text:
Occitània
Per la region administrativa francesa de Tolosa, veire: Occitanie
Occitània es lo país del sud-oèst d'Euròpa que correspond al domeni lingüistic contemporanèu de la lenga occitana. Segon d'unes Occitània forma una nacion[1] (e los occitans son un pòble), segon d'autres es solament un espaci lingüistic e cultural.
La mapa d'Occitània se religa dirèctament amb la definicion de la lenga e de la cultura occitanas.
Segond los dialèctes, Occitània se pòt prononciar [utsiˈtanjɔ, utsiˈtanje, utsiˈtanja, uksiˈtanjɔ, usi'tanjɔ, ukʃiˈtanjɔ, uksiˈtanja, owsi'tani].
Somari
Nom
Occitània ven del latin medieval Occitania. La primièra part del mot, Occ-, ven de l'occitan òc e de l'expression lenga d'òc, en italian lingua d'oc, un nom que Dante donèt a l'occitan segon lo sieu biais de dire de "òc" (per oposicion a la lenga de si qu'es l'italian e a la lenga d'oïl qu'es lo francés). La terminason -itània es probable una imitacion del vièlh nom [Aqu]itània. Las primièras atestacions de l'emplec d’Occitania dins d’autras lengas que lo latin datan de 1515[2] (Ocitania en italian), 1572[3] (Ocitania en alemand), 1644[4][5] (Occitanie en francés), 1645[6] (Occitania, en italian) e 1680[7] (Occitania en espanhòl).
Geografia
Geografia fisica
Occitània ocupa una posicion d'istme entre l'Ocean Atlantic a la Mar Mediterranèa. Situada entre lei Pirenèus, lo Massís Centrau e leis Aups, a una superficia de 190 986 km². Son territòri se pòu devesir entre quatre entitats principalas que son l'Occitània Granda que s'estend sus lo tèrç sud de França e que representa 97% dau territòri occitan (185 829 km²), lei Valadas Occitanas d'Itàlia (2% d'Occitània siá 4 521 km²), la Val d'Aran (634 km²) e Mónegue (2 km²).
Es un país fòrça valonat que son relèu es dominat per de massís montanhós importants au sud, au centre e a l'èst e per lei bacins idrografics de Ròse e de Garona. D'efèct, au sud e a l'èst, lei Pirenèus e leis Aups forman doas barrieras naturalas que son de mau franquir. Mai d'una cima i passa 3 000 mètres d'altitud e leis Aups assostan la cima pus auta d'Occitània qu'es la Barra deis Escrinhs (4 102 m). Au centre, se tròba lo Massís Centrau que presenta una altitud pus febla e sistematicament inferiora a 2 000 mètres. L'oèst es dominat per lo plan oceanic dei Lanas qu'es lo plan pus important d'Occitània. Leis autrei plans notables se tròban lòng de Mediterranèa en Lengadòc.
La vau de Garona separa lei Pirenèus e lo Massís Centrau. Es un riu amb un debit relativament irregular que varia entre 190 m3/s (aost) e 1 030 m3/s (febrier). Es una via navigabla anciana per lei embarcacions leugieras. En revènge, lei naviris pesucs pòdon gaire passar Bordèu ò Lengon. A l'èst, la vau de Ròse separa lo Massís Centrau e leis Aups. Es un fluvi ben alimentat per lei precipitacions mediterranèas e oceanicas (sus la vau de Sòna) e per la fonda dei nèus. Son debit es donc important e relativament regular entre 1 000 m3/s e 2 000 m3/s. Permet la navegacion sus de distàncias importantas.
La division tradicionala d'Occitània destria plusors regions principalas. A l'oèst, lo plan occidentau forma lei regions de Gasconha (principalament au sud de Garona) e de Guiana (au nòrd dau fluvi). Au centre, lo plan mediterranèu e lei relèus meridionaus dau Massís Centrau forman Lengadòc. Lei quarts nòrd-oèst e nòrd-èst dau Massís Centrau son respectivament dichs Lemosin e Auvèrnhe. A l'èst de Ròse, Provença cuerb la mitat sud dau territòri e Daufinat la mitat nòrd. Enfin, sus lo pendís orientau deis Aups, se tròban lei Valadas Occitanas.
Clima
En causa de la diversitat de son relèu, Occitània presenta cinc zònas climaticas. Dins lei regions d'altitud dei Pirenèus, dau Massís Centrau e deis Aups, lo clima es de tipe montanhard amb una aumentacion dei precipitacions e una demenicion dei temperaturas. Per exemple, la temperatura estivenca mejana enregistrada au Mont Augal es de 13,1°C e lei precipitacions anualas i agantan aperaquí 2 050 mm (maximom mesurat en Occitània). D'ivèrn, lei tombadas de nèu pòdon agantar una espessor de plusors mètres.
Dins lo plan occidentau, lo clima es de tipe oceanic ambé d'ivèrns doç (5,2°C an Aush, 5,7°C a Brageirac) en despiech de gelades sevèras (minimom absolut de -20,4°C an Albi). Leis estius son cauds (20,3°C an Aush, 21,6°C an Albi). Lei precipitacions son regularas e aumentan vèrs lo sud e lei Pirenèus (747 mm/an a Montalban còntra 1 132 mm/an a Pau). Lei nèblas son frequentas durant lei periòdes fregs e lei vents, que vènon principalament de l'Ocean, son moderats.
Lòng de la Mar Mediterranèa, lo clima es de tipe meditarranèu caracterizat per d'ivèrns fòrça doçs (7,1°C a Marselha) e d'estius cauds e secs (30,9°C au Luc). Lei precipitacions, sovent violentas, i son pus raras que dins lo rèsta d'Occitània e son sustot concentradas durant la prima e l'autona. Certanei regions, coma Crau, an un clima semiarid ambé mens de 500 mm/an de precipitacions. Pasmens, la region mediterranèa presenta de variacions climaticas importantas e lei precipitacions vènon pus importantas a l'interior dei tèrras. Lei temperaturas ivernencas i son tanben sovent frejas e de vilas coma Montpelhièr patisson sovent de geladas (25,8 jorns cada annada còntra solament 1,3 a Niça). Dos vents poderós (lo mistrau e la tramontana) dominan la zòna mediterranèa e participan a la secaressa observada d'ivèrn e d'estiu.
Demografia
En 2017, la populacion d'Occitània èra de 16,9 milions d'abitants. Se concentrava principalament segon dos aisses. Lo premier va de Niça a Bordèu e passa lòng dau litorau mediterranèu e de la vau de Garona. Lo segond se situa lòng de la vau de Ròse e contunia vèrs lo nòrd en direccion de Lion. La vila occitana pus granda, Marselha (mai d'un milion d'abitants dins son aglomeracion), se tròba a la convergéncia d'aqueleis aisses. Plusors autrei vilas importantas (Montpelhièr, Nimes, Avinhon e Ais de Provença) se situan tanben dins aquela region. Leis autreis aglomeracions pus importantas d'Occitània se tròban lòng dau premier aisse ambé Bordèu, Tolosa, Tolon e Niça que son d'aglomeracions de mai de 500 000 abitants. Enfin, dins lo nòrd e dins lo sud-oèst, se fau nòtar l'existéncia de plusors vilas de mai de 100 000 abitants (Clarmont Ferrand, Lemòtges, Pau...) que tènon un important ròtle economic coma centre de regions ruralas grandas.
Lengas
La lenga que definís Occitània es l'occitan, qu'es en situacion minorizada tant en França (la reconeissença dei lengas regionalas dins la constitucion en 2008 entraïnèt ges d'evolucion vertadiera per quant au desvolopament de la lenga), qu'en Itàlia e dins la Val d'Aran ont a l'estatut de lenga cooficiala (en 2006, aquela cooficialitat foguèt estenduda a tota la Generalitat de Catalonha).
I a ges de donada estatica fisable regardant lo nombre de locutors de l'occitan. Segon leis estudis, varia entre 0,2 e 10 milions ambé 110 000 a 580 000 personas que son capables de lo parlar correntament. Aquela reculada, sensibla dempuei leis ans 1930, es causada per una diglossia au profiech dau francés, de l'italian e de l'espanhòu. En França, foguèt agravada per la politica de repression lingüistica sostenguda per l'Estat (Vergonha).
A despart de l'occitan, se parla subretot lei lengas oficialas dins leis estats e regions que s'estendon sus Occitània. Lo francés i es donc la lenga majoritària e es parlat per la quasi totalitat deis abitants d'Occitània. Enfin, en mai de l'occitan e dei lengas oficialas, se parla tanben divèrsei lengas d'imigracion economica ò toristica qu'an ges d'estatut oficiau.
Lo site Luòcs presenta la mapa dei comunas e localitats de lenga occitana.
Religion
I a ges de donada fisabla sus lei religions practicadas en Occitània qu'un tal recensament es enebit per lei lèis francesas. La region es tradicionalament crestiana mai, dins lo corrent dei sègles XIX e XX, la societat occitana conoguèt una evolucion similara an aquela de França. L'ateïsme e l'agnosticisme i son donc probablament venguts majoritaris durant la segonda mitat dau sègle XX.
Lo catolicisme es la forma principala dau cristianisme occitan. En particular, Avinhon foguèt lo centre de la papautat de 1309 a 1418 e Occitània assosta de santuaris importants coma aquelei de la Verge a Lorda ò de Maria Magdalena a Sant Maissemin de la Santa Bauma. La region es tanben traversada per lei camins de Sant Jaume que certaneis etapas son vengudas de luòcs importants de raionament culturau e intellectuau. Lo catolicisme es pasmens pas l'unica religion crestiana presenta en Occitània. D'efèct, lo protestantisme tenguèt lòngtemps un ròtle influent dins certanei regions onte de minoritats son totjorn presentas (Lengadòc, Bearn...).
