text:
Franz Liszt
Liszt Ferenc (en ongrés), mai conegut coma Franz Liszt (nascut lo 22 d'octobre de 1811 – mòrt lo 31 de julhet de 1886) èra un pianista virtuós ongrés e un compositor pendent lo periòde romantic. Èra un jogaire famós dins tota Euròpa pendent lo sègle XIX, conegut mai que mai per sas performanças musicalas e sa granda dexteritat sul clavièr. Uèi, se considèra en general que foguèt un dels pianistas màgers de l'istòria, malgrat lo fach qu'existisca pas cap d'enregistrament de sas interpretacions. En vertat, Liszt es freqüentament considerat coma un redefinidor del jòc de piano propriament dich, e son influéncia se pòt veire encara uèi. Contribuiguèt tanben bèlament al romantisme en general, e se li atribuís l'invencion del poèma sinfonic.
Liszt estudièt e joguèt a Viena e a París e pendent la primièra part de sa vida adulta virèt per tota Euròpa en i far de concèrts. Se considèra qu'es lo paire de l'invencion del recital de piano modèrne, que sa virtuositat li faguèt ganhar l'aprobacion dels compositors e dels musicians a l'encòp. Sa granda generositat per çò qu'es del temps e de l'argent a beneficiat a fòrça personas: las victimas de desastres, los orfanèls e los nombroses estudiants als quals ensenhava la musica gratuitament. Contribuiguèt a mai tanben al fons memorial Beethoven.
Un bèl nombre de sas composicions de piano son estadas inscrichas dins lo repertòri estandard, coma per exemple las Rapsodias Ongresas, sas Annadas de Pelegrinatge, sa Sonada per Piano en B menor, e dos concèrts per piano. Compausèt a mai de nombrosas transcripcions d'opèras per piano, de sinfonias famosas, los Capricis de Paganini (que son entre las òbras mai dificilas del repertòri del violon), e de Lieder de Schubert. Mantas de sas composicions per piano son demest las mai dificilas tecnicament de son repertòri. Lo quite Liszt èra un compositor de lieder e de corala, de poèmas sinfonics e d'autras òbras orquestralas. Sas composicions per orguena son glorificadas e ben establidas entre los repertòris per orguena.
Somari
Biografia[modificar | modificar la font]
Liszt nasquèt dins lo vilatge de Doborján, a ras de Sopron, en Ongria, (ara Raiding, en Àustria). Son certificat de bateg, escrich en latin, dona son primièr nom coma Franciscus. Empleguèt de longa a l'escrich la forma alemanda Franz, e pas jamai la version ongresa Ferenc.
Franz èra un enfant flac e malautís, e foguèt environat dempuèi nenon per la musica. Son paire, que trabalhava a la cort del Comte Esterházy, èra tanben pianista e violoncelista (soliá jogar dins l'orquèstra d'estiu d'Esterházy a Eisenstadt); organizèt de seradas de musica de cambra amb de musicians non professionals dels vilatges vesins, que sos vièlhs amics d'Eisenstadt i participavan ocasionalament.
Son paire li donèt sas primièras leiçons de musica quand aviá pas que sièis ans. Ferenc demostrèt lèu lèu un talent impressionant, en legir aisidament las particions mai dificilas que podiá trobar, e d'unes còps en legir mai d'una portada a l'encòp. L'aristocracia locala remarquèt son talent e li permetèt de viatjar a Viena e pus tard a París amb sa familha.
A Viena son professor foguèt Carl Czerny, un discípol de Beethoven, que deviá èsser lo sol professor de piano professional que Liszt aguèt. Son paire l'aviá menat d'en primièr a Johann Nepomuk Hummel per que l'ensenhèsse, mas lo prètz de las leiçons d'Hummel èra tròp elevat. Antonio Salieri li aprenguèt la tecnica de la composicion e formèt lo gost musical del jove Liszt.
Se faguèt rapidament amic de Frédéric Chopin; pr'aquò totes dos venguèron rivals per encausa d'una competicion ferotja. Demorèt amic sa vida tota de Camille Saint-Saëns e aquel darrièr consacrèt sa Sinfonia nº 3 en La Menor a Liszt.
A mai se Liszt se considerèt de longa fièr s'èsser ongrés, aprenguèt pas jamai a parlar del tot ongrés; sas darrièras letras e sos jornals mòstran que o regretava prigondament. Una de sas letras a sa maire comença amb un ongrés trantalhadís, e aprèp s'èsser desencusat contunha en francés (sa lenga preferida).
Lo 13 d'abril de 1823, Liszt donèt un concèrt.
Las annadas de pelegrinatge[modificar | modificar la font]
Liszt laissèt Viena en 1823 per partir de viatge. A París, estudièt la composicion amb Ferdinando Paer e Anton Reicha. Lo 22 d'avril de 1832, assistiguèt al concèrt del violonista virtuoso Paganini and became motivated de venir lo pianista mai greatest de son temps. Sovent s'embarrava dins sa cambra, e se ditz que d'unes l'ausiguèron practicar son art pendent mai de 10 oras cada jorn. En 1832 escriguèt la Grande Fantaisie de Bravoure sur La Clochette de Paganini ("Grand Bravura Fantasy on Paganini's La Campanella"). Una pèça mai corta que teniá lo meteis contengut tematic foguèt inclusa dins los Etudes d'Execution Transcendante d'apres Paganini (Studies of Transcendental Execution inspired per Paganini) de 1838. Compausèt tanben pendent aqueste periòde los 12 Grandes Etudes (Liszt las reescriguèt mai tard e las sonèt los 12 Transcendental Etudes en 1851).
S'èra amistançat amb los composidors mai importants de son epòca coma Frédéric Chopin, Hector Berlioz, Robert Schumann, e Richard Wagner, aqueste darrièr se maridèt mai tard amb la filha de Liszt Cosima. Èra a mai plan erudit en filosofia, art e literatura e frequentava a mai lo pintor Ingres e los autors Heine, Lamennais, Hans Christian Andersen, e Baudelaire, que dediquèt son poèma en pròsa "Le thyrse" a Liszt.
En 1840-1841 Liszt participèt a doas viradas of the British Isles arranged pel jove musician e conductor Lewis Henry Lavenu, en companhiá del frairastre de Lavenu Frank Mori, doas cantairas e John Orlando Parry, an all round musician, cantaire e entertainer (who vividly recorded the tour dins son jornal personal). Entre lo 17 d'agost e lo 20 de setembre, passsegèron 50 concèrts dins Anglatèrra tota qu'en general foguèron pas una capitada, amb un public mejan flac de 140 personas. La segonda virada que passava per Liverpool, Irlanda e Escòcia a partir de novembre de 1840 fins a genièr de 1841 foguèt un brin mai successful, amb de publics de mai de 1.200 personas dins Dublin. Pasmens aquela virada representèt un fracàs financièr, e Liszt waived his promised fee de 500 guinèas per mes.
Aprèp 1842, quand la "Lisztomania" s'espandiguèt dins tot lo continent europèu, los recitals de Liszt venguèron demandats d'un biais espectacular e excessiu. Sos admiradors praised e courted him, e las femnas se carcanhavan per obtenir sos mocadors e sos gants de seda verda coma remembres d'el, e sovent luchavan d'un biais talament ferotge qu'aqueles objèctes èran estrifats en bocinons. Some de contemporanèus de Liszt saw this kind of worship as vulgar and inappropriate, e eventually came to despise Liszt per encausa de tot aquò.
Pendent las annadas qu'aparaguèt regularament en public, èra reconegut e considerat gaireben universalament (e tanben pels mai conservadors musicalament que s'estimavan pas sas composicions) coma lo pianista the foremost piano performer. His main rival dins l'estima del public coma virtuós èra Sigismond Thalberg, especializat dins la musica de salon, especialament operatic fantasies. La reputacion de Thalberg has faded, and in current opinion, only Chopin es comparably significant demest los pianistas romanticas.
Liszt e Weimar[modificar | modificar la font]
En 1847, Liszt quitèt de far de representacions publicas al piano e l'annada seguenta acceptèt fin finala l'invitacion de Maria Pavlovna de Russia de s'installar a Weimar en Alemanha, ont foguèt appointed Kapellmeister Extraordinaire en 1842, remaining there fins a 1861. During this period he acted as conductor at court concerts and on special occasions al teatre, donèt de leiçons to a number de pianistas, including lo grand virtuoso Hans von Bülow, que se maridèt amb la filha de Liszt Cosima en 1857 (abans que se maridèsse amb Wagner). Escriguèt tanben d'articles championing Berlioz e Wagner, and produced those orquestral e choral pieces upon which sa reputacion as a composer mainly rests. Sos esfòrces on behalf de Wagner, qu'èra en aquel temps exiliat en Suïssa, culminated dins la primièra performància de Lohengrin en 1850.
Las composicions belonging al periòde de sa residéncia a Weimar comprise dos piano concertos, in E flat e in A, the Totentanz, the Concerto pathetique for two pianos, the Piano Sonata in B minor, sundry Etudes, fifteen Rhapsodies Hongroises, twelve orchestral Poemes symphoniques, Eine Faust Symphonie, and Eine Symphonie zu Dantes Divina Commedia, the 13th Psalm for tenor solo, chorus and orchestra, the choruses to Herder's dramatic scenes Prometheus, and the Graner Fest Messe. Much of Liszt's organ music comes from this period, including the Prelude and Fugue on B-A-C-H (later arranged for solo piano).
Also en 1847 Liszt met Princess Carolyne zu Sayn-Wittgenstein. La Princess was an author, whose major work was published in 16 volumes, each containing over 1.600 paginas. Her longwinded writing style had some effect on Liszt himself. Sa biografia de Chopin e sa cronologia e analisi de la musica Gypsy (which later inspired Béla Bartók) were both written in the Princess's loquacious style. The couple had intended de se maridar en 1860, but since the Princess had been previously married e son marit èra encara en vida, the Roman Catholic authorities would not approve the wedding, eventually intervening in dramatic fashion only moments before the couple were to take their vows. Although Liszt and Princess Carolyne remained friends, the stress of trying to persuade the Church authorities to let them marry, only to have their efforts eventually be in vain, proved an emotional blow from which neither completely recovered.
En 1851 publiquèt una version revisitada de sos 1838 Twelve Studies titolada ara Etudes d'Execution Transcendante, e mai tard aquela meteissa annada the Grandes Etudes de Paganini (Grand etudes after Paganini), the most famous of which is La Campanella (The Bell), a study in octaves, trills and leaps.
De retirada[modificar | modificar la font]
Liszt partiguèt cap a Roma en 1861, en anticipar son maridatge a la Princessa Sayn-Wittgenstein. En 1865, recebèt la tonsure e quatre Minor Orders de la Glèisa Catolica (concrètament, Porter, Lector, Exorcist e Acolyte). A partir de 1869, l'abat Liszt devesiguèt son temps entre Roma, Weimar e Budapest where during the summer months contunhèt de recebre d'escolans gratuitament, including Alexander Siloti. Pendent aquel periòde, sa relacion amb Wagner venguèt mai strained. Sa filha Cosima (see previous section) left Bülow for Wagner in 1869. Devout Catolic that he was, he was deeply hurt per la conversion de sa filha daughter's al protestantisme upon son maridatge a Wagner, and for a number d'annadas, Liszt did not correspond with either, even while championing la musica of his new son-in-law. Mai tard, they were reconciliacion e Liszt subsequently attended the Bayreuth Festival.
De 1876 fins a sa mòrt ensenhèt pendent mantes meses cada annada al Hungarian Conservatoire de Budapest. Se moriguèt a Bayreuth lo 31 de julhet de 1886 en seguida d'una pneumonia qu'aviá he contracted del temps del Festival de Bayreuth hosted per sa filha Cosima. A la debuta, foguèt surrounded by some of his more adoring pupils, including Arthur Friedheim, Siloti e Bernhard Stavenhagen, but they were denied access a sa cambra per Cosima shortly before que se moriguèsse a 23 h 30. Foguèt enterrat al Bayreuth Friedhof.
Estil musical e influéncia[modificar | modificar la font]
La part màger de las composicions de piano de Liszt son pròva de sa prodigiosa virtuositat; èra a mai un compositor prolific; es aital que works at several nivèls de dificultat, some being accessible to intermediate- (and even beginner-) level pianists. Abschied (Farewell) e Nuages Gris son d'exemples clars d'aquel estil mens virtuosic, as are at least some of the sièis Consolations.
Dins sas òbras mai popularas e advanced, he is the archetypal compositor romantic composer. Liszt foguèt pionièr dins la tecnica de transformacion tematica, un metòde de desvolopament qu'èra ligat a both the existing variation tecnica and to the new use of the leitmotif per Richard Wagner. He also largely inventor del poèma sinfonic, o tone poem, dins una tièra d'òbras single-movement orchestral compausadas pendent las annadas 1840 e 1850. Sos poèmas totes espeliguèronall de la literatura classica, including "Ce qu'on entend sur la montagne," based sus un poèma de l'escrivan francés Victor Hugo amb meteis títol, e"Les preludes" de Lamartine. La "First Mephisto Waltz" de Liszt se fondamentèt sul Faust de Lenau, e compausèt una segonda valsa del poèma en 1881.
Other pieces se fondamentan sus las òbras de Lord Byron, Goethe e Dante. Los poèmas sinfonics de Liszt, although successes, foguèron criticats vist qu'èran pas Absolute music. Sas transcripcions met with less critica. As a transcriber of even the most unlikely e complicated orchestral works, creèt d'arranjaments de piano que stood on their own merits; many other pianist-composers seguiguèron aqueste exemple sieu.
Mentre que sas Hungarian Rhapsodies are widely recognized, sa understanding of form, expression e use of virtuosity for musical effect are more apparent elsewhere.
Later works del composer coma per exemple Bagatelle sans tonalité ("Bagatelle sens Tonalitat") foreshadow composers qu'explorarián puèi mai prigondament lo concèpte modèrne d'atonalitat. Son òbra mèstra thoroughly revised, Années de Pèlerinage ("Annadas de Pelegrinatge"), arguably includes sas pèças mai provocativas e stirring. This set de tres suites ranges from the pure virtuosity of the Suisse Orage (Storm) to las visualizacions subtilas e imaginativas de artworks de Miquelàngel e de Rafaèl dins la segonda set. Années conten some pieces which are loose transcripcions de Liszt's own earlier compositions; the first "year" recrèa his early pieces d'Album d'un voyageur, mentre que lo libre segond includes a resetting de sas own song transcriptions once separately published as Tre sonetti del Petrarca ("Three sonnets of Petrarch"). The relative foscor de the vast majority de sas òbras may be explained by the immense number of pieces he composed.
To Franz Liszt's honor, ajudèt a fondar l'Escòla Liszt de Musica Weimar [1], que pòrta son nom. Besides the Liszt Ferenc Académia de Musica a Budapest, a escòla de musica e a concert hall foguèron tanben named after him.
His piano works have always been well represented pendent los programas de concèrt e recordings per de pianistas dins lo mond entièr. Many de sas òbras son estadas enregistradas a multitude of times. However lo solet pianista who has recorded l'integralitat de son òbra pianistica es l'australian Leslie Howard. This massive undertaking included a number of premiere recordings.
La virtuositat de Liszt e sas reformas tecnicas[modificar | modificar la font]
Las interpretacions de Liszt èran descrichas coma teatralas e vesedoiras, e totes aqueles que lo vegèron him perform were stunned de son domeni sens rival del clavièr. Perhaps the best indication of Liszt's piano-playing abilities comes from his Transcendental and Paganini Studies, written in 1838-39, and described by Schumann as "playable at the most, by ten or twelve players in the world". To play these pieces, un pianist must connect with the piano as an extension of his own body (Walker, 1987).
Liszt disiá aver passat dètz o dotze oras per jorn practicing scales, arpègis, trills e repeated notes pr'amor de melhorar sa tecnica e son endurància. Totas aquelas tecnicas de piano èra frequentament aplicadas dins sas composicions, often resulting una musica de dificultat tecnica extrèma (son Estudi Transcendental No.5 "Feux follets" n'es un example). He would challenge himself and his immaculate fingering by presenting random problems to his playing.
Pendant las annadas 1830 e 1840 — las annadas de l'"execucion transcendentala" de Liszt — revolucionèt la tecnica de piano dins gaireben totes los aspèctes. De personatges illustres coma Anton Rubinstein, Ignacy Jan Paderewski e Sergei Rakhmaninov descobriguèron a travèrs la musica de Liszt las leis que govèrnan los clavièrs.
A mai son estil foguèsse revolucionari e plan espectacular, las interpretacions de Liszt èran pas sonque beluguejairas e acrobaticas. Se ditz tanben que jogava amb una prigondor e noblesa de sentiments que fasián tombar de lagremas a d'òmes .
Recital de piano[modificar | modificar la font]
La paraula "recital" foguèt emplegada d'en primièr per Liszt pendent son concert a Londres lo 9 de junh de 1840, a mai s'aqueste mot li foguèsse estat suggerit per l'editor Frederick Beale..
Los recitals de Liszt traversèron Euròpa tota, dempuèi los Orals fins a Irlanda. Sovent jogava davant d'audiéncias importantas que podiá aténher tres mila personas. Foguèt lo primièr solista de piano que joguèsse de programas complets per còr, e tanben lo primièr a jogar amb lo piano en angles dreches sus la scena, amb la cobèrta dobèrta, per mandar lo son dins l'auditòri.
Òbras[modificar | modificar la font]
- (1822) Variation on a Theme by Diabelli (S/G147, R26)
- (1826) Etude in Twelve Exercises, including No. 10 in F Minor
- (1832) Grande Fantasie de Bravoure sur La Clochette, variations (S/G420, R321)
- (1833) Arrangement of "March to the Scaffold" from Berlioz, Symphonie Fantastique (S/G470, R136)
- (1833) Divertissement on the Cavatina "I tuoi frequenti palpiti" from Pacini's La Niobe (S/G419, R230)
- (1841) Feuilles d'album ('Album Leaves'), (S/G165)
- (1841) Réminiscences de Don Juan, (S/G418)
- (1845-48) Ballade No. 1 in D flat : Ballade No. 1 in Des-dur
- (1848) Three Concert Etudes (French: Trois Études de Concert); No. 3, Un Sospiro ("A sigh"), Etude No. 39 (piano solo) (S/G144, R5)
- (1848-53) Années de Pèlerinage: Première Année — Suisse; Deuxième Année — Italie - Venezia e Napoli; Troisième Année
- (1848-61) Twelve Symphonic Poems
- Ce qu'on entend sur la montagne (also known as Berg-Symphonie), (1848-9) (after Victor Hugo)
- Tasso: lamento e trionfo, (1849) (after Byron)
- Les préludes, after Lamartine (1848, rev. before 1854)
- Orpheus, (1853-4)
- Prometheus, (1850)
- Mazeppa, (1851)
- Festklänge, (1853)
- Héroïde funèbre, (1849-50)
- Hungaria, (1854)
- Hamlet, (1858)
- Hunnenschlacht, (1857)
- Die Ideale (1857), after Schiller
- (1849) Piano Concerto no. 1 in E-flat Major (S/G124)
- (1849) Piano Concerto no. 2 in A Major (S/G125) (revised 1861)
- (1849) Harmonies Poétiques et Religieuses, (S/G173) a collection of solo piano pieces, including the often-performed No. 7, Funérailles
- (1849) Totentanz ('Dance of death') (S/G126ii), for piano and orchestra. (revised 1853-1859)
- (1850) Liebesträume No. 3 ("Dreams of Love") in A-flat Major (piano solo) (S/G541, R211)
- (1851) Grandes Etudes de Paganini, including No. 3, "La Campanella"; and No. 5, "La Chasse" (Composed 1838, revised 1851)
- (1851) Transcendental Etudes (Prelude, Molto Vivace, Paysage, Mazeppa, Feux Follets, Vision, Eroica, Wilde Jagd, Ricordanza, Allegro Agitato Molto, Harmonies du soir, and Chasse-niege. Known well for being technically difficult, notedly Mazeppa and Feux Follets) (S/G139, R2B), Composed 1837 (based on the 1826 studies), revised 1851)
- (1851) Nineteen Hungarian Rhapsodies (S/G244, R106) - Rhapsody No. 2 became famous in the modern day as a popular piece for accompaniment of animated cartoons, during the golden age of animation; Rhapsody No. 19 in D Minor (1885) is also of note.
- (1851) Polonaise No. 1 in C minor
- (1852) Valse-Impromptu, (S/G213)
- (1853) Piano Sonata in B minor (S/G178, R21)
- (1853) Ballade No. 2 in B minor:Ballade No. 2 in H-Moll
- (1854) Faust Symphony
- (1855) Prelude and Fugue on B-A-C-H for organ, rev. 1870
- (1857) Dante Symphony
- (1860) Mephisto Waltz No. 1 (piano solo) (S/G514, R181)
- (1866) Christus (S/G3)
- (1877) Dem Andenken Petőfis
- (1881) Nuages Gris ('Grey clouds') (S/G199, R78)
- (1885) Bagatelle sans tonalité (S216a)
Òbras literàrias[modificar | modificar la font]
Escriguèt sus mantun subjècte, coma: una necrologia de Paganini; la situacion de la musica en Itàlia; Robert Schumann e Clara Schumann; Frédéric Chopin; Robert Franz; "Fidelio" de Ludwig van Beethoven ; "A Midsummer Night's Dream"de Felix Mendelssohn ; la fondacion Johann Wolfgang von Goethe a Weimar; Lohengrin e Tannhäuser de Richard Wagner; la musica dels gitans ongreses; las nocturnas de John Field e mai. Sas letras e sos ensages musicals son estats publicats en 6 volums.
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- The Franz Liszt Site with timeline
- Piano Society - Liszt - A short biography and various free recordings in MP3 format.
- The Love Affairs of Great Musicians, Volume 2 by Rupert Hughes, full-text from Project Gutenberg
- Franz Liszt Project - A comprehensive Liszt site with searchable databases.
- Modèl:Musicbrainz artist
- Letters of Franz Liszt
- Concert programme for September 16, 1840 at The Centre for Performance History
- Liszt cylinder recordings, from the Cylinder Preservation and Digitization Project at the University of California, Santa Barbara Library.
- International Franz Liszt Piano Competition - official page
- Catalogue of the Complete Liszt Recording by Leslie Howard
- Demko Miroslav: Franz Liszt compositeur Slovaque, L´Age d´Homme, Suisse, 2003.
Enregistraments[modificar | modificar la font]
- catalòg MP parcial de Liszt - Free Liszt Recordings from the Scandinavian Liszt Society
- Kunst der Fuge: Franz Liszt - (Live) MIDI files
- Liszt at Magnatune MP3 Creative Commons recordings


