text:
LaTeX
Lo logiciau libre , o LaTeX en escritura normala (prononciar [latɛk]), es una colleccion de macrocomandas per (lo lengatge de descripcion tipografica creat per lo matematician e informatician american Donald Knuth) destinada a facilitar l'utilizacion d'aqueu « processor de tèxte ».
L'informatician american Leslie Lamport es lo creator de LaTeX. Estent qu'es pron simple, LaTeX es vengut l'instrument privilegiat per escriure de documents ambé TeX; la version actuala es LaTeX 2ɛ. Es particularament utilizat dins lei domenis tecnic e scientific per la produccion de documents de talha mejana o importanta (tèsis e mai libres). Mai se pòt tanben emplegar per compausar de documents de tipes variats (per exemple, de letras o de transparents).
Somari
- 1 Principi
- 2 Exemples significatius d'utilizaires de LaTeX
- 3 Tipes de documents
- 4 Exemples de documents LaTeX
- 5 Quauquei caracteristicas de LaTeX
- 6 LaTeX e lei lengas
- 7 Liames intèrnes
- 8 Liames extèrnes (en anglés, catalan, francés e italian)
Principi[modificar | modificar la font]
LaTeX demanda au redactor de se concentrar sus l'estructura logica de son document, son contengut, mentre que la mesa en pagina dau document (cesura dei mots, alineas) es laissada au logiciau. LaTeX dessepara doncas la forma dau contengut, fòrça mai clarament que lei logiciaus de tipe WYSIWYG (What You See Is What You Get, « çò que vesètz es — a pauc près — çò qu'obtenètz »), coma Microsoft Word o OpenOffice.org Writer. Pasmens, existisson uei de logiciaus (coma Lyx) que permeton de redigir de documents LaTeX d'aqueu biais.
La redaccion d'un document ambé LaTeX comença per la creacion d'un fichier fònt (en format ASCII) per mejan d'un editor de tèxte : contèn au còp lo tèxte e leis instruccions de mesa en forma tipografica, que son de comandas de LaTeX. Aqueu fichier fònt es puei tractat per LaTeX : es la compilacion, que produtz un fichier (en format DVI o PostScript o PDF) contenent lo document mes en forma, lèst per èsser visualizat sus un ecran o imprimit.
LaTeX necessita un aprendissatge iniciau pus important qu'aqueu que demandan lei logiciaus corrents de tipe WYSIWYG, aumens per la mesa en pagina de documents pichons. Mai tre qu'es passada aquesta fasa d'aprendissatge (pron aisada), vèn fòrça apreciable lo fach de se poder concentrar sus lo contengut en fisant la composicion a LaTeX : lo document produch es de qualitat remarcabla, quasi professionala (per exemple : respècte dei règlas tipograficas, formulas matematicas), la gestion dei referéncias bibliograficas (BibTeX), lei numerotacions e la taula dei matèrias son coerentas sensa que l'òm ague de se'n preocupar.
D'autra part, LaTeX laissa a l'utilizaire la facultat de l'adaptar a sei besonhs especifics en creant o modificant de macrocomandas, o en se servent de fichiers de macrocomandas (packages) creats per d'autrei.
Aquelei qualitats, en mai de la gratuitat dau logiciau, ne fan l'instrument de redaccion privilegiat dei mondes universitari e scientific dins certanei disciplinas. Es pron corrent en matematicas, informatica e fisica que d'editors prepausan de fichiers d'estil LaTeX, e que declaran de preferir aqueu format an aqueu de Microsoft Word (qu'es per ara l'estandard de facto dei tractaments de tèxtes).
Exemples significatius d'utilizaires de LaTeX[modificar | modificar la font]
- Editors
- Professors de matematicas e de fisica
- Scientifics (au sens estrech), especialament en informatica, matematicas, fisica e quimia
- Wikipèdia : per l'escritura de formulas matematicas ambé leis balisas
… ; vejatz l'article Ajuda:Formulas TeX e LaTeX
- Naturalament, i a d'autrei categorias d'utilizaires de LaTeX
Tipes de documents[modificar | modificar la font]
LaTeX pòt produire fòrça tipes diferents de documents (tau coma es, o ben per lo mejan d'extensions) :
- articles,
- cartas de visita,
- cors,
- diagramas,
- edicions criticas,
- etiquetas,
- letras,
- libres,
- presentacions,
- rapòrts,
- tèsis (scientificas au sens estrech, mai tanben d'istòria, de lingüistica...)
- …
Pasmens, fau notar que per redigir de documents que sa mesa en pagina es particulara (per exemple : jornaus, revistas), d'autrei tipes de logiciaus pòdon èsser mielhs adaptats.
Exemples de documents LaTeX[modificar | modificar la font]
Un exemple simplàs[modificar | modificar la font]
Aquest exemple permete d'afichar e d'imprimir :
- un títol (Exemple de document LaTeX)
- un nom d'autor (Ieu)
- e la frasa Es mon premier assai !
\documentclass[a4paper,11pt]{article} \title{Exemple de document \LaTeX} \author{Ieu} \begin{document} \maketitle Es mon premier assai ! % Aiçò es un comentari ; es pas % pres en còmpte per LaTeX \end{document}
Un exemple scientific amb una formula[modificar | modificar la font]
Aquest exemple permete d'afichar e d'imprimir la frasa seguenta :
Segon la teoria de la Relativitat restrencha, l'energia d'un còrs en movement es : .
\documentclass[a4paper,11pt]{article}
\begin{document}
Segon la teoria de la Relativitat restrencha, l'energia d'un còrs en movement es :
E = \frac{m c^2}{\sqrt{1 - \frac{v^2}{c^2}}}.
\end{document}
Quauquei caracteristicas de LaTeX[modificar | modificar la font]
Lei comandas de LaTeX devon totjorn èsser precedidas d'una còntra-oblica : «
\ ». Una comanda pòt aver de paramètres. Lei paramètres facultatius son de metre entre parentèsis carradas : [...]. Lei paramètres obligatòris an pas de besonh d'èsser envoutats per un caractèr particular. Dins aquò, se lo paramètre en question a mai d'un caractèr de lòng (e es sovent ansin), deu formar un blòc (au sens de LaTeX) e se deu doncas escriure entre acoladas : {...}
La premiera comanda d'un document LaTeX es
\documentclass : definís la classa dau document, valent a dire son tipe ; lei classas principalas son :
article: Lo document es condensat au maximum (ges de saut de pagina automatic). Es destinat a l'impression rècto. Lo numèro de pagina es centrat dins lo pè de pagina. Un document dau tipe
articlecontèn ges de capítol (comanda
\chapternon reconoissuda)…
report(rapòrt en occitan) : Coma
article, mai pus aerat : la comanda
\chapteres reconoissuda e provòca un saut de pagina automatic. Ansin es de la pagina dau títol e de la taula dei matèrias, qu'entraïnan un saut de pagina automatic.
book(libre en occitan) : Coma
report, mai encara mai aerat. I a mai de paginas a l'ecran, mai i a pas tant de fuelhs a l'impression, que
bookprodutz un document destinat a l'impression rècto vèrso : lo marge senèstre es destriat dau marge drech (per preveire la reliadura), lei sauts de paginas arriban sempre a una pagina impara (costat drech dau libre). Totei lei paginas an una entèsta que repren lo nom dau capítol corrent (costat senèstre) e lo nom de la seccion correnta (costat drech). Lei numèros de paginas son plus en bas mai en aut dei fuelhs, a costat dei mencions dei noms de capítol e de seccion.
slides(transparent en occitan).
Lo contengut dau document se deu escriure entre
\begin{document} e
\end{document}. La comanda
\maketitle aficha lo títol, l'autor e la data.
Leis opcions de classas[modificar | modificar la font]
- 10pt definís un còrs de caractèrs de 10 per tot lo document. Es pas compatibla ambé leis opcions 11pt e 12pt ni mai ambé la classa slides.
- a4paper definís un format de papier per l'impression
LaTeX e lei lengas[modificar | modificar la font]
LaTeX foguèt inicialament concebut per foncionar en lenga anglesa. Son adaptacion en d'autrei lengas a necessitat lo desvolopament de fichiers d'extensions, que lo pus conoissut e utilizat es sonat, de segur, « babel ».
Per poder compausar ambé LaTeX de documents en divèrsei lengas, es necessari :
- de traduire leis informacions produchas automaticament per lo logiciau : per exemple, leis indicacions de capítols (que, sensa traduccion, serián : « Chapter 1 », « Chapter 2 », etc.), leis entitolats de la taula dei matèrias, la data...
- de facilitar l'usança de caractèrs accentuats
- d'adaptar lei règlas tipograficas e lei règlas de pontuacion
- enfin, e es çò pus important (e pus complèxe), d'adaptar lei règlas de cesura, valent a dire lo biais de copar automaticament lei mots en fin de linha
Mai de 30 lengas son presas en còmpte per "babel" ; entre lei lengas minoritàrias d'Euròpa, i a lo breton, lo catalan, lo gaelic d'Escòcia, lo gaelic d'Irlanda, lo galèc, lo galés e lo soabi.
Liames intèrnes[modificar | modificar la font]
Liames extèrnes (en anglés, catalan, francés e italian)[modificar | modificar la font]
- (en) Lo site oficiau dau projècte LaTeX
- (en) TeX User Group (TUG)
- (en) LaTeX e MacOS X
- (fr) GUTenberg : lo Grop deis Utilizaires francofòns de TeX
- (ca) Tirant lo TeX : lo grop deis utilizaires catalanofòns de TeX
- (it) GuIT : lo Grop deis utilizaires Italians de TeX
- (fr) [1] : Una brèva (?) introduccion a LaTeX 2ɛ
- (en) (La)TeX Navigator
- (fr) FDQ LaTeX en HTML : Respònsas ai questions correntas sus lei comandas LaTeX (version non mesa a jorn)
- (fr) FDQ LaTeX en PDF : La meteissa FDQ (fiera dei questions), mai dins una version PDF mesa a jorn
- (fr) Quauquei nocions de LaTeX 2e
- (en) LaTeXDB : Integracion de LaTeX e dei basas de donadas SQL
- (fr) Joli manuel pour LaTeX (JMPL)
- (en) WinShell : Environament integrat libre de desvolopament de LaTeX o de TeX, tanben en francés
- (en) TeXworks
- (en) BibTeX


c: text/html

text:
1626
Aquesta pagina concernís l'an 1626 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Africa[modificar | modificar la font]
Etiopia[modificar | modificar la font]
Instauracion de la supremàcia de la Glèisa de Roma sus la Glèisa Etiopiana per lo prèire jesuista Afonso Mendes. Aquò entraïnèt l'adopcion d'una tiera de reformas liturgicas majoras coma la condamnacion dau sabbat. Una partida de la populacion acceptèt sensa dificultat de se convertir car la sciéncia e lo mòde de vida estricte dei jesuistas avián produch una impression favorabla a respèct de l'aflaquiment dei mors au sen de la Glèisa Etiopiana. Pasmens, la màger part i èra opausada e divèrsei mesuras fòrça impopularas (adopcion de la messa en latin, fin dau culte dei sants etiopians... etc.) agravèron la situacion e entraïnèron d'insureccions encoratjadas per lo clergat locau dins tot lo país.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Guèrra de Corèa
La Guèrra de liberacion nacianala de Corèa foguèt un conflicte armat que vegèt s'afrontar los regims del nòrd e del sud de Corèa, es a dire la Republica Populara Democratica de Corèa e la Republica de Corèa entre 1950 e 1953.
Emai que se pòsca considerar coma una guèrra civila, lo grand nombre de factors al seu entorn, coma l'intervencion dels EUA e de l'URSS fan d'aquesta una "guèrra subsidiària" (proxy war) de la Guèrra Freja.
Antecedents[modificar | modificar la font]
Immediatament après la Segonda Guèrra Mondiala, en 1945, Corèa foguèt dividida a partir del parallèl 38 entre Corèa del Nòrd amb un regim comunista ajudat pels sovietics e chineses e Corèa del Sud, anticomunista amb lo sosten fòrça actiu dels Estats Units.
Après lo fracàs entre 1946 e 1947 de las discussions entre los Estats Units e l'Union Sovietica per tal d'unificar lo país, en 1948 se constituiguèron los dos estats presidits al nòrd per Kim Il-sung e al sud per Syngman Rhee.
En 1948 l'ONU, qu'aviá organizat d'eleccions que foguèron efectivas sonque al sud, declarèt que Corèa del Sud èra la que representava tot lo país.
Desvolopament[modificar | modificar la font]
Lo 25 de junh de 1950, debutèt la guèrra amb una ataca de las tropas nòrd-coreanas qu'arribèron a ocupar la capitala, Seol, e a contraròtlar una granda part del país amb la collaboracion parciala de la populacion. L'ONU exigiguèt la retirada de las tropas nòrd-coreanas, e demandèt que s'ajudès la Corèa del Sud; sonque s'i opausèron los estats comunistas e d'unes d'Africa e Asia.
En setembre de 1950 lo general nòrd-american McArthur desbarquèt en Corèa del Sud e comencèt una contraofensiva que se saldèt amb la mòrt de mai de 150 000 civils per la província de Pyeongyang. Lo 30 de setembre arribèron al parallèl 38°, e lo 29 d'octobre èran a la frontièra amb China. A la fin de 1950, l'armada chinesa intervenguèt dins la guèrra e d'aviat ocupèt Seol. A la prima de 1951 lo govèrn dels Estats Units destituiguèt McArthur e amb la limitacion de la guerra a un front reduït, los adversaris comencèron de discussions que s'acabèron amb l'alta-al-fòc de Panmunjeom, l'armistici del 27 de julhet de 1953, lo qual mantenguèt lo statu quo anterior e consolidèt la division de Corèa.


text:
The Everly Brothers
The Everly Brothers (en anglés, en occitan: "los fraires Everly") èran un duo american de cantaires e guitarristas de rock e country. Èra format pels dos fraires Don Everly (Brownie, Kentucky, 1 de genièr de 1937) e Phil Everly (Chicago, 19 de genièr de 1939 - Burbank, Califòrnia, 3 de genièr de 2014). Plan populars durant las annadas 1950 influencièron las generacions musicalas posterioras coma per exemple los americans Simon e Garfunkel, The Beach Boys e mai de grops britanics coma The Beatles.


text:
Tractat (drech)
Un tractat es un acòrdi escrich que liga juridicament dos subjèctes del drech internacional; (los Estats plan segur mas tanben las organizacions internacionalas, cèrts movements de liberacion nacionala, los estats federats dins la mesura qu'es previst per la constitucion federala, e dins una cèrta mesura los individús, los combatents e las organizacions non govèrnamentalas).
Existís d'acòrdis internacionals per dirigir l'aplicacion d'aquestes tractats. Lo mai conegut es la Convencion de Viena.
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Articles connèxes[modificar | modificar la font]
Categoria:Tractat | Drech internacional public | Lista dels tractats de l'Union Europèa
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- (fr) Los tractats internacionals ligant França sus Légifrance (sit oficial del Ministèri de la Justícia)
- (fr) Denonciar un tractat internacional


text:
Juan del Encina
Juan del Encina (Encina de San Silvestre, 1468-1469 - Leon (?), 1529), foguèt un poèta, musician e autor teatral a l'epòca dels Reis Catolics. Umanista grand, la màger part de son òbra lirica, abans 1500, foguèt escricha per èsser cantada. Sa poesia se dividís en profana e sagrada. A de gost popular e imaginacion granda
Foguèt al servici del Duc d'Alba. Visquèt en Itàlia, que i cantèt pel papa Leon X. Tornet en Espanha, que i foguèt ordenat preire a Malaga. En 1519 anèt a Jerusalèm, que i cantèt sa primièra messa dins la montanha de Sinai. Se crei que moriguèt a Leon.
Òbras[modificar | modificar la font]
- Triunfo de la fama (1492)
- Cancionero (1496)
- Tan buen ganadico (1496)
- Más vale trocar (1496)
- Plácida y Victoriano (1513)
- Églogas


text:
Peramelemorphia
Los Peramelemòrfes (var. Peramelemòrfs[1]) comprenon los Bandicoots e los Bilbies, çò que recampa gaireben totes los Marsupials omnivòrs. Totes los membres d'aqueste òrdre son endemics a las doas massas de tèrra gemèlas que son Austràlia e la Nòva Guinèa, e la màger part partejan las caracteristicas del Bandicoot : un còrs repetenat e arcat amb un morre long doçàs, doas aurelhas dreitas plan desvolopadas, de patas longas pro finas e una coa fina. Lor massa varia entre 140 g e 2 kg, mas la màger part de las espècias an un pes comparable al d'un gat mejan (environ 1 kg).
La posicion dels Peramelemorphia dins la familha dels Marsupials es estada longtemps desconcertanta e controversiada. I a doas caracteristicas morfologicas que mòstran la linha evolutiva seguida pels representants d'aqueste grop : lo tipe de pata e las dents. Malaürosament, aquestes dos caractèrs van dins de direccions evolutivas opausadas !
Totes los membres de l'òrdre dels Poliprotodontes (qu'an maites parelhs de dents sus la maissa inferiora) mentre que los Peramelemòrfes n'an 3 parelhs. Aquò suggerís qu'an evoluit dels Dasyuromorphia, Marsupials carnivòrs. Çaquelà, an una caracteristica inabituala al nivèl dels pès : lo segond e lo tresen artelh son fusionats. Aquesta condicion sindactila es la caracteristica dels Diprotodontes, Marsupials erbivòrs que recampan los Cangorós, los Vombats, las Sarigas e los Coalàs.
Las temptativas per reconstituir lo copacap postulan que lo grop a evoluit dels carnivòrs, conservant atal la denticion dels Poliprotodontes, tot en desvolopant de biais independent la sindactilia de lors patas posterioras. Lo punt de vista opausat partís del principi que la sindactilia es tant inabituala que pòt aver evoluit dos còps e qu'atal, los Bandicoots serián eissits d'una creatura Diprotodonte que sembla una Sariga qu'auriá subit una evolucion de las dents. Una tresena ipotèsi es que lo grop de Bandicoots auriá evoluit d'un grop de carnivòrs primitius, qu'auriá desvolopat una sindactilia de las patas posterioras per s'especializar dins l'escalada dels arbres, e que los Diprotodontes aurián evoluit d'aqueste grop en desvolopant lor dents tant particularas. Las analisis molecularas recentas an pas resolgut aqueste problèma, mas suggerisson fòrtament que los Paramelemòrfes son fòrt distants, d'un punt de vista cladistica, dels autres Marsupials.
Classificacion[modificar | modificar la font]
- Òrdre dels Microbiotheria: (1 espècia, lo Monito del Monte d'America del sud)
- Òrdre dels Dasyuromorphia: (marsupials carnivòrs, 57 espècias dins 3 familhas)
- Òrdre dels PERAMELEMORPHIA (21 espècias)
- Familha dels Peramelidae
- Sosfamilha dels Peramelinae: bandicoots
- Bandicoot ralhat occisental, Perameles bougainville
- Bandicoot ralhat oriental, Perameles gunnii
- Bandicoot del nas long, Perameles nasuta
- Bandicoot del desèrt, Perameles eremiana (atudat)
- Bandicoot daurat, Isoodon auratus
- Bandicoot brun del nòrd, Isoodon macrourus
- Bandicoot brun del sud, Isoodon obesulus
- Bandicoota pès de pòrc, Chaeropus ecaudatus (atudat)
- Sosfamilha Thylacomyinae: bilbies
- Bilby, Macrotis lagotis
- Bilby menor, Macrotis leucura (atudat)
- Sosfamilha dels Peramelinae: bandicoots
- Familha Peroryctidae Bandicoots dels bòscs plujós de Nòva Guinèa
- Bandicoot gegant, Peroryctes broadbenti
- Bandicoot de Raffray, Peroryctes broadbenti
- Bandicoot mirga, Microperoryctes murina
- Bandicoot zebrat, Microperoryctes longicauda
- Bandicoot papó, Microperoryctes papuensis
- Bandicoot espinós, Echymipera rufescens
- Equimipera de Clara, Echymipera clara
- Equimipera de Menzie, Echymipera echinista
- Equimipera comuna, Echymipera kaluba
- Equimiperade Davis, Echymipera davidi
- Bandicootde l'illa de Seram, Rhynchomles prattorum
- Familha dels Peramelidae
- Òrdre dels Notoryctemorphia (2 espècias de marsupial talpa)
- Òrdre dels Diprotodontia (gaireben 117 espècias dins 11 familhas, incluses lo Coalà, los Vombats, las Sarigas, los rat cangarós, los Cangarós, Oalabis e autres.)
Aqueste òrdre de marsupials se compausa de doas familhas :
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Lo singular es pertot Peramelemòrf


text:
Nombre d'aur
En matematicas e dins las arts, lo nombre d'aur es la proporcion definida inicialament en geometria coma l'unic repòrt entre doas longors a, b talas que lo repòrt de la soma de las doas longors (a+b) sus la pus granda (a) siá egal a aquel de la pus granda (a) sus la pus pichona (b), es a dire quand (a+b)/a = a/b. Lo decopatge d'un segment en doas longors verificant aquela proprietat es nomenat per Euclides decopatge en extrèma e mejana rason. Lo nombre d'aur es uèi sovent designat per la letra φ (phi) en onor de l'escultor Fídias qu'auriá utilizat aquela proporcion per concebre lo Partenon.
Aquel nombre es l'unica solucion positiva de l'eqüacion
- x2 = x + 1.
Es lo nombre irracional:
qu'a per valor aproximada 1,618 033 989. Interven dins la construccion del pentagòn regular e del rectangle d'aur. Sas proprietats algebricas lo ligan a la seguida de Fibonacci e permeton de definir una aritmetica del nombre d'aur font de fòrça demostracions.
L'istòria d'aquela proporcion remonta a un periòde ancian de l'Antiquitat grèga. A la Renaissença, Luca Pacioli, un monge franciscan italian, la met a l'onor dins un libre de matematicas e la nomena divina proporcion en l'associant a un ideal mandat del cèl. Aquela vision se desvolopa e s'enriquís d'una dimension estetica, subretot pendent los sègles XIX e XX ont naisson las expressions de seccion daurada e de nombre d'aur.
Segon aquela vision, lo nombre d'aur se trapa de vegadas dins la natura o las òbras umanas, coma las estaminas del virasolelh o certans monuments, per exemple los que concebèt Le Corbusier. Tanben es estudiat coma una clau explicativa del mond, subretot per la belesa; es erigit en teoria estetica e justificat per d'arguments d'òrdre scientific o mistic : omnipreséncia supausada dins las sciéncias de la natura e de la vida, las proporcions del còrs uman o dins las arts coma la pintura, l'arquitectura o la musica.
D'artistas, coma lo compositor Xenakis o lo poèta Paul Valéry, aderiguèron a una partida mai o mens vasta d'aquela vision, sostenguda per de libres fòrt populars. Per lo biais de la medecina, l'arqueologia o las sciéncias de la natura e de la vida, la sciéncia infirma de talas teorias, basadas sus de generalizacions abusivas e d'ipotèsis inexactas.
Somari
- 1 Geometria
- 2 Fragments d'istòria
- 3 Nòtas e referéncias
Geometria[modificar | modificar la font]
Proporcion[modificar | modificar la font]
Lo nombre d'aur a una primièra definicion d'origina geometrica, basada sus la nocion de proporcion.
Existís una interpretacion grafica d'aquela definicion, consequéncia de las proprietats dels triangles semblables illustrada per la figura 1. Los segments blaus son de longor a e lo roge de longor b. Dire que la proporcion definida per a e b es d'aur es tanben dire que los triangles OAB e OCA son semblables. Euclides exprimís la proporcion d'aur, que nomena extrèma e mejana rason, del biais seguent : Una drecha es dita copada en extrèma e mejana rason quand la drecha entièra es al pus grand segment coma lo pus grand segment es al pus pichon.
Se a e b son en proporcion d'extrèma e mejana rason, al meteis temps lo repòrt a / b es totjorn lo meteis, aquò balha una novèla definicion del nombre d'aur :
La proporcion (1), que definís la proporcion d'aur, se pòt escriure coma aquò, obtenguda en multiplicant l'egalitat per a / b :
Aquò vòl dire que φ es solucion d'una equacion del segond gra. Aquela proprietat balha una tresena definicion :
L'equacion es equivalenta a aquela qu'indica que l'invèrs de l'inconeguda x es egala a x - 1 o encara que lo desvolopament decimal de 1/x es lo meteis qu'aquel de x, que se n'es sostrach sa partida entièra.
Existís dos biaisses per definir lo nombre d'aur, lo geometric que s'exprimís en tèrmes de proporcion e l'algebric que definís lo nombre coma l'unica rasic positiva d'una equacion. Aquel doble aprochadís permet de resòlvre un problèma d'algèbra, en l'ocurréncia una equacion del segond gra, amb l'ajuda d'un metòde geometric, se ditz algèbra geometrica.
Rectangle e espirala d'aur[modificar | modificar la font]
Los calculs precedents permeton, amb una règla e un compàs, de dessenhar una proporcion d'extrèma e mejana rason. Lo metòde es illustrat sus la figura d'esquèrra. Se dessenha un cercle de centre C e de rai 1 (en irange). Puèi, de l'extremitat del rai, se construtz un segment (en verd) perpendicular al rai, de longor 1/2, e se traça lo cercle de centre C' e de rai 1/2. Lo segment blau qu'a per extremitats C e lo punt del cercle C' dins lo prolongament de C C' es de longor φ.
Aquel metòde permet tanben de construire un rectangle d'aur, es a dire un rectangle que sa longor a e sa largor b son en proporcion d'extrèma e mejana rason. En d'autres tèrmes, un rectangle es dit d'aur se lo repòrt entre la longor e la largor es egal al nombre d'aur.
Per traçar un rectangle d'aur de longor a e de largor b, lo pus simple es de dessenhar un carrat de costat b. En prenent lo mitan de la basa per centre, se traça un cercle passant per los dos vertèxes opausats. L'interseccion de la drecha prolongant la basa del carrat e del cercle determina l'extremitat de la basa del rectangle d'aur. Apareis coma construit per lo rencontre amb un carrat de costat de longor b, d'un rectangle de costats de longor b e a - b, coma o mòstra la figura de drecha. Un calcul rapid pròva qu'aquel rectangle es encara d'aur :
Es possible de recomençar lo procèssus precedent e d'integrar un carrat de costat a - b dins lo rectangle d'aur de costat b, a - b, coma es indicat sus la figura d'esquèrra. Aquel metòde se pòt prolongar sens fin. Se, dins cada carrat se dessenha un quart de cercle d'extremitats dos costats del carrat, coma sus la figura, s'obten una espirala:
Aquela espirala es un cas particular d'espirala logaritmica. Coma tota espirala d'aquela familha, a una proprietat caracteristica: se A es un punt de l'espirala, l'angle entre la drecha passant per lo centre de l'espirala e A fa un angle constant amb la tangenta a l'espirala en A. Una tala espirala es dita equiangla.
D'autres figuras se dessenhan amb lo nombre d'aur coma l'uòu d'aur[1].
Pentagòn e pentagrama[modificar | modificar la font]
Un pentagòn se construtz amb l'ajuda de la proporcion d'extrèma e mejana rason. Siá un cercle de diamètre OP1 e de rai a, illustrat sus la figura d'esquèrra. Se b es lo nombre real pus pichon que a tal que a e b es en proporcion d'aur, e P2, P3, P4 e P5 las interseccions del cercle de diamètre OP1 amb los dos cercles de centre O e de rai a + b e b, alara los cinc punts Pi definisson un pentagòn.
Lo pentagrama associat, çò es la figura compausada de las cinc diagonalas del pentagòn (cf. figura de drecha), conten tanben fòrça proporcions d'extrèmas e mejanas rasons. S'exprimisson simplament amb l'ajuda de triangles isoscèls que las longors de lors costats son en proporcion d'aur. Aqueles triangles son nomenats triangles d'aur. Son de dos tipes diferents, los jaunes an una basa proporcionala a a e dos costats a b e los iranges an una basa proporcionala a b e dos costats a a. Los triangles escurs son semblables als pus clars de meteissa color, la proporcion entre clar e escur es encara d'aur.
Los triangles jaunes an dos angles de 36°, o lo cinquen d'un angle plat e un de 108°, o los tres cinquens d'un angle plat. Un tal triangle se pòt nomenar triangle d'argent. Los triangles iranges an dos angles de 72°, o los dos cinquens d'un angle plat e un angle de 36°. Amb de triangles d'aur e d'argent que lors costats son totjorn a e b, es possible de pavar totalament un plan euclidian d'un biais non periodic. Un tal pavatge se ditz de Penrose.
Trigonometria[modificar | modificar la font]
L'analisi de las mesuras dels triangles d'argent e d'aur permet de determinar las valors trigonometricas associadas al pentagòn. Considerem un triangle d'argent de basa φ e doncas de costats adjacents de longor 1. Aquel triangle, copat en son mitan, coma sus la figura de drecha, es un triangle rectangle d'ipotenusa de longor 1. Sa basa es de longor φ/2 perque correspond a la semibasa del rectangle d'argent. Se conclutz que lo cosinus de 36° es egal a φ/2. Un rasonament analòg s'aplica al triangle d'aur. Los costats an totjorn una longor 1, la basa es en proporcion d'aur doncas de longor φ - 1. Se conclutz que lo cosinus de 72° es egal a (φ - 1)/2.
Un autre biais de determinar las diferentas valors caracteristicas d'un pentagòn consistís a utilizar lo plan complèxe. Los vertèxes son las rasics del polinòmi ciclotomic X5 - 1. Sa resolucion es particularament aisida perque 5 es un nombre primièr de Fermat, es a dire qu'existís un entièr n tal que 5 es egal a 2n + 1. Se p es un nombre primièr, lo polinòmi regular de p costats se pòt construire amb la règla e lo compàs se e solament se, p es un nombre de Fermat. Dins aquel cas, se determina las rasics del polinòmi ciclotomic en resolvent d'equacions del segond gra.
Seguida de Fibonacci[modificar | modificar la font]
Lo calcul dels parelhs de numerators e denominators obtenguts per la fraccion continua balha las valors seguentas (1,1), (2,1), (3,2), (5,3) ...; lo denominator d'una fraccion es lo numerator de la fraccion precedenta. Es tanben egal al nen tèrme de la seguida de Fibonacci (un). Se definís per recurréncia :
Los dos primièrs tèrmes son egals a 1 e cadun dels autres es la soma dels dos que lo precedisson. Per obtenir una bona aproximacion del nombre d'aur, sufís de causir una valor de n sufisentament granda e considerar la fraccion un+1/un. En tèrmes matematics, aquò s'exprimís jos la forma seguenta :
La velocitat de convergéncia es granda, la diferéncia entre un+1/un e φ es, en valor absoluda, inferiora a l'invèrs del carrat de un.
Se la seguida de Fibonacci permet de determinar una aproximacion del nombre d'aur, la recipròca es veraia. Segon la formula seguenta :
coma la valor |1-φ|n va demenissent quand n creis, e tend vèrs 0, es totjorn sufisentament pichona per poder èsser negligida, sufís de prendre l'entièr pus pròche de l'expression precedenta en negligissent lo tèrme en (1 - φ)n, s'obten :
Aquela proprietat se verifica per tota seguida definida per la relacion de recurréncia un+2 = un+1 + un, independentament de las valors dels dos primièrs tèrmes u1 e u2.
Entièrs de Dirichlet[modificar | modificar la font]
Un entièr de Dirichlet se definís coma un nombre real r que se pòt escriure r = a + b φ, ont a e b designan dos nombres entièrs (per exemple, r = 3 - 2 φ); coma es irracionau, una tala escritura de r es unica.
L'ensemble dels entièrs de Dirichlet se nòta ; se r = a + b φ e s = c + d φ ne son dos elements, alara:
- , e
- , car
Autrament dich, la soma e lo produch de dos entièrs de Dirichlet son tanben d'entièrs de Dirichlet; es una consequéncia de la relacion quadratica φ2 = φ +1 verificada pel nombre d'aur. En tèrmes modèrnes, se ditz que l'ensemble , atal provesit d'una addicion e d'una multiplicacion, es un anèl.
En particular, las poténcias de φ son totas de la forma a + b φ (ont a e b son entièrs), e pus precisament:
- φn = un-1 + un.φ, ont (un) designa la seguida de Fibonacci.
L'anèl dels entièrs de Dirichlet es lo quadre natural de l'aritmetica del nombre d'aur. Es commutatiu e intègre (intègre significa que lo produch de dos elements diferents de 0 es tanben diferent de 0). De mai, es un anèl euclidian, valent a dire que se i pòt definir una division euclidiana analòga a la de l'aritmetica dels entièrs « classics ».
Existisson tanben los nombres primièrs de Dirichlet; un element de Z qu'es primièr al sens usual es pas necessàriament primièr al sens de l'aritmetica del nombre d'aur; l'entièr 19, que se pòt escriure coma lo produch de dos entièrs de Dirichlet, n'es un exemple:
Fragments d'istòria[modificar | modificar la font]
Antiquitat[modificar | modificar la font]
Los istorians[2] considèran que l'istòria del nombre d'aur comença quand aquela valor es l'objècte d'un estudi especific. Per d'autres, la determinacion d'una figura geometrica que conten almens una proporcion se calculant amb l'ajuda del nombre d'aur sufís. La piramida de Kheops (vèrs 2520 ab.C.) ven, segon aquela convencion, un bon candidat per l'origina[3]. D'autres encara, se contentan de las roïnas d'un monument que sas dimensions permetián de s'aprochar del nombre d'aur. Segon aquel critèri, un montet de pèiras jos la mar de las Bahamas es una origina pus anciana[4]. Aqueles vestigis, que lor origina umana e lor datacion son pas certanas[5] son nomenats temple d'Andròs.
Lo primièr tèxte matematic indiscutible[6] es aquel dels Elements d'Euclides (vèrs 300 av. J.-C.). Lo nombre d'aur se definís coma una proporcion geometrica: « Una drecha es dita copada en extrèma e mejana rason quand, coma es tota entièra relativament al pus grand segment, aisi es lo pus grand relativament al pus pichon[7] ». Sa relacion amb lo pentagòn, l'icosaèdre e lo dodecaèdre es mesa en evidéncia.
Los istorians s'acòrdan totes sus l'existéncia d'una origina pus anciana, mas l'abséncia de documents d'epòca enebís una coneissença indiscutibla de l'origina[8]. Dins aquel quadre, se pòt far l'ipotèsi que lo nombre d'aur a son origina dins los pitagoricians[9] : aurián conegut e construit empiricament lo dodecaèdre. L'istorian de las sciéncias Thomas L. Heath atribuís la paternitat de la descobèrta a Platon : « L'idèa que Platon comença l'estudi (del nombre d'aur) coma subjècte intrinsèc es pas sens consisténcia... »[10].
Heath precisa pasmens dins la meteissa font que los pitagoricians coneisson ja una construccion del pentagòn amb l'ajuda de triangles isoscèls. A aquela epòca, l'estudi del nombre d'aur es subretot geometric, Ipsicles, un matematician grèc del sègle II ab.C., i fasent usatge per la mesura de polièdres regulars[11]. Ven cada còp qu'un pentagòn es present.
L'apròcha aritmetica es inicialament blocada pel prejutjat pitagorician que volriá que tot nombre foguèsse racional — çò qu'es pas lo nombre d'aur. Paul Tannery precisa : « los Pitagoricians son partits de l’idèa, naturala a tot òme non instruit, que tota longor es necessariament mesurabla a l’unitat[12] ». Platon evòca aquela dificultat[13], las primièras pròvas del caractèr irracional de certanas diagonalas de poligòns regulars remontan probablament[14] al sègle V ab. C.}}. Platon cita los trabalhs de son preceptor, Teodòr de Cirèna, que mòstra l'irracionalitat de √5[15] e per via de consequéncia, la del nombre d'aur. Tre aquela epòca, los matematicians grècs descobrisson d'algoritmes d'aproximacion dels nombres diagonals e laterals[16]. Ben pus tard, Eron d'Alexàndria, un matematician del sègle I va pus luènh dins aquel encaminament amb l'ajuda de las taulas trigonometricas de Ptolemèu[17].
Edat Mejana[modificar | modificar la font]
Las matematicas aràbias pòrtan una vision novèla sul nombre, pus tard qualificat d'aur. Son pas tant sas proprietats geometricas que representan per aqueles son interès, mas lo fach que siá solucion d'una equacion del segond gra. Al-Khawarizmi, un matematician pèrsa del sègle VIII, prepausa divèrses problèmas consistissent a dividir una longor de dètz unitats en doas partidas. Un d'aqueles a per solucion la talha primièra dividida per lo nombre d'aur. Abu Kamil prepausa d'autras questions de meteissa natura ont doas son associadas al nombre d'aur. Pasmens, ni per Al-Khawarizmi ni per Abu Kamil, la relacion amb la proporcion d'extrèma e mejana rason es pas mesa en evidéncia. Ven atal dificil de saber se la relacion amb lo nombre d'aur foguèt clara per aqueles[18].
Leonardo Pisano, pus conegut jos lo nom de Fibonacci, introdusís en Euròpa las equacions d'Abu Kamil. Dins son libre Liber Abaci, se tròba pas solament la longor dels dos segments d'una linha de 10 unitats mas tanben, clarament indicada, la relacion entre aqueles nombres e la proporcion d'Euclides[19]. Son libre introdusís la seguida que pòrta uèi son nom, coneguda en Índia dempuèi[20] lo sègle VI. Pasmens la relacion amb lo nombre d'aur es pas percebuda per l'autor. Cada element d'aquela seguida es la soma dels dos precedents.
Lo quine, un sistèma de mesura utilizat pels bastidors de l'Art roman, se fonda sus un principi analòg. Se compausa de cinc unitats de mesura, totas commensurablas : la palma de 34 linhas, la palma de 55, lo palm de 89, lo pè de Carlesmanhe de 144 e la coidada reiala de 233. Aquelas unitats correspondon a de nombres successius de la seguida de Fibonacci. Una palma mai una palma es atal egala a un palm, una palma e un palm a un pè de Carlesmanhe, enfin un palm e un pè de Carlesmanhe a una coidada reiala. Lo repòrt entre dos tèrmes successius verifica mai que mai precisament la proporcion en extrèma e mejana rason[21]. Se a l'Edat Mejana lo nombre d'aur es conegut dels picapeirièrs, lor geometria es considerada coma pro segondària e ven importanta unicament a la Renaissença.
Renaissença[modificar | modificar la font]
Tres sègles pus tard, Luca Pacioli redigís un libre nomenat La divina proporcion[22], illustrat per Leonardo da Vinci. Se l'aspècte matematic es pas nòu, lo tractament de la question del nombre d'aur es enebit. L'interès del nombre demòra dins sos proprietats matematicas e tanben misticas « [...] concòrdan amb los atributs qu'apertenon a Dieu...[22] ». Pacioli cita las dètz rasons que lo convenquèron. L'incommensurabilitat pren, jos la pluma de l'autor, la forma seguenta « Coma Dieu se pòt pas definir en tèrmes porpres e que las paraulas pòdon pas nos lo far comprendre, atal nòstre proporcion se pòt jamai determinar per un nombre que podèm conéisser, tanpauc exprimir per qualque quantitat racionala, mas es totjorn misteriosa e secrèta, e qualificada pels matematicians d'irracionala[22] ».
Pacioli redigís atal la debuta de son libre : « una òbra necessària a totes los esperits avisats e curioses, ont cadun d'aqueles que li agrada d'estudiar la filosofia, la perspectiva, la pintura, l'escultura, l'arquitectura, la musica e las autras disciplinas matematicas, trobarà una doctrina fòrt delicata, subtila e remirabla e se delectarà de divèrsas questions tocant a una sciéncia fòrt secrèta.[22] » Dins son tractat d'arquitectura[23], l'autor se limita a las proporcions[24] de Vitruvi, un arquitècte de la Roma antica. Correspondon a de fraccions d'entièrs, causidas a l'imatge del còrs uman[25]. Se cita coma exemple una estatua del grèc Fídias, es solament per veire lo nombre d'aur dins un dodecaèdre, una figura associada al pentagòn simbòl de la quintesséncia, una representacion del divin[26]. Los arquitèctes de la Renaissença utilizan pas lo nombre d'aur[27][28].
Los especialistas de las equacions polinomialas que son Gerolamo Cardano e Raphaël Bombelli indican lo biais de calcular lo nombre d'aur pel mejan d'equacions de segon gra[29]. Un resultat pus susprenent es anonim. Una nòta manuscrita, del començament del sègle XVI, e escrita dins la traduccion de Pacioli dels elements d'Euclides de 1509, mòstra la coneissença de la relacion entre la seguida de Fibonacci e lo nombre d'aur. Se se dividís un tèrme de la seguida per son precedent, se tròba una aproximacion del nombre d'aur. D'ont mai lo tèrme es elevat, d'ont mai l'aproximacion es bona e pòt venir tan precisa coma desirada[30]. Aquel resultat lo tornèt trobar Johannes Kepler puèi Albert Girard[31]. Kepler es fascinat per lo nombre d'aur, dit sus aquel « La geometria conten dos grands tresaurs : un es lo teorèma de Pitagòras ; l’autre es la division d’una linha en mejana e extrèma rason. Lo primièr se pòt comparar a una règla d’aur ; lo segond a un joièl preciós[32] »
Sègle XIX: naissença d'un mite[modificar | modificar la font]
Sus lo front de las matematicas, l'interès demenís. Jacques Binet torna trobar en 1843 un resultat oblidat, demostrat en primièr per Leonhard Euler en 1765[33]. Se la letra φ designa lo nombre d'aur, lo tèrme de reng n de la seguida de Fibonacci es donat per la formula (φn - (1 - φ)n)/√5. Aquel resultat se coneis uèi jos lo nom de Formula de Binet. Édouard Lucas tròba de proprietats subtilas associadas a aquela seguida, e li dona per lo primièr còp lo nom de Fibonacci[34]. Son resultat pus important pòrta lo nom de Lei d'aparicion dels nombres primièrs dins la seguida de Fibonacci[35]
Es dins aquel sègle que los tèrmes de seccion daurada, puèi nombre d'aur apareisson. Se la pòt trobar dins la segonda edicion d'un libre de matematicas elementàrias escrit per Martin Ohm, dins una nòta en bas de pagina :« D'unes an costuma d'apelar la division en dos de las partidas una seccion d'aur[36] ». Aquela segonda edicion data de 1826 a 1835, mas se coneis pas res sus la primièra.
L'interès resurgís al mitan del sègle, amb los trabalhs del filosòf alemand Adolf Zeising. Lo nombre d'aur ven amb aquel, un vertadièr sistèma, una clau per la compreneson de fòrça domenis, tan artistics coma l'arquitectura, la pintura, la musica, coma scientifics amb la biologia e l'anatomia[37]. Una desena d'annadas pus tard, publica un article[38] sul pentagrama « manifestacion la pus evidenta e la pus exemplara d'aquela proporcion ». Una novèla lectura de la metafisica pitagoriciana li permet de conclure a l'existéncia d'una lei universala fondada sul pentagrama e doncas, lo nombre d'aur. Pasmens una apròcha scientifica dobtosa[39] [40], la teoria de Zeising, obten un franc succès.
De poder codificar d'un biais scientific la belesa es una idèa qu'en França sedusís. Las dimensions del Lovre, de l'Arc de Trionf son mesuradas amb atencion; s'encarga de delegacions de mesurar precisament las piramidas egipcianas, lo Partenon, las catedralas.
Sègle XX : lo paroxisme[modificar | modificar la font]
La popularitat del nombre d'aur creis pendent la primièra partida del sègle.
Lo compositor Iannis Xenakis n'utiliza las proprietats matematicas dins sas composicions[42]. L'arquitècte Le Corbusier utiliza l'idèa consistent a establir las dimensions d'un bastiment en foncion de la morfologia umana e utiliza per aquò lo nombre d'aur. Lo poèta Paul Valéry li consagra de vèrs dins son Cantic de las colomnas. Lo pintre Salvador Dalí fa referéncia al nombre d'aur e sa mitologia dins sa pintura, per exemple dins un quadre nomenat Lo Sacrament de la Darrièra Cena.
Bibliografia[modificar | modificar la font]
- (fr) M. Neveux, Nombre d'or - radiographie d'un mythe, Seuil/Points, 1995 ISBN|2020259168
- (fr) M. Ghyka Le nombre d’or Gallimard, 1931, réédité en 1976 ISBN|2070292983
- (fr) Le Corbusier LE MODULOR, essai sur une mesure harmonique à l'échelle humaine applicable universellement à l'Architecture et à la mécanique, Éditions de l'Architecture d'Aujourd'hui, collection ASCORAL, 1949 Réédition 1983 ISBN|2904833013
- (fr) G. Marchand Bach ou la passion selon Jean-Sébastien de Luther au nombre d'or L'Harmattan 2003 ISBN|2747546519
- (fr) R. Herz-Fischler A Mathematical History of the Golden Number Dover Publications 1998 ISBN|0486400077
- (fr) Marius Cleyet-Michaud, Le nombre d'or, P.U.F., coll. Que sais-je ?, 12en édition, 2002 ISBN|2130527736
- (fr) R. Vincent Géométrie du nombre d'or Chalagam Édition 2004 ISBN|2951960700
- (fr) C. Hakenholz Nombre d'or et mathématique Chalagam 2001 ISBN|2950800165
- (rus) Hrant Arakelian. Mathematics and History of the Golden Section. Logos 2014, 404 p. ISBN 978-5-98704-663-0
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Vejatz per exemple lo traçat utilizat per la construccion d'una cuba de vin en forme d'uòu
- ↑ Es la causida, per exemple de : R. Herz-Fischler A Mathematical History of Division in Extreme and Mean Ratio Wilfrid Laurier Univ Pr 1987 (ISBN 0889201528) o encara de T. Heath A History of Greek Mathematics, Vol. 1 Dover Publications retirage 1981 (ISBN 0486240738)
- ↑ L'armonia del nombre d'aur un site amb d'autres indica : Lo nombre d'aur, supausat qu'apareis en plena Grècia antica foguèt, en realitat, ja present dins la granda piramida egipciana : la piramida de Kheops.
- ↑ L. R. Cedric, Quest for Atlantis Manor Books Inc., New York, 1979
- ↑ Valentine, J. Manson, Archaeological Enigmas of Florida and the Western Bahamas Muse News, Miami Museum of Science, Vol. 1, No. 2, June 1969
- ↑ Euclides Elements d'Euclides Libre II teorèma 11
- ↑ Euclides Elements d'Euclides libre VI, 3ena definicion.)
- ↑ Vejatz (fr) The golden ratio par J. J. O'Connor and E. F. Robertson de l'Université de St Andrews
- ↑ Heath, A History of Greek Mathematics, t. I : From Thales to Euclid, Oxford University Press, 1921, p. 160 sq. ; The Thirteen Books of Euclid's Elements, Cambridge University Press, 1926, t. II, p. 97 sq.
- ↑ Euclides The Thirteen Books of Euclid’s Elements Édition de Thomas L. Heath, Dover, New York, 1956, t. II, p. 97 sq.
- ↑ Thomas L. Heath A History of Greek Mathematics, I : From Thales to Euclid, Oxford University Press, 1921.
- ↑ (fr)P. Tannery Mémoires scientifiques. Paris-Toulouse : E. Privat 1912 I p. 268
- ↑ Se pòt trobar de traças dins : Platon La Republica Libre VIII 546c, ont parla de diagonalas racionalas e irracionalas
- ↑ Jean-Luc Périllié (fr)[ http://www.cndp.fr/RevueCPhil/91/00902911.pdf La découverte des incommensurables et le vertige de l'infini] Transcripcion d’una conferéncia del 16 de mai de 2001 a Grenòble p. 18
- ↑ Platon Teetète (Platon) 147d
- ↑ Jean-Luc Périllié La découverte des incommensurables et le vertige de l'infini p. 19
- ↑ R. Herz-Fischler Hero of Alexandria’s Numerical Treatment of Division in Extreme and Mean Ratio and its Implications Phoenix 35 (1981), pp. 129-133
- ↑ Aqueles dos exemples provenon del site The Golden Ratio per J. J. O'Connor e E. F. Robertson de l'Universitat de St Andrew
- ↑ Fibonacci Liber abaci 1202 aquel tèxte es traduch per L. E. Sigler en anglés, editor Springer-Verlag 2002 (ISBN 0387954198)
- ↑ P. Singh The So-called Fibonacci numbers in ancient and medieval India Historia Mathematica 12(3), 229–44, 1985.
- ↑ La mesura del monde dorsièr mensual de Britanica França
- ↑ 22,0 22,1 22,2 22,3 Luca Pacioli De Divina Proportione
- ↑ Luca Pacioli Tractato de l’architectura 1509
- ↑ Vitruvi De Architectura lire
- ↑ M-C. Hellmann L’Architecture Grecque T1 Les manuels d’Art et d’Archéologie Antiques 2002 (ISBN 270840606X)
- ↑ Luca Pacioli Tractato de l’architectura 1509 ch. I 5
- ↑ Es probablament juste de dire que ni Palladio ni cap d'autre arquitècte de la Renaissença usèt pas de proporcions irracionalas Rudolf Wittkower, Les principes de l'architecture à la Renaissance, éditions de la Passion(ISBN 2-906229-30-X)
- ↑ Aquel paragraf s'inspira de l'article : Marcus Frings The Golden Section in Architectural Theory Nexus Network Journal Birkhäuser Basel Vol 4 N°1 2002 pp 9-32 Lire le pdf
- ↑ Aquelas informacions venon del site The Golden Ratio per J. J. O'Connor e E. F. Robertson de l'Universitat de St Andrew
- ↑ (fr) L Curchin and R Herz-Fischler De quand date le premier rapprochement entre la suite de Fibonacci et la division en extrême et moyenne raison? Centaurus 28 (2) 1985 pp. 129-138
- ↑ Aquel resultat es publicat dos ans aprèp la mòrt dins un libre intitulat Les œuvres mathématiques de Simon Stévin, augmentées par Albert Girad 1634
- ↑ A. Ross Extrême et moyenne raison Association mathématique du Québec
- ↑ Aquela informacion ven del site when the counting gets tough, the tough count on mathematics de W. A. McWorter Jr
- ↑ earliest known uses of some of the words of mathematics
- ↑ Édouard Lucas Sur la recherche des grands nombres premiers AFAS Congrès 1876 5 p. 61-68
- ↑ Site de l'Universitat de St Andrew par J. J. O'Connor e E. F. Robertson
- ↑ Vejatz per exemple l'introduccion de : Adolf Zeising Neue Lehre von den Proportionen des menschlichen Körpers Weigel 1854
- ↑ Adolf Zeising Das Pentagramm Weigel, 1865
- ↑ Un exemple es donat per la piramida de Kheops. Aquela idèa ven en primièr d'un libre de John Taylor Why was it built and who built it? Longman, Green, Longman, and Roberts 1859. Se fonda sus una citacion d'Erodòt : « Lo carrat construit sus la nautor verticala egalava exactament la superficia de caduna de las fàcias triangularas ». La citacion es inexacta, pasmens Erodòt parla ben de la piramida de Kheops mas prepausa de dimensions fantasierosas, 238 mètres de larg e lo meteis de naut (cf. édition de la Pléiade, Enquète II (123)).
- ↑ Un autre exemple es aquel de l'Òme de Vitruvi de Leonardo da Vinci: « Dins son obratge sus l'arquitectura, l'arquitècte Vitruvi declara que las dimensions donadas a l'òme per la natura s'agençan coma aquò : quatre dets fan una palma e quatre palmas fan un pè, sièis palmas fan una coidada, quatre coidadas fan una nautor d'òme. E quatre coidadas fan una encambada e vint-e-quatre palmas fan una nautor d'òme ; usa d'aquelas mesuras dins sas construccions. S'escartas las cambas fins a reduire ta nautor d'un catorzen e se dobrisses los braces fins a tocar lo som de ta tèsta amb tas majoras sap que ton monilh serà lo centre d'un cercle format per tos membres estenduts e l'espaci entre tas cambas formarà un triangle equilateral. La nautor d'un òme es egala a l'espaci comprés entre sos dos braces estenduts. De la naissença del pel fins al bas del menton, i a un desen d'una nautor d'òme ; del bas del menton al som de la testa, i a un ochen de sa nautor ; del naut de la peitrina al som de la tèsta, i a un seisen. Del naut de la peitrina a la naissença del pel, i a un seten de nautor d'òme. Dels popèls al som de la testa, i a un quart. La pus larga mesura d'una espatla a l'autre representa un quart de la nautor de l'òme. Del coide a la peitrina del major, i a un cinquen ; e del coide a l'angle de l'espatla, i a un ochen d'una nautor d'òme. La man tota entièra constituís un desen ; la naissença de la vèrga es lo mitan del còr. Lo pè es la setena partida de l'òme. De la planta del pè al punt juste en dejós del genolh, i a un quart d'una nautor d'òme. D'aquel punt a la naissença de la vèrga, i a un quart. La distància entre la debuta del menton e lo nas e entre la naissença del pel e las ussas es la meteissa e, coma l'aurelha, representa un tresen de la fàcia. »Lire
- ↑ En règla generala, l'espirala logaritmica del clòsc dels mollusques es fòrt luènh de la proporcion d'aur, per un nautil es a l'entorn de 1,3 : (fr) Lo clòsc dels mollusques
- ↑ Makis Solomos Las Anastenaria de Xenakis. Université Montpellier 3, Institut Universitaire de France 2003


text:
Llívia
Llívia es una comuna d'Auta Cerdanha. Administrativament es un municipi catalan de la comarca de Cerdanha e aperten a la província de Girona. Ten la particularitat d'èsser completament enrodat per l'actual territòri francés (Catalonha Nòrd), formant una enclava.
Llívia es una enclava d'Espanha en França. Se tracta d'un municipi situat a 153 km al nòrd de la capitala de sa província, Girona, enrodat en totalitat per de territòri francés coma resultat del Tractat dels Pirenèus de 1659: pr'amor d'aqueste, Espanha donèt a França los trenta tres vilatges de las comarcas de Valespir, Capcir, Conflent, Rosselhon e la Nauta Cerdanha que uèi forman, ensems amb Fenolheda, lo departament francés dels Pirenèus Orientals. Llívia restèt fòra d'aqueste tractat per son estatut de vila, privilègi concedit per l'emperador Carles V, e continuèt jol domeni del rei d'Espanha. L'11 de febrièr de 1939, quand s'acabèt la Guèrra Civila Espanhòla, las autoritats del band nacional demandèron a las autoritats francesas l'autorizacion d'ocupar Llívia.
Sa populacion en 2005 èra de 1252 abitants, amassats dins un territòri de 12,84 km². Llívia aperten a la jurisdiccion de Puigcerdà. Las lengas parladas dins la localitat son lo catalan, lo castelhan e lo francés.


text:
Apertium
Apertium ei un sistèma de traduccion automatica qu'ei estat desvolopat damb eth finançament conjunt deth Govèrn espanhòu e deth Govèrn de Catalonha pera Universitat d'Alacant. Apertium estaue originaument dessenhat entà arrevirar enter lengües restacades, encara que recentament se i a hijut mès poténcia sintactica entà poder tractar parelhs mès aluenhadi. Eth programa ei programari liure desliurat jos es tèrmes dera licéncia GNU GPL; es donades lingüistiques an licéncia GNU GPL o Creative Commons.
Ena actualitat i a disponibles donades dubèrtes entàs parelhs de lengües seguents:
- espanhòu-catalan
- espanhòu-portugués
- espanhòu-galèc
- catalan-occitan
- catalan-francés
- catalan-anglés (version preliminara)
que se pòden descargar dempuish era pagina SourceForge deth projècte.
Eth traductor se pòt assajar tanben en http://xixona.dlsi.ua.es/prototype/ca/
S'acabe de publicar era version 2.0 deth motor de traduccion, eth quau permeterà de tractar, mejançant ua transferéncia estructurau mès potenta, parelhs de lengües non tan restacadi coma ara er anglés-catalan.


text:
Nombre algebric
Un nombre algebric, en matematicas, es tot nombre qu'es solucion d'una equacion algebrica (o encara racina d'un polinòmi diferent de zèro) de coeficients entièrs (o de biais equivalent, de coeficients racionals). Sens mai de precision, se supausa qu'un nombre algebric es un nombre complèxe, mas se pòt tanben considerar los nombres algebrics dins d'autres còrses commutatius, coma lo còrs dels nombres p-adics. Los elements d'un còrs de nombres son (per definicion) de nombres algebrics.
Lo polinòmi irreductible unitari avent un tal nombre per racina es nomenat polinòmi minimal d'aquel nombre. L'estudi d'aqueles nombres, de lors polinòmis minimals e dels còrses que los contenon es l'objècte de la teoria de Galois.
Somari
Exemples[modificar | modificar la font]
- Tot nombre racional es algebric, perque lo quocient de dos entièrs es racina de l'equacion .
- Un nombre irracional pòt èsser o non algebric. Per exemple o son algebrics, perque son las solucions de e , respectivament.
- Lo nombre complèxe es algebric, perqu'es racina de l'equacion .
Proprietats[modificar | modificar la font]
Los nombres que son pas algebrics son nomenats nombres transcendents. Gaireben totes los nombres complèxes son transcendents, perque l'ensemble dels nombres algebrics es denombrable alara que l'ensemble dels nombres complèxes, e en consequéncia atal l'ensemble dels nombres transcendents, o es pas. Los exemples pus coneguts de nombres transcendents son e . D'autres exemples son donats pel teorèma de Gelfond-Schneider.
Totes los nombres algebrics son calculables.
S'un nombre algebric es racina d'una equacion polinomiala de gra n, e s'es racina de cap d'equacion polinomiala de gra estrictament inferior a n, se ditz qu'es un nombre algebric de gra n. Per exemple, los nombres algebrics de gra 1 son los racionals; e son algebrics de gra 2.
Lo concèpte de nombre algebric pòt èsser generalizat a d'extensions de còrs arbitraris; los elements dins de talas extensions que satisfàn a las equacions polinomialas son nomenats elements algebrics.
Lo còrs dels nombres algebrics[modificar | modificar la font]
La soma, la diferéncia, lo produch e lo quocient de dos nombres algebrics son encara algebrics (aquel resultat es gaire evident; lo biais mai simple d'o mostrar passa per l'utilizacion del resultant); per consequéncia, los nombres algebrics forman un còrs commutatiu, abitualament notat ; es inclús dins . Avèm : en efècte, l'ensemble es denombrable, alara que o es pas. Ne resulta l'existéncia de nombres que son pas algebrics: se ditz que son transcendents. Se pòt mostrar que cada racina d'una equacion polinomiala que sos coeficients son de nombres algebrics es encara algebrica. Aquò se pòt tornar formulat disent que lo còrs dels nombres algebrics es algebricament claus. En fach, es lo pus pichon còrs algebricament claus contenent los nombres racionals, e es en consequéncia nomenat clausura algebrica del còrs dels racionals.
Totes los enonciats çai sus son fòrça aisidament demostrats dins lo contèxte general dels elements algebrics d'una extension de còrs.
Nombres definits per de radicals[modificar | modificar la font]
Totes los nombres que se pòdon obtenir dempuèi d'entièrs utilizant un nombre finit d'Addicions, de sostraccions, de multiplicacions, de divisions e d'extraccions de racinas n-ens (que n es un nombre entièr positiu) son algebrics. La recipròca, pasmens, es pas vertadièra: existís de nombres algebrics que se pòdon pas obtenir d'aquel biais (es lo teorèma d'Abel–Ruffini); segon la teoria de Galois, totes aqueles nombres son de gra superior o egal a 5. Un exemple d'un tal nombre es l'unica racina reala de .
Entièrs algebrics[modificar | modificar la font]
Un nombre algebric que satisfà una equacion polinomiala de gra n de coeficients ai apartenent a l'ensemble dels entièrs, que lo primièr coeficient val 1 (es a dire qu'es racina d'un polinòmi unitari), es nomenat un entièr algebric. Atal, , racina de e , racina de , son d'entièrs algebrics; quitament pel nombre d'aur , qu'es racina de ; aquel darrièr exemple mòstra que los "coeficients" d'un entièr algebric pòdon pas èsser entièrs.
La soma, la diferéncia e lo produch d'entièrs algebrics son encara d'entièrs algebrics, çò que significa que los entièrs algebrics forman un anèl. Le nom entièr algebric ven del fach que sonque los nombres racionals que son d'entièrs algebrics son los entièrs, e perque los entièrs algebrics dins tot còrs de nombres son jos plan d'aspèctes analògs als entièrs. Se es un còrs de nombres, son anèl d'entièrs es lo sosanèl dels entièrs algebrics dins , e es frequentament notat . Aqueles anèls son los exemples mai tipics d'anèls de Dedekind.
Generalizacion[modificar | modificar la font]
Pus generalament: sián un còrs, e una extension de . Un element de es dich algebric sus s'es racina d'una equacion polinomiala de coeficients dins , non totes nuls; es dich transcendent sus dins lo cas contrari.
La definicion donada mai naut s'obten dins lo cas particulièr que es lo còrs dels racionals e es lo còrs dels nombres complèxes.
Classas particulièras de nombres algebrics[modificar | modificar la font]
- Entièr de Gauss
- Entièr d'Eisenstein
- Entièr de Dirichlet
- Entièr quadratic
- Entièr algebric
- Racina de l'unitat
- Periòde de Gauss
- Nombre de Pisot-Vijayaraghavan
- Nombre de Salem
Ligam extèrne[modificar | modificar la font]
- (fr)(histoire des sciences) L'article de 1874 de Cantor sus la denombrabilitat dels nombres algebrics en linha e comentat sul site BibNum.


text:
Pitcairn
Las illas de Pitcairn (oficialament, Grop d’illas de Pitcairn) son un territòri d'otramar dau Reiaume Unit situat dins l’Ocean Pacific.
La capitala es Adamstown.
Lo gentilici es pitquernian -a.
Lo territòri es compausat de quatre illas, que sola Pitcairn es poblada:
- Pitcairn
- Ducie
- Henderson
- Oeno
Istòria[modificar | modificar la font]
Colonizada pels polinesians (dins lo folclòre mangarevian es coneguda coma Mata-ki-te-Rangi o Heragi), puèi abandonada, l’illa de Pitcairn foguèt redescobèrta e nomenada lo 2 de julhet de 1767 pel capitani anglés Philip Carteret.
Lo 23 de genièr de 1790, los mutins de la nau Bounty s’i installèron amb las femnas polinesianas.
Lo 6 de febrièr de 1808, la nau americana Topaz del capitani Mayhew Folger torna descurbir l’illa.
En 1831 los abitants foguèron deportats a Taïti. Foguèron decimats per las malautiás, e tornèron dins l’illa.
Lo 29 de novembre de 1838 l’illa venguèt un protectorat britanic.
Una segonda deportacion se faguèt en 1856 dins l’illa de Norfolk, mas tre 1857 una part dels pitquernés tornèron. Lo pòble pitquernés demòra uèi partit entre las doas illas.
Lo 16 de setembre de 1887, Pitcairn venguèt una colonia anglesa, administrada dempuèi Fiji.
En 1937 la populacion es de 233 abitants, lo maximum enregistrat.
En 1938 li foguèron annexadas las autras tres illas. Lo 10 d’octobre de 1970 venguèt una colonia a despart.
Dempuèi la segonda mitat del sègle XX, l’illa coneis una emigracion importanta cap a Nòva Zelanda e se demandan ara se serà pas rapidament despoblada.
Politica e administracion[modificar | modificar la font]
Territòri d’otramar britanic, l’illa es administrada per un governador qu’es a l’encòp comissari del Reialme Unit en Nòva Zelanda. Localament, la foncion de magistrat en cap foguèt abolida en 1999. Dempuèi, es un cònsol es elegit cada 3 ans.


text:
Athies (Somme)
Athie (Sonme) en picard ( Athies en francés) es una comuna francesa, situada dins lo departament de Somme e la region de Picardia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Athies Es un vilatge picard del Santerre, situat en la vallée de la Omignon e traversat pel ancià traçat de la rota nacionala 37 (actuala RD 937).
Athies est un village picard du Santerre, situé dans la vallée de l'Omignon et traversé par l'ancien tracé de la route nationale 37 (actuelle RD 937).
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
- Vilatge dotat, al Mièja Edat, d'una charte de comuna.
- Village doté, au Moyen Âge, d'une charte de commune.


text:
La Wantzenau
Wanzenau en alemannisch (La Wantzenau en francés) es una comuna francesa del departament del Bas Ren e de la region d'Alsàcia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Ciutat d'aperaquí 5 700 abitantas situadas a 12 km, al nòrd de la vila de Estrasburg. Lo païsatge es typique del Ried e de fòrça polidas passejadas a pè, a caval o a bicicleta son accessiblas la longitud de la Ill e del Rhin. Situada sus l'ais ferroviaire Estrasburg - Lauterbourg, La Wantzenau es una estapa sus la Véloroute Rhin EV 15 (1 320 km) #que connècta la font del Rhin, situada a Andermatt a Soïssa, a la siá desbocadura a Rotterdam.
Ville d'environ 5 700 habitants située à 12 km, au nord de la ville de Strasbourg. Le paysage est typique du Ried et de très belles promenades à pied, à cheval ou à vélo sont accessibles le long de l'Ill et du Rhin. Située sur l'axe ferroviaire Strasbourg - Lauterbourg, La Wantzenau est une étape sur la Véloroute Rhin EV 15 (1 320 km) qui relie la source du Rhin, située à Andermatt en Suisse, à son embouchure à Rotterdam.
Istòria[modificar | modificar la font]
En 1939, los combats en venent tròp menaçants, los abitants dels pòbles en se situant près de la frontièra alemanda an per òrdre de deslotjar. Aquel òrdre tanh mai de 170 pòbles #que la Wantzenau.
En un primièr temps, après aver-i amassat qualques questions, los Wantzenauviens n'an dirigit cap a la municipalitat de Marlenheim. L'accès i es malaisit tan las rotas an cargat. Mas la situacion demòra fòrça conflictiva. Après qualques jorns d'espera, un tren de bestiaux condusís los Wantzenauviens cap a « l'interior » cap a una destination #que los es totalament desconeguda. A l'arribada d'aquel « convoi », descobrisson Sant-Yrieix ! Los Wantzenauviens an aleugerit de trobar la lutz continuament a aquel long trajècte amuntegats los unes suls autres. Malgrat aiçò, una nòva dificultat : un problèma de compréhension. A aquela epòca, las Wantzenauviens parlan majoritairement la alsacien, los es doncas malaisida de se far comprene, mas la hospitalité e la generositat de las Arédiens fan rapidament desaparéisser/desaparéisser aquela dificultat. Los Wantzenauviens demoraràn a Sant-Yrieix pendent près d'un an. Aital, dempuèi aquela epòca, e per perpétuer l'amistat instaurada, un escambi d'abitants entre las doas comunas s'efectua totes los dos ans.
En 1939, les combats devenant trop menaçants, les habitants des villages se situant à proximité de la frontière allemande ont pour ordre d'évacuer. Cet ordre concerne plus de 170 villages dont La Wantzenau.
Dans un premier temps, après avoir rassemblé quelques affaires, les Wantzenauviens sont dirigés vers la commune de Marlenheim. L'accès y est difficile tellement les routes sont encombrées. Mais la situation reste très conflictuelle. Après quelques jours d'attente, un train de bestiaux conduit les Wantzenauviens vers « l'intérieur » vers une destination qui leur est totalement inconnue. À l'arrivée de ce « convoi », ils découvrent Saint-Yrieix ! Les Wantzenauviens sont soulagés de retrouver la lumière suite à ce long trajet entassés les uns sur les autres. Pourtant, une nouvelle difficulté : un problème de compréhension. À cette époque, les Wantzenauviens parlent majoritairement l'alsacien, il leur est donc difficile de se faire comprendre, mais l'hospitalité et la générosité des Arédiens font rapidement disparaître cette difficulté. Les Wantzenauviens resteront à Saint-Yrieix pendant près d'un an. Ainsi, depuis cette époque, et pour perpétuer l'amitié instaurée, un échange d'habitants entre les deux communes s'effectue tous les deux ans.


text:
-701
Aquesta pagina concernís l'an -701 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Asia[modificar | modificar la font]
Empèri Assirian[modificar | modificar la font]
Victòria de Sennacherib còntra l'insureccion de Palestina-Siria acomençada en 705 avC après la mòrt de Sargon II. Reorganizèt la region e eliminèt certaneis adversaris perilhós. Ansin, remplacèt lo rèi fenician de Sidon, lo rèi filistin d'Ascalon e chaplèt la màger part de l'aristocracia e deis abitants d'Eqron. La màger part dei ciutats fenicianas paguèron un tribut franc de Tir que contunièt de resistir gràcias a sa posicion defensiva fòrça favorabla. Enfin, lei fòrças egipcianas foguèron vencudas e deguèron se retirar. Aquò entraïnèt la somission deis autrei rebèls, coma lo Reiaume de Juda, que negocièron lo pagament de tributs sovent importants.
Après sa desfacha, leis Egipcians preparèron una còntra-ofensiva d'amplor mai una epidemia de pèsta faguèt son aparicion dins la region. Entraïnèt l'aplant dei combats e la retirada dei tropas assirianas e egipcianas.


text:
Paton
Istòria[modificar | modificar la font]
Lo can de montanha dels Pirenèus o Montanha dels Pirenèus es una raça de can, que tanben se nomena de còps paton.
De confondre pas amb lo pastor dels Pirenèus qu'es un can mai pichon.
Dempuèi de temps immemorials, es present dins los Pirenèus. A l'Edat Mejana, es descobèrt e utilizat per gardar los castèls e protegir los tropèls contra los predators. Es mencionat al sègle XIV per Gaston Fèbus. Fòrt presat al sègle XVII, pertegèt la glòria de la cort de Loís XIV.
La primièra descripcion del paton apareis dins lo libre del Comte de Bylandt en 1897. L'estandard oficial alprèp de la SCC es enregistrat en 1923, a l'iniciativa de M. Sénac-Lagrange, membre de l'acamp dels Amators de Cans Pirenèus. L'estandard actual es fòrt pauc estat modificat, sols de detalhs i son estats ajustats.
Lo paton s'èra fach rar dins las campanhas, a causa de la desaparicion dels grands predators mas dempuèi qualques temps suscita un reviudament d'interès alprèp dels pastors, amb la tornada del lop dins los Aups.
Caractèr[modificar | modificar la font]
Al mièg d'un tropèl, es un gardian remirable. Son ròtle es pas d'acampar los motons mas de los protegir. Per aquò far, se l'abitua fòrt lèu a viure amb eles, de biais que los considèra apuèi coma sa familha. Se lo can detècta un intrús, jaupa e s'interpausa entre lo tropèl e çò que considèra coma una menaça.
Al sen d'una familha es un animal qu'es naturalament un bon gardian, del fach de son caractèr protector. A un grand sens de la familha e sap fòrt plan reconéisser d'amics qu'a pas vist dempuèi longtemps. Fòrt doç amb los enfants e puslèu placid, es çaquelà pauc adaptat a la vida citadina. Es en efièch un can qu'a besonh d'espaci e que son jaupament poderós pòt se far una font de geina pels vesins.


text:
Mikolaj Radomski
Mikolaj Radomski (en polonés : Mikołaj Radomski ò Mikołaj z Radomia) foguèt un musician polonés dau sègle XV. Liat a la Cort dei rèis de Polonha, realizèt uneis òbras de musica religiosa. Es lo musician polonés pus ancian que son nom es enregistrat dins un document escrich. Pasmens, la màger part de seis òbras son perdudas e sa vida es quasi totalament desconeguda.
Bibliografia[modificar | modificar la font]
- (pl) Henri Musielak, W poszukiwaniu materiałów do biografii Mikołaja z Radomia, Muzyka, XVIII, 1973.
- (pl) Mirosław Perz, Mikołaj Radomski, Polski Słownik Biograficzny, XXIX, 1986.


text:
Macau
La Region Administrativa Especiala de Macau, tanben coneguda coma Macau (Pinyin: Aomen) o Macao es una de las doas Regions administrativas especialas de la Republica Populara de China amb Hong Kong.
Somari
Istòria[modificar | modificar la font]
Los mercants portugueses s'installèron a Macau al sègle XVI. Fòrça dels mercants estrangièrs daissèron Macau per Hong Kong aprèp la Guèrra de l'Òpi en 1841. Los afars e las activitats economicas a Macau declinèron. Administrat per Portugal fins en 1999, èra la mai vielha colonia europèa en China. Lo poder administratiu sobre Macau foguèt transferit a China en 1999.
Politica[modificar | modificar la font]
Geografia[modificar | modificar la font]
Economia[modificar | modificar la font]
- Vejatz: Economia de Macau.
A l'ora d'ara Macau a desvolopat d'industrias coma textils, electronica e joguets, e tanben una industria toristica significativa amb una larga causida d'ostalariá, restaurants e casinòs. Coma dins lo passat, l'economia de Macau es estrechament ligada a la de Hong Kong e de la region del dèlta del fluvi de las Pèrlas en China continentala, qu'es qualificada coma un dels Tigre d'Asia de l'Èst. Amb de bonas infrastructuras, Macau provesís de bons servicis financials e bancaris, personals administratius, equipaments de transpòrt e comunicacions.


text:
Primièra Guèrra Balcanica
La Premiera Guèrra Balcanica se debanèt dau 8 d'octòbre de 1912 au 30 de mai de 1913 entre la Liga Balcanica (Serbia, Bulgaria, Grècia e Montenegro) e l'Empèri Otoman. Gràcias a de fòrças superioras e una posicion estrategica melhora au començament de la guèrra, la Liga Balcanica averèt rapidament la guèrra. La màger part dei territòris europèus de l'Empèri Otoman foguèron alora annexat per lei venceires entraïnant un segond conflicte a prepaus dau partiment dei regions conquistas.


text:
Un article de Wikipèdia, l'enciclopèdia liura.
En rason de limitacions tecnicas, la tipografia desirabla del títol, « Joana Ièra de Castelha », a pas pogut èsser restituida corrèctament çaisús.
Felip lo bèl e Joana Ièra
d'Espanha
Joana Ièra, dicha Joana la Fòla (Juana la Loca), foguèt reina de Castelha (1504–1555), e reina d'Aragon (1516–1555), unissent definitivament jos un meteis scèptre totas las Espanhas a partir del 25 de genièr de 1516. Eissida de la dinastia de Trastamara, Joana èra lo tresen enfant dels Reis Catolics, Ferrand II d'Aragon (1452-1516) e Isabèl Ièra de Castelha (1451-1504).


text:
La vida criminala d'Archibald de la Cruz
La vida criminala d'Archibald de la Cruz es un filme de Luis Buñuel e Eduardo Ugarte presentat en 1955 a Mexico. Es una mena d'adaptacion d'un libre de Rodolfo Usigli.
L'istòria[modificar | modificar la font]
Lo protagonista es Archibaldo de la Cruz. Las mòrts de maitas femnas a l'entorn d'el li fan créser qu'es un assassin pr'amor cada còp que desira la mòrt d'una persona, aquela morís.
Los personatges / distribucion[modificar | modificar la font]
- Ernesto Alonso : Archibald de la Cruz
- Miroslava Stern : Lavinia
- Rita Macedo : Patricia Terrazas
- Ariadna Welter : Carlota Cervantes
- Eva Calvo : la maire d'Archibald
- Enrique Díaz : lo paire d'Archibald
- Carlos Riquelme : lo comissari
- Chabela Durán : Sòrre Trinidad


text:
Rimsdorf
Rimsdorf en alemannisch (Rimsdorf en francés) es una comuna francesa del departament del Bas Ren e de la region d'Alsàcia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
La superficie de Rimsdorf es de 607 ectaras (6.07 km2) amb una altitud minima de 225 mètres e un maximal de 352 mètres.
La superficie de Rimsdorf est de 607 hectares (6.07 km2) avec une altitude minimum de 225 mètres et un maximum de 352 mètres.
Istòria[modificar | modificar la font]
L'istòria del vilatge remonta a l'epòca romaine. Dels sépultures mérovingiennes an #èsser d'amassadas en lo bòsc del Bannholz.
- Rimsdorf Aperteniá als comtes de Sarrewerden, de contunh al Nassau-Weilburg (1745-1789).
- L’histoire du village remonte à l’époque romaine. Des sépultures mérovingiennes ont été trouvées dans la forêt du Bannholz.
- Rimsdorf appartenait aux comtes de Sarrewerden, puis au Nassau-Weilburg (1745-1789).


text:
Rubén Darío
Rubén Darío (Metapa, uei Ciudad Darío, lo 18 de genèr de 1867 - León, lo 6 de heurèr de 1916) que ho un poeta nicaraguaian e un deus principaus autors de la poesia de lenga castelhana. Mainatge precòç, que viatgè de d'òra e que viscó en Lo Salvador, Colómbia, França, Espanha, Chile e Argentina. Qu'ei la figura centrau deu modernismo de la literatura ispanoamericana.
Gran admirator de la literatura francesa, que conegó los escrivans francés màgers de la soa epòca, que parlava lo francés e qu'ensagè quitament de compausar dens aquesta lenga.
Que ho tanben un gran amic deu poeta cuban José Martí.


text:
Satiricon (roman)
Lo Satiricon es una òbra en latin satirica atribuida a Petròni, que visquèt dau temps de l'emperaire Neron.
Sinòpsi[modificar | modificar la font]
Lo roman mescla vèrs e pròsa, latin classic e vulgar. Lo títol es d'alhors un derivat dau latin satura que vòu dire « mesclum ». En de mai, se nòta clarament lo juec de mot entre « satiri » (aquelei que lo van legir comprendràn perqué) e « satira » (fau pas oblidar que se tracta d'un roman per partida picaresc). Cònta leis aventuras, dins una Roma decadenta, de dos gorrinets, Encòlpi e Ascilt, e tanben dau joine amador d'aqueu d'aquí, Giton. Durant sei viatges, seràn convidats per un ric afranquit, Trimalcion an una ribòta dei bèlas. Lei convidats charran d'elei e de la vida en generau. Lo roman enclause tanben d'autreis aventuras coma un naufragi ò un viatge en Itàlia Meridionala. Lo fieu conductor dau racònte es probable la colèra de Priap, congreiada per Encòlpi après que tuèt una auca, aucèu sacrat dau Dieu.
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]


text:
Cremadura
La cremadura es una destruccion parciala o totala podent concernir la pèl, las partidas mòlas dels teissuts, e mai los òsses.
La gravetat de la cremadura depend de sa localizacion, de sa prigondor (lo gra de cremadura), de l'extension de la superfícia degalhada (en percentatge de la superfícia totala) e de l'agent causal en question. La cremadura es pas una plaga coma las autras pr'amor qu'a una incidéncia sus l'estat psicologic del cremat.
Una cremadura pòt èsser causada:
- pel contacte amb una font cauda (solida, liquida, o gasosa),
- pel contacte amb una substància o un produch dich caustic,
- per fretament,
- per l'efècte de la combustion (accion d'una flama),
- per l'efècte d'una radiacion (lo còp de solelh - radiacion ultravioleta B - es l'exemple mai frequent),
- per l'efècte d'un corrent electric (electrizacion).
Lo tractament d'urgéncia de las cremaduras es de rinçar e refrejar la cremadura amb d'aiga freda durant fòrça temps.
Classificacion en gras[modificar | modificar la font]
- Cremadura del primièr gra: son las cremaduras mens grèvas e pus frequentas. Sol l’epidèrma es atench. I a aparicion de rojor e aumentacion de la sensibilitat de la region brutlada. Un bon exemple es lo còp de solelh. La pèl sèrva tota sa capacitat de regeneracion.
- Cremadura del segond gra: aquestas cremaduras degalhan l'epidèrma e, de manièra mens prononciada lo dèrma. I a aparicion de bofigas sus las zònas nafradas. La pèl se podrà aquí tanben regenerar soleta.
- Cremadura del tresen gra: son las cremaduras mai grèvas. La pèl es detrusida completament (dèrma e epidèrma) e pren una coloracion blanca, bruna o negra. La sensibilitat desapareis e aquestas regions venon secas e propícias a las infeccions. Dins aqueste cas, i a cap de possibilitat de regeneracion per la pèl pr'amor que totas las cellulas cutanèas son destrusidas. L'ensèrt de pèl es alara indispensable a la subrevida del nafrat en cas de lesion espandida.


text:
Vènus de Milo
L'Afrodita de Milos mai coneguda coma la Vènus de Milo es una estatua de la Grècia antica e una de las pus famosas de l'art d'escultura grèga. Se pensa que s'agís d'una representacion d'Afrodita (o Vènus dins la mitologia romana), la diva grèga de l'amor e de la beltat. Es una estatua de marbre, un pauc mai granda qu'una persona, nauta d'un brin mai de dos mètres, mas sens los braces. Se considèra qu'es l'òbra d'Alexandros d'Antiòquia. Es expausada actualament al Musèu del Lovre a París.
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- (fr) Musée du Louvre – Musèu del Lovre: Venus de Milo
- Imatges inabituals del Musèu del Lovre de la Venus di Milo.


text:
Camelidae
{{taxobox animal | Camelids | Camel seitlich trabend.jpg
Los camelids son de mamifèrs artiodactils.
La familha dels camelids compren, actualament, 3 genres e 7 espècias :
- genre Camelus
- Camelus dromediarus (dromedari)
- Camelus bactrianus (camèl de Bactriana)
- Camelus ferus (camèl salvatge de Tartaria) que dempuèi pauc, es reconegut coma una espècia sensiblament diferenta de l'espècia domestica del Bactriana.
- genre Lama
- genre Vicugna
- Vicugna vicugna (vigonha).
Aquestes dos darrièrs genres vivon dins lo mond novèl alara que lo primièr es originari d'Africa/Asia.
Los camèls, dromedaris e lamas son sustot de bèstias de bast alara que las vigonhas, alpagas, guanacos son sustot recercats per lor lana.
Sens èsser incomestible, la carn d'aquestes animals es dura e pauc saborosa. Los camelids son los sols mamifèrs qu'an d'ematias qu'an gardat lor nuclèu.


text:
Mittelbergheim
Mittelbergheim en alemannisch (Mittelbergheim en francés) es una comuna francesa del departament del Bas Ren e de la region d'Alsàcia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Mittelbergeim ne fa partida de la arrondiment de Sélestat-Erstein e del costat de Barr e a situat sus la rota dels vins, al cœur de la region Alsace dintre Sélestat e Estrasburg.
Lo pòble a situat sus l'ais de dos pòbles : Barr a 1,2 km e Epfig a 4,2 km. Es tanben situat al pè d'una còsta #que separa la vallée de Barr de la vallée de Villé. A dominat per montanhas #que la una n'a coronat per las arruïnas del castèl de Andlau, destruit a Modèl:La s.
Mai de la mitat del territòri de Mittelbergheim a compausat de vignobles #que los vins n'an apreciat, sustot lo grand crus zotzenberg.
La riquesa de lo sieu patrimòni lududes permet d'èsser classificat entre los Mai Polits Pòbles de França.
Mittelbergeim fait partie de l'arrondissement de Sélestat-Erstein et du canton de Barr et est situé sur la route des vins, au cœur de la région Alsace entre Sélestat et Strasbourg.
Le village est situé sur l'axe de deux villages : Barr à 1,2 km et Epfig à 4,2 km. Il est aussi situé au pied d'une côte qui sépare la vallée de Barr de la vallée de Villé. Il est dominé par des montagnes dont l'une est couronnée par les ruines du château d'Andlau, détruit au Sègle XVIII.
Plus de la moitié du territoire de Mittelbergheim est composée de vignobles dont les vins sont appréciés, notamment le grand cru zotzenberg.
La richesse de son patrimoine lui permet d'être classé parmi les Plus Beaux Villages de France.


text:
Art Mengo
Art Mengo, nom d'artista de Michel Armengot, es un autor, compositor e interprèta nascut a Tolosa lo 16 de setembre de 1961.
Somari
Biografia[modificar | modificar la font]
Nascut lo 16 de setembre de 1961[1] a Tolosa de parents refugiats espanhòls, musician de bar, se faguèt conéisser en 1988 jos l'escais Art Mengo amb lo titre Les parfums de sa vie (je l’ai tant aimée) (Los parfums de la vida)[2][3], abans un primièr album en 1990, Un 15 août en février (Un 15 agost de febrièr).
Amb l'ajuda de son sògre Patrice Guirao, escriguèt gaireben la majoritat de sos tèxtes, canta d'una vòtz cauda e leugièrament rauca sur des tempòs de Jazz, bossa nova e blues.
Compausa tanben per d’autres: Ute Lemper , Henri Salvador, Enrico Macias, Florent Pagny, Jane Birkin, Johnny Hallyday, Juliette Gréco, Viktor Lazlo, Clarika, Liane Foly, Maurane e Yves Duteil. Met en musica de tèxtes d'escrivans coma Jean Rouaud, Thierry Illouz e Marie Nimier o Eddy Mitchell et Juliette Gréco.
Descografia[modificar | modificar la font]
Albums[modificar | modificar la font]
- 1990: Un 15 août en février
- 1992: Guerre d'amour
- 1995: La mer n’existe pas
- 1997: Live au Mandala
- 1998: Croire qu’un jour…
- 2001: Les parfums de sa vie
- 2004: La vie de château
- 2006: Entre mes guillemets
- 2009: Sujet libre
Prèmi[modificar | modificar la font]
- 1991 : Revelacion varietat masculina de l’anada a las Victòrias de la musica[4]
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ (fr)3 questions à Art Mengo Dominique Simonet sus lalibre.be.
- ↑ Biografia - Art Mengo sus RFI Musique
- ↑ Art Mengo - Les parfums de sa vie (je l’ai tant aimée) sus lescharts.com
- ↑ (fr)6a Victòrias de la musica.


text:
Aruba
Aruba es una illa de la mar Cariba, qu'aperten a las pichonas Antilhas e situada en fàcia de las còstas de Veneçuela. Aruba forma un estat del Reialme dels Païses Basses .
Istòria[modificar | modificar la font]
Los espanhòls colonizèron Aruba en 1498 per un periòde gaireben d'un sègle. L'illa foguèt conquistada pels neerlandeses de la Companhiá Neerlandesa de las Índias Occidentalas en 1636. La Companhiá mantenguèt lo sieu contraròtle, per gaireben dos sègles. En 1805, durant las Guèrras Napoleonencas, los angleses mantenguèron brèvament lo contraròtle de l'illa fins a 1816, quand tornèt als Païses Basses.
Durant lo sègle XIX i aguèt una fèbre de l'aur, e mercé a la prosperitat que se'n seguèt, la dobertura d'una rafinariá de petròli de la Standard Oil en 1924, la pus granda del mond pel sieu temps.
Durant la Segonda Guèrra Mondiala, l'illa foguèt una font importanta pel provesiment de combustible de las fòrças aligadas qu'operavan en Euròpa. Las que forabandiguèron del sieu pòrt los sosmarins de l'Alemanha Nazi.
Lo 1èr de genièr de 1986, l'illa obtenguèt un estatut d'autonomia al dintre del Reialme dels Païses Basses, çò que la desseparèt de la rèsta de las Antilhas Neerlandesas. Venguèt primièr ministre Henny Eman. Dempuèi aquesta data es un territòri non metropolitan dels Païses Basses, que ten sa Cambra Legislativa pròpria.
Politica[modificar | modificar la font]
Geografia[modificar | modificar la font]
Economia[modificar | modificar la font]
- Veire l'article: Economia d'Aruba.


text:
Calfucurá
Calfucurá (1773 Llaima - alavetz Araucania, uei Chile - Salinas Grandes, lo 4 de junh de 1873) que ho un capdau mapuche, oficiau dens l'armada argentina e l'ajòu deu benastrós argentin Ceferino Namuncurá.
Que s'aliguè dab lo cap d'Estat argentin Juan Manuel de Rosas entà combàter los bandolèrs chilians hrairs Pincheira e las tribús amigas dab eths.
Que demorè hidèu au regim federau de Rosas en lo bèth ajudar dinc a la soa des.hèita a la batalha de Caseros. Après, que continuè de remportar victòrias qui'u dèn un gran poder suber territòris immens de la Província de Buenos Aires. A maugrat deu pretzhèit deu president unitari Domingo Faustino Sarmiento d'obtiéner la soa mort, Calfucurá que's morí mei que centenari.
Lo son hilh Manuel Namuncurá que prengó la seguida.


text:
Dieu L'i Vòl
Dieu L'i Vòl [1](Dieulivol , nom en francés) qu'ei ua comuna d'Occitània, en Gasconha, administrada peu departament de Gironda de la region d'Aquitània.
La grafia Dieu L'i Vòl es doblament aberranta en occitan (coma es pas colada e per lo triftongue). Fau/cau Diulivòl,coërent emb la prononciacion locala (daus maròts/gavaches e daus gascons). Lo triftongue -ieu-, si a existit, èra déjà redusit al sègle XIII, segon una atestacion donada per B. Boyrie-Fénié "Dioulivol". Que l'origina sisca lengadociana implica pas una grafia arcaïsanta fòra de la zòna lengadociana.


text:
Teleostei
L'infraclassa teleosteans (Teleostei) recampa la granda majoretat de las espècias de peisses actuals. Se ne coneis environ 23 600 espècias, çò que representa 95 % de las espècias de "peisses" e prèp de la mitat de las espècias de vertebrats. Lor particularitat visibla mai marcanta es que capturan lors predas en las aspirant : una depression se crèa dins la boca, çò qu'atira la preda. En mai de l'òs maxillar, l'òs premaxillar es, ele tanben, mobil. La nadarèla caudala a una simetria aparenta (omocèrca); aparenta perque la colomna vertebrala s'acaba dins lo lòbe superior. La torsion de l'axe caudal se fa al nivèl de la vertèbra preürala 1.
Classificacion[modificar | modificar la font]
infraclassa Teleostei
- superòrdre Acanthopterygii
- òrdre Atheriniformes
- òrdre Beloniformes
- òrdre Beryciformes
- òrdre Cyprinodontiformes
- òrdre Gasterosteiformes
- òrdre Mugiliformes
- òrdre Perciformes
- òrdre Pleuronectiformes
- òrdre Scorpaeniformes
- òrdre Stephanoberyciformes
- òrdre Synbranchiformes
- òrdre Tetraodontiformes
- òrdre Zeiformes
- superòrdre Clupeomorpha
- òrdre Clupeiformes
- superòrdre Cyclosquamata
- òrdre Aulopiformes
- superòrdre Elopomorpha
- òrdre Albuliformes
- òrdre Anguilliformes
- òrdre Elopiformes
- òrdre Notacanthiformes (nomenat Notacanthoidei jos Albuliformes per ITIS)
- òrdre Saccopharyngiformes
- superòrdre Lampridiomorpha
- òrdre Lampridiformes
- superòrdre Ostariophysi
- òrdre Characiformes
- òrdre Cypriniformes
- òrdre Gonorynchiformes
- òrdre Gymnotiformes
- òrdre Siluriformes
- superòrdre Osteoglossomorpha
- òrdre Osteoglossiformes
- òrdre Hiodontiformes (inconnu de ITIS)
- superòrdre Paracanthopterygii
- òrdre Batrachoidiformes
- òrdre Gadiformes
- òrdre Lophiiformes
- òrdre Ophidiiformes
- òrdre Percopsiformes
- superòrdre Polymyxiomorpha
- òrdre Polymixiiformes
- superòrdre Protacanthopterygii
- òrdre Esociformes
- òrdre Osmeriformes
- òrdre Salmoniformes
- superòrdre Scopelomorpha
- òrdre Myctophiformes
- superòrdre Stenopterygii
- òrdre Ateleopodiformes
- òrdre Stomiiformes
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- Teleostei dins Tree of Life we project (en)
- Referéncia Fauna Europaea : Teleostei (en)
- Referéncia The Paleobiology database : Teleostei Müller 1846 (en)
- Referéncia ITIS : TSN 161105 Teleostei (en)
- Referéncia AnimalDiversityWeb : Teleostei (en)
- Referéncia NCBI : Teleostei (en)


text:
Gaston IV de Bearn
Gaston IV de Bearn, tanben conegut com Gaston lo Crotzat, que ho vescomte de Bearn enter 1090 e 1131.
Qu'ei famós per'mor d'aver participat a la Purmèra Crotzada e a la Reconquesta Aragonesa (e, atau, a la conquesta de Saragossa).
Que s'enrotlè en la Purmèra Crotzada en 1095 e que perticipè au sèti e a la presa de Jerusalèm, notadament en melhorar las maquinas de guèrra. Après la presa de Jerusalèm la soa banèra (amassa dab la deu normand Tancred) qu'emparè los musulmans de la ciutat durant lo massacre perpetrat peus autes chivalièrs e sordats crestians.
Que's morí en crotzada en Aragon e lo son cap, motiu d'orgulh per las òsts musulmanas d'Al-Andalus, que ho passejat per Granada. Lo son còs que ho tornar crompat e sepelit dens la basilica deu Pilar a Saragossa.
Bibliografia[modificar | modificar la font]
- Tucòu-Chala, Pèir. Quand l'Islam était aux portes des Pyrénées. Biarritz: J&D Editions, 1994. (ISBN 2-84127-022-X)
- Portal:Bearn/Articles ligats
- Referéncia qu'utiliza lo modèl Metaligam vèrs portal
- Portal:Aragon/Articles ligats
- Ostal de Bearn
- Vescomte de Bearn
- Personalitat dels Pirenèus Atlantics
- Reconquista
- Decès en 1131
- Istòria dels Pirenèus Atlantics
- Personalitat bearnesa
- Sobeiran de Bearn
- Òme crosat
- Purmèra crozada
- Istòria d'Aragon


text:
Réning
Réning es una comuna francesa, situada dins lo departament de Mosèla e la region de Lorena.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
- Albestroff Aviá absorbit l'an 1973 lo vilatge de Réning, #qu'a represes la siá independéncia l'an 1998.
- Aquela municipalitat fasiá partida del departament de la Meurthe abans 1870.
- Albestroff avait absorbé en 1973 le village de Réning, qui a repris son indépendance en 1998.
- Cette commune faisait partie du département de la Meurthe avant 1870.


text:
Monsieur de Pourceaugnac
Monsieur de Pourceaugnac [1] qu'ei ua comedia-ballet en pròsa de Molière escrita en francés (dab tiradas en picard) e en occitan lengadocian.
Que ho estreada au castèth de Chambord peu rei Loís XIV lo 6 d'octobre de 1669 puish, lo 15 de noveme de la medisha annada, au teatre deu Palais Reiau, interpretada per la Tropa deu Rei.
Los personatges[modificar | modificar la font]
- M. de Pourceaugnac idem Monsen de Porçaunhac.
- Oronte.
- Julie, hilha d’Oronte.
- Nerine, hemna d’intriga.
- Lucette, faussa gascona [2] .
- Eraste, aimador de Julie.
- Sbrigani, Napolitan, òmi d’intriga.
- Purmèr e segond mètge.
- L’apoticaire.
Intriga[modificar | modificar la font]
Dus joens aimadors, Eraste e Julie, que deven estremar, Monsen de Pourçaunhac (a qui Julie b'ei vodada peu son pair Oronte), entà se poder maridar. Qu'arreceben l'ajuda de Sbrigani e qu'ensajan de har créder que Pourçaunhac b'ei ja maridat dus còps (dab ua hemna de Saint-Quentin en Picardia e ua lengadociana de Pesenàs) entà espaventar aqueth darrèr en tot lo har huéger.
Extracte[modificar | modificar la font]
Acte II
Scèna VII
Lucette, Oronte, Monsieur de Pourceaugnac.
Lucette Ah! tu es assy, et à la fy yeu te trobi aprés abé fait tant de passés. Podes-tu, scélérat, podes-tu sousteni ma bisto ?
Monsieur de Pourceaugnac Qu’est-ce que veut cette femme-là ?
Lucette Que te boli, infame ! Tu fas semblan de nou me pas counouysse, et nou rougisses pas, impudent que tu sios, tu ne rougisses pas de me beyre ? Nou sabi pas, Moussur, saquos bous dont m’an dit que bouillo espousa la fillo ; may yeu bous declari que yeu soun sa fenno, et que y a set ans, Moussur, qu’en passan à Pezenas el auguet l’adresse dambé sas mignardisos, commo sap tapla fayre, de me gaigna lou cor, et m’oubligel pra quel mouyen à ly douna la ma per l’espousa.
Oronte Oh ! oh !
Monsieur de Pourceaugnac Que diable est-ceci ?
Lucette Lou trayté me quitel trés ans aprés, sul preteste de qualques affayrés que l’apelabon dins soun païs, et despey noun ly resçauput quaso de noubelo ; may dins lou tens qui soungeabi lou mens, m’an dounat abist, que begnio dins aquesto bilo, per se remarida danbé un autro jouena fillo, que sous parens ly an proucurado, sensse saupré res de sou prumié mariatge. Yeu ay tout quitat en diligensso, et me souy rendudo dins aqueste loc lou pu leu qu’ay pouscut, per m’oupousa en aquel criminel mariatge, et confondre as ely de tout le mounde lou plus méchant des hommes.
Monsieur de Pourceaugnac Voilà une étrange effrontée !
Lucette Impudent, n’as pas honte de m’injuria, alloc d’estre confus day reproches secrets que ta conssiensso te deu fayre ?
Monsieur de Pourceaugnac Moi, je suis votre mari ?
Lucette Infame, gausos-tu dire lou contrari ? He tu sabes be, per ma penno, que n’es que trop bertat ; et plaguesso al Cel qu’aco nou fougesso pas, et que m’auquessos layssado dins l’estat d’innoussenço et dins la tranquillitat oun moun amo bibio daban que tous charmes et tas trounpariés nou m’en benguesson malhurousomen fayre sourty ! yeu nou serio pas reduito à fayré lou tristé perssounatgé qu’yeu fave presentomen, à beyre un marit cruel mespresa touto l’ardou que yeu ay per el, et me laissa sensse cap de pietat abandounado à las mourtéles doulous que yeu ressenty de sas perfidos acciûs.
Oronte Je ne saurais m’empêcher de pleurer. Allez, vous êtes un méchant homme.
Monsieur de Pourceaugnac Je ne connais rien à tout ceci.
Scèna VIII
Nérine en Picarda, Lucette, Oronte, Monsieur de Pourceaugnac.
Nérine Ah! je n’en pis plus, je sis toute essoflée ! Ah! finfaron, tu m’as bien fait courir, tu ne m’écaperas mie. Justice, justice ! je boute empeschement au mariage. Chés mon mery, Monsieur, et je veux faire pindre che bon pindar-là. [...]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Monsen de Porçaunhac e auré podut estar la version eventuala o teorica deu personatge se hosse efectivament estat occitan
- ↑ Dens lo teatre francés deu sègle XVII, parlar occitan per un personatge que hè d'eth un gascon per associacion estereotipica
Tèxte[modificar | modificar la font]
La pèça qu'ei disponibla suber Wikisource[1]


text:
Elicopèter d'ataca
Un elicoptèr d'ataca es un elicoptèr militar destinat a l'ataca de butas terrèstras coma d'unitats d'infantariá, de veïculs blindats o de bastiments. Es donc generalament equipat de mitralhièras pesucas, de roquetas e de missils èr-sòu. De còps, certanei modèls son tanben equipats de missils èr-èr per assegurar una defensa còntra una aeronau o un elicoptèr enemic. Doas missions principalas son donc fisadas ais elicoptèrs d'ataca : lo sostèn aerian raprochat e la destruccion dei veïculs blindats.


text:
Pèire Lagarda
Pèire Lagarda (nascut a Castèlnau Durban, Arièja en 1920, mòrt a Tolosa en febrièr de 1992) foguèt un òme d'accion, un òme de ràdio e un escrivan occitan.
Somari
La vida[modificar | modificar la font]
Regent puèi professor agregat d'espanhòl e inspector de la joinessa, ne comencèt lo sieu interès per çò tot qu'occitan a l'escòla mairala de Fois, entre 1937 e 1940, influenciat alara, segon çò ne diguèt e escriguèt lo quite el, pel Felibritge e los "patesejaires" del ròdol.
Naissença de l'occitanisme modèrne[modificar | modificar la font]
En 1941, recep una letra d'un tal Robèrt Lafont, del tot al tot desconegut alara, e estudiant a Montpelhièr. Es tot bèl just a se recampar dequ'unes joves interessats per l'occitanisme mas pas gaire per la Revolucion nacionala o tota autra mena de reivindicacion nacionalista, qu'es la trapèla que i vòlon pas cap caire, tombar. Ne seguís alavetz una correspondéncia sostenguda entre eles dos amai, un chic mai tard, Fèlix Castanh e Elena Cabanas(Gracia, mai tard) mas tot parièr lo catalan Gumersind Gomilà, de Perpinhan.
Entre 1941 e 1945, es el expediat en Alemanha coma trabalhaire per l'Inspeccion academica que d'aquel temps, Lafont e Castanh entran al maquís.
En 1944-45, es la creacion de l'IEO, Institut d'Estudis Occitans. En agost de 1945, se ne ten la primièra amassada generala. Pel primièr còp, se ne van tornar trobar a Tolosa los amics desseparats pel conflicte.
Dins lo comitat administratiu de l'IEO d'alara, lai entran, cotria amb los ancians, Ismaèl Girard (gavidaire de Òc (revista), Max Roqueta, Renat Nelli, Leon Còrdas, Carles Camprós e Joan Lesafre.
Ne seguiràn lèu Pèire Bèc e, plan mai tard (per encausa de problèmas de generacion, dixit lo quite el) Xavièr Ravièr, los fraires Roqueta, Ives Roqueta e Joan Larzac, Felip Gardy,etc.
Ne foguèt el, que tot èra alavetz per engimbar e crear, al començament, secretari general de la seccion pedagogica, e responsable dels primièrs estagis, e del Butletin. Puèi, en 1960, ven secretari general de l'IEO (n'èssent Robèrt Lafont president que puèi li succedirà Pèire Bèc).Ne contunharà el la siá activitat amai las siás activitats e lo sieu ròtle tras que màger dins l'IEO (vicepresident administratiu, vicepresident pedagogic etc.)
Foguèt tanben president de la seccion departamentala de Nauta Garona, fins a que ne demissionèt a la debuta de las annadas 80, per encausa de, çò ne diguèt el e escriguèt, las fotraladas de Maria Clara Viguièr... e tròp sovent de Claudi Sicre que cercava son camin de Damasc.
Creacion del CAOC[modificar | modificar la font]
En 1978, a l'iniciativa del catalan Batista i Roca e cotria amb Robèrt Lafont e Ives Roqueta, se tròba el mesclat a la creacion del Comitat d'Afrairament occitanocatalan/Cercle d'Agermanament occitanocatalà (CAOC). Ne foguèt lo sieu president, dins un primièr temps, Pèire Vilar e el lo sieu secretari general. Ne demorèt (amb en Lafont president) fins al moment que decidiguèron, e per d'unas rasons de concepcions tròp diferentas entre nosaus e Enric Garriga i Trullols, lo sieu secretari general. Çò n'ajusta lo quite en Lagarda (idem... veire çaijós) que i deviá aver de nòstra culpa, mas pas solament perque, Gilabèrt Narioo, d'Ortès, que prenguèt la presidéncia, l'abandonèt lèu e me telefonèt un jorn: M'auriás poscut dire que la relacion amb Garriga i Trullols èra talament malaisida!" Lo sieu ròtle màger dins l' afrairament / agermanament entre occitans e catalans ne foguèt pas cap la sola aportacion de Pèire Lagrada a l'òbra de renaissença desalienada e desalienairitz del sègle XX occitan.
Autras activitats occitanas e occitanistas[modificar | modificar la font]
D'efièch, assegurèt el, de 1947 a 1977, las emissions culturalas de l'IEO a Radio Tolosa mas tanben una emission setmanièra (es totjorn el que parla), Barrejadissas sus las ondas de Radio Occitania a Tolosa, tre la siá creacion, en 1981, aprèp l'eleccion coma President de la Republica Francesa de François Mitterrand que dubrissiá de dralhas nòvas e d'esperanças a l'audiovisual occitan.
Collaborèt a mantuna revista d'importància, que demest elas, Òc (del temps de Girard... e mai tard, per d'articles subre Catalonha o Espanha...).Tanben collaborèt a las revistas e publicacions occitanas , que n'espelissián fòrça en aquela pontannada que, d'una vegada mai, n'èra tot per tornar inventar, Occitània Nòva, lo Revelh d'Òc, Viure, Amiras, Occitània (revista) e lo periodic L'Occitan que lai tenguèt pendent d'annadas una cronica de television.Foguèt tanben lo creator de Reviure, la revista del CAOC, entre 1978 e 1988.
L'òbra literària[modificar | modificar la font]
L'òbra siá literària que publicada ne foguèt de qualitat mas, segon çò n'escriguèt lo quite el : ai plan mai d'escrits dins los tiradors que publicats... lo 20 de febrièr de 1992, dins una letra manuscrita... (veire çaijós...)
citacions[modificar | modificar la font]
Citacions[modificar | modificar la font]
Bibliografia[modificar | modificar la font]
Òbras publicadas[modificar | modificar la font]
- De la langue au pays , en collaboracion amb Andrieva Paula Lafont, edicions Privat, Tolosa, 1951 (en francés)
- Espèra del Jorn.Poèmas , IEO edicions, colleccion Messatges, Avinhon, 1953
- Jòc òrre , revirada del roman catalan Joc brut de Manuel de Pedrolo, IEO ed., colleccion A Tots, Nimes, 1975
- Clefs pour la régionalisation , amb Alan Alcofe e Robèrt Lafont, ed. Seghers, París, 1977 (en francés)
- Pour l'Occitanie , id ed. Privat, Tolosa, 1979 (id)
- Histoire et mémoire de Toulouse , Joana Lafita edicions, Marselha, 1981 (id)
- Ils ont subi des chemins de traverse , testimoniatge... ed. l'Amitié par le livre, Besançon, 1989 (id)
- Lo mòrt de Sant Joan , roman policièr... IEO ed., coll. A Tots (crimis), Tolosa, 1992
- Lo pè-ranquet del solelh, racontes... IEO, Ostal del libre edicions, Orlhac, 1994
Òbras sens editar[modificar | modificar la font]
- Dins los tiradors: una traduccion d'un roman catalan de Mercè Rodoreda ("Cristina i altres contes"); una traduccion de Montserrat Roig ("El cant de la joventut")... una traduccion d'un libre castelhan pels mainatges, de Rafaël Conte: "El alacrán y la luna" (L'escorpion e la luna) (dixit en Pèire Lagarda, veire çaijós) e li apond: " Ara me som estacat a un exercici de tèxtes pro corts d'autors catalans del nòrd e del sud... veirem plan! " Totas las citacions d'en Pèire Lagarda son trachas d'una Letra manuscrita datada del 20 de febrièr de 1992 que lai, a pauques jorns del sieu decès, balha un fum d'entresenhas, informacions e vejaires autobiografics.
(¤Fons privat personal de Patric Sans, Tolosa... e ca etc)
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
-
- (oc) (fr) Sit oficial CIRDÒC


text:
VilaWeb
VilaWeb es lo portanèl de nòvas mai aboriu dels Païses Catalans, capitanejat pel jornalista valencian Vicent Partal.
Comencèt de foncionar lo 14 de junh de 1995 d'un biais oficial "La Infopista". Vicent Partal entamenèt aqueste projècte amb Assumpció Maresma e Joan Subirats. Aqueste sit a capitat d'èsser un dels vectors informatius mai importants e legits dins lo mond internautic. Existisson d'edicions localas dins los Païses Catalans e en tèrras forastièras. Un temps existiguèt una edicion locala occitana.
VilaWeb vòl èsser un axe central de l'informacion per Internet dels Païses Catalans amb la tòca d'ajudar a tenir una societat mai plurala, dobèrta e liura.