En despart dei religions crestianas, existisson de minoritats judievas e musulmanas. La preséncia judieva es relativament anciana en Gasconha e dins lo Comtat Venaicin (Judieus dau Papa). Après la Revolucion Francesa, aquelei comunautats poguèron emigrar dins d'autrei regions entraïnant la disparicion progressiva dei comunautats istoricas. Pasmens, dins lo corrent de la segonda mitat dau sègle XX, de comunautats novèlas se formèron ambé l'installacion de judieus francés originaris d'Africa dau Nòrd. La formacion de minoritats musulmanas es pus recenta e s'explica per l'arribada de trabalhaires venguts d'Africa, principalament de Magrèb, a partir deis ans 1950-1960.
Istòria
De la Preïstòria a l'Antiquitat
Lei traças umanas pus ancianas descubèrtas en Occitània datan d'au mens 1,6 milions d'annadas. Homo erectus dominèt la region fins a l'arribada dei premiereis populacions d'Homo neanderthalensis i a aperaquí 350 000 ans. Pus desvolopat que son predecessor, aquel òme laissèt de vestigis mostrant un melhorament important dei tecnicas de fabricacion d'otís e l'aparicion de rites funeraris. Homo sapiens arribèt sus lo territòri occitan i a 38 000 ans a partir d'Orient Mejan. Remplacèt ò assimilèt lei populacions d'òmes de Neanderthal. Fondèt tanben plusors culturas liticas (Aurinhacian, Gravetian, Magdalenian, Solutrean...) marcadas per de perfeccionaments tecnologics e per l'aparicion de l'art (Vènus paleoliticas, pinturas rupèstras...).
L'agricultura e lo norrigatge apareguèron dins lo corrent dau millenari VI av. JC a partir dei regions mediterranèas. Dominat en Occitània per la cultura de la terralha cardiala (6 200-4 800 av. JC), aqueu periòde veguèt una aumentacion de la populacion e l'aparicion d'abitats estables. Foguèt remplaçat per la cultura chasseana (4 200-3 500 av. JC) que sa caracteristica principala foguèt la creacion de rets d'exportacion de produchs artesanaus (destraus, lamas...) en Euròpa Occidentala. L'abitat d'aqueu periòde es mau conegut mai sembla fortificat. Un autre trach particular de la cultura chasseana foguèt sa participacion ai movements de construccion de megalits que s'observèron dins l'oèst d'Euròpa entre lei millenaris V e II av. JC.
Aquelei populacions preistoricas son mau conegudas mai semblan formadas de Ligurs a l'èst de Ròse e d'Ibèrs a l'oèst. Au sègle VI av. JC, de Cèltas migrèron dins la region. Formèron una aristocracia que prenguèt lo poder e que, de còps, se mesclèt ambé lei populacions indigènas (especialament lòng de Mediterranèa). En parallèl, de colons grècs originaris de Focèa s'installèron en Provença a la fin dau sègle VII av. JC. I fondèron Massalia (Marselha) e establiguèron rapidament de comptadors e de rets comerciaus dins lei regions maritimas provençalas e catalanas. Sota son influéncia, lei populacions indigènas dau litorau aprenguèron l'usatge de l'escritura a partir dau sègle III av. JC.
La formacion d'Occitània
La conquista romana de Narbonesa
Generalament pacificas, lei relacions entre Massalia e lei pòbles indigèns conoguèron pasmens plusors crisis. En 125 av. JC, menaçada per lei Sallavis, la vila grèga demandèt l'ajuda militara de Roma. Aquò entraïnèt una reaccion rapida dei Romans que mandèron una armada per protegir son aliat marselhés e per conquistar lei regions mediterranèas situadas entre Itàlia e Hispania. Acabada en 118 av. JC, aquela campanha aguèt per consequéncia la formacion d'una província romana dicha Gàllia Narbonesa entre leis Aups e lei Pirenèus.
Estrategicament importanta per la Republica Romana, la província novèla veguèt la construccion de mai d'una colonia de poblament roman coma Narbo Martius (Narbona), Aquae Sextiae (Ais de Provença), Telo Martius (Tolon) ò Fossae Marianae (Fòs). Una rota (la Via Domitia) foguèt bastida per facilitar lei comunicacions dins la region. En mai d'aquò, en 107 av. JC, una revòuta dei Cèltas Tectosages permetèt ai Romans de prendre lo contraròtle de Tolosa. Aquelei trabalhs e l'installacion d'un nombre important de colons favorizèron la difusion de la cultura romana au sen dei populacions indigènas e tre lo sègle seguent, la Gàllia Narbonesa èra venguda un important centre de romanitat.
Lo periòde roman
Dins lo corrent deis annadas 50 av. JC, la Gàllia Narbonesa foguèt la basa principala de Juli Cesar durant la conquista dau rèsta de Gàllia. Durant lo decenni seguent e la guèrra civila, chausiguèt lo camp de Cesar. En revènge, Massalia se raprochèt de Pompèu e perdiguèt son independéncia en 49 av. JC.
A la creacion de l'Empèri Roman, l'emperaire August (27 av. JC - 14 ap. JC) menèt una reorganizacion dei províncias gallesas destinada a defugir de revòutas. Ansin, la Gàllia Narbonesa foguèt liada a la Gàllia Aquitània per divèrsei rets rotiers e administratius. L'objectiu dau govèrn imperiau èra de separar lei pòbles dau sud-oèst de Gàllia de l'ensems cèlta per leis integrar au fogau de romanitat qu'èra la Gàllia Narbonesa. Durant aqueu periòde, Tolosa, situada au limit entre lei doas províncias, conoguèt un desvolopament important. Aquò entraïnèt la romanizacion relativament rapida d'Aquitània e la formacion progressiva d'un ensems culturau distint fòrça romanizat (e latinizat) a l'origina d'Occitània.
Au sègle II ap. JC, lo cristianisme comencèt de se difusar en Narbonesa e en Aquitània a partir de la vau bassa de Ròse. En despiech dei persecucions, venguèt pauc a pauc la religion majoritària e foguèt a l'origina de la mesa en plaça d'un clergat poderós dins lo corrent dau sègle IV. Puei, dins un contèxte de crisi de l'Empèri Roman, minat dempuei lo sègle III per de problemas economics, la Glèisa prenguèt pauc a pauc mai e mai d'importància, especialament dins lo domeni administratiu.
Entre Visigòts, Francs e Romans
En 406, lei defensas romanas lòng de Ren s'afondrèron e lei pòbles germanics envasiguèron l'Empèri Roman d'Occident. Fins a 409, Gàllia foguèt traversada e pilhada per lei Suèves, lei Vandals e leis Alans. Lei Visigòts prenguèron Roma en 410 avans de passar leis Aups en 412. Ocupèron un important territòri entre l'Estrech de Gibartar, Ròse e Léger e establiguèron sa capitala a Tolosa. Pasmens, èran pauc nombrós a respèct dei populacions romanizadas e avián pauc pas de foncionaris capables de gerir l'administracion d'un reiaume tant important. Ansin, lei rèis visigòts se convertiguèron rapidament au cristianisme (mai chausiguèron l'arianisme) e reconoguèron lei drechs de l'aristocracia terrenca romana e dau clergat (compilacion dau drech roman de 506). Aquò permetèt a l'elèit roman de gardar son poder e son influéncia maugrat la disparicion de l'Empèri d'Occident en 476.
En 507, lei Visigòts foguèron severament batuts per lei Francs de Clodovèu a Vouillé. Deguèron abandonar sei territòris au nòrd dei Pirenèus e lei Francs ocupèron la totalitat de Gàllia franc dei regions au sud de Durença tengudas per leis Ostrogòts. A la mòrt de Clodovèu en 511, la division de son reiaume entre seis eiretiers permetèt ai Visigòts de reconquistar una partida de Lengadòc. Pasmens, lei Francs gardèron l'avantatge e agantèron finalament la Mar Mediterranèa en 537. La Glèisa sostenguèt la conquista franca car lei rèis francs respectavan l'ortodoxia fixada per Roma. L'elèit romanizat foguèt pus prudent e negocièt tornarmai son sostèn en cambi de la preservacion de seis interès. Ansin, en despiech dau contèxte de violéncias dau periòde, l'ensems culturau formada per Aquitània e Narbonesa demorèt en plaça e la perpetuacion de la cultura antica venguèt un marcaire de l'elèit. En particular, lo latin dau sud de Gàllia subiguèt mens d'influéncias germanicas que lei parlars dau nòrd de Léger.
A partir de la fin dau sègle VI, lei senhors « romans » d'Aquitània deguèron tanben faciar d'incursions menadas per lei Vascons, un pòble basc que s'installèt au sud de Garona. Pasmens, lei Vascons se romanizèron durant la premiera mitat dau sègle VI e se fixèron dins l'oèst d'Occitània onte foguèron a l'origina dau gascon. A partir deis annadas 650, participèron ai luchas dei senhors dau sud qu'èran a assaiar d'aprofichar lei conflictes intèrnes dei Francs per s'emancipar. Dins aquò, aqueu projècte mau capitèt car lei Francs gardèron sa superioritat militara. En revènge, aqueu caòs permetèt a Provença de venir de facto independenta sota la direccion de « ducs romans » locaus.
Lo periòde carolingian
Au començament dau sègle VIII, lei senhors d'Aquitània capitèron de venir independents quand Audoïn d'Aquitània foguèt reconegut rèi per plusors Merovingians ostils a Carles Martèl dins lo corrent deis annadas 710. Pasmens, sa posicion, entre leis Arabes au sud e lei Francs de Carles Martèl au nòrd, èra malaisada. Assaièt sensa succès de s'aliar amb un senhor berbèr rebèl puei capitèt de rebutar una premiera incursion en 721. Pasmens, en 732, foguèt durament batut a Bordèu. Obligat de demandar l'ajuda dei Francs, deguèt abandonar son títol reiau e reconóisser la senhoriá de Carles Martèl.
