text:
Matematicas
Lo tèrme de matematicas (var. matematiques) vèn dau grèc ta uaθnuatιkά ta mathêmatika (de uάθnua mathêma « sciéncia, coneissença, aprendissatge » e de uaθnuatιkός mathematikos « atalentat d'aprendre »). Lei « matematicas » (o la « matematica » dins un registre pus especializat) son generalament consideradas coma la disciplina qu'estúdia lei problèmas pertocant lei nombres, lei figuras de l'espaci, leis estructuras e lei metòdes generaus que permeton de tractar aquelei problèmas.
Se considèra qu'un resultat matematic, o teorèma, es verai quand es estat demostrat. Una demostracion es un rasonament deductiu que parte deis ipotèsis per arribar a la conclusion vouguda en seguent lei règlas de la logica; dins la practica, s'utiliza totjorn una mescla de lengatge formalizat e de lengatge « naturau ».
Somari
- 1 Evolucion e finalitat dei matematicas
- 2 Lei divèrsei brancas dei matematicas
- 3 Lei matematicas e leis autrei sciéncias
- 4 Lei matematicas dins l'Istòria
- 5 Fondaments, rigor e logica
- 6 Filosofias dei matematicas
- 7 Leis arts e lei matematicas
- 8 Vejatz tanben
Evolucion e finalitat dei matematicas[modificar | modificar la font]
Lei matematicas an una lònga tradicion dins totei lei pòbles; foguèron la premiera disciplina a se dotar de metòdes d'auta rigor e portada, e a obtenir ansin l'estatut de sciéncia; an progressivament alargat lei tèmas de sa recèrca e estendut lei domenis que pòdon ajudar en matèria de calcul e de modelizacion.
Dins lo corrent de sa lònga istòria, e dins lei divèrseis environas culturalas, i aguèt de pontannadas de gròs progrès, e de pontannadas d'estanhacion deis estudis. Vèn en partida de l'importància dei quauquei personas capablas de portar d'innovacions prefondas e illuminativas e d'estimular la recèrca matematica. I aguèt tanben de pontannadas de reculament dei conoissenças e dei metòdes: mai se rescontrèron solament après de destruccions o en d'epòcas de decadéncia totala de la vida intellectuala e sociala. Dempuei 500 ans, còmpte tengut dau melhorament dei mejans de comunicacion, lo capitau de resultats e de metòdes s'es progressivament desvolopat.
Tot aquò s'apren a la natura deis activitats matematicas. Aquestei d'aicí tendon de lònga an una presentacion precisa dei problèmas e dei solucions, çò qu'impausa de comunicar en avent per tòca finala la possibilitat d'esclarzir totei lei detalhs dei construccions logicas e dei resultats (cèrts esclarziments exigisson un investiment important, de desenas d'ans de còps que i a). Es per aquò que i a pas d'exemple d'error matematica majora que seriá pas estada lèu reconeguda e corregida, o aumens senhalada.
Lei divèrsei brancas dei matematicas[modificar | modificar la font]
Se destria actualament en matematicas tres grandei brancas mutualament liadas:
- l'algèbra (exemples: algèbra lineara, matematicas discrètas)
- l'analisi (exemples: eqüacions diferencialas, teoria de la mesura, calcul dei probabilitats)
- la geometria, au jonhent de l'algèbra e de l'analisi (exemples: geometria euclidiana, geometria diferenciala)
Lei liames entre aquelei brancas e leis usatges que caduna fa de l'autra son mai que prefonds e fondamentaus. La teoria dei nombres, en particular la reflexion sus lei nombres premiers, es exemplara a regard d'aquò: a l'origina confonduda amb l'aritmetica elementària, s'es transformada au sègle XIX en una teoria onte l'analisi es venguda indispensabla. Au sègle XX, la geometria algebrica es venguda la terranha naturala acampant au còp metòdes algebrics, topologics e geometrics per afrontar lei problèmas de la teoria dei nombres, per exemple la conjectura de Fermat, venguda gràcias an aquel apròchi novèu lo teorèma d'Andrew Wiles en 1994. Aqueu teorèma se formula en tèrmes algebrics, mai sa demostracion fa un usatge massís de matematicas liadas tant a l'algèbra coma a l'analisi e a la geometria.
Teorèma de Wiles:
per tot entier naturau superior o egau a 3, l'eqüacion a ges de solucion entiera tala que .
L'algèbra[modificar | modificar la font]
L'algèbra es la partida dei matematicas qu'estúdia leis estructuras algebricas. Se pòt destriar de sotadisciplinas, per exemple:
- La teoria dei grops
- L'algèbra lineara e multilineara
- La teoria de Galois (qu'un de sei resultats remarcables es l'impossibilitat, en generau, de resòuvre per radicaus leis eqüacions algebricas)
- L'algèbra omologica (fòrça utila en geometria)
En mai de son desvolopament intrinsec, es necessària a l'analisi e la geometria per progressar. Son interès per aquestei darrieras vèn dau fach que d'estructuras algebricas se retròban dins de domenis nombrós.
Per exemple, lo lengatge e lei teorèmas de l'algèbra lineara permeton de comprendre en prefondor de domenis a priori fòrça alunhats, pron qu'agan una estructura lineara:
- leis eqüacions diferencialas linearas d'òrdre (aquelei que fan intervenir la derivada -ena de la foncion inconeguda) an exactament solucions independentas, donc de comportament diferent.
- en analisi, diferenciar una foncion consistís a l'aprochar localament per una foncion afina (soma d'una constanta e d'una foncion lineara). Ansin, leis instruments de l'algèbra lineara (o bilineara) vènon indispensables per saupre s'un ponch critic (que se pòt determinar analiticament) d'una foncion diferenciabla es un ponch d'extremum (minimum, maximum) o un ponch còl.
L'analisi[modificar | modificar la font]
L'analisi es la partida dei matematicas qu'a inicialament per objècte principau l'estudi dei foncions de variablas realas, en çò que pertòca lei nocions de limit, de derivada e d'integrala. Emai ague de precursors tre l'Antiquitat (Arquimèdes), l'analisi comença fondamentalament amb Newton e Leibniz, inventors au sègle XVII dau calcul infinitesimau.
Se i pòt destriar mai d'un domeni, per exemple:
- Leis eqüacions diferencialas. Son d'eqüacions liant una foncion inconeguda e d'unei de sei derivadas successivas; entre lei questions importantas pertocant lei solucions, citem: l'existéncia, l'unicitat, lo comportament qualitatiu o quantitatiu au bòrd dau domeni de definicion (per exemple, se la variabla es lo temps, coma se compòrta a tèrme lòng una solucion).
- L'analisi de Fourier que permete de descompausar una foncion en soma d'armonics (serias de Fourier, transformacion de Fourier). Es essenciala en teoria dau senhau.
- Lo calcul dei probabilitats: modeliza leis fluctuacions de l'azard. A l'origina associat ai matematicas discrètas (jòcs de rèsta: lançament de dats, tiratges de cartas...), es estat finalament provesit per Kolmogorov d'una axiomatica fòrça mai generala, fondada sus la teoria de la mesura; la probabilitat d'un eveniment es l'integrala d'una cèrta foncion liada a la natura dau modèl (per exemple, una densitat gaussiana se se mesura la talha d'una persona presa a l'azard dins una populacion omogenèa), sus un cèrt domeni (una « forqueta » dins aquest exemple, quand se cèrca la probabilitat que la talha siá compressa entre doas valors donadas).
Pasmens, l'analisi se limita pas ai foncions de variablas realas. Un capítol important, creat au sègle XIX per Cauchy, Riemann e Weierstrass, estúdia lei foncions analiticas de variablas complèxas: es la teoria dei foncions olomòrfas. Existís d'autrei generalizacions de la nocion de foncion, coma la nocion recenta de distribucion, deguda a Laurent Schwartz.
La geometria[modificar | modificar la font]
Es una disciplina atestada tre l'Antiquitat, e lo tèrme de geomètra foguèt fins au sègle XIX sinonim de « matematician ». L'objècte de la geometria es de comprendre la natura dei figuras d'un espaci, e lei relacions que s'establisson entre elei. Espaci pòt designar per exemple: l'espaci euclidian classic, un espaci vectoriau pus generau, un espaci corbe o varietat diferenciabla...
Segon la concepcion modèrna formulada en 1872 per Fèlix Klein, una geometria se definís per un ensemble de ponchs e un grop de transformacions bijectivas d'aquel ensemble, e s'interèssa ai proprietats invariantas per leis elements dau grop.
Se pòt destriar mai d'un domeni de la geometria, per exemple:
- la geometria euclidiana
- la geometria diferenciala, qu'estúdia (localament o globalament) lei corbas, lei superfícias, e pus generalament lei varietats diferenciablas
- lei geometrias non euclidianas
Matematicas aplicadas e matematicas puras[modificar | modificar la font]
L'activitat matematica s'interèssa naturalament ai generalizacions e abstraccions possiblas, en relacion amb leis esparnhes de pensada e lei melhoraments deis instruments (en particular leis instruments de calcul) qu'es portada a realizar. Sovent, lei generalizacions e lei abstraccions menan puei en de visions pus aprefondidas dei problèmas e en de sinergias importantas entre de recèrcas pertocant de questions inicialament sensa rapòrt.
Dins lo corrent dau desvolopament dei matematicas, se pòt notar de pontannadas e d'environas onte prevalon alternativament d'actituds generalas e de valors que se pòdon reduire en dos tipes de motivacions e d'apròchis: lei motivacions practicas que butan a descurbir de procediments eficaç (per exemple dins la resolucion de problèmas industriaus e tecnologics), e leis exigéncias de creacion d'un sistèma conceptuau amb sa tendéncia a la generalizacion e a l'abstraccion.
Entre aquelei doas menas d'actituds, i a de còps una oposicion, e mai charpinosa, mai en generau s'enriquisson mutualament e desvolopan de sinergias. Dins lei 30 o 40 darriers ans, i a agut, entre aqueleis actituds, un cèrt equilibri, amb de tensions, e tanben d'episòdis d'assisténcia mutuala. An aquel estat de causas contribuís mai que mai lo desvolopament espectaclós de l'informatica, e amb ela, de la partida algoritmica dei matematicas.
Lei matematicas e leis autrei sciéncias[modificar | modificar la font]
Instrument e lengatge[modificar | modificar la font]
Lei matematicas sièrvon de lengatge o de supòrt en de sciéncias fòrça nombrosas (naturalas o umanas) afin de quantificar cèrts fenomèns. S'utilizan tanben per predire de formas e efectuar de prediccions qualitativas.
Lo principi de la matematizacion es aquest: una sciéncia donada, o una sotatematica de la sciéncia (par exemple la biologia o la termodinamica) selecciona cèrts paramètres supausats quantificables (lo temps, lo nombre de bactèris, la temperatura, lo pòrtafuelha d'un accionari) qu'entre elei s'es constatat de relacions (la populacion bacteriana creisse amb lo temps, la temperatura e la pression son liadas). Una eqüacion, fòrça sovent diferenciala, lia d'unei d'aquelei paramètres entre elei, e establís ansin d'un biais quantitatiu son interdependéncia. L'estudi matematic d'aqueleis eqüacions va permetre, après retorn ais èssers reaus associats ai paramètres, de predire, valent a dire de constatar de relacions novèlas entre lei tèrmes. En ecologia per exemple, una foncion pòt modelizar lo rapòrt entre una espècia e una autra espècia predatritz; l'estudi matematic de la foncion quand lo temps tende vèrs l'infinit va anonciar se lo sistèma ecologic evoluirà vèrs un sistèma estable e equilibrat, o ben (per exemple) s'una deis espècias dispareisserà.
Lo cas particular de la fisica[modificar | modificar la font]
Istoricament, fisica e matematicas son prefondament liadas. Se coneis la frasa famosa de Galilei, fondator de la fisica modèrna: Lo libre de la natura es escrich en lengatge matematic. L'astronomia, per exemple, es estada un dei motors principaus de l'emergéncia de la disciplina matematica.
Puei, fins a la fin dau sègle XIX, lei matematicians seràn tanben fisicians (e sovent filosòfs). Se pòt destriar mai d'un rapòrt de naturas diferentas entre lei doas sciéncias:
- una teoria fisica novèla reclama un instrument matematic. Dos cas:
- l'instrument existís ja (per la relativitat generala: la geometria riemanniana)
- l'instrument se deu inventar (per la mecanica classica: lo calcul diferenciau e integrau)
- una teoria matematica novèla encoratja lei fisicians a explorar pus luenh sa teoria.
- una teoria fisica novèla duerbe de perspectivas matematicas quand l'instrument matematic utilizat per lei fisicians es encara an un estadi euristic, valent a dire que demanda d'èsser mes en forma d'un biais rigorós (leis integralas de Feynman ne son un exemple tipic).
Liames amb leis autrei sciéncias de la natura[modificar | modificar la font]
- quimia: parcialament matematizada
- biologia e sciéncias de la Tèrra: usage parciau dei matematicas
Liames amb lei sciéncias umanas[modificar | modificar la font]
Son rapòrt amb lei sciéncias umanas se fa essencialament per leis estatisticas e lo calcul dei probabilitats, mai tanben per d'eqüacions diferencialas, en economia e en finança:
Aqueu rapòrt es controversiat, estent la natura umana d'aquelei sciéncias, e lo refús per d'unei, dins aqueu domeni, dau determinisme que lei matematicas li son naturalament estacadas.
