text:
August
August, en latin Imperator Caesar Divi F. Augustus, (23 de setembre de 63 avC, Roma - 19 d'aost de 14 apC, Nola) foguèt lo fondator de l'Empèri Roman e son premier sobeiran de 27 avC a sa mòrt.
Nascut dins una familha rica, August foguèt remarcat e adoptat coma eiretier per son oncle Juli Cesar. Après son assassinat, August ne'n revendiquèt l'eiretatge politic e formèt lo Segond Triumvirat ambé Lepidus e Marc Antòni en 43 avC. De 43 a 30 avC, una tièra de guèrras li permetèt d'eliminar sei rivaus politics (Republicans, Senat, triumvirs...) e de venir l'autoritat unica de Roma après lo suicidi de Marc Antòni.
Cap unic de Roma, mantenguèt d'institucions republicanas de façada e refusèt de restaurar la monarquiá per respectar la tradicion e lei sentiments romans fòrça ostils a la reiautat. En plaça, capitèt de renfòrçar pauc a pauc son autoritat, de concentrar lei cargas decisivas e de vujar lo rèsta deis institucions de sei poders.
A l'exterior de l'Empèri, son rèine d'August foguèt marcat per plusors conquistas coma Egipta, Dalmàcia, Illiria, Panònia, lo nòrd d'Espanha, la màger part deis Aups, una partida d'Anatolia, una partida dau nòrd d'Africa e Judèa. En revènge, aqueu periòde foguèt tanben lo començament d'un periòde de patz intèrna qu'anava venir la Pax Romana dins lo corrent dei rèines seguents. Capitèt tanben de redreiçar l'economia de l'Empèri e de sa capitala qu'èra estada durament tocada per lei dificultats causadas per la guèrra civila, quasi permanenta de 44 a 30 avC.
Moriguèt a Nola en causa d'una malautiá durant un viatge vèrs Roma. Son successor foguèt lo generau Tibèri qu'èra son fiu adoptiu e lo marit de sa filha unica.
Somari
- 1 Lo nom d'August e seis evolucions successivas
- 2 La jovença d'August e lei premiereis annadas de sa carriera politica
- 3 La conquista dau poder
- 3.1 La revendicacion de l'eiretatge de Cesar e la formacion d'un partit poderós
- 3.2 Lo premier conflicte ambé Marc Antòni e la formacion dau Segond Triumvirat
- 3.3 L'eliminacion deis assassins de Cesar e lo renfòrçament de popularitat d'Octavius entre lei fòrças militaras
- 3.4 Lo segond conflicte entre Octavius e Marc Antòni
- 3.5 La conquista de Sicília e l'eliminacion de Lepidus
- 3.6 Lo tresen conflicte entre Octavius e Marc Antòni e la victòria finala d'Octavius
- 4 L'instauracion e la consolidacion de l'Empèri
- 5 La politica d'expansion territòriala imperiala
- 6 La succession e la mòrt d'August
- 7 Ligams intèrns
- 8 Nòtas e referéncias
- 9 Bibliografia
Lo nom d'August e seis evolucions successivas[modificar | modificar la font]
Dins lo corrent de sa vida, lo nom d'August conoguèt una tièra d'evolucions e de modificacions successivas causadas per l'evolucion de son estatut familiau o politic. A l'ora d'ara, lei noms latins Octavius o Augustus, o de formas occitanizadas, son generalament utilizats per leis istorians per destriar entre lei periòdes situadas avans e après la creacion de l'Empèri Roman. Pasmens, aquò es solament una simplificacion :
- a sa naissança, son nom èra Gaius Octavius.
- en 44 avC, après son adopcion per Juli Cesar, son nom venguèt Gaius Julius Caesar Octavianus.
- en 42 avC, quand Juli Cesar venguèt una divinitat après un vòte dau Senat, Octavius apondèt Divi Filius a la fin de son nom.
- en 38 avC, après divèrsei batalhas, decidiguèt de remplaçar Gaius Julius per Imperator, títol donat per lei soudats a lor generau victoriós.
- en 27 avC, après sa victòria còntra Marc Antòni e Cleopatra VII, lo Senat li donèt una tièra de títols novèus e son nom venguèt Imperator Caesar Divi Filius Augustus.
La jovença d'August e lei premiereis annadas de sa carriera politica[modificar | modificar la font]
La jovença d'August[modificar | modificar la font]
La jovença d'August es lo periòde avans son intrada dins l'esfèra politica romana. Se debanèt de 63 a 48 avC. August nasquèt lo 23 de setembre de 63 avC. Son paire èra dich Gaius Octavius e sa maire èra Atia Balba Caesonia. Aquela darriera èra la nebota de Juli Cesar. August teniá una mièja sòrre dicha Octavia Major e una sòrre dicha Octavia Minor. Sa familha èra fòrça rica gràcias a d'activitats financieras basadas dins la vila de Velitrae situada dins la region de Roma. Aquela riquessa aviá permés l'intrada de la familha dins l'òrdre senatoriau e Gaius Octavius paire poguèt venir questor en 70 avC. En 61 avC, foguèt elegit pretor e venguèt governador de la província de Macedònia. I demostrèt sei capacitats d'administrator e poguèt rintrar en Itàlia en 59 avC. Podriá d'ara endavant se presentar au consulat mai moriguèt subitament a Nola.
En causa d'aquela carriera politica fòrça importanta e de sa mòrt subita, August conoguèt gaire son paire. Foguèt educat per sa maire e un esclau dich Sphaerus. Aqueu darrier aguèt una influéncia importanta sus l'enfant e foguèt finalament liberat en regraciament de son òbra. Son educacion foguèt aquela de l'aristocràcia romana de son epòca : apprendissatge dau latin, dau grèc e deis arts dau discors.
En 57 avC, Atia Balba Caesonia se mariguèt tornarmai ambé Lucius Marcius Philippus, sostèn dau partit de Juli Cesar, que venguèt cònsol en 56 avC durant lo periòde dau Premier Triumvirat. Adoptèt aisament August coma son fiu. A partir de la mòrt de Crassus en 53 avC, l'aliança politica entre Cesar e Pompèa s'esclapèt pauc a pauc per entraïnar la guèrra civila deis annadas 49-45 avC. August faguèt sa premiera aparicion publica dins aqueu contèxte en 52 avC durant lei funeralhas de sa grand Julia Caesaris.
Lo començament de la carriera politica d'August[modificar | modificar la font]
Tre 52 avC, Juli Cesar remarquèt son nebot e decidiguèt de favorizar sa carriera politica. Maugrat la neutralitat de Lucius Marcius Philippus durant la guèrra civila, aquel interés demeniguèt pas e lo començament de la carriera politica d'Octavius foguèt marcat per lo sostèn de Cesar. En 48 avC, Octavius venguèt sòci dau Collègi Pontificau gràcias a son oncle. Obtenguèt tanben la carga onorifica de Prefèct urban fins au retorn de Cesar. Aquelei pòstes avián pas de poders importants mai permetèron a Octavius de se familiarizar ambé lo monde politic. En 46 avC, èra vengut fòrça pròche de Cesar e s'acomencèt de li sometre de demandas de son oncle.
Son influéncia èra donc venguda fòrça importanta e Cesar decidiguèt de li preparar ai cargas pus importantas de Roma. Per aquò, Octavius deguèt complir una carriera militara. Maugrat quauquei tensions entre Cesar e Atia, Octavius deguèt jónher son oncle per participar a la campanha d'Africa. Pasmens, una malautiá l'empachèt. Tre son restabliment, reüniguèt un grop d'amics, de cu Marcus Vipsanius Agrippa, e anèt en Espanha per jónher l'armada de Cesar en campanha còntra lei luòctenents de Pompèa. Dins aquò, son naviri deguèt faciar de dificultats de navigacion e Octavius desbarquèt en territòri enemic. Capitèt de lo traversar per arribar au camp de Cesar. Puei, demorèt auprès de son oncle fins a junh de 45 avC que li donèt de basas en estrategia e en gestion administrativa.
Au retorn d'Espanha, Octavius participèt au trionf de son oncle e Cesar modifiquèt en secrèt son testament en favor d'Octavius. Puei, Cesar contunièt de s'ocupar de l'educacion e de la formacion de son nebot que foguèt mandat ambé seis amics Agrippa Gaius Maecenas e Salvidienus Rufus en Macedònia. De mai, en fòra de la question educativa, lo grop deviá tanben preparar cinc legions per acomençar una guèrra còntra lei Partes. Octavius deviá venir en 43 avC lo Mèstre de Cavalariá de Cesar, es a dire lo segond personatge de l'Estat Roman après son oncle. L'assassinat de Cesar en març de 44 avC empachèt lo debanament d'aqueu plan mai permetèt a Octavius de recuperar una partida granda de la fortuna e de la clientèla de son oncle.
La conquista dau poder[modificar | modificar la font]
La revendicacion de l'eiretatge de Cesar e la formacion d'un partit poderós[modificar | modificar la font]
Quand Cesar foguèt assassinat lo 15 de març de 44 avC, Octavius èra a Apollonia per estudiar e preparar sa campanha a partir de Macedònia. Refusèt d'escuchar lei conseus d'anar en Macedònia per jónher sei legions e preferiguèt desbarcar dins lo sud d'Itàlia per avalorar la situacion e sei possibilitats. Demonstrant de capacitats politicas fòrça importantas, va aprofichar lei tensions entre Marc Antòni e leis assassins de Cesar per formar un partit e una armada poderosa favorables a seis interés. Ansin, a la fin de 44 avC, èra vengut un òme incontornejable de la politica romana.
D'efèct, quand desbarquèt a Brundisium, aprenguèt lo contengut dau testament de Cesar e poguèt donc aprofichar la fortuna de son oncle per servir seis interés. La situacion politica èra tanben favorabla : una trèva mau-segura existiá entre Marc Antòni e leis assassins de Cesar. De son caire, lo Senat esperava reconquistar son poder ancian. Lo senator Ciceron èra un dei caps dau Senat. Per eu, Octavius èra l'otís permetent de complir lei projèctes senatoriaus. Una aliança se formèt donc entre Ciceron e Octavius que poguèt aprofichar una partida dau budget previst per la guèrra còntra lei Partes per recrutar de soudats veterans deis armadas de Cesar per formar una armada privada.
D'autra part, sa posicion d'eiretier oficiau de Cesar li permetèt d'acampar lo sostèn de mai d'un cap dau partit de son oncle. Per aquò, poguèt aprofichar leis errors de Marc Antòni que s'èra opausat a la divinacion de Cesar au contrari de la màger part dei partisans dau dictator ancian. Poguèt tanben aprofichar la campanha dau Senat menada per Ciceron per descreditar Marc Antòni depintat coma la menaça pus gròssa còntra l'òrdre public roman. Aital, quand Octavius arribèt a Roma lo 6 de mai de 44 avC, teniá una armada de 3 000 òmes e lo sostèn d'un nombre important de partisans de son oncle e de senators. En novembre, la poissança d'aqueu partit foguèt encara renfòrçada quand doas legions fidèlas a Marc Antòni cambièron de camp au profiech d'Octavius.
Lo premier conflicte ambé Marc Antòni e la formacion dau Segond Triumvirat[modificar | modificar la font]
L'annada 43 avC foguèt marcada per lo premier conflicte entre Octavius e Marc Antòni. Sensa venceire vertadier, aquela guèrra entraïnèt lo partiment dau poder entre lei tres caps pus poderós de Roma (Octavius, Marc Antòni e Lepidus) e la formacion dau Segond Triumvirat. Lo plan dau Senat per reconquitar son autoritat anciana s'acabèt per una revirada totala e l'institucion perdiguèt son influéncia.
Pasmens, au començament de l'annada, lei senators menats per Ciceron podián esperar de retrobar aqueu poder. Octavius èra jove e la posicion de Marc Antòni mau-segura en fàcia de la poissança politica creissenta de son advèrsari. Inquiet per sa seguritat, Marc Antòni preferiguèt se retirar dins lo nòrd d'Itàlia e assaièt de prendre lo contraròtle de la region a son governador. Lo Lo refús d'aqueu darrier entraïnèt un conflicte e lo Senat aprofichèt la situacion per condamnar oficialament Marc Antòni e demandar a Octavius d'eliminar aquela menaça. Aperavans, gràcias au sostèn de Ciceron, Octavius obtenguèt l'imperium, permetent de venir lo cap legau de fòrças militaras, un pòste de senator e lo drech de votar ambé leis ancians cònsols.
Leis operacions militaras acomencèron en abriu e lei fòrças d'Octavius e dau Senat bateguèron lei tropas de Marc Antòni au Forum Gallorum e a Mutina. Pasmens, lei dos cònsols comandant l'armada d'Octavius foguèron tuats dins lei combats e l'armada de Marc Antòni capitèt de se retirar dau prat batalhier e de defugir la destruccion. Lei manòbras maladrechs dau Senat, qu'assaièt de retirar son comandament a Octavius, van entraïnar un cambiament d'alianças. Lo nebot de Cesar refusèt de contuniar lo combat còntra Marc Antòni puei ataquèt e conquistèt la capitala. Lo 19 d'aost de 43 avC, se faguèt elegir cònsol enterin que Marc Antòni s'aliava ambé Marcus Aemilius Lepidus que foguèt Mèstre de Cavalariá de Cesar.
De negociacions acomencèron entre lei tres òmes a partir d'octòbre de 43 avC. Sus lo modèl de Cesar, Pompèa e Crassus, formèron un Triumvirat per dirigir e se partejar l'empèri. Lo perdeire d'aquel acòrd èra lo Senat e l'aristocràcia abitualament elegida ai pòstes pus importants de la Republica. Lei triumvirs decidiguèron donc d'organizar una repression feròça e de listas de proscripcion foguèron realizadas. Aital, 300 senators e 2 000 equites foguèron fòrabrandits o assassinats coma Ciceron lo 7 de decembre. En fòra dau renfòrçament politic dau Triumvirat, aquela operacion permetèt tanben ai tres triumvirs de restaurar de finanças tocadas per lei despensas de guèrra. A la fin de l'annada, la poissança dau Senat èra fòrça demenida e leis institucions aguèron plus de ròtles decisius dins lo debanament deis afaires politics que van entraïnar la fin de la Republica e la formacion de l'Empèri.
L'eliminacion deis assassins de Cesar e lo renfòrçament de popularitat d'Octavius entre lei fòrças militaras[modificar | modificar la font]
En 42 avC, lei triumvirs ataquèron lei fòrças acampadas per leis assassins de Cesar en Macedònia. Gropant lei darriers partisans de la Republica tenent de fòrças militaras importantas, leis assassins de Cesar foguèron desfachs a Philippi en octòbre de 42 avC. Aquò permetèt au Triumvirat d'eliminar son darrier advèrsari perilhós e de realizar un partiment novèu de l'empèri. Permetèt tanben a Octavius d'aumentar sa popularitat entre lei soudats gràcias a sa politica de distribucion de tenements ai veterans dei doas armadas.
D'efèct, après lo còp d'estat d'Octavius, son eleccion coma cònsol e la conclusion dau Segond Triumvirat, una partida dei senators preferiguèt abandonar la capitala avans lo començament de la repression dei listas de proscripcion. Jonhèron leis assassins de Cesar — Brutus e Cassius — que formavan una armada dins lei províncias orientalas per defendre la Republica. Vèrs la fin de 43 avC, lei fòrças orientalas dei partisans de Cesar foguèron vencudas a Laodicea e una armada importanta foguèt creada per lei republicans. Una fòrça compausada dei legions de Marc Antòni e d'Octavius foguèt donc mandada en Macedònia. Lei doas batalhas de Philippi (3 e 23 d'octòbre de 42 avC) s'acabèron per la desfacha e lo suicidi de Brutus e de Cassius. D'ara endavant, lo Triumvirat aviá plus d'enemics interiors vertadiers e un partiment novèu de l'empèri se debanèt entre Marc Antòni, Octavius e Lepidus. Lo premier obtenguèt lei províncias orientalas, lo segond Gàllia, Espanha e Itàlia e lo tresen lei províncias africanas.
De mai, Octavius capitèt d'aprofichar la situacion per ganhar lo sostèn d'un nombre gros de soudats. D'efèct, après la batalha, unei miliers de soudats rintrèron en Itàlia e demandèron lei tenements promés avans la guèrra coma pagament de sei servicis. Mèstre d'Itàlia, Octavius s'ocupèt de cumplir aquela promessa. S'ocupèt tanben de cumplir lei promessas similaras realizadas per Brutus e Cassius. Ansin, obtenguèt lo sostèn de la màger part dei veterans dei doas armadas installats en Itàlia. Una temptativa de rebellion de certanei soudats en 40 avC aguèt donc pauc de succès e Octavius foguèt aisament venceire.
Lo segond conflicte entre Octavius e Marc Antòni[modificar | modificar la font]
La politica militara d'Octavius aviá de limits en causa de sa manca — relativa — de gost per leis afaires militars. Per exemple, durant lei batalhas, Octavius fisèt lo comandament de sei tropas a son amic Agrippa e foguèt accusat de coarditge per Marc Antòni. De mai, assaièt tanben en 40 avC de formar d'alianças novèlas gràcias a un cambiament de frema. Aquò causèt la revòuta de 40 avC aisament vencuda. En revènge, sa repression saunosa demeniguèt la popularitat d'Octavius e li causèt de dificultats novèlas. Marc Antòni assaièt d'aprofichar la situacion e desbarquèt dins lo sud d'Itàlia. Pasmens, lei dos camps èran pas capables de menar una guèrra lònga e un acòrd foguèt donc negociat assaiant sensa succès de renfòrçar l'aliança entre Octavius e Marc Antòni.
La crisi foguèt causada per lo volontat d'Octavius de divorciar de sa frema Clodia Pulchra, filha de Fulvia Pulchra qu'èra la frema de Marc Antòni. Maucontenta, Fulvia capitèt de formar una aliança ambé Lucius Antonius per crear una armada en Itàlia e se revòutar còntra Octavius. Pasmens, aquela armada aguèt de dificultats per acampar un nombre sufisent de soudats e foguèt finalament enceuclada e vencuda a Perusia en 40 avC. Durant lei combats, la màger part dei soudats demorava fidèla a Octavius que teniá de finanças capablas de suportar un esfòrç de guèrra important au contrari de sei dos advèrsaris. Lei dos caps de l'insureccion, pròches de Marc Antòni, foguèron esparnhats mai seis aliats deguèron faciar una repression saunosa : 300 senators o nobles romans foguèron tuats e Perusia foguèt pilhada e cremada per servir d'avertiment au rèsta d'Itàlia.