Durant tot lo sègle VIII, lei Francs organizèron mai d'una ataca còntra lei musulmans installats dins lo sud de Gàllia e dins lei Pirenèus. Pasmens, maugrat de combats saunós, lei posicions dei dos camps evolucionèron gaire. En parallèl, lei successors d'Audoïn gardèron una autonòmia fòrça importanta coma ducs d'Aquitània. En 759, Pepin lo Brèu, fiu de Carles Martèl e fondator de la dinastia carolingiana, comencèt una lònga guèrra per eliminar la poissança aquitana. Acabada per son fiu Carlesmanhe en 769, aquela guèrra reglèt pas la question coma lo mòstra l'emboscada organizada per lei Vascons còntra la rèiregarda carolingiana a Roncesvals en 778. Mau somés, lei senhors dau sud gardèron sei trachs culturaus romans e retrobèron son autonòmia après la mòrt de l'emperaire en 814.
D'efèct, après la mòrt de Loís lo Pietós (814-840), la division de l'Empèri Carolingian entre sei tres fius entraïnèt un novèu periòde de guèrras intèrnes entre Francs. Provença aprofichèt tornarmai la situacion per se revòutar còntra Lotari e sei successors. En 879, lo duc Boson capitèt de se'n proclamar rèi ambé lo sostèn de l'aristocracia. Batut, deguèt renonciar a son reiaume mai son títol reiau contunièt d'èsser l'enjòc de luchas acarnadas fins ais annadas 920-930. Aquitània conoguèt divèrsei temptativas similaras fins a 864.
En fòra dau mantenement dau particularisme culturau dau sud de Gàllia, lo periòde carolingian foguèt tanben a l'origina de l'establiment de la feudalitat en Occitània. D'efèct, afeblits per sei conflictes intèrnes incessants, lei rèis foguèron obligats d'acceptar la transmission ereditària dei comtats e dei ducats. Aquò entraïnèt la formacion d'una aristocracia locala fòrça poderosa que luchava de contünia per aumentar son autonòmia. Puei, dins lo corrent dau sègle X, lei senhors pus poderós s'aproprièron de prerogativas regalianas coma la fiscalitat, la justícia ò la moneda. En mai d'aquò, en Occitània, la distància importanta entre lei senhors locaus e lei rèis dei Francs permetèt de rompre totalament lo contacte. Ansin, en 987, lei Grands dau Sud participèron pas a l'eleccion d'Uc Capet e lo reconoguèron pas coma rèi. En Provença, una situacion similara entraïnèt la formacion d'un reiaume poderós dirigit per lei còmtes d'Arle.
La formacion deis estats occitans
Dins lo corrent dau sègle X, lei senhors d'Occitània aprofichèron la mesa en plaça de la feudalitat e lo declin carolingian per formar lei sieus estats. Quatre ensems dominèron rapidament la region :
- au sud-oèst, apareguèt un Ducat de Gasconha que sei senhors èran liats ai Bascs dau sud dei Pirenèus.
- au centre, Bernat de Septimània e son fiu Bernat Plantapelosa capitèron de reünir un espaci important entre Garona e Ròse. Pasmens, après la mòrt dau segond en 886, la mitat occidentala d'aqueu domeni passèt a l'Ostau de Tolosa que la gardèt fins au sègle XIII. Lo rèsta (Ducat d'Aquitània e Comtat d'Auvèrnhe) passèt a son fiu Guilhèm.
- en Provença, se formèt un reiaume poderós ambé Borgonha. Pasmens, la mòrt sensa eiretier de Rodòuf III (993-1032) donèt lo títol reiau a l'emperaire germanic e la region conoguèt alora un procès de fragmentacion rapide laissant tornarmai lo poder en Provença ai còmtes d'Arle. En 972, la victòria de Tortor còntra lei Sarrasins permetèt au còmte Guilhèm lo Liberator (962-993) de venir de facto totalament independent.
Aquelei quatre estats conoguèron tanben, coma lei reiaumes carolingians, un procès de fragmentacion intèrne. D'efèct, leis estats occitans ausèron jamai se proclamar totalament sobeirans e sei caps aguèron donc jamai una autoritat incontestada. Lei cambiaments continús d'aliança, la necessitat de donar de tèrras per s'assegurar de la fidelitat dei vassaus e lei trèbols recurrents dau periòde (invasions vikingas, incursions sarrasinas, invasions ongresas...) leis afebliguèron rapidament. Ansin, sensa tenir còmpte dei senhors ecclesiastics, lo nombre d'entitats occitanas de facto independentas passèt d'un vintenau a mai d'un centenau entre 900 e 975.
L'Edat Mejana
L'emergéncia d'una societat novèla
Au començament dau sègle XI, la situacion politica comencèt de s'estabilizar e apareguèt una societat medievela dominada per una aristocracia novèla e per la Glèisa. D'efèct, lei cambiaments politics dau sègle X entraïnèron la disparicion progressiva de l'aristocracia d'origina romana que foguèt remplaçada per de senhors nomats per lo poder carolingian. Venguts independents, capitèron de prendre lo contraròtle de l'aristocracia locala gràcias a un ret complèx de juraments de fidelitat inspirats de la feudalitat franca.
Durant aqueu periòde, la Glèisa capitèt tanben de renfòrçar d'un biais considerable son poder. D'efèct, lo clergat superior (evesques e monastèris) formèron de domenis importants gràcias ai laissas dei fidèus. Per exemple, a son apogèu entre 950 e 1150, l'Abadiá Sant Victor de Marselha administrava de monastèris, de glèisas e de fèus dins tota Occitània, en Catalonha, en Sardenha e en Itàlia. De mai, aprofichant l'introduccion de la reforma gregoriana, lo clergat occitan poguèt s'afranquir de la tutèla dei nobles. En revènge, lo clergat bas veguèt sei condicions de vida e son nivèu de formacion demenir. Ansin, foguèt rapidament incapable de donar una educacion religiosa corrècta ai fidèus, çò que favorizèt l'aparicion deis eresias dei sègles XII e XIII.
Gràcias a l'estabilizacion de la societat occitana e a de condicions climaticas pus favorablas, l'economia poguèt se redreiçar e lo sègle XI marquèt lo començament d'un periòde de prosperitat en Occitània. Aquò permetèt l'aparicion progressiva d'una aristocracia urbana e sustot d'una classa d'abitants dei vilas (marchands, artesans...) qu'anava formar una borgesia capabla d'impausar sei revendicacions ai senhors locaus dins lo corrent dau sègle seguent.
La lucha per l'egemonia e l'emergéncia de la borgesia
Dins lo corrent dau sègle XII, Occitània conoguèt mai d'un conflicte liat a de temptativas d'establir son egemonia sus una region rica e prospèra. Localament, lei ducs d'Aquitània e lei còmtes de Tolosa foguèron leis actors principaus d'aquelei conflictes. Lei premiers, qu'èran tanben rèi d'Anglatèrra après lo maridatge d'Alienòr d'Aquitània e d'Enric II d'Anglatèrra en 1152, podián s'apielar sus la legitimitat d'un fèu ancian que s'estendiá teoricament sus tot lo sud-oèst de Gàllia. Lei segonds dispausavan de revendicacions sus un territòri immens entre Pirenèus e Ròse e la participacion victoriosa de Ramon IV de Tolosa (1092-1105) a la Premiera Crosada li avián donat un prestigi fòrça important en Occident. Pasmens, en despiech de conflictes durs en 1098, en 1114, en 1159 e en 1188, la lucha entre lei dos camps demorèt indecisa. S'acabèt finalament en 1196 amb un tractat de patz.
Una autra fònt de conflictes èra la question dei domenis occitans de la Corona d'Aragon que menaçavan d'enceuclament lo Comtat de Tolosa. D'efèct, gràcias a una tiera d'eiretatges e d'operacions militaras, lei rèis aragonés avián pres possession de regions importantas (Provença, Gavaudan...) ò vassalizats plusors senhors dau pendís nòrd dei Pirenèus (Fois, Comenge...). Per assaiar de rompre aquela menaça, lei còmtes de Tolosa menèron donc mai d'una guèrra. Pasmens, lei dos camps mancavan de ressorsas e la situacion evolucionèt gaire. Vèrs 1200, una patz definitiva foguèt donc concluda laissant ai dos camps sei posicions respectivas.
La borgesia occitana foguèt la beneficiària principala d'aquelei guèrras. Tirèt profiech dei besonhs de cada senhor per obtenir ò crompar mai d'autonòmia e de privilègis. Per exemple, en 1189, la vila de Tolosa obtenguèt una autonòmia quasi totala regardant la gestion de seis afaires intèrnes ambé l'instauracion de cònsols.
La Crosada
Au sègle XII, la situacion dau clergat bas s'èra pas melhorada e lo ric clergat superior èra vengut fòrça corromput. Conjugada ambé la tolerància religiosa de la societat occitana, aquò favorizèt l'aparicion e lo desvolopament dau catarisme. Religion crestiana dualista, interpretava la Bíblia d'un biais fòrça diferent de Roma. Lei papas successius demandèron ai senhors e ais evesques occitans d'eliminar aquela eresia. Pasmens, leis evesques refusèron d'intervenir per protegir son autonòmia a respèct de la papautat e lei senhors occitans podián pas atacar leis eretics sensa entraïnar de revòutas grèvas.
En fàcia d'aqueu blocatge, lo papa Innocenci III (1198-1216) decidèt d'organizar una crosada formada de senhors eissits dau mond crestian. Après ben de dificultats, obtenguèt l'autorizacion dau rèi Felip August. La menaça d'una expedicion militara entraïnèt la dubertura de negociacions vertadieras mai leis exigéncias dei legats èran pas acceptablas per lei senhors occitans. En 1208, l'excomunicacion de Tolosa agravèt lei tensions e lo legat Pèire de Castelnòu foguèt assassinat. Aquel incident foguèt rapidament esplechat per lei partisans de la Crosada que comencèt un an pus tard.