c: text/html

text:
Grybauskaitė nasquèt la 1 de març de 1956 dins la vila de Vílnius, qu'en aqueles moments fasiá partida de la Union Sovietica mas qu'es uèi lo jorn la capitala de Lituània. Estudièt economia a l'Universitat de Sant Petersborg, ont se licencièt lo 1983. Agrandiguèt posteriorament los sieus estudis a l'Universitat de Moscòu, ont obtenguèt lo doctorat lo 1988.
Lo 1990 foguèt nomenada professora de l'Institut d'Economia de Lituània, en n'essent la siá directora lo 1991. Aquel an foguèt nomenada Ministra de Relacions Economicas Internacionalas de Lituània, en se convertint lo 1993 Ministra d'Afars exteriors e cap de la delegacion de lo sieu país per far partida del Airal de liure comèrci de la Union Europèa (UE) e lo 1994 foguèt nomenada ambaissadora de lo sieu país davant aquel organisme.
Entre 1996 e 1994 foguèt ambaissadora a los Estats Units d'America e entre 1999 e 2000 Ministra de Finanças, carga qu'atenguèt dempuèi el l'intrada de lo sieu país al Banc Mondial e lo Fons Monetari Internacional. Lo 2000 foguèt nomenat d'autre còp Ministra d'Afars exteriors, carga que liderèt dempuèi el las negociacions bilateralas entre Lituània e l'UE per aténher l'intrada del país baltic en aquel organisme, intrada que se produsiguèt lo 2004. Entre 2001 e 2004 foguèt Ministra de Finanças, carga qu'abandonèt la 1 de mai d'aquel an per venir membre de la Comission Prodi, en essent nomenada Comissària Europèa d'Educacion, Formacion e Cultura. En la formacion de la Comission Barroso en novembre de 2004 foguèt nomenada Comissària Europèa de Programacion Financièra e Budgèts, carga qu'ocupèt fins la siá paissièra de possession coma Presidenta de Lituània.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Geomyidae
La familha dels Geomyidae foguèt creada pel zoologista Charles Lucien Bonaparte (1803-1857) en 1845.
Los representants de la familha dels Geomyidae son de rosegaires apelats rats a pòcha en rason de lors grandas gautas. Aquestas se dobrisson cap a l'exterior e servisson a estockar la noiridura ; las voidan amb l'ajuda de lors patas de davant.
Son originaris d'America Centrala e d'America del Nòrd.
Lista dels genres[modificar | modificar la font]
- Geomys Rafinesque, 1817.
- Orthogeomys Merriam, 1895.
- Pappogeomys Merriam, 1895.
- Thomomys Wied-Neuwied, 1839.
- Zygogeomys Merriam, 1895.