Aital, Octavius venguèt fòrça impopular e Marc Antòni assaièt d'aprofichar aquela situacion per eliminar son rivau. Desbarquèt amb una fòrça importanta pròche de Brundisium. S'acomencèt lo sètge de la vila e Octavius organizèt una armada per desblocar la ciutat. Pasmens, lei soudats dei dos camps, especialament aquelei de Marc Antòni, èran gaire desirós de se batre e de mutinariás se debanèron. De mai, Fulvia moriguèt d'una mòrt subita durant la guèrra entraïnant la disparicion d'un dei partisans principaus de la guèrra.
Octavius e Marc Antòni deguèron donc tornarmai negociar e un tractat, dich tractat de Brundisium, foguèt finalament signat. Lo partiment de l'empèri èra mantengut segon lo sistèma adoptat après Philippi : Lepidus en Africa, Octavius a l'Oèst e Marc Antòni a l'Èst. Puei, un maridatge foguèt conclut entre Marc Antòni e Octavia Minor, la sòrre d'Octavius. L'idèa d'aqueu maridatge èra de renfòrçar lei ligams entre lei dos triumvirs. Maugrat la relacion entre Marc Antòni e Cleopatra VII, doas filhas, dichas Antonia Mayor e Antonia Minor, nasquèron d'aquela union. Aquela patz va oficialament durar fins a 32 avC mai Octavius va l'aprofichar per afeblir la posicion de Marc Antòni e renfòrçar la sieuna.
La conquista de Sicília e l'eliminacion de Lepidus[modificar | modificar la font]
La conquista de Sicília se debanèt en 36 avC a l'iniciativa d'Octavius e de Lepidus. Permetèt tanben a Octavius d'eliminar Lepidus dau Triumvirat. L'illa èra dirigida per Sextus Pompeius, fiu de Pompèa, qu'aviá pres son contraròtle durant lei trebols causats per la mòrt de Cesar. Aprofichant sa posicion estrategica, sa produccion agricòla necessària a l'avitalhament de Roma, una flòta poderosa e lei tensions regularas entre triumvirs, Sextus Pompeius aviá negociat una tièra d'acòrds amb Octavius per assegurar sa posicion e estendre sa dominacion sus divèrseis illas de Mediterranèa (Corsèga, Sardenha...) e dins Peloponés en 39 avC. Aperavans, aviá negociat un maridatge entre Octavius e sa filha adoptiva.
Dins aquò, aqueu sistèma diplomatica se fragilizèt en 38 avC quand Octavius divorcièt tornarmai per esposar Livia. Pus grèu, un generau de Sextus Pompeius se revoutèt en Corsèga e Sardenha per se plaçar sota la proteccion d'Octavius. La guèrra acomencèt en 36 avC. Lo 3 de setembre, la flòta d'Agrippa aprefondèt aquela de Pompeius a Naulochus dins lo nòrd de Sicília. Lo cap de l'illa assaièt de resistir ambé sei tropas terrèstras mai foguèt capturat e executat en 35 avC. Octavius prenguèt lo contraròtle de l'illa.
Pasmens, la conquista de l'illa foguèt pas lo solet succès d'Octavius durant aquela guèrra. D'efèct, capitèt de prendre a la leca Lepidus sota l'accusacion d'entenduda ambé Sextus Pompeius e d'usurpacion de poder en Sicília. Lo Senat, contraròtlat per Octavius, votèt l'accusacion e Lepidus perdèt sa carga de triumvir. Lo mèstre dei províncias africanas preferiguèt negociar amb Octavius. Finalament, en cambi de l'abandon de sa carga, gardèt sei foncions — fòrça onorificas — de Pontifex Maximus e foguèt exilat a Circeii au sud de Roma.
Lo tresen conflicte entre Octavius e Marc Antòni e la victòria finala d'Octavius[modificar | modificar la font]
Lo tresen e darrier conflicte entre Octavius e Marc Antòni se debanèt entre 32 e 30 avC. S'acabèt per la desfacha de Marc Antòni e de son aliada egipciana Cleopatra VII. Permetèt a Octavius d'unificar l'empèri roman sota sa direccion unica e d'i apondre lei territòris d'Egipte.
La preparacion de la guèrra se debanèt a partir de l'expulsion d'Octavia vèrs Roma per Marc Antòni. La propaganda d'Octavius poguèt alora aprofichar la relacion entre Marc Antòni e Cleopatra VII coma contrari ai mors romans. De mai, a partir de 34 avC, lei succès romans en Armenia permetèron a Marc Antòni lo títol de rèi a son fiu qu'èra tanben prince egipcian. En 33 avC, Octavius dirigiguèt una campanha de propaganda fòrça violenta còntra son rivau e l'accusèt de donar de territòris romans ais Egipcians o de menaçar la dominacion de Roma sus la Mar Mediterranèa. Octavius capitèt tanben de raliar mai d'un ministre o d'un oficièr de Marc Antòni. Venguèron au Senat confirmar leis accusacions d'Octavius e, a la fin de l'annada 32 avC, lo Senat acceptèt de declarar la guèrra a Cleopatra VII e de retirar sei títols e cargas a Marc Antòni.
Leis operacions militaras comencèron l'annada seguenta en Grècia. Agrippa capitèt de devesir lei fòrças de Cleopatra VII e de Marc Antòni. Puei, anientèt la flòta dei dos aliats a Actium benlèu ambé l'ajuda de certanei generaus de Marc Antòni ja raliats en secrèt a Octavius. Marc Antòni e Cleopatra VII se retirèron a Alexàndria. De son caire, Octavius capitèt de raliar a son camp la màger part dei fòrças terrèstras de Marc Antòni situadas en Grècia e dins certanei províncias orientalas. Lo 1èr d'aost de 30 avC, conquistèt Alexàndria e sei dos enemics se suicidiguèron. Leis enfants dau pareu e lo fiu de Cleopatra e de Juli Cesar foguèron assassinats per defugir l'emergéncia d'un eiretier novèu de Cesar.
Aital, la batalha d'Actium e sei consequéncias permetèt d'unificar la direccion de l'empèri roman per lo premier còp dempuei la mòrt de Juli Cesar en 44 avC. Octavius ne'n èra lo mèstre solet e sa dinastia èra d'ara endavant renfòrçada per l'eliminacion de sei rivaus o deis eiretiers possibles. Son poder èra tanben fòrça superior a aqueu deis institucions romanas e leis annadas après Actium van veire la fondacion de l'Empèri Roman.
L'instauracion e la consolidacion de l'Empèri[modificar | modificar la font]
Après la desfacha de Marc Antòni, Octavius venguèt lo cap unic de Roma e de son empèri. Pasmens, maugrat lo periòde lòng de guèrras civilas dins lo corrent dau sègle I avC, leis institucions republicanas e lo pòble èran pas lèst a acceptar una restauracion de la monarquiá. Ansin, en 44 avC, l'objectiu de l'assassinat de Juli Cesar èra justament d'empachar Cesar, ja dictator a vida, de venir rèi. Octavius decidiguèt donc d'adoptar una autra estrategia basada sus lo mantenement, au mens de façada, deis institucions republicanas e sus la creacion d'una posicion novèla per eu li permetent de venir de facto lo rèi de Roma sus una apelacion diferenta e totjorn dins lo respèct de la tradicion romana. Autre ponch important, privilegièt tanben lo redreiçament economic de Roma per limitar lei riscs de rebellion còntra son autoritat.
Aital, doas tièras de reformas constitucionalas foguèron adoptadas en 27 e en 23 avC per fondar l'òrdre novèu desirat per Octavius que va lèu venir August. Reformèt tanben prefondament la politica urbana de Roma per assegurar l'avitalhament e l'economia de la capitala.
La premiera tièra de reformas[modificar | modificar la font]
La premiera tièra de reformas se debanèt en 27 avC. Octavius fenhiá de rendre sei poders au Senat mai gardèt son ret d'influéncia sus l'administracion dei províncias o sus lei fòrças armadas e son contraròtle sus sei ressorsas financieras. Ansin, lo Senat, afeblit après la tièra de guèrras civilas dau sègle e la repression saunosa dei complòts de senators, foguèt pas capable d'assegurar la gestion dei províncias romanas e de l'Estat. Deguèt donc finalament, gràcias a la complicitat de certanei senators, de rendre seis atribucions a Octavius.
D'efèct, après Actium, i aviá oficialament ges de rasons de gardar l'estructura autoritària dau Triumvirat. Per respectar la tradicion romana, Octavius deviá donc tenir sei poders dau Senat. Gràcias a la poissança de son ret d'influéncia e de sa clientèla, capitèt donc d'empachar lo Senat de tenir lei capacitats sufisentas per dirigir l'empèri. Après lo succès d'aquela manòbra, fenhiá donc d'acceptar ambé reticéncia de dirigir lei províncias au profiech dau Senat per una durada limitada a dètz annadas.
Lei províncias foguèron partejadas entre Octavius que s'ocupava de zonas pus expausadas ai menaças exterioras e lo Senat. Aqueu partiment permetiá a Octavius de gardar lo contraròtle dirèct de la màger part dei legions (20 sus 26). De mai, la poissança financiera d'Octavius li permetèt de realizar divèrsei trabalhs sensa lo sostèn dau Senat. Pasmens, aqueu sistèma, fòrça a l'avantatge d'Octavius, permetiá de presentar un poder partejat ambé lo Senat tradicionau. De mai, lei províncias sota la diraccion d'Octavius avián ja conegudas un govèrn militar durant lei periòdes precedents, especialament sota l'epòca de Pompèa. Ansin, lo sistèma format en 27 avC permetiá de gardar una Republica de façada amb un Senat autonòm mai sensa la capacitat militara de rebutar Octavius.
Per completar aqueu sistèma, Octavius capitèt tanben d'obtenir lei títols d'August, que va venir son nom principau, e de Princeps. L'objectiu èra de marcar sa superioritat e d'evitar lo títol de Romulus tróp liat a la monarquiá. August èra un títol religiós novèu e Princeps èra un títol republican utilizat per regraciar un servitor de l'Estat. Enfin, obtenguèt divèrsei títols per marcar son poder sus lei fòrças armadas e sei succès militars. Aqueu segond ensems de títol èra relativament important car Octavius aviá fondat sa dominacion sus lo Senat gràcias au contraròtle de la màger part dei fòrças armadas.
La segonda tièra de reformas[modificar | modificar la font]
La segonda tièra de reformas se debanèt a partir de 23 avC per corregir lei limits e leis abús tròp vesedors dau sistèma de 27 avC.
Lo pus important èra lo consulat permanent d'August. Aquò èra necessari per intervenir dins leis afaires intèrns dei províncias dirigidas per de procònsols. Pasmens, èra un limit ais ambicions deis òmes politics romans desirós d'agantar la carga supausada pus auta de l'Estat Roman. L'objectiu d'August foguèt donc d'abandonar aquela carga venguda geinanta au profiech d'una carga novèla tenent de poders similars. Per aquò, deguèt donc obtenir dau Senat la definicion e lo vòte d'aquela posicion. Aquela aliança foguèt obtenguda gràcias a una aliança ambé certanei senators republicans. De mai, l'abandon de la carga de cònsol permanent èra puslèu una novèla bòna per lei senators car aumentava lei possibilitats de venir cònsol e de complir lo cursus honorum. En cambi, August venguèt imperium proconsulare maius, es a dire « premier dei procònsols » ambé de poders identics au periòde avans 23 avC. Venguèt tanben censor e tribun. Aquelei pòstes li permetián de tenir un drech de veto sus leis afaires de l'Estat, de presidir leis eleccions e de contraròtlar la nominacion dei senators. Enfin, totei lei tropas militaras romanas, i comprés la miliciá urbana de Roma, èra d'ara endavant sota son comandament.
Dins lei fachs, aquela tièra de reformas permetèt a August de vujar lo sens de la foncion de cònsol e d'assegurar sa posicion gràcias a la creacion de la carga novèla de proconsulare maius. De mai, renforcèt tanben sa dominacion sus l'aparelh militar de l'Estat (legions, miliciás...) per limitar lo risc de revòuta. Dins leis annadas seguentas, quauquei mesuras mens importantas completèron aquel ensems de lèis :
- en 19 avC, obtenguèt lo drech de portar publicament leis ensenhas de cònsols.
- en 12 avC, aprofichèt la mòrt de Lepidus per venir Pontifex Maximus.
- en 2 avC, foguèt elegit pater patriae, es a dire « Paire de la Patria ».
La politica administrativa e economica d'August[modificar | modificar la font]
La transformacion de Roma[modificar | modificar la font]
La transformacion de Roma foguèt una deis òbras principalas d'August que designèt especialament son amic Agrippa per dirigir la capitala e acomençar lei trabalhs durant son absència. Fòrça riche après lei guèrras civilas, lo generau aviá ja acomençat de modernizar la vila en 33 avC. Sa politica èra basada sus tres principis :
- melhorar lei condicions de vida deis abitants.
- abelir la vila gràcias a la bastida de monuments.
- celebrar la glòria de l'Empèri e d'August.
Per aquò, Agrippa s'ocupèt inicialament d'acabar lei projèctes acomençats durant lo periòde de Cesar. Puei, bastiguèt de termes e melhorèt l'avitalhament en aiga gràcias a la bastida d'un aqüeducte suplementari. Enfin, organizèt la construccion d'un Panteon, destruch en 80 avC, per celebrar la victòria d'Actium.
Aquela politica foguèt contuniada per August que melhorèt l'avitalhament de la vila en cerealas e s'ocupèt de restaurar sei temples. De modificacions foguèron realizats sus lo Forum. La segonda partida dau rèine veguèt la bastida de monuments novèus per celebrar lei succès militars d'August e tanben l'instauracion de la patz interiora dins l'Empèri.
La reforma dau sistèma d'impòst[modificar | modificar la font]
August adoptèt una reforma prefonda dau sistèma d'impòst. Aperavans, de tribut èran decidits d'un biais periòdic mai o mens logic per cada província. En plaça, decidiguèt de crear un sistèma de pagament regular d'impòsts dirècts e indirècts. De mai, la reparticion de l'impòst foguèt d'ara endavant basat sus lo nombre d'abitants de la província. Lei regions italianas èran dispensadas dau pagament deis impòsts dirècts. Pus eficaç, aqueu sistèma poguèt tanben aprofichar la situacion especiala dei províncias conquistas sus la rèina Cleopatra VII qu'èran consideradas coma lo ben personau de l'emperaire e non de províncias romanas. Ansin, lo tesaur imperiau teniá de reservas financieras fòrça importantas permetent de completar un budget per de trabalhs o de jòcs publics o d'organizar d'operacions militaras sensa lo sostèn dau Senat.
La politica d'expansion territòriala imperiala[modificar | modificar la font]
Après la formacion de l'Empèri, August decidiguèt d'una politica estrangiera agressiva e adoptèt lo nom Imperator (en occitan : « comandant victoriós ») coma premier nom per associar a la nocion de victòria militara. Fins a l'an 13, foguèt proclamat vingt-e-un còps imperator per sei tropas e divèrsei conquistas avián aumentat la superficia de l'Empèri Roman dins lo nòrd d'Espanha, dins leis Aups, en Illiria, en Panònia e dins lei províncias africanas e orientalas. Sa revirada quasi unica foguèt la resisténcia dei pòbles germanics que resistiguèron a la conquista romana a Teutoborg.
Lei conquistas foguèron dirigidas per de generaus o per de mejans diplomatics. Ansin, la victòria còntra Marc Antòni e Cleopatra aviá permés d'ocupar Egipte e Siria. En 25 avC, l'estat de Galatia venguèt una província romana sensa combat après l'assassinat de son rèi legitim per un complòt de Cort. Judèa conoguèt un sòrt similar a la fin dau rèine d'Eròde lo Grand (73-4 avC). D'operacions militaras foguèron necessàrias per esquichar l'insureccion dau nòrd d'Hispania e ocupar tota la peninsula en 19 avC, conquistar lei pòbles deis Aups entre 16 avC e Panònia entre 12 e 9 avC. En revènge, lei pòbles germanics, inicialament vencuts per Drusus, se revoutèron en 9 avC e anientèron tres legions durant la batalha de Teutoborg. August deguèt mandar d'urgéncia de renfòrç e ordonar l'abandon de la província de Germania. A l'Èst, la menaça dei Partes demorèt mai lei relacions se melhorèron e August obtenguèt en 20 avC deis emblèmas de legions capturats en 53 avC après la batalha de Carrhae.
La succession e la mòrt d'August[modificar | modificar la font]
La question de la succession d'August apareguèt en 23 avC quand l'emperaire foguèt grèvament malaut. Per assegurar l'estabilitat de la societat romana e de seis institucions, deguèt designar un eiretier a sa posicion unica dins l'istòria de Roma. Pasmens, aquò deviá pas suscitar la crenhença d'una restauracion de la monarquiá.
Lo premier eiretier possible foguèt son nebot Marcellus que moriguèt tre 23 avC. Après sa mòrt, semblèt designar son amic Agrippa coma eiretier. Lo mariguèt ambé sa filha unica e li donèt l'autoritat d'un procònsol e la direccion de províncias orientalas per una durada de cinc ans. De mai, Agrippa èra lo comandant en segond de l'armada après August. Pasmens, sa mòrt en 12 avC entraïnèt un cambiament novèu dins la succession de l'emperaire ambé la nominacion de Tibèri. A son torn, deguèt esposar la filha d'August e recebiguèt a partir de 6 avC una partida dei poders d'August. En paralèl, August adoptèt sei felens Gaius e Lucius Caesar, fiu d'Agrippa e de Julia l'Ainada, coma eiretiers oficiaus que foguèron cònsol gràcias au sostèn de l'emperaire. Pasmens, la mòrt dei dos òmes en 2 e en 4 laissèt Tibèri coma eiretier quasi unic. Finalament, lo testament d'August designèt coma eiretier Tibèri e sa frema, lo pòble de Roma e lei soudats dei legions.
La mòrt d'August se debanèt en 14. Après una reünion sus l'illa de Capri ambé Tibèri, es victima d'una malautiá e moriguèt a Nola. Son felen Agrippa Postumus, darrier fiu d'Agrippa e de Julia l'Ainada, foguèt assassinat lo jorn de sa mòrt mai lo responsable (probablament August espereu, Livia o Tibèri) es totjorn desconegut. Lo 17 de setembre, Tibèri reüniguèt lo Senat per organizar lei funeralhas dau defunt que foguèt cremat sus lo prat de Mart. Après la ceremonia, lo Senat demandèt a Tibèri de venir emperaire, ço que foguèt acceptat permetent de mantenir lo sistèma imperiau definit per August.


c: text/html

text:
Brantas
Brantas (oficialament en francés Brantes) es una comuna occitana de Provença situada dins lo departament de Vauclusa e la region de Provença-Aups-Còsta d'Azur.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Toponimia[modificar | modificar la font]
Per Dauzat e Rostaing, que fornisson una atestacion de 1161, Brantul, e una autra de 1254, de Brantulis (en latin), Brantas es un nom escur. Los autors citan una proposicion, la d'un tèma preceltic (ligur) *br-, contraccion de *bar, nautor, ambe doble sufixe -ant-ulu, accentuat sus l'antepenultima[1] (es a dire bran-). La finala -l s'es amudida o vocalizada e la vocala venguda finala ([y] ? [u] ? diftongue provisòri ? ) s'es alinhada sus una autra pus frequenta, [ɔ], resultat normal de -a pòsttonica. La consonanta finala escrita -s sembla posteriora au sègle XIII.
Istòria[modificar | modificar la font]
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Albert Dauzat, Charles Rostaing, Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France, reedicion Librairie Guénégaud, 1984

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Eth passat dissabte, 28 d’octobre,12 nedadors deth Vielha Swim Team estreèren era sason de competicions de piscina dera Federacion Catalana de Natacion qu’auec lòc en Mollerussa.
Per una costat, es Prebenjamins Aner Serrano, Biel González, Èlia Boya, Eric Barbeitos, Laura Paules e Ma Aran Morell participèren ena 1a Jornada dera Liga per Equipes Prebenjamina.
E d’aute costat, es Benjamins Alba Barbeitos, Alexandra Torres, Ari Boya, Berta Ariño, Bertrand Sirat e Jana Nus preneren part ena 1a Jornada de Liga Benjamina.
Eth calendari deth VIST seguís en noveme damb era Corsa deth Conselh Esportiu eth pròplèu dissabte 11 en Vielha, era Jornada Alevina deth dissabte 18 en Tàrrega, e era Liga per Equipes e 2au Jornada Benjamina en INEF de Lleida.
Vielha, 31 d’octobre de 2017
Conselh Generau d’Aran: Núria Sanjuan
Hònt e Fotos: Vielha Swim Team


text:
Eth Govèrn deth Conselh Generau d’Aran, entestat per Unitat d’Aran – PSC damb eth supòrt deth PRAG, ei un govèrn de consensi, atau coma acabe de demostrar aué damb er acòrd artenhut damb eth grop dera oposicion de CDA entà demanar era ampliacion deth tèrme d’exposicion publica deth Plan director urbanistic pendent un mes addicionau. Ua propòsta que s’a artenhut en tot rebaishar eth tèrme proposat per CDA (de dus mesi), qu’auesse alongat massa eth periòde entà dotar ath país d’un esturment tan de besonh entara planificacion territoriau, e esvitar eth traslat impossible der expedient deth Plan ara sedença deth Conselh Generau, a on es servicis tecnics faciliten dejà era consulta publica dera còpia deth document. Tèxte que, per cèrt, ei disponible enes Ajuntaments e era Generalitat, responsables dera tramitacion deth Plan, atenudes es competéncies urbanistiques qu’ostenten e qu’eth Conselh non a.
A despièch que, en aguest ahèr, era oposicion a sajat de confóner as ciutadans de forma irresponsabla e pòc respectuosa (de « totalitaris » s’an arribat a qualificar es govèrns deth Conselh e era Generalitat), eth procès s’a podut redreçar damb er acòrd e era sensatesa, hèt que certifique era capacitat de pacte e acòrd deth nòste Govèrn, coma s’a vist dejà damb era genèsi de projèctes nacionaus plan trascendents, coma eth dera reforma dera lei d’Aran (consensuada damb es grops deth Conselh), era futura lei der aranés (que se negòcie damb era Generalitat) o eth desvolopament d’un plan anticrisi (frut des besonhs manifestadi pes agents economics e sociaus ena Taula dera Economia), qu’aurà mobilizat de forma extraordinària 10 milions d’èuros.


text:
L’IEO sus Facebook
Facebook es un malhum ont l’occitan es pas daissat de caire. Los eveniments a l’entorn de la cultura occitana circulan plan e la lenga servís a de bon pels escambis entre las personas.
Dempuèi lo mes de decembre 2010, l’IEO federal a tanben son perfil sus aquel malhum. I parteja los eveniments de son iniciativa, relaia los eveniments de las diferentas seccions de l’IEO, e d’autres.
Partejatz vautres tanben los articles publicats per l’IEO A la fin dels articles de fons que l’IEO publica sus aquel site e tanben sul Servici de l’Emplec, podètz d’ara enlà clicar per los partejar, sus Facebook, Myspace, Twitter, etc. Son tanben sus Facebook :Ieo de Haute-GaronneIeo Antonin Perbòsc (IEO 82)IEO Lemosin - Libraria occitanaInstitut d’Estudis Occitans GersOstau Occitan (IEO 33)Centre Cultural Occitan d’Albigés


text:
Era Executiva rendís compdes damb es militants
Damb era moderacion deth president Arturo Calbetó e era vicepresidenta Angelina Cases, ara trobada i an assistit eth madeish sindic d’Aran e secretari generau, Francés Boya; eth vicesindic 1èr e conselhèr generau Rufino Martínez; eth vicepresident 4au dera Deputacion de Lleida e secretari d’Accion Municipau d’UA, Joan Riu, e er alcalde de Bossòst, Paco Rodríguez Miranda. Cadun a balhat compdes des sues responsabilitats enes airaus qu’amien en base as demanes qu’es militants anauen plantejant. En acabar era amassada, an gessut escuelhudi es coordinadors territoriaus de cada terçon.


text:
Bartolomeu Dias
Bartolomeu Dias (1450 - 29 de mai de 1500) foguèt un navegador portugués, nòble de la cor reiala, conegut per èsser lo primièr explorador europèu a aténher a partir de 1488 l'extrèm sud d'Africa, religant aital ocean Indian e ocean Atlantic, un dels eveniments mai importants de l'istòria de la navegacion a vela.
Bartolomeu Dias foguèt lo primièr explorador que naveguèt al long de la còsta africana dins l'Atlantic Sud, son viatge, contunhat per Vasco de Gama un decenni pus tard (1497-99), contribuguèt al descobriment de la rota maritima de las Índias.
L'expedicion[modificar | modificar la font]
En 1486 lo rei Joan II de Portugal l'encarguèt de montar una expedicion cap a la punta sud d'Africa dins l'espèr de trapar una rota maritima cap a las Índias. L'expedicion daissèt Lisbona en agost de 1487 amb doas caravèlas, la São Cristóvão, menada per Pêro de Alenquer, e la São Pantaleão, comandada per João Infante e menada per Alvaro Martins. Lo fraire de Bartolomeu, Pêro Dias èra lo capitani de la tresena nau encargada de l'intendéncia, amb João de Santiago coma pilòt. L'expedicion s'arestèt per se porgir en provisions a la fortalesa de Sao Jorge de Mina situada sus la "Còsta de l'aur" (Ghana actual). Dias atenguèt lo Golfo da Conceicão (Walvis Bay en Namibia actuala) en decembre. L'expedicion passèt al larg del Cap de Bona Esperança, e contuhèt a l'èst abans de dintrar dins l' Aguada de São Brás (Baia de Sant Blasi)- pus tard renomenada Mossel Bay - lo 3 de febrièr de 1488. Dias atenguèt lo punt extrèm de l'expedicion lo 12 de març de 1488 quora ancorèt a Kwaaihoek, prèp de la boca de la Bushman's River, ont un padrão -lo Padrão de São Gregorio - foguèt quilhat.[1] Dias voliá contunhar cap a Índia, mas foguèt forçat de se'n tornar per son equipatge que refusèt d'anar pus luènh.[2] Aquò foguèt pendent lo viatge de retorn que descobriguèt lo Cap de Bona Esperança, en mai de 1488. Dias tornèt a Lisbona en decembre del meteis an, aprèp una abséncia de setze meses.
Referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Alchin KL, from Elizabethan Era, « Bartholomeu Dias » (consultat lo 2 març 2010)
- ↑ "The World's History, Third Edition", by Howard Spoken, Prentice Hall, NJ 2006. page 444


text:
Fêche-l'Église
Fêche-l'Église es una comuna francesa, situada dins lo departament del Territòri de Belfòrt e la region de la Franca Comtat.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Lo vilatge a situat entre Beaucourt e Delle, a 22 km de la prefectura de Belfòrt e a una altitud mièja de 370 m.
Le village est situé entre Beaucourt et Delle, à 22 km de la préfecture de Belfort et à une altitude moyenne de 370 m.
La municipalitat se situa entre Beaucourt e Delle, a 22 km de Belfòrt, la capitala de departament, e a una nautor de 370 m.
El municipi se situa entre Beaucourt i Delle, a 22 km de Belfort, la capital de departament, i a una alçada de 370 m.


text:
Prenhan
Prenhan[1][2] (oficialament en francés Preignan) qu'ei ua comuna gascona, situada dens lo departament de Gers e la region d'Occitània.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comuna situada dens la zona urbana d'Aush sus lo Gers.
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Economia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
- Chartrosa deu Pastissèr, on visquèt lo General Dessolle
- Glèisa romanica de Sent Estiena, retocada au sègle XVI ; lo retaule de fusta daurada data deu segle XVII.
-
-
La glèisa de Prenhan, deu camin de Montaut
-
Personalitats ligadas dab la comuna[modificar | modificar la font]
- Jean Joseph Dessolles (1767-1828)
Embessonatges[modificar | modificar la font]
- Corral de Calatrava (Espanha) (Castilla Mancha) desempuish lo 17 de mai 1997,
- Vic en Fesensac (França) desempuish lo 21 avriu de 2009
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- Prenhan sus lo sit de l'Institut Geografic Nacionau
- Sit de Prenhan
- FESTIVAL ROCK'N'STOCK - un festival de musiques actuelles gratuit à Prenhan - Gers - França
- Râmoon Stompers - Groupe de Ska Punko Cuivro Rock'n'roll déjanté
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Sit Toponimia occitana
- ↑ « grafia d'après la mapa de las comunas de Gers en gascon »
- ↑ Prenhan sus lo sit de l'Insee


text:
Rasor d'Occam
Lo principi del rasor d'Occam es atribuit al fraire franciscan Guilhèm d'Occam, logica del sègle XIV, e que forma la basa del metòde reduccionista.
Somari
Versions[modificar | modificar la font]
Uèi, se pòt enonciar atal:
-
- « De doas teorias concurrentas, totas causas essent egalas d'autre biais, la mai simpla deu èsser preferida »
La version d'Isaac Newton pòt èsser pus clara:
-
- « We are to admit no more causes of natural things than such are both true and sufficient to explain their appearances. » Es a dire: « Devèm admetre solament las causas del natural que sián a l'encòp vertadièras e sufisentas per explicar son aparicion. »
Lo principi es tanben exprimit coma Entia non sunt multiplicanda praeter necessitatem, o "Sens dobte son pas a èsser multiplicadas sens necessitat", mas aquela senténcia foguèt escrita pels autors posteriors e se pòt pas trobar dins los escrits que nos parvenguèt. Occam escriguèt en latin Pluralitas non est ponenda sine neccesitate, qu'una traduccion literala seriá: "La pluralitat se pòt pas liurar al saber sens necessitat"
Dave Beckett de l'Universitat de Kent a Canterbury escriguèt: "La règla medievala de l'estalvi, o principi de l'economia, d'usatge frequent per Occam, foguèt coneguda jol nom de rasor d'Occam."
Lo rasor d'Occam tanben foguèt nomenat "economia de postulats", o "principi de la simplicitat", e "K.I.S.S." (Keep it simple stupid) (fa lo simple estupid). Un autre provèrbi que exprimís aquela idèa, e que es sovent repetit dins las escòlas de medecina, es "Quand ausisses endilhar, pensa als cavals, pas als zèbres."
Una autra varianta es l'Espada de Thargola de Nightfall, un cort conte, d'Isaac Asimov, e Robert Silverberg: "We must drive a sword through any hypothesis that is not strictly necessary", es a dire: Devèm talhar amb l'espasa tota ipotèsi que siá pas estrictament necessària.
La Sciéncia e lo Rasor d'Occam[modificar | modificar la font]
Lo Rasor d'Occam venguèt un principi de basa del metòde scientific. Es important notar qu'es un argument euristic, que dona pas necessàriament de responsas corrèctas. Sovent, diferentas ipotèsis son egualament simples, e lo Rasor d'Occam esprima cap de preferéncia dins aqueles cases.
Per exemple, aprèp una tempèsta vejatz qu'un arbre casèt. Amb las pròvas seguentas "una tempèsta", e "un arbre casut", una ipotèsi racionala poiriá èsser "la tempèsta tombèt l'arbre". Aquela ipotèsi demanda una sola suposicion, es a dire, un fòrt vent tombèt l'arbre. L'ipotèsi que "l'arbre foguèt tombat per d'extraterrèstres de 200 mètres d'auçada", implica fòrça suposicions suplementàrias, coma la vertadièra existéncia d'extraterrèstres, lor capacitat e volontat de far de viatges interestellars, lor capacitat de far caire d'arbres amb o sens intencion, e la biologia que lor permet de suportar la gravitat terrèstra amb los 200 mètres d'auçada. En consequéncia, la primièra ipotèsi es preferibla.
Lo Rasor d'Occam es pas equivalent a l'idèa que la perfeccion es la simplicitat. Albert Einstein aviá aquò en l'esperit quand escriguèt en 1933 que « Lo prepaus suprèm de tota teoria es rendre irreductibles los elements de basa fins que siá possible sens abandonar la representacion adaptada d'una donada simpla de l'experiéncia », sovint parafrasejat per « Las teorias deurián èsser tant simplas coma possible, mas pas pus simplas. » Lo Rasor d'Occam foguèt simplificat a l'excès disent: "L'explicacion mai simpla es la melhora" (o la "vertadièra").
L'estadistica e lo Rasor d'Occam[modificar | modificar la font]
I a diferents autors qu'obtenguèron de la teoria de las probabilitats lo Rasor d'Occam , e l'apliquèron a l'inferéncia estadistica, e tanben diferents critèris per sancionar la complexitat amb l(inferéncia estadistica. D'escrits recents suggerisson un ligam entre lo Rasor d'Occam e la complexitat de Kolmogorov.
Un dels problèmas amb la formulacion originala del principi es que s'aplica solament a de modèls amb la meteissa poténcia de explicacion (per exemple: preferir lo mai simple dels modèls egalament bons). Una forma pus generala del Rasor d'Occam pòt èsser obtenguda de l'inferéncia Bayesiana e del modèl Bayesian de comparason, que se pòt utilizar per comparar de modèls qu'acòrdan pas las donadas egalament bonas. Aqueles metòdes pòdon optimizar la balança entre la complexitat e la poténcia del modèl.
La religion e lo Rasor d'Occam[modificar | modificar la font]
Dins la filosofia de la religion lo Rasor d'Ocam, a vegadas, foguèt utilizat per contrariar los arguments de l'existéncia de Dieu, pas cap d'aqueles postulats foguèron considerats definitius, perque las suposicions assumidas foguèron pas definidas precisament. Tanben se deu apondre que lo principi es solament un guida cap a la teoria melhora basada sus la coneissença correnta, pas la "vertat".
En tot cas, malgrat que lo Rasor d'Occam (e, en general, la filosofia d'Occam) nèga qualques arguments de l'existéncia de Dieu, i a pas cap de dobte que Occam èra cresent convencut e que, amb un o autre argument, defend clarament l'existéncia de dieu e la practica de la religion.
Precisament, l'intencion d'Occam sembla d'èsser de separar la religion de la filosofia, fasent qu'aquela primièra, lestada del "pes" de la metafisica, pòsca avançar en tota sa puretat, e que (Occam tanben lo vegèt atal) la fe seguís l'unic argument en que se basa lo cresent que fa mantenir la teoria e la practica religiosas.
L'idèa de Guilhèm d'Occam e autres pensadors[modificar | modificar la font]
Guilhèm benlèu foguèt inspirat per d'autres pensadors. Per exemple: lo Libre V de la Fisica d'Aristòtel postula que "la natura òbra pel camin mai cort possible."
Galilèu faguèt una satira notable del Rasor d'Occam dins son Dialòg. Lo principi es presentat dins lo dialòg per Simplicio.
Fòrça scientifics modèrnes apondèron una autre sisa d'ironiá alara que de matematicians prepausen seriosament que las entitats basicas poirián èsser los "bits d'informacion", per exemple las chifras del còde binari, per atal las entitats de d'Occam poirián èsser vistas coma davancièras de la logica de George Boole e l'informatica modèrna.
Benlèu a causa de l'escura natura de la logica medievala, e del fosc de las tòcas de Guilhèm d'Occam, coma teologian, e logician, la discussion, e l'aplicacion del Rasor d'Occam son sovent plenas d'ironia.


text:
Barra d'armonia
La barra d'armonia qu'ei una partida deus instruments de còrdas hregadas (com, per exemple, lo vriulon) mes egaument de quauques guitarras e mandolina ; qu'ei pegada au dehens de la caisha d' armonia devath la taula d'armonia dens la longor de l'instrument suu costat on ei tienuda la còrda mei grava.
Qu'a dus pretzhèits:
- En purmèr que renforça la taula d'armonia au lòc on repausa un deus dus pès deu pontet e on aqueth darrèr b' exerçeish la grana pression transmesa per las còrdas tienudas.
- En dusau que transmet la vibracion viste e au long de la taula.
De l'aute costat deu pontet, qu'ei l'amna qui assegura la purmèra foncion, mes, aquesta que transmet lo son au hons de l'instrument.
Barra d'armonia e amna ambs que renforçan la taula d'armonia sosmesa a la grana pression deu pontet e que permeten de har vibrar d'un còp l'instrument sancèr.
Que cau soslinhar que las mandolinas bluegrass e las guitarras inventadas peu laütièr Orville Gibson en bèth inspirà' s de la laüteria deu vriulon, que pòden aver una barra d'armonia per la medisha rason.
- Caracteristicas generaus : arquet, pontet, barra d'armonia, amna, colofònia
- Ajòus : Rebec • Lira da braccio • viela
- Familha deu vriulon : vriulon • vriulon piccolo • vriulon alto • vriulon tenor • violoncèl • violoncèl piccolo
•Vriulon barròc •Pochette •Vriulon de Stroh •Norvègia : Hardingfele •Vriulon de Stroh
- Viola pomposa
- Arpeggione
- Familha de la viòla de gamba
- Contrabassa • octobassa
- Bariton
- Trompeta marina
- Sonsaina


text:
Gwennel
Gwennel en breton ( Vendel en francés) es una comuna bretona, situada dins lo departament d'Ille et Vilaine e la region de Bretanha.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
A situat a 38 km al nòrd-es de Roazhon e a 45 km al sud del Mont Sant-Michel dins lo país de Fougères. Es prèp de l'A84 (8/10 km).
Las municipalitats limitrophes son La Capèla-Santa-Aubert, Billé, Sant-Georges-de-Chesné e de Sants-Texans-sus-Couesnon.
Elle est située à 38 km au nord-est de Rennes et à 45 km au sud du Mont Saint-Michel dans le pays de Felger. Elle est proche de l'A84 (8/10 km).
Les communes limitrophes sont La Chapelle-Saint-Aubert, Billé, Saint-Georges-de-Chesné et Saint-Jean-sur-Couesnon.
Istòria[modificar | modificar la font]
Descobèrta de vestigis de tuiles gallo-romaines aital coma dos cavòts de l'epòca mérovingienne dins bon estat de conservacion, près del calvaire (en novembre 2005).
La municipalitat s'es facha conéisser/conéisser del grand public, quand lo cònsol a recebut un corrièr, lo 27 de decembre de 2007, amb un don anonyme 30 000 € per la restauracion de la glèisa[1].
Découverte de vestiges de tuiles gallo-romaines ainsi que deux tombes de l'époque mérovingienne en bon état de conservation, près du calvaire (en novembre 2005).
La commune s'est fait connaître du grand public, lorsque le maire a reçu un courrier, le 27 décembre 2007, avec un don anonyme 30 000 € pour la restauration de l'église[2].


text:
Fregimont
Fregimont [1] es una comuna occitana d'Agenés, situada administrativament dins lo departament d'Òut e Garona e la region de Novèla Aquitània, ancianament d'Aquitània.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Perimètre del territòri[modificar | modificar la font]
Toponimia[modificar | modificar la font]
Fregimont[modificar | modificar la font]
Las fòrmas ancianas son : Fregimont (castrum de ~), en 1271, Fregimonte (p. de ~), en 1520, Frigimontis (B. Quitteria ~), al sègle XVII [2]. Mont, del latin mons, montis, o puslèu montem, es de segur lo segond element del nom. Fregimont es a 160m, sus una sèrra, çò qu'es coërent. Los toponimistas explican la primièra partida per un nom germanic d'òme, Frigis, per Dauzat e Rostaing [3], Freigisus, prepausat dambe prudéncia per Negre, citat per Bénédicte Boyrie-Fénié, mès justament B. Boyrie-Fénié constata que le resultat seriá estat quicòm coma *Freimont dambe los noms fornits per sos predecessors, aquí perqué causís puslèu Fridius. Lo nom se seriá fixat entre los sègles V e VII [4].
Gaujac[modificar | modificar la font]
I a pas ren sus aquel Gaujac dins lo libre de Dauzat, mès i a pro de vilatges d'aquel nom o d'un nom aparentat que son citats. Gaujac s'explicariá per un nom latin d'òme *Gaudius dambe lo sufixe -acum [5], latinizacion del sufixe gallés -āco(n). Gaujac èra donc probablament una anciana granda propietat gallo-romana qu'aviá per mèstre *Gaudius. La solucion es retenguda per Ernèst Negre e per Bénédicte Boyrie-Fénié [6].
Istòria[modificar | modificar la font]
- En 1837, la comuna annexèt Gaujac [7], diferent de Gaujac, près de Marmanda.
Administracion[modificar | modificar la font]
- Abans la refòrma cantonala de 2014, aplicada en 2015, la comuna èra del canton del Pòrt Senta Maria; es ara del canton de Le Confluent (en francés), donc dels Ajustants (de l'Ajustant, del Jonhent, de l'Ajustador ?).
Demografia[modificar | modificar la font]
- En 1793, la municipalitat èra Fregimont e Cugurmont
- En 1837, la comuna annexèt Gaujac (130 abitants en 1836)
Demografia Gaujac[modificar | modificar la font]
- En 1793, la municipalitat èra Preyssac (Preishàs), Gaujac et Lesterne [9].
- Las donadas de la dreta del grafic, plaçadas automaticament, son las de la comuna entièra de Fregimont.
Luècs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Bénédicte Boyrie-Fénié, Dictionnaire toponymique des communes, Lot-et-Garonne, ed. CAIRN e Institut Occitan, Pau, 2012, p. 123
- ↑ Bénédicte Boyrie-Fénié, Dictionnaire toponymique des communes, Lot-et-Garonne, ed. CAIRN e Institut Occitan, Pau, 2012, p. 123
- ↑ Albert Dauzat, Charles Rostaing, Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France, Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. 303
- ↑ Bénédicte Boyrie-Fénié, Dictionnaire toponymique des communes, Lot-et-Garonne, ed. CAIRN e Institut Occitan, Pau, 2012, p. 123
- ↑ Albert Dauzat, Charles Rostaing, Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France, Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. 127
- ↑ Bénédicte Boyrie-Fénié, Dictionnaire toponymique des communes, Lot-et-Garonne, ed. CAIRN e Institut Occitan, Pau, 2012, p. 127
- ↑ http://cassini.ehess.fr/cassini/fr/html/fiche.php?select_resultat=15163
- ↑ http://www.annuaire-mairie.fr/ancien-maire-fregimont.html
- ↑ http://cassini.ehess.fr/cassini/fr/html/fiche.php?select_resultat=15163


text:
Montigny
Montigny es una derivación de la palabra latina mons o montis a través del sufijo galo -acum (de montis montaniacum y de ahí montigny) que aparece con frecuencia en topónimos de Francia. Durante tiempo se creyó que podría venir del patronímico Montanius o Montinius, pero la frecuencia con que se repite en distintos lugares (unas 60 comunas en toda Francia) lo hacen descartable.
Topónimos[editar]
- Montigny, comuna francesa del departamento de Calvados.
- Montigny, comuna francesa del departamento del Cher.
- Montigny, comuna francesa del departamento del Loiret.
- Montigny, comuna francesa del departamento de Meurthe y Mosela.
- Montigny, comuna francesa del departamento de Sarthe.
- Montigny, comuna francesa del departamento de Sena Marítimo.
Topónimos compuestos[editar]
- Billy-Montigny, comuna francesa del departamento de Pas-de-Calais.
- Maignelay-Montigny, comuna francesa del departamento de Oise.
- Montigny-aux-Amognes, comuna francesa del departamento de Nièvre.
- Montigny-devant-Sassey, comuna francesa del departamento de Mosa.
- Montigny-en-Arrouaise, comuna francesa del departamento de Aisne.
- Montigny-en-Cambrésis, comuna francesa del departamento de Nord.
- Montigny-en-Gohelle, comuna francesa del departamento de Pas-de-Calais.
- Montigny-en-Morvan, comuna francesa del departamento de Nièvre.
- Montigny-en-Ostrevent, comuna francesa del departamento de Nord.
- Montigny-l'Allier, comuna francesa del departamento de Aisne.
- Montigny-la-Resle, comuna francesa del departamento de Yonne.
- Montigny-le-Bretonneux, comuna francesa del departamento de Yvelines.
- Montigny-le-Chartif, comuna francesa del departamento de Eure-et-Loir.
- Montigny-le-Franc, comuna francesa del departamento de Aisne.
- Montigny-le-Gannelon, comuna francesa del departamento de Eure-et-Loir.
- Montigny-le-Guesdier, comuna francesa del departamento de Seine-et-Marne.
- Montigny-Lencoup, comuna francesa del departamento de Seine-et-Marne.
- Montigny-Lengrain, comuna francesa del departamento de Aisne.
- Montigny-lès-Arsures, comuna francesa del departamento de Jura.
- Montigny-lès-Cherlieu, comuna francesa del departamento de Haute-Saône.
- Montigny-lès-Condé, comuna francesa del departamento de Aisne.
- Montigny-lès-Cormeilles, comuna francesa del departamento de Val-d'Oise.
- Montigny-les-Jongleurs, comuna francesa del departamento de Somme.
- Montigny-lès-Metz, comuna francesa del departamento de Mosela.
- Montigny-les-Monts, comuna francesa del departamento de Aube.
- Montigny-lès-Vaucouleurs, comuna francesa del departamento de Mosa.
- Montigny-lès-Vesoul, comuna francesa del departamento de Haute-Saône.
- Montigny-le-Tilleul, comuna belga de la Provincia de Henao.
- Montigny-Montfort, comuna francesa del departamento de Côte-d'Or.
- Montigny-Mornay-Villeneuve-sur-Vingeanne, comuna francesa del departamento de Côte-d'Or.
- Montigny-Saint-Barthélemy, comuna francesa del departamento de Côte-d'Or.
- Montigny-sous-Marle, comuna francesa del departamento de Aisne.
- Montigny-sur-Armançon, comuna francesa del departamento de Côte-d'Or.
- Montigny-sur-Aube, comuna francesa del departamento de Côte-d'Or.
- Montigny-sur-Avre, comuna francesa del departamento de Eure-et-Loir.
- Montigny-sur-Canne, comuna francesa del departamento de Nièvre.
- Montigny-sur-Chiers, comuna francesa del departamento de Meurthe-et-Moselle.
- Montigny-sur-Crécy, comuna francesa del departamento de Aisne.
- Montigny-sur-l'Ain, comuna francesa del departamento de Jura.
- Montigny-sur-l'Hallue, comuna francesa del departamento de Somme.
- Montigny-sur-Loing, comuna francesa del departamento de Seine-et-Marne.
- Montigny-sur-Meuse, comuna francesa del departamento de Ardenas.
- Montigny-sur-Vence, comuna francesa del departamento de Ardenas.
- Montigny-sur-Vesle, comuna francesa del departamento de Marne.
Títulos[editar]
Apellido[editar]
- Charles de Montigny, diplomático (1805-1868)
- Jean de Montigny, poeta y obispo del siglo XVII
- Louis-Adrien Brice de Montigny, general de la Revolución y el Imperio
- Adolphe Lemoine, llamado Montigny, actor (1812-1880)
- Jean Montigny, parlamentario (1892-1970)
- Philippe-Claude Montigny, ebanista (1734-1800)
- Serge Montigny, pseudónimo del periodista y novelista Serge Labrunie (1922-2005)


text:
1519
Aquesta pagina concernís l'an 1519 del calendièr gregorian.
Somari
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
America[modificar | modificar la font]
Civilizacion astèca[modificar | modificar la font]
Desbarcament de l'expedicion de Hernan Cortés. Moctezuma II lo laissèt intrar dins Tenochtitlan ambé seis aliats lo 8 de novembre. L'acuèlh iniciau foguèt pacific mai la mesfisança aumentèt lèu. Cortés capturèt Moctezuma e assaièt d'obtenir sa somission per contraròtlar l'Empèri Astèc d'un biais legau.
Civilizacion maia[modificar | modificar la font]
Au començament de l'annada, arribada d'una expedicion espanhòla après aquelei de 1517 e de 1518. Au contrari dei doas annadas precedentas, lei Maias e leis Espanhòus preferiguèron negociar (en despiech d'exaccions de Pedro de Alvarado). De relacions bònas foguèron ansin establidas entre la ciutat de Cozumel e Cortés. En revènge, lei Chontales refusèron de negociar e una batalha se debanèt a Centla lo 14 de març. S'acabèt per una victòria espanhòla. Puei, l'expedicion se dirigiguèt en direccion dau litorau occidentau ont aprenguèt l'existéncia de la civilizacion astèca que sa conquista venguèt son objectiu principau delaissar lei territòris maias fins a 1523.
Arts[modificar | modificar la font]
Sciéncias e tecnicas[modificar | modificar la font]
Economia[modificar | modificar la font]
Naissenças[modificar | modificar la font]
- Andrea Cesalpino, naturalista, filosòf e mètge italian.
Decèsses[modificar | modificar la font]
- Leonardo da Vinci, artista, sabent e filosòf italian.


text:
Barst
Barst es una comuna francesa, situada dins lo departament de Mosèla e la region de Lorena.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
- Ancian fief episcopal del bailliage de Vic.
- Zòna de fòrça fòrts combats l'an 1940 quand los Alemands an temptat de perforar la Linha Maginot Aquatique. Aquel #qu'atenheràn continuament a l'abandon d'aquela sus òrdre pels soldats franceses.
Dempuèi novembre 2005 la municipalitat a dotat de l'anautit dèbit internet.
- Ancien fief épiscopal du bailliage de Vic.
- Zone de très forts combats en 1940 lorsque les Allemands ont tenté de percer la Ligne Maginot Aquatique. Ce qu'il réussiront suite à l'abandon de celle-ci sur ordre par les soldats français.
Depuis novembre 2005 la commune est dotée du haut débit internet.


text:
Que vòl mostrar lo desvolopament de la societat d’uei – lo capitalisme – e de las societats anterioras. (Serialisat)
Per la màger part de l’existencia umana, los umans – una espècia dels grands monards – vivián dins una societat del comunisme primitiu. Sense la cooperacion, aurián devenguts escantits. La molecula principala d’aquela societat èra la tribú, o la familha granda.
De sas originas, los umans manjavan per la mager part los fruchs e las legumas salvatjas. Èran tanben caronhaires, manjant los cadavres dels altres animals ja tuats pels animals carnivòrs. Es alavetz mai convenable los sonar culheires-caronhaires que culheires-caçaires. Perqué? Per çò que la casa a besonh de preparacions dificilas e dangierosas, e besonh d’un grand nombre. Trabalh que fasiá de la casa una activitat plan infrequenta per comparason amb lo culhiment dels fruchs o las èrbas, o la carònha.
Tanben era lo ròtle de las femnas mai important, e la capacitat de donar naissença las ganhava lo títol de magicians. La terra ela meteissa es onorada coma la maire de tot, so que la societat e sa religion èra matriarcala.
Los umans son pareguts en primièr al sud d’Africa.
Migrant vèrs lo nòrd, i aviá los umans que colonisavan Asia e Euròpa. Los primièrs umans èran d’una tintura negra, convenabla al climat sud african. Eles migran al nòrd e evolucionavan a travèrs las millenias e la tintura e las caracteristicas dels Orientals, mai convenables als climats fregs e montanhards cambian. I comprés los umans d’uèi del Tibet, la Mongolia, eca. Eles a son torn, migravan en direccion de las Americas, una part vèrs l’oèst fins a Lapònia e la Finlàndia. Encara los altres migravan d’Asia centrala fins Euròpa.
Totas aquelas societats èran societats comunistas-primitivistas. La tèrra per eles era la Granda Maire, de la quala èran ges los proprietaris mai los enfants. Una partida de la natura, èran ges al dessus d’aquela, mai dedins aquela. (Veire Jim Mason, “An Unnatural Order.”)
Las religions divèrsas reflechissián aquela vista, e los animals non umans èran vistes come pòbles, abitans egalament de la tèrra, e mesme superiors. Los dius e las divessas en forma animala èran onorats e venerats ansin.
Los atges de glaç lo fasián impossible dins l’emisfèri del nòrd de trobar los fruchs o las plantas, e los umans qu’abitavan aquelas regions èran compulsats de caçar per subreviure. Vivián al costat d’una autra espècia umana, los neandertalians.
Aqueles èran dependents sus la caça e la carònha per subreviure. Aital, la caça devenguèt mai importanta dins lo nòrd, causant lo ròtle de las femnas de disminuir en importància. Los neandertalians devenguèron escandits tre la retracta del glaç.
Anthony Walker*
*Dempuèi uèi trobarètz una pichona biografia dels redactors de Sapiéncia en la seccion Qui sèm.


text:
Districte de Sant Andreu
Lo districte de Sant Andreu es lo tresen dels districtes de Barcelona en estenduda, amb una superfícia de 653 ha e amb una populacion de 142 598 abitants (2005).
Se tròba situat al nòrd de la vila, es limitat pel riu Besòs, que fa de frontièra entre Barcelona, e los pòbles vesins: Sant Adrià de Besòs e Santa Coloma de Gramenet, e los districtes barceloneses: Nou Barris, Horta-Guinardó e Sant Martí.
La configuracion d'aquel districte data de l'an 1984, quand la vila de Barcelona aprovèt la division territoriala actuala en 10 districtes. Ras d'aquela division, lo districte de Sant Andreu tornèt recuperar los quartièrs de la Trinitat Vièlha e lo Congrès.
A l'ora d'ara, es format de 7 quartièrs d'origina istorica fòrça divèrs:


text:
Mite de la cavèrna
Lo Mite de la Cavèrna es plan segur la mai coneguda de las metafòras, allegorias o mites de Platon. Foguèt creat per explicar sa teoria de las idèas. Lo mite de la cavèrna se tròba al començament del libre sèt de "La Republica".
Explica cossí de personas presonièras dins una cavèrna veson sus las parets en ombras lo rebat de çò qu'i a enrè d'eles mercés a la lutz d'un fuòc.
Los objèctes fòra de la cavèrna representan la realitat, las idèas, alara que las ombras ne son las copias imperfèctas, las causas del monde tangible. Del meteis biais que las ombras remembran l'objècte original per la siloeta, las causes remembran las idèas etèrnas (teoria de l'anamnèsi o reminiscéncia). La lutz que permet de veire, assimilada dins los sègles posteriors a la rason, seriá l'idèa suprèma, qu'es una triada del ben, la Veritat e la Beutat.
Resumit del Mite de la Cavèrna[modificar | modificar la font]
Dins lo mite de la cavèrna, Platon conta l'existéncia d'òmes captius dempuèi lor naissença a l'interior d'una escura cavèrna. Son presonièrs ligats a las cames e col, de biais que son obligats de mirar totjorn endavant sens poder jamai tornar lo cap. La lutz qu'enlusentís la tuta ven d'un fuòc alucat enrè d'eles.
Platon, per la bòca de Socrates, nos ditz qu'imaginèm un camin levat e long entre los presonièrs e lo fuòc, ont es bastit un mur per ont passan d'òmes que pòrtan tota mena de caras que los subrepassan, aqueles òmes de còps qu'i a parlan e d'autre còps que demòran silencioses. Los captius pòdon veire res mai que las ombres de las caras rebatejada pel fuòc sus la paret de la cavèrna, e per manca d'autre ensenhament pensan que las ombras que veson son los objèctes reals, la meteissa realitat. Mas Platon nos invita a imaginar que un d'aqueles captius comença a fa lo ligam entre los sons e las caras e comença a veire que se pòt desencadenar e que pòt caminar e sortir, amb grand esfòrç, de la cavèrna. Un còp qu'arribèt a sortir, la lutz del solelh l'esbleugís e deguèt cercar las ombras e las causes rebatejadas dins l'aiga; mai endavant s'abituèt a mirar los objèctes eles meteisses e a la fin descobririá la realitat e çò que son las causes e poirá las contemplar amb tot lor esplendor.
Mas, lo mite acaba pas aquí, Socrates torna fa dintrar lo presonièr dedins la cavèrna perque a l'obligacion morala d'explicar als autres presonièrs e puèi los convéncer que çò vison es engana e falsedat. Mas los presonièrs, alienats dempuèi l'infança lo prenon per fòl e se'n rison, e fin finala totes asseguran que se qualqu'un ensejariá de los desligar e los fariá pujar l'abrupta cavèrna lo matariá.
Interpretacions del mite de la cavèrna[modificar | modificar la font]
Aquela fin fa referéncia Socrates el meteis, que foguèt condemnat a mòrt en un procès celèbra a Atenas per aver obligat sos conciutadans a pensar e a anar al delà de las aparéncias. Qu'es aquel que libèra l'esclau? Dins lo tèxte de Platon es pas dich explicitament, mas lo presonièr qu'es liberat, lo es pel "mèstre" (nòu omenatge de Platon a Socrates) qu'es quin l'obliga a pensar e a transcendir la falsa e comòda realitat. De fach dins lo tèxte se ditz explicitament que se deu, per fòrça se cal, liberar l'esclau, que de tant abituat qu'es a sa condicion d'esclau es incapable de pensar dina una realitat d'òrdre superior. I a, doncas, un sens pedagogic d'aquel mite que se pòt comprendre coma una allegoria de l'ensenhament.
E mai del mite o allegoria de la cavèrna se pòt distinguir doas grandas regions:
- A) l'interior de la tuta, leugièrament illuminada per un fòc e
- B) l'exterior, dominat per la lutz del solelh.
A son còp caduna d'aqueles partidas se dividís en doas partidas, del biais que las ombras (A1) que los presonièrs veson projectadas al fons de la cavèrna, provocadas per la lutz del fuòc (A2), son ombras d'objèctes artificials coma anfòras, estatuas e d'autres objèctes que pòrtan los òmes que son enrè dels presonièrs. E dins la region superiòra, fòra de la cavèrna, tanben i a objèctes (objèctes naturals) coma arbres, Nívols, montanhas o animals (B1). Las ombras qu'aqueles projèctan existisson, mas provocadas per la lutz del solelh (B2). Atal doncas, del punt de vista ontologic (se referissent, doncas, als diferents nivèls de realitat) Platon descriu quatre nivèls.
Per aquò vesèm que d'entre las ombras del monde interior de la cavèrna (que los presonièrs creson que son l'unica realitat) son de projeccions artificialas (d'objèctes artificials provocats per un fuòc), a l'exterior de la cavèrna (que representa l'autentica realitat que Platon fa coïncidir amb las idèas) las ombras son de projeccions d'objèctes reals (que Platon fa coïncidir amb las entitats matematicas) projectadas per la lutz del solelh (que Platon fa coïncidir amb l'idèa del Ben suprèm).
Aquelas quatre regions coincidisson amb los quatre gras de saber que parla Platon: la partida correspondent a l'interior de la cavèrna s'identifica, del punt de vista epistemologic, amb la doxa (opinion o coneissença sens fondament) que pòt èsser formada per la eikasia (imaginacion) e la pistis (cresénça). Atal, doncas, l'opinion o doxa representa una falsa coneissença, pasmens qu'aquò siá vertadièr, coma çò qu'arriba als presonièrs de la cavèrna. La partida correspondent a l'exterior de la cavèrna representa, del punt de vista epistemologic, la vertadièra coneissença o epistèma, que se dividís en dos gras, de la mai bassa a mai granda importància: la dianoia o coneissença discursiva (coneissença cientificas e matematica, e la noesi o coneissença filosofic que se desvolopa dialecticament.
Lo camin de la pujada -dificil, long, exigent- dempuèi l'interior de la cavèrna, que lo presonièr fa amb l'ajuda del misteriós personatge que lo fa montar cap en amont (allegoria del mèstre), representa çò que Platon ditz de la dialectica ascendenta. Lo camin contrari, un còp que lo presonièr se liberèt de las falsas coneissenças e pòt tornar a ensenhar la vertadièra realitat, es conegut coma la dialectica descendenta.
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- (ca)Lo mite de la Cavèrna (La República, 514a-517a, Fundació Bernat Metge, Barcelona, pp. 11-122). (ca)
- (ca)Explicacion didactica del mite de la cavèrna.
- (ca)Lo mite de la cavèrna in FiloXarxa.


text:
"Meddia aranés": Reparacion d'urgència ena tor deth campanau dera glèisa de Bossòst
Ua revision programada des umitats deth losat dera glèisa dera Purificacion de Bossòst a permetut detectar ues enedures ena tor deth campanau qu'ara cau restaurar de manèra urgenta. N'informam aué en programa a on detalham tanben eth mercat de materiau d'esquí de segona man que se hè en Arties a on tanben se promocione era hèsta deth Haro, e ua actuacion de Gospel ena glèisa de Mijaran. Una revisió programada de les humitats del teulat de l'església de la Purificació de Bossòst ha permès detectar unes esquerdes a la torre del campanar que ara cal restaurar de manera urgent. N'informem avui al programa on detallem també el mercat de material d'esquí de segona mà que es fa a Arties on també es promou la festa de l'Haro, i una actuació de Gospel a l'església de Mijaran.


text:
14 décembre 2009
La lum : onda o particula ?
Dins l'istòria li a agut mantunei teorias sus lo subjècte : unei pensavan que la lum era facha de particulas ponctualas (Newton per exemple), e autrei pensavan qu'era una onda (per exemple Huygens). Li a caugut esperar mai de tres sègles per aguer la respònsa : la lum es a la fes onda e particula ! Aqueu concèpte de dualitat onda-particula es l'avi de la mecanica quantica, finda se n'es panca. D'una man Einstein descorbe en 1905 l'efèt foto-electric, que li balha son prèmi Nobel per ço qu'es bensai lo promièr exemple d'un... [Lire la suite]
20 novembre 2009
Unei reflexions sus lei cresenças anti-scientificas
[Segon una suggestion de JP la rapieta] Vivem dins un monde qu'es clafit de tecnologia, monte finda de teorias cabelotractadas coma la relativitat generala an d'aplicacions dins la vida vidanta (ex: la correction dau posicionatge per GPS). Pasmens li a molon de cresenças arcaïcas qu'an la vida dura, e que son manco pas escagassadas per la massificacion de l'educacion superiora. Coma aquò es possible ? Coma convencer sa secretaria qu'Uranus a ges d'influença sus sa fòrma dau jorn ? L'efèt placebo La mager part d'aquestei cresenças... [Lire la suite]
10 novembre 2009
Co que voletz
Encuei vos perpausi de faire un article permanent (li aurà un ligam dins la colona a man drecha) per recampar toei vòstrei vòts : Voletz que parli de quaucarren de particular ? Avetz vist un article sus un fenomèna naturau e voletz saupre ço qu'en pensi ? Voletz un conselh scientifica per netejar vòstreis olas ? Voletz introdusir un debat sus un subjècte ligat a la sciença ? O non sabi qué... Es aquí que cau demandar ! Mandetz un pichon comentari aquí e provarai de faire un article sus ço que m'avetz demandat tres qu'es possible. ... [Lire la suite]
08 novembre 2009
Lei brocaduras de l'IEO
Aviáu auvit de gent que m'avian dich qu'existava unei brocaduras scientifica qu'avian trobat dins tal o tal locau de l'IEO. Ai cercat sus lo oèb, vaqui ço qu'ai trobat, tres lexics : informatica, biologia e matematicas. Malastrosament ren de mai, e ren que parla dau fons scientific puslèu que de lengüistica aplicada. Mai sus lo foròm Occitania!! es estat dich que li a agut de brocaduras d' "iniciacion a la fisica quantica dins lo locau de l'IEO Besiers" e "de quimia organica a l'IEO33". Adonc se avetz mai d'informacion sus aquelei... [Lire la suite]
29 octobre 2009
En grève
/archives/2009/10/29/15607562.html Je suis en grève tant que vous ne me ferez pas de commentaires. Des commentaires d'un mot si vous voulez, ou des commentaires assassins, ou des commentaires pour dire que vous n'avez rien compris, je m'en fout, mais des commentaires, merde ! Je ne peux pas parler dans le vide sans savoir si ce que je fais est bon ou pas...
29 octobre 2009
En cauma
/archives/2009/10/29/15607610.html Siéu en cauma de tant que mi faretz pas de comentaris. De comentaris d'un mòts se voletz, o de comentaris assassins o de comentaris per dire qu'avètz ren capit, m'en bati, ma de comentaris, merda ! Pòdi pas parlar dins lo vuèj sensa saupre se ço que fau es bòn o pas...
26 octobre 2009
Encausa e consequença
/archives/2010/12/14/19869988.html La question de l'emplicacion logica, dei relacions entre encausas e consequenças, es a la basa de totei nòstrei reflexions, que siágue dins la sciença, la filosofia, o la vida vidanta. Mai es soventi fes mau entenduda, coma va mòstran lei sofisme tau lo famós "Tot ço qu'es rare es car. Un chivau bon mercat es rare. Donc un chivau bon mercat es car." En fach finda per un scientific li a mantuns contèxtes per estudiar ço qu'es l'emplicacion logica... En logica classica En logica classica,... [Lire la suite]
15 octobre 2009
La particule du gabian
/archives/2009/10/13/15418417.html Une nouvelle anecdote aujourd'hui : l'origine du nom quark. La majorité des particules ont un nom dont on peut retracer l'étymologie, soit pour le commun des mortels (ex: neutre + on → neutron) soit pour un grecophone (ex: ἁδpός, hadrós, fort + on → hadron ). Mais le quark fait exception, il n'y a aucune raison rationelle pour qu'un quark soit appelé quark. Ce nom fût donné par le père du modèle des quarks, Murray Gell-Mann (prix Nobel 1969). Il explique un peu son choix dans le livre The Quark and... [Lire la suite]
13 octobre 2009
La particula dau gabian
/archives/2009/10/15/15449360.html Una nòva anecdòta encuèi : l'origina dau nom quark. La magèr part dei particulas an un nom que si pòu retraçar son etimologia, siá per lo comun dei mortaus (ex: neutre + on → neutron) siá per un grèga-parlant (ex: ἁδpός, hadrós, fòrt + on → hadron ). Mai lo quark fa excepcion, li a ges de rason racionala per qu'un quark siágue dich quark. Aqueu nom foguèt balhat per lo paire dau modèl dei quarks, Murray Gell-Mann (premi Nobel 1969). Explica un pauc sa causida dins lo libre The Quark and the Jaguar,... [Lire la suite]
11 octobre 2009
Une histoire de pingouin
/archives/2009/10/11/15386588.html Quelquefois les physiciens ont des inspirations étranges, aujourd'hui je vais vous parler du diagramme pingouin. C'est une classe de diagrammes de Feynman dont la forme ressemble vaguement (mais alors vaguement...) à un pingouin. Le terme fut inventé par le théoricien anglais John Ellis, qui explique [ref] : "Mary K. [Gaillard], Dimitri [Nanopoulos] et moi étions d'abord interessés à ce qu'on appelle aujourd'hui diagrammes pingouin alors que nous étions en train d'étudier la violation de... [Lire la suite]


text:
16 octobre 2014
René Merle : "Lo volame e lo martèu" - Billet (Mesclum)
Paja "Mesclum", La Marseillaise, 7-12-1989 Quora escanèt la Republica son Prince President, lo 2 de decembre de 1851, qu’anavan ganhar leis elecions lei republicans vertadiers, s’enaussèron lei "roges" de Delfinat, Lengadòc e Provença, païsans, mestieraus, obriers. Lo volame e lo martèu. Dau tèmps qu tremolava la bòna borgesiá miejornala, que mandarà de flors a l’armada de Badinguet. Dau temps que lo paure Romanilhe escupissiá sus lei "partejaires" dins son jornau d’Avinhon. Glòria an aquelei oblidats de l’istòria oficiala, que... [Lire la suite]
16 octobre 2014
René Merle : "Decembre de 1851, un pòple drech", Billet (Mesclum)
La Marseillaise Mesclum 5 décembre 1991 2 de decembre de 1851, ambe son còp d’estat, lo president de la republica Lois Napoleon Bonaparte assegurava son destin personau tant coma aqueu de la borgesiá d’afars que lo sosteniá. Occupadas per l’armada, lei ciutats gròssas de nòstra region bolegueron pas gaire, o pas, e mai, coma Arle e Tolon, qu’aguesson votat per la democracia sociala. De tot biais, leis obriers de Marselha s’enausseron pas per una republica que leis aviá escrachats en junh de 1848. Bolegueron pas... [Lire la suite]
16 octobre 2014
René Merle, "Gaspard de Besse" - Aquò d’Aquí
Gaspard (Gaspard de Besse) Aquò d’Aquí, 80, 1993 Pichon, me fasián paur en passar lei Gòrgas d’Oliulas, “Regarde, le trou de Gaspard”, l’entrada negrassa d’una bauma au pè d’un bauç. D’aquí Gaspard e sa chorma espinchavan la rota de Tolon a Marselha, per espelhar negociants e ricas. Lo pertús traucava la montanha, e gardava lo tresor... De’n pertot dins Var i a de traucs de Gaspard. Es que sa memòria s’es pas jamai perduda en Provença bassa. Despuèi dos sègles, la legenda de Gaspard a pas quitat d’inspirar òmes de letras e... [Lire la suite]
16 octobre 2014
René Merle, "Janine Garrisson, Protestants du Midi", (Occitans ! IEO)
René Merle - Lectura : Janine Garrisson, Protestants du Midi, 1559-1598, Bibliothèque historique Privat, 1991. Occitans, n° 48, mars 1992. Non, es pas anglesa Janina Garrisson, mai, coma dis lo prefaci, “d’une vieille famille protestante de Montauban”. Si compren que sa recèrca, dins la rigor scientifica (es una tèsi), tòca tanben au sens d’una istòria viscuda coma sieuna : aquesta publicacion participa d’una òbra consacrada a l’istòria dau protestantisme francés, que son Les Protestants au XVIe siècle,... [Lire la suite]
16 octobre 2014
René Merle, Pélot “Bandit d’honneur”, (Occitans ! revista de l’I.E.O)
René Merle - Lectura : José-Ramon CUBERO - Pélot “Bandit d’honneur”. Un clan gascon face au pouvoir central 1800-1816 - Privat, Collection Le Midi et son histoire, 1992. Occitans ! revista de l’I.E.O, n°52, 1992 1800 : Bonaparte au poder. Dins la pròchi campanha au Nòrd de Tarbas, lei Lamon, una familha patogena, paire, maire, enfants, que rauban per completar lei revenguts modestas de sa bòria, e per plaser tanben. Familha decimada per la justícia de l’Empèri. Vèrs 1811, dins una Bigòrra que, au contrari de... [Lire la suite]
16 octobre 2014
René Merle : "Amable Richier, chanson républicaine en provençal pour le 14 juillet"
Voici une chanson républicaine en provençal, lancée pour le premier 14 juillet républicain, en 1878, et qui fut très répandue en son temps. La donner ici n'a rien d'une coquetterie linguistique. Il s'agit d'une contribution à la remise en perspective de nos valeurs républicains, si malmenées aujourd'hui. J’ai entendu cette chanson pour la première fois en 1976 : je recueillais à La Cadière (Var), des témoignages pour l’ouvrage Culture occitane, per avançar, Paris, 1977). En évoquant sa jeunesse militante dans l’entre... [Lire la suite]
16 octobre 2014
René Merle, "Decembre de 1851", Aquò d'Aquí
Decembre de 1851, cendres o recaliu ? Aquò d’Aqui,62, decembre de 1991 Valon que per çò que li metem leis aniversaris, se per astre leis oblidam pas. Adonc, bòn aniversari, an’aquelei que per malastre si rescontreron pas gaire : lei que de defendre la libertat sigueron badalhonats, lei que d’aparar sa lenga parleron dins lo vueje. Decembre de 1851, l’armada fusilha per lei còlas deis Aups-bassas, de Var, caça lei “rotges” au sud dei Aups-nautas, dins Ardecha, Droma, Erau, Gard, Vauclusa... Amolonats dins lei... [Lire la suite]
16 octobre 2014
René Merle, "Benito", Tr'òc
René Merle - Benito Tr’òc, n°15 - mars 1992 Mediterraneitat, ais Milan-Barcelona, interdialectalitat neò-latina son de mòda. Dau còp lo rodelet prov’òc, que sòrt gaire d’en cò sieu, saluda sei Felibres monegascs, son parlar ligur (si compren, lei auditors de Vaquí FR3 venon de o verificar), sa literatura. E son poëta Notari, un qu’esquichava la diglossia de sa poësia granda. Tè, en 1935 (sempre precursor lo Sud-Est ?) quora Sabiani e Darnand de Marselha a Niça organison sei “troupes de choc”, e Tolon dona un primièr... [Lire la suite]
15 octobre 2014
René Merle : - Frédéric Daucros, Célestine Daucros, la révolte de la Mer Noire - témoignage en langue d’Oc.
René Merle, Culture occitane, per avançar, Éditions sociales, 1977. Transcription fidèle de l’enregistrement du témoignage de Frédéric et Célestine Daucros, de Hyères (Var), recueilli à Aups (Var) en 1976. Ils avaient tous deux 80 ans. Le texte a été publié dans René Merle, Culture occitane, per avançar, Éditions sociales, 1977. Frédéric Daucros Siam partits lo 11 novembre de 1918, per l’Adriatica. En d’aquèu moment, l’aviá pas d’organisacion, mai èri dejà inscrit ai roges. D’aquí m’an mandat sus lo France e lo 23... [Lire la suite]


text:
-588
Aquesta pagina concernís l'an -588 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Asia[modificar | modificar la font]
Babilònia[modificar | modificar la font]
Perseguida deis operacions en Palestina-Siria còntra Egipte e lei rèis insurgents de la region. Unei vilas importantas (Jerusalèm, Tir, Lakish..) i foguèron assetjadas per lei Babilonians dirigits per Nabucodonosòr II.