L'àbit matematic fa pas la sciéncia[modificar | modificar la font]
Matematizacion significa pas autenticitat scientifica. D'efècte, lei postulats d'una « pensada » pòdon èsser extremament problematics, e mai folastres, mai se son quantificables, pòdon donar luòc en de calculs complèxes. Un cas evident es aqueu de l'astrologia, que sei postulats, supausant una influéncia dei planetas sus lo comportament uman, son rebutats quasi unanimament per la comunautat scientifica.
Fòrça mai subtil es lo cas de l'economia matematica. Lo postulat fondamentau d'aquela disciplina es que l'activitat economica se pòt comprendre a partir d'un axiòma de natura antropologica, aqueu de l'actor individuau racionau. Dins aquela vision, cada individú cèrca per seis accions d'acréisser un cèrt profiech d'un biais racionau. Aquela mena de vision atomista de l'economia permete an aquesta d'aicí de matematizar pron aisadament sa reflexion, puei que lo calcul individuau se transpausa en calcul matematic. Pasmens, cèrts sociològs, coma P. Bourdieu, e mai cèrts economistas, refusan aqueu postulat de l'homo œconomicus, en remarcant que lei motivacions deis individús comprenon non solament lo don, mai dependon tanben d'autres engatges que l'interès financier n'es qu'una partida, o simpletament son pas racionalas. La matematizacion es donc segon elei ren qu'una semblança permetent una valorizacion scientifica de la disciplina.
Lei matematicas dins l'Istòria[modificar | modificar la font]
L’origina istorica dei matematicas es liada a sei premiereis aplicacions concrètas: lo comèrci, la mesura dei superfícias, la prediccion deis eveniments astronomics.
Inicialament viradas vèrs la mesura (geometria) e lo comptatge (aritmetica), lei matematicas se viran lèu vèrs l'abstraccion. Lei matematicians grècs amb Euclides e seis Elements li aduson sei premiereis estructuras axiomaticas, puei son passatge en cò dei matematicians de lenga aràbia permete la fusion amb lei coneissenças orientalas e la creacion dau sistèma d'escritura numerica aràbia.
Dins lo corrent dei sègles XVI e XVII, es en Euròpa que se desvolopa un aspècte novèu dei matematicas. La creacion d'un lengatge simbolic (Viète e Descartes) permete lo desvolopament dau calcul algebric, mentre que Newton e Leibniz, metent en plaça lo calcul infinitesimau, fornisson leis instruments necessaris au desvolopament de l'analisi.
Au sègle XIX, lei matematicians son portats a explicitar d'estructuras algebricas: grops (Évariste Galois), anèus (Richard Dedekind), còrs, espacis vectoriaus (Giuseppe Peano), espacis projectius... Es lo desvolopament d'una branca novèla dei matematicas: l'algèbra generala.
Lo sègle XIX vei amb Georg Cantor e David Hilbert lo desvolopament d'una teoria axiomatica de totei leis objèctes estudiats, que mena au problèma dei fondaments dei matematicas. Aqueu desvolopament de l'axiomatica menarà au sègle XX a cercar de definir totei lei matematicas per mejan d'un lengatge: la logica.
Dins lo corrent dau sègle XX, lo desvolopament de l'instrument informatic fa enregar una draia novèla ai matematicas: aquela de la modelizacion e de la numerizacion.
Dins lo corrent dei dos mila ans passats, lei matematicas an cercat, d'una part de fornir d'instruments utilizables per leis autrei sciéncias (fisica, geografia; astronomia...) e d'autra part de resòuvre de problèmas nascuts en son dintre coma la qüadratura dau ceucle, lei nombres constructibles, la conjectura de Fermat, l'ipotèsi de Riemann, la conjectura de Poincaré, lei proposicions indecidiblas, lei problèmas NP-complèts...
Fondaments, rigor e logica[modificar | modificar la font]
Lei fondaments dei matematicas[modificar | modificar la font]
Lei teorias deis ensembles, desvolopadas inicialament a la fin dau sègle XIX, son de teorias fòrça generalas que donan un quadre onte de matematicians esperèron de poder formular e provar totei lei coneissenças matematicas. Espèr condemnat fin finala a pas capitar: vejatz logica matematica. Citem un exemple de matematicas usualas, e que se reduson pas en la teoria deis ensembles: la teoria dei categorias.
Logica e matematicas[modificar | modificar la font]
La logica enóncia lei règlas, o principis, que fau respectar per faire de deduccions corrèctas. Coma tota sciéncia exacta, la matematica se fonda sus lo principi dau tèrç exclús: tota proposicion (senada) es siá veraia siá faussa. Una deduccion consistís a partir de premissas per arribar an una conclusion en procedissent per etapas logicas.
En matematicas, l’estudi de la forma dau rasonament, independentament de seis objèctes, a una importància cruciala. Mostrem-o sus un exemple. Lei meteis axiòmas, aquelei deis espacis vectoriaus, se pòdon utilizar au còp per estudiar d'espacis geometrics, coma l’espaci euclidian, e per estudiar l’ensemble dei solucions d’una eqüacion diferenciala lineara. Lei teorèmas sus leis espacis vectoriaus son donc valables au còp per la geometria euclidiana e per leis eqüacions diferencialas linearas. La teoria abstracha deis espacis vectoriaus consistís a estudiar lei formas de deduccions que parton dei meteis axiòmas, independentament dau contèxte, valent a dire deis objèctes particulars que li son aplicadas aquelei deduccions.
Aquela definicion convèn ben ai matematicas aplicadas. Fòrça teorias abstrachas (lei nombres entiers, lei nombres reaus, lei foncions realas de variablas realas e leis eqüacions diferencialas, leis espacis vectoriaus, lei grops, lo calcul dei probabilitats,...) an una utilitat generala per totei lei sciéncias, perque se pòdon aplicar en d'objèctes nombrós. L'òbra dei matematicas aplicadas consistís a desvolopar de teorias, que sa valor es universala, en vista d’ajudar ais autrei sciéncias.
Rigor e practica dei matematicas[modificar | modificar la font]
Coma activitat umana, practicada per d'umans, lei matematicas s'aluenhan pasmens dau modèl d'una construccion, segon lei lèis de la logica, e independenta dau reau. Citem un fach e un fenomèn per illustrar aiçò. D'en premier, ges de demostracion matematica siègue formalament lei lèis de la logica, simplament perque la traduccion d'enonciats matematics complèxes en lengatge totalament formalizat es umanament impossibla (e, probable, sens interès).
L'acceptacion de la veracitat d'una demostracion se fonda donc in fine sus un consensus d'especialistas. Ansin, la fisança de la comunautat matematica dins un de sei membres prepausant un resultat novèu es capitala dins la recepcion d'aqueu resultat, d'aitant mai s'es imprevist o que modifica lo biais de veire lei causas. Se pòt prendre per exemple istoric lei controvèrsias sus lei geometrias non euclidianas au sègle XIX, onte leis òbras de Lobatchevsky foguèron largament ignoradas; o ben, dins un autre domeni, la non recepcion per Cauchy, captau monarquista, deis òbras dau jove republican Galois au començament dau meteis sègle. Se poiriá multiplicar de taus exemples amb totei lei variacions desiradas (plaça dei fremas, nacionalisme, nepotisme...)
Filosofias dei matematicas[modificar | modificar la font]
L'universalitat manifèsta dei matematicas e son eficacitat son, aumens dempuei l'Antiquitat grèca, la fònt de questions filosoficas e metafisicas. L'Istòria deis Idèas es intimament liada a la reflexion sus la natura dei matematicas. Se pòt destriar tres grandei questions:
- Quin es lo mòde d'existéncia deis objèctes matematics? Son reaus? tombant lo cas, de quina realitat se tracta? Es ren qu'una produccion de la pensada?
- Perqué lei matematicas semblan universalas?
- Perqué lei matematicas, creacion de l'esperit, permeton de comprendre un aspècte de l'univèrs?
Lo platonisme[modificar | modificar la font]
« Degun intre aicí se non es geomètra », èra gravat sus lo portau de l'Escòla de Platon. Per aqueu filosòf, lei matematicas son un intermediari per accedir au reiaume deis Idèas.
L'aristotelisme[modificar | modificar la font]
En çò que pertòca lei matematicas, Aristòtel es encara fòrça emprench de platonisme. L'univèrs en delà de la Luna, leis estèlas e lei planetas, pòdon èsser comprés per lei matematicas, car s'ordenan segon de lèis etèrnas e perfiechas. En revenge, per Aristòtel, lo monde sublunar es cambiadís e movedís, e la fisica pòt de ges de biais pretendre aquerir la rigor e l'universalitat dei matematicas.
Lo logicisme[modificar | modificar la font]
Lo logicisme considèra que lei matematicas son entierament inclusas dins l'ensemble dei connexions logicas elementàrias, teoricament explicitablas, que compausan una demostracion.
L'intuicionisme[modificar | modificar la font]
« La simpla possibilitat de la sciéncia matematica sembla una contradiccion insolubla. S'aquela sciéncia es deductiva ren qu'en aparéncia, d'onte li vèn aquela rigor perfiecha que degun pensa de metre en dobte? Se, au contrari, totei lei proposicions qu'enóncia se pòdon tirar leis unei deis autrei per lei règlas de la logica formala, coma va que la matematica se redugue pas an una tautologia immensa? Lo sillogisme nos pòt ren aprendre d'essencialament novèu e, se tot deviá sortir dau principi d'identitat, tot deuriá tanben se i poder reduire. », Henri Poincaré, La Sciéncia e l'ipotèsi.
Lo constructivisme[modificar | modificar la font]
Lei constructivistas admeton que lei matematicas construchas. Pus tecnicament, accèptan dins lei demostracions que leis inferéncias finidas. Per exemple, se refusa lo rasonament per recurréncia e mai l'axiòma de la chausida. Lei demostracions per reduccion a l'absurd son tanben refusadas, puei que menan a l'existéncia de l'èsser matematic solament per l'impossibilitat de son non-èsser, e non pas per l'explicitacion dirècta de son existéncia.
Leis arts e lei matematicas[modificar | modificar la font]
De naturas fòrça diferentas, l'art e lei matematicas an pasmens totjorn agut de relacions fruchosas.
Armonia e musica[modificar | modificar la font]
Lei simetrias[modificar | modificar la font]
Es una constatacion comuna que s'atribuís una cèrta beutat ai figuras simetricas. Una simetria d'una figura geometrica es, informalament, l'existéncia d'un motiu de la figura que se reprodutz segon una règla precisa. Matematicament, se ditz qu'una figura es simetrica s'es globalament invarianta per una accion non triviala d'un grop. Autrament dich, l'intuicion de la règla se realiza matematicament per lo fach qu'es un grop qu'agís sus la figura, e lo sentiment qu'una règla riège la simetria es precisament degut a l'estructura d'aqueu grop.
Per exemple, la simetria dau mirau es liada au grop multiplicatiu . Un parpalhon es una figura invarianta per aquela simetria, e pus generalament lo còrs deis animaus (aumens tau coma se vei exteriorament). Quand se dessenha la superfícia de la mar, l'ensemble deis ondas possedís una simetria per translacion: de desplaçar nòstre regard de la longor separant doas crestas d'ondas càmbia pas la vista qu'avèm de la mar. Un autre cas de simetria, aquest còp non isometrica, es aqueu que se tròba dins lei fractalas: un motiu donat se reprodutz a totei leis escalas de vision.
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Bibliografia[modificar | modificar la font]
Carl Boyer (1991). Edicions Wiley: A History of Mathematics (2a edicion) (en anglés). ISBN 0-471-54397-7.
Jean-Pierre Kahane et al. (2002). Edicions Odile Jacob: L’enseignement des sciences mathématiques : Commission de réflexion sur l’enseignement des mathématiques (en francés). ISBN 2-7381-1138-6.
Annaliese Maier (1982). Edicions University of Pennsylvania Press: At the Threshold of Exact Science: Selected Writings of Annaliese Maier on Late Medieval Natural Philosophy (en anglés).
[modificar | modificar la font]
Per accedir ais articles de matematicas, vejatz
- Categoria:Matematicas e totei sei soscategorias
- Portau:matematicas
- Lista deis articles de matematicas
- Lista dei teorèmas
Liames extèrnes[modificar | modificar la font]
Listas de liames[modificar | modificar la font]
- Maths linker Un indèx de ressorsas matematicas sus lo web
- Liames de matematicas dau superior Autra lista de liames
- Yakeo Bòn portau de liames per lei matematicas
Matematicas[modificar | modificar la font]
- (en) http://planetmath.org/: enciclopèdia collaborativa, libra (GFDL) sus lei matematicas.
- (fr) Chronomath: una cronologia dei matematicas fòrça rica.
- (en) [2] : la pus complèta dei ressorsas en matematicas
- Repertòri de matematicas dmoz.org
Logiciaus libres[modificar | modificar la font]
- Maxima, lo logiciau libre (GPL) pus sofisticat per leis operacions algebricas.
- PARI/GP, un logiciau libre fòrça utilizat en teoria dei nombres.


c: text/html

text:
-163
Cronologia mensuala:
Gen - Feb - Mar - Abr - Mai - Junh
Julh - Ago - Set - Oct - Nov - Dec
Cronologias tematicas:
Literatura - Musica - Sciéncia - Espòrt
Aquesta pagina concernís l'an -163 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Republica Romana[modificar | modificar la font]
Intervencion d'una fòrça militara en Egipte per restablir lo faraon Ptolemèu VI qu'aviá perdut lo poder l'annada precedenta en causa d'un còp d'estat organizat per son fraire Ptolemèu VIII. Pasmens, Ptolemèu VI adoptèt pauc a pauc una politica independenta e lei Romans acomencèron donc en parallèl de sostenir son fraire. Dins totei lei cas, aquò confirmèt l'influéncia romana sus leis afaires intèrnes egipcians.
Africa[modificar | modificar la font]
Egipte[modificar | modificar la font]
Fin dau partiment dau poder entre Ptolemèu VI, Ptolemèu VIII e Cleopatra II après una intervencion romana per restablir Ptolemèu VI. Ptolemèu VI demorèt faraon e Ptolemèu VIII rèi de Cirenaïca. Una amnista permetèt de pacificar lei relacions entre lei diferentei faccions. Pasmens, lei relacions entre lei dos fraires demorèron la fònt de conflictes fins a 154 av. J.C..

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Léhon
Léhon en galò; Lehon en breton ( Léhon en francés) es una comuna bretona, situada dins lo departament de las Còstas d'Arvòr e la region de Bretanha.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
En la part orientala del departament dels Còstas-de Armor, Léhon se situa sulpic al sud de Dinan e constituissi una banlèga residenciala chic e pro facila d'aquela vila. Géographiquement, Se pòt distinguir lo bourg de Léhon d'una dotzena de caserius d'abitacions #que se son desvolopats sustot dempuèi la segonda mitat de la Modèl:S-. Lo bourg se tròba al extremitat es del pòble, #que çò canal de Ille-e-Rance ne constituissi la frontièra amb la vila vesina de Lanvallay. Aquel bourg de pichona talha a constituit de pichons ostals en pèira typiques, d'una abbatiale joncha a un ancian monastèri e als vestigis d'un castèl fòrt del Mièja Edat. Per schématiser, lo centre géographique de la municipalitat a ocupat per un bòsc e tot se tròba a l'entorn d'ancians luòcs-diches. Lo territòri del vilatge es fòrtament dénivelé entre la siá part oèst, mai anautita e es, la longitud del canal. Léhon Fa partida sièis Pichonas vilas de caractèr de Bretanha del departament.
Dans la partie orientale du département des Côtes-d'Armor, Léhon se situe aussitôt au sud de Dinan et constitue une banlieue résidentielle chic et assez aisée de cette ville. Géographiquement, on peut distinguer le bourg de Léhon d'une douzaine de hameaux d'habitations qui se sont développés surtout depuis la deuxième moitié du Modèl:S-. Le bourg se trouve à l'extrémité est du village, dont le canal d'Ille-et-Rance constitue la frontière avec la ville voisine de Lanvallay. Ce bourg de petite taille est constitué de petites maisons en pierre typiques, d'une abbatiale jointe à un ancien monastère et aux vestiges d'un château fort du Moyen Âge. Pour schématiser, le centre géographique de la commune est occupé par un bois et tout autour on trouve d'anciens lieux-dits. Le territoire du village est fortement dénivelé entre sa partie ouest, plus élevée et est, le long du canal. Léhon fait partie des six Petites cités de caractère de Bretagne du département.


text:
Amalric VI de Montfòrt
Amalric VI de Montfòrt (vèrs 1195 - 1241) foguèt còmte de Montfòrt, un cap major dau camp crosat pendent la Crosada deis Albigés e un conestable de França. Fiu ainat e eiretier de Simon IV de Montfòrt, foguèt son successor a sa mòrt en 1218 durant la Crosada deis Albigés. Pasmens, mau capitèt de resistir ais ofensivas de la reconquista occitana menada per lei còmtes de Tolosa e de Fois. En 1224, deguèt capitular dins Carcassona e rintrar dins lo nòrd de França. Incapable de mandar una ofensiva novèla còntra lei senhors occitans, acceptèt de donar sei drechs sus lo Comtat de Tolosa au rèi Loís VIII de França entraïnant l'intervencion dirècta de l'armada francesa dins leis operacions de la Crosada e la desfacha finala de Tolosa en 1229.


text:
Taxinomia
La taxinomia (del grèc taEιvouίa taxis : renjament e nomos : lèi) es la partida de la biologia que visa a establir una classificacion sistematica dels èssers vivents.
Lo tèrme de taxinomia, format a partir de la rasic grèga taxis, es sovent preferit a taxonomia, çaquelà fòrça utilizat.
Somari
Origina e evolucion dels modèls[modificar | modificar la font]
Totas las classificacions se presentan jos la forma d'un arbre (classament arborescent), dempuèi una rasic qu'inclutz totes los èssers vivents existents o avent existit, fins als individús.
Cada nos de l'arbre definís un taxon, qu'amassa totes los sostaxons qu'engendra lo nos.
Mas, dins lo passat, foguèt pas totjorn atal. Lo scientific suedés Carl von Linné (1707 - 1778) pausèt las fondacions de la sistematica, e foguèt l'autor d'una classificacion que sos grands principis foguèron la basa de la sistematica scientifica fins al mièg del sègle XX. Aquesta classificacion tradicionala, fortament antropocentrica, fa encara, en aquesta debuta del sègle XXI, partida del bagatge cultural comun. çaquelà, rebat de motius de la diversitat dels èssers vivents (creacion divina) talas qu’òm las pensava fa 250 ans, mas qu'an pas mai res de veire amb çò que pensam uèi d'aquestes motius (evolucion).
L’antropocentrisme es batut amb Charles Darwin que recomanda en 1859 una classificacion purament genealogica. S’i a agut evolucion, las espècias se devon classar segon lor gra d’aparentament evolutiu. Mas caldrà esperar gaireben un sègle per i arribar realament, e d'en primièr per qu'acceptem la genealogia coma inaccessibla (qual descend de qual ?) per nos concentrar melhor sus la filogenia (qual es pus pròche de qual ?). Dins la segonda mitat del sègle XX es aparegut l'apròchi filogenetic que per el lo critèri fondamental de la causida de la classificacion es que deu rebatre estrictament la filogenia, valent a dire los grases d’aparentament entre espècias. Quitament la nocion d'una tala filogenia es una consequéncia de la teoria de l'evolucion, e lo succès predictiu dels arbres filogenetics una de las pròvas d'aquesta teoria.
L'apròchi filogenetic demanda que los taxons sián limitats als que respèctan las doas condicions seguentas :
- totes los individús del taxon descendon d'un individú ancestral particular ;
- totes los descendents d'aqueste ancestre particular son dins lo taxon.
Se parla alara solament de taxon monofiletic o clade. Aquesta constrenta a menat de modificacions fondamentalas de la classificacion scientifica, certanas renversant lo « sens comun » modelat per l'eretatge cultural. Atal los dinosaures an pas disparegut, la sistematica modèrna inclusent los ausèls dins lo gropament « dinosaures ».
Entre d'autres exemples, los taxons tradicionals coma reptils, peisses, algas, dicotiledons, pongidats, an pas drech de ciutat en sistematica filogenetica, perque son considerats polifiletics (originas multiplas) o parafiletics (incomplèts). D'autres an sobreviscut amb qualques sequèlas, coma campairòls. Enfin, certans an sobremontat la tempèsta, coma animal (metazoaris) o mamifèrs. Remarquem qu'i aviá pas res d'evident a çò que totes los animals multicellulars partegèsson un ancèstre comun que los separa de tot vegetal o campairòl.
I a maites apròchis tecnics per elaborar los arbres filogenetics.
- L'apròchi cladistic cèrca en particular de determinar los caractèrs pròpris a una branca, que « signan » un aparentament.
- L'apròchi genetic, una classificacion basada unicament sus de mesuras de distància entre taxons (avaloradas per exemple en comptant las diferéncias de sequéncias d'ADN) sens cercar de far una interpretacion filogenetica.
- L’apròchi probabilista que construtz d'arbres filogenetics en utilizant de modèls d’evolucion dels caractèrs (lo pus sovent moleculars, mas pas obligatòriament).
Segon las publicacions, se tròba de classificacions de tot tipe, dempuèi la classificacion tradicionala a pena remanejada, fins a las classificacions estrictament filogeneticas, en passant per diferentas mescladas, per exemple gardant las categorias, mas s'alinhant sus las descobèrtas recentas en matèria de filogenia.
La nocion d'espècia[modificar | modificar la font]
Un concèpte important de classificacion, pro estable, es lo d'espècia. Aqueste gropament es relativament plan definit, almens per las espècias de reproduccion sexuada.
L'espècia se definís coma une comunautat d'èssers vivents interfeconds, valent a dire capables de se reproduire entre eles e d'escambiar de material genetic per produire de descendents eles-meteisses feconds (en efècte, certans individús del meteis genre mas apartenent a d'espècias diferentas se pòdon crosar per donar un individú ibride, mas aiceste es sovent esteril). Dins lo cas de la reproduccion estrictament asexuada, se parla abusivament d'espècias a la plaça de linhada, lo gropament es alara purament filogenic. Lo cas de las entitats al limit del vivent (virus, prions) es encara diferent ; son en general exclusas de las classificacions. Una autra dificultat de citar es la de las simbiòsis estrictas, coma los liquèns (que combinan una partida d'origina campairòl, e una partida fotosintetica, d'origina diferenta), mas en general, un dels dos partenaris es capable de viure sens s'associar a l'autre, e se pòdon classar dins doas espècias distintas, amb per caracteristica d'una de las doas espècias de poder pas sobreviure sens l'autra.
Las espècias son nomenadas segon lo sistèma binominal mes en plaça per Linné. Un nom d'espècia se compausa d'un nom de genre, en latin, seguit d'un qualificatiu d'espècia, tanben en latin, seguit (de tota rigor) de la mencion d'origina (autor e data de descripcion). Per exemple, Panthera leo Linnaeus, 1758 designa l'espècia pus comunament apelada lion.
Stricto sensu, lo concèpte d'espècia supausa implicitament una ipotèsi fòrta qu'es la transitivitat de las interfecondacions possiblas ; en d'autres tèrmes, se supausa que se X1 es interfecond amb X2, X2 amb X3, etc., X1 sera interfecond amb Xn quina que siá la longor de la cadena. Konrad Lorenz senhala qu'aquesta suposicion es pas totjorn vertadièra, en particular pels ausèls marins entre continents. Endacòm mai cal plan qu'aqueste tipe de discontinuitat existisca per qu'un fenomèn d'especiacion comence d'aparéisser el tanben.
Dins lo domeni de l'informatica[modificar | modificar la font]
La taxinomia (o taxonomy en anglés) es lo principi de classar las informacions dins una arquitectura estructurada e agençada de manièra evolutiva. Aqueste tèrme informatic es correntament emplegat dins de sistèmas de gestion de contengut (CMS).
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Obratge PDF gratuit de descargar (en francés)[modificar | modificar la font]
- Reconstruction phylogénétique P. Darlu et P. Tassy
Articles connèxes[modificar | modificar la font]
- Classificacion scientifica (classificacion tradicionala)
- Classificacion filogenetica (dempuèi 1990)
- Arbre filogenetic
- William Harris Ashmead
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- [1] una classificacion que visa a cobrir tot lo vivent, de bon percórrer
- [2] basa de donadas de publicacions, fòrça tecnica
- [3] Còde internacional de nomenclatura botanica de Saint-Louis


text:
Bit
Un bit es l'acronim de l'anglés, binary digit, chifra binària). Un bit es una chifra del sistèma de numeracion binària qu'es l'unitat d'informacion minimala utilizada en informatica e en teoria de l'informacion.
Se pòt imaginar un bit com una ampola que pot èsser dins un dels estats seguents:
Combinasons de bits[modificar | modificar la font]
Amb un bit es possible d'indicar doas valors. Per representar o codificar mai d'informacion dins un aplech numeric, cal utilizar mai de bits.
Valor de posicion[modificar | modificar la font]
Lo nombre 19 es representat en numeracion binària per 10011 (16+2+1 en numeracion decimala).


text:
1288
Aquesta pagina concernís l'an 1288 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Polonha[modificar | modificar la font]
Perseguida de l'invasion mongòla acomençada l'annada precedenta que s'acabèt per una revirada deis asalhidors. En genier, l'arribada de renfòrç polonés e ongrés dins la region de Cracòvia permetèt de rompre lo sètge de la capitala. Après aquela desfacha, lei Mongòls, afeblits per divèrsei malautiás dempuei l'acomençament de la campanha còntra Polonha, se retirèron. Lei consequéncias de l'invasion foguèron relativament limitadas per la populacion polonesa (subretot a respèct dei desastres de 1241 e de 1260) gràcias a la bastida quasi generala de fortificacions dins lo país. Aquò foguèt la darriera ataca importanta dei Mongòls còntra lo territòri polonés.
Africa[modificar | modificar la font]
Etiopia[modificar | modificar la font]
Segon un racònte de Marco Polo (vèrs 1254-1354), lo negus Yagbea-Sion preparèt un romavatge a Jerusalèm mai renoncièt finalament a son projècte en causa de l'inquietud de la Cort e de sei conselhiers. En plaça, mandèt un « evesque » — es lo tèrme utilizat per Marco Polo mai designa un cap important de la Glèisa Etiopiana car i aviá plus d'evesque en Etiopia dempuei de decennis — que foguèt capturat dins lo corrent de son viatge de retorn per lo sultan d'Adel.


text:
Viarmes
Viarmes es una comuna francesa, situada dins lo departament de la Val d'Oise e la region d'Illa de França.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Lo nom de Viarmes proven del provençal olm o olme, derivat del latin ulmus, orme, #qu'èra l'arbre sagrat dels Bellovaques, vilatge gaulois del Beauvaisis. Una autra origina evocada es via armorum, rota de las armas, perque Viarmes i aviá situat sus la rota dintre Lutèce e lo camp militar de Jules César situat a Gouvieux. A la fin del Sègle XI, la parròquia a donat per Renaud de Clermond al prieuré de Sant-Martin-de detlos-Camps de París. Distincion de las La Fontaine en 1525, lo vilatge ven la proprietat de Jean-Baptiste Élie Camus de Pontcarré, prévôt dels vendeires de París, en 1758 #que #far reconstruire lo castèl lo meteis an e #que #far perforar en 1763 la carrièra de París a Viarmes. La linha de camin de fèrre Montsoult-Luzarches a inaugurat en 1880, amb una estacion en la comuna.
-
Fila:Viarmes, square Halbout e ranquejar de la glèisa.jpg
Lo square Halbout, redond-ponch sus l' avenguda Georges-Clemenceau, amb lo campanal de la glèisa en posteriora-plànol.
-
Fila:Viarmes, luòc Pierre Salve costat es.jpg
Lo luòc Pierre-Salve (segon l'ancian senador e cònsol de Viarmes), près del castèl e al nòrd de la glèisa. Es aicí #que s'an los mercats setmanièrs.
-
Fila:Viarmes, Mestièr de torisme, carrièra de París.jpg
Lo Burèu del Torisme, carrièra de París, al nòrd del bourg.
-
Fila:Viarmes, encreuament Charles-de-Gaulle.jpg
Lo encreuament Charles-de-Gaulle al nòrd de la vila, ont desbocan sièis carrièras. Las linhas de beguts s'arturan egalament aicí.
-
Le nom de Viarmes provient du provençal olm ou olme, dérivé du latin ulmus, orme, qui était l'arbre sacré des Bellovaques, peuple gaulois du Beauvaisis. Une autre origine évoquée est via armorum, route des armes, car Viarmes était situé sur la route entre Lutèce et le camp militaire de Jules César situé à Gouvieux. À la fin du Sègle XI, la paroisse est donnée par Renaud de Clermond au prieuré de Saint-Martin-des-Champs de Paris. Seigneurie des La Fontaine en 1525, le village devient la propriété de Jean-Baptiste Élie Camus de Pontcarré, prévôt des marchands de Paris, en 1758 qui fit reconstruire le château la même année et qui fit percer en 1763 la rue de Paris à Viarmes. La ligne de chemin de fer Montsoult-Luzarches est inaugurée en 1880, avec une gare dans la commune.


text:
Èuro
L’èuro es la moneda comuna dels 28 estats de l’Union Europèa (UE) — e la moneda unica de 19 estats membres pel moment — que succedís a l’ECU (European Currency Unit, o « unitat de compte europèa ») que n'èra la moneda comuna. Es la moneda comuna de facto de certans estats e territòris, coma Kosovo.
L’èuro es administrat per la Banca Centrala Europèa que ne contraròtla l'emission.
Lo simbòl ISO 4217 de l'èuro es EUR, lo simbòl usual es €. Es devesit en 100 cents o centims.
Maitas lengas flexionalas li aplican lors règlas gramaticalas abitualas (plural, partitiu), d’autras se conforman a la règla edictada d’invariabilitat. Vejatz tanben l'article detalhat :
Somari
- 1 Las pèças e los bilhets en èuros
- 2 Adesion dels Estats europèus a l'èuro
- 3 L’èuro e las autras devisas europèas o ligadas
- 4 Valor de l'èuro
- 5 Aspèctes economics
- 6 Vejatz tanben
- 7 Nòtas
Las pèças e los bilhets en èuros[modificar | modificar la font]
Totas las pèças en èuros an una fàcia en comun (1, 2 e 5 centims : Euròpa dins lo mond ; 10, 20 e 50 centims : Euròpa coma una aliança d'estats ; 1 e 2 èuros : Euròpa sens frontièras) e una fàcia especifica al país ont la pèça es emesa (tanben per Mónegue, Sant Marin e lo Vatican, estats en union monetària amb lors vesins immediats que son estats autorizats d'estampar lors pròprias pèças).
Evidentament, totas las pèças son utilizablas dins totes los estats membres, per exemple una pèça amb lo retrach de Joan Carles a valor legala non solament en Espanha mas tanben en Finlàndia, en Irlanda...
Una novèla seria de pèças se deuriá tanben estampar a la fin del decenni 2000-2010, per tenir compte de l’alargament a 25 (actualament tres estats membres non participants a l’èuro son representats sus las diferentas pèças).
Los bilhets an una maqueta comuna a tota la zòna èuro. Los ponts, pòrtas e fenèstras dels bilhets simbolizan la dobertura d’Euròpa sus la rèsta del mond e los ligams entre los pòbles.
Una novèla seria de bilhets apareis a partir de la fin del decenni 2000-2010 per tenir compte de l’alargament de 2004 sus las cartas representadas.
Per la descripcion de las pèças de moneda e dels bilhets en èuros, reportatz-vos als articles seguents :
- las pèças en èuros destinadas a la circulacion ;
- las pèças commemorativas en èuros destinadas a la circulacion : pèças de 2 èuros, a rason d’una emission per an e per país ;
- las pèças de colleccion en èuros non destinadas a la circulacion.
- L'article Plaquetas e cofrets en èuro repren la descripcion dels cofrets FDC e BU oficials, d'extra-sets commemoratius e dels cofrets "bèla espròva"
- los bilhets de banca en èuros
Adesion dels Estats europèus a l'èuro[modificar | modificar la font]
Introduccion de l'èuro[modificar | modificar la font]
Aquela devisa foguèt introducha lo 1èr de genièr de 1999 a mièjanuèch, quand las monedas nacionalas dels païses participants, alara al nombre d'11, quitèron d’existir a part entièra e venguèron de simplas subdivisions de la moneda europèa.
Ça que la los bilhets e las pèças de las monedas nacionalas contunhèron d'èstre utilizats dins lors païses respectius, fins a l’introduccion dels novèls bilhets e pèças lo 1èr de genièr de 2002. Qualques unas de las ancianas devisas gardèron encara lor valor legala entrò la data finala del 28 de febrièr de 2002.
La data de fin de validitat de las monedas nacionalas vària d’un estat a l’autre. La primièra moneda que despareguèt foguèt lo Deutsche Mark, lo 31 de decembre de 2001 a mièjanuèch, las darrièras o faguèron lo 28 de febrièr de 2002: a aquesta data, totas las monedas quitèron d’aver una valor legala dins lors estats respectius.
Mas las bancas centralas dels estats de la zòna èuro contunhan d’acceptar los bilhets e pèças de las ancianas monedas per mai d'un an encara (2012 en França per certans bilhets).
Novèls membres de l'Union Europèa[modificar | modificar la font]
Tres primièrs païses, Estònia, Eslovènia e Lituània, an fach lo primièr pas (en davançant lors grands vesins aderents novèls) en integrant dempuèi lo 28 de junh de 2004 lo mecanisme de cambi europèu (MCE), successor del sistèma monetari europèu (coma abans Danemarc). Ara dins l’anticambra de l’èuro, deuràn passar al minimum dos ans dins lo mecanisme de cambi europèu (MCE) per esprovar l'estabilitat de lor devisa a respècte de l’èuro. Aquel mecanisme prevei la mantenença d'un taus mejan de cambi de l'èuro amb una variacion maximala de ± 15 %.
Atal, la corona estoniana es estada arrimada a la moneda unica al taus de cambi de 15,6466 unitats per un èuro (taus que prevaliá precedentament). Quitament, lo litas lituanian a conservat sa paritat fàcia a l’èuro (3,4528 litas per 1 èuro). Quant a la moneda eslovèna, lo tolar, son cors pivòt es estat fixat a 239,64 unitats per un èuro. Aquelas tres devisas devon ara (2004) se mantenir dins una benda de fluctuacion de ± 15 % a respècte d'aqueles corses pivòts durant los dos ans venent. L’adopcion de l’èuro poiriá alara èstre envisatjabla a partir de 2007.
L'entrada dels tres païses dins lo MCE es estada saludada, al començament de julhet de 2004, per un relèvament per l’agence Fitch de las notacions del deute a tèrme long en devisas (Estònia es ara notada A, Lituània A- e Eslovènia AA+). Seriá ça que la prematurat de pensar que l’adopcion de l’èuro es pas mai qu’una formalitat. En mai de l'estabilitat del cambi, los tres païses devon tanben s’estudiar a satisfar los quatre autres critèris del Tractat de Maastricht (taus maximum d'inflacion, ràcio minimum del sòlde budgetari a respècte del PIB, ràcio maximum del deute a respècte del PIB, taus maximum d’interès a tèrme long) tot en perseguissent lor ragantatge economic.
Dempuèi lo 15 de decembre de 2004, Estònia, a travèrs de l’Eesti Pank (la Banca Nacionala), a ja adoptat los dessenhs de la fàcia nacionala de las pèças en èuros que seràn emesas per 2006. Lo governador de l’Eesti Pank, Vahur Kraft, a revelat que lo venceire de la competicion per aquesta causida èra lo dessenh Hara 2 per Lembit Lõhmus qu'aviá obtengut 12 482 voses (mai de 27 % de las voses). Lo dessenh representa los contorns d’una carta d’Estònia e lo mot Eesti (que significa "Estònia" en estonian). Veire lo dessenh ganhaire : [1]. « I a pauc de païses en Euròpa qu'an un contorn tant polit e aisit de se remembrar. Lo simbòl es de bon memorizar » indiquèt l'artista. Veire totes los dessenhs del concors sus [2].
Lo 29 d'abril de 2005, Letònia, Malta e Chipre rejonhon tanben lo MCE. Letònia e Malta an pas pogut rejónher l'Union en 2007, Chipre desira d'o faire en 2008.
Lo 1èr de genièr de 2007, Eslovènia poguèt adoptar l'èuro e rejónher l'Union monetària.
Lo 1èr de genièr de 2009, Eslovaquia poguèt adoptar l'èuro e rejónher l'Union monetària.
Lo 1èr de genièr de 2014, Letònia poguèt adoptar l'èuro e rejónher l'Union monetària.
Bulgaria, qu'a signat son tractat d'adesion a l'Union (25 d'abril de 2005), envisatja d’integrar l’èuro tre lo mitan de 2009 (amb una entrada dins l’Union prevista pel 1èr de genièr de 2007). La Banca nacionala de Bulgaria manten lo novèl lev, ja dempuèi longtemps reliat al deutschemark, dins de condicions monetàrias fòrça rigorosas (1 € = 1,95583 novèl lev) — que deurián facilitar son entrada dins l’èuro. Romania a començat una importanta reforma del leu romanés en 2005 per èstre capabla d'integrar l'èuro en 2012.
Estats non aderents[modificar | modificar la font]
Dels tres membres de l’UE (a 15) non aderents, sol lo Reialme Unit e Danemarc an obtengut una clausa dicha d’opting-out, que lor permet de demorar en defòra de la moneda unica, quitament se venián a complir las condicions d’adesion, clausa confirmada pel Tractat de Roma de 2004.
En mai d'aquò lo Reialme Unit, contràriament a Danemarc, fa pas partida del MCE, quitament se complís las condicions del Tractat de Maastricht, perque desira pas de ligar lo cambi de la liura esterlina a l’èuro. Dempuèi que la liura esterlina a quitat lo defunt SME (basat sur l'anciana Unitat de compte europèa o ECU), son cors a conegut de variacions pus importantas a respècte de l’èuro que las autras monedas dels païses membres non aderents, especialament durant las doas primièras annadas de l’introduccion de l’èuro que s’èra temporàriament fortament despreciada a respècte del dolar american, de la liura esterlina e del franc soís. Aquesta inestabilitat iniciala es, çò sembla, resolguda, e dempuèi la liura esterlina seguís de biais pro pròche las evolucions del cors de l’èuro (se pòt notar tanben que lo franc soís s'es tanben estabilizat a respècte de l’èuro, e que compliriá ara las condicions d’entrada dins lo MCE, se la Soïssa e lo Liechtenstein decidissián de rejónher l'Union Europèa).
En revenge, Suècia s’es engatjada de rejónher a tèrme la moneda unica, tre que complirà las condicions del Tractat de Maastricht. En fach, en rason d’una opinion publica que demòra favorabla al manten de la corona suedesa, coma o pròva lo darrièr referendum a aqueste subjècte, Suècia complís pas tecnicament l’entrada dins lo MCE per èsser pas obligada d'adoptar automaticament la moneda unica.
Los 10 novèls Estats membres de l’Union Europèa en 2004 devon a tèrme integrar en primièr lo mecanisme de cambi europèu (MCE) puèi l’èuro (sièis o an ja fach e an rejonch atal Danemarc, sol a far partida del mecanisme de cambi europèu (MCE) abans l’alargament).
Per çò que concernís los dos membres venents de l’Union Europèa, Bulgaria a ligat sa devisa, lo lev, amb un taus fixe a l’èuro dempuèi 1999), mentre que Romania suprimiguèt lo 1èr de julhet de 2005 quatre zèros al leu romanés per integrar l’èuro en 2012.
L’èuro e las autras devisas europèas o ligadas[modificar | modificar la font]
Devisas europèas ligadas a l’èuro[modificar | modificar la font]
Dins l’Union Europèa e dels païses candidats a l’entrada dins l’Union, se tròban las monedas seguentas, qu'an totas integrat lo MCE:
- la corona danesa (DKK), amb drech d’opting-out que li permet de pas adoptar automaticament l’èuro, mas que participa ça que la al MCE;
- lo litas lituanian (LTL);
- lo novèl lev bulgar (BGN), amb un taus fixe unilateral, que son país emetor es un membre de l’Union Europèa dempuèi 2007 e que vòl èstre membre del MCE.
Autras devisas ligadas a l’èuro[modificar | modificar la font]
Un certan nombre de devisas, fòra de l'Union Europèa, son ja ligadas a travèrs un taus de cambi, fixe o variable, a l’èuro :
- l’escut capverdian (CVE), precedentament ligat, fins a 1999, amb un taus de cambi fixe a l’escut portugués.
- lo franc CFP (XPF), precedentament ligat, fins a 1999, al franc francés amb un taus de cambi fixe de 0,055 FRF per 1 XPF, puèi 18,192 XPF per 1 FRF abans l’adopcion de l’èuro (autrescòps lo franc CFP, èra ligat coma lo franc Djibotí al dolar-aur dels Estats Units, abans de se ligar tornarmai al franc francés a l'ocasion de la demetallizacion del dolar) ;
- los francs CFA BCEAO (XOF) o BEAC (XAF), precedentament ligats, fins a 1999, al franc francés, amb un taus de cambi garantit (mas renegociable amb la Banca de França separadament per cada banca d’emission) de 100 XAF ou 100 XOF per 1 FRF, autrescòps 50 XAF ou 50 XOF per 1 FRF ;
- lo franc comorian (KMF), precedentament ligat, fins a 1999, al franc francés amb un taus de cambi garantit (mas renegociable amb la Banca de França) de 75 KMF per un 1 FRF ;
- lo marka de Bòsnia e Ercegovina (BAM), precedentament ligat, fins a 1999, al mark alemand amb un taus fixe de 1 BAM = 1 DEM a l'ora de la creacion d'aquesta devisa en 1997/98. La devisa èra precedentament apelada mark convertible. Consultar lo site de la SFOR).
- lo franc soís a d'en primièr continuat de flotar liurament a respècte de las autras devisas europèas, durant las 3 primièras annadas d’introduccion de l'èuro. Çaquelà, l'Union Europèa constituent mai de 60% d’escambis de Soïssa e de Liechtenstein, la Banca nacionala soïssa a unilateralament decidit de manténer lo cors del franc soís estable a respècte de l’èuro, per limitar lo risc de cambi, en constituent o convertissent un fons de resèrva en èuros. Durant las primièras annadas, lo fons de resèrva de las ancianas devisas nacionalas èra estat reduit aprèp lor conversion, mas aqueste fons es estat reconstituit e quitament aumentat per estabilizar lo cors.
Devisas europèas non ligadas a l'èuro[modificar | modificar la font]
Las monedas seguentas dels païses membres de l’Union Europèa o candidats a l’adesion son pas ligadas a l’èuro, siá perque lo país emetor dispausa del drech d’opting-out, siá perque complisson pas encara las condicions tecnicas d’adesion al MCE (selon lo traité de Maastricht), siá perque lor país emetor candidat a l’adesion dispausa pas d'una caissa d’emission assegurant la convertibilitat :
- la liura esterlina britanica (GBP), amb un drech d’opting-out, e desira pas de participar al MCE ;
- la corona suedesa (krona) (SEK), que son país emetor blòca tecnicament sa participacion al MCE per èstre pas obligat d’adoptar l’èuro ;
- la corona chèca (koruna) (CSK) ;
- lo forint ongrés (HUF) ;
- lo novèl zloty polonés (PLN) ;
- lo novèl lei romanés (RON), que son país emetor es un futur membre de l’Union Europèa ;
- la novèla liura turca (TRY), que son país emetor es candidat a l’Union Europèa ;
- la kuna croata (HRK), que son país emetor es candidat a l’Union Europèa (negociacions blocadas dins lo corrent de 2005, represas dempuèi) ;
- lo dinar sèrbe (CSD), que son país emetor es candidat, non oficial, a l’Union Europèa.
Valor de l'èuro[modificar | modificar la font]
Conversion de l’èuro dins las ancianas devisas dels païses membres[modificar | modificar la font]
La valor de l’èuro, exprimida dins las ancianas monedas d'aquestes païses, es la seguenta :
Taus de cambi de las devisas ligadas a l'èuro[modificar | modificar la font]
Los tausses de cambi oficials de las monedas ligadas a l’èuro son aquestes :
Nòta :
- *** Aquestas monedas utilizan pas lor benda de fluctuacion, e demòran de lònga fixadas a la valor centrala.
- La corona estoniana e lo litas lituanian son tanben ligats a travèrs una caissa d’emission mas an un marge de fluctuacion de 15 % (en mai e mens) coma membres del mecanisme de cambi europèu (MCE). Estònia e Lituània an rejonch lo MCE lo 28 de junh de 2004, lors monedas èran ja ligadas a l’èuro abans.
- Lo lat leton es dempuèi lo 1èr de genièr de 2005 ligat, pas mai al DTS del FMI, mas plan a l’èuro en vista de son entrada prochana dins lo MCE. La Banca de Letònia a fixat una variabilitat de 1 % al luòc dels 15 % del MCE. Letònia, Malta e Chipre an aderit al MCE lo 29 d'abril de 2005.
- Lo lev bulgar es ligat a l’èuro gràcias a una « caissa d’emission » (currency board) amb una valor egala a la de l’ancian deutschemark.
- En Serbia, l’èuro es tanben la moneda oficiala de Kosovo, província autonòma de la Republica Sèrba, administrada per l’ONU dempuèi 1999. La Republica de Montenegro l’a tanben adoptat per moneda oficiala.
- Soïssa fa pas partida de l'Union Europèa mas a causit unilateralament de manténer son franc soís estable a respècte de l’èuro.
- Lo dirham marroquin es ligat a l’èuro dins una benda de fluctuacion non definida oficialament.
Estimacion e evolucion de la valor de l'èuro dins las autras devisas[modificar | modificar la font]
Se l'èuro a plan succedit a l'ECU, las doas devisas son plan diferentas. En particular, l'ECU, qu'èra un panièr, conteniá de monedas coma la liura esterlina, que son pas estadas integradas dins l'èuro. Las doas devisas europèas an doncas coïncidit pas que brèvament, durant las oras de tampadura dels mercats entre la fin de 1998 e lo començament de 1999 e, se l'ECU existissiá encara, auriá ara una valor tota autra que l'èuro.
Se l'òm vòl reconstituir la valor qu'auriá agut l'èuro a respècte del dolar abans sa cristallizacion del 31 de decembre de 1998, conven d'utilizar lo taus de cambi fàcia al dolar d'una moneda nacionala, e de li aplicar son taus de conversion en èuro. Per exemple, se prendrà 6,55957 e se lo devesirà per la valor del dolar en francs francés. Lo resultat del calcul figura sul grafic çai contra pel franc francés (en roge) e lo deutschemark (en blau) per tot lo periòde que va de l'introduccion del regim dels cambis flotants per Richard Nixon al de l'èuro.
Durant los dètz ans precedent son introduccion, l'èuro auriá atal agut una valor mejana de l'òrdre de 1,1825 dolar US calculada amb lo franc francés e 1,20 dolar calculada amb lo deutschemark.
Lo mercat dels cambis pus actiu de l'èuro es plan evidentament lo mercat a respècte del dolar US. La paritat èuro/dolar es l'instrument financièr mai tractat dins lo mond. Es un indicator far, seguit jornalament per totes los mitans economics e financièrs.
Evolucion :
- 4 de genièr de 1999 : 1 EUR = 1,1680 USD
- 26 d'octobre de 2000 : 1 EUR = 0,8252 USD (cors pus bas dempuèi 1999, lo 24 de mai de 2006)
- 28 de decembre de 2004 : 1 EUR = 1,3633 USD
- 27 d'abril de 2007 : 1 EUR = 1,3682 USD
- 13 de julhet de 2007 : 1 EUR = 1,380 USD
- 28 de setembre de 2007 : 1 EUR = 1,4272 USD
- 31 d'octobre de 2007 : 1 EUR = 1,45 USD
- 20 de novembre de 2007 : 1 EUR = 1,48 USD
- 23 de novembre de 2007 : 1 EUR = 1,4967 USD
- 7 de març de 2008 : 1 EUR = 1,5464 USD
- 13 de març de 2008 : 1 EUR = 1,5645 USD (cors pus naut dempuèi 1999, lo 13 de març de 2008)
Fonts :
Aspèctes economics[modificar | modificar la font]
Dins qualques uns dels païses qu'an introduit l'èuro, una aumentacion de l'inflacion seriá estada constatada. Dins lo cas de França, aquesta seriá estada mal mesurada pels instruments de l'INSEE, e auriá concernit en particular de prètz practicats pels ipermercats. Lo ministre de las finanças francés, Thierry Breton, a degut prepausar ulteriorament un indèx especial ligat al cost del panièr de compras al supermercat per respondre a las criticas de las associacions de consomators.
L'èuro aviá per foncion de portar a travèrs la moneda unica, una coesion de las politicas economicas dels membres de l'Union europèa. La relativa subrevalorizacion actuala d'aquesta moneda limita lo cost dels aprovisionaments en matèrias primièras e energia, e indutz çaquelà un fren a las exportacions europèas. Certans economistas comparan la situacion dels païses europèus restats en defòra d'aquela moneda, que pòdon conservar una politica monetària autonòma pus fòrta en creissença, coma Anglatèrra. Certans movements sobeiranistas an desvolopat recentament lo tèma d'un retirament de l'èuro, que li atribuisson una pèrda d'identitat e de possibilitat de politica nacionala monetària.
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
- Èuro (pèças destinadas a la circulacion)
- Èuro (pèças commemorativas de 2 èuros)
- Èuro (pèças de colleccion)
- Plaquetas e cofrets en èuro
- èurocent
- Èuro (bilhets de banca)
- Alain Billiet
- Euròpa
- èuro/dolar
- Zòna èuro
- Eurobilltracker
- Economia
- Union Europèa
- Moneda
- Moneda privada
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Curiositats[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Principals corses quotidians de l'èuro sus banque-france.fr (sit de la Banca de França)]


text:
Gregor Mendel
Gregor Johann Mendel (Àustria, 22 de julhet de 1821 - Brno, 6 de genièr de 1884) foguèt un religiós augustin e naturalista. Realizèt las primièras experiéncias d'ibridacion en cultivant de peses e aital bastiguèt las fondamentas de la genetica. Formulèt las leis que pòrtan son nom e que son los pilars de la genetica modèrna.
Moriguèt a Brno, Empèri austroongarés en 1884, vila que ara es part de la Republica Chèca.
Las leis de Mendel:
- La lei de la dominància
- La lei de la segregacion
- La lei de l'independéncia


text:
Victòria (Estat)
Victòria z-es l'estat pus petit d'Austràlia, fòra Tasmania. 'Quo-es dins lo sud-èst dau continent. Z-a una populacion de 5 milions de personas, amb la màger densitat dau país. Son chapluòc z-es Melbourne, dins Port Phillip. 'Quo-es au dret de l'illa de Tasmania.
Istòria[modificar | modificar la font]
Après la fondacion de la colonia de Nòva Galas dau Sud en 1788, lo continent australian fuguèt devesit en doas partidas, l'orientala se nommèt Nòva Galas dau Sud e l'occidentala Nòva Olanda. Jos l'administracion coloniala de Sydney, se faguèt lo primèir assetament en Victòria, Portland. Melbourne se fondèt en 1835. En 1851 se descobriguèt d'aur a Ballarat. Après se realizèron mai de descubèrtas au long de tot l'estat. Las minas èran tan importantas que la populacion cresquèt desmesuradament. Aquel an Nòva Galas dau Sud venguèt independenta. En 1901 Victòria devenguèt un estat d'Austràlia. Mentre que Canberra èra construita Melbourne fuguèt lo chapluòc.


text:
Alemanha
Alemanha (nom oficiau : Republica Federala d'Alemanha, en alemand : Bundesrepublik Deutschland) es un país d'Euròpa enviroutat per la Mar dau Nòrd, Danemarc e la Mar Baltica au nòrd, per Polonha e la Republica Chèca a l'èst, per Àustria e Soïssa au sud e per França, Luxemborg, Belgica e lei Païses Basses a l'oèst. Amb mai de 80 milions d'abitants, Alemanha es lo país pus poblat de l'Union Europèa e la premiera poissança economica d'Euròpa.
Somari
- 1 Istòria
- 2 Geografia
- 3 Organizacion politica e sociala
- 4 Economia
- 5 Diplomàcia e defensa
- 6 Cultura
- 7 Religion
- 8 Nòtas e referéncias
- 9 Bibliografia
- 10 Nòtas & referéncias
Istòria[modificar | modificar la font]
Antiquitat e periòde roman[modificar | modificar la font]
Au sègle VI avC, lo territòri alemand èra poblat majoritàriament per de populacions cèltas. Dins lo corrent dei sègles seguents, dei tribús germanicas, probablament vengudas d'Escandinàvia, s'installèron pauc a pauc sus lo territòri actuau dei Païses Basses, d'Alemanha e de la mitat orientala de Polonha. Lei tèxtes pus ancians mencionant la preséncia d'aquelei populacions son d'origina grèga e romana e datan dau sègle I avC. L'absència de documents pus vièlhs mostra qu'una separacion politica importanta deviá existir entre leis Europèus dau nòrd e dau sud.
Pasmens, lei Germans representavan una menaça important per l'Empèri Roman e de guèrras acomencèron tre lo sègle I avC dins lo sud de França. La victòria dau consul Marius en 101 avC entraïnèt l'abandon deis ambicions germanicas sus Gàllia. Puei, la conquista romana de la region vèrs la mitat dau sègle I avC confirmèt aquela situacion e establiguèt definitivament lei tribús germanicas au nòrd de l'Empèri Roman. Maugrat de conflictes regulars, aquela frontiera demorèt relativament establa fins ais invasions barbaras de 406-407.
L'Edat Mejana e lo Sant Empèri Roman Germanic[modificar | modificar la font]
Après l'afondrament de l'Empèri Roman d'Occident au sègle V, lei barbars germanics creèron d'estats novèus en Euròpa Occidentala. Au sègle VI, lei Francs prenguèron lo contraròtle de la màger part de Gàllia e fondèron l'Empèri Merovingian. A la seguida d'una crisi de succession, aquel empèri foguèt remplaçat en 751 per l'Empèri Carolingian qu'establiguèt sa dominacion sus Gàllia, Catalonha, Alemanha e nòrd d'Itàlia. En 843, l'Empèri Carolingian foguèt partejat entre lei tres eiretiers de Loís Ien lo Piós (814-840). Tres estats foguèron formats :
- Francia Occidentala que serà a l'origina dau Reiaume de França.
- Francia Mediana que serà partejada entre lei fius de Lotari Ien en 855 e serà plus jamai reünificada.
- Francia Orientala que serà a l'origina de l'Empèri Roman Germanic.
Lo Sant Empèri Roman Germanic foguèt una dei poissanças majoras de l'Edat Mejana e sei caps foguèron capables unei còps d'intervenir dins leis afaires intèrns de la papautat. Pasmens, ai sègles XI e XII, aquela influéncia entraïnèt una reaccion de la Glèisa qu'afebliguèt lo poder centrau de l'Empèri e favorizèt l'autonomia de sei vassaus ja fòrça independents. Au sègle XVI e XVII, lei divisions religiosas dau continent europèus contunièron d'afeblir l'Empèri car cada camp fondèron d'alianças basada sus la religion e lei Protestants venguèron pron poderós per resistir a la repression. De 1618 a 1648, la Guèrra de Trenta Ans renfòrcèt aquelei divisions e la desfacha finala dau poder centrau marquèt l'impossibilitat definitiva per l'emperaire de fondar un poder centrau fòrt. Ansin, seis estats venguèron quasi totalament independents e Napoleon poguèt aisament dissòuvre l'Empèri en 1806 per una Confederacion Germanica sota protectorat francés.
L'unificacion alemanda[modificar | modificar la font]
La Confederacion dau Rin sota protectorat francés s'afondrèt amb la desfacha napoleonca. Lo Congrès de Viena la remplacèt per una Confederacion Germanica gropant 39 estats còntra unei centenaus per lo Sant Empèri. Plaçada sota la direccion onorifica de la dinastia dei Habsborg, la confederacion va venir un luòc d'afontrament entre Austria e Prussia. D'efèct, Prussia contunièt sa politica d'expansion dins lo nòrd d'Alemanha ja acomençada avans la Revolucion Francesa e se turtèt ais interés austrians. De mai, amb lo desvolopament deis idèas novèlas de la Revolucion, la nacionalisme faguèt son aparicion en Alemanha estructurant pauc a pauc de corrents politics favorables a son unificacion. Après una revirada entre 1848 e 1850, l'arribada au poder dau cancelier Bismark va permetre de complir aquela politica per una tièra de conflictes còntra Danemarc per un afaire de frontieras, còntra leis Austrians en 1866 per eliminar Viena de la gestion intèrna d'Alemanha e còntra França per assegurar l'unitat deis estats dau nòrd protestant amb leis estats dau sud catolic. Lo 18 de genier de 1871, la desfacha francesa permetèt la proclamacion de l'Empèri Alemand a Versailles. Pasmens, l'annexion de l'Alsàcia-Lorena va causar una fònt de conflicte permanenta en Euròpa e crear pauc a pauc un blòt de país (França, Reiaume Unit e Russia) opausat a la dominacion alemanda sus lo continent.
Lei dos conflictes mondiaus[modificar | modificar la font]
Au començament dau sègle XX, l'Empèri Alemand èra la premiera poissança continentala e acomençava de menaçar la supremacia navala britanica entraïnant la formacion de la Tripla Entenduda entre França, Reiaume Unit e l'Empèri Rus. En 1914, Alemanha s'engatjèt dins la Premiera Guèrra Mondiala amb son aliat austrian. Après lei premieras batalhas, l'evolucion dau conflicte foguèt blocada per lei progrès defensius e lei dos camps deguèron s'orientar vèrs una guèrra de posicion lònga e murtriera. S'acabèt per una desfacha alemanda en 1918.
Lo Tractat de Versalhas, qu'organizèt Euròpa après la guèrra, entraïnèt per Alemanha la pèrda de 88 000 km² e uech milions d'abitants. Lo servici militari foguèt abolit e l'armada limitada a 100 000 òmes. De mai, Alemanha foguèt jutjada responsabla de la guèrra e deguèt pagar de reparacions importants ai país venceires. Pus grèu, una partida dei territòris perduts venguèron rapidàment la fònt de crisis diplomaticas importantas coma l'estatut de la vila de Dantzig o lo cas de la Silesia.
Aquò va permetre lo desvolopament d'un corrent politic nacionalista poderós. La crisi economica de 1929, qu'aguèt de consequéncias grèvas en Alemanha, permetèt rapidàment au NSDAP, partit nacionalista e racista, de prendre lo poder d'un biais legau en 1933. Son cap, Adolf Hitler, eliminèt rapidàment seis oposants e venguèt lo mèstre dau país après la dissolucion deis autrei partits politics e l'eliminacion dei comunistas. Fondèt un estat novèu dich Tresen Reich basat sus la superiotat de la « raça alemanda » que deviá assegurar sa subrevida en fàcia dei raças dichas inferioras e deis elements dichs degenerats, principalament lei Jusieus e leis Eslaus. Leis atrocitats d'aquela politica, especialament son sistèma d'exterminacion massiva, va marcar durablament l'umanitat e entraïnar l'adopcion de mesuras d'occupacion duras dau país après 1945.
A partir de 1938, Hitler acomencèt una politica de revision dei frontieras dessenhadas per lo Tractat de Versalhas que va entraïnar lo començament de la Segonda Guèrra Mondiala sus lo continent europèu lo 1en de setembre de 1939. Lei premiereis annadas dau conflicte foguèron dominadas per l'Alemanha Nazi que conquistèt una partida granda d'Euròpa, especialament França puei la partida occidentala d'Union Sovietica. Pasmens, en 1942-1943, leis Aliats (URSS, Reiaume Unit, Estats Units, Canadà, França...) prenguèron l'avantatge après una tièra de desfachas alemandas majoras (Stalingrad, Korsk...). En 1945, Alemanha foguèt envaïda e Hitler se suicidiguèt lo 30 d'abriu.
La division dau país e la reünificacion[modificar | modificar la font]
Devastada per la guèrra, Alemanha foguèt devesida entre Union Sovietica, Estats Units, Reiaume Unit e França. La situacion èra similara a Berlin devesit entre lei quatre venceires principaus de la guèrra europèana. De mai, lo país perdiguèt un nombre important de territòris. De projèctes foguèron estudiats per fondar una Alemanha novèla mai lo començament de la Guèrra Freja empachèt la conclusion d'un acòrd e lo país demorèt devesit fins ai darriereis annadas de l'oposicion entre l'Èst e l'Oèst. Dos estats foguèron donc creats :
- la Republica Federala d'Alemanha (RFA) dins lei zonas d'ocupacions deis aliats de l'OTAN situadas dins la mitat occidentala.
- la Republica Democratica Alemanda (RDA) dins la zona d'ocupacion sovietica situada au nòrd-èst.
L'arribada de refugiats venent dei regions perdudas en 1945 permetèt a l'economia de compensar lei pèrdas de la guèrra e l'impulsion donada per lo plan Marshall permetèt de restaurar rapidàment l'economia de la RFA. En revènge, la situacion foguèt diferenta en RDA que son desvolopament economic foguèt pus feble meme se lo país aviá un nivèu de vida entre lei pus auts dau blòt sovietic. De 1961 a 1989, la muralha de Berlin foguèt lo simbòl d'aquela division e l'afondrament de l'Union Sovietica permetèt la reünificacion dau país e l'evacuacion de son territòri per la màger part dei fòrças estrangieras. Pasmens, lo nivèu economic diferent entraïnèt de dificultats economicas importantas dins lei regions de l'ex-RDA.
Geografia[modificar | modificar la font]
Localizacion e frontieras[modificar | modificar la font]
Lo país es situat dins lo centre d'Euròpa au sud de la peninsula de Danemarc e au nòrd deis Aups soïssas entre la vallada dau Ren e la linha Oder-Nesse. Son territòri tèn una superficia egala a 357 026 km². Es enviroutat per Danemarc, Polonha, Republica Chèca, Àustria, Soïssa, França, Luxemborg, Belgica e Païses Basses.
Geografia fisica[modificar | modificar la font]
La geografia alemanda es dominada per lo Plan d'Euròpa dau Nòrd qu'ocupa lo nòrd, per de cadenas de montanhas ancianas e d'altituds gaire autas au centre e per leis Aups e un bacin sedimentari au sud. Lei cimas principalas fan partida deis Aups amb d'altituds entre 2 000 e 3 000 m. Leis autrei relèus alemand agantan rarament mai de 1 400 m. Tres fluvis principaus son situats dins aquelei sistèmas. Lo pus important es Ren que passa dins la mitat occidentala dau país e forma una vallada importanta deis Aups a la Mar dau Nòrd. Lo segond es Elba que prend sa fònt dins lei Monts dei Gigants en Republica Chèca e se trai dins la Mar dau Nòrd au nivèu d'Hamborg. Enfin, lo tresen es Danubi que passa dins lo bacin sedimentari dau sud.
Clima[modificar | modificar la font]
Alemanha es situada dins la zona temperada de l'emisfèri nòrd e tèn un clima continentau temperat amb una influéncia oceanica venent dau nòrd-oèst. Es donc un clima de transicion entre aqueu d'Euròpa atlantica e aqueu d'Euròpa continentala. De mai, coma lo país subit l'influéncia dau Gulf Stream e de l'anticiclon deis Açoras, a una doçor climatica pauc frequenta sota aquelei latituds. Au sud dau país, lo foehn, vent venent deis Aups, pòu agantar una velocitat de 150 km/h e aumenta la temperatura d'ivèrn e de la prima accelerant la fonda de la nèu. D'ivèrn, d'autrei movements d'èr fregs vènon de Sibèria. Lo litorau es regularament somés a de tempèstas frequentas, especialament en causa d'una amplitud de temperatura accentuada.
Reparticion espaciala de la populacion[modificar | modificar la font]
Amb 80,3 milions d'abitants, Alemanha tèn una densitat de populacion de 226 ab/km². Aquela populacion es repartida principalament dins lo sud e l'oèst, principalament de lòng de la vallada dau Ren e dins la region de la Ruhr. En revènge, lei regions dau nòrd-èst son mens pobladas.
[modificar | modificar la font]
Forma de l'estat[modificar | modificar la font]
Leis institucions d'Alemanha modèrna foguèron inspiradas per aquelei de l'ex-RFA formada a l'iniciativa de l'OTAN en 1949. Es una republica federala compausada de setze länders amb Berlin coma capitala. Lo foncionament deis institucions es basat sus una Lèi Fondamentala contraròtlat per una Cort Constitucionala situat a Karlsruhe. Lo govern centrau s'ocupa deis afaires estrangiers, de la defensa, dei questions de nacionalitat, de la moneda, dei frontieras, dau trafic aerian, dei pòstas e dei telecommunicacions e d'una partida dau drech fiscau e de l'economia. Es dirigit per un cancelier elegit per lo Bundestag qu'es lo cap vertadier de l'executiu. Lo pòsta de president de la republica existís mai es principalament onorific. Lo Parlament federau es compausat de doas assembladas :
- lo Bundestag que sei membres son elegits per quatre ans a l'escrutinh mixte.
- lo Bundesrat que sei membres son de representants dei govèrns dei Länders. Cada Länder dona totei sei vòtes per o còntra una lèi.
Lo Bundestag es l'assemblada principala mai lei poders dau Bundesrat an aumentat e dèu d'ara endavant se prononciar subre totei lei lèis pertocant lei budgets dei Länders. Aquelei darriers son autonòms per leis afaires d'educacion, de recercas o d'environament.
Simbòls de l'estat[modificar | modificar la font]
Lo drapèu d'Alemanha es lo drapèu negre, roge e jaune ja adoptat per lei revolucionaris de 1848 e per la Republica de Weimar de 1919 a 1933. Foguèt tornarmai adoptat per la RFA e la RDA en 1949. Pasmens, en 1959, la RDA modifiquèt son drapèu per l'introduccion de seis armoriaus au centre de la benda roja.
L'imne oficiau dau país es lo tresen coblet dau cant Deutschlandlied. Pasmens, en causa de l'utilizacion dau tèxte entièr per lo Tresen Reich coma imne, son adopcion foguèt una fònt de problemas durant unei decennis après la fondacion de la RFA. L'usatge d'aquel imne foguèt tanben fòrtament limitat per leis Aliats après 1945 ais occasions majoras. Depuei la reünificacion, son utilizacion s'es normalizat mai l'utilizacion o lo cant dei doas premieras coblas es totjorn l'expression d'idèas politicas de drecha extrèma.
Organizacion territòriala[modificar | modificar la font]
Alemanha es devesit entre seize Länder. Cada Land tèn un parlament dich Landstag, un govèrn dich Landesregierung, una constitucion e una organizacion intèrna pròpria. Es sobeiran en matèria de cultura, d'educacion, d'organizacion de la policía, de drech locau e la Federacion pòu aumentar aquelei domenis per l'adopcion de lèis especialas. Per aquò, tèn lo drech de levar d'impòsts e obtèn un budjet de l'estat. Enfin, se fau notar que la sobeiranat subre certanei domenis es pas clarament definida entre l'Estat e lei Länder per la Lèi Fondamentala d'Alemanha, especialament lo drech civiu, lo drech penau, lo drech economic, lo drech dau trabalh, la politica energetica o la circulacion automobila.
Lengas[modificar | modificar la font]
L'alemand es la lenga oficiala de l'Estat meme s'existís unei lengas minoritàrias istoricas que son oficialament protegidas. S'estima qu'es parlat per aperaquí 92% de la populacion. Dins aquò, la mitat solament utilizariá l'alemand estandard dich Hochdeutsch e lo rèsta parlariá un autre dialècte alemand. Lei lengas protegidas son :
- lo danés dins lei regions pròchas la frontiera amb Danemarc.
- lo frison orientau e lo frison occidentau parladas en Saxònia.
- lo romaní.
- lo aut sorab e lo bas sorab parlats en Brandeborg e Saxònia.
Leis autrei minoritats, coma leis emigrats recents mai tanben lei Polonés, an ges de drechs lingüisitcs.
Economia[modificar | modificar la font]
L'economia alemanda ocupa lo quatren reng mondiau après leis Estats Units, China, Japon e davans França e Reiaume Unit. Es principalament orientada vèrs leis exportacions permetent au país de realizar regularament d'excedents comerciaus importants. Dins aquò, aquela orientacion necessitèt de reformas importantas de la legislacion dau trabalh. Ansin, un nombre grand d'Alemand ocupan d'ara endavant d'emplechs de temps parciau e son venguts de trabalhaires precaris.
Demografia[modificar | modificar la font]
Segon lo recensament del 9 de mai de 2011, la populacion alemanda èra de 80 219 695. Aqueu nombre es relativament estable dempuèi la mitat deis annadas 1990 e la populacion totala a quitament un pauc demenit dempuei son maximum de 2002 (82,54 milions). Aquò es causat per la demenicion de la feconditat (1,39 en 2010) e una immigracion relativament febla. De mai, aquela populacion es mai e mai vièlha amb un percentatge de mai de 60 ans de la societat qu'es passat de 24,9% en 2005 a 26,3% en 2010. Pasmens, Alemanha demorèt lo segond estat pus poblat d'Euròpa après Russia mai davans França, Reiaume Unit e Itàlia.
Axes de communicacion e transpòrts[modificar | modificar la font]
Leis axes de communicacion naturaus d'Alemanha son lei valladas formats per lei fluvis principaus, especialament la vallada dau Ren, e lo plan dau nòrd en contacte amb la Mar dau Nòrd e la Mar Baltica. Aquela region assosta unei pòrts importants coma Hamborg o Brèma. Existís de rets de canaus en cors de modernizacion e un ret rotièr que son desvolopament foguèt ajudat per l'absència de relèus importants dins la màger part dau país. De còls existisson dins leis Aups per passar en Soïssa e Austria e a l'ora d'ara un ensems de rotas modèrnas permet de comunicar sensa problema amb lei regions montanhosas situadas aus sud.
Agricultura e ressorsas minieras[modificar | modificar la font]
En 2008, lo sector primari alemand representa aperaquí 0,9% dau PIB e emplega 2,4% de la populacion activa dau país. 35% de la superficia dau territòri son utilizats per la cultura, 20% per lo norrigatge e 30% per la silvicultura e la fòrest. L'agricultura es la tresena d'Euròpa après França e Itàlia. Son estructura es marcada per la division anciana dau país. Lei tenements son fòrça mecanizats e relativament pichons a l'Oèst. En revènge, a l'Èst, l'agricultura es principalament basada subre lo ret de cooperativas format per la RDA. Lei produccions principalas son lei cerealas (blat, séguel...), lo lach e lo norrigatge dei bovins.
Lo sector minier alemand es vengut relativament marginau dins l'economia dau país. Lei produccions principalas son lo lignit (1en reng mondiau), lo carbon, la sau e lo gas naturau. Pasmens, lo país es fòrça dependent de l'importacion de ressorsas dempuei lei país estrangiers per assegurar sei besonhs en matèrias premieras.
Indústria[modificar | modificar la font]
Alemanha es una poissança industriala mondiala majora. Son sector secondari emplega 33% de la populacion activa. Lei sectors principaus son la construccion automobila (777 000 emplechs en 2004) que representa 40% de seis exportacions, l'electrotecnica (799 000 emplechs en 2004), la construccion mecanica (868 000 emplechs en 2004), la quimia e l'alimentar.
Servicis[modificar | modificar la font]
Coma per leis autreis economias desvolopadas, lo sector terciari es la premiera fònt d'emplechs d'Alemanha e representa mai de 28 milions d'emplechs. Dos sectors principaus compausan lei servicis. Leis activitats financieras èran lo premier en 2008 amb 30,5% deis emplechs dau sector terciari. Lo comèrci, lei transpòrts e la restauracion son lo segond amb 18%.
Diplomàcia e defensa[modificar | modificar la font]
Politica estrangiera[modificar | modificar la font]
Alemanha fa partida de la màger part deis institucions internacionalas majoras coma l'Union Europèa qu'es membre fondator, l'ONU e seis organismes, l'OTAN, dau Conseu d'Euròpa e l'OMC. Dempuei la Segonda Guèrra Mondiala e la fondacion de la RFA en 1949, lei principis de la politica estrangiera d'Alemanha son lo desarmament e lo contraròtle deis armaments, l'ajuda au desvolopament e la defensa dei drechs de l'òme. De mai, es fòrça investida dins la proteccion de l'environament e lo dialògue entre lei culturas. En causa deis atrocitats de l'olocaust, lo país a renonciat d'adoptar una politica d'expansion militara e de mejans de pression militara meme se tèn una armada poderosa.
Dempuei la fin de la Guèrra Freja, lo país a repres sa sobeiranetat complèta per lo Tractat de Moscó meme s'aqueu tractat impausèt de limitacions militaras totjorn en vigor a l'ora d'ara. Doas dinamicas mai o mes opausadas defenisson donc la politica d'Alemanha actuala en matèria d'afaires estrangiers. Lo premier es la defensa de seis interés nacionaus coma referent d'una poissança granda e lo segond es la perseguida d'una projeccion post-nacionala de l'identitat alemanda defòra dei revendicacions nacionalistas. Per aquò, la país a desvolopat de relacions politicas o economicas fòrta amb leis ancians país comunistas d'Euròpa de l'Èst, amb Israèl, amb Russia e subretot amb França.
Fòrças armadas[modificar | modificar la font]
Maugrat seis objectius de contraròtle deis armaments, Alemanha tèn una armada nombrósa e modèrna dicha Bundeswehr. En 2008, es devesit entre cinc brancas que son :
- l'armada terrèstra dicha Heer que teniá 163 900 òmes.
- l'armada aeriana dicha Luftwaffe que teniá 25 200 òmes.
- la marina militara dicha Deutsche Marine que teniá 63 400 òmes.
- lo servici medicau centrau dich Zentraler Sanitätsdienst que teniá 19 000 òmes.
- lo servici logistic e organisacionau dich Streitkräftebasis que teniá 19 000 òmes.
Cultura[modificar | modificar la font]
Alemanha fa partida de la zona cultura de la civilizacion occidentala europèa. Alemanha es l'eiretier de la cultura dei principats germanicas dau Sant Empèri Roman Germanic, i comprés la partida alemanda d'Àustria-Ongria.
Arquitectura[modificar | modificar la font]
Tre l'epòca dei Carolingians, sota l'impulsion de l'emperaire e de sei prelats, Alemanha bastiguèt d'edificis religiós nombrós qu'un nombre feble existís totjorn a l'ora d'ara coma la chapèla palatina d'Aquisgran. Aquelei bastiments èran realizats segon un plan centrat e lo massís occidentau dich Westwerk. Es un còrs de bastiments quasi autonòm a respèct de la nef constituís d'una tor massiva d'uneis estancis sovent enviroutant per doas torrèlas d'escaliers.
Au sègle X, la restauracion de l'autoritat imperiala entraïnèt l'aparicion d'un art religiós novèu amb de glèisas grandas ai fustatges de fusta coma a Hildesheim o Gernrode. Au sègle XI, l'estil renan se desvolopèt e se caracterizèt per l'existéncia de tres absidas formant un treule coma a Colonha. L'art gotic faguèt son aparicion vertadiera en Alemanha vèrs la mitat dau sègle XIII. L'originalitat alemanda foguèt l'utilizacion de la brica, magerament dins lo nòrd dau país (Schwerin, Lubeck...). Una autra caracteristica dau gotic alemand foguèt l'adopcion de glèisas-halas (Hallenkirche) inspirada per l'arquitectura cisterciana (Marborg). Lei nefs lateralas i foguèron bastidas a la mema autor que la nef centrala. Entre lei sègles XIV e XV, lo gotic tardiu dominèt amb la construccion de la catedrala d'Ulm. Dins la borgesiá, se bastiguèt d'ostaus a pinhons aumentats de torrèlas d'estil italian.
Pendent la Renaissança, aquela influéncia italiana se confirmèt dins lo sud dau país. L'arquitectura baroca s'espandiguèt après la guèrra de Trenta Ans. Lei mèstres principaus d'aqueu movement foguèron Johann Michael Fischer, lei fraires Asam, Dominikus Zimmermann, Johann Balthasar Neumann e Matthäus Daniel Pöppelmann. En Prussia, apareguèt lo rococo frederician desvolopat per Georg Wenzeslaus von Knobelsdorff que son òbra principala foguèt lo palais de Sanssouci. A partir deis annadas 1750, lei cavaments de Pompèi entraïnèron una evolucion vèrs l'adopcion de tecnicas e de tematicas greco-romanas. L'art francés foguèt tanben popular durant aqueu periòde.
Vèrs la mitat dau sègle XIX, d'arquitèctes revendiquèron una forma pus adaptada a son epòca que foguèt caracterizada per una diversitat granda d'estils. Lei principaus foguèron lo neoclassisme prussian e lo neogotisme vengut d'Anglatèrra que foguèt associat au nacionalisme romantic alemand. Un exemple d'aquel estil es la catedrala de Colonha rebastida entre 1842 e 1863. Puei, au sègle XX, se desvolopèt un movement gropat a l'entorn de la nocion d'estetica industriala. Après 1945 e fins ais annadas 1970, l'arquitectura foguèt marcada per lo besonh rapide de bastiments après lei destruccions de la guèrra. L'estil de l'epòca foguèt alora caracterizat per la foncionalitat e lei critèris economics. Dempuei leis annadas 1990, de trabalhs grands de restauracion foguèron realizats o son en cors de realizacion, magerament dins la capitala. Lei caracteristicas d'aquela arquitectura son generalament lo modernisme e l'adaptacion ai besonhs ecologics de la planeta.
Literatura e filosofia[modificar | modificar la font]
La literatura alemanda es fòrça rica e leis escrivans majors i son nombrós. Es apareguda sota lo rèine de l'Empèri Carolingian e lo cant de Hildebrand (vèrs 820) es generalament considerat coma l'òbra fondatritz d'aquela literatura. La segonda òbra majora alemanda de l'Edat Mejana foguèt l'epopèia dei Nibelungen au sègle XII. Puei, ai sègles XIII e XIV, se fau notar lei trabalhs de Wolfram von Eschenbach (Parceval), Ulrich von Zatzikhoven e mèstre Eckhart.
Ai sègles XVI e XVII, la literatura foguèt marcada per lo cant puei per leis eveniments de la Guèrra de Trenta Ans que foguèt una fònt d'inspiracion importanta per lei testimònis. Lo sègle seguent foguèt caracterizat per lo movement dei Lutz, relativament important en Alemanha. En particular, un movement dominat per de personas coma Johann Wolfgang von Goethe o Friedrich von Schiller per denonciar l'estructura de la societat alemanda dirigida per la noblesa e la borgesiá e còntra lei principis moraus de l'epòca. Foguèt renfòrçat per lo corrent dau classicisme. Au sègle XIX, apareguèt lo romantisme que teniá divèrsei produccions diferentas e s'inspirèt fòrtament de la tradicion e dei legendas germanicas. Pendent la premiera mitat dau sègle XX, se desvolopèron l'expressionisme e lo simbolisme. Se fau tanben notar l'òbra originala de Kafka. Dins leis annadas 1930, l'apparicion e la presa dau poder per lei Nazis entraïnèt la fugida d'unei escrivans alemands defòra dau país. Après 1945 e leis atrocitats de la guèrra, la litetura alemanda foguèt magerament regardada per de questions moralas e per la descripcion dau monde reau.
De son caire, la filosofia alemanda a una influéncia fòrça importanta subre lo monde occidentau. Foguèt originària de l'introduccion au sègle XII dei sciéncias grègas e aràbias dins leis universitats dau país. Au sègle XVII, foguèt marcada per l'òbra de Leibniz puei per lo movement dei Lutz au sègle XVIII. Kant i aguèt un ròtle primordiau per son trabalh subre lei limits de la conoissança e de la percepcion umanas amb son òbra que son influéncia despassèt largament lei frontieras de la zona de cultura alemanda.
Au sègle XIX, la màger part dei filosofs principaus d'aquel epòca foguèron alemands coma Schopenhauer, Sigmund Freud per lo desvolopament de la psicanalisi, Marx e Engels per lo desvolopament dau communisme o Friedrich Nietzsche per l'estudi de la condicion umana. Au sègle seguent, Alemanha contunièt d'assostar de filosofs majors maugrat l'aparicion d'escòlas concurrentas dins lei país vesins coma França. D'un biais generau, la literatura e la filosofia alemanda demorèron entre lei pus importantas dau sègle XX amb lo gasanh d'uech prèmis Nobels per d'autors de nacionalitat alemanda e de treize per d'autors de lenga alemanda.
Pintura[modificar | modificar la font]
La pintura alemanda tèn dos periòdes principaus que son lei sègles XV-XVI e XIX-XX.
Dins lo corrent dei sègles XIV e XV, la pintura alemanda foguèt influenciada per l'art de la gravadura de la fusta e per de tematicas tragicas (Apocalipsi...). Dos corrents existián durant aqueu periòde. Lo premier (Wilhem de Herle, Stephan Lochner, Bertram von Minden...) dominèt dins lo nòrd dau país e privilegièt de contorns marcats. Lo segond (Lukas Moser, Konrad Witz...) es mai marcada per l'influéncia italiana e de personatges mai estirats e proporcionats. Quauqueis artistas (Martin Schongauer...) assaièron de fusionar lei doas tendéncias. Lo sègle seguent foguèt caracterizat per la transicion entre lo gotic e la Renaissança. Lei tematicas demorèron marcadas per l'aspèct religiós. L'artista pus conegut d'aqueu periòde es Albrecht Dürer (1471-1528) magerament famós per sei gravaduras.
Ai sègles XVII e XVIII, l'influéncia italiana demorèt importanta e lei capitalas dei principats aculhiguèron de pintors italians o francés nombrós. Lo sègle XIX acomencèt amb lo desvolopament de l'estil Biedermeier exaltant lei valors de la borgesiá. Puei, la pintura alemanda foguèt marcada per lo movement romantic amb de tematicas misticas e malancònias. Lei pintors principaus dau periòde foguèron Caspar David Friedrich o Philipp Otto Runge. Un grop de pintors basats a Roma prepausèt la renovacion de l'art per la religion. Après leis eveniments de la revolucion de 1848, certanei pintors foguèron tanben inspirats per la politica coma Alfred Rethel. D'autrei pintors assaièron de conciliar realisme e subrenaturau. Enfin, lo simbolisme foguèt representat per d'artistas coma Max Klinger o Franz von Stuck.
L'expressionisme foguèt lo corrent major dau sègle XX. Es a l'origina d'unei grops coma lo fauvisme, lo cubisme o lo futurisme. Aqueu movement apareguèt a Viene e s'espandiguèt dins lei mitans artisticas alemands a partir de 1905. Paula Modersohn-Becker ne'n foguèt una dei premieras representanta. En Alemanha, aqueu movement, fòrça tormentat e sorn, dominèt l'activitat cultura fins a la presa dau poder per lei Nazis. En 1905, lei pintors Ernst Ludwig Kirchner, Erich Heckel e Karl Schmidt-Rottluff creèron lo movement Die Brücke. Gràcias a de dessenhs ai trachs rapides e ai colors vivas, volián donar la prioritat a l'espontaneïtat, l'esmoguda e la subjectivitat. A Munich, en 1911-1912, Franz Marc, Vassily Kandinsky, August Macke e quauqueis autreis artistas creèron lo movement Cavalier Blau amb l'objectiu d'abondonar lo realisme per un art mai abstrach. Après la guèrra, leis expressionistas formèron lo grop Objectivitat Novèla. Seis òbras testimonièron dau pessimisme d'aqueleis annadas. Se pòu citar Max Beckmann, George Grosz e Otto Dix. Certanei pintors desvolopèron tanben un movement surealista. Dins aquò, aquela riquesa de movements artisticas foguèt arrestada per l'arribada d'Hitler que jutgèt aquelei formas d'arts coma desgeneradas, dangerosas e non adaptadas a la societat nazi.
Musica[modificar | modificar la font]
Alemanha es estada fòrça rica d'un nombre important de compositors, de cantaires, d'instrumentistas e de caps d'orquèstra. Es especialament la tèrra d'eleccion dau lied e de l'opera meme se leis estils de la sinfonia e dau poëma sinfonic i an conegut de desvolopaments majors.
La musica alemanda faguèt son aparicion durant l'Edat Mejana dins lei cors dei principats dau país magerament ai sègles XIV e XV. Lei fònts d'inspiracion principalas èran la poësia francesa o alemanda. Organizats en companhiás, lei menestrels alemands d'aquela epòca introduguèron l'art de la polifonia dins la region. Sota l'influéncia deis escòlas francesas e flamandas de la Renaissança, la polifonia se desvolopèt fòrtament a la fin dau sègle XV amb de compositors coma Heinrich Finck e Thomas Stoltzer. Au sègle seguent, evolucionèron vèrs la formacion de coralas liturgicas que foguèron a l'origina dau lied, dau singspiel e dau desvolopament d'instruments coma l'òrgue. Au sègle XVII, aquelei movements serán tanben a l'origina dau premier opera alemand.
A partir de la fin dau sègle XVII, la musica alemanda venguèt independenta de la Glèisa meme se lei tematicas religiosas i demorèron fòrça importantas. Lei genres principaus venguèron la toccata e la fuga. Leis autors majors d'aqueu periòde foguèron Johann Sebastian Bach, Georg Friedrich Haendel e Georg Philipp Telemann. Au sègle XVIII, l'Escòla de Mannheim melhorèt la forma de la sinfonia e son òbra foguèt tanben a l'origina d'un estil d'opera novèu sota l'influéncia de Christoph Willibald Gluck.
L'expansion de la musica sinfonica se faguèt ai nivèus de l'orquestracion e de l'escritura que venguèron mai complexas e dramaticas e non plus solament matematicas. Lo piano foguèt l'instrument major d'aquela evolucion. Es l'epòca que veguèt l'aparicion de lieder e d'operas en alemand. A la fin dau sègle XVIII, lo classicisme de la Cors de Viena aguèt una influéncia decisiva que permetèt de fixar lei formas diferentas de la musica classica. Ludwig van Beethoven foguèt lo solet dei tres classics de Viena (Haydn, Mozart et Beethoven) nascut en Alemanha. Inventèt un lengatge d'una expressivitat granda e seis òbras per piano, sei sinfonias e son opera unic Fidelio demorèron coma de caps d'òbras majors de la musica.
La musica romantica dau periòde seguent foguèt la continuitat d'aqueu movement e la musica alemanda venguèt universala. Dau concerto au lied, de la sinfonia a l'opera, la musica se nacionalizèt e se desvolopèt encara d'un biais qualitativa e quantitativa. Prestigi e rivalitat i foguèron tant personau que nacionau. La premiera mitat dau sègle XIX veguèt l'espandiment de la musica romantica. Richard Wagner renovelèt lo genre de l'opera en donant una importància novèla a l'orquestracion. Se pòu tanben citar Max Bruch, Carl Reinecke, Engelbert Humperdinck e Richard Strauss.
Aqueu patrimòni musica foguèt largament recuperat per lo poder nazi e uneis artistas foguèron compromés amb aqueu regime coma Richard Strauss e Carl Orff. La recuperacion de l'òbra de Richard Wagner foguèt tanben una caracteristica de la propaganda nazi. Dins aquò, maugrat un desvolopament important, leis artistas e leis òbras d'aqueu periòde obtenguèron pas una popularitat importanta. Après la guèrra, se desvolopèt la musica contemporanèa amb l'arribada deis instruments electronics.
Cinèma[modificar | modificar la font]
Lo cinèma alemand conoguèt una expansion rapida tre sa naissança. En 1914, existiá 3 000 salas de cinèma dins lo país e lei studios de Babelsberg foguèron entre lei premiers creats subre lo continent europèu. Après una reorganizacion dau sector, leis annadas 1920 veguèron lo succès dau cinèma expressionista. Lo premier cap d'òbra dau genre foguèt Lo Gabinet dau Doctor Caligari en 1919. Puei, Fritz Lang realizèt Lo Doctor Mabuse e Friedrich Wilhelm Murnau lo famós Nosferatu lo Vampiri e Lo Darrier deis Òmes. L'annada 1926 foguèt aquela de Metropolis de Fritz Lang. Puei, aqueu darrier realizèt en 1931 lo premier succès dau cinèma parlant alemand amb M lo Maudit. L'annada d'avans, Marlene Dietrich venguèt famosa amb lo film L'Àngel Blau.
L'arriba dau nazisme marquèt l'utilizacion dau cinèma au profiech de la propaganda dau regime. Leis òbras pus coneguts d'aqueleis annadas foguèron lei films de Leni Riefenstahl. Après la guèrra, lo cinèma alemand aguèt de dificultats per se restaurar. Son renovèu se debanèt dins leis annadas 1960 amb d'autors coma Werner Herzog e Volker Schlöndorff. Dempuei, unei realizators alemands an obtengut un raionament internacionau important coma Rainer Werner Fassbinder dins leis annadas 1970 o Wolfgang Becker e Florian Henckel von Donnersmarck dins leis annadas 2000. Berlin es venguda una dei capitalas dau cinèma europèu gràcias a l'estructuracion d'un festivau major de cinèma dins la capitala alemanda dempuei 1951.
Religion[modificar | modificar la font]
Lo nòrd d'Alemanha foguèt a l'origina de l'emergéncia dau protestantisme ai sègles XVI e XVII. La region foguèt prefondament marcada per lei conflictes religiós coma la Guèrra de Trenta Ans (1618-1648) e la reparticion dei religions subre lo territòri despend encara fòrtament dei resultats d'aquelei combats. Ansin, lo nòrd e l'èst assosta totjorn principalament de protestants representant aperaquí 30,8% de la populacion. Lei catolics ne'n forman aperaquí 31,4% e son magerament presents dins lo sud dau país. Se fau tanben notar la preséncia d'un nombre important d'abitants sensa religion (34,1%) dins l'èst d'Alemanha e la region d'Hamborg. Enfin, dempuei quauqueis annadas, l'islam (4,3%) se desvolopèt gràcias a l'arribada d'immigrants turcs magerament dins la Ruhr e lo relarg de Berlin.
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
Bibliografia[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- (de) Pagina oficiala d'Alemanha
- (de)(fr) Govèrn d'Alemanha
- (de) Presidéncia d'Alemanha
- (de) Parlament d'Alemanha


text:
Janissari
Lei janissaris (var. geníssers) èran un còrs militar d'infantariá d'elèit de l'Empèri Otoman qu'existèt de 1368 a 1826. Formats d'esclaus recrutats per fòrça au sen dei populacions crestianas somesas au govèrn otoman, aguèron un ròtle decisiu dins lei principalei victòrias dau periòde d'expansion de l'Empèri. Foguèron a l'origina de l'introduccion de tacticas novèlas ò de reglas novèlas coma la generalizacion de mesuras d'igièna dins lei camps militars. Pereu, unei janissaris ocupèron de pòstes d'importància au sen de l'administracion, de l'armada ò dau govèrn.
Participèron tanben ai luchas intèrnas per lo poder e lei janissaris declinèron en parallèl de l'autoritat dei sultans. Au sègle XVIII, èran venguts una tropa nombrosa, indisciplinada e ineficaça que participava gaire a la defensa dau territòri. En revènge, partisans dau conservatisme per defendre seis interès e privilègis, se revoutèron mai d'un còp còntra lei sultans sospichats de voler reformar lo còrs. En 1826, un complòt d'amplor foguèt donc organizat per lo sultan Mahmut II que s'acabèt per lo chaple dei janissaris.