text:
A contunhacion poiratz veir bères imatges de diuèrsi talhèrs que realizèren enes Jornades Culturaus.
En breu, se higeràn mès imatges
Eth dia de Màgras es escolans de 5au mos disfrassèrem de pòts de pintura.
Eth dimèrcles dia 6 de hereuèr, Magràs mos manèc vier ara escòla tamb un chapèu en cap e un pinceu.
Guardatz que guapos anauem toti.
Es escolans de 5au e 6au realizèren aguesta tardor ua gessuda de natura. Pujèrem des de Vielha enquiath Plan Batalher e un còp aquiu realizèren ua activitat damb un quadèrn de camp que eri madeishi auien ellaborat. Un còp realizada aguesta activitat baishèren enquia Aubert, a on dinèren. Dempús hèren era activitat de diboish!!
Siguec un dia fòrça profitós e polit a on escolans e mèstres disfrutèren en tot apréner e disfrutar dera natura.
VIATGE DE CICLE SUPERIOR
CASA DE COLÒNIES “FINCA TAMARIT”
Dies 4, 5 e 6 de junh.
QUÉ CAU PORTAR?
EN MORRALET DE VIATGE
Caucèr – caucèr esportiu i/o caucèr comòde
– chancletes.
Ròba – 3 mudes ròba (interior e exterior)
– 1 muda de ròba de recambi
– pijama
– giqueta d’abric
– impermeable
– casqueta
– banhador e tovalhòla
Igèna personau – necesser: bròssa de dents, pasta de dents, sabon, piente, colònia…
– tovalhòla de banh
– proteccion solara
A MÈS CAU PORTAR:
– Sac de dromir
– Cantimplora
– Linterna de man
– Morralet petit damb er esdejoar deth prumèr dia.
– Cada escolan aurà de portar era tarjeta sanitaria originau e eth DNI.
A mès calerà portar ua autorizacion de medicaments en cas d’auer-les de préner.
Non se permet portar telefons mòbils. Era escòla serà contunhadament en contacte damb es mèstres, e vosati podetz adreçar-vos ara escòla entà quinsevolh qüestion.
Es mèstres non seràn responsables de sòs e d’auti materiaus que poguen portar es mainatges.
DESENVOLOPAMENT DERA ESTADA
Era gessuda serà eth deluns dia 4 entàs 7:30 ores ena Hònt de Bossòst.
Era tornada serà aproximadament entàs 20:00 ores deth dimècles 6 de mai ena Hònt de Bossòst. Se confirmarà e precissarà era ora de tornada eth madeish dia ena escòla.
Es escolans de 5au disseccioneren un paumons de corder e poderen observar, manipular e experimentar damb eri.
A contunhacion auetz es imatges hètes pes madeishi escolans.
Eth dia 5 d’octobre es escolans de 5au e 6au realizeren ua gessuda de natura. Er itinerari ère de Betren a Escunhau. Es escolans realizeren ua jòc de pistes en tot seguir eth mapa cartografic deth recorregut.
Era cançon dera castanhèra!!!
castanhèra


c: text/html

text:
Marvin Minsky
Marvin Lee Minsky (nascut lo 9 d'agost de 1927) es un scientific american. Trabalha dins lo domèni de las sciéncias cognitivas e de l'intelligéncia artificiala. Es tanben cofondator, amb l'informatician John McCarthy del Grop d'intelligéncia artificiala del Massachusetts Institute of Technology (MIT) e autor de nombrosas publicacions sus intelligéncia artificiala e la filosofia coma, per exemple, La Societat de l'Esperit (1986). Son darrièr obratge, The Emotion Machine (2006) prepausa de nòus desvolopaments sus aquelas teorias.
Realizacions[modificar | modificar la font]
En 1969, dins Perceptrons, coescrich amb Seymour Papert per criticar Frank Rosenblatt, mostrèt las limitas dels malhum de neuronas de tipe perceptron, coma l’impossibilitat de tractar dels problèmas non linearis o de connexitat. Aquò permetèt de balhar l'essencial dels credits de recerca cap a l'intelligéncia artificiala simbolica.
Marvin Minsky defend l'idèa que l'intelligéncia artificiala deu utilizar d'apròches multiples, coma dins la representacion de las coneissenças, puslèu que de se limitar a un sol apròche que seriá censat èsser lo melhor. Los sistèmas devon dispausar de "gestionaris", capables de selectionar las solucions melhoras a un problèma donat.
Per representar las coneissenças, Marvin Minsky desvolopèt lo concèpte de frame e lo Frame representation language.
Dins La Societat de l'Esperit, Marvin Minsky presenta l'esperit coma una arquitectura d'agents elementaris, independants, mas sustot ierarquizats. Los agents mai corrents son las linhas k (K-lines), agents de memòria de cort tèrme servent d'activar un ensems d'agents donats. L'activacion de linhas K pòt per exemple permetre de tornar una configuracion particuliara d'agents que s'averèt eficaç.
Los nèms son d'agents representant las coneissenças, alara que los nòms sont d'agents capables de tractar las coneisenças. Los polinèms permetan d'activar d'agents representant d'aspèctes diferents d'un mèsme objècte. Los paranòms permeton de manipular simultanèament diferents mòdes de representacions de las coneissenças.
Aqueles agents de basa van se combinar per formar d'agençaments de talha mai granda capables d'operacions complèxas (frames, frame-arrays, transframes). Minsky introduch la nocion de "cervèl B", que lo ròtle es de susvelhar e d'examinar non pas lo mond exterior, mas lo quite esperit (cervèl A), ne corrigent las errors o acabant amb una activitat mentala improductiva (boclas, repeticions). Aquela division de l'esperit en "nivèls de reflexion" fa l'objècte de nòus desvelopaments dins los trabalhs mai recents de Minsky.
Un sistèma intelligent dispausará de dos tipes d'agents, d' especialistas e de gestionaris. Los especialistas pòdon implementar las tecnicas conegudas d'intelligéncia artificiala per resòlvre de problèmas precises (sistèmas de basa de règlas, malhum semantics, malhum bayesians). Los gestionaris sont encargats de planificar, de seleccionar los especialistas, d'evaluar los resultats obtenguts.
Marvin Minsky es tanben le coautor del problèma de Turing, roman de Sciéncia-ficcion e thriller ont es question d'un jove gèni que concep la primièra intelligéncia artificila fòrta en 2023.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Benidorm
Benidorm [be·ni·'ðɔɾm] es una vila valenciana de la comarca de la Marina Baixa. Es situada al centre de la Marina Baixa e delimita per l'èst amb las municipalitats de l'Alfàs del Pi, la Nucia e Polop, pel nòrd amb Benimantell e per l'oèst amb Finestrat.
Coneguda arreu per sas plajas, gratacèls e ambient nocturne e per èsser una destinacion toristica de gents de tota Espanha e Euròpa. Es la municipalitat pus densa e populosa de las doas Marinas amb 1892,08 ab/km² de densitat e 72 845 abitants (2007). Son entorn forma l'Airal Metropolitan de Benidorm, format de Benidorm, Finestrat, la Nucia, Polop, l'Alfàs del Pi, Altea e La Vila Joiosa amb 182 302 abitants e lo num. 28 dins lo classament de l'Estat Espanhòl.


text:
1121
Aquesta pagina concernís l'an 1121 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Africa[modificar | modificar la font]
Almohades[modificar | modificar la font]
Installacion dau mahdi Ibn Tumart dins la vila de Tinmel situada a 100 km au sud de Marraquèsh. Son movement de restauracion d'un islam donant mai d'importància a l'unicitat de Dieu e a la rigor morala i venguèt rapidament una poissança militara capabla de menaçar leis Almoravides (→ 1129).
Califat Fatimida[modificar | modificar la font]
Assassinat dau visir Al-Afdal Shahanshah, qu'èra lo cap vertadier dau país dempuei 1094, per lo califa Mansur al-Amir Bi-Ahkamillah que restabliguèt l'autoritat dei califas fatimidas abandonada en 1074. Adoptèt un programa d'enregistrament de l'identitat de cada abitant de la capitala. Pasmens, deguèt tanben contuniar de luchar còntra lei Crosats e lei Nizarites.
Arts[modificar | modificar la font]
Sciéncias e tecnicas[modificar | modificar la font]
Fisica[modificar | modificar la font]
Premiera prepausicion d'una teoria de la gravitacion per lo sabent persan Al-Khazini. Son òbra conoguèt un succès important dins lo monde musulman mai gaire dins leis autrei regions de la planeta en despiech de la realizacion de plusors observacions e mesuras personalas — causa rara au sègle XII.