text:
Lo vilatge lemosin de Briva èra inquiet. Los sieus abitants podián pas creire çò que totes disián: Lo rei es mòrt, lo rei es mòrt ! Èra l’an 1199 e lo rei qu’aviá mòrt prèp del vilatge èra Ricard Còr de Leon, lo filh mai aimat de N’Alienòr, lo mai brave, lo mai valent, lo rei que parlava la lenga del pòble e que tant aviá lutat contra lo rei de França per los protegir. Segon las cronicas contemporanèas foguèt plan plorat pel pòble. Mas plorèron totes quand moriguèt Ricard d’Anglatèrra ?
Las cronicas de l’epòca parlan totas d’un quite fach: lo 6 d’abril de 1199 Ricard Còr de Leon, en guèrra amb Felip II, rei de França, s’èra anat a Chasluç, un pichon vilatge del Lemosin qu’a l’epòca aviá un castèl. Lo sieu sénher s’aviá rebellat e caliá prene lo castèl e punir lo pichon sénher feudal. Ja fasiá temps que Ricard Còr de Leon èra conegut per aver una disciplina de fèrre.
Lo rei d’Anglatèrra, sénher d’Irlanda, duc de Normandia, d’Anjou, Maine e Aquitània aviá passat lo jorn en tot jogar al gat e lo rat amb un cavalièr que i aviá en naut de la tor mai nauta del castèl (que uèi existís pas pus). Aqueste practicava amb l’arc sus Ricard e aqueste aplaudissiá lo fach. Mas alavetz un segond soldat rebèl lancèt una sageta amb una balesta e Ricard foguèt ferit de mòrt. Puèi, la nafradura gangrenèt e lo rei dels aquitans e lemosins moriguèt en mans de la sieuna maire Alienòr, que tot o aviá fach per lo liberar de la preson alemanda ont èra estat pendent mai d’un a après tornar de la tresena crotzada.
Un rei occitan en tèrras anglesas
Ricard Còr de Leon foguèt rei d’Anglatèrra pendent solament dètz ans mas abans ja èra duc de Normandia, Aquitània e Gasconha, sénher de Chipre e Irlanda e comte d’Anjou e Nantes. Quand aguèt la corona après la mòrt del sieu paire, lo rei plantagenet Enric II, en 1189, ja èra conegut pels occitans coma Òc e No pr’amor de son umor cambiadissa, los sieus poèmas en la lenga del pòble (cossí fasián los trobadors ) e pr’amor qu’èra lo filh mai aimat d’Alienòr, la duquessa d’Aquitània qu’aviá mai tèrras que lo rei de França e tant aimada pel pòble.
Mas Ricard, maugrat nàisser en Oxford e demorar en Anglatèrra fins los uèch ans, sembla èsser que parlava pas anglés. A la fin del sieu regnat, lo sieu fraire Joan ( que seriá mai tard nomentat “lo sens tèrra”), començariá una campanha contra los estrangièrs qu’avián bona posicion en l’administracion anglesa. E aquò aviá, segon Joan, coma causa dirècta, èsser amics del rei Ricard, un rei que, a uelhs angleses, èra pauc anglés pr’amor que tanpauc parlava pas la lenga del país.
Ricard Còr de Leon compausèt divèrses tèxtes en la sieuna lenga mairala – la sieuna maire èra gascona e los subjèctes mai fisèles jamai considerats pel rei guerrièr foguèron los “fisèles lemosins”. D’aquestes, solament n’a demorat un, escrich en vèrs pendent la sieuna captivitat en tèrras alemandas, un escandal a l’Euròpa de l’epòca:
Ja nuls hom pre non dirà sa razon
Aderchament, si com hom dolents non;
Mas per conort deu hom faire canson.
Pro n’ay d’amis, mas paure son li don;
Ancta lur es si, per ma rezenson,
Soi sai dos ivers pres.
Mas l’amor que sentiguèt lo pòble sembla que foguèt pas compartit per la noblesa. Aquesta coneissiá mai la crudeltat del rei. Ricard Còr de Leon aviá lutat coma un rebèl contra lo sieu paire en tot far una aliança amb lo rei de França, enemic declarat dels aquitans e dels angleses. Aprés, aviá lutat contra lo sieu fraire Joan, que voliá la corona amb l’ajuda d’aqueste quite rei francés. E puèi, faguèt la guèrra a totes los nòbles occitans qu’avián lutat primièr per l’ajudar contra lo sieu paire abans de la mòrt d’aquel. Pr’aquò aguèt lo nom de “Cor de Leon” e pr’aquò tanben lo motto de “Dieu et mon droit”, encara uèi utilizat per la monarquia anglesa.
Lo sieu paire, Enric II, dison que moriguèt d’un còp de malícia quand vegèt lo sieu nom en una lista de traïdors que li aviá balhat lo rei de França per far la patz. En ela i aviá lo nom de l’eretièr del reialme d’Anglatèrra, Ricard. Un filh que tornava a trair lo paire cossí traïguèt los fraires e lo sieu amic d’abans de las crotzadas, Felip II, e tanben los nòbles occitans que l’avián ajudat.
Cal pas parlar de l’amor qu’aviá per el Joan sens Tèrra, que seriá lo sieu eretièr en la corona anglesa e que vegèt pas jamai amb bons uelhs l’amor infinit que sa maire Alienòr aviá per Ricard. De mai, aviá pas volgut balhar Aquitània quand lo sieu paire, Enric II aital o aviá ordenat (aviá d’èsser per Joan).
L’istoriografia actuala anglesa parla del mite de Ricard Còr de Leon d’una manièra mai freda. Foguèt de primièr plorat, après aborrit. Puèi se creèt una legenda romantica al sieu torn. Los victorians angleses volguèron pas parlar sus los actes sodomitas qu’aviá fach.
Las conclusions dempuèi l’inici del sègle XX son mai claras: Steven Runciman arribèt a dire “qu’èra pas estat un bon filh (aviá traït lo sieu paire), èra pas estat un bon marit (aviás pas agut filhs benlèu per la sua, uèi mai reconeguda, bisexualitat), e èra pas estat un bon rei (pr’amor qu’aviá taxat fins los religioses per pagar lo rescat que demandava l’Emperaire alemand Enric VI per la sieuna libertat, aviá pas fach una politica brica amistosa amb la noblesa anglesa e aviá provocat una longa guèrra amb França). Mas Ricard foguèt un guerrièr espectaclós”.
Uèi lo jorn la legenda de Ricard Còr de Leon es benlèu, mai aimada pels occitans que per los quites angleses. Eretièr d’una dinastia estrangièra – los Plantagenet èran de normands que conquistèron Anglatèrra après Hastings en 1066), que parlava pas la lenga anglesa – pr’amor que totjorn o fasiá en occitan o francés – e amb una fauta reconeguda per la diplomacia, benlèu, e solament benlèu aquel jorn, lo jorn de la sua mòrt en Chasluç, solament Alienòr d’Aquitània e lo pòble occitan balhèron un darrièr adieu a un dels reis que, maugrat tot, prèp de 800 ans après encara es conegut per totes. Lo trobador Gaucelm Faidit compausèt un vèrs per aqueste tragic fach:
Fortz chaua e que tot lo major dan
El major dol, la! Q’ieu anc mai agues,
E so don dei totztemps plaigner ploran,
M’aven a dir en chantan e retraire –
Car cel qu’era de valor caps e paire
Lo rics valens Richatz, rei dels Engles,
Es mortz – Ai Deus! Cals perd’e cals dans es !
Cant estrains mortz e cant greus ad auzir!
Ben a dur cor totz hom q’o pot sofrir.
Aquel jorn d’abril de 1199 Elionor d’Aquitània plorèt. Aviá perdut lo filh mai aimat. Amb ela plorèt, benlèu, lo vilatge de Briva la Galharda e lo pòble occitan. Pas los nòbles o los angleses. Uèi, uèch sègles e divèrses films sus el après, Ricard Còr de Leon contunha d’èsser un personatge mitic, legendari. Pòt èsser aimat o pòt èsser aborrit mas cal prene posicion pr’amor que Ricard foguèt rei dels occitans e aguèt lo Còr de Leon.
Christian Andreu*
*Dempuèi uèi trobarètz una pichona biografia dels redactors de Sapiéncia en la seccion Qui sèm.


text:
1766
Aquesta pagina concernís l'an 1766 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Asia[modificar | modificar la font]
China[modificar | modificar la font]
En Birmania, l'annada foguèt marcada per la perseguida de la guèrra d'invasion acomençada en 1765 dins l'encastre de la politica expansionista de l'emperaire Qianlong (1735-1796). Après la revirada de l'annada, una ataca novèla foguèt organizada per l'armada Qing que foguèt tornarmai batuda lòng de la frontiera. Pasmens, aquela desfacha entraïnèt pas la fin de la guèrra. Au contrari, Pequin decidèt de mandar una armada vertadiera dins la region e lo conflicte prenguèt rapidament una amplor importanta (→ 1767).
Arts[modificar | modificar la font]
Sciéncias e tecnicas[modificar | modificar la font]
Astronomia[modificar | modificar la font]
Formulacion de la lèi de Titius-Bode enonciada per l'astronòm prussian Johann Daniel Titius (1729-1779). Depintava la posicion dei planetas dau Sistèma solar segon una seguida de rason 2. En despiech de son caractèr erronèu (confirmat au sègle seguent per la descubèrta de Neptun), aquela ipotèsi favorizèt la recèrca e la descubèrta deis asteroïdes car prevesiá la preséncia d'una planeta desconeguda entre leis orbitas de Mart e de Jupitèr.
Quimia[modificar | modificar la font]
Presentacion a la Societat Reiala de Londres de sei trabalhs per lo quimista e fisician britanic Henry Cavendish (1731-1810) sus lei gas de l'èr. I demostrèt l'existéncia de plusors gas e isolèt per lo premier còp l'idrogèn. Capitèt tanben d'establir de relacions de densitat entre diferents gas (diidrogèn, gas carbonic...).


text:
Travecy
Travecy es una comuna francesa del departament d'Aisne e de la region de Picardia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
- Vilatge bastit sus la via gauloise de Laon a Péronne.
- Seigneurerie Dels Laumosnier als XVIe e XVIIe sègles.
- Cultura de la vinha fins al XVIIe sègle.
- Village bâti sur la voie gauloise de Laon à Péronne.
- Seigneurerie des Laumosnier aux XVIe et XVIIe siècles.
- Culture de la vigne jusqu'au XVIIe siècle.


text:
Guilhèm I d'Anglatèrra (Falaise, cap a 1027 o 1028[1] - Roan, 9 de setembre de 1087), pus conegut jol nom de Guilhèm lo Conquistaire, èra Duc de Normandia a partir de 1035 e rei d'Anglatèrra de la fin de 1066 fins a sa mòrt. Guilhèm es tanben de còps sonat "Guilhèm II" en referéncia a sa posicion de segond Duc de Normandia. En particular, abans la conquista d'Anglatèrra, èra conegut coma "Guilhèm lo Bastard" en rason de l'illegitimitat de sa naissença.
Per contentar sas pretencions sus la corona d'Anglatèrra, Guilhèm envasiguèt Anglatèrra en 1066, al cap d'una armada de normans, bretons, flamencs, e franceses per batre las fòrças anglosaxonas del rei Harold Godwinson (que moriguèt dins lo conflicte) a la Batalha d'Hastings, e capitèt de contenir mantuna revòltas anglesas pendent çò qu'es ara nomenat la conquista normanda d'Anglatèrra.[2]
Lo sieu règne, que portèt la cultura anglonormanda en Anglatèrra, aguèt una influéncia sus l'evolucion d'Anglatèrra a l'Edat Mejana. Los detalhs d'aquel impacte e l'importància dels cambiaments foguèron debatuts pels universitaris pendent mai d'un sègle. En mai del cambiament evident de menaire, lo sieu règne veguèt tanben un programa de bastison e fortificacions, de modificacions de la lenga anglesa, un mudament als nivèls pus nauts de la societat e de la glèisa, e l'adopcion de qualques aspèctes de la reforma continentala de la glèisa. Pus controversiats son los cambiaments possibles dins la lei, l'administracion reiala, lo comèrci, l'agricultura, la païsanariá, lo ròtle e los dreches de las femnas, e l'educacion.


text:
3 d’abr. 2012
Manifestacion "Anem Òc"
Eth 31 de març, dissabte passat, se debanèc ua grana manifestacion en Tolosa (País Tolosan, Occitània), damb mès de 30 000 persones. Era manifestacion, organizada cada dus ans per ua coordinacion qu'amasse l'IEO nacionau, er Òc-Bi e es Calandretas, siguec seguida de concèrts de Nadau, Goulamas'k e Lo Còr de la Plana, entre auti.
Era hèsta comencèc ena plaça d'Euròpa, peth maitin. I auie un "vilatge occitan", ua espèça de hèira on empreses occitanes aufrien es sòns productes en tot hèr país. Ena entrada d'aguesta plaça i auie eth madeish panèu qu'ena manifestacion de Carcassona: "La lenga que parlam es patrimòni de l'umanitat".
Causes corioses que i auie: ua gojata japonesa qu'auie hèt un diccionari occitan-japonés. Er alcalde de Vilanòva de Magalona damb eth panèu d'entrada ath sòn pòble. Un pialèr de gent que jogaue musica (tipicaments occitan!). Es gigantes de Ramon de Tolosa e Joan Jaurès. E minjar occitan: paelha (ironia) e aligòt.
Tàs dues e mièja que comencèc era manifestacion, o eth "hestenau", segontes era Dépêche du Midi.
Qué i auie:
Alcaldes e presidents de regions que balhen supòrt ar occitan. Eva Joly, candidata ara presidéncia de França. Non i ère ne eth Síndic d'Aran, Barrera, ne er ex Síndic Boya, pr'amor d'un compromís en aran. Òc que i ère Josèp Loís Sans Socasau. De Catalonha, i auie representacion de Convergéncia e ICV, e dera Generalitat, Ivonne Griley, cap de politica lingüistica.
Tanben i auien es tres bessones. Ua hemna damb un drapèu d'Aran enòrme. E un pialèr de hemnes que jogauen un instrument que tanben jògue Lou Dalfin. Persones des Valades Occitanes. Eth milhor moment siguec, sense cap de dobte, quan era manifestacion cantec tota amassa er imne d'Occitània:
Eth recorregut acabaue ena plaça deth Capitòli, on i auie un gran panèu en occitan, arab e ebrèu, donques hège referéncia ar atemptat dera setmana passada. Es 30 000 persones escotèren eth parlament de Laffont, que hèc referéncia as manifestacions que enguan se hègen en totes es regions de França: Bretanha, Catalonha... E dempús, de debanèren es concèrts e era hèsta.
Mès imatges ací.
Notícia en eth nau diari en occitan, eth Jornalet
Notìcia en siti web deth Conselh Generau: (encara que parle de Tolouse, cau hèr critica d'açò)
Notícies ena Setmana, jornau en occitan.
Etiquetes de comentaris: 2012, anem òc, aranés, manif, manifestacion, nadau, occitan, occitània, tolosa, tolouse
Subscriure's a: Comentaris del missatge (Atom)