La Crosada durèt de 1209 a 1229. Son debanament pòu se devesir en tres periòdes principaus. De 1209 a 1216, la Crosada foguèt menada per lei legats pontificaus e per Simon IV de Montfòrt que s'impausèt coma lo cap militar dei Crosats. Premier, ataquèron lo vescòmte de Trencavel que foguèt rapidament capturat après lo sac de Besièrs e lo premier sètge de Carcassona. Montfòrt recebèt lei territòris dau vescòmte (que moriguèt probablament assassinat en 1209) e dirigiguèt la Crosada còntra Tolosa. La violéncia dei combats (liquidacion dei senhors fidèus a l'Ostau Trencavel, chaple de La Vaur, multiplicacion dei lenhiers, faidiment dei senhors sospichats de protegir d'eretics...) entraïnèt una generalizacion rapida dau conflicte car lo rèi d'Aragon e plusors senhors occitans chausiguèron de sostenir Tolosa còntra lei Crosats. Pasmens, en 1214, lei senhors occitanoaragonés foguèron severament batuts a la batalha de Murèth onte lo rèi Pèire II d'Aragon moriguèt. Après aquela desfacha, Ramon VI de Tolosa (1194-1222) foguèt obligat de capitular e de cedir sei domenis a Simon de Montfòrt.
Dins aquò, en despiech de sa victòria militara, lo rèine de Simon de Montfòrt foguèt brèu car la populacion occitana reconoguèt pas sa legitimitat. De mai, leis abüs de la repression anticatara acipèron leis abitants. A partir de Provença, lo futur Ramon VII de Tolosa poguèt donc reünir una armada novèla qu'infligiguèt una desfacha ai Crosats a Bèucaire en 1216. Puei, un an pus tard, son paire capitèt de tornar prendre lo contraròtle de sa capitala gràcias a una insureccion populara. Simon de Montfòrt assetjèt la ciutat mai foguèt tuat durant un assaut en 1218. Puei, en 1219, lei Crosats subiguèron una desfacha saunosa a Basièja e, incapables de remplaçar sei pèrdas, deguèron pauc a pauc recular dins una region venguda fòrça ostila. Finalament, lei Montfòrt capitulèron en 1224 a l'eissida dau segond sètge de Carcassona e quitèron Occitània.
En França, lei Montfòrt donèron sei drechs sus lo Comtat de Tolosa e sus la Vescomtat de Carcassona au rèi de França Loís VIII (1223-1226). Au contrari de son paire, aqueu rèi èra fòrça favorable a la Crosada. En 1226, decidèt de menar la sieuna expedicion vèrs lo sud. Se turtèt a una resisténcia acarnada a l'entorn d'Avinhon que capitulèt après tres mes de sètge. Pasmens, tocat per de malautiás qu'avián decimat son armada, Loís VIII moriguèt quauquei jorns après sa victòria. La fin de la Crosada foguèt fisada a Humbert de Beaujeu que comencèt la destruccion sistematica dei ressorsas agricòlas d'Occitània. En 1229, aquò entraïnèt la capitulacion de Tolosa que son còmte perdiguèt la mitat de son territòri e deguèt adoptar coma eiretier lo fraire dau rèi Loís IX.
L'establiment dau poder reiau en Lengadòc
Après la Crosada, Ramon VII de Tolosa (1222-1249) assaièt sensa succès de restaurar son independéncia. Pasmens, après sa mòrt, son comtat passèt entre lei mans dei Capetians avans d'intrar dirèctament dins lo Domeni Reiau en 1271 ambé lo decès sensa eiretier d'Anfós de Peitieus (1249-1271). En parallèl, lo papa Gregòri IX (1227-1241) creèt l'Inquisicion que traquèt lei catars. La casuda dau castèu de Montsegur (1244) marquèt una etapa decisiva dins aquela lucha car mai d'un cap de la Glèisa Catara i moriguèt. Dins aquò, en despiech dei lenhiers, lo catarisme se mantenguèt en Occitània fins au començament dau sègle XIV.
L'establiment dau poder reiau en Lengadòc foguèt rapidament basat sus una aliança entre l'aristocracia locala, formada de l'aristocracia anciana (reducha per lei combats e per lo faidiment) e de senhors novèus d'origina francesa que s'occitanizèron rapidament (coma lei Lévis-Mirapéis), e lo rèi de França ò sei representants. Ansin, tre leis annadas 1240, la màger part de l'administracion francesa recrutava de senhors ò de borgés occitans. La populacion occitana mantenguèt donc sei posicions, sa lenga e son drech d'origina romana e i aguèt ges de politica de colonizacion umana dau nòrd vèrs lo sud. Economicament, la fin de la guèrra favorizèt l'economia e au començament dau sègle XIV, Tolosa e Montpelhièr fasián partida dei vilas pus importantas dau continent.
Durant aqueu periòde, Provença passèt tanben sota lo contraròtle d'una dinastia capetiana après la mòrt de Ramon Berenguier V de Provença (1209-1245). Venguda una possession periferica dau domeni angevin, aprofichèt economicament leis efècts d'una autonòmia relativament importanta. Pasmens, coma Lengadòc, perdiguèt son ròtle de centre culturau. Ansin, ambé la disparicion dei Corts de Tolosa e de Provença, Occitània passèt pauc a pauc dins l'esfèra d'influéncia culturala de França, çò que foguèt marcat per la disparicion de la literatura dei trobadors a la fin dau sègle XIII ò per l'introduccion de l'arquitectura gotica que remplacèt l'art romanic.
Lo declin de la fin de l'Edat Mejana
Lei sègles XIV e XV foguèron un periòde de trèbols grèus en Euròpa Occidentala. En Occitània, prenguèron la forma de catastròfas climaticas (ariditat, vengudas deis aigas...) qu'entraïnèron de faminas, de malautiás decimant la populacion e d'incursions ò de pilhatges liats ais armadas e ai mercenaris menent la Guèrra de Cent Ans (1337-1453). D'efèct, tre lo començament dau sègle XIV, lo clima venguèt mens favorable a l'agricultura e lei precipitacions venguèron pus violentas entraïnant de degalhs importants dins lei zònas negadissas (per exemple en 1345 ambé lei vengudas deis aigas simultanèas de Ròse e de Durença). La demenicion de la produccion agricòla afebliguèt la populacion e leis epidemias de la fin de l'Edat Mejana i trobèron un endrech fòrça favorable per se desvolopar. En particular, la pèsta venguèt endemica dins certanei regions occitanas fins a la fin dau sègle XV. Leis operacions militaras de la guèrra entre França e Anglatèrra toquèron tanben lei regions occidentalas d'Occitània. Pasmens, lo problema pus grèu foguèt la multiplicacion dei companhiás de mercenaris que pilhèron ò rançonèron lo país fins a Provença fins a la restauracion de l'òrdre public per Loís XI (1461-1483).
Maugrat aquelei calamitats, la populacion occitana demorèt fidèla au rèi de França franc de certaneis episòdis de revòuta còntra la fiscalitat. D'efèct, la violéncia deis incursions anglesas en Occitània (pilhatges de Lengadòc, destruccion de Lemòtges...) e de concessions fachas ai captaus locaus (creacion deis Estats de Lengadòc...) permetèron de mantenir la màger part d'Occitània dins lo camp francés. Ansin, dins leis annadas 1410-1420, leis Armanhac e leis Albret, originaris de Gasconha, tenguèron un ròtle major au sen dau govèrn francés. Pasmens, d'un biais paradoxau, aquel afebliment dau poder reiau entraïnèt un renfòrçament dau contraròtle en Occitània. D'efèct, en cambi de l'institucion d'Estats Provínciaus pròpris ai regions dau Sud, lo rèi capitèt d'obtenir l'instauracion d'impòsts anuaus. De mai, per leis Estats, la necessitat de mandar de documents escrichs a la Cort Reiala favorizèt la difusion dau francés entre leis elèits occitans a partir dau sègle XV. Enfin, en 1481, lo Comtat de Provença foguèt tanben annexat per la Corona de França après la mòrt de Carles III de Provença (1480-1481).
L'integracion au sen de França
L'autonòmia dei regions occitanas durant l'Ancian Regime
A la fin dau sègle XV, Occitània èra largament contraròtlada per lei rèis de França après l'expulsion deis Anglés de Gasconha (1453), l'integracion deis Armanhac e deis Albret a la Cort de França e l'annexion de Provença (1481). Lo Comtat de Fois e quauquei fèus situats au nòrd dei Pirenèus èran lei darriereis endrechs dirigits per de senhors occitans relativament autonòms. Lo demorèron fins a la fin dau sègle XVII quand lo rèi Enric III de Navarra, que n'èra lo sobeiran, venguèt rèi de França sota lo nom d'Enric IV.
Pasmens, durant l'Ancian Regime, lei regions occitanas capitèron de mantenir una autonòmia relativament importanta. D'efèct, lei regions occitanas gardèron sa lenga, son drech escrich e seis unitats de mesura. De mai, en causa de sa posicion de províncias perifericas, aprofichavan de condicions fiscalas pus avantatjosas regardant lo pagament de la gabèla. A partir dau sègle XVI, de reformas reialas transferiguèron lo poder deis institucions tradicionalas (que foguèron pasmens pas suprimidas) vèrs d'administracions novèlas tengudas per d'oficiers reiaus (que jonhèron pauc a pauc la noblesa locala gràcias a la transmission ereditària de sei cargas). Lei Parlaments, corts de justícia cargadas de jutjar leis afaires pus importants au nom dau rèi, foguèron leis institucions pus importantas d'aquela politica. Quatre foguèron installats en Occitània : Tolosa (1443), Bordèu (1451), Ais de Provença (1501) e Pau (1620). Pauc a pauc, aquelei parlaments venguèron un centre de resisténcia au poder reiau e a seis abüs. En revènge, son trabalh renforcèt lo ròtle dau francés coma lenga de poder, especialament après l'Ordonança de Villers-Cotterêt (1539) qu'impausèt l'usatge unic de la lenga dau rèi.