text:
Nicolau Copernic
Nicolau Copernic (en polonés Mikołaj Kopernik, en alemand Nikolaus Kopernikus, en latin Nicolau Copernicus o Nicolaus Torinensis/Thorunensis/Torunensis), nascut lo 19 de febrièr de 1473 a Toruń, Prússia reiala (Polonha) e mòrt lo 24 de mai de 1543 Frombork, Prússia reiala (Polonha), foguèt canonge, mètge e astronòm de lenga alemanda. Es l'autor celèbre de la teoria qu'explica que lo Solelh se tròba al centre de l'Univèrs (eliocentrisme) e la Tèrra — que se pensava abans al centre — torneja a l'entorn d'aquel. Las consequéncias d'aquela teoria — dins lo cambiament prigond dels punts de vista scientific, filosofic e social qu'impausa — son batejadas revolucion coperniciana.
Somari
- 1 Sos estudis
- 2 Sas activitats
- 3 La revolucion « coperniciana »
- 4 Lo sistèma e las teorias de Copernic
- 5 Las reticéncias
- 6 Son influéncia
- 7 Controvèrsia sus sa nacionalitat
- 8 Enquèsta sus sa tomba
- 9 Omenatges
- 10 Bibliografia
- 11 Estudis sus la persona e l'òbra
- 12 Vejatz tanben
- 13 Nòtas e referéncias
Sos estudis[modificar | modificar la font]
Nascut dins une familha de marchands e de foncionaris anseatics, de Barbara Watzenrode e Niklas Koppernigk, es adoptat per son oncle maternal, l'evesque de Warmie (en alemand: Ermland), Lukas Watzelrode (o Lucas Watzenrode) aprèp lo decès de son paire (vèrs 1483).
Aquel s'ocupa de son nebot e s'assegura que frequenta las melhoras escòlas e universitats; en 1491, es estudiant a l'Academia de Cracòvia ont estudièt las arts pasmens sens obtenir de diplòma.
Abans de daissar Toruń, son oncle lo faguèt canonge de Frombork; li foguèron atribuidas subretot las responsabilitats financièras mas pas cap de responsabilitat religiosa. Aprèp foguèt en Itàlia ont estudièt lo drech canonic e la medecina a l'Universitat de Bolonha ont foguèt inscrich a la nacion universitària alemanda, puèi l'astronomia dins los corses de Domenico Maria Novara (Novara foguèt un dels primièrs scientifics a metre en causa lo sistèma geocentric de Ptolemèu). Mas foguèt a Ferrara, le 31 de mai de 1503, qu'obtenguèt lo títol de doctor en drech canonic.
L'interès de Copernic per la geografia e l'astronomia foguèt encoratjat per son professor. Los dos òmes observèron ensemble fòrça ocultacions, eclipsis de luna, e mai l'ocultacion de l'estela Aldebaran lo 9 de març de 1497 a Bolonha.
Venguèt professor de matematicas e conferencièr sus l'astronomia a Roma en 1500 abans de tornar l'an seguent a Frombork. Fin finala tornèt en Itàlia per finir sos estudis a la facultat de drech e de medecina de l'Universitat de Pàdoa (l'universitat ont Galilèu ensenhèt mai tard).
Aprèp sos estudis, en 1503 faguèt construire un observatòri a Frombork, ont comencèt sas recèrcas en astronomia pendent plusors annadas.
Sas activitats[modificar | modificar la font]
A son retorn en Polonha, Copernic visquèt dins un palais de son oncle a Heilsberg (Lidzbark Warmiński). S'ocupa subretot los afars del diocèsi e pren part au conflicte contra los cavalièrs teutonics.
Copernic possedís una fòrt bona coneissença del latin, coma totes los sabents de son temps publica doncas son primièr libre, una traduccion latina de letras grègas sus la morala, que l'autor original es un bizantin del sègle VII, Teofilacte Simocatta. Passèt sèt ans per escriure De Hypothesibus Motuum Coelestium a se Contitutis Commentariolus (conegut jos lo títol de Commentariolus), un cort tractat d'astronomia qu'acabèt vèrs 1514.
Aquel tractat foguèt pasmens publicat abans lo sègle XIX. Es dins aquela òbra, qu'enóncia pel primièr còp los principis de l'astronomia eliocentrica[1], aquò fòrça caravirèt la comunautat scientifica de son temps e es per aquò que foguèt condemnat, a títol postum, per la Gleisa, que defendiá lo geocentrisme.
Dins aquel meteis periòde, Copernic participèt al Cinquen concili de Latran sus la reforma del calendièr; escriguèt pus tard, vèrs 1517, un tractat sus la moneda e aprèp son òbra principala De Revolutionibus Orbium Coelestium, De las revolucions de las esfèras celèstas, acabat vèrs 1530. Aquela òbra magistrala foguèt publicada, per un imprimeire luterian de Nurembèrg, lo 24 de mai de 1543, pauc abans la mòrt de Copernic. Benlèu seriá jamai estada publicada sens l'intervencion afogada d'un jove professor de matematicas, Georg Joachim Rheticus.
La revolucion « coperniciana »[modificar | modificar la font]
Abans Copernic, lo biais de veire l'Univèrs repausava sus la tesi aristoteliciana que la Tèrra es al centre de l'Univèrs e que tot torneja a son entorn: « l'univèrs geocentric ». La descripcion dels movements dels astres repausava sul sistèma dich "de Ptolemèu" e la teoria dels epicicles[2]. Aquela vision de l'univèrs (lo geocentrisme) demòra la doctrina establida fins a la fin de la Renaissença e foguèt abandonada de fach per la Glèisa solament vèrs 1750[3].
Lo modèl de la luna d’Ibn al Shatir foguèt adoptat practicament a l’identic per Copernic. Ibn al Shatir arribèt a la perfeccion d’un univèrs geocentric: realizèt lo programa prepausat per Ptolemèu ben melhor qu'aquel meteis o faguèt, en cambiant la geometria meteissa de l’univèrs. Copernic manlèva fòrça elements matematics a Ibn al Shatir, mas en cambiant l’origina (lo Solelh al luòc de la Tèrra). Se sap pas encara dins lo detalh coma aquel passatge se produguèt, perque los tèxtes arabis de l’escòla de Maragha foguèron pas tradusits en latin, mas que plan segur se faguèt (benlèu gràcias als traductors grècs a Bizanci), donat la proximitat frapanta entre los modèls. E mai, las figuras son las meteissas dins la Revolucion de las orbas de Copernic e dins los manuscrits d'Ibn al Shatir, amb las meteissas letras latinizadas als meteisses luòcs. Çò qu'es interessant, es qu’entre l’astronomia aràbia (escòla de Maragha) e l’astronomia de Copernic, i a continuament matematic, pasmens qu'aja discontinuament al nivèl cosmologic perque met lo Solelh, e pas mai la Tèrra, al centre de l’univèrs. Consèrva lo sistèma de las esfèras (aquel còp centradas cap al Solelh) e lo principi del movement circular unifòrme; lo pus grand istorian de l’astronomia anciana, Otto Neugebauer nomena Copernic "lo darrièr membre de l’escòla de Maragha".
Lo sistèma e las teorias de Copernic[modificar | modificar la font]
La tesi majoritària a l'epòca es lo geocentrisme : la Tèrra es immobila al centre de l'univèrs, totes los astres tornejan a son entorn. Aquela teoria es en partida motivada per de consideracions filosoficas e teologicas, aquò provoquèt un fòrt regèt del trabalh de Copernic[4].
Lo sistèma de Copernic repausa sus l'observacion que la Tèrra torneja sus ela meteissa e fa un torn sus son axe en un jorn: aquò explica dins un primièr temps lo movement diürne de l'esfèra celèsta en un jorn. Pus precisament, la Tèrre fa un torn sus ela meteissa en un jorn sideral (23 h 56 min 4,09 s), alara que lo Solelh torna a la meteissa posicion en un jorn solar (24 h). Copernic prenguèt en compte aquela distincion introducha per son sistèma.
Afirmèt tanben que la Tèrra fa lo torn del Solelh (revolucion), e pas lo contrari, en un an.
Afirmèt encara que las autras planetas, coma la Tèrra, tornejan totas a l'entorn del Solelh. Copernic conjectura tanben que l'axe de la Tèrra oscilla coma aquel d'una baudufa, aquò explicant la precession.
La teoria de Copernic contraditz la teoria de Ptolemèu: Copernic consèrva pasmens qualques elements de l'ancian sistèma: atal l'idèa aristotelicana (abandonada per Ptolemèu e benlèu ja per Iparc) de las esfèras solidas, o l'esfèra dels fixes fisic es conservada per Copernic.
Lo sistèma novèl prepausat per Copernic explica lo movement jornadièr del Solelh e de las estelas per la rotacion terrèstra. Explica, encara, qualques fenomèns qu'èran estats explicats amb granda dificultat e d'un biais imperfièit, subretot lo movement retrograd de las planetas extèrnas, (Mart, Jupitèr, Saturne). Sa teoria pren tanben en compte las planetas intèrnas, Vènus e Mercuri, que se situan pus prèp del Solelh que la Tèrra.
Copernic avancèt tanben una teoria sus l'òrdre de las planetas, lors distàncias e, conseguiment, lor periòde de revolucion. En efèit, Copernic contraditz Ptolemèu en afirmant que d'ont mai l'orbita d'un planeta es granda, d'ont mai li cal de temps per far una revolucion complèta a l'entorn del Solelh. Johannes Kepler obtenguèt pus tard de sas observacions de relacions matematicas precisas anant dins aquel sens, e Isaac Newton las demostrèt per sa teoria de la gravitacion.
Las reticéncias[modificar | modificar la font]
Al sègle XVI, se cresiá fòrtament que la Tèrra es immobila, e la teoria del geocentrisme èra la règla universala. I aviá de dificultats a pensar que la tèrra foguèsse mobila. Los cercaires e scientifics del sègle XVI acceptèron qualques elements de la teoria, mas la basa de l'eliocentrisme foguèt regetada.
Sols una desena de cercaires de son epòca li acordèron un sosten. Mas aqueles trabalhavan sovent a l'exterior de las universitats (subvencionadas), dins las corts reialas o imperialas, o encara meteis fòrt prèp de la Gleisa. Las pus celèbras son Galilèu (1564-1642) (qu'es pas contemporanèu de Nicolau Copernic mòrt en 1543) e l'astronòm alemand Johannes Kepler.
Pasmens, en 1588, 45 ans aprèp la mòrt de Copernic, se trobèt un compromés. L'astronòm danés Tycho Brahe sosten una teoria que garda la Tèrra immobila mas que prevei que totas las autras planetas tornejan a l'entorn del Solelh alara qu'aquel darrièr torneja a l'entorn de la Tèrra. La meteissa teoria de compromés es defenduda per François Viète, que dins son Harmonicon céleste [5], descriu lo sistèma de Copernic, lo compara a aquel de Ptolemèu e dona a las orbitas planetàrias de formas ellipticas. Lo sistèma de Copernic foguèt condemnat en 1616 [6], e Galilèu que demorèt un fervent defensor de la teoria coperniciana foguèt condemnat per un tribunal eclesiastic en 1633. L'acceptacion de la novèla teoria es lenta.
Prèp de cent ans aprèp la parucion du libre De las revolucions de las esfèras celèstas, reticéncias e esitacions existissián encara. Se qualques filosòfs jesuistas son prigondament convencuts, que ne son meteis disciples de Copernic, d'autres accèptan puslèu lo sistèma de Tycho Brahe.
Cal esperar la fin del sègle XVII per veire se reconciliar gaireben totes los sabents d'Euròpa, mercé a la mesa en plaça de la mecanica celèsta d'Isaac Newton. Levat la Grand Bretanha, França, los Païses Basses e Danemarc, lo rèsta d'Euròpa garda sa posicion contra Copernic pendent encara un sègle.
Vèrs 1750 e en plusors estapas, lo papa Beneset XIV abandonèt de fach lo sistèma geocentric. Los libres de Copernic e Galilèu son raiats de l'Index en 1757[7]. Mas es solament dins los ans 1820-1830 que la Glèisa acceptèt definitivament e completament l'idèa que la Tèrra torneja a l'entorn del Solelh.
Son influéncia[modificar | modificar la font]
Copernic retardèt de plusors ans la parucion de l'òbra de sa vida. Sas cresenças e la paur de la reaccion de la Gleisa e de Wittenberg ne son las rasons principalas. Aquel tèxte foguèt publicat a l'ora de sa mòrt.
Oblidèt pas una dedicatòria al papa Pau III dins son òbra redigida en latin ont revendiquèt lo drech a la libertat d'expression.
Copernic permetèt de liberar los scientifics e cercaires de lors prejutjats (lo sistèma cosmologic d'Aristòtel e de Ptolemèu demorèron fòrt longtemps la referéncia). Menèt apuèi los teologians a l'interrogar sus l'interpretacion dels tèxtes sacrats. Calguèt esperar lo sègle XIX per que los teologians prenguèsson unas distàncias envèrs l'interpretacion tròp literala dels tèxtes sacrats, aquò provoquèt pas mens qu'un renovèlament dels estudis biblics (exegèsi e ermeneutica).
L'influéncia de Copernic se faguèt sentir fins dins lo domeni filosofic: Descartes, qu'aviá redigit un tractat del monde e de la lutz, foguèt estonat de la decision de l'Inquisicion quand aprenguèt la condamnacion de Galilèu en 1633. Es la rason per que Descartes s'orientèt cap a la filosofia e redigiguèt lo celèbre discors del metòde e qualques autras òbras filosoficas per constituir un projècte de recèrcas d'una sciéncia universala.
Es amb rason que se parla de revolucion coperniciana, perque l'influéncia del sistèma de Copernic se faguèt sentir prigondament dins totes los domenis de la coneissença umana.
L'asteroïde (1322) Coppernicus foguèt nomenat en son onor [8].
Controvèrsia sus sa nacionalitat[modificar | modificar la font]
La nacionalitat de Copernic es, dempuèi lo sègle XIX, subjècte de controvèrsias. Atal, nòta Konrad Rudnicki, « lo paire de Copernic èra polonés, e sa maire alemanda. Nasquèt sul territòri de Polonha, dins una vila anseatica amb una populacion majoritàriament alemanda. » Se debatèt longtemps per saber se Nicolas Copernic èra vertadièrament alemand, o polonés. Aquela discussion venguèt una granda querèla sabenta dins las epòcas nacionalistas (de la segonda mitat del sègle XIX fins a la Segonda Guèrra Mondiala)[9] ».
Pasmens, de son vivent, la nacionalitat aviá un ròtle segondari.
Enquèsta sus sa tomba[modificar | modificar la font]
Lo luòc exacte d'inumacion de Copernic demorèt longtemps inconegut fins que se trobèron los ossaments en 2005 dins la catedrala de Frombork (Polonha), prèp de l'altar que n'aviá la carga.
Lo 20 de novembre de 2008, los cercaires de l'Institut medicolegal de Cracòvia e de l'Universitat d'Uppsala confirmèron que lo crani e lo femur trobats son segur aqueles de Copernic, en comparason amb dos pels trobats dins un exemplar del Calendarium Romanum Magnum de Johannes Stoeffler (que Copernic utilizèt tota sa vida)[10],[11].
Lo 22 de mai de 2010, l'astronòm que sos rèstas foguèron identificats, tornèron èsser enterrats dins la catedrala de Frombork dins lo nòrd de la Polonha, per lo 467en aniversari de sa mòrt. Après una ceremonia religiosa, l'ataüc de Copernic tornèt èsser enterrat jol sol de la catedrala del sègle XIV, al pè d'una tomba nòva de granite negre frapada amb una representacion d'un modèl del Sistèma Solar. Dins son discors, l'archavesque Jozef Zycinski deplorèt los « excèsses de zèl dels defensors autoproclamats de la Glèisa ». Remembrèt dins aquel contèxte la condamnacion en 1616 pel papa Pau V de l'òbra de l'astronòm, considerat a l'epòca coma contrària a las Escrituras[12].
Omenatges[modificar | modificar la font]
- Copernic es un cratèr d'impacte lunar.
- Lo copernici es un element quimic, de simbòl Cn e de numèro atomic 112.
Bibliografia[modificar | modificar la font]
- Òbras complètas, en cors d'edicion a Berlin dempuèi 1974 : Nicolaus Copernicus-Gesamtausgabe.
- Vol. 1, De Revolutionibus : Faksimile des Manuskriptes ; hrsg. von Heribert M. Nobis. Hildesheim : A. Gerstenberg, 1974. ISBN 3-8067-0331-0.
- Vol. 2, De Revolutionibus libri sex [kritischer Text] ; hrsg. von Heribert Maria Nobis und Bernhard Sticker. Hildesheim : Gerstenberg, 1984. ISBN 3-527-28326-9.
- Vol. 3-1, Kommentar zu De revolutionibus ; hrsg. von Heribert Maria Nobis und Felix Schmeidel. Berlin : Akademie Verlag, 1998. ISBN 3-05-003123-9.
- Vol. 5, Opera minora ; hrsg. von Stefan Kirschner und Andreas Kühne. Berlin : Akademie Verlag, 1994. ISBN 3-05-003498-X.
- Vol. 6-1, Documenta copernicana. Briefe ; hrsg. Andreas Kühne, mit Friederike Boockmann und Stefan Kirschner. Berlin : Akademie Verlag, 1994. ISBN 3-05-002594-8.
- Vol. 6-2, Documenta copernicana. Urkunden, Akten und Nachrichten ; hrsg. Andreas Kühne und Stefan Kirschner. Berlin : Akademie Verlag, 1996. ISBN 3-05-003009-7.
- Vol. 8-1, Receptio copernicana ; hrsg. Heribert Maria Nobis und Anna Maria Pastori. Berlin : Akademie Verlag, 2002. ISBN 3-05-003433-5.
- Vol. 9, Biographica copernicana ; hrsg. Andreas Kühne, Stefan Kirschner, mit einem Katalog der frühen Copernicus-Porträts von Gudula Metze. Berlin : Akademie Verlag, 2004. ISBN 3-05-003848-9.
Estudis sus la persona e l'òbra[modificar | modificar la font]
- Koyré (Alexandre), La révolution astronomique : Copernic, Kepler, Borelli. Paris, Hermann, 1961. (Histoire de la pensée ; 1).
- Hallyn (Fernand), La structure poétique du monde. Copernic, Kepler. Paris, Seuil, 1987. (Des travaux). ISBN 2-02-009802-4.
- Kuhn (Thomas), La Révolution copernicienne, trad. Avram Hayli. Paris, Livre de Poche, 1992. ISBN 2-253-05933-1.
- Szczeciniarz (Jean-Jacques), Copernic et le mouvement de la terre. Paris, Flammarion, 1998. ISBN 2-08-211567-4.
- Szczeciniarz (Jean-Jacques), Copernic et la révolution copernicienne. Flammarion, 2001.
- Simon (Gérard), Kepler astronome, astrologue. Gallimard, 1979. (Bibliothèque des sciences humaines).
- Owen Gingerich, James H. MacLachlan, Nicolaus Copernicus: making the Earth a planet, Oxford University Press US, 2005, ISBN 978-0-19-516173-1[13].
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Articles connèxes[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- (en) The Genuine Copernican Cosmological Principle, per Konrad Rudnicki.
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ (fr)Jean-Pierre Bois, L’Europe à l’époque moderne, XVIe-XVIIIe siècle, Armand Colin, 2003, Paris, ISBN 2200266170, p.276
- ↑ Las expressions « modèl d'Aristòtel » e « sistèma de Ptolemèu » remontan a l'Edat Mejana, a l'epòca ont aqueles dos autors èran las referéncias essencialas en matèria scientifica. Son classicas mas enganairas. En realitat, l'idèa del geocentrisme coma sistèma, ben anteriora a Aristòtel, remonta almens a Anaximandre. Quant a la teoria dels epicicles, Ptolemèu la ten d'Iparc.
- ↑ Pel papa Beneset XIV. Cf. infra, Las reticéncias.
- ↑ Comunautats religiosa e sabenta
- ↑ (fr)Guillaume Libri histoire des sciences mathématiques en Italie : depuis la renaissance des lettres jusqu'à la fin du XVIIe siècle Tome 4.
- ↑ (fr)La condamnation des livres coperniciens et sa révocation à la lumière de documents inédits des Congrégations de l'Index et de l'Inquisition, Pierre-Noël Mayaud, Universitat pontificala gregoriana, 1997 (Google Books)
- ↑ id "Mayaud"
- ↑ http://www.nmspacemuseum.org/halloffame/detail.php?id=123
- ↑ « The Genuine Copernican Cosmological Principle », del libre de Konrad Rudnicki, (professor a l'Universitat Jagiellon, Cracòvia, Polonha) The Cosmological Principles, 1995.
- ↑ (fr)La tomba de Copernic identificada mercé a son ADN
- ↑ (fr)Sciences & Vie, Los ossaments de Copernic enfin identificats, nº 1096, gen. 2009, p. 11.
- ↑ (fr)http://www.lemonde.fr/europe/article/2010/05/22/copernic-inhume-en-pologne-467-ans-apres-sa-mort_1361799_3214.html#xtor=RSS-3208
- ↑ Google Books


text:
Isturits
Isturits (Izturitze en basco, Isturits en francés) qu'ei ua comuna deu Bascoat, en Baisha Navarra.
Lo gentilici qu'ei izturiztar.
L'arriu d'Arberoa a mei deus sons afluents los arrivets d'Altzerreka, d'Othalatze e de Hegia que traucan la comuna. Qu'ei tanben adaigada per l'arrivet de Karabindegi[1], afluent de Lihurri.
Somari
Comunas tòcatocantas[modificar | modificar la font]
- Aiherra au nòrd-oèst
- Oreguer a l'èst
- Sent Estève e Sent Martin d'Arberoa au sud
.
Geografia[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
De véder[modificar | modificar la font]
Referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Carabindeguy au sègle XVIIIau, in Las Assembladas Popularas deu Reiaume de la Baisha Navarra a Isturits en 1779 e 1782


text:
66
Cronologia mensuala:
Gen - Feb - Mar - Abr - Mai - Junh
Julh - Ago - Set - Oct - Nov - Dec
Cronologias tematicas:
Literatura - Musica - Sciéncia - Espòrt
Aquesta pagina concernís l'an 66 del calendièr gregorian.
Somari
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Empèri Roman[modificar | modificar la font]
Perseguida de la repression liada a la conjuracion de Pison. En particular, lo generau Cnaeus Domitius Corbulo, fòrça populara gràcias a sei victòrias còntra lei Parts en 58-63, foguèt obligat de se suicidir. Aquò entraïnèt d'inquietuds vivas dins l'armada que sei caps acomencèron de pensar a un còp d'estat còntra Neron. D'autra part, l'emperaire Neron, totjorn sensa eiretier, assaièt de se maridar tornarmai. Sa premiera chausida, Claudia Antònia, filha de l'emperaire Claudi, refusèt e foguèt assassinada. En mai, Neron esposèt donc Statilia Messalina qu'èra son anciana mestressa. Dins aquò, tre lo mes de setembre, l'emperaire quitèt Roma per un viatge en Grècia.
A Jerusalèm, de trèbols religiós entre josieus e paganisme entraïnèron una revòuta d'unei vilas de Judèa e d'esmogudas a Alexàndria. Leis insurgents prenguèron l'avantatge a Jerusalèm. Conquistèron la fortalesa de Massada e capitèron de vencre lei fòrças dei captaus josieus opausats au movement. Puei, au nòrd de Jerusalèm, bateguèron una legion romana venguda restablir l'òrdre e li causèron de pèrdas importantas. Après aquela victòria, la natura de la revòuta cambièt e se transformèt en guèrra d'independéncia (Premiera Guèrra Judeoromana) ambé lo raliment de la màger part dau pòble e de l'elèit josieus a l'insureccion.
Asia[modificar | modificar la font]
China[modificar | modificar la font]
Fondacion d'una escòla basada sus lei principis dau confucianisme a Luoyang. Èra dubèrta ai fius dei foncionaris superiors, de l'aristocracia auta chinesa e ai fius dei nobles Xiongnus dau Sud. Aqueu drech donat ai nomadas de l'estèpa permetiá de mantenir lo ròtle de barri còntra leis autrei pòbles nomadas tenguts per lei Xiongnus dau Sud dempuei 47.


text:
Cauna del Puèg Mèrle
La cauna ornada preïstorica del Puèg Mèrle es situada a Crabairet, suls Causses de Carcin e lo departament d'Òlt. Se dobrís dins un puèg dominant la val de Cèla. Henri Breuil declarèt que « la sala pintada de la cavèrna del Puèg Mèrle es coma la Capèla Sixtina dels Causses d'Òlt ».
Situacion e istoric[modificar | modificar la font]
Foguèt descobèrta lo 4 de setembre de 1922 per Andrieu Dàvid e Henri Dutertre, e estudiada per Amadèu Lemosin,[1] André Leroi-Gourhan e Michel Lorblanchet.
En 1949, Andrieu Dàvid descobriguèt lo « Malhum del Combèl ». Amadèu Lemosin estudièt las pinturas descobèrtas.
Venguèt monument istoric lo 17 de febrièr de 1951 e representa un dels sites pus importants de l'art paleolitic europèu.
L'art de Puèg Mèrle[modificar | modificar la font]
La cauna compta dos sosensembles situats suls dos costats de l'entrada preïstorica:
- a l'èst se pòt véser de pontuacions rojas, de cavals, un felin e, dins un diverticul sonat « lo Combèl », tres figuras imaginàrias que evòcan de cèrvis grands de las torbièras;
- a l'oèst s'estend un malhum pus espaciós e pus ric, lo sol accessible per las visitas toristicas. Compren sensiblament una composicion nomenada « frisa negra » associant un caval, de bisonts e de mamots, de detadas nombrosas al plafon, de mans negativas associadas a de pontuacions en mai del panèl apelat « dels cavals pontuats ».
Referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ La grotte temple du Pech Merle, 1929.


text:
Tambornet
Lo jòc del tambornet es un espòrt collectiu de doas còlas de cinc jogaires (tamborinièrs).
La version mai anciana del jòc data dels ans 1860 e se practica defòra sus un terren de 80 m sus 18 a cinc contra cinc. Coma dins lo jòc de pauma o de tenis, los jogaires devon mandar la pelòta dins lo camp opausat. Los ponches se comptan coma dins lo jòc de pauma (o de tenis): 15, 30, 45 e jòc. La primièra còla que capita 13 jòcs (o 16 segon las formulas) ganha e i a egalitat quand las doas còlas son a 12 ponches.
Dempuèi los ans 1980, un jòc de sala se desvolopa. Lo terren mesura 34 m sus 16 , se jòga tres contra tres. Los occitans e italians, que practican dempuèi mai d'un sègle, dominan la disciplina que se practica ara en Àustria, Ongria, Espanha, Irlanda, Norvègia, Brasil e Japon.
Existís mai d'una variantas del jòc, coma lo tambeach que se practica sus l'arena amb una ret entre los dos camps, o de variantas defòra sus pisat coma le tambourelli escocés e lo tamboreu brasilian.
Naissença[modificar | modificar la font]
Lo jòc del tambornet es un jòc de longa pauma. Es lo descendent dirècte del jòc de balon practicat en Lengadòc, entre lo mitan del sègle XVI e 1861. Aquest an, un barricaire de Mesa fabrega los primièrs tambornets (cercle de fusta sus lo qual es tibat una pèl pergaminada). Los jogaires daissan caire los braçals de fusta utilizats al jòc de balon, e jògan amb los tambornets. Servan los meteisses terrens, e las ancianas règlas. Lo document mai ancian que parla de tambornet es una consulta del conselh municipal de Floreçac de 1871, enebissent lo jòc per la passejada. En Occitània, es Max Roqueta qu'es a l'origina de la creacion de la Federacion Francesa de Tambornet en 1939. Mai tard, en 1954 es el que permetrà un raprochament e de rescontres amb las còlas italianas, ont lo tambornet i es un espòrt mièg-professional.
Lo jòc[modificar | modificar la font]
Equipament[modificar | modificar la font]
- Lo terren defòra : un rectangle en pisat, de quitran o sintetic de 80 m de long sus 18 m de larg (20 m ancianament). Dins la longor, lo terren es devesit en dos camps per una linha nomenada còrda. Las linhas de confront de 10 cm de larg apertenon al terren. Mas, una pelòta que tòca la còrda serà totjorn jutjada falsa per la còla que la mandèt. En jòc de sala, lo terren mesura 34 m sus 16.
- La pelòta : roja o blanca es en cauchó e d’un diamètre de 6,1 cm e pesa 78 g.
- Lo tambornet : un cercle, autrecòps de fusta, uèi de plastic enrodat per un fial de coire e tibat d'una tela sintetica per tal que la pelòta rebomba. Se pòt téner lo tambornet amb la man per una manilha de cuèr.
- Lo bacèl : D’un diamètre de 18 cm al cap d’un margue de 70 cm a un mètre. S'utiliza per engatjar la pelòta e permetre de la lançar a granda velocitat. Lo bacèl es de mens en mens utilizat.
- La mandolina : es un tambornet que sa forma sembla una gota d'aiga. La manilha se situa del costat mai fin. La mandolina s'utiliza pas que per l'engatjament e permetre a la pelòta d'anar mai luènh pus aisidament e per li balhar un efièch. Es pauc utilizada en França mas sovent pels italians.
Los tamborinièrs[modificar | modificar la font]
Doas còlas de cinc jogaires s’afrontan, caduna sus una part del terren. Los tamborinièrs son despartits sul terren segon tres ròtles.
Dos fons que mandan la pelòta lo pus luènh possible dins lo camp opausat. Un dels dos fons es lo tambornièr : engatja la pelòta amb son tambornet, bacèl o mandolina e contunha lo jòc amb son tambornet.
Dos cordièrs que tornan mandar las pelòtas cortas de l’adversari (autres còps la linha centrala èra materializada per una còrda). Lo seu ròtle es malaisit: fòrça pelòtas fusan al dessús d'eles. Lo cas ideal es quand un fons o lo terç advèrsa manca.
Al mitan, lo terç manda lo mai bas possible las pelòtas que los cordièrs manquèron. Manda tanben las pelòtas un pauc cortas per los fons. Idealament, jòga de pelòtas d'ataca.
Règlas[modificar | modificar la font]
Descompte dels ponches : sabent que la pelòta pòt rebombar un còp abans d’èsser tambornada, una còla pèrd un ponch se :
- la pelòta es pas mandada dins lo camp opausat.
- la pelòta aterrís fòra del terren (las linhas son dins lo terren). Se la pelòta que tòca la linha centrala (la còrda), es tanben mancada.
- Lo tamborinièr tòca la pelòta amb una autra part de son còs que l’avantbraç que tend lo tambornet.
- dos tamborinièrs de la meteissa còla tòcan consecutivament la pelòta.
- un tamborinièr va dins lo camp opausat.
Lo descompte sa fa coma al tennis : La partida es ganhada quand una còla ganha 13 o 16 jòcs segon las categorias. Cada tres jòcs, las còlas càmbian de costat e lo servici càmbia a cada jòc.


text:
Hattencourt
Hattencourt en picard ( Hattencourt en francés) es una comuna francesa, situada dins lo departament de Somme e la region de Picardia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Lo vilatge a citat a partir de la Modèl:S-.
A #èsser dévasté per las tropas de Turenne l'an 1636.
Totalament destruit pendent la Primièra Guèrra mondiala (lo sieu doç #èsser alavetz rasada), #èsser pel continuament reconstruit.
Cossí de fòrça nombrosas pichonas localités ruralas, Hattencourt a vist aqueles darrièrs tempses los sieus comèrcis desaparéisser/desaparéisser. Abans aquela implantacion de las supermarchés, lo vilatge « viviá » per una activitat comerciala e comptava #forn# de pan, charcuterie, épicerie.
Le village est cité à partir du Modèl:S-.
Il a été dévasté par les troupes de Turenne en 1636.
Entièrement détruit pendant la Première Guerre mondiale (sa sucrerie fut alors rasée), il fut par la suite reconstruit.
Comme de très nombreuses petites localités rurales, Hattencourt a vu ces derniers temps ses commerces disparaître. Avant cette implantation des supermarchés, le village « vivait » par une activité commerciale et comptait boulangerie, charcuterie, épicerie.


text:
Muttersholtz
Müttersholz en alemannisch (Muttersholtz en francés) es una comuna francesa del departament del Bas Ren e de la region d'Alsàcia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Muttersholtz se tròba Modèl:A Nombre de Sélestat e fa partida del costat de Marckolsheim sus la expedís actiu a Diebolsheim, en comprenent los caseriux de Ehnwihr e de Nieder-Rathsamhausen.Lo vilatge es lo un del mai important centre del Ried del Alsace central.
Muttersholtz se trouve à Modèl:Nombre de Sélestat et fait partie du canton de Marckolsheim sur la route allant à Diebolsheim, comprenant les hameaux d'Ehnwihr et de Nieder-Rathsamhausen.Le village est l'un des plus important centre du Ried de l'Alsace centrale.


text:
Sent Aunís e Lengròs
Sent Aunís e Lengròs[1] (oficialament en francés Saint-Aunix-Lengros) qu'ei ua comuna gascona, situada dens lo departament de Gers e la region d' Occitània.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comuna de Gasconha situada a 38 km au Nòrd-Oèst de Tarba.
Istòria[modificar | modificar la font]
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Economia[modificar | modificar la font]
Viticultura : Costalats de Sent Mont (AOVDQS)
Lòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas dab la comuna[modificar | modificar la font]
Véder tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- Sit oficiau
- Sent Aunís e Lengròs sus lo sit de l'Institut Geografic Nacionau
- Sent Aunís e Lengròs sus lo sit de l'Insee


text:
Sissonne (Aisne)
Sissonne es una comuna francesa del departament d'Aisne e de la region de Picardia.
== Geografia ==.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
L'origina del nom de Sissonne proven del latin Sessonnnia, al Modèl:XIe s - Sègle XIII, alavetz viscut per peuplades germaniques.
L'origine du nom de Sissonne provient du latin Sessonnnia, au Modèl:XIe s - Sègle XIII, alors habité par des peuplades germaniques.


text:
Mesples
Mesples (oficialament en francés Mesples) es una comuna occitana de Borbonés, situada dins lo departament d'Alèir e la region d'Auvèrnhe.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Lo territòri communal a adaigat pel riu Arnon.
La municipalitat a situat sul sentier de grand randonnée de país : Suls passatges dels mèstres sonneurs.
Le territoire communal est arrosé par la rivière Arnon.
La commune est située sur le sentier de grande randonnée de pays : Sur les pas des maîtres sonneurs.


text:
Neftis
Divessa de l'Egipte antica hilha Not, divessa deu cèu e de Geb, diu de la tèrra; adonc qu'ei tanben la sòr s'Isis, d'Osiris e de Seth. Deu medish biais qu'Osiris esposè la soa sòr Isis, Neftis que's maridè dab Set. Totun qu'avó un hilh dab Osiris: lo diu Anubis deu cap de chacal. Qu'ei representada potant lo ieroglif qui vòu díser "ostau" suu cap com un capèth. Com la divessa Bastet, qu'ei associada au sistre (instrument de musica de pecussion). Qu'èra mei que mei venerada a Eliopòlis e qu'èra considerada au còp protectriça (e mai que mai protectriça deus faraons estant qu'avèva emparat lo diu Òrus mainatge) e terribla.


text:
Luscinia megarhynchos
Lo Rossinhòl filomèl a un cant fòrt agradable que se pòt ausir de jorn coma de nuèch.
Son abitat es lo bòsc, de preferéncia a proximitat de l'aiga, mas se pòt tanben trobar dins los òrts, los bosquets o verdièrs.
Aspècte[modificar | modificar la font]
Son envergadura mesura entre 22 e 24 cm per una nautor d'environ 16 cm; pesa de 18 a 27 g. Son plumatge es brun, sas patas son longas.
Alimentacion[modificar | modificar la font]
Se noirís de baias, d'aranhas o d'insèctes pichons.
Nidificacion[modificar | modificar la font]
A lòc de mai a junh. Son nis es pauc ordenat e bas (passa rarament al dessús de 30 cm), o quitament sul sol. La femèla pond 4 o 5 uòus que son blavencs o verdencs, un pauc pigalhats. L'incubacion dura 14 jorns. L'emancipacion dura 11 a 12 jorns e lo vòl seguís pauc aprèp. La primièra nidificacion se passa a la prima seguenta e los rossinhòls filomèls vivon fins a 6 ans.
Migracion[modificar | modificar la font]
En setembre, migra vèrs l'Africa subsaariana en passant per l'estrech de Gibartar o per d'endreches ont l'espandida maritima es pas importanta.
Simbòls[modificar | modificar la font]
Dins las tradicions popularas, lo rossinhòl anóncia la prima, es l'ausèl del mes de mai, mas es tanben e sustot lo simbòl de l'amor. Lo comtat de Niça a conservat son Rossinhòl que vòla dins los cants tradicionals e las ròndas de mai, que lor tèma a inspirat Chaikovskii per son Humoresque opus 10-2.


text:
Plombières-les-Bains
Plombières-les-Bains es una comuna francesa, situada dins lo departament dels Vòges e la region de Lorena.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Situada en las Vòges meridionalas, a las confins de l'Anautita-Saône, la pichona vila de Plombières-las-Bains ocupa la vallée estrecha de la Augronne. Aquela topologie a condusit la municipalitat a se desvolopar suls vessants e per cèrts caserius excentrés suls plateaux de la Vôge : de Granjas-de-Plombières, Ruaux, Bellefontaine...
Al delà del Augronne se tròba la municipalitat del Val-de Ajol ont passa d'ara endavant la nòva RN 57 #qu'evita aital lo relief plombinois tròp escarpé. Dos unes autres corses d'aiga solquen la municipalitat, egalament orientats del nòrd-es cap al sud-oèst : lo ruisseau de Chèvrecul #qu'adaiga Ruaux abans d'immergir cap al Augronne e la Semouse #que separa la municipalitat de las siás vesinas : Xertigny e Lo Clerjus.
La vila possedís 27 fonts caudas faiblement minéralisées mas ricas en oligo-elements. Las aigas de Plombières jaillissent a temperaturas compresas entre 57 e 84 gras : ideales per se relaxer, son tanben indicadas en lo tractament dels afectem digestivas e rhumatismales.
Située dans les Vosges méridionales, aux confins de la Haute-Saône, la petite ville de Plombières-les-Bains occupe la vallée étroite de l'Augronne. Cette topologie a conduit la commune à se développer sur les versants et par certains hameaux excentrés sur les plateaux de la Vôge : Granges-de-Plombières, Ruaux, Bellefontaine...
Au-delà de l'Augronne se trouve la commune du Val-d'Ajol où passe désormais la nouvelle RN 57 qui évite ainsi le relief plombinois trop escarpé. Deux autres cours d'eau sillonnent la commune, également orientés du nord-est vers le sud-ouest : le ruisseau de Chèvrecul qui arrose Ruaux avant de plonger vers l'Augronne et la Semouse qui sépare la commune de ses voisines : Xertigny et Le Clerjus.
La ville possède 27 sources chaudes faiblement minéralisées mais riches en oligo-éléments. Les eaux de Plombières jaillissent à des températures comprises entre 57 et 84 degrés : idéales pour se relaxer, elles sont aussi indiquées dans le traitement des affections digestives et rhumatismales.
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Plombières #Èsser dempuèi la Ve sègle abC. lo luòc d'un abitat celte. Los Romains, en lo moment de la conquista de las Gaules, i #descobrir de fonts d'aigas caudas e #fondar la station i a mai de 2000 ans. La legenda vòl que las légions del tinent de César, Labienus, #que se dirigissián cap al nòrd via l'actuala Franca-Comtat, en -51, se sián arturats près de Plombières. Un soldat, a l'investigacion de lo sieu can, #que s'i seriá aluenhat pendent la nuèch, i auriá trobat aquelas fonts caudas. Los Romains #emprene de trabalhs considerables amb la fin de capter las fonts ; per #encobrir, eles détournèrent çò Augronne. Sembla que los thermes romains aculhián sustot ferits de guèrra venguda de las limes sul Rhin. La station i aguèt destruit en lo moment de las invasions barbaras, mas renais a partir de la Mièja Edat.
Lo pòrti Transbordador III i fa erigir una fortalesa (se situa l'acabament parcial dels trabalhs l'an 1292) sus tèrras apertenentas a la abbaye de Remiremont, #çò que lududes val una menaça de excommunication. Lo castèl i aviá bastit sul marge esquèrre de la Augronne amb la fin de protegir las « baigneurs contra las méchantes gents ». A #èsser destruit benlèu al cors de l'incendi #que #destruir Plombières en 1297[1].
Al fil dels sègles, d'illustres curistes van s'i succedir : los ducs de Lorraine, plan segur e los sieus cosins los ducs de Guise mas tanben Montaigne, Louis XV de França e la siá familha, Voltaire, Beaumarchais (la primièra de lo sieu celèbre « Matrimòni de Figaro » #debanar a Plombières, i èra lo proprietari de la papeterie dintratz 1780 e 1788), Napoleon Bonaparte, Joséphine de Beauharnais, Napoleon III, Berlioz, Lamartine o encara Alfred de Musset e quitament lo pintor espanhòl Goya,.
Una stèle a erigit en remembrar de l'enginhèr american Robert Fulton #que, en 1802, es vengut presentar a l'esposa del primièr cònsol, la maquette de lo sieu vaissèl a vapor. L'experiéncia i aguèt luòc sus un braç del Augronne, près de l'actuala carrièra Fulton, e lo invention li caliá révolutionner l'art de la navegacion.
Lo 21 de julhet 1858 #debanar en lo « pabalhon dels princes » (actuales bureaux de l'administracion de la Societat thermale) la entrevista secrèta entre l'emperaire Napoleon III e lo comte de Cavour, primièr ministre sardo-piémontais, en desbocant al tractat de Plombières. Aquel acòrdi prevei #qu'en l'escambi del supòrt militar francés al Piémont-Sardenha en la siá guèrra contra l'Àustria, la França i aurà indemnitzat per la annexion de la Savoie e de Niça.
Es alavetz, a l'escasença d'un sopar, dicha-se, #que i aguèt improvisat la Gèla Plombières.
Plombières fut dès le Ve sègle abC. le lieu d'un habitat celte. Les Romains, lors de la conquête des Gaules, y découvrirent des sources d'eaux chaudes et fondèrent la station il y a plus de 2000 ans. La légende veut que les légions du lieutenant de César, Labienus, qui se dirigeaient vers le nord via l'actuelle Franche-Comté, en -51, se soient arrêtées à proximité de Plombières. Un soldat, à la recherche de son chien, qui se serait éloigné pendant la nuit, aurait trouvé ces sources chaudes. Les Romains entreprirent des travaux considérables afin de capter les sources ; pour cela, ils détournèrent l'Augronne. Il semble que les thermes romains accueillaient surtout des blessés de guerre venus des limes sur le Rhin. La station fut détruite lors des invasions barbares, mais renaît à partir du Moyen Âge.
Le duc Ferry III y fait ériger une forteresse (on situe l'achèvement partiel des travaux en 1292) sur des terres appartenant à l'abbaye de Remiremont, ce qui lui vaut une menace d'excommunication. Le château était bâti sur la rive gauche de l'Augronne afin de protéger les « baigneurs contre les méchantes gens ». Il a été détruit peut-être au cours de l'incendie qui détruisit Plombières en 1297[2].
Au fil des siècles, d'illustres curistes vont s'y succéder : les ducs de Lorraine, bien sûr et leurs cousins les ducs de Guise mais aussi Montaigne, Louis XV de France et sa famille, Voltaire, Beaumarchais (la première de son célèbre « Mariage de Figaro » eut lieu à Plombières, il y était le propriétaire de la papeterie entre 1780 et 1788), Napoléon Bonaparte, Joséphine de Beauharnais, Napoléon III, Berlioz, Lamartine ou encore Alfred de Musset et même le peintre espagnol Goya,.
Une stèle est érigée en souvenir de l’ingénieur américain Robert Fulton qui, en 1802, est venu présenter à l'épouse du premier consul, la maquette de son bateau à vapeur. L’expérience eut lieu sur un bras de l’Augronne, près de l'actuelle rue Fulton, et l’invention devait révolutionner l’art de la navigation.
Le 21 juillet 1858 eut lieu dans le « pavillon des princes » (actuels bureaux de l'administration de la Société thermale) l'entrevue secrète entre l'empereur Napoléon III et le comte de Cavour, premier ministre sardo-piémontais, aboutissant au traité de Plombières. Cet accord prévoit qu'en l'échange de l'appui militaire français au Piémont-Sardaigne dans sa guerre contre l'Autriche, la France sera indemnisée par l'annexion de la Savoie et de Nice.
C'est alors, à l'occasion d'un dîner, dit-on, que fut improvisée la Glace Plombières.
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Georges Poull, Plombières a la Mièja Edat, lo sieu castèl e los sieus procuradors. Tirat a despart d'un estudi aparegut en los Anals de l'Èst (1972-1) completat per un abans intencion de Marc Chardot e enriquit de divèrsas nòtas e illustrations, Berger-Levrault, Modèl:2e trimèstre 1973.
- ↑ Georges Poull, Plombières au Moyen Âge, son château et ses avoués. Tiré à part d'une étude parue dans les Annales de l'Est (1972-1) complété par un avant propos de Marc Chardot et enrichi de diverses notes et illustrations, Berger-Levrault, Modèl:2e trimestre 1973.


text:
Villes et mairies du District d'Inn (100)
Liste des communes
Scuol
Ville de Scuol, localité de la Suisse de 2 100 habitants.
La mairie de Scuol a une adresse e-mail et un site Internet.
Val Müstair
Village de Val Müstair, localité de la Suisse de 1 600 habitants.
La mairie de Val Müstair a une adresse e-mail et un site Internet.
Zernez
Village de Zernez, localité de la Suisse de 1 000 habitants.
La mairie de Zernez a une adresse e-mail et un site Internet.
Sent
Village de Sent, localité de la Suisse de -1 000 habitants.
La mairie de Sent a une adresse e-mail et un site Internet.
Samnaun
Village de Samnaun, localité de la Suisse de -1 000 habitants.
La mairie de Samnaun a une adresse e-mail.
Ramosch
Village de Ramosch, localité de la Suisse de -500 habitants.
La mairie de Ramosch a une adresse e-mail.
Ftan
Village de Ftan, localité de la Suisse de -500 habitants.
La mairie de Ftan a une adresse e-mail.
Ardez
Village de Ardez, localité de la Suisse de -500 habitants.
La mairie de Ardez a une adresse e-mail et un site Internet.
Tschlin
Village de Tschlin, localité de la Suisse de -500 habitants.
La mairie de Tschlin a une adresse e-mail.
Tarasp
Village de Tarasp, localité de la Suisse de -500 habitants.
La mairie de Tarasp a une adresse e-mail et un site Internet.
Susch
Village de Susch, localité de la Suisse de -500 habitants.
La mairie de Susch a une adresse e-mail et un site Internet.
Lavin
Village de Lavin, localité de la Suisse de -500 habitants.
La mairie de Lavin a une adresse e-mail.
Guarda
Village de Guarda, localité de la Suisse de -500 habitants.
La mairie de Guarda a une adresse e-mail et un site Internet.


text:
Regiment de Granadèrs a Chivau
Lo Regiment de Granadèrs a Chivau deu General San Martín qu'ei un còs de l'armada argentina fondat lo 16 de març de 1812 peu generau José de San Martín e qui s'illustrè dens la Guèrra d'Independéncia, notament a l'escadença deu combat de San Lorenzo e, arron, en traucant la Cordilhèra deus Andes.
Enter los sons purmèrs oficièrs, que comptè dab lo militar e marin provençau Ipolit Bochard.
Uei lo dia qu'ei mei que mei un regiment protocollari present au cors de las ceremonias oficiaus e qui acompanha lo president de la Republica. Que susvelha tanben la tomba deu son fondator dens la Catedrau Metropolitana de Buenos Aires.


text:
Lion
Lion (en francés Lyon, en francoprovençal Liyon) es una vila de França, a l'èst, e es lo capluòc de la region d'Auvèrnhe Ròse Aups, de la Metropòli de Lion e del departament de Ròse. Es la tresena vila de França amb 500 715 abitants. L'aglomeracion de Lion, poblada de 1 348 832 abitants, es la segonda de França. Es traversada per Ròse e Sòna.
Sos abitants son apelats amb lo gentilici lionés -esa.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Lo luòc de Lion a èsser ocupat dempuèi la preïstòria e la primièra vila data de la Roma anciana. Una cita de l'istorian Fernand Braudel presenta plan la riquesa e la complexitat de istòria de Lion : « Lo destin de Lion es pas pas mai simple qu'aquel del fleuve. Tota vila, sens dobte, es un èsser complicat, Lion mai qu'una autra, que frapper l'istorian per la siá riquesa, las siás brusques transformacions, las siás originalitats, quitament las siás étrangetés. Es pas lo meteis d'un sègle dins lo sègle seguent e, mai obligada que disposicion de lo sieu plen gré, passa sens fin d'una originalitat a una autra. Es, siá sola, un malaisit problèma de l'istorian de França, benlèu lo problèma clau, segurament lo indicateur clau »[1].
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Fernand Braudel, L'identitat de la França, tome 1, Espaci e istòria, pàg.260, 1986.


text:
Cereala
Las cerealas (del nom de la divessa romana de la grana; Cerès) son de plantas que se n'utiliza la grana per la consomacion, que botanicament se nomena cariopsi, e conten d'amidon que se pòt transformar en farina, basa de divèrsas preparacions alimentàrias (pan, pastas, pastís, etc.) e son la matèria primièra per la fabricacion de begudas alcolicas (bièrra, whisky, sake); tanben lo gèrme se pòt utilizar dins lo regimens e per alimentacion animala, se'n trai d'òli, especialament del milh.
Al sens estricte, las cerealas son de graminèas (Poaceae) mas tanben se considèran coma cerealas las granas de qualques autras familhas cultivadas pel consum uman o animal.
Actualament las cerealas fornisson la màger part (45%) de las calorias alimentàrias de l'umanitat.[1]
En tèrmes botanics, las cerealas apartenon a la familha poacea (o gramacèas). D'autras grandas familhas botanicas s'assimilan a vegadas a las cerealas: la grana del blat negre (poligonacea), la quinoa (quenopodiacea) e lo sesam (pedaliacea).
Somari
L'influéncia de las cerealas dins l'istòria de l'umanitat[modificar | modificar la font]
Las cerealas, amb las Fabaceae (leguminosas), foguèron las primièras familhas de plantas a èsser cultivadas al neolitic. Inicialament se plantava de varietats salvatjas, mas amb la seleccion se produguèt la domesticacion d'aquelas espècias, e en seguent, la transformacion en varietats domesticas pus rendablas, las plantas venguèron pus grandas (aumentant atal la productivitat) e que tombèron pas l'espiga (ne facilitant la culhida).[2]
Se considèra que la cultura de las cerealas permetèt lo desvolopament de las grandas civilizacions. En efèit, en donant una nutricion regulara e abondanta al pòble, las cerealas permetèron l'organizacion de societats pus densas e pus complèxas. Atal prenent en compte que los rendements de las cerealas resultèron elevats e la conservacion foguèt pro facila, permetèt de constituir d'excedents que en mai rendèron possible lo comèrci.[3]
Las cerealas de basa sus las qualas se bastiguèron las civilizacions, foguèron divèrsas. En Orient Mejan e Euròpa foguèt lo blat, en Orient Extrèm de las condicions umidas foguèt lo ris; los pòbles d'America modifiquèron las plantas salvatjas e creèron fòrça varietats de milh. Finalament las civilizacions en Africa saheliana e subsahariana cultivèron lo milh menut, una planta capabla de s'adaptar a una sason umida corta.
Utilizacion[modificar | modificar la font]
Alimentacion umana[modificar | modificar la font]
En alimentacion umana s'utiliza lo blat e lo ris, las divèrsas varietats de milh menut e milhòca, e lo blat negre.
L'òrdi s'utiliza per far lo malt, basa de la bièrra.
De cerealas segondàrias se tornan utilizar en quantitats creissentas amb implantacion de l'agricultura biologica, coma l'espèuta, lo segal o la civada.
D'autras plantas coma la quinoa, cultivada tradicionalament en America del Sud, se desvolopan, tanben gràcias al sector de l'agricultura ecologica.
- Principalas formas de consum de cerealas :
- En grana: totas, especialament lo ris, lo milh, lo milh menut, lo blat negre e l'òrdi, mas tanben lo blat dur (sovent precosit), l'espèuta, la civada, la quinoa.
- En farina: blat, segal, blat negre, espèuta per la fornariá (pan, galetas e la pastissariá).
- semola: blat dur (coscós, bolgor, pastas alimentàrias), milh (polenta), milh menut.
- En farinetas o cremas: civada (gruau o porridge).
- En flocons: civada
- En pastas alimentàrias : blat dur, segal, espèuta, ris, milh menut, blat negre.
Alimentacion animala[modificar | modificar la font]
Una granda partida de la produccion mondiala es destinada a l'alimentacion dels animals domestics: dins los païses desvolopats, 56% del consum de cerealas servís a alimentar lo bestial, e dins los païses en via de desvolopament es de solament de 23 %.[4] 37% de la produccion de cerealas del monde se destina alimentacion dels animals d'elevatge.[5]
Dins l'alimentacion animala practicament s'utiliza totes los tipes de cerealas, subretot lo blat tradicionalament reservat al consum uman, jos divèrsas formas :
- granas entièras ;
- granas trissadas ;
- plantas entièras cortadas abans sa maduretat, jos forma d'ensilatge: blat e milhòca.
Aprèp la culhida los rèstas se pòdon utilizar coma palha per la jaça
Utilizacions industrialas[modificar | modificar la font]
- Produccion d'alcòl etilic e de begudas alcolicas per fermentacion e destillacion : aquavit, bièrra, sake, vodka, whisky…
- Derivats de l'amidon: siròps, dextròsa, dextrina subretot del milh, e utilizats dins l'industria agroalimentària, la papetariá, la farmacia e mai.
- La palha, utilitzada dins la construccion tradicionala e, recentament, dins l'ecologica.
Caracteristicas nutritivas[modificar | modificar la font]
Las granas de las cerealas contenon generalament :
- Fòrça glucids, a l'entorn de 70 % a 80 %, jos la forma de midon ;
- proteïna (fins a 15 % dins lo blat dur) ;
- lipids en bassa proporcion (mens del 5 %), venent del gèrme ; d'ont se n'extrai d'òli dins certanas cerealas ;
- sals minerals.
La grana es envolopada per una cuticula essencialament facha de cellulòsa.
Las cerealas son subretot interessantas per son apòrt energetic, jos forma de sucres lents. Tanben son una font de vitaminas e de fibras. Sas proteïnas mancan de divèrses aminoacids essencials coma la lisina o lo triptofan. Qualques cerealas contenon una proteïna particulara, lo glutèn, que permet de far de pan, las cerealas panificablas: son lo blat, l'espèuta e lo segal).
Lo consum de ris descorticat (ris blanc) pòt provocar un manca de vitamina B1 o tiamina, causa, sens complements alimentaris, lo beriberi. Lo consum excessiu de milh, que seguèt pas lo procèssus de nixtamalizacion, pòt conduire a una manca de vitamina PP, causa de la pellagra. Per certanas personas predispausadas, lo glutèn pòt provocar la malautiá celiaca, que produsís una atrofia de la mucosa intestinala.
Importància economica[modificar | modificar la font]
La colhida mondiala de cerealas atenh 2,07 miliards de tonas (an 2003). Atal representa una mejana bruta de 345 kg per abitant e per an (per 6 miliards d'abitants en tot), mejana de 155 kg per las cerealas destinadas a l'alimentacion umana.
Referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ (en)Donadas de la FAO, 2001-2003 [pdf]
- ↑ (es)FULLOLA, J.M., NADAL, J. Introducción a la prehistoria. Barcelona, 2005. Editorial UOC.
- ↑ (fr) De l'inégalité parmi les sociétés, Jared Diamond, Gallimard
- ↑ (en) World Resources Institute, Earth trends, Agriculture & food, Table data base , [1] o [2]
- ↑ (en) Lester Brown, Lo plan B, per un pacte ecologic, capítol 9, disponible en línia en anglés


text:
Souillé
Souillé es una comuna francesa, situada dins lo departament de Sarthe e la region dels Païses de Léger.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comuna situada en lo departament de la Sarthe.
Commune située dans le département de la Sarthe.
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Dempuèi la Préhistoire, la preséncia d'activitat de forja a testificat (Las Lanas). L'installacion del vilatge d'origina data de la Modèl:S-, jol vocable de Sant Martin. Un talhièr monetari a implantat a l'epòca mérovingienne. Lo poder féodal a exercit pel châtelain de la Guierche, #que lo castèl se'n situava al bòrd de la Sarthe, près del passatge a gué. A Modèl:La s-, Herbert de la Guierche fa don de la glèisa e del vilatge ancian als religioses bénédictins del abbaye Sant-Martin de Sées, en lo Adorna. A Modèl:La s- lo domeni es affermé. L'estenduda de las tèrras cultivables aumenta après la venta de las landes reialas acabadas cap a 1571. L'activitat de Souillé demòra essencialament agricòla fins a la fin de la Modèl:S-. Souillé #Èsser la una de las principalas municipalitats productors de canabàs en lo costat de Pilòta. A aquel títol, se compta encara uèi nòu forns a canabàs #que cinc restaurats aqueles darrièrs ans.
Dès la Préhistoire, la présence d'activité de forge est attestée (Les Landes). L'installation du village d'origine date du Modèl:S-, sous le vocable de Saint Martin. Un atelier monétaire est implanté à l'époque mérovingienne. Le pouvoir féodal est exercé par le châtelain de la Guierche, dont le château se situait au bord de la Sarthe, près du passage à gué. Au Modèl:S-, Herbert de La Guierche fait don de l'église et du village ancien aux religieux bénédictins de l'abbaye Saint-Martin de Sées, dans l'Orne. Au Modèl:S- le domaine est affermé. L'étendue des terres cultivables augmente après la vente des landes royales achevées vers 1571. L'activité de Souillé demeure essentiellement agricole jusqu'à la fin du Modèl:S-. Souillé fut l'une des principales communes productrices de chanvre dans le canton de Ballon. À ce titre, on compte encore aujourd'hui neuf fours à chanvre dont cinq restaurés ces dernières années.


text:
Lavenay
Lavenay es una comuna francesa, situada dins lo departament de Sarthe e la region dels Païses de Léger.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Lavenay Es una municipalitat del sud de la Sarthe situada a Unitat|50|km {{}} al sud-es del Mans, 50 km al nòrd de Tors e 36 km a l'oèst de Vendôme. La municipalitat a vorejat pel Loir, lo Tusson e la Braye.
Lavenay est une commune du sud de la Sarthe située à 50 km au sud-est du Mans, 50 km au nord de Tours et 36 km à l'ouest de Vendôme. La commune est bordée par le Loir, le Tusson et la Braye.


text:
Sant-Tewiniav
Sant-Tewiniav en breton ( Saint-Uniac en francés) es una comuna bretona, situada dins lo departament d'Ille et Vilaine e la region de Bretanha.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
La parròquia de Sant-Uniac, enclavée en lo évêché de Sant-Malo fasiá partida del doyenné de Bobital en levant del évêché de Dòl e èra jol vocable de sant Uniac.
La paroisse de Saint-Uniac, enclavée dans l'Sant-Maloù faisait partie du doyenné de Bobital relevant de l'évêché de Dol et était sous le vocable de saint Uniac.


text:
Hessenheim
Hessenheim en alemannisch (Hessenheim en francés) es una comuna francesa del departament del Bas Ren e de la region d'Alsàcia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Hessenheim es un pòble en fasent part del costat de Marckolsheim e del arrondissement de Sélestat-Erstein. Los abitants an conegut jol nom de Hessenheimois. La populacion a qualificat jol sobriquet alsacien de Holtzbeerla (peres duras). Lo pòble a situat a 1 Unitat|3|km}} de Sélestat la granda aglomeracion de la mejana Alsace. Lo pòble es essencialament agricòla.
Hessenheim est un village faisant partie du canton de Marckolsheim et de l'arrondissement de Sélestat-Erstein. Les habitants sont connus sous le nom de Hessenheimois. La population est qualifiée sous le sobriquet alsacien de Holtzbeerla (poires dures). Le village est situé à 13 km de Sélestat la grande agglomération de la moyenne Alsace. Le village est essentiellement agricole.
Istòria[modificar | modificar la font]
Lo luòc a ja #èsser ocupat jos l' epòca romaine coma lo pròva l'existéncia d'un cementèri de l'epòca de l'emperaire Valens del Modèl:IVe sègle #qu'a #èsser meses a jorn amb un important mobilier. Aquel son de contunh los Mérovingiens #qu'an ocupat la region. Mai tard, al Sègle XII, aquel son mercenaires germains #qu'ocuparàn la plana a la demanda del poder imperial. Lo pòble es aital colonisé per abitants de la Hesse, de las Saxons a Saasenheim, e de las Souabes a Schwobsheim. Al cors del Mièja Edat, es la avesque de Estrasburg #qu'a lo pòble en fief, agut pels langraves de Werd, e a aquel títol, part del bailliage de Marckolsheim. Pendent la guèrra de Trenta Ans, lo pòble es décimé. Lo pòble de Shnellenbühl situat a Unitat|3|km {{}} de Hessenheim es totalament rasat pels Suedeses. Aquel pòble uèi entièrament desaparegut possedís pas mai que dos o tres ostals.
Le site a déjà été occupé sous l'époque romaine comme le prouve l'existence d'un cimetière de l'époque de l'empereur Valens du Modèl:IVe siècle qui a été mis à jour avec un important mobilier. Ce sont ensuite les Mérovingiens qui ont occupé la région. Plus tard, au Sègle XII, ce sont des mercenaires germains qui occuperont la plaine à la demande du pouvoir impérial. Le village est ainsi colonisé par des habitants de la Hesse, des Saxons à Saasenheim, et des Souabes à Schwobsheim. Au cours du Moyen Âge, c'est l'évêque de Strasbourg qui tient le village en fief, tenu par les langraves de Werd, et à ce titre, partie du bailliage de Marckolsheim. Pendant la guerre de Trente Ans, le village est décimé. Le village de Shnellenbühl situé à 3 km de Hessenheim est entièrement rasé par les Suédois. Ce village aujourd'hui complètement disparu ne possède plus que deux ou trois maisons.


text:
Farmacologia
La farmacologia al sens larg es l'estudi dels medicaments e de las substàncias d'origina exogèna (xenobiotics) que pòdon aver aquel usatge.
En practica , lo tèrme de farmacologia designa: la farmacologia experimentala, la farmacodinamica, la farmacometrica, la farmacocinetica, la farmacologia clinica.
- Farmacologia clinica : Estudi de las accions d'un medicament sus l'òme portant sus las variacions d'una foncion normala o patologicament modificada, lo metabolisme e la destinada d'un principi actiu medicamentós dins de condicions fisiologicas particularas o patologicas.
- Farmacologia experimentala : Estudi a çò de l'animal.
Brancas de la farmacologia[modificar | modificar la font]
- Farmacocinetica : Estudi de la cinetica d'una substància dins l'organisme : absorpcion, distribucion, metabolisme, excrecion.
- Farmacodinamica : Estudi de l'efièch d'una substància sus l'organisme, de las responsas provocadas.
- Farmacometrica : Evaluacion quantitativa (mesura) de l'efièch dels agents farmacologics in vivo e/o in vitro.
- Quimia terapeutica : Estudi quimic de las substàncias dintrant dins la composicion dels medicaments.
- Toxicologia : Estudi dels efièches sul còs uman de las substàncias toxicas.
- Farmacognosia : Estudi de las matèrias primièras naturalas (plantas ...) utilizadas dins la preparacion dels medicaments
- Farmacovigilancia : Estudi del efièches non desirats de las moleculas sus l'organisme.
- Farmacia Galenica : Estudi de la preparacion dels medicaments.


text:
Benigno Aquino III
Benigno Simeon Cojuangco Aquino III (Manila, 8 de febrièr de 1960), tanben conegut coma Noynoy Aquino o PNoy, es un òme politic filipin, la quatrena generacion de sa familha, president de las Filipinas dempuèi junh de 2010.
Es filh de la presidenta Corazon Aquino e del senador Benigno Aquino Jr.. Visquèt a l'exili als Estats Units d'America amb sa familha, e tornèt dins son país el 1983, pauc après de l'assassinat de son paire. En 1998 foguèt elegit deputat e reelegit en 2001 e en 2004. En 2010 foguèt elegit president de la Filipinas, un an après de la mòrt de sa maire.


text:
Sistèma Solar
Lo Sistèma Solar es l'ensems de totei leis astres qu'orbitan a l'entorn dau Soleu e que i son ligats gravitatoriament. Es format de uech planetas, d'aumens 162 satellits naturaus o lunas e de centenaus de miliers de planetas menoras o planetoïdes, d'asteroïdes, de meteorits e de cometas. A mai, i a tanben çò que se sòna lo mitan interplanetari, format per de gas e de poussa. Aquel ensems tot es situat dins un deis braè de la galaxia de la Via Lactèa, que vira a l'entorn de son centre a 26 000 ans lutz de distància e a una velocitat de 220 km/s.
Somari
- 1 Composicion e estructura dau Sistèma Solar
- 1.1 Generalitats
- 1.2 Lo Soleu
- 1.3 Lo Sistèma intèrne
- 1.4 Lo Sistèma extèrne
- 1.5 Lei regions transneptunianas
- 1.6 Lei regions alunchadas
- 1.7 Donadas dei còrs principaus dau Sistèma Solar
- 2 Formacion
- 3 Referéncias
Composicion e estructura dau Sistèma Solar[modificar | modificar la font]
Generalitats[modificar | modificar la font]
Lo Sistèma Solar s'estructura de la maniera seguenta.
- A son centre trobam lo Soleu, una estela.
- A son entorn viran los uech còrs màgers, sonats planetas, que son (ordenats dau pus pròche au mai luenchenc dau Soleu): Mercuri, Vènus, la Tèrra, Mart (o Mars), Jupitèr, Saturne, Uranus e Neptun.
- Lei planetas nanas coma Pluton, Èris e Cères. Pluton, dempuei lo 24 d'aost de 2006, es pas mai considerat coma una planeta, mas coma una planeta nana.
- Tanben a l'entorn dau Soleu viran de centenats de miliers de còrs mendres que, segon lor talha, composicion e orbita se classifican en planetas menoras o planetoïdes, meteorits e cometas.
- Lei planetas menoras se dividisson en dos grops: leis asteroïdes e leis objèctes transneptunians, encara que de còps quand se parla d'asteroïdes se fa referéncia a tot l'ensems dei planetas menoras. Lei podèm trobar escampadas per tot lo Sistèma Solar mai principalament se concentran dins doas regions: la Cencha d'asteroïdes o cencha principala, situada entre leis orbitas de Mart e Jupitèr e la Cencha de Kuiper, que se tròba delà l'orbita de Neptun.
- Lei meteorits son de ròcas pichonas de mens de 50 m de diamètre que son escampadas per tot lo Sistèma Solar.
- Lei cometas son de blòts enòrmes de glaç e de ròca amb d'orbitas fòrça excentricas. Se crei que poiriá existir una region fòrça alunchada dau Soleu nomenada nívol d'Oort que seriá la fònt d'ont provenon lei cometas.
Lo Soleu[modificar | modificar la font]
Lo Soleu es una estèla naneta jauna qu'es quasi esferica amb un diamètre mejan egau a 1 392 000 quilomètres e una massa egala a 332 900 còps la massa de la Tèrra. Son temps es d'aperaquí 4,6 miliards d'annadas[1]. Es donc una estèla de la sequéncia principala constituida principalament d'idrogèn (74% de sa massa) e d'èli (24% de sa massa). Fa partida de la Via Lactèa e orbita a una distància de 26 000 annadas lutz de son centre.
Lo Sistèma intèrne[modificar | modificar la font]
Lei planetas intèrnas[modificar | modificar la font]
Lei quatre planetas pus pròchas dau Soleu son dichas « planetas intèrnas » o « planetas rocassosas » en causa de seis estructuras intèrnas. D'efècte, tènon un nuclèu, generalament aumens parcialament en fusion, un mantèu e una crosta solida. Sei densitats son fòrça autas mai son egalament lei planetas pus pichonas dau Sistèma Solar amb una talha variant entre quasi 4 900 quilomètres per Mercuri fins a 12 700 per la Tèrra. Tres (Mart, Vènus e la Tèrra) an una atmosfèra espessa.
Mercuri[modificar | modificar la font]
De veire : Mercuri
Mercuri es la planeta pus pròcha dau Soleu, amb un semiaxe major de 58 milions de quilomètres (0,4 UA), e la pus pichona amb un diamètre de 4 900 quilomètres. Sa massa representa solament 5,5% de la massa terrèstra. Es coneguda dempuei l'Antiquitat e es dicha en onor dau dieu messatgier dei Romans car son movement aparent es relativament rapid. A pas d'atmosfèra ni de satellit. Sa superficia sembla aquela de la Luna amb un nombre important de cratèrs d'impacte. Tèn un camp magnetic probablament entraïnat per un nuclèu metallic d'una talha importanta. Enfin, en causa de la proximitat ambé lo Soleu e de l'abséncia d'atmosfèra, Mercuri subís de variacions de temperatura autas entre lo jorn (427 °C) e la nuech (-183 °C).
Vènus[modificar | modificar la font]
De veire : Vènus
Vènus se situa a 0,7 UA dau Soleu. Es similara a la Tèrra per lo diamètre e la massa (81,5%). Son estructura intèrna tèn un nuclèu metallic, un mantèu important fach de silicats, una crosta espessa e una activitat geologica intensa. Dins aquò, lei temperaturas de l'atmosfèra de Vènus son fòrça superioras a la Tèrra. D'efècte, l'atmosfèra de Vènus es facha de dioxid de carbòni e tèn una pression egala a 92 còps la pression terrèstra. En consequéncia, la superficia subís un efècte de sèrra important entraïnant lei temperaturas pus autas dau Sistèma Solar (450 °C)[2]. La planeta a pas de satellit o de camp magnetic.
La Tèrra[modificar | modificar la font]
De veire : Tèrra
La Tèrra es la pus granda (12 700 km) e densa dei planetas intèrnas. Orbita a una distància mejana de 150 milions de quilomètres dau Soleu e tèn un satellit naturau dich la Luna. Aqueu satellit es un cas unic dins lo Sistèma Solar en causa de sa talha relativament importanta. Dins aquò, la caracteristica pus excepcionala de la Tèrra es qu'es la soleta planeta coneguda qu'assosta la vida. Ansin, son atmosfèra es egalament fòrça particulara car es alterada per la preséncia de formas de vida. Es donc principalament facha d'oxigèn (21%) e d'azòt (78%)[3]. Permet la formacion d'aiga sus lei formas liquida, solida e gasosa car sa temperatura varia entre -80 °C e 50 °C au nivèu de la superficia. Enfin, una autra caracteristica de la Tèrra es son activitat geologica importanta, especialament sa tectonica dei placas.
Mart[modificar | modificar la font]
De veire : Mart
Mart a un diamètre mejan de quasi 6 800 quilomètres, una massa egala a 10,7% massa terrèstra e orbita a una distància mejana de 220 milions de quilomètres dau Soleu. Tèn dos satellits pichons que son probablament d'asteroïdes capturats per gravitat[4]. Son atmosfèra es relativament tèuna e facha principalament de dioxid de carbòni. Sa superficia es desertica amb una temperatura variant entre -100 °C e 20 °C. Certanei relèus son fòrça auts coma lo Mons Olympus qu'es lo volcan pus grand dau Sistèma Solar. Ansin, la planeta aviá una activitat geologica probablament fins a una èra recenta[5].
La Cencha d'asteroïdes[modificar | modificar la font]
De veire : Cencha d'asteroïdes
Leis asteroïdes son d'objèctes pichons fachs de rocas e de minerals metallics. Lor concentracion principala se situa entre leis orbitas de Mart e Jupitèr entre 2,3 e 3,3 UA dau Soleu. Son probablament lei rèstas d'una planeta de qué la formacion foguèt empachada per la gravitat importanta de Jupitèr[6]. La talha deis asteroïdes es generalament fòrça pichona e lor forma irregulara. Ansin, la Centura principala d'asteroïdes assosta de milions d'asteroïdes. Dins aquò, certaneis an un diamètre pus important, entre 250 e 1 000 quilomètres, e una forma quasi esferica.
Cères[modificar | modificar la font]
De veire : Cères
Cères es lo premier asteroïde descubèrt en 1801 e lo còrs pus grand de la cencha principala amb un diamètre de 980 quilomètres aperaquí. Inicialament, foguèt considerat coma una planeta fins ais annadas 1850. Puei, lo nombre important d'asteroïdes descubèrts entraïna sa retrogradacion. Enfin, dempuei 2006, a l'estatut de planeta nana. A l'ora d'ara, son estructura es supausada d'èsser facha d'un nuclèu rocassós e d'una crosta de glaç. Sa superficia es desconeguda en causa de la distància importanta ambé la Tèrra. Una mission espaciala mandada per la NASA la deu explorar en 2015.
Lo Sistèma extèrne[modificar | modificar la font]
Lei planetas extèrnas[modificar | modificar la font]
Lo Sistèma Solar extèrne tèn quatre planetas que son dichas « planetas gigantas ». Representan 99% de la massa orbitant a l'entorn dau Soleu. Son principalament compausadas de gas (idrogèn, èli)) e tanben de glaç per Uranus e Neptun. En causa d'aquelei composicions diferentas, certaneis astronòms pensan donc qu'Uranus e Neptun forman una categoria particulara de planetas gigantas nomadas « gigantas geladas ». Pasmens, totei lei planetas gigantas tènon de ponchs comuns coma la preséncia d'un sistèma d'anèus, d'un nombre important de satellits, una densitat bassa e d'una atmosfèra fòrça perturbada.
Jupitèr[modificar | modificar la font]
De veire : Jupitèr
Jupitèr orbita a quasi 780 milions de quilomètres (5,2 UA) dau Soleu. Es la planeta pus granda dau Sistèma Solar amb una massa egala a 318 còps la massa de la Tèrra e un diamètre d'aperaquí 140 000 quilomètres. Aquela massa representa 2,5 còps la massa deis autreis planetas. Tèn un sistèma d'anèus tèunes e un nombre fòrça important de satellits. Lei quatre pus gròs son dichs satellits galileians en onor de Galileo Galilei. L'estructura intèrna de Jupitèr a un nuclèu probablament fach de rocas e d'idrogèn metallic, un mantèu d'idrogèn metallic e una atmosfèra fòrça espessa. Aquela atmosfèra tèn una circulacion important de vents e de tempèstas coma la Granda Taca Roja. Jupitèr produtz egalament un camp magnetic important e sa gravitat a una influéncia auta dins lo Sistèma Solar. D'efècte, pòt modificar o contraròtlar lei trajectòrias de divèrseis objèctes coma d'asteroïdes o de cometas.
Saturne[modificar | modificar la font]
De veire : Saturne
Saturne orbita a l'entorn dau Soleu a una distància d'aperaquí 1,425 miliards de quilomètres (9,5 UA). Sa massa representa 95 còps la massa terrèstra per un diamètre de quasi 121 000 quilomètres. Tèn un sistèma d'anèus fòrça coneguts e un nombre important de satellits. Son estructura intèrna es similara a aquela de Saturne. Dins aquò, son nuclèu seriá pus pichon e lei vents de son atmosfèra son pus rapids ambé de velocitats mesuradas fins a 1 800 km/h.
Uranus[modificar | modificar la font]
De veire : Uranus
Uranus tèn una massa de 14 còps la massa terrèstra amb un diamètre egau a 50 000 quilomètres. Orbita a una distància mejana de 2,94 miliards dau Soleu. Foguèt descubèrta en 1781. Tèn un sistèma d'anèus relativament desvolopat e un nombre aut de satellits. Sa temperatura es pus freja que leis autrei planetas dau Sistèma Solar e son raionament de calor es feble. De mai, Uranus a una autra caracteristica unica qu'es son axe de rotacion clinat de 97,77°.
Neptun[modificar | modificar la font]
De veire : Neptun
Neptun es leugierament pus pichona qu'Uranus amb un diamètre de 49 000 quilomètres mai sa massa es pus auta amb una valor egala a 17 massas terrèstras. Es donc egalament pus densa. Foguèt descubèrta en 1846. Neptun tèn un sistèma d'anèus tèunes e 13 satellits. Pasmens, coma Neptun es fòrça alunchada e que foguèt explorada per solament una sonda, aqueu nombre podriá èsser pus important.
Leis objèctes dau Sistèma extèrne[modificar | modificar la font]
Leis asteroïdes troians[modificar | modificar la font]
De veire : Asteroïde
Leis asteroïdes troians son una categoria d'asteroïdes descubèrta en 1906 e devesida en dos grops situats sus l'orbita de Jupitèr ai ponchs de Lagrange L4 e L5. Aqueu grop podriá aver un nombre fòrça important d'asteroïdes. D'autreis asteroïdes troians existisson sus l'orbita de Mart o de Neptun. Per analogia ambé Jupitèr, son dichs « troians de Mart » e « troians de Neptun ».
Lei cometas[modificar | modificar la font]
De veire : Cometa
Lei cometas son d'objèctes pichons dau Sistèma Solar, generalament quauquei quilomètres, principalament compausats de glaç. Seis orbitas son fòrça clinadas e tènon egalament d'excentricitats importantas amb un perièli situat dins lei regions intèrnas e un afèli en delà de Neptun. Ansin, lo passatge d'una cometa dins lei zonas intèrnas dau Sistèma Solar entraïna la sublimacion dei glaç, l'ionizacion de sa superficia e, a la perfin, la formacion de tirassieras de gas e de poussas.
Lei cometas amb un periòde cort, coma la cometa de Halley, realizan seis orbitas en mens de 200 annadas. Lor origina seriá situada dins la centura de Kuiper. En revenge, lei cometas que tènon un periòde lòngs, mai de 2 000 ans coma la cometa Hale-Bopp, vendrián dau nívol d'Oort. Enfin, certanei cometas an una trajectòria iperbolica e vendrián de l'exterior dau Sistèma Solar. Dins aquò, seis orbitas son fòrça dificilas de calcular. Lei cometas ancianas que totei sei glaç son estats sublimats son generalament consideradas coma d'asteroïdes[7].
Lei centaures[modificar | modificar la font]
De veire : Centaure
Lei centaures son una categoria d'objèctes orbitant entre 9 e 30 UA, entre leis orbitas de Jupitèr e Neptun. Lo premier foguèt descubèrt en 1920 mai lo tipe dei centaures foguèt solament identificat en 1977. Lo pus grand, (10199) Chariklo, tèn una talha estimada entre 200 e 250 quilomètres[8]. Seis estructuras intèrnas son desconegudas mai certanei centaures an de còps un comportament similar ai cometas, especialament la formacion d'una coa. Seis orbitas son egalament variadas, evolucionant entre de trajectòrias fòrça clinadas o non e d'excentricitats importantas o non.
Lei regions transneptunianas[modificar | modificar la font]
Lei zonas en delà de l'orbita de Neptun son dichas « regions transneptunianas ». Son totjorn mau conegudas e gaire exploradas. Son probablament compausadas d'objèctes d'una talha pichona, amb un diamètre egau a un cinquen de la Tèrra e una massa inferiora a la Luna, fachs de rocas e de glaç.
Centura de Kuiper[modificar | modificar la font]
La Centura de Kuiper es l'estructura majora dei regions transneptunianas. Es facha d'un grand anèu de brigas repartidas dins doas zonas principalas e relativament similaras a la Centura principala d'asteroïdes. La premiera partida s'estend entre 30 e 50 UA dau Soleu e la segonda en delà de 100 UA. Aquelei regions son probablament la fònt dei cometas de periòde cort.
La màger part deis objèctes de la Centura de Kuiper son pichons mai certanei còrs an una talha pus importanta e podrián venir de planetas nanas dau Sistèma Solar. De mai, lo nombre d'objèctes amb un diamètre superior a 50 quilomètres es estimat a 100 000. Dins aquò, la massa totala seriá solament egala a un centen de la massa terrèstra. Leis orbitas d'aqueleis objèctes son generalament fòrça clinadas a respècte dau plan ecliptic. Enfin, unei còrs de la Centura tènon un sistèma de satellits.
Aquelei còrs podrián èsser devesits en dos tipes principaus segon que son en resonància amb Neptun o non. Un exemple es la categoria dei plutinos que realizan tres orbitas quand Neptun vira dos còps a l'entorn dau Soleu. Es a dire que lei plutinos son en resonància 3:2 ambé la planeta giganta. Lei regions de la Centura de Kuiper en resonància acomençan a l'interior de l'orbita de Neptun. Puei, lei premierei regions classicas de la Centura son situadas entre 39,4 e 47,7 UA. Lei membres d'aquela partida de la Centura son dichs « cubewanos » segon lo nom dau premier objècte d'aqueu tipe, (15760) 1992 QB1.
Pluton e Caront[modificar | modificar la font]
De veire : Pluton
Pluton es una planeta nana qu'orbita a una distància mejana de 5,85 miliards de quilomètres (39 UA) dau Soleu. Es l'objècte pus grand conegut dins la Centura de Kuiper. Descubèrt en 1930, foguèt considerat coma una planeta fins a 2006. Son orbita es clinada de 17° a respècte dau plan ecliptic amb un perièli d'aperaquí 29,7 UA e un afèli situat vèrs 49,5 UA.
Pluton (39 UA en mejana), una planeta nana, es lo pus grand objècte conegut de la centura de Kuiper. Descubèrt en 1930 e considerat coma una planeta, foguèt classificat tornarmai en aost de 2006 quand s'adoptèt una definicion formala d'aquelei divèrs còrs. Pluton a una orbita excentrica enclinada de 17° sus lo plan ecliptic e que s'estend de 29,7 UA au perièli a 49,5 UA a l'afèli. Es egalament en resonància 3:2 ambé Neptun. Es a dire que Pluton realiza tres orbitas quand Neptun fa dos torns dau Soleu.
Pluton tèn un sistèma de tres satellits. Lo pus grand, Caront, a una massa sufisenta per que lo centre de gravitat dau sistèma Pluton-Caront sigue situat a l'exterior de Pluton.
Makemake e Haumea[modificar | modificar la font]
Makemaka e Haumea son de planetas nanas dau Sistèma Solar que fan egalament partida de la Centura de Kuiper. Orbitan a de distància mejanas dau Soleu respectivament egalas a 6,86 e 6,5 miliards de quilomètres ambé d'enclinasons de 29° e 28°. Son lei còrs pus grands dei regions independentas de l'influéncia de la gravitat de Neptun.
Leis objèctes dispersats[modificar | modificar la font]
Leis objèctes dispersats son situats largament en delà de la Centura de Kuiper. Leis astronòms supausan que podrián ne'n venir après èsser mai que foguèron ejectats per l'influéncia de la gravitat de Neptun pendent sa formacion. La màger part deis objèctes dispersats an un perièli dins la Centura de Kuiper e un afèli podent montar a 150 UA. Seis orbitas an una enclinason a respècte dau plan ecliptic e una excentricitat importantas.
Eris[modificar | modificar la font]
De veire : Èris
Èris es l'objècte dispersat pus important que se conegue a l'ora d'ara. Son diamètre, probablament 2 400 quilomètres, es 5% pus grand que Pluton; es donc una planeta nana dau Sistèma Solar dempuei 2006. Son orbita a una excentricitat auta amb un perièli a 38,2 UA e un afèli egau a 97,6 UA. Son enclinason a respècte dau plan ecliptic es tanben importanta ambé 44°. Tèn un satellit.
Lei regions alunchadas[modificar | modificar la font]
Lei nívols de Hills e d'Oort[modificar | modificar la font]
Lo nívol de Hills es una zona ipotetica, intermediària entre la Centura de Kuiper e lo Nívol d'Oort.
Lo nívol d'Oort es egalament una region ipotetica enviroutant lo Sistèma Solar entre 50 000 e benlèu 154 000 dau Soleu. Seriá la fònt dei cometas que tènon un periòde lòng. La velocitat deis objèctes dau nívol d'Oort es febla e aquelei còrs podrián subir l'influéncia gravitacionala d'eveniments rars coma de collisions, d'efèctes gravitacionaus d'estèlas vesinas o de marèias galacticas.
Sedna[modificar | modificar la font]
De veire : Sedna
Descubèrt en 2003, Sedna es un objècte similar a Pluton amb una orbita fòrça clinada que son perièli es situat a 76 UA dau Soleu, e son afèli a 928 UA. Sedna percor son orbita en 12 050 ans. Ansin, son orbita seriá tròp alunchada per subir l'influéncia de Neptun. Sedna podriá donc èsser un objècte dei regions intèrnas dau nívol d'Oort.
Lei limits dau Sistèma Solar[modificar | modificar la font]
Lei limits dau Sistèma Solar son mau coneguts e pas precisament definits. L'influéncia dau vent solar es supausada de cessar a quatre còps la distància Neptun-Soleu. Dins aquò, l'esfèra de Hills, es a dire l'influéncia gravitacionala dau Soleu, podriá s'estendre fins a de distàncias 1 000 còps superioras coma 154 202 UA ambé la cometa C/1992 J1.
Donadas dei còrs principaus dau Sistèma Solar[modificar | modificar la font]
Formacion[modificar | modificar la font]
Formacion dau Soleu[modificar | modificar la font]
Segon l'ipotèsi principala prepausada per lo premier còp per Emmanuel Kant en 1755 e teorizada per Pierre-Simon Laplace, la formacion dau Sistèma Solar acomencèt a partir de l'afondrament de la nebulosa solara fa 4,6 miliards d'annadas[9]. Aqueu nívol molecular aviá una talha d'uneis annadas lutz e a probablament entraïnat la creacion d'uneis estèlas. L'afondrament d'aqueu nívol foguèt probablament causat per la proximitat d'una explosion dau tipe supernova. D'efècte, l'onda de tuert creèt de regions amb una densitat pus auta. Permetèt donc que la gravitat d'aquelei zonas venguèsse pus fòrta que la pression dei gas. Ansin, l'equilibri dau nívol foguèt romput e l'afondrament entraïnat[10].
La region que vendriá après lo Sistèma Solar aviá un diamètre entre 7 000 e 20 000 UA e una massa leugierament superiora a la massa solara, entre 1,001 e 1,1 massas solaras[11] [12]. Lo centre de la nebulosa venguèt rapidament pus caud. Puei, en causa de la gravitat, dei camps magnetics e de la rotacion, la nebulosa s'aplatiguèt per formar un disc de quasi 200 UA de diamètre a l'entorn d'una protoestèla densa e cauda[13].
Après 100 milions d'annadas, la pression e la densitat de l'idrogèn dau centre de la nebulosa agantèron un nivèu sufisent per entraïnar lo començament de reaccions de fusion. Lo diamètre dau Soleu aumentèt fins a l'equilibri entre sa gravitat e son energia termica. Ansin, venguèt una estèla vertadiera[14].
Formacion deis autreis objèctes dau Sistèma Solar[modificar | modificar la font]
Leis autreis còrs dau Sistèma Solar se formèron a partir dei rèstas dau nívol de poussa e de gas per lo mecanisme d'acrecion. Inicialament, la poussa orbitèt a l'entorn de la protoestèla e formèt de còrs pichons de quauquei mètres. Puei, après de collisions, la talha dei còrs capitèt d'aumentar fins a aperaquí cinc quilomètres. Enfin, aqueleis objèctes aumentèron lor talha a un ritme de 15 cm/an gràcias ai collisions successivas[15].
Lei regions dau Sistèma Solar intèrne, entre 0 e 4 UA, èran adonc probablament tròp caudas per permetre la condensacion de gas leugiers coma l'aiga o lo metan. Ansin, lei planetas d'aquelei zonas podrián solament èsser formadas d'elements amb un nivèu de sublimacion important coma lei metaus e lei silicats. Aquelei còrs rocassós venguèron donc de planetas dau tipe terrèstre. Dins aquò, coma leis elements pesants son rars, probablament 0,6% de la massa iniciala de la nebulosa, lor creissença foguèt lenta e limitada. Per exemple, la proto-Tèrra acabèt probablament d'acumular de materiaus 100 000 ans après la formacion dau Soleu. D'efècte, après aqueu periòde, solament lei collisions ambé d'autrei quasiplanetas permetèron finalament la formacion definitiva dei planetas intèrnas.
Lei planetas gigantas gasosas se formèron dins de regions exterioras en delà de la linha de glaç. Aqueu limit es situat entre Mart e Jupitèr. Designa lo ponch onte lei compausats pus leugiers pòdon restar solids e s'acampar. Ansin, aquelei protoplanetas capitèron d'atraire lei gas fòrça leugiers e escampats que son l'idrogèn e l'èli. La massa dei quatre protoplanetas dei gigantas actualas èra donc ja egala a quatre massas terrèstras après solament tres milions d'annadas.
La posicion de Jupitèr, vèrs 5 UA, permetèt probablament d'acumular lei materiaus venent dau rèsta dau disc mai que podián pas intrar dins lei zonas centralas. Aqueleis excès de matèria entraïnèron donc la formacion d'una protoplaneta gròssa amb una massa de 10 massas terrèstras. Après 1000 ans suplementaris, sa massa èra ja d'aperaquí 150 massas terrèstras. Saturne tèn una massa significativament pus febla car sa formacion auriá acomençat après aquela de Jupitèr segon un mecanisme similar.
Uranus e Neptun se serián formadas après Jupitèr e Saturne quand lo vent solar acomencèt de dispersar au luench lei rèstas dau disc protoplanetari. Aquelei planetas aurián donc agut un periòde pus cort per acampar de materiaus de la nebulosa solara. Enfin, après 3 o 10 milions d'annadas, lei rèstas d'aquela nebulosa èran definitivament dispersats. Aquela dispersion permetèt d'obtenir l'estabilitat deis orbitas dei planetas, especialament aquelei d'Uranus e Neptun que s'alunchèron probablament dau Soleu.
Referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Than, Ker (January 30, 2006). "Astronomers Had it Wrong: Most Stars are Single". SPACE.com. [1]
- ↑ Mark Alan Bullock (1997) (PDF). The Stability of Climate on Venus. Southwest Research Institute. [2]
- ↑ Anne E. Egger, M.A./M.S.. "Earth's Atmosphere: Composition and Structure". VisionLearning.com. [3]
- ↑ Scott S. Sheppard, David Jewitt, and Jan Kleyna (2004). "A Survey for Outer Satellites of Mars: Limits to Completeness". The Astronomical Journal. [4]
- ↑ David Noever (2004). "Modern Martian Marvels: Volcanoes?". NASA Astrobiology Magazine. [5]
- ↑ Petit, J.-M.; Morbidelli, A.; Chambers, J. (2001). "The Primordial Excitation and Clearing of the Asteroid Belt". Icarus 153: 338–347. doi:10.1006/icar.2001.6702
- ↑ Fred L. Whipple (abriu de 1992). "The activities of comets related to their aging and origin".
- ↑ John Stansberry, Will Grundy, Mike Brown, Dale Cruikshank, John Spencer, David Trilling, Jean-Luc Margot (2007). "Physical Properties of Kuiper Belt and Centaur Objects: Constraints from Spitzer Space Telescope".
- ↑ . J. J. See, « The Past History of the Earth as Inferred from the Mode of Formation of the Solar System », dans Proceedings of the American Philosophical Society, vol. 48, no 191, 23 avril 1909, p. 119–128.
- ↑ Jeff Hester, « New Theory Proposed for Solar System Formation [archive] », Arizona State University, 2004.
- ↑ J. J. Rawal, « Further Considerations on Contracting Solar Nebula », dans Physics and Astronomy, vol. 34, no 1, janvier 1985, p. 93–100.
- ↑ Yoshimi Kitamura, Munetake Momose, Sozo Yokogawa, Ryohei Kawabe, Shigeru Ida et Motohide Tamura, « Investigation of the Physical Properties of Protoplanetary Disks around T Tauri Stars by a 1 Arcsecond Imaging Survey: Evolution and Diversity of the Disks in Their Accretion Stage », dans The Astrophysical Journal, vol. 581, no 1, 10 décembre 2002, p. 357–380.
- ↑ J. S. Greaves, « Disks Around Stars and the Growth of Planetary Systems », dans Science, vol. 307, no 5706, 7 janvier 2005, p. 68–71.
- ↑ Antonio Chrysostomou et Phil W Lucas, « The formation of stars [archive] », Department of Physics Astronomy & Mathematics University of Hertfordshire.
- ↑ P. Goldreich et W. R. Ward, « The Formation of Planetesimals », The American Astronomical Society, 1973.