasma sus Euròpa, sus las organizacions
politica de venir, sus las tecnologias futuras (e las siá visions aquí son un
pauc ninòias, lo libre pòt pas èsser calificat de roman d'anticipacion).
En 2013 sul site de l'IEO d'Avairon, Ivon Puech se remembrava de Cantalausa, un
dels actors màger de l'occitanisme roergat.
Tornam editar çai jos lo sieu tèxt que nos esclaira sus l'òme que èra
Cantalausa, sus son rapòrt a la lenga occitana e sul trabalh que faguèt per
la far viure :
Dins los Actes del collòqui de l'AIEO de 2014 Xavi Ferré, professor de las
escòlas Calandreta presenta un article titolat : Elements d'analisi dels ligams
entre la lenga e la cultura dins una classa cooperativa Calandreta. Tornam
aquí publicar la siá conclusion (pagina 416 dels actes del collòqui) ont nos rapèla
çò qu'es al còr d'aquelas escòlas e que ne fa l'unicitat e la valor.
La cultura occitana, coma tota autra d'alhors, es tot çò que nos amassa a l'entorn de
valors comunas, dins las qualas nos reconeissèm, almens en partida, coma subjèctes.
Remembri que, en parlant dels òmes e femnas-pèira, Pierre Soulages escriguèt
endacòm (Soulages 2002) que la vida d'una òbra es facha per los que la veson. Per
quales seriá facha la vida d'una cultura ?
Lo dimars 6 de febrièr de 2018 la societat SpaceX capitèt de mandar dins
l'espaci la primièra fusada Falcon Heavy dempuèi son spacepòrt de Cap Canaveral
en Florida.
Carga utila : lo cabriolet roge cerièisa d'Elon Musk,
fondator de la societat. Direccion : Mars o la cencha d'asteroïdas
del sistèma solar.
Aquela fusada es la mai poderosa mandada en orbit dempuèi las miticas Saturn
del programa american Apollo e l'Energia russa.
Foguèt a la davalada de 2016 que lo programa ERASMUS + « l'Educacion
al Desvolopament Durable dins nòstras lengas » debutèt a l’iniciativa de las conselhièras
pedagogicas d’occitan de l’Acadèmia de Montpelhièr.
Pilotat pel Centre interregional de desvolopament de l’occitan (CIRDÒC),
lo projècte reünís 7 partenaris a travèrs 4 regions europèas (Occitània, Val d’Aran,
Val d’Aosta e Piemont) dins las qualas 6 lengas son parladas :
l’occitan, lo francoprovençal, lo catalan, lo francés, l’espanhòl e l’italian.
Lo conselh general del departament d'Aude comunica :
Lo Departament d'Aude vous balha rendètz-vos per una sesilha d'escambis,
de discutidas e d'emergéncia collectiva lo dissabte 14 d'abril de 2018, de 9h a 14 h
a l'Ostal del Departament, sala Gaston-Deferre, a Carcassona.
L'occitan, aquò's una lenga, unes parlaires, una cultura, femnas e òmes…
L'occitan, es nosaus amassa !
Un manifèst collectiu en sosten a Mireia Boya es estat
publicat en febrièr de 2018. Lo tornam publicar çai jos.
De notar qu'après son entrevista per lo jutge lo 14 de febrièr,
las autoritats l'an daissada en libertat. Lo manifèst :
La deputada aranesa al Parlament de Catalonha, Mireia Boya,
serà menada davant la justícia espanhòla per “rebellion” pr’amor de
sa participacion politica al referendum que se tenguèt lo 1ièr d’octòbre passat.


text:
Eveniments
Occitània
França
Lo 7 ò lo 8 de mai, una erupcion de la
Montanha Pelada entraïnèt la destruccion totala de la vila martiniquesa de Saint-Pierre. Franc de doas personas, totei leis abitants (29 000 personas) foguèron tuats. Lei consequéncias sus l'illa foguèron importantas car Saint-Pierre perdiguèt definitivament son importància au profiech de Fort-de-France.
Euròpa
Fondacion de la vila de
Dire Dawa per la companhiá en carga de la bastida dau camin de fèrre entre Jiboti e Addis Abeba. L'endrech foguèt chausit per venir un centre logistic important (obrador de reparacion dei trens... etc.) e es d'ara endavant la segonda vila etiopiana.
Mond
Arts
Sciéncias e tecnicas
Armament
Assai dau premier
dirigible militar, destinat a la reconoissença dau prat batalhier, desvolopat per l'engenhaire francés
Henri Julliot. Pasmens, en causa dau desvolopament de l'aviacion, pus eficaça e rapida, aqueu concèpte foguèt pauc a pauc abandonat.