Lo mantenement d'institucions localas en Occitània èra una necessitat per lo poder reiau que deviá i afrontar de revòutas antifiscalas recurrentas (Crocants, Marselha, Lemosin, Gasconha...). Victoriosament reprimidas, aqueleis insureccions empachèron l'extension tròp importanta dei poders deis oficiers reiaus que volián suprimir leis Estats Provínciaus. Pasmens, entraïnèron l'emergéncia de l'etnotipe dei populacions occitanas restivas a tota forma d'autoritat.
Lei guèrras de religion
En fòra dei revòutas antifiscalas, una autra fònt de conflictes foguèt la question dau protestantisme. La religion novèla, sota sa forma calvinista principalament, agantèt Occitània tre leis annadas 1520-1530. Seduguèt rapidament lei mitans intellectuaus, una partida de l'aristocracia e un nombre important de borgés. Ansin, franc dau Massís Centrau (levat Velai, Vivarés e Gavaudan), de Provença (qu'assostava pasmens de vaudés en Leberon e dins leis Aups) e de Tolosa, la Reforma penetrèt prefondament. Après quauqueis esitacions, leis autoritats chausiguèron de reprimir l'eresia novèla e de lenhiers apareguèron tornarmai dins lo País d'Òc a partir de 1535. Puei, un an pus tard, lo Parlament d'Ais començèt una lònga guèrra còntra lei vaudés e lei protestants de Leberon.
Pasmens, la repression empachèt pas lo protestantisme de contuniar sa progression e plusors guèrras civilas opausèron protestants e catolics dins tot lo Reiaume de França. La màger part dei regions occitanas, que concentravan lei proporcions pus importantas de protestants, i jonhèron lei fòrças opausadas ai catolics. L'excepcion principala foguèt Provença onte lei protestants foguèron vencuts en 1545. Pasmens, lei venceires se devesiguèron entre moderats e fanatics e contunièron de se combatre per lo contraròtle dau Comtat. En 1572, après lo Chaple de Sant Bertomieu, lei regions occidentalas e centralas d'Occitània venguèron donc lo còr d'una federacion protestanta (e catolica moderada) que foguèt utilizada per lo futur Enric IV per accedir au tròne de França.
En 1598, a la fin dei guèrras de religion, lo protestantisme, quasi anientat dins lo nòrd dau reiaume, demorava poderós en Occitània lòng d'un arc anant deis Aups a La Rochèla en passant per lei Cevenas, Montalban e la vau de Garona. Dins aquela region, lei protestants obtenguèron plusors plaças fòrtas (La Rochèla, Montalban, Montpelhièr...) e lo drech d'i estacionar una fòrça gropant plusors miliers d'òmes.
Pasmens, aquò durèt gaire car durant lo rèine de Loís XIII (1610-1643), lo cardinau de Richelieu s'ataquèt a l'autonòmia dei protestants que menaçava sei projèctes de poder reiau absolut. De 1621 a 1629, una tiera de guèrras s'acabèt ambé la reconquista dei fortalesas protestantas e per una reduccion de sei drechs politics. Ansin, après 1629, i aviá plus de fòrças militaras capablas en Occitània de s'opausar a la politica reiala.
De l'acabament de la somission d'Occitània a la Revolucion
Loís XIV (1643-1715) contunièt la politica dau cardinau de Richelieu e renforcèt mai l'absolutisme de la monarquia francesa. Ansin, après la participacion dei vilas occitanas a la Fronda (1648-1653) per assaiar d'obtenir mai d'autonòmia, s'ocupèt de sometre Occitània a son poder (Bordèu en 1653, Marselha en 1660). Puei, annulèt l'Edicte de Nantas e enebiguèt tornarmai lo protestantisme, çò qu'entraïnèt la revòuta dei Camisards (1685-1710) dins lei Cevenas. Pasmens, aquò reglèt pas la question protestanta coma lo mostrèt en 1762 l'afaire Calas a Tolosa. Ansin, de trèbols contunièron fins a l'adopcion de l'Edicte de Tolerància de 1787 e d'importantei comunautats protestantas capitèron de se mantenir dins lei regions de Nimes e de Droma.
Durant lo sègle XVIII, la difusion deis idèas dei Lutz en Occitània demorèt limitada maugrat lo ròtle eminent de Montesquieu. D'efèct, après lei trèbols dei sègles precedents, lei regions occitanas èran vengudas pauras levat certanei pòchis de prosperitat (Bordèu, Avinhon...). L'educacion e lo progrès tecnologic i èran fòrça limitats. Ansin, franc de Provença e dei regions textilas de Lengadòc, l'industrializacion èra inexistenta. L'importància de la païsanariá permetiá lo mantenement de l'occitan que comencèt d'interessar certanei sabents ambé la publicacion dei premierei gramaticas. Pasmens, lo ròtle d'Occitània dins lei mitans intellectuaus dau Reiaume èra feble e la màger part dei foncionaris reiaus èran originaris dau nòrd. Ansin, aqueu clima de pauretat e de dominacion d'oficiers reiaus cargats de levar d'impòsts impopulars entraïnèt una lenta aumentacion dau maucontentament que culminèt a la velha de la Revolucion Francesa.
L'Occitània contemporanèa
Lo periòde revolucionari
En 1789, lo rèi Loís XVI (1774-1792) convoquèt leis Estats Generaus dau Reiaume per organizar una importanta reforma d'un sistèma fiscau vengut ineficaç. Esperant de cambiaments pus prefonds, la populacion francesa se revoutèt e sostenguèt lei deputats dau Tèrç Estat. Aquò foguèt la causa de la Revolucion Francesa que durèt de 1789 a 1799. Leis Occitans participèron activament au movement revolucionari — ò còntrarevolucinari — coma l'indican la multiplicacion deis atacas de castèus, la participacion decisiva dei volontaris marselhés a la presa dau Palais des Tuileries (1792) e la creacion de societats popularas liadas ai grands corrents politics qu'animavan lo debat politic a París.
Pasmens, rapidament, la tradicion d'autonòmia locala dei vilas e vilatges occitans (parlaments, consulats, estats provínciaus...) intrèt en conflicte ambé la vision unificatritz dei republicans parisencs. Lo Massís Centrau refusèt la constitucion civila dau clergat e la màger part d'Occitània refusèt la mobilizacion generala decidida per la Convencion. Ansin, en 1793, lei vilas occitanas principalas (Bordèu, Marselha, Nimes, Tolon...) sostenguèron lo movement federalista dirigit per lei Girondins. Aquela insureccion foguèt rapidament vencuda e s'acabèt ambé la capitulacion de Tolon lo 18 de decembre de 1793. Pasmens, la pacificacion demorèt fragila e de combats contunièron d'opausar republicans e realistas fins a la fin dau sègle.
Per assegurar lo contraròtle dau territòri e la difusion deis idèas revolucionàrias, leis autoritats novèlas creèron una administracion poderosa e decidèron d'impausar lo francés coma lenga unica. D'efèct, dins l'encastre dei luchas ideologicas dau periòde, lei « patés » èran sovent utilizats per veïcular la propaganda realista au sen d'una païsanariá estacada a sei tradicions e son clergat. A tèrme cort, aqueu projècte durèt gaire car interessèt pauc Napoleon Bonaparte que prenguèt lo poder en 1799. Pasmens, anava conéisser un vam novèu sota la IIIa Republica.
Lei retards economics dau sègle XIX
Lei periòdes revolucionari e napoleonenc trebolèron leis estructuras socialas e politicas francesas e occitanas. Rapidament, aqueleis efècts foguèron aumentats per lei transformacions entraïnadas per la Revolucion Industriala. Dins aquò, a respèct dau rèsta dau territòri francés, Occitània conoguèt de retards importants de desvolopament.
D'efèct, maugrat la modernizacion de l'agricultura que començava de despoplar lei regions ruralas, la proporcion de païsans demorèt importanta dins lo sud. En causa dei melhoraments continús dei mejans de transpòrt (tren, naviris...), devián faciar la concurréncia dei productors d'autrei regions ò d'autrei país. Ansin, per exemple, lo vinharés lengadocian foguèt victima d'una crisi fòrça grèva en 1907 que necessitèt la mobilizacion de 60 000 soudats per restablir l'òrdre. Aquelei dificultats deis agricultors marquèron lo començament de l'exòde rurau en direccion dei centres industriaus.
Dins aquò, dins lei regions occitanas, l'industria restèt una activitat marginala fins a la Premiera Guèrra Mondiala e l'exòde rurau se faguèt sustot vèrs lei regions industrialas dau nòrd. D'efèct, en 1911, Occitània assostava solament 10% dei maquinas de vapor francesas. Lei capitaus necessaris a sa crompada èran sovent d'origina parisenca, lionesa ò estrangiera car la borgesia locala preferissiá se concentrar sus l'agricultura. De mai, leis industrias occitanas eissidas dau sègle XVIII (textilas de Lengadòc, siderurgia dei Pirenèus...) subrevisquèron pas a la concurréncia dei companhiás de Lorena e dau Nòrd. Enfin, la dispersion dei jaciments de carbon occitans e la manca d'infrastructuras favorizèt pas la creacion de grands bacins industriaus.
Lo començament de la Renaissença Occitana
Dins lo corrent dau sègle XIX, lei retards economics dau Miegjorn favorizèron un renfòrçament deis etnotipes negatius estacats ais Occitans. Plusors autors famós sotalinhèron lei « colors pintorescas » de son país e sa « vivacitat ». Pasmens, metèron tanben l'accent sus sa « pauretat », sa « violéncia » (especialament còntra l'autoritat) e son « feniantige » (en causa de la « legislacion dau Soleu »). Puei, d'explicacions racialas ò culturala venguèron explicar aquela « inferiotat » de la « raça latina » dei gents dau Sud a respèct dei populacions d'origina germanica dau nòrd de França.