text:
Graffiti
Los graffitis existisson dempuèi d'epòcas ancianas, que d'unes exemples datan de la Grècia antica atal coma de l'Empèri Roman e pòdon èsser de simplas marcas de grafinhadas, fins a de pinturas de parets elaboradas. Uèi, aquò son los marcadors e bombas aerosòl que son mai utilizats. De còp que i a, lo graffiti es emplegat per comunicar un messatge politic e social. Existís fòrça caractèrs e estils de graffiti, aquela forma d'art mudant rapidament.
Etimologia[modificar | modificar la font]
Lo mot italian graffiti deriva del latin graphium (escarraunhada) que tira son etimologia del grèc graphein (Ypάφeιv) que significa indiferament escriure, dessenhar o pénher. Graffiti en occitan ven de l'italian graffito, tèrme designant un estilet per escriure). Son plural italian es graffiti. Utilizam alara lo mot graffiti al singular e al plural mai se l'utilizacion del S (graffitis) es acceptada dins l'usatge. Podèm utilizar lo mot « grafaire » per designar los actors d'aquel movement.
Lo graffiti de uèi[modificar | modificar la font]
Uèi, lo graffiti es considerat coma una disciplina màger del Hip-Hop. De fach, aquela forma d'art de la carrièra es nascuda dins las annadas 1980 a Nòva York, que Taki 183, Tracy 168, Stay High 149 e autres son los precursors. Aicí, s'agís pas de comunicar un messatge politic mas de representar son nom, sa carrièra e de vegadas sa chorma. Demest los artistas los mai famoses, podèm citar Banksy, Taki 183, Obey the Giant, Flying Förtress, Daim... En França, los mai reputats son los de la chorma « GAP » coma Rizote, Orphé e Zino. Podèm tanben citar Aketo e Grems, dos grafaires que son tanben reputats dins lo rap francés.
Disciplinas[modificar | modificar la font]
Destriam generalament tres nivèls de produccion dins lo graffiti d'uèi :
Lo Tag[modificar | modificar la font]
Lo « Tag » (marca, signatura) es just lo simple dessenh del nom de l'artist. Aquò's un lògo mai qu'una escritura, e sovent, los abituats sols pervénon a deschifrar lo nom qu'es . Las tecnicas utilizadas son generalament l'aerosòl, lo marcador e lo pegasolet.
La fresca[modificar | modificar la font]
La Fresca, o « Masterpiece » es lo nom sovent atribuat als graffitis sofisticats e executats ambe mai d'una color.
Lo Throw-Up[modificar | modificar la font]
Lo « Throw-Up » es una forma intermediària entre lo Tag e la fresca, la forma que vesèm mai sovent.


text:
Diplopoda
Los diplopòdes (Diplopoda), mai coneguts jol nom de milapatas, son una classa d'artropòdes miriapòdes. Se compausan de segments nombroses. Los quatre primièrs pòrtan un parelh de patas simpla, los seguents son fusionats dos per dos e mòstran d'aqueste fach dos parelhs de patas per anèl. An pas de croquets venimoses coma los quilopòdes, lor regim alimentari es vegetarian e detritivòr. Per se defendre se pòdon enrotlar e emeton de substàncias repulsivas e toxicas.
Classificacion[modificar | modificar la font]
Se ne còmpta environ 8000 espècias.
Sosclassas :
Cèrts diplopòdes coma Tachypodoiulus niger e Ommaztoiulus sabulosus fan de PERIODOMORFÒSI (estrategia de reproduccion particulara)


text:
Nojeon-en-Vexin
Nojeon-en-Vexin en normand (Nojeon-en-Vexin en francés) es una comuna normanda, situada dins lo departament d'Eure e la region de la Nauta Normandia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Hydrographie Dos cors d'aiga adaigan la comuna: Lo Shut[1] E la Bonde. La Bonde pren la siá font a Nojeon e se tira en la Levrière.
Hydrographie Deux cours d'eau arrosent la commune: Le Sec[2] et la Bonde. La Bonde prend sa source à Nojeon et se jette dans la Levrière.
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Lo 5 de mai de 1976 Nojeon-lo-Shut es vengut Nojeon-en-Vexin.
Le 5 mai 1976 Nojeon-le-Sec est devenu Nojeon-en-Vexin.
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Aquel ru asséché, pòrta plan lo sieu nom de los nòstres jorns (en junh 2009).
- ↑ Ce ru asséché, porte bien son nom de nos jours (juin 2009).


text:
Parlament
Lo parlament es un organ collegial que pòt aver divèrsas foncions : una foncion de conselhièr pel primièr ministre, una foncion de legislator, e una foncion de representant de la nacion a l'estrangièr. Dins son sens pus corrent actualament, lo parlament es l'assemblada elegida qu'assegura la representacion del pòble, dins los Estats democratics e es per aquò « Destin de la democracia » coma escriguèt Hans Kelsen. I a doas foncions :
- far e desfar las leis, es atal lo detentor del poder legislatiu ;
- contrarotlar l'accion del govèrn del país.
Somari
En general[modificar | modificar la font]
Lo parlament representa los ciutadans mas pòt tanben, per exemple dins un Estat federal, representar de territòris.
Existís doas formas de parlament :
- los parlaments monocamerals, que son constituits d'una sola cambra
- los parlaments bicamerals, que son constituits de doas cambras : la Cambra nauta e la Cambra baissa.
La cambra dicha « bassa » es designada al sufragi universal dirècte segon un mode d'escrutinh variable segon los Estats. L'eleccion dels membres de la cambra nauta pòt variar segon los païses, per d'unes son los ciutadans que los elegisson, per d'autres son de grands electors. La cambra nauta es sovent nomenada Senat.
En Euròpa, los parlaments de còps nasquèron contra lo rei, per consentir l'impòst. Votar e contrarotlar foguèron alara estreitament ligats. A l'ora d'ara, las doas foncions s'espandiguèron e se separèron segon lo principi de la separacion dels poders.
Lo parlament delibèra puèi vòta la lei; dins qualques país e jos de condicions aquelas leis devon èsser somesas als ciutadans abans de poder dintrar en vigor; dins d'autres païses lo cap de l'executiu deu signar la lei per qu'aquela dintre en vigor. Lo govèrn, que podèt participar a son elaboracion, l'executa.
Parallèlament, lo parlament pòt contrarotlar l'accion del govèrn :
- pòt aver la possibilitat de l'enversar,
- lo pòt questionar,
- pòt procedir a d'enquèstas
- vòta lo budgèt e pòt verificar son emplec.
Dins un regim presidencial, coma als Estats Units, lo parlament possedís de poders legislatius e de contraròtla fòrça importants, mas pòt pas enversar lo govèrn.
Dins un regim d'assemblada, marcat per la confusion dels poders, lo parlament concentra las foncions legislativas e executivas.
Dins un regim parlamentari, lo govèrn emana del parlament, es responsable davant aquel, e lo pòt dissòlvre.
En França, dempuèi l'aveniment de la Tresena Republica, lo President de la Republica dispausa del poders pro importants, qu'aquel de nomenar lo govèrn o de dissòlvre l'assemblada, mas la representacion nacionala es sobeirana e dispausa de grands poders de contraròtle.
Organizacion[modificar | modificar la font]
La capacitat del parlament d'exercir efectivament sos poders es condicionada a son organizacion e a son foncionament intèrnes, definits par un règlament. Tres tipes d'organs jògan un ròtle major:
- lo burèu e la presidéncia del parlament
- los grops politics
- las comissions especializadas
Fins al sègle XVIII[modificar | modificar la font]
Los parlaments apareguèron a l'Edat Mejana. Foguèron, en principi, eissits de la Curia Regis (conselh del rei) que son l'establiment dins una region dependent dirèctament de la corona.
Lo pus ancian parlament en Euròpa sembla d'èsser estat l'Althing, creat en 930 en Islàndia e se reüniguèron cada an. A subretot de foncions de cort de justícia.
Abans la Revolucion, lo tèrme de parlament designa en França una cort de justícia jutjant en apèl de las jurisdiccions d'una region, e que son poder legislatiu es purament jurisprudencial. Los arrèstes dels reglaments, pres collegialament totas cambras reünidas, permeton de codificar de questions de drech en fasent una sintèsi de la jurisprudéncia.
Fòrça matèrias son de la competéncia de jurisdiccions especialas jos apèl d'autras corts sobeiranas que los parlaments, per exemple pels diferents relatius als afars eclesiastics, al domeni del rei (Aigas e Forèsts, Amiralat, moneda), a unas professions (cambra de la Maçonariá), a las questions fiscalas.
Las cambras dels parlaments representèron pas de categorias socialas, mas las diferentas matèrias del contenciós. An pas lo poder de votar los impòstes, o de contrarotlar las decisions del govèrn, o de representar las classas socialas coma en Anglatèrra aprèp la Gloriosa Revolucion.
Pasmens, son encargats de registrar e de publicar los actes reials aprèp aver verificat lor coeréncia amb la rèsta del drech de lor ressòrt, i comprés los principis generals. Sens aquel registrament, los actes reials son pas aplicables.
En França, se comptèt tretze parlaments e conselhs sobeirans a la fin del Regim Ancian, lo pus important essent lo Parlament de París.
Lo jansenisme parlamentari designa, dins la segonda mitat del sègle XVIII, un movement de la borgesiá que comença amb la revòlta dels cabochiens e que tend a considerar que totes los parlaments forman amassa un còrs unic sobeiran, detentor d'un poder politic e font legitima del drech.
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Articles connèxes[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- (fr) Union interparlementària : informacions sus totes los parlaments del monde
- (fr) Ligams vèrs sites oficials dels parlaments


text:
Arthropoda
Los artropòdes (arthropoda, de grèc ἄpθpov, "articulat", e πoδός, "pè") constituisson l'embrancament (filum) mai grand d'animals e incluson, entre autres, insèctes, aracnids e crustacèus. La seuna diversitat es extraordinària; mai del 80% de las espècias animalas conegudas son d'artropòdes[1], es a dire, un milion d'espècias existentas descritas e un registre fossil que remonta fins l'èra proterozoïca.
Los artropòdes se son adaptat tant al mitan aqüatic (marin e aiga doça), coma al mitans terrèstre e aerian. Incluson totes tipes de formas de vida, tanben de formas simbiòticas e parasitas.
Estructura basica dels artropòdes[modificar | modificar la font]
Malgrat aquesta granda diversitat los artropòdes presentan una estructura generala fòrça omogenèa. Se caracterizan per:[2]
- La preséncia d'un exosqueleta dur, la cuticula, facha principalament de quitina, un tipe de polisacarid, que provesís proteccion fisica e resisténcia a la dessecacion.
- La possession d'un còs segmentat, es a dire, format per divèrses segments o metamèrs.
- La preséncia d'un parelh d'apendix articulats a cada metamèr, qu'es caracteristic e baila lo nom al grop.
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Anna Thanukos;http://evolution.berkeley.edu;The Arthropod Story;University of California, Berkeley
- ↑ Història Natural dels Països Catalans. Enciclopèdia Catalana. Vol 9, "Artròpodes I".


text:
Saint-Saire
Saint-Saire es una comuna francesa, situada dins lo departament de la Sèina Maritima e la region de la Nauta Normandia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
La municipalitat a situat en lo país de Bray, sul marge esquèrre de la Béthune.
La commune est située dans le pays de Bray, sur la rive gauche de la Béthune.
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Preséncia d'un monastèri destruit pels Vikings al Sègle X.
Présence d'un monastère détruit par les Vikings au Sègle X.


text:
Jòcs Olimpics d'ivèrn de 1998
Los Jòcs Olimpics d'ivèrn de 1998 (Jòcs de la 20ena Olimpiada) se debanèron a Nagano Japon ( 7 - 22 de febrièr ).
Somari
- 1 Genèsi
- 2 Delegacions
- 3 Debanar
- 4 Espets e endevenenças
- 5 Programa
- 5.1 Espòrts e espròvas
- 6 Medalhièr general
- 7 Bibliografia
- 8 Vejatz tanben
- 9 Ligams extèrnes
- 10 Ligams videografics
- 11 Nòtas & referéncias
Genèsi[modificar | modificar la font]
Delegacions[modificar | modificar la font]
2176 atlètas representant 72 païses (doble recòrd) prenguèron part a aicestes segonds jòcs ivernencs nipons.
Debanar[modificar | modificar la font]
Espets e endevenenças[modificar | modificar la font]
Programa[modificar | modificar la font]
Espòrts e espròvas[modificar | modificar la font]
Biatlon[modificar | modificar la font]
Bobsleigh[modificar | modificar la font]
Curling[modificar | modificar la font]
Esqui acrobatic[modificar | modificar la font]
Esqui alpenc[modificar | modificar la font]
Esqui nordic (Combinat nordic / Esqui de fons / Saut amb esquis )[modificar | modificar la font]
Lièja[modificar | modificar la font]
Oquei gèl[modificar | modificar la font]
Patinatge artistic[modificar | modificar la font]
Patinatge de velocitat[modificar | modificar la font]
Patinatge de pista corta[modificar | modificar la font]
Surf de nèu[modificar | modificar la font]
Medalhièr general[modificar | modificar la font]
Bibliografia[modificar | modificar la font]
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Ligams videografics[modificar | modificar la font]
-
- sus YouTube... mai de 679 documents subre Nagano 1998 en picar coma clau Winter Olympic Games 1998


text:
Apostròf (tipografia)
L’apostròf es un signe tipografic de pontuacion, un diacritic, veire une letra. Eissida d’una pontuation de l’alfabet grèc qu'indica l’elision, foguèt empruntada per d’autres escrituras, que l’alfabet latin subretot.
Somari
Uèlhs de l’apostròf[modificar | modificar la font]
L’apostròf a la forma d’una virgula plaçada en nautor. « Una virgula liberada de la pesantor que la clavava sus la linha de basa », segon Jean-Pierre Lacroux[1]. En alemand, dins lo lengatge corrent o popular, es nomenada Hochkomma, literalament « virgula nauta ».
A causa de las contrenchas tecnicas dels clavièrs de maquinas d'escriure, puèi ara dels ordinators, es sovent traçada coma una barra verticala drecha dins los documents electronics. Aquel apostròf se nomena apostròf dactilografic ou drecha. Segon los usatges dels tipografes, deuriá pas èsser emplegada.
Signes pròches de l’apostròf[modificar | modificar la font]
Dins l’Alfabet fonetic internacional una linha verticala corta en nautor pròcha de l’apostròf drecha davans la sillaba portant un accent tonic.
L’apostròf es tanben un signe tipografic vengut d'en primièr de l’alfabet grèc, que donèt naissança a un diacritic d'aquel alfabet], la corònis, de forma similara, e que se deu pas confondre amb los esperits, semblables, respectivament, a un apostròf e un apostròf culbussada mas d’origina diferenta.
Tipografia[modificar | modificar la font]
Las taulas seguentas mòstran los tipes d'apostròfs e simbòls semblants:
En occitan[modificar | modificar la font]
En occitan, l’apostròf servís de signe tipografic marcant l’elision de las vocala finala a, e, o de qualques mots. L’elision se fa quand aqueles mots sont seguits d'un mot començant per una vocala. Atal i a: lo + aucèl → l’aucèl, se + es → s’es, que + es → qu’es, la + ababiá → l’abadiá, ne + èsser → n’èsser.
E especialament se + ne → se’n, , lo + 11 de genièr → l’11 de genièr.
Los mots que s'elidan son lo, la, de, me, ne, te, se, que
Notas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ "Lacroux">(fr) Orthotypographie, per Jean-Pierre Lacroux


text:
Arthur Wellesley
Arthur Wellesley (30 d'abriu de 1769 - 14 de setembre de 1852, premier comte puei marqués puei duc de Wellington, foguèt un generau e un òme politic britanic. Participèt ai guèrras napoleonencas dins l'armada britanica dins la Peninsula Iberica fins a 1814 puei en Belgica onte foguèt lo venceire de la batalha de Waterloo en 1815 ambé lei Prussians. Après la guèrra, acomencèt una carriera politica en parallèl de sa carriera militara. Ansin, venguèt comandant de l'armada britanica en 1827 e premier ministre de 1828 a 1830.


text:
Broons
Bron en galò; Bronn en breton ( Broons en francés) es una comuna bretona, situada dins lo departament de las Còstas d'Arvòr e la region de Bretanha.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ 1,0 1,1 Michel Lamarche est mort le 9 août 2008, au début de son second mandat, Serge Rouxel a été élu nouveau maire le 20/09/2008(Source.)


text:
-249
Cronologia mensuala:
Gen - Feb - Mar - Abr - Mai - Junh
Julh - Ago - Set - Oct - Nov - Dec
Cronologias tematicas:
Literatura - Musica - Sciéncia - Espòrt
Aquesta pagina concernís l'an -249 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Africa[modificar | modificar la font]
Cartage[modificar | modificar la font]
Perseguida de la Premiera Guèrra Punica còntra lei Romans. Incapables de prendre d'assaut la fortalesa de Lilybaeum en causa d'un blocus navau ineficaç, lei Romans mandèron una flòta per atacar Drepana qu'èra lo pòrt principau dei Cartaginés en Sicília. Pasmens, l'ataca nocturna de la flòta de Publius Claudius Pulcher mau capitèt en causa de condicions climaticas malaisadas. Lo generau cartaginés Adherbal aprofichèt la situacion per blocar lei naviris romans entre sei naviris e lo litorau. La flòta romana foguèt chaplada e perdèt 93 unitats sus 130 engatjadas.
Après aqueu succès, lei naviris cartaginés ataquèron lei convòis romans a l'entorn de Sicília. Per s'aparar còntra aquela menaça, lei Romans assaièron de viatjar de nuech mai foguèron suspres per una tempèsta. A la fin de l'annada, la quasi totalitat de la flòta romana èra anientada. Pertocant leis operacions terrèstras, lei Cartaginés organizèron de còntra-ofensivas dins l'oèst de Sicília ont organizèron de posicions defensivas quasi inexpugnablas.


text:
Espanha
Espanha es un país dau sud-oèst d'Euròpa qu'ocupa la màger part de la Peninsula. Sa capitala es Madrid. Es frontalier de França, d'Andòrra e de Portugal. Au nòrd e au sud, es limitat per l'Ocean Atlantic e a l'èst per la Mar Mediterranèa. Leis illas Canàrias, situadas dins l'Ocean Atlantic, ne'n fan partida. A una geografia montanhosa marcada per un clima generalament mediterranèu ò semi-arid. Resultat d'un procès lòng de fusions d'unei reiaumes iberics formats dins lo corrent de la Reconquista, presenta d'identitats regionalas fòrtas e una organizacion politica fòrça descentralizada.
Poissança mondiala majora pendent lo sègle XVI après la descubèrta e la colonizacion d'America, lo país conoguèt un declin lòng fins au sègle XX marcat per la pèrda progressiva de son empèri. De 1936 a 1939, una guèrra civila saunosa entraïnèt la formacion d'un regima faissista dirigit per lo generau Francisco Franco. Après sa mòrt en 1975, una transicion permetèt de formar un regime democratic que permetèt d'integrar Espanha a l'Union Europèa. Aquò favorizèt lo desvolopament economic dau país que venguèt la cinquena poissança economica de l'Union.
Lo gentilici es espanhòl -òla (var. espanhòu -òla).
Somari
- 1 Geografia
- 2 Istòria
- 2.1 Preïstòria e Antiquitat
- 2.2 La formacion e l'expansion de l'Espanha de l'Edat Mejana e de la Renaissença
- 2.3 Lo declin d'Espanha
- 2.4 L'Espanha modèrna
- 3 Organizacions politica e territòriala
- 4 Afaires estrangiers e defensa
- 5 Economia
- 6 Cultura
- 7 Bibliografia
- 8 Nòtas e referéncias
- 9 Vejatz tanben
- 10 Ligams extèrnes
- 11 Nòtas & referéncias
Geografia[modificar | modificar la font]
Geografia fisica[modificar | modificar la font]
Espanha es un país montanhós d'una superficia de 497 000 km² que 56% de son territòri es situat entre 400 e 1 000 m d'altitud. Sus lo continent europèu, solament Soïssa a una altitud mejana pus auta. En revènge, au contrari dei regions aupencas lei cimas pus importantas passan pas 3 500 m. Lo pus aut es lo mont Mulhacén (entre 3 478 e 3 482 m) dins la Sierra Nevada au sud. Pasmens, fau nòtar l'existéncia dau mont Teide (entre 3 715 e 3 718 m) dins leis illas Canàrias.
Sièis ensems compausan leis elements majors de la topografia dau país :
- la region de Meseta cuerb aperaquí 40% de sa superficia e es l'ossatura de la peninsula. Es format de plans d'altitud auta enviroutat de cadenas de montanhas coma lei monts Cantabrics e la cordilhera Iberica centrala. Au centre, es marcat per la vau de Tage qu'es lo fluvi pus lòng de la Peninsula Iberica. Dos autrei rius majors, Douro e Guadiana, passan tanben dins la region respectivament au nòrd e au sud.
- lo bacin d'Èbre fa geologicament partida de Meseta. Fluvi pus poderós d'Espanha, forma una vau importanta entre lei regions centralas e lei Pirenèus.
- lei cordilheras catalanas forman un relèu d'altitud mejana magerament situada en Catalonha. Son percorrudas per divèrsei rius a l'origina d'una erosion importanta.
- lei Pirenèus forman un relèu important au nòrd que marca la frontiera ambé França dempuei l'Edat Mejana.
- lei cadenas beticas son situadas dins lo sud lòng de la Mar Mediterranèa. La longor dau sistèma principau aganta 800 km. D'autrei cadenas mai ò mens isoladas existisson a l'entorn d'aquel ensems fins a la region de Meseta.
- lo plan de Guadalquivir es una region sedimentària situada a l'oèst e au nòrd dei cadenas beticas. Es lo pus estendut d'Espanha.
Clima[modificar | modificar la font]
Lo territòri espanhòla se devesís entre tres zònas climaticas :
- una region sud, nòrd-èst e nòrd-oèst que presenta un clima mediterranèu caracterizat per d'estius secs e cauds. Doas variantas existisson en foncion de l'altitud e de latitud que son aumentacion demenís l'aspèct canicular dei periòdes cauds.
- una region sud-èst que presenta un clima semi arid. Pron similar au clima mediterranèu, es caracterizada per una sason seca lònga que pòu s'estendre sus la prima e sus l'autona.
- una region que s'estend sus lo rèsta dau territòri que presenta un clima d'influéncia continentala. D'efècte, es pas un clima continentau tipe e sei caracteristicas vertadieras oscillan entre un clima sec moderat per lei precipitacions e l'èr portats per l'Ocean Atlantic.
Demografia[modificar | modificar la font]
Espanha aviá oficialament 47 059 533 abitants lo 1èr de genier de 2013. Aquò representava una densitat de populacion de 93 ab/km². Èra fòrça inegalament despartida sus lo territòri e concentrada lòng dei regions litoralas e au sen de la region de Madrid. Son estructura es caracteristica d'un país desvolopat amb una esperança de vida auta (81 ans en 2012), de taus de feconditat e de mortalitat febles e una populacion que son temps se situa magerament entre 15 e 64 ans. L'imigracion a donc un ròtle importanta dins lo mantenement de la creissença demografica.
La premiera vila espanhòla es Madrid que son aglomeracion agantava 5,8 milions d'abitants en 2005 e qua fa partida dei vilas pus importantas d'Euròpa. Barcelona (4,7 milions en 2005) es la segonda vila pus importanta e es tanben un centre europèu major. Sa posicion pus pròcha dau rèsta dau continent li permet d'aver un ròtle primordiau au sen de l'economia nacionala. Quatre autreis aglomeracions passan lo milion d'abitants (Valéncia, Malaga, Sevilha e Bilbao). Son situadas dins de regions litoralas.
Lengas[modificar | modificar la font]
Unei lengas territorialas existisson en Espanha. An divèrseis estatuts. L'espanhòl ò castelhan es la lenga oficiala de l'estat. Es la lenga premiera de 74% de la populacion — magerament dins lei regions sud e centralas — e es mestrejada per la màger part deis abitants. Domina leis autrei lengas dins un rapòrt de diglossia.
Quatre lengas a un estatut locau de cooficialitat definit per lei comunautats autonòmas :
- lo catalan es la lenga premiera de 17% de la populacion. Es cooficiau dins la Generalitat de Catalonha, lo País Valencian e leis illas Balearas. En revènge, a ges d'estatut dins lei regions perifericas de l'espaci catalan situadas dins d'autrei regions.
- lo galèc es la lenga premiera de 7% de la populacion. Es coficiau en Galícia mai pas en Astúrias ont es parlat perifericament.
- lo basco es la lenga premiera de 2% de la populacion concentrada dins lei regions bascas (Comunautat Autonòma Basca, Comunautat Forala de Navarra) ont es cooficiau.
- l'occitan (dialècte aranés) es la lenga premiera de la Val d'Aran. Es cooficiau dins la Generalitat de Catalonha.
D'autrei lengas existisson encara sus lo territòri espanhòu mai an una reconóissança limitada ò, sovent, ges d'estatut oficiau :
- l'aragonés es parlat au nòrd d'Aragon. De projèctes regionaus de proteccion existisson que se son gaire concretizats.
- l'asturleonés (nomenat asturian en Astúrias, leonés en Leon e mirandés en Portugal) es parlat dins lo nòrd-oèst. Beneficia d'una proteccion parciala en Astúrias[1].
- l'estremenu es parlat au nòrd d'Extremadura. Es considerat coma menaça en causa de la disparicion rapida de sei locutors.
- lo berbèr es parlat dins l'enclava de Melilla e per de minoritats deis illas Canàrias (dialècte guanche).
- l'arabi es parlat dins l'enclava de Ceuta.
Religions[modificar | modificar la font]
Espanha es un país fòrça omogenèu regardant la religion de seis abitants. En 2011, 70,1% se considerava coma catolic e 24,1% coma sensa religion. Pasmens, coma dins la màger part d'Euròpa Occidentala, l'influéncia de la Glèisa Romana demenís e mai de la mitat dei fidèus an una practica limitada. Leis autrei religions son minoritàrias.
Istòria[modificar | modificar la font]
Preïstòria e Antiquitat[modificar | modificar la font]
Preïstòria e premiers pòblaments antics[modificar | modificar la font]
Lei traças pus ancianas de preséncia d'ominidats (Homo antecessor) en Espanha foguèron descubèrtas sus lo sèti paleontologic d'Atapuerca e datan de 1,2 milions d'annadas[2]. Puei, s'i desvolopèron ò s'i installèron divèrseis espècias pus desvolopadas coma Homo heidelbergensis ò Homo neanderthalensis. Enfin, l'òme modèrne (Homo sapiens) i arribèt i a 35 000 ans après lo passatge dei Pirenèus.
Après la Preïstòria, leis Ibèrs son le premier pòble mencionat dins la peninsula dins de documents escrichs. Avans lo sègle V avC, lei Cèltas migrèron dins la peninsula onte se mesclèron ai pòbles locaus. A partir dau sègle IX avC, lei Fenicians comencèron d'installar de comptadors maritims (Malaga, Cadix, Ibiza, Cartagèna...). Puei, au sègle VII avC, de colons grècs s'installèron tanben lòng dei costats. Aquelei marchands e colons aguèron una influéncia importanta sus certanei populacions indigènas. Per exemple, se desvolopèt a l'entorn de la vila de Tartessos una lenga e una escritura pròprias fòrça marcadas per l'influéncia cultura feniciana e egipciana.
Periòdes cartaginés e roman[modificar | modificar la font]
Après la desfacha cartagenisa a l'eissida de la Premiera Guèrra Punica (264-241 avC), la Peninsula Iberica venguèt lo còr de la poissança novèla de Cartage sota l'impulsion de l'ostau Barca. La màger part de son territòri foguèt conquista ò somesa per lei Cartaginés mai aquela expansion causèt de tensions novèlas ambé Roma. En 219 avC, lo sètge e la conquista de la vila de Sagonta, aliada ai Romans, foguèt a l'origina de la Segonda Guèrra Punica (218-201 avC) que s'acabèt per una desfacha novèla e majora de Cartage. Una partida de sei possessions ibericas foguèt ocupada per lei Romans e l'autra capitèt de restaurar son independéncia.
Dins lo corrent dau sègle II avC, lei Romans acomencèron la conquista sistematica de la peninsula (dicha Hispania). Se turtèt a de resisténcias importantas, especialament dins lo nòrd, e s'acabèt solament pendent lo rèine d'August (37 avC - 9 apC). L'influéncia romana aguèt d'efèctes importants dins la region — franc dei zònas montanhosas dau nòrd — regardant la politica, l'economia e la tecnica. L'aristocracia locala foguèt integrada au sen deis òrdres dei senators e dei chivaliers e, en 74, lo drech latin e la ciutadanetat romana foguèron estenduts a la region. Hispania foguèt la província d'origina d'uneis emperaires (Trajan, Adrian...) ò conselhiers importants dau govèrn (Senèca...). Gràcias a l'instauracion de la Pax Romana, Hispania conoguèt un desvolopament economic important (exportacions de vin, d'òli, de metaus) e lei Romans creèron unei vilas novèlas coma Saragossa ò Valéncia. Favorizèt tanben l'expansion dau crestianisme.
A partir dau sègle III, l'Empèri Roman acomencèt de declinar e son territòri deguèt faciar divèrseis invasions de pòbles barbaras venguts d'Euròpa Centrala e d'Asia. En 406-407, l'afondrament dei defensas romanas d'Occident entraïnèt l'installacion dei Vandals dins l'Andalosia actuala e dins lo nòrd de Galícia e dei Sueves dins lo sud de Galícia e leis Alans dins lo Portugal modèrne en 411. En 429, lei Visigòts obliguèron lei Vandals de se desplaçar en Africa dau Nòrd e formèron un reiaume important estendut sus la Peninsula Iberica e sus Gàllia.
La formacion e l'expansion de l'Espanha de l'Edat Mejana e de la Renaissença[modificar | modificar la font]
Periòde visigòts e conquista musulmana[modificar | modificar la font]
En 454, lei Visigòts acomencèron de conquistar la Peninsula Iberica que foguèt totalament ocupada levat dau nòrd-oèst e dau litorau nòrd. Après la batalha de Vouillé (507) e la pèrda d'Aquitània, la peninsula venguèt lo centre dau Reiaume Visigòt que sa capitala foguèt installada a Toledo en 554. En 586, ne'n ocupèt la màger part après la somission dei Sueves. Dins lo corrent dau sègle VI, capitèt d'integrar leis aristocracias germanicas e romanas au sen d'una classa dirigenta unica e leis envaïsseires foguèron tanben assimilats per lei populacions indigènas (abandon dau gòtic au profiech dei parlars romans). Pasmens, aquel edifici demorèt fragil en causa dei conflictes entre lo rèi e sei senhors pus importants.
En 711, aquelei tensions foguèron belèu la causa de l'invasion d'una armada berbèra venguda sostenir lei princes en lucha còntra lo poder centrau. Lo rèi visigòt e son armada foguèron esquichadas e tota la peninsula, franc dei montanhas meridionalas onte se formèt lo Reiaume deis Astúrias, foguèron annexadas per lo Califat Omeiade en 732. En 756, après l'afondrament dau Califat Omeiade, un eiretier de la dinastia capitèt de conquistar lo poder en Espanha e d'i formar l'Emirat de Còrdoa que venguèt un califat en 929.
Lei musulmans s'installèron lòng dau litorau mediterranèu, especialament en Andalosia e dins lo bacin de l'Èbre. Dicha Al Andalús, la region musulmana de la Peninsula Iberica conoguèt un desvolopament important gràcias a l'introduccion de tecnicas novèlas (subretot d'aigatge) per lei venceires. Lei crestians e lei josieus obtenguèron l'estatut de dhimmis e demorèron relativament liures. L'islamizacion de la peninsula acomencèt de progressar a partir dei sègles IX e X quand la pression per convertir lei populacions indigènas a l'islam venguèt pus fòrta. Pasmens, a partir de 1002, lo Califat de Còrdoa declinèt rapidament en causa de guèrras de succession ò de poder entre lei faccions arabias, berbèras e indigènas de son aristocracia. En 1031, aquò entraïnèt sa division entre 23 emirats locaus dichs taifas.
La Reconquista[modificar | modificar la font]
La Reconquista designa lo lòng procès — de 718 a 1492 — que permetèt ai reiaumes crestians de la Peninsula Iberica de conquistar lei territòris sota contraròtle de princes musulmans. Associat ai Crosadas e renfòrçat per de chivaliers venguts d'Euròpa Occidentala, lo movement aguèt un ròtle primordiau sus l'estructuracion politica d'Espanha.
Acomencèt tre lo sègle VIII quand lo Reiaume deis Astúrias capitèt d'estendre son influéncia en direccion de Galícia e vèrs lo sud. Installats a Oviedo, sei sobeirans se presentèron coma lei successors dei Visigòts. En 912, installèt sa frontiera ambé lo Emitat de Còrdoa lòng dau fluvi Douro. En revènge, dins lo bacin de l'Èbre — poblat per de populacions musulmanas nombrosas — resistiguèt ais ofensivas francas, especialament durant aquelei menats per Carlesmanhe que poguèt solament ocupar una faissa territòriala estrecha au sud dei Pirenèus.
Dins lo corrent dau sègle XI, la fragmentacion deis estats musulmans après la disparicion dau Califat de Còrdoa foguèt una occasion novèla d'expansion per lei reiaumes crestians. Èran militarament pus poderós que lei taifas e poguèron impausar de tribúts importants en cambi d'un mantenement de la patz. Son organizacion acomencèt tanben de s'estabilizar après la mòrt dau rèi de Navarra Sanç lo Grand (1004-1035) ambé la formacion de tres reiaumes dirigits per sei fius : lo Reiaume d'Aragon a l'èst, lo Reiaume de Navarra — que gardèt son independéncia mai demorèt un estat pichon — au nòrd e lo Reiaume de Castelha — aumentat per l'absorpcion dau Reiaume de Leon (estat successor dau Reiaume deis Astúrias) tre 1037 — au nòrd e a l'oèst. Completat per la formacion de Portugal en 1139, aquel esquèma demorèt en plaça fins a la fin de l'Edat Mejana.
L'avançada militara d'aquelei reiaumes, especialament de Leon e de Castelha, foguèt inicialament aisada car progressèron dins lei regions vuejas entre Douro e la Cordilhera Centrala. En revènge, lei regions pobladas d'Arabis ò de convertits a l'islam resistiguèron. En 1086, en fàcia de la pression militara creissenta dei crestians (presa de Toledo en 1085 per Alfons VI de Leon), lei taifas demandèron l'ajuda deis Almoravides. Ocupèron leis estats musulmans de la peninsula e ganhèron la batalha de Sagrajas (1086) que permetèt d'arrestar lei progrès crestians.
Au sègle XIII, la Reconquista contunièt gràcias a la creacion deis òrdres religiós militars e a l'estrambòrd dei chivaliers crestians desirós de participar ai Crosadas. Pasmens, en 1195, aquelei fòrças foguèron esquichadas a Alarcos per leis Almohades — qu'avián conquistat leis estats musulmans espanhòus entre 1145 e 1172. Aquela desfacha suscitèt un apèu de la papautat qu'entraïnèt la reünion d'una coalicion gropant lei reiaumes de la peninsula sostenguts per d'importants còrs de chivaliers venguts d'Euròpa (principalament de França). En 1212, ganhèt la batalha de Las Navas de Tolosa onte la màger part dei fòrças musulmanas foguèron anientadas. Après aquela victòria, la màger part de la peninsula foguèt conquistada per leis estats crestians (Còrdoa en 1236, Sevilha en 1248, Cadis en 1263) franc dau Reiaume de Granada que gardèt son independéncia fins a 1492 en cambi dau pagament d'un tribút important.
L'afirmacion dau Reiaume de Castelha e lo declin catalan[modificar | modificar la font]
Lo Reiaume de Castelha foguèt lo beneficiari principau de la Reconquista e son sobeiran esitèt pas d'adoptar lo títol d'Imperator totius Hispaniae ai sègles XI e XII. Après l'union definitiva dei Reiaumes de Leon e de Castelha en 1230, èra la premiera poissança territòriala de la region. Adoptèt una politica pus dura — a respèct per exemple d'aquela d'Aragon — còntra lei populacions musulamanas que foguèron marginalizadas ò expulsadas après de revòutas. Aquò empachèt pas d'acòrds concluts per certanei rèis coma Alfons VI ò Ferdinand III per limitar la resisténcia musulmana dins lo corrent dei periòdes d'avançadas. Pasmens, au sègle XIV, una crisi de succession e una lònga guèrra civila — que se transformèt en conflicte periferic de la Guèrra de Cent Ans — entre lei partisans de Pèire Ièr e d'Enric de Trastamare entraïnèt un novèu periòde d'ostilitat còntra lei musulmans e tanben còntra lei josieus. Aqueu periòde causèt una demenicion de la poissança castelhana durant lo sègle XIV (desfacha còntra lei Portugués en 1385) mai favorizèt l'emergéncia d'una aristocracia militara e un començament de sentiment d'unitat nacionala.
D'aqueu temps, lo Reiaume d'Aragon èra vengut una poissança mediterranèa importanta. D'efècte, basat sus una aliança entre leis Ostaus d'Aragon e de Barcelona definitivament concluda en 1137, aqueu reiaume aguèt un ròtle important dins la Reconquista au sègle XII (presa de Saragossa, de Lerida e de Terual). En revènge, sa temptativa d'expansion au nòrd dei Pirenèus s'acabèt per una revirada e per la mòrt de Pèire II a la batalha de Murèth (1213). Puei, blocat après la conquista de Valéncia dins son expansion vèrs lo sud per la conquista castelhana de Múrcia, dirigiguèt sa politica militara vèrs la Mar Mediterranèa (conquista deis illas Balearas).
Aquelei conquistas foguèron integradas au sen d'un ensems complèx de reiaumes segondaris dirigits per de fius cadets de l'Ostau de Barcelona e liats entre elei per de pactes destinats a la proteccion dei libertats de cada entitat. Lei populacions aràbias conoguèron donc de sòrts variables segon lei regions : expulsion deis illas Balearas, mantenement dins lo bacin d'Èbre (pasmens ambé pèrda de l'usatge oficiau de l'arabi) e a l'entorn de Valéncia (ambé mantenement de l'usatge oficiau de l'arabi). A la fin dau sègle XIII, lo rèi aragonés capitèt tanben de venir rèi de Sicília segon un procès complèx que se debanèt entre 1282 e 1296 e que li permetèt tanben d'obtenir lo drech de conquistar Sardenha (conquista realizada entre 1323 e 1412) e Corsega (ges de temptativa importanta per ocupar l'illa que demorèt possession de Gènoa). Enfin, en 1442, lo reiaume de Napòli foguèt conquistada.
Aquò entraïnèt la formacion d'un reiaume important dependent de l'Ostau de Barcelona que gropava Aragon, la mitat sud d'Itàlia, leis illas Baleares, Sardenha e Sicília. Pasmens, a partir dau sègle XV, acomencèt de declinar en causa d'una crisi economica, de revòutas periodicas de paisans e de la disparicion d'Ostau de Barcelona que foguèt remplaçat per un Ostau castelhan eissit dei Trastamare. Aqueu cambiament de poder entraïnèt de tensions importantas entre lo rèi d'origina castelhana e son aristocracia d'origina catalana. En 1462, una guèrra civila comencèt entre lei dos camps. Marcada per d'intervencions estrangieras, en particular aquela de França que poguèt ocupar Cerdanha e Rossilhon fins a 1493, accelerèt lo declin dau reiaume e favorizèt son union ambé Castelha gràcias au maridatge entre Ferrand II d'Aragon e Isabèl Ièra de Castelha.
Lo Sègle d'Aur Espanhòu e l'apogèu d'Espanha[modificar | modificar la font]
Ferrand II d'Aragon e Isabèl Ièra de Castelha dirigiguèron ensems lo novèu reiaume. Cada entitat i gardèt seis institucions e sei drechs mai Castelha — reiaume pus poblat d'Espanha — prenguèt pauc a pauc l'egemonia. En 1492, foguèt aumentada de l'Emirat de Granada que sa conquista marquèt la fin de la Reconquista. Aquò renforcèt una politica religiosa, començada en 1478 ambé la creacion d'una Inquisicion espanhòla, fòrça repressiva còntra lei non crestians. Ansin, en 1492, lei Josieus dau reiaume deguèron « chausir » entre la conversion ò l'expulsion. En 1502, foguèt lo torn dei musulmans de Castelha (levat de Granada) puei d'aquelei d'Aragon en 1526. En 1568, aquela politica entraïnèt una revòuta massiva dei musulmans de Granada que foguèt esquichada. Enfin, entre 1609 e 1614, lei musulmans foguèron expulsats d'Espanha.
En fòra de l'annexion dei darrierei regions musulmans de la peninsula, 1492 foguèt tanben l'annada de la descubèrta d'America per Cristòl Colomb. En 1494, Espanha capitèt de s'assegurar la sobeiranetat — fòrça teorica — sus lei tèrras novèlas e acomencèt de lei conquistar. Aprofichant lei divisions politicas localas, lei desvastacions causadas per lei malautiás novèlas vengudas d'Euròpa e sa superiotat tecnologica (arma de fuòc), leis Espanhòus capitèron de conquistar leis estats astècs en 1521, l'Empèri Incà en 1533[3] e la màger part dei ciutats-estats maias entre 1520 e 1547[4]. Puei, l'expansion espanhòla contunièt en Asia (conquista dei Filipinas dins leis annadas 1560) e sus lo rèsta dau continent american, especialament en America dau Sud. Enterin, divèrsei pòrts arabis de Mediterranèa foguèt tanben atacats e ocupats coma Melilla (1497) ò Oran (1509). Espanha èra d'ara venguda una poissança mondiala majora — basada sus la poissança economica dei jaciments d'aur americans — qu'agantèt son apogèu durant lei rèines de Carles Quint (1516-1555) e de Felipe II d'Espanha (1556-1598).
D'efècte, Carles Quint capitèt d'unificar lei territòris espanhòus amb aquelei — alemands e austrians — de l'Ostau Habsborg. Premier prince europèu, se turtèt a l'oposicion acarnada de la França de Francés Ièr mai capitèt de rompre leis ambicions francesas en Itàlia. En revènge, poguèt pas sometre França que contunièt d'assaiar de rompre la dominacion espanhòla en Euròpa. Après son abdicacion, foguèt remplaçat en Espanha, en Itàlia e ai País Bas per Felipe II[5]. En 1580, i foguèt apondut Portugal, sei colonias e son comèrci d'espècias après la mòrt sensa eiretier de son rèi e l'adopcion d'una union personala entre lei coronas espanhòla e portuguesa.
Lo declin d'Espanha[modificar | modificar la font]
Lo declin dei Habsborg d'Espanha e la Guèrra de Succession d'Espanha[modificar | modificar la font]
A partir de la fin dau sègle XVI, Espanha acomencèt de subir una tièra de desfachas que minèron rapidament sa poissança. Dins l'encastre dau desvolopament de la Reforma protestanta, Felipe II assaièt de se pausar coma lo defensor dau catolicisme e mau contentèt leis estats e sei subjèctes protestants. En 1581, lei Províncias Unidas se proclamèron independentas e la guèrra navala començada còntra l'Anglatèrra anglicana s'acabèt per una revirada en 1588. Dins leis annadas 1620, lo país s'engatjèt dins la Guèrra de Trenta Ans que s'acabèt tornarmai per una desfacha espanhòla ai tractats de Vestfàlia (reconóissança de l'independéncia dei Províncias Unidas en 1648) e au tractat dei Pirenèus (pèrda de Rossilhon annexat per França en 1658). Enterin, divèrsei guèrras se debanèron dins la peninsula còntra Portugal que restaurèt son independéncia en 1649 e còntra Catalonha que faguèt secession sensa succès. Enfin, Espanha foguèt la victima principala de l'expansion francesa menada per Loís XIV.
La situacion s'agravèt a la fin dau sègle XVII quand lo rèi Carles II moriguèt sensa eiretier. D'efècte, leis Espanhòus chausiguèron Felipe V un eiretier de Loís XIV coma rèi menaçant de permetre una unificacion entre França — alora premiera poissança mondiala — e Espanha — premiera poissança coloniala — èra pas acceptabla per leis autrei poissanças europèas. Una guèrra lònga e saunosa de 1701 a 1714 s'acabèt per un compromés : Felipe V demorèt rèi d'Espanha mai deguèt renonciar au tròne de França e perdiguèt lei territòris espanhòus d'Itàlia (ocupats per lo candidat austrian a la corona d'Espanha), Gibraltar e Menòrca (annexats per Londres). Deguèt tanben tornarmai sometre Barcelona e sa region en seccession dempuei 1705.
Lo declin dau sègle dei Lutz e lei dificultats dau periòde revolucionari[modificar | modificar la font]
Après la fin de la Guèrra de Succession d'Espanha, Felipe V renoncièt pas ai territòris italians de la corona espanhòla. Gràcias a una diplomacia fòrça activa e a una reorganizacion de la flòta e de l'armada, capitèt de reconquistar lo ducat de Parma (1731) puei Sicília e Nàpols (1734). Poguèt pas annexar dirèctament aquelei territòris que formèron un reiaume distint. En Espanha, sei successors assaièron sensa succès de contuniar sa politica de reformas en causa de la manca de sostèn popular a la politica novèla. Lo país declinèt donc lentament dins lo corrent dau sègle dei Lutz.
En 1793, participèt a la Coalicion opausada a la Revolucion Francesa mai sei fòrças foguèron rapidament desfachas e la patz signada. En 1796, Madrid cambièt d'aliança au profiech de la França Revolucionària per reconquistar Gibraltar. Pasmens, en fòra d'una guèrra frontaliera ambé Portugal — aliat tradicionau deis Anglés — aquela aliança aguèt ges de resultat. Au contrari, en 1805, la signatura d'una convencion navala francoespanhòla entraïnèt la destruccion de sa flòta a Trafalgar. Puei, lei relacions se desgradèron ambé Napoleon Ièr e França ocupèt Espanha en 1808. Aquò foguèt l'acomençaça de la Guèrra d'Espanha còntra l'ocupacion francesa que s'acabèt per una victòria mai causèt de pèrdas e de destruccions considerablas dins lo reiaume. En 1814, Ferdinand VII poguèt i restablir aisament l'autoritat dei Borbons. Pasmens, la desfacha continentala de 1808 demeniguèt lo prestigi espanhòu e favorizèt lei movements independentistas dins lei colonias d'America. Après una tièra de reviradas suplementàrias, Espanha perdiguèt la màger part de son empèri e gardèt en 1825 solament Cuba, Puerto Rico e lei Filipinas.
L'instabilitat dau sègle XIX[modificar | modificar la font]
Maugrat la fin dei Guèrras Napoleoncas, Espanha aguèt gaire d'estabilitat politica durant lo sègle XIX en causa d'una succession de còps d'estat e d'insureccions. Lo premier se debanèt en 1820 quand l'armada — bastion dei tendàncias liberalas espanhòlas fins ais annadas 1870 — prenguèt lo poder per installar un regime liberau que demorèt en plaça fins a una intervencion francesa en 1823, sostenguda per la Santa Aliança.
Puei, dins leis annadas 1830, acomencèron lei crisis carlistas après la mòrt de Ferdinand. D'efècte, dins lo corrent de son rèine, aviá abolit la lèi salica permetent a una frema de lo remplaçar. Pasmens, aquela decision èra mau acceptada per una partida de la populacion. Ansin, en 1833, la filha de Ferdinand, Isabèu II venguèt rèina d'Espanha mai son coronament foguèt refusat per lei partisans de Carles de Borbon e de la lèi salica. La Premiera Guèrra Carlista (1833-1840) s'acabèt per una victòria malaisada d'Isabèu que deguèt demandar l'ajuda dei Francés e dei Britanics. Doas guèrras suplementàrias se debanèron en 1846-1848 e en 1872-1876 sensa mai de succès per lei carlistas.
Per faciar la pression carlista, la monarquia espanhòla assaièt de se raprochar dei movements liberaus. Pasmens, aquela aliança mau capitèt de dirigir lo país d'un biais eficaç e foguèt reversat en 1868 per un còp d'estat militar comandat per Joan Prim que foguèt rapidament assassinat. L'objectiu dei militars èra de fondar una monarquia parlementària. Acomencèt un periòde de trèbols intèrnes (abdicacion d'Amadèu de Savòia après un rèine cort de 1870 a 1873, guèrra carlista, Ièra Republica esquichada per lei militars, restauracion dau fiu d'Isabèu en 1874) que s'acabèt en 1876 ambé l'adopcion d'una constitucion.
Dins aquò, lo regime novèu se destrièt rapidament per la generalizacion dau clientelisme, de la corrupcion e de la frauda electorala. En 1898, Espanha foguèt donc totalament vencuda per leis Estats Units d'America après dètz setmanas de conflicte. Perdiguèt Cuba, Puerto Rico e lei Filipinas.
L'Espanha modèrna[modificar | modificar la font]
La Segonda Republica e la Guèrra Civila[modificar | modificar la font]
Après sa desfacha de 1898, Espanha acomencèt de participar a la corsa ai colonias en Africa. Pasmens, en causa de la feblessa de sei fòrças, limitèt seis ambicions a la region de Marròc que foguèt partejat ambé França. Madrid obtenguèt lo nòrd e lo sud mentre que París ocupèt lo centre. Pasmens, l'armada espanhòla aguèt de dificultats importantas per conquistar sa zòna (desfacha d'Anoal en 1921) e la guèrra dau Rif (1921-1926) s'acabèt en victòria solament gràcias a l'ajuda de l'armada francesa.
De son caire, la societat espanhòla conoguèt d'evolucions politicas importantas ambé l'arribada d'idèas politicas novèlas (socialisme, anarquisme) e lo desvolopament de movements nacionalistas dins lei regions bascas e catalanas. A partir de 1917, la crisi economica causada per lei reduccions dau comèrci internacionau entraïnadas per la Premiera Guèrra Mondiala (1914-1918) suscitèt de tensions socialas importantas. En 1923, un còp d'estat militar menat per lo generau Primo de Rivera assaièt d'establir un regime autoritari per assaiar d'acabar la crisi e de redreiçar l'economia dau país. Aguèt inicialament un sostèn larg (dei monarquistas moderats ai sindicats socialistas) mai son govèrn mau capitèt e s'afondrèt en 1930.
Après l'abdicacion d'Alfons XIII en 1931, la IIa Republica foguèt proclamada e lei partits de senèstra, majoritaris dins lei Cortes cargats de preparar una constitucion, adoptèron de mesuras de reorganizacion de l'armada, de l'agricultura e dei relacions entre la glèisa e l'estat. Pasmens, lei divisions entre partits conservadors e progressistas empachèron de trobar un acòrd per adoptar una politica establa. Au contrari, lo desòrdre ganhèt la màger part dau país e la victòria dei partits de senèstra en 1936 entraïnèt un còp d'estat militar sostengut per lei conservadors. Aquò foguèt lo començament de Guèrra Civila Espanhòla. S'acabèt en 1939 per la victòria de l'armada dirigida per lo generau Franco sostenguda per l'Itàlia faissista e l'Alemanha Nazia.
L'Espanha franquista[modificar | modificar la font]
Autoproclamat cap de l'estat per la durada de la guèrra, Franco demorèt en plaça fins a sa mòrt en 1975. Establiguèt un regime fòrça autoritari basat sus lei principis dau faissisme e sus la defensa dei valors tradicionalas de la societat espanhòla. Refusèt de participar a la Segonda Guèrra Mondiala (1939-1945) mai Espanha foguèt isolat en Euròpa après la desfacha nazia fins a la generalizacion de la logica diplomatica eissida de la Guèrra Freja que favorizèt un raprochament ambé leis Estats Units. Puei, a partir deis annadas 1960, Franco acomencèt una politica de modernizacion economica que menacèt pauc a pauc son regime. A la fin deis annadas 1960, Franco deguèt acceptar la restauracion de la monarquia après sa mòrt e nomèt Joan Carles coma successor.
La restauracion de la democracia[modificar | modificar la font]
Vengut rèi en 1975, Joan Carles adoptèt una politica de democratizacion d'Espanha. Fins a 1977, divèrsei reformas permetèron de fondar una monarquia parlementària e democratica maugrat de temptativas de còps d'estat menats sensa succès per de partisans d'una restauracion de l'Espanha franquista. En 1986, aquò permetèt a Espanha de venir membre de la Comunautat Economica Europèa puei de la Zòna Èuro en 1999. Favorizèt lo desvolopament economic dau país que venguèt la cinquena poissança economica de l'Union après Alemanha, França, lo Reiaume Unit e Itàlia.
En parallèl, Espanha adoptèt una politica en favor de l'autonòmia locala ambé la creacion dei comunautats autonòmas localas entre 1979 e 1983. Aquò permetèt de contentar certanei revendicacions nacionalistas. Pasmens, dins lo País Basc ò en Catalonha, l'influéncia d'aquelei movements demora importanta. En particular, dempuei 2010 e lo refús d'un estatut d'autonòmia avançada, de tensions fòrtas existisson entre Madrid e Barcelona, agravada en 2013 per l'anóncia d'un referendum sus l'independéncia de Catalonha per la fin de 2014.
Organizacions politica e territòriala[modificar | modificar la font]
Organizacion generala[modificar | modificar la font]
Espanha es una monarquia constitucionala democratica e multipartita que seis institucions son regidas per la constitucion de 1978. Aplica lo principi de separacion dei poders executiu, legislatiu e judiciari.
L'executiu es dirigit per lo rèi d'Espanha e per lo cap dau govèrn. Lo premier es lo cap oficiau de l'estat e lo comandant suprèm dei fòrças armadas. Pasmens, son ròtle es subretot simbolic. En realitat, es lo cap dau govèrn qu'es cargat de la màger part dau poder executiu e de la definicion de la politica espanhòla. Lo Parlament es compausat de doas chambras que son lo Congrès dei Deputats elegits au sufragi universau dirèct e lo Senat que sei membres son elegits dirèctament ò designats indirèctament per lei regions.
Regardant l'organizacion politica de son territòri, Espanha es caracterizada per una descentralizacion importanta, en particular au profiech dei comunautats autonòmas. Aqueleis entitats presentan d'estatuts variats mai son competentas per tractar d'afaires importants, compres de seguritat ò de finanças.
Poder executiu[modificar | modificar la font]
Lo poder executiu es tengut per lo rèi e per lo cap dau govèrn dich president dau govèrn. Lo rèi fa ofici de cap de l'Estat e de cap de l'armada. Sei ròtles principaus son de designar lo cap dau govèrn (après designacion per lo Congrès) e de representar diplomaticament lo país, especialament dins l'encastre dei relacions amb America. Au sen dei províncias espanhòlas, es cargat de designar lei presidents deis autonòmias (totjorn après designacion per lo parlament locau).
Lo govèrn es compausat de son president, de vice presidents e de minisitres. Lo mandat dau president es de quatre annadas. Son ròtle principau es de dirigir la politica interiora e exteriora, l'administracion civila e la defensa. Tèn tanben un poder reglementari e es cargat de la gestion dau budget. Es responsable davans lo Congrès dei Deputats.
Poder legislatiu[modificar | modificar la font]
Lo poder legislatiu es tengut per un Parlament bicamerau. Es compausat d'una chambra bassa dicha Congrès dei Deputats e formada de 350 deputats elegits au sufragi universau dirèct segon un sistèma proporcionau de lista. La durada dau mandat es de quatre annadas. Es tanben compausat d'una chambra auta dicha Senat qu'es formada de 264 senators elegits per lei províncias de peninsula (4 per cada província), per lei províncias insularas (3 per cada província) e per leis enclavas de Ceuta e Melilla (2 per cada enclava). Aquelei senators elegits dirèctament son completats per d'autrei senators elegits per lei parlaments regionaus (1 per cada parlament e un suplementari per un milion d'abitants).
Lei doas chambras a de poders diferents. Lo Congrès es cargat de l'iniciativa legislativa, dau contraròtle dau govèrn e dau vòte dei lèis. Dèu tanben vòtar lo budget e pòu reversar lo govèrn. De son caire, lo Senat a per drech principau la possibilitat de s'opausar ai decisions dau Congrès gràcias a un drech de vetò.
Poder judiciari[modificar | modificar la font]
Lo poder judiciari espanhòu es tengut per divèrsei tribunaus superiors cargats d'afaires diferents organizats segon un ret nacionau piramidau. Lo Tribunau Constitucionau es ansin en carga deis afaires constitucionaus e dau contraròtle deis eleccions. Un Conseu Superior dau Poder Judiciari es cargat de la regulacion e de l'organizacion de la justícia. Enfin, existís un Tribunau Suprèm que s'ocupa deis afaires jutjats en apèu e de certaneis afaires grèus ò especializadas. Lei tribunaus inferiors son generalament fòrça especializats.
Organizacion territòriala[modificar | modificar la font]
L'organizacion territòriala es basada sus una division entre comunautats autonòmas compausadas de províncias. A son torn, lei províncias son compausadas de comunas. D'autrei divisions existisson dins certaneis endrechs coma lei comarcas que son de gropaments de comunas. Aqueu descoptage es basat sus lei principis d'autonòmia dei comunautats autonòmas (compres financiera), de solidaritat entre lei diferentei comunautats e d'unitat politica e economica dau país. Es a dire que lei comunautats an una autonòmia locala importanta mai son obligadas de respectar divèrsei lèis nacionalas en matèria d'economia ò de politica. En particular, existís un fons nacionau per assegurar un equilibri financier entre lei comunautats gràcias a un sistèma de transferiment dei riquessas dei regions pus ricas vèrs lei pus pauras.
Lei drechs de cada comunautats pòdon variar car lo procès de creacion foguèt pas identic per totei lei comunautats. Per exemple, lo País Basc e Navarra an l'autonòmia financiera gràcias au mantenement dei cartas medievalas assegurant de poders particulars a aquelei regions. La creacion d'aquelei comunautats foguèt rapide après la fin dau franquisme per lei « nacionalitats istoricas » (Catalonha, Bascoat, Galícia) e lo drech foguèt estendut ais autrei regions espanhòlas que s'organizèron en comunautats entre 1979 e 1983.
Regardant l'organizacion intèrna, cada comunautats dèu adoptar un sistèma democratic. Sa basa es generalament un parlament que son nom varia segon l'endrech (Generalitat en Catalonha, Junta General en Astúrias...). Maugrat lei diferéncias entre regions, lei comunautats an generalament de competéncias per organizar son sistèma de santat e d'educacion, adoptar sa politica urbana, organizar una fòrça de polícia locala, adoptar un còde civiu regionau, definir de lengas oficialas suplementàrias. Lei domenis de l'estat centrau son lei relacions internacionalas, la defensa, l'administracion de la justícia, lo comèrci, lei legislacions criminala e economicas, leis afaires financiers generaus, la legislacion generala, la coordenacion generala dei politicas e lo dèute public.
Questions regionalistas e independentistas[modificar | modificar la font]
Divèrsei formas de regionalisme existisson en Espanha. Revendican l'idèa qu'Espanha sigue un estat format d'unei nacions diferentas. Lei movements moderats defendon generalament aqueleis identitats localas sènsa contestar lo mantenement de l'unitat espanhòla. Lei movements pus radicaus defendon lo drech a l'autodeterminacion d'aquelei pòbles. Dins la practica, certanei movements mesclan lei doas tendàncias.
Aquelei movements son fòrts dins lei regions perifericas que formèron a passat temps d'estats independents ò autonòms e an gardat la sieuna lenga (Bascoat, Catalonha, Navarra, Galícia...). Pasmens, n'existís dins de regions istoricas dau reiaume de Castelha coma Andalosia. Dins dos cas, aquelei movements an una importància primordiala. Lo premier es Bascoat que foguèt marcat per la guèrra lònga (1958-2011) menada per lo movement armat ETA revendicant l'independéncia de la region. Lo segond es Catalonha qu'a decidit d'organizar un referendum sus son independéncia per la fin de 2014 maugrat l'oposicion dau govèrn centrau.
Afaires estrangiers e defensa[modificar | modificar la font]
Afaires estrangiers[modificar | modificar la font]
Espanha participa ai principaleis organizacions internacionalas (ONU, OMC...) e regionalas (UE, OTAN...). Sa diplomacia es caracterizada per tres axes principaus que son la participacion a l'OTAN e ai liames transatlantics, lo desvolopament de relacions bònas ambé lei país mediterranèus e lo renfòrçament dei liames ambé lei país ispanofòns.
La participacion a l'OTAN e l'aliança ambé leis Estats Units d'America son l'axe pus important de la diplomacia internacionala de Madrid. Ansin, lo govèrn espanhòu se representa coma un aliat fidèu de Washington e alinha generalament[6] sa politica estrangiera sus aquela deis Estats Units (sostèn e participacion a la guèrra d'Iraq, participacion a aquela d'Afganistan... etc). Regardant lo renfòrçament dei relacions entre país mediterranèus, Espanha se concentra magerament sus Marròc que lei relacions son de còps marridas entre lei dos estats en causa de divèrsei questions deis enclavas de Ceuta e Melilla, de l'imigracion e de Sahara Occidentau. Enfin, pertocant lei liames amb Ispanoamerica, an un ròtle important dins leis afaires estrangiers espanhòus car son considerats coma un factor de desvolopament economic per lo país. Per aquò, doas politicas parallèlas son menadas per promòure e defendre la lenga espanhòla e encoratjar lei cambis economics.
En fòra dei questions frontalieras ambé Marròc, existís tanben de territòris contestats ambé Portugal. Lo premier regarda la sobeiranetat sus la comuna d'Olivença qu'es revendicada per Portugal mai administrada per Espanha. Pasmens, lei temptativas portuguesas per faire reconóisser sei drechs son gaire activas. Lo segond es pus important e regarda leis illas Selvagens, una archipèla situada dins leis illas Canàrias, que sa situacion es invèrsa. Son administradas per Portugal e revendicadas per Espanha. Entraïnèt cada annada l'intercepcion d'unei naviris per la marina portuguesa.
Fòrças armadas[modificar | modificar la font]
Espanha fa partida de l'OTAN dempuei 1982[7] qu'es lo fondament de la defensa dau país. En 2012, lei fòrças armadas espanhòlas alinhavan 123 000 militars professionaus amb un budget de 6,3 miliards de dolars. Èran devesits entre de compausantas terrèstra (75 000 òmes), aeriana (20 000 òmes) e navala (21 000 òmes) equipadas d'armaments modèrnes. Lei principaus èran 327 carris de combat (Leopard II A4 e A6), mai de 2 100 veïculs blindats de combat, 192 pèças d'artilhariá pesuca, aperaquí 153 aeronaus de combat e 56 naviris (compres un naviri amfibí utilizat tanben coma pòrta-avions leugier, 2 naviris de transpòrt, 11 fregatas e 3 sosmarins).
Conflictes intèrnes[modificar | modificar la font]
Dins lo corrent de la segonda mitat dau sègle XX e lo començament dau sègle XXI, Espanha conoguèt unei conflictes intèrnes d'intensitat bassa opausant lei govèrns centraus successius a de movements d'extrema drecha, d'extrema senèstra e independentistas. Lo pus important èra la Guèrra de Bascoat (1958-2011) que causèt la mòrt d'aperaquí un milièr de personas. S'acabèt en 2011 après la decision de l'organizacion indepentista basca ETA d'arrestar la lucha armada. Pasmens, n'existiguèt d'autrei en Catalonha (fins ais annadas 1990) e còntra lo movement maoista GRAPO (un centenau de tuats de 1975 a 2008).
Economia[modificar | modificar la font]
Dempuei son intrada au sen de l'Union Europèa en 1986, Espanha es venguda un país desvolopat e la 5a poissança economica de l'Union après Alemanha, França, lo Reiaume Unit e Itàlia amb un PIB egau a 1 352 miliards de dolars en 2012. En particular, conoguèt una creissença economica anuala d'aperaquí 3,8% sus lo periòde 1997-2007. Pasmens, entraïnèt tanben la formacion d'una bofiga especulativa fòrça importanta dins lo sector de la construccion immobiliària. La crisi financiera començada en 2008 causèt l'afondrament d'aqueu sector e d'unei partidas de l'economia espanhòla. En 2011, lo taus de caumatge agantèt 26% de la populacion activa e lo govèrn adoptèt divèrsei mesuras fòrça duras per restaurar sa competitivitat ambé la disparicion ò la demenicion d'unei drechs sociaus.
Sector primari[modificar | modificar la font]
En 2012, lo sector primari representava 4,2% deis emplechs e 3,1% dau PIB. L'agricultura permet pas d'assegurar l'auto-suficiéncia alimentara dau país e dèu faciar una manca frequenta d'aiga, de tenements sovent pauc druds e d'altituds autas. Aquò entraïna la formacion de regions agricòlas — e de produccions — variadas. Lo nivèu de modernizacion dei tecnicas agricòlas presenta tanben de variacions importantas segon l'endrech.
Lei culturas principalas son l'òrdi (4en reng mondiau), lo blat, lo gròs blat, la bleda-raba de sucre, la tartifla, lo vin (3en), l'òli d'oliva (1en), leis agrumes (1èr exportator mondiau d'aranges, lei fruchs e leis èrbas, lo norigatge de pòrcs, d'ovins e de bovins. Una partida importanta d'aquelei produccions es destinada a l'exportacion vèrs leis autrei país de l'Union Europèa.
Espanha a tanben de ressorsas naturalas diversificadas mai generalament sota la forma de jaciments limitats ò gaire concentrats. Ansin, maugrat la preséncia d'un centenau de mineraus sus son territòri, solament 17 èran esplechats en 2009. Lei produccions principalas regardavan lo fèrre, lo coire, l'estam, lo plomb, lo mercuri, lo tungstèn, lo sau e la fluorita.
Sector segondari[modificar | modificar la font]
Lo sector segondari espanhòu representava en 2012 26,3% dau PIB nacionau e 24% deis emplechs. Tres regions principalas — Madrid, Catalonha e lo País Bacc — ne'n gropavan la màger part. Aquela industria èra diversificada e desvolopada especialament dins lo tèxtil, la metallurgia, lo sector agroalimentari, la quimia, la construccion navala, la produccion automobila (5en reng mondiau), la fabricacion de maquina otís, la produccion de materiaus de construccion, lo sector farmaceutic e l'equipament medicau.
Sector terciari[modificar | modificar la font]
En 2012, lo sector terciari representava 70,7% dau PIB e 71,7% de la populacion activa. Es caracterizat per l'importància de l'administracion publica e dau sector toristic. D'efècte, Espanha es lo quatren país pus visita de la planeta ambé mai de 55 milions de toristas anuaus. Aqueu sector representava 11% dau PIB e un motor economic major per tota l'economia dau país, especialament dins lei regions situadas lòng de la Mar Mediterranèa.
Cultura[modificar | modificar la font]
Arquitectura[modificar | modificar la font]
L'arquitectura es un art fòrça present en Espanha. D'efècte, lei premiereis òbras arquitecturalas bastidas sus lo territòri de l'Espanha actuala apareguèron tre la Preïstòria (megalits) e l'Antiquitat anciana (construccions celticas e ibericas). La conquista punica puei romana entraïnèron un desvolopament important dei vilas (Emerita Augusta) e deis infrastructuras (pòrta-aiga de Segòvia).
Per la seguida, la conquista musulmana favorizèt lo desvolopament d'una arquitectura islamica caracterizada per la bastida de mosquetas (Granda Mosqueta de Còrdoa, Giralda de Sevilha...), de palais (Alhambra), de fortalessas, de tombas e d'infrastructuras urbanas (banhs publics...). D'aqueu temps, se desvolopèt au nòrd d'arts arquitecturaus d'origina crestiana (roman, gotic...) que foguèron influenciats per l'art islamic. Dins lei regions reconquistadas per lei reiaumes crestians, se desvolopèt donc l'estil mudejar marcat per l'utilizacion de tecnicas ò de materiaus de construccion musulmans per la bastida d'edificis crestians.
Après la fin de la Reconquista, se desvolopèt fins a la fin dau sègle XVIII leis arts de la Renaissença, lo periòde barròc (catedrala de Granada), l'arquitectura coloniala espanhòla e lo neoclassic (Musèu del Prado). Au sègle XIX, apareguèt divèrseis estils regionaus, especialament d'estils basats sus l'utilizacion de veire. Enfin, lo sègle XX foguèt dominat per lo modernisme catalan (Sagrada Familha de Gaudí) e l'arquitectura contemporanèa.
-
Sagrada Familha, Barcelona
-
-
-
-
-
-
-
Pintura e escultura[modificar | modificar la font]
Espanha aguèt mai d'un pintor famós dempuei lo començament dau sègle XVII e lo país es un centre major d'aquel art ambé d'artistas coma El Greco, Bartolomé Esteban Murillo, Diego Velázquez, Francisco Goya, Pablo Picasso, Salvador Dalí, Juan Gris, Joan Miró e Antoni Tàpies.
Literatura[modificar | modificar la font]
Lo tèrme literatura espanhòla designa la literatura escricha en espanhòu. Pasmens, en Espanha, existís tanben a l'ora d'ara divèrsei literaturas escrichas dins d'autrei lengas coma lo catalan, lo basc ò lo galèc. Dins lei sègles precedents, existís tanben d'òbras escrichas dins de lengas ancianas ò ancianament parladas en Espanha coma lo latin ò l'arabi. Aquela literatura es un centre culturau major dempuei lei sègles XV e XVI e l'aparicion dau roman modèrne a l'inicitiava d'autors coma Miguel de Cervantes e son Don Quichòte.
Cinèma[modificar | modificar la font]
Coma per lei domenis culturaus precedents, Espanha es un centre de remarca dau cinèma mondiau e europèu maugrat de dificultats importantas dins lo corrent dau periòde franquista que foguèt marcat per l'exil d'unei realizators. Dos realizators, Luis Buñuel e Pedro Almodóvar aguèron un ròtle important dins aqueu desvolopament ambé d'actors venguts d'estelas mondialas coma Antonio Banderas ò Penélope Cruz
Bibliografia[modificar | modificar la font]
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ En revènge, lo mirandés es cooficiau dins certanei regions de Portugal.
- ↑ (en) E. Carbonell et al., The first hominin of Europe, Nature, vol. 452, p. 465-469.
- ↑ Lo reiaume de Vilcabamba resistiguèt fins a 1572.
- ↑ Unei ciutats maias, isoladas dins la jungla continentala demorèron independentas. La darriera, Tayasal, foguèt conquistada en 1697.
- ↑ Lei territòris austrians demorèron en revènge sota lo contraròtle de la branca austriana de l'Ostau Habsborg.
- ↑ Lo limit principau dau govèrn espanhòu es lo refús de reconóisser l'independéncia de Kosova en crenhença d'encoratjar lei volontats independentistas sus lo sieu territòri.
- ↑ Dins l'encastre de la Guèrra Freja, Espanha èra ja pròcha dau blòt occidentau ambé l'installacion de basas estatsunidencas sus son territòri.


text:
Canal de Suèz
Lo Canal de Suèz (var. Canau de Suèz), es un canal de 163 km de long que religa la mar Mediterranèa a la mar Roja, de Pòrt Saïd a Suèz. Permet als naviris de comèrci d'anar d'Euròpa cap a Asia sens far lo torn d'Africa per lo cap de Bona Esperança, e per aquò ten una importància màger per lo provesiment en petròli d'Euròpa e per lo comèrci internacional generalament.
Istòria[modificar | modificar la font]
Lo canal foguèt bastit entre 1859 e 1869 per la Companhiá Francoegipciana de Ferdinand de Lesseps. 1,5 milion d'egipcians participèron a la seuna bastison e 125 000 moriguèron mai que mai del colèra. Lo canal foguèt dubèrt lo 17 de febrièr de 1867. En 1882, pr'amor del seu deute exterior, Egipte deguèt vendre las seunas parts al Reialme Unit. En 1888 la Convencion de Constantinòple confirmèt la neutralitat del canal, declarat: "Liure e dubèrt en temps de patz coma en temps de guèrra, a tot naviri de comèrci o de guèrra, sens destinga de pabalhon".
En 1956 lo president d'Egipte Gamal Abdèl Nassèr nacionalizèt la Companhiá del Canal, que sos accionaris màgers èran alavetz britanics e franceses. Per lo recobrar, lo Reialme Unit, França e Israèl organizèron una operacion militara que foguèt un fracàs: las Nacions Unidas assegurèron la legitimitat egipciana pel canal per una resolucion. Aprèp la Guèrra dels Sièis Jorns en 1967, lo canal demorèt tancat fins en 1975; una fòrça de l'ONU demorèt per gardar la patz fins en 1974.


text:
Idrologia
L'idrologia es la sciéncia de la tèrra que s'interèssa al cicle de l'aiga, valent a dire los escambis entre l'atmosfèra, la superficia terrèstra e lo sossòl.
L'idrologia de superficia estúdia lo regolament, los fenomèns d'erosion, los escorriments dels corses d'aiga e las aigadas.
L'idrologia de subsuperficia o idropedologia estúdia lo regolament ipodermic e, d'un biais general, lo comportament de la zona non saturada (o zona vadosa), interfàcia entre las aigas de superficia e las del dejós.
L'idrologia sosterranha o idrogeologia se maina de las ressorsas del dejós, lor captatge, lor proteccion e lor renovèlament.
L'idrologia urbana, "jos" cicle de l'aiga ligat a l'activitat umana se maina de la produccion e distribucion de l'aiga potabla, de la collècta e de l'epuracion de las aigas usadas e pluvialas.


text:
Femèla
En zoologia, una femèla es un animal apartenent al sèxe feme, caracterizat per la produccion d'ovuls que permeton la reproduccion de l'espècia, e, sovent, per la gestacion. L'ovul, produch per l'ovari, se transformant, aprèp fecondacion per un espermatozoïde produch per un individú mascle, en embrion que donarà naissença a un jove dirèctament (en passant de còps per un estadi larvari) dins las espècias viviparas o per l'intermediari d'un uòu pondut dins las espècias oviparas. Cal notar que per cèrtas espècias, especialament los peisses, la fecondacion se fa dins lo mitan ambiant; los uòus fecondats son pas portats per la femèla.
En occitan, au contrari d'autras lengas coma l'anglés o l'italian, lo tèrme (en tant que substantiu) s'aplica pas a l'espècia umana, senon dins un sens pejoratiu.
Per las espècias animalas mai familiaras, lo mascle e la femèla son sovent designats per de noms distints : atal, avèm la vaca e lo taure, la truèja e lo vèrre, la feda e lo marran , la galina e lo gal, etc. Per las espècias mens familiaras s'utiliza los adjectius « mascle » e « femèla » per distinguir los dos sèxes ; exemple una talpa mascle o femèla, un eriç mascle o femèla, lo nom de l'espècia podent èsser de genre masculin o femenin.
Femèla coma adjectiu caracteriza los organs e las foncions ligats a la reproduccion e al sèxe feme. S'utiliza tant en zoologia coma en botanica.