Regardant leis armaments terrèstres, intrada en servici dau premier
fusiu mitralhaire operacionau — un prototip italian èra estat presentat en 1900 mai teniá plusors problemas — desvolopat per l'oficièr danés
Vilhelm Herman Oluf Madsen (1844-1917). Inspirèt una tiera d'armas que foguèron utilizadas fins ais annadas 1950 e la generalizacion dei mitralhièras leugieras.
Comercializacion dau premier
motor multisopapa desvolopat per la companhiá francesa
Panhard & Levassor.
Premiera publicacion permetent d'explicar l'existéncia de la radioactivitat per lo fisician britanic Frederick Soddy (1877-1956). Mencionèt per lo premier còp l'existéncia de desintegracions radioactivas. Soddy recebèt lo Prèmi Nobel de Quimia en 1921.
Fotografia de l'erupcion de la
Montanha Pelada en 1902.
Après l'erupcion catastrofica de la
Montanha Pelada qu'entraïnèt la destruccion totala de la vila martiniquesa de Saint-Pierre, leis autoritats de divèrsei país prenguèron consciéncia de la manca de conóissença a prepaus deis erupcions volcanicas. Aquò marquèt donc lo començament de l'estudi scientific dei volcans e la
volcanologia, branca alora fòrça menora de la geologia, venguèt una sciéncia vertadiera.
Premiera explicacion modèrna dau foncionament dau cancèr. Basada sus lei derivas dei mecanismes de division cellulària, foguèt l'òbra dau zoologista alemand Theodor Boveri (1862-1915). Son ipotèsi foguèt demostrada en 1915 per lo biologista estatsunidenc Thomas Hunt Morgan (1866-1945).
Acabament de la concepcion dau
procès Ostwald per l'Alemand Wilhelm Ostwald (1853-1932). Basat sus una tiera de reaccions permetent de transformar l'amoniac en acid nitric, permetèt de provesir d'importantei quantitats de matèria premiera ais industrias productritz d'engrais azotats e d'explosius (→ 1899 e 1913).
Economia


text:
Repic
Lo reggae es mon companh,
Tota la vida mi ten bolegant.
Lo reggae es mon companh,
Sus mon camin mi ten dansant.
Eh, bravei gents! Laissatz passar la machina!
Eh, bravei gents! Laissatz passar lo trin
Dau reggae d’Occitania que camina!
Bolegatz vos, si voletz montar dedins!
Torna lo son, òc, torna la rima,
Au reggae lo Mossu ven pagar sa dima
Torna la rima, òc, torna lo son,
Que lo Mossu si sente una cançon.
Repic
De matin, mi desvilha e, per la man, mi pren,
Bolegui mon cafè subre son picament.
Si siáu pas de bòna, serve de medicament,
Una linha de bassa e l’enavans mi reven.
M’en vau per la vila, de pertot es present
E chasca carrièra me’n sòna un different.
Aqueu de mon quartier, de la planeta a l’accent
Que, va sas, dei frontieras, Reggae se’n garça ben!
Diga va mi! Cu fa cantar lei pichons ?
Reggae musica fa cantar lei pichons.
Diga va mi! Cu fa dansar lei cotilhons ?
Reggae musica fa dansar lei cotilhons.
Diga va mi! Cu parla de ton canton ?
Reggae musica parla de ton canton.
Diga va mi! Cu fa la niqua ai pebrons ?
Reggae musica fa la niqua ai pebrons.
Repic
Reggae de Nissa, de Merinhac, de Marsilha,
Reggae de Ieras, Tolosa e Montalban,
Reggae de França, d’Inglaterra, d’Italia
Reggae d’Africa e reggae jamaican,
En America, au Canadà, per Colombia,
A New Delhi, à Djakartà, à Oran,
Reggae de pertot ti tiendrà companhiá
Que son picament sembla lo còr de l’uman.
Repic
Vòli dire : Reggae si fa à l’ostau, Reggae
es internacionau,
Reggae plai à ton quartier, Reggae ven dau monde entier,
Fa dansar lei sabentàs,
Fa dansar lei parpanhàs,
Ti farà totjorn mestier,
Ara, fa ne’n ton profiech!
Repic
M’enamant au Pòrt Vièlh, l’ai facha,
A ma dòna trista, pensant
Per que sabi que lo reggae marcha
Portant lei caressas de son amant.
Vos cal connectar per poder postar de comentaris.
Concepcion : Aure Séguier, Grafismes : Géraldine Puel


text:
Oximoron
L'oximoron (del grèc ὀEύuwpov, oxymoron) es, en retorica, una figura literària logica; consistís en armonizar dos concèptes opausats dins una sola expression, en formant atal un tresen concèpte que dependrà de l'interpretacion del lector. Ja que lo sens literal d'un oximoron (per exemple, un instant etèrne) es absurde, se fa que lo lector a cerque un sens metaforic (dins aqueste cas: un instant que, per l'intensitat de çò viscut, fa pèrdre lo sens del temps). Lo recors a aquesta figura retorica es fòrça frequent dins la poesia mistica e dins la poesia amorosa, e perque se considèra que l'experiéncia de Dieu o de l'amor supèra las antinomias mondanas totas.


text:
Malika Verlaguet contaira nomada e enrasigada
- Escriut per Setmana
- Publicat dens La semaine en videos
Per un còp, aquela roergata nos a parlat de son istòria en plaça de contar las istòrias dels autres.
Atal poiriá començar : un còp i aviá un ostalon de pèira talhada al bòrd d’un riu... Èrem dins lo país de Menerbés mas las planas cobèrtas per una mar de vinhas èran luènh darrièr. Aquel ostalon èra plantat al pèmont de la Montanha negra. Levat qu’aquò es pas un país imaginari d’ont poirián sorgir lo Drac e l’enfant polit. Es d’un endret plan real (e encantaire) que la contaira Malika Verlaguet nos a respondut... Dins un païsatge de transicion entre climat mediterranèu e climat montanhòl. Per aquela jova avaironesa, originària de Sant Laurenç d’Òlt, tot a començat suls bancs de l’universitat Paul-Valéry (Montpelhièr) ont estudièt l’anglés e l’espanhòl amb l’occitan en opcion.


text:
Coralh
Los coralhs marins (var coraus) son d'animals colonials qu'apertenon a la classa dels antozoaris del Embrancament Cnidaris. Las colonias son formadas per de milièrs d'individús nomenats zooidas e pòdon aténher de grandas espandidas (escuèlhs de coralh). Los coralhs son pus frequents e abondoses dins las mars caudas. Los coralhs son los rèstas d'autres animals marins.
Somari
Usatge del tèrme[modificar | modificar la font]
Lo tèrme "coralh" es pauc precís e a pas cap de valor taxonomica concrèta. Dins un sens larg designa los antozoaris que secrètan un esqueleta calcari dur, subretot aqueles que forman de colonias ramificadas. Mas tanben es comun per nomenar d'espècia que creisson en formant de colonias compactas, coma lo coralh cervèl (Diploria labyrinthiformis) e mai aqueles que possedisson un esqueleta cornut e flexible coma las gorgonias.
Los coralhs, subretot lo coralh roge e lo coralh negre, s'utilizan en joielariá.
Caracteristicas[modificar | modificar la font]
L'animal conegut coma coralh es sonque un pichon polip de solament qualques millimètres de diamètre. A la capacitat de fixar suls seus teissuts lo calci dissolgut dins la mar e atal formar las estructuras rigidas características.
Lo coralh e son estructura calcària es blanca, las diferentas colors que presentan son degudas a de microalgas que vivan en simbiòsi amb los polips e se nomena zooxantèls. Per aquela rason lo coralh demanda d'aigas transparentas per se desvolopar, perque los zooxantèls realizen atal la fotosintèsi.
Los coralhs son animals carnivòrs, s'alimentant basicament de zooplancton. Per la reproduccion, i a las espècias de reproduccion sexuala e de reproduccion asexuala, e fòrça espècias an doas formas. Las cellulas sexualas son expulsadas dins la mar totas d'un còp, seguissent senhals coma las fasas de la luna o las marèas. La fecondacion es extèrna e las pòstas son tan nombrosas que pòdon a ténher las aigas. Fòrça uòus son devorats pels peisses, mas son tant que la majoritat subreviu.
Escuèlhs de coralh[modificar | modificar la font]
Los polip s de coralh morisson amb lo temps, mas las estructuras calcàrias se mantenon e pòdon èsser colonizadas per d'autres polips de coralh, qu'aprèp crearàn las estructuras calcicas de generacion en generacion. Lo long de milièrs o de milions d'ans se forman de grandas estructuras calcàrias conegudas coma los escuèlhs de coralh.
De còps qu'i a los escuèlhs son tan grands que pòdon arribar a emergir a la superfícia. Atal, quand lo coralh creis a l'entorn d'una illa volcanica que posteriorament s'enfonza, se crèa una estructura corallina en forma d'anèl amb una lòna centrala que se nomena atòl.
L'escuèlh mai grand es la Granda Barrièra de Coralh, sus la còsta de Queensland en Austràlia: a mai de 2 000 km2, e es una de las construccions naturalas mai grandas del monde.
Los escuèlhs corallins forman lo lar de fòrça organismes marins que i tròban manjar e aparament contra los predators.
Qualques genres de coralh[modificar | modificar la font]
- Acropora spp.
- Antipathes spp. - Coralh negre
- Corallium rubrum - Coralh roge
- Symphyllia spp. - Coralh cervèl
- Fungi spp. - Coralh fong
- Millepora spp. - Coralh de fuòc
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- (ca)Identificacion de coralhs per classificacion e morfologia
- (en)Corals can alter their skeleton to match the changing chemistry of seawater (Pòdon los coralhs modificar lor esqueleta per correspondre a la quimia cambianta de l'aiga de mar?) - LiveScience.com
- (en)Biomineralisation in modern and fossil corals (Biomineralizacion dins los coralhs actuals e fossils)
-
Corall cervell (Diploria labyrinthiformis)


text:
Lo vièlh cocut
Per Aqueles, arrengaments de Aqueles
D'ausir dins :
Punk's not born
Sus un pibol un vièlh cocut èra crincat
L'aire borrut gaitava un autre passerat.
La mina trista, la larma a l'èlh se planhissiá.
d'èsser malaut, d'èsser tròp vièlh, e totjorn disiá :
« Partirai lèu pel grand voiatge
tot petaçat coma un curvèl.
e que tres plumas al cervèl,
e le cusson coma un fromatge !
Partirai lèu pel grand voiatge.»
Tu n'ès qu'una vièlha ròssa,
li diguèt un cura l'uòu.
Tu per t'anar far la, nòça
dins mon nis pondes ton uòu.
Aquí le pausas e ieu me'l cal coar
sans que pòrtes una maissada
quand pòdi pas me bolegar !
Siás una ròssa, un grand fenhant,
un pardigús. un pasdigús ;
Siás una ròssa, una canalha !
Te caldrà crebar sus la palha !
Mes un jorn qu'espertinava d'un mossec.
un caissal que l'embarrasava l'engolissèc.
Li trauquèt la mèlsa emai le còr
e sans que se reviscolèsse le trapèron mòrt !
Èra partit pel grand voiatge
tot petaçat coma un curvèl,
e que tres plumas al cervèl
e le cusson coma un fromatge
Èra partit pel grand voiatge
Al cementèri una agaça prononcèc aquel discors :
Amics, çò que me tracassa es de véser tant de plors.
Saríá bograment domatge de salir un mocador
per aquel cocut volatge qu'a viscut totjorn urós !
Adiu Adiu, sens vantardisa,
te'n vas coma un vièlh pelharòt !
T'es tròp fotut dal cant dal chòt,
t'es perdut per la bavardisa.
Aviás pas mèmes una camisa.
5 cançons del meteis grop :


text:
Ua notícia alarmant. Ei çò qu’an descobèrt diuèrsi recercaires dera Universitat James Cook. I a auut un declin des airaus sauvatges dera planeta pendent es darrères 20 annades. Era pèrta arribe a una detzau part de toti es airaus sauvatges dera Tèrra – çò ei un airau dus còps mès gran qu’Alaska-. Es regions on era pèrta ei pejor son era Amazonia e Africa Centrau.
Era descobèrta demane ua intervencion immediata des organismes internacionaus entà sauvar era natura dera planeta, çò digueren es scientifics qu’an hèt aguest estudi. “Eth perilh que pòt patir atau era planeta ei mès que reau”, ahigeren.
“Es politiques sus eth mèdi ambient – çò diguec eth cap dera còla qu’a hèt aguest estudi, William Laurance – non son corrèctes. Era natura ena planeta contunhe en tot desaparéisher. Es fortaleses qu’èren es diuèrses regions naturaus dera Tèrra entara biodiversitat, eth contraròtle des climes locaus e era casa de nombroses comunautats indigènes son en un perilh reau de desaparéisher”.
Ua comparason de mapes
Era recèrca sus era situacion des airaus naturaus ena planeta tanben a estat hèt per ua còla de scientifics dera Universitat de Queensland, en Austràlia, qu’an podut hèr ua mapa des paisatges encara intàctes biologicaments e ecologicaments que i a aué ena planeta. Dempús an comparat aguesta mapa dera natura mès sauvatge damb ua auta hèta en es anades 1990, ara hè 20 annades.
Açò vò díder que mès de 3,3 milions de quilomètres quadradi d’airaus sauvatges sigueren destrusidi pendent es darrèrs 20 ans. Ua notícia terribla. Es pèrtes mès granes sigueren en America deth Sud, qu’a ues pèrtes qu’arriben ath 30% de toti es airaus sauvatges d’aqueth continent. E tanben en Africa, qu’a perdut enquia un 14% d’aguesti tipe de territòris.
“Era pèrta de tanti airaus sauvatges en sonque 20 annades ei ua notícia grèu – çò diguec William Laurance-. Es politiques internacionaus an de cambiar dejà entà sauvar çò que demore de territòris sauvatges ena planeta. Abans que sigue massa tard. E pensem que solament auem 10 o 20 annades entà poder soluciona’c”.
Ath delà d’açò, era còla de recercaires confirmèc qu’es Nacions Unides e d’auti organismes internacionaus an desbrembat era pèrta de natura sauvatge per causa d’acòrds de mèdi ambient multilateraus. E qu’açò tanben a de cambiar.
“Un còp un territòri sauvatge ei perdut jamès tòrne – çò confirmèc Laurance-. Era soleta opcion qu’auem es umans ei protegir es airaus sauvatges que demoren ena planeta. E eth temps que rèste ei pro cuert”.
Era Redaccion
Aguest article ei publicat gràcies a un acòrdi de cooperacion damb www.aranes.club, era pagina web entà apréner aranés de forma gratuita


text:
1350
Aquesta pagina concernís l'an 1350 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Empèri Bizantin[modificar | modificar la font]
Somission de Tessalonica qu'aviá jonhat lo camp deis adversaris dau coemperaire Joan VI Cantacuzèn en 1342 e refusava d'acceptar la patz de 1347. Aquò permetèt a l'Empèri de reconquistar la segonda vila de l'Empèri mai lo rèsta de la region demorèt entre lei mans dei Sèrbes.
America[modificar | modificar la font]
Reiaume Tarasc[modificar | modificar la font]
Vèrs aquela annada, mòrt dau sobeiran Taríacuri qu'èra a l'origina dau Reiaume Tarasc fondat vèrs 1325. Sei successors contunièron sa politica de renfòrçament de l'estat e d'expansion militara en direccion dau lac Cuitzeo.
Asia[modificar | modificar la font]
Majapahit[modificar | modificar la font]
Mòrt de la rèina Tribhuwana Wijayatunggadewi que foguèt remplaçada per son fiu Rajasanagara. Lo sobeiran novèu gardèt Gajah Mada coma premier ministre e contunièt la politica de sa maire.


text:
PRESENTACION DES PUBLICACIONS ATH CONSELH GENERAU D’ARAN
Eth passat dijaus 18 de gèr de 2018 er IEA-Acadèmia aranesa dera lengua occitana, enes persones de Jusèp Loís Sans, coma President, Ròsa Maria Salgueiro, coma Secretària e Jèp de Montoya coma President dera Seccion aranesa presentèren ath Conselh Generau d’Aran quate naues òbres publicades pendent er an 2017.
Se tracte deth “Vocabulari basic der aranés”, eth “Vocabulari dera tecnología dera informacion”, e de dues òbres qu’apartien ara naua colleccion Modèls de Lengua: “Sang Nòble e Sang deth Pòble”, de Jusèp Condò; e “Eth mercadèr de Venècia”, de William Shakespeare, arrevirada per Antoni Nogués.
Pendent era presentacion eth sindic d’Aran, Carlos Barrera, destaquèc eth prètzhèt dera Academia aranesa dera lengua occitana ara ora de trabalhar pera lengua, pr’amor qu’eth motiu d’èster d’un país coma eth nòste, didec, son era cultura, era lengua e era identitat aranesa.
Eth president der IEA-Academia aranesa dera lengua occitana, Jusèp Loís Sans destaquèc qu’aguesti trabalhs son eth resultat de moltes collaboracions e d’ua collegiacion que da as òbres ua valor de referéncia e de testimoni de país. Eth President expliquèc qu’era naua colleccion Modèls de Lengua, nèish damb era volontat de crear modèls de tèxtes, pr’amor qu’ua lengua petita coma er aranés a ua tendéncia facila a presentar un solet model unic de lengua que se reprodusis excessivament enes diuèrsi encastres dera vida, escòla, administracion, literatura,…
Eth president dera Academia, hec referéncia a qu’era publicacion des dus vocabularis de normatius, arrespon ath compromís der IEA-AALO e eth Conselh Generau d’Aran d’elaborar eth diccionari escolar dera lengua, que seguraments serà finalizat en dus ans, e qu’aguestes dues òbres son un auanç deth madeish. Eth Vocabulari basic a mès de 2.500 entrades e 1000 toponims. Eth vocabulari dera Tecnologia presente mès de 1.500 entrades. Entre es dus signifiquen eth conjunt lexicau aranés mès important existent en aguesti moments.


text:
gravadura de Jan Marc Simeonin per Chara o Crotz
Nascuda dròlla femna sei. Lo recuelh de Cecila Chapduelh
Es un excellent recuelh de poesia que ven de aparéisse en occitan lemosin acompanhat d’una traduccion francesa : A Chara o crotz (Lo Chamin de sent Jaume, 2015). Es escrich per una joventa escrivana : Cecila Chapduelh, digna filha d’un paire fòrça conegut dins lo monde de las letras occitanas. Lo libre es illustrat per de polidas gravaduras de l’inagotable Jan-Marc Simeonin. Per ièu es una descoberta de las bèlas. Cecila nos balha una poesia musicala, que fa cantar la lenga en vers comptats e rimats : alexandrins, decasillabas, octosillabas, etc.
Desmodada serai de far rimar mos vers,
Cherchar la ricancoina e comptar mos pès.
A Melhau, l’editor (lo devem mercejar un còp de mai per son trabalh remirable), que s’estona (un pauc bestiament çò me sembla), qu’una filha d’uèi, totjorn a pocejar son telefonet e a palpejar la mirga de l’ordinador, pòsca aital rimar coma se fasiá un còp èra, ela respond, dins una tenson entre los dos que clau lo libre, que « los pes son per pesar » e remanda a un autre poèta de sa generacion, Esteve Salendres, grand rimaire el tanben.
De tot biais, i a res aquí d’afectat, de vielhòt ni de passit ; tot al contrari, es una poesia del jorn d’uèi e per uèi, jova, fresca, sovent leugièra, vesada, risolièra e, benlèu subretot, sensuala, amai, de còps que i a, erotica e cruda (dos exemples per dintrar còp sec dins aquesta materia poe(ro)tica : « Se, prenguet bonjauvir, a plena bira,/ Dins de las femnas a plen braçats/ Au nom de l’amor que li portava » o aquel d’aquí finament observat : « De l’odor de ton fotre/ Fina flor de chastanh/ Au pè dau quau me vòle pausar »). Totas aquestas qualitats se declinan al feminin (« Nascuda dròlla, femna sei ») ; poesia feminina e, d’un biais, feminista. L’« egalitat » – es lo titre d’un poèma – reivindicada aquí es en premièr de poder cantar l’amor, e donca lo sèxe, pels òmes al feminin. Es la poesia d’una joventa que, entre d’autras causas (mas aquesta causa es pas quina que siá !), li agradan los òmes e zo sap dire. Aital per parlar de la beutat dels mascles, pr’aquò pas tant « gentes » que las femnas, mas bels d’un tot autre biais :
Quala beutat lo deser me balha
De ninar a l’entorn de sa talha
Per trobar un balanç perpetuau
Me far genta delai tot naturau.
Per balhar un’idea mai completa d’aqueste art erotic, vaquí una pèça corteta entièra, mas fòrça suggestiva :
A prestir
Ses pestor
Tas mans me fan
Sus mon còrs
Terren de juec
Saborós per l’amor
De sas milantas possibilitats
Un pauc mai que sus lo teu, benleu
De ton còrs d’òme
Alaidonc me laisse
Fai-me femna
Fai-me
Cecila reviscola lo respectable genre de la tenson (lo duel poetic dels trobadors) en tornant prene una vielha question, totjorn d’actualitat : « Qué me balhará jòia d’aimar mielhs ?/ Jòune fringaire o fier òme vielh ? ». L’escambi fictiu entre tres « trobairitz » es plan esperdigalhat : na Beatritz balha aqueste conselh a na Cecila :
… chasque moment a son avantage :
Dau jòune de sa fòrça jauvirás,
Dau mai vielh, sa caressa gostarás.
La conclusion agradarà pas benlèu als geloses ni mai als renioses :
Jòune marit per ensemble vielhir ;
Emb d’autres galants au dever falhir
Chausidas inavoablas que sián
Per tot eime oralament crestian
Mas totas las dròllas d’entau pensar
Quand l’atge lor ven de se maridar.
La libertat de las costumas e las vertuts de l’inconstància, de còps que i a, prenan la forma del provèrbi e de la dicha : « D’un amor que vira redond, disen la gent, remuda-te donc » ; « Entau d’aqueu tròp amorós ; chaba per portar desgost ». Lo galant poirà pas se plànhe, es avisat :
Mas pren-te garda de ne’n jugar
Que si ’quilhs potons prenián sabor de tristum
Los partejariá emb quauqu’autres paubres amants
Quilhs potons que garde mas per tu.
Qualqu’un penserà benlèu qu’amb aqueste modern marivaudatge, sèm talhat de tot subjèct serios, a començar per lo que nos tafura tant ; lo del país e de la lenga. Zo ditz clarament :
Ma chançon será pas per me desesperar ;
Dau país que vòu viure n’avem ben pro dich.
Aquò l’empacha pas de confidar dins una autra pèça :
Mas lo mai grand deser que tenga
Seriá d’auvir un jorn pasmens
Los òmes naturalament
M’apostrofar dedins ma lenga.
Ai seguida aquí solament una tematica, vertat dominanta, mas n’i a plan d’autras dins lo libre : lo jòc amb lo monde del conte (La maujauventa ; Dins ta biaça ; Dins los contes…), l’expression de sentiments mai doloroses, coma l’angoissa, l’empacha (Noseus, poèma subrebel), lo res (Ai res a dire), la tèrra, lo vielhum e la mòrt :
Quand aurai passat tempora d’estre presa dins daus braç
’Nirai d’amants a terra, per que me tòrne envolopar
Entau de sa fidelitat, e entau de mas amors.
Coma ai dich a la debuta, tot es revirat en francés. Aquesta traduccion es una ajuda mai qu’una vertadièra version poetica, amai amb de causas un pauc estranhas (perqué revirar « concupiscéncia » per « angoisse » ? A pas res a veire !).
De tot biais, aquò es segondari : la bona novèla es qu’una crana poetessa de mai es nascuda en Lemosin.
Joan Pèire Cavalièr
PS) Une version mai corta, en francés, es a aparéisse dins La Lettre du Limousin, lo jornal del Conselh Regional moribond dau Lemosin


text:
Avon-les-Roches
Avon-les-Roches es una comuna francesa, situada dins lo departament d'Indre e Léger e la region dau Centre.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Pendent la Segonda Guèrra mondiala, los abitants de la vila #patir un episòdi del regim de Vichy, lo camp del Ruchard #servir de Centre de Concentracion dels Estrangièrs.
Pendant la Seconde Guerre mondiale, les habitants de la ville subirent un épisode du régime de Vichy, le camp du Ruchard servit de Centre de Rassemblement des Étrangers.


text:
Principi d'Arquimèdes
Lo principi d'Arquimèdes, enonciat pel fisician grèc Arquimèdes de Siracusa, es un dels principis mai importants de la fisica e un dels fonamentals de l'idrostatica.[1] Postula aquò:
-
- « Un còs submergir dins un fluid al repaus, trampat en entièr per aquel o traversant sa superfícia liura, subís una fòrça verticala, dirigida de bais cap al naut e opausada al pes del volum del fluid desplaçat. »
Aquela fòrça ascensionala recep lo nom d'empencha e, coma quin que siá autra fòrça, se mesura en newtons. L'equacion del principi d'Arquimèdes es la seguenta:
Ont:
- E es l'empencha (en N)
- m es la massa del còs (en kg)
- g es l'acceleracion de la gravetat terrèstre (en m·s-2)
- pf es la densitat del fluid (en kg·m-3)
- V es lo volum del fluid desplaçat pel còs (en m3)
L'empencha depend, doncas, de la densitat del fluid, del volum del còs e de la gravetat. La fòrça resultant agís verticalament cap al naut e s'aplica al centre de gravetat del volum del fluid desplaçat: aquest punt s'anomena centre de carena. En practica, lo principi d'Arquimèdes explica que tot çò que flota o fa perque desplaça un pes de liquid superior al seu pròpi pes; atal, la possada es superiora al pes e l'objècte flota. Per exemple, cal plan de fòrça per submergir un balon dins l'aiga, perque desplaça fòrça d'aiga malgrat que pesa pauc, pr'amor qu'es plena d'aire. Se se coloma lo balon de sable, lo pes serà superior a la possada e lo balon s'enfonzarà.
Lo principi d'Arquimèdes pren pas en compte la tension superficiala (capillaritat) qu'agís sul còs.[2]
Istòria[modificar | modificar la font]
L'anecdòta mai coneguda sus Arquimèdes explica cossí inventèt un metòde per determinar lo volum d'un objècte de forma irregulara. Vitruvi conta que lo rei Hieron II de Siracusa (306-214) auriá demandat a son jove amic e conselhièr scientific Arquimède (vièlh sonque de 22 ans) qua verifique s'una corona d'aur, qu'aviá fach fabregar en ofrenda a Zèus, èra totalament d'aur o se l'artesan i aviá mesclat de l'argent.[3] Arquimèdes deviá de resòlvre lo problèma sens damatjar la corona, alara podava pas la fondre e ne sortir los elements de basa per calcular la densitat.
Alara que lo matematician grèc prengava un banh, remarquèt que lo nivèl d'aiga pujava de la seuna banhadoira quand i entrava, e concluguèt qu'aquel efièche poirá èsser utilizat per determinar lo volum de la corona. Donat que la compression de l'aiga seriá negligible,[4] la corona, en essent submergida, desplaçará una quantitat d'aiga egala al seu pròpi volum. En divisant la massa de la corona pel volum d'aiga desplaçada s'obtindrá la densitat de la corona, la quala será menendre se d'autres metals mens cars e mens denses que l'aur li aviá estat mesclat fraudulosament. Après que trobèt aquela idèa, Arquimèdes sortiguèt corrent nud per la carrièra tan content qu'èra de la seuna descobèrta, cridant «eureka!» (en grèc ancian "eύpnka", que significa "l'ai trobat").[5]
L'istòria de la corona daurada apareis gaire dins los trebalhs coneguts d'Arquimèdes, mas lo seu tractat Suls cosses flotants i postula lo principi d'idrostatica conegut coma principi d'Arquimèdes.[6]
Referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ « Principi d'Arquimèdes », Gran Enciclopèdia Catalana, Barcelona, Edicions 62
- ↑ Floater clustering in a standing wave: Capillarity effects drive hydrophilic or hydrophobic particles to congregate at specific points on a wave [PDF](en)
- ↑ Vitruvi, De Architectura, Libre IX, paragrafe 9–12(en)(la)Universitat de Chicago
- ↑ Incompressibility of waterUniversitat Harvard}}
- ↑ [1]HyperPhysics,Universitat de Georgia State}}
- ↑ Archimedes' Principle Bradley W Carroll, Universitat de Weber State


text:
Category Archives: pelhas
Le badge occitan se pòrta plan !
Aprèp lo badge de la Santa Estela, vaquí una autra polida noveltat : l’associacion MXL87, que fa de camisetas amb de vertadièrs tròces de lemosin dedins (Chabatz d’entrar…) adaptèt son visual « Coma Cal » (desvirament de Coca-Cola) sus un badge tot fresc sortit ! 🙂
E vaquí çò que dona la resulta, agafada sus ma vèsta de jean’s, a costat del mieu ! 😉 Vòli encara mai de badges occitans ! ^^
Web : http://mxl87.com
Mercés las gojatas !
Ièr, passèri la vesprada e la serada amb las gojatas de Bordèu, Virginia (Occitaneta de l’OLC) e son amiga, que se fa sonar Contessa sul web ! 😉 E coma son afogadas de leopard tanben, m’ofrèron una tròp polida camiseta amb la crotz occiana leopard ! Contunhar la lectura
Tendéncias prima/estiu 2009
Que de nòu per aquel estiu ? Demest to çò que vegèri de las tendéncias (i a de cause que ne’n parlarai pas, coma las bòtas dubèrtas dels artelhs per exemple, gardarai sonque çò « portable » !) rentendrai :
• le grand retorn dels 90’s (macarèl me sentissi vièlha d’un còp !), çò mai marcant n’es le retorn del jean bleached, vèsta de jean (e autras camisas), eca… çaquelà las annadas 80 son encara aquí (e aquò durarà fins a l’ivèrn que ven !).
Le jean bleached/destroy, vèstas de jean, jean « boyfriend » (© fotòs madmoizelle.com) Contunhar la lectura
Naissença oficiala de l’OCL ! :)
E vaquí, vos pòdi anonciar la naissença oficiala de l’Occitània Leopard Crew ! 🙂
L’Occitània Leopard Crew es nasguda d’una galejada entre filhas qu’aimavan le teissut leopard sus Facebook, le nom es tombat, e l’idèia de ne faire un blòg collaboratiu de gojatas a lèu seguit… Vos daissi descubrir tot aquò ! 😉
❦
« Lo berret qu’ei bearnés »
Le berret es bearnés (anatz veire çò que Wikipèdia ditz sus le berret), es a dire que le berret es occitan. E se i a un accessòri que tota occitana afogada de mòda deu aver dins son vestiari, es le berret. E vaquí perqué : Contunhar la lectura
[nb] Etam o sap : les « jeans » son de bragas occitanas !
Uèi, en vila, ai vist aquela aficha dins la botiga Etam, carrièra Alsaça-Lorena :