Pasmens, aqueleis estereotipes favorizèron tanben l'estudi dau folclòre meridionau e dei « patés ». Òr, començadas durant lo Premier Empèri, aquelei recèrcas anavan rapidament entraïnar un important trabalh de collècta de racòntes, de cants e de parlars tradicionaus. Aquò favorizèt la redescubèrta de l'òbra dei trobadors, ja estudiada per Francés Rainoard au sègle precedent, puei de la cultura occitana medievala. A partir deis annadas 1840, aquelei trobalhas prestigiosas incitèron un nombre creissent d'erudits occitans a s'interessar a son istòria e sa lenga. En parallèl, l'escrich en occitan conoguèt una resurgéncia importanta marcada per la creacion dau Felibritge (1854) e per lo succès de Mirèio (1859) de Frederic Mistral.
Lo Felibritge permetèt d'assegurar la publicacion d'un nombre importanta d'òbras e de realizar la premiera codificacion de la lenga occitana (la nòrma mistralenca). Pasmens, lei temptativas dei felibres de portar de revendicacions politicas en favor de la defensa de la lenga ò dau federalisme mau capitèron. De mai, lo movement, que gropava sustot d'intellectuaus eissits dei classas mejanas, foguèt jamai una organizacion de massa susceptibla d'influenciar lei debats politics nacionaus. Pièger, maugrat lo prestigi d'autors coma Mistral, Romanilha ò Gras, lo Felibritge poguèt pas arrestar la difusion de la cultura francesa que venguèt quasi egemonica en Occitània.
Lei doas guèrras mondialas
La Premiera Guèrra Mondiala (1914-1918) foguèt una catastròfa per lei regions ruralas d'Occitània que sa jovença foguèt decimada per lei combats (19% de tuats en Lemosin còntra 7% per lo rèsta dau país). En mai d'aquò, lei soudats provençaus foguèron accusats de coarditge après la revirada deis ofensivas d'aost de 1914 e patiguèron de tractaments marrits durant tot lo conflicte (afaire dau 15en còrs). Lo deficit de populacion foguèt donc pus grèu en Occitània que dins lo rèsta de França.
Ansin, durant l'entre doas guèrras, de Bretons venguèron s'installar en Gasconha, d'Italians e d'Espanhòus en Provença e dins la vau de Garona e d'Armenis a Marselha. En 1939, una segonda onda d'immigracion espanhòla arribèt en Occitània ambé la desfacha dei republicans. A respèct deis immigrats dau sègle XIX, foguèron relativament ben acuelhits. Permetèron lo mantenement de la societat rurala occitana mai pas aqueu de la transmission de la lenga. D'efèct, a partir deis annadas 1930, lo francés, vist coma un factor de promocion sociala, foguèt l'unica lenga transmesa a la màger part deis enfants.
Durant la Segonda Guèrra Mondiala (1939-1945), lo regime de Vichèi e certanei collaborators manifestèron una simpatia per lei movements regionalistas. Loís Alibèrt, fondator de la nòrma classica, foguèt un dei simbòls d'aqueu raprochament. Pasmens, la màger part de l'occitanisme s'alunchèt pauc a pauc dau regime de Pétain e lo movement foguèt gaire inquietat a la Liberacion. Per lo rèsta, Occitània venguèt la basa principala dei movements de resisténcia francesa car, levat lo litorau atlantic, foguèt pas ocupada avans novembre de 1942. En 1944, se liberèt ela meteissa franc de Provença onte desbarquèt una armada francoestatsunidenca lo 15 d'aost. Lei liberacions de Tolon (26 d'aost) e de Marselha (28 d'aost) per lei tropas colonialas francesas e la batalha de Montelaimar (17-29 d'aost) foguèron lei combats principaus de la Liberacion dau Miegjorn.
Lei mutacions dau sègle XX
Après la Segonda Guèrra Mondiala, Occitània conoguèt de mutacions fòrça importantas. Au nivèu economic, l'agricultura es finalament venguda una activitat menora levat d'Auvèrnhe e d'Aquitània (6% de la populacion activa). Pasmens, maugrat lei capitadas dei creacions de la zòna industriala de Fòs-Lavèra e d'un sector aeronautic fòrça competitiu a Tolosa e Marinhana, l'industrializacion dei regions occitanas demorèt febla. Au contrari, la segonda mitat dau sègle veguèt la disparicion de l'industria miniera dei Cevenas (Alès...), dei chantiers navaus mediterranèus (La Ciutat...) e dei sectors industriaus de Lengadòc e d'Aquitània (Frontinhan, Bordèu...). Ansin, lo sector terciari, especialament lo torisme, comencèt de dominar l'economia occitana. Au nivèu demografic, la populacion aumentèt tornarmai après 1945 gràcias a la perseguida de l'immigracion mediterranèas (Espanha, Portugau, Magrèb...), a la repatriacion dei colons d'Argeria e a l'arribada de populacions septentrionalas (trabalhaires e retirats).
Dins un Miegjorn d'ara endavant associat a l'idèa de Soleu e de vacanças, aquelei transformacions entraïnèron l'adopcion per lo govèrn francés d'una importanta politica de desvolopament per redurre lei retards de la region (construccion d'autorotas, de camins de fèrre, electrificacion...). Suscitèron tanben un vam d'interès per lei regions en cors de desertificacion en causa de l'exòde rurau. L'occitanisme aprofichèt aquela situacion per sostenir de movements novèus de renaissença culturala. Aquò permetèt de melhorar la codificacion de la nòrma classica. Pasmens, sei progrès demòran limitats maugrat una reconeissença fòrça fragila de l'occitan per leis autoritats francesas dins l'ensenhament. Ansin, lo nombre de locutors de la lenga a fòrça demenit d'aperaquí 10 milions de personas en 1930 a un nombre probablament inferior a un milion au començament dau sègle XXI.
Arts
Personatges occitans
Vaquí una lista de qualques personalitats celèbras occitanas (per una tièra pus completa vejatz l'article principal).
Artistes
Personatges istorics
- Alienòr d'Aquitània
- D'Artanhan
- Ermengarda de Narbona
- Gaston Fèbus
- Enric III de Navarra, lo noste Enric : rei de França e de Navarra
- Bernadòta : rei de Suècia
- Antòni de La Mòta-Cadilhac : governador de Loïsiana, fondator de Detroit, (USA)
- Joan Jaurés
- Gilbèrt dau Motier de La Faieta
- Nostradamus
- Ricard Còr de Leon
- Pèir Berland
- Familha dels Raimon de Tolosa
- Marcellin Albèrt
- Familha dels Eudes d'Aquitània
- Bernadeta Sobirós
Escrivans
- Teodòr Aubanel
- Pèire Bèc
- Belaud de la Belaudiera
- Joan Bodon
- Cantalausa (Joan de)
- Pèire Cardenal
- Jean Castela
- Francés de Corteta
- Marcela Delpastre
- Marcèu Esquieu
- Joan Baptista Fabre
- Joan Enric de Fondevila
- Francés Fontan
- Pau Froment
- Joan Ganhaire
- Pèir de Garròs
- Victor Gelu
- Joan Giono
- Pèire Godolin
- Eric Gonzalèz
- Olympe de Gouges
- Jansemin/Jasmin
- Sèrgi Javaloyes
- Robèrt Lafont
- Joan Larzac
- Bernat Manciet
- Frederic Mistral
- Miquèl de Montanha
- Montesquieu
- Xavièr Navarròt
- Renat Nelli
- Marquis de Sade
- Marcèu Panhòl
- Loïsa Paulin
- Cristian Rapin
- Jòrgi Rebol
- Ives Roqueta
- Max Roqueta
Òmes politics
Scientifics
Economia
Movements politics occitanistas
Galeria
-
-
Occitània : Montpelhièr, en Lengadòc
-
-
-
Occitània : Lo Puèi de Velai
-
-
-
-
Vejatz tanben
Ligams intèrnes
- Lenga occitana
- Movement occitanista
- Geografia d'Occitània
- Istòria d'Occitània
- Mèdias en occitan
- Lista de las arts en Occitània
Ligams extèrnes
- Geoccitània : collècta dei noms geografics occitans e mapa lingüistica d'Occitània.
- OpenStreetMap-oc : cartografia de l'Occitània
- Las Paginas Occitanas, l'art del bon trobarAnnuari Internet dels actors de la cultura
- Associacion Occitana de Fotbòl
- IEO Institut d'Etudis Occitans
- IEO LengadòcSeccion Regionala de Lengadòc-Rosselhon de l'Institut d'Estudis Occitans
- Conselh Generau d'Aran
- L'ensenhament de l'occitan e del basc en Aquitània
- Lo Cap'òc : Unitat d'animacion pedagogica en occitan, basada a Pau
- Comitat d'Afrairament Occitano-Catalan
- Sit aranés independent
- (en) (fr) (oc) Danças e músicas tradicionali dau País Niçard e dau Miegjorn
- Grop de fotografia per l'afrairament occitanocatalan
- (oc) ARRI!, Collectiu Lemosin (Lexics, cartas)
- (ca) La inspiració occitana (Simone Weil, 1942)
Referéncias
- ↑ Per exemple los estatuts de 1911 del Felibritge dison, a l'article 2 : Lou Felibrige es establi pèr garda longo-mai à la nacioun óucitano, sa lengo, sis us, soun gàubi e tout ço que coutituïs soun èime naciounau. Sa dóutrino es caupudo dins lis obro de Frederi Mistral e de si disciple. Citacion sul blòg Prouvencou
- ↑ "Egli tutto pien d'ira Carlo attacò il fuoco, e spianò Narbona, Agate, Nemauso, e Biterra nobile Colonia de' Settumani, onde pare che hauesse tutta quella contrada il nome, che alhora si chiamava Settimania, & hora (come s'è gia detto) in uece di Gotticana, è chiamata Ocitania." Historia delle cose di Francia, raccolte fedelmente da Paolo Emilio da Verona, e recata hora a punto dalla Latina in questa nostra lingua Volgare, Venezia: Michele Tramezzino; 1515. Segonda edicion de 1549 en linha (imatges 144-145) e tanben
- ↑ Frantzösischer und anderer Nationen mit einlauffender Historien warhaffte Beschreibung: biß auff Henricum den Anderen ... in Neunthehen Bücher verfasset ... Sampt aller Königen Bildtnussen, Volum 2 p. 740
- ↑ "Arade, genti-homme de ceste Prouince Occitanie...", in Les récits historiques ou histoires divertissantes, entremeslées de plusieurs agreables rencontres & belles reparties. Par Iean-Pierre Camus, Evesque de Belley. A Paris, chez Gervais Clousier, au Palais, sur les degrez de la Saincte Chapelle. MDCXLIV en linha
- ↑ Jean Pierre Camus, Les récits historiques ou histoires divertissantes entremeslées de plusieurs agréables rencontres & belles réparties, Edicions Talvera, 2010, ISBN 979-1-09-069605-1
- ↑ Annali dell'Ordine dei frati minori cappuccini
- ↑ "Los Moros obtenian la Ocitania inferior", [http://books.google.fr/books?id=3uxFAAAAcAAJ&pg=PA249&dq=ocitania&hl=fr&sa=X&ei=UCSMT6u6EcLq8QPP0Zy7CQ&redir_esc=y#v=onepage&q=ocitania&f=false Pedro Fernández del Pulgar, Teatro Clerical, Apostolico, Y Secular De Las Iglesias Catedrales De España, Nieto, 1680, p. 249


c: text/html

text:
"Meddia Aranés": Moris M. Pilar Busquets, prumèra Sindica d'Aran deth recuperat CGA
Aué rebrembam era figura dera prumèra Sindica d'Aran deth recuperat Conselh Generau d'Aran, Maria Pilar Busquets, mòrta dimenge en Barcelona as 79 ans, damb desparièrs interlocutors, e n'escotam es sues darrères intervencions. Repassam tanben un talhèr ocupacionau que se hè en CEI de Casau e era mòstra de cine occitan que se harà es deluns d'aguest mes de noveme ena Bibliotèca Generau de Vielha damb motiu deth 15au aniversari. Avui recordem la figura de la primera Síndica d'Aran del recuperat Conselh Generau d'Aran, Maria Pilar Busquets, morta diumenge a Barcelona als 79 anys, amb diferents interlocutors, i n'escoltem les seves últimes intervencions. Repassem també un taller ocupacional que es fa en el CEI de Casau i la mostra de cine occità que es fa els dilluns d'aquest mes de novembre a la Biblioteca General de Vielha amb motiu del 15è aniversari.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Aubiac (Gironda)
Aubiac (oficialament en francés Aubiac) es una comuna occitana de Vasadés, en Gasconha, administrada pr'eu departament de Gironda de la region de Navèra Aquitània, ancianament d'Aquitània.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Perimètre deu territòri[modificar | modificar la font]
Toponimia[modificar | modificar la font]
Las fòrmas ancianas son Aubiaco (cappella de ~), en 1342, Albiaco (Sanctus Mauritius de ~), au sègle XIII e XIV. Aubiac ven, segon tots los toponimistas, d'un nom latin d'òme Albius, dab lo sufixe latin -acu(m) [1],[2], latinizacion deu sufixe gallés -āco(n). Aubiac èra donc probablament una anciana granda propietat antica qu'avèva per mèste Albius.
Istòria[modificar | modificar la font]
Administracion[modificar | modificar la font]
- Avant la refòrma cantonala de 2014, aplicada en 2015, la comuna èra deu canton de Vasats; es adara deu canton de Le Sud-Gironde (en francés), donc deu Sud Gironda
Demografia[modificar | modificar la font]
Lòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas dab la comuna[modificar | modificar la font]
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Bénédicte Boyrie-Fénié, Dictionnaire toponymique des communes, Gironde, ed. CAIRN e Institut Occitan, Pau, 2008, p. 48
- ↑ Albert Dauzat, Charles Rostaing, Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France, Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. 9


text:
Sem montanhòls
Sem montanhòls, avèm l’independéncia,
L’aviam, l’avèm e mai la gardarem.
I a ben un rei en França,
M’aicí que renharem (bis).
Lo nòstre mèstre es aquel que fa nàisser,
Lo blat l’estiu e l’erba lo printemps.
Lo pregam que nos laisse,
La libertat longtemps (bis).
Tenèm la dalha e tenèm la volama,
Lauram e mai semenam lo país.
Qu’aiga e vent anima,
Vaicí lo paraís (bis).
Si fèm justícia a mòda montanhòla,
Emb als dreches que degun oblidèt.
Coma l’aucèl que vòla,
Velha lo vièlh barbet (bis).
Aprovam ren lo mond que s’inquiètan,
Nos en anam fièrs, sota ‘questo cel.
Gents e bèstias respèctan,
L’òme emb un cotèl (bis).
Dals vièlhs Ligurs avèm lo crit de guèrra,
Mandam de brams a tot far esclantir.
En passant sus la tèrra,
Amam nos far sentir (bis).
Cançon anònima (barbets ?) reculhiá en Vesubiá,


text:
Fotografia
La fotografia es una tecnica que permet de crear d'imatges duradís gràcias a l'accion d'un raionament electromagnetic, generalament la lutz visibla, sus una superficia fotosensibla. Inventada dins lo corrent deis ans 1830, conoguèt mai d'un melhorament e son usatge se difusèt largament au sen de la populacion mondiala. Uei, a ansin d'aplicacions variadas en sciéncia, en tecnica, dins la publicitat e es tanben una forma d'art.
Somari
- 1 Etimologia
- 2 Istòria
- 3 Aspècts tecnics
- 4 Mòdes de produccion e aplicacions
- 5 Liames intèrnes
- 6 Liames extèrnes
- 7 Bibliografia
- 8 Nòtas e referéncias
Etimologia[modificar | modificar la font]
Lo mot « fotografia » foguèt creat per lo Britanic John Herschel a partir de doas raçinas grègas :
- foto- (φwtoς, photos : lutz, clartat) : que vèn de la lutz, qu'utiliza la lutz.
- -grafia (Ypaφeιv, graphein : pintar, dessenhar, escriure) : qu'escriu, que mena a un imatge.
Lo tèrme significa donc literalament « escriure ambé la lutz ». Son abreviacion (« fotò » ò « fòto »[1]) es sovent utilizada.
Istòria[modificar | modificar la font]
Tecnologias precursoras[modificar | modificar la font]
L'invencion de la fotografia foguèt lo resultat de la combinason de plusors tecnologias ancianas. La premiera es aquela de la chambra sorna que foguèt descubèrta tre l'Antiquitat per lo filosòf chinés Mozi (vèrs 470-391 abC) en Asia e per lei matematicians grècs Aristòtel (384-322 abC) e Euclides (325-265 abC) en Euròpa. Son principi es basat sus lei reglas de l'optica geometrica. Gràcias a un pichon trauc pertusat dins la muralha, se fòrma a l'interior de la chambra un imatge inversat e reversat dau decòr. Aquela invencion foguèt perfeccionada durant l'Edat Mejana per lo matematician bizantin Antemius de Tralles (sègle VI), lo sabent pèrs Alhazen (965-1039) e per l'òme d'Estat chinés Shen Kuo (1031-1095). Puei, ambé lo desvolopament de l'optica, d'instruments e de lentilhas foguèron de còps adaptats dins de chambras sornas per estudiar la lutz ò per observar d'imatges. En particular, en 1566, l'umanista venecian Daniele Barbaro (1513-1570) depintèt per lo premier còp lo foncionament d'un diafragma.
La segonda descubèrta decisiva que permetèt d'inventar la fotografia se debanèt en parallèl dei progrès de la quimia a partir dau sègle XIII. D'efèct, ambé l'introduccion de metòdes pus scientifics au sen dau movement alquimista europèu a partir de la fin de l'Edat Mejana, Albertus Magnus (1193-1280) e Georg Fabricius (1516-1571) poguèron respectivament descubrir lo nitrat d'argent e lo clorur d'argent. Puei, la reaccion d'aquelei substàncias au contacte de la lutz foguèt estudiada en 1694 per lo quimista olandés Wilhelm Homberg (1652-1715).
Amb aquelei dos fenomèns, lo principi generau de l'aparelh fotografic foguèt imaginat dins lo corrent dau sègle XVIII. Per exemple, l'escrivan francés Tiphaigne de la Roche (1722-1774) lo depintèt clarament en 1760 dins son roman Giphantie.
L'aparicion de la fotografia[modificar | modificar la font]
Lo daguerreotipe[modificar | modificar la font]
L'invencion de la fotografia aguèt luòc dins lo corrent deis ans 1820 e 1830. Foguèt l'òbra dei Francés Nicéphore Niépce (1765-1833) e Louis Daguerre (1787-1851). Lo premier s'interessava a la fotolitografia, es a dire ais operacions permetent de transferir un imatge vèrs un substrat. En 1822, capitèt de fixar per lo premier còp un imatge a un supòrt metallic. Puei, en 1826 ò en 1827, realizèt la premiera fotografia coneguda (lo Ponch de vista dau Gras) gràcias a una chambra sorna, una lentilha e una placa cubèrta d'una substància fotosensibla principalament facha de betum de Judèa. Pasmens, lo procès d'exposicion èra fòrça lòng[2] e l'inventor s'associèt donc ambé Louis Daguerre per redurre lei temps de pausa e de tractament.
Après la mòrt de Niépce en 1833, Daguerre orientèt sei recèrcas vèrs leis alogenurs d'argent. En 1837, metèt au ponch un procès, dich daguerreotipe, que permetèt de demenir lo temps de pausa de plusors oras a 20-30 minutas. Son sistèma èra generalament format d'una placa de coire cubèrta d'argent. Aquela placa èra expausada a de vapors d'iòde que permetián de formar, après reaccion ambé l'argent, un jaç d'iodur d'argent fotosensible. Un còp plaçada a la lutz, la placa enregistrava un imatge invisible. Lo desvolopament èra realizat gràcias a de vapors de mercuri que formavan un amalgama ambé l'iodur d'argent en foncion de l'intensitat luminosa recebuda per la placa. Aquò permetiá de revelar l'imatge qu'èra destacada de la placa per caufatge.
-
Retrach de Nicéphore Niépce.
-
Presa per Nicéphore Niépce en 1826 ò en 1827, lo Ponch de vista dau Gras es la fotografia pus anciana coneguda a l'ora d'ara.
-
-
Daguerreotipe d'una carriera de París realizat en 1838.
L'invencion dau negatiu e la multiplicacion dei procès fotografics[modificar | modificar la font]
L'anóncia publica de l'invencion dau daguerreotipe lo 7 de genier de 1839 favorizèt la publicacion de trabalhs sus la fotografia. En particular, lo Britanic William Fox Talbot (1800-1877) publiquèt en 1840 un metòde permetent d'obtenir de temps de pausa similars a aquelei de Louis Daguerre[3]. Dich calotipe, èra basat sus un supòrt fotosensible utilizat coma negatiu. A respèct dau daguerreotipe, la qualitat èra feble. En revènge, lo film negatiu permetiá de realizar de còpias d'un clichat e lo concèpte negatiu-positiu venguèt una basa de la fotografia. Ansin, en 1844, Talbot foguèt l'autor d'un libre illustrat ambé de fotografias.
Totjorn a la fin deis ans 1830, lo quimista John Herschel (1792-1871) inventèt lo cianotipe en 1842. La substància fotosensibla èra una mescla de ferricianur de potassi e de citrat d'amonium ferric. Lo supòrt èra un fuelh de papier. Lo procès donava d'imatges blaus e necessitava de temps d'exposicion relativament febles (3-6 minutas d'estiu). Herschel foguèt tanben a l'origina de l'adopcion dei tèrmes « fotografia », « positiu » e « negatiu ». Tre 1843, la tecnica foguèt utilizada per la Anna Atkins (1799-1871) per representar d'algas dins d'obratges de botanica[4].
En 1850-1851, Lo Francés Gustave Le Gray (1820-1884) e lo Britanic Frederick Scott Archer (1813-1857) desvolopèron un procès fotografic dich collodion umid qu'anava s'impausar fins ais ans 1870[5]. Utilizava una solucion de nitrocellulòsa, d'alcòl e d'èter per melhorar la fixacion de l'imatge au supòrt. Son inconvenient èra que necessitava un tractament rapide per revelar l'imatge. Tres variantas d'aquela tecnica apareguèron : l'ambrotipe (un imatge positiu sus una placa de veire), lo ferrotipe ò tintipe (un imatge positiu sus una placa de metau) e un metòde basat sus un imatge negatiu sus una vitra. Lo collodion umid permetèt de melhorar la qualitat deis imatges e, melhorada mai d'un còp, la tecnica es en usatge per d'aplicacions scientificas necessitant de realizar de fotografias sus placa de veire.
-
Fotografia de William Fox Talbot.
-
Calotipe prés per William Fox Talbot vèrs 1842.
-
Fotografia de John Herschel.
-
Cianotipe d'algas realizat per Anna Atkins au començament deis ans 1840.
-
Fotografia de Frederick Scott Archer presa ambé lo procès de collodion umid.
-
Fotografia de Gustave Le Gray.
L'invencion dau film fotografic[modificar | modificar la font]
L'invencion dau film fotografic se debanèt a la fin dau sègle XIX. Comencèt ambé lei recèrcas de Ferdinand Hurter (1844–1898) e de Vero Charles Driffield (1848–1915) sus leis emulsions quimicas e sus lei temps d'exposicion. Lo premier film fotografic flexible, fach de papier, foguèt inventat per l'Estatsunidenc George Eastman (1854-1932) qu'aviá fondat la companhiá Kodak en 1888. Un an pus tard, èra desvolopat lo premier film transparent a la basa de nitrocellulòsa.
Inicialament, l'usatge dau film foguèt limitat per lo caractèr fòrça inflamable de la nitrocellulòsa. Pasmens, aquel inconvenient foguèt corregit en 1908 ambé l'aparicion d'un film d'acetat de cellulòsa desvolopat per Kodak. Leugiers e practics, lei films fotografics dominèron alora la fotografia fins a la generalizacion de la fotografia numerica au començament dau sègle XXI.
-
Retrach de Ferdinand Hurter.
-
Retrach de George Eastman, fondator de la companhiá Kodak.
Lo desvolopament de la fotografia color[modificar | modificar la font]
La recèrca sus la fotografia color comencèt tre leis ans 1840 mai se turtèt lòngtemps a de problemas regardant lei temps de pausa e l'estabilitat dei colors a lòng tèrme. L'etapa decisiva foguèt la publicacion en 1855 de sei trabalhs sus lo principi de separacion dei tres colors roge, verd e blau per lo fisician escocés James Clerk Maxwell (1831-1879). En particular, aquò permetèt la presa de la premiera fotografia color permanenta en 1861 per Thomas Sutton (1819-1875). D'estudis menats per lo quimista alemand Hermann Vogel (1834-1898) permetèron tanben de melhorar la sensibilitat deis emulsions ai tres colors en 1873. Pasmens, fins au començament dau sègle XX, la fotografia color necessitèt d'equipaments e de tractaments especiaus que ne limitèron l'utilizacion. Lo temps de pausa demorèt pereu un problema car d'exposicions lòngas contunièron d'èsser necessàrias.
Lei fraires Lumière prepausèron lo premier sistèma comerciau de fotografia color, dich Autochrome, en 1907. Èra una tecnica de fotografia sus placa de veire que necessitava totjorn de temps de pausa lòngs e un tractament complèx. De mai, la sensibilitat èra limitada e per generalizar l'usatge de la fotografia color, serà necessari d'esperar l'aparicion dei premiers films color dins lo corrent deis ans 1930.
Lo premier foguèt prepausat per Kodak en 1935. Dich Kodachrome, èra format d'una emulsion de tres jaç respectivament sensibles au roge, au verd e au blau. Lo desvolopament èra relativament complèx e necessitava de tractar lei jaç a cha un. Melhorat en 1974, aqueu procès permetiá d'obtenir un bòn contraste e de colors vivas. Ansin, en despiech de son còst, lo Kodachrome favorizèt la popularizacion de la fotografia. Un an après son aparicion, la companhiá alemanda Agfa comercializèt a son torn un film color dich Agfacolor. A respèct de son concurrent, èra favorizat per un procès de desvolopament pus simple gràcias a l'incorporacion dei substàncias perdirècta metent de desvolopar lei colors dins l'emulsion presenta sus lo film. Ansin, après la guèrra, son concèpte foguèt représ e perfeccionat per metre au ponch lei films color que foguèron utilizats fins a l'emergéncia de la fotografia numerica[6].
Dins lo corrent deis annadas 1960, la companhiá Polaroid desvolopèt la fotografia color instantanèa[7]. Permetiá d'estampar dirèctament la fotografia gràcias a un sistèma entraïnant lo contacte entre un reactiu alcalin favorizant lo desvolopament, lo positiu e lo negatiu de l'imatge.
-
Premiera fotografia color realizada en 1861.
-
Fotografia Autochrome presa vèrs 1921.
-
-
Fotografia Kodachrome de Londres presa en 1949.
L'aparicion de la fotografia numerica[modificar | modificar la font]
Desvolopada a partir deis ans 1970, la fotografia numerica faguèt son aparicion comerciala en 1981 quand Sony prepausèt un aparelh (dich Sony Mavica) qu'enregistrava leis imatges sus un disc dur. Lo sistèma èra pasmens pas totalament numeric car la visualizacion dei fotografias èra facha sus una television. Lo premier aparelh fotografic numeric complèt foguèt lo DCS 100 de Kodak en 1991. Son còst ne limitèt l'usatge ai professionaus mai lo melhorament rapide dei tecnicas permetèt una demenicion dau pretz de fabricacion d'un tal aparelh a partir dau començament dau sègle XXI. Ansin, dempuei leis ans 2000, leis aparelhs numericas se son generalizats e la fotografia argentica classica es venguda fòrça minoritària[8].
La concepcion deis aparelhs numerics es similar a aquela deis aparelhs argentics mai lo film es remplaçat per un captor electronic fotosensible dau tipe CCD ò CMOS. Lo desvolopament a pas disparegut mai la fotografia pòu dirèctament visualizada sus ordenador ò estampada per un particular. De mai, es possible de modificar dirèctament la fotografia amb un logiciau adaptat. Enfin, lei fichièrs pòdon aisament èsser transferits d'un supòrt informatic a un autre.
Aspècts tecnics[modificar | modificar la font]
Principis generaus e evolucion deis aparelhs fotografics[modificar | modificar la font]
Un aparelh fotografic es compausat d'au mens una chambra sorna e una superficia fotosensibla. Aquel ensems es completat per de dispositius optics permetent de contraròtlar ò de melhorar lei caracteristicas de l'imatge coma un objectiu, un obturador ò un flash.
La chambra sorna permet d'obtenir una projeccion d'un imatge sus un ecran car permet de contraròtlar d'un biais precís lei limits dau flus de lutz que va intrar dins l'aparelh. La superfícia fotosensibla pòu èsser de dos tipes diferents. Dins lo cas de la fotografia argentica, s'utiliza d'emulsions de saus d'argent dispausadas sus una placa de veire ò una pellicula. Dins lo cas dau numeric, un captor permet d'enregistrar leis imatges sus un supòrt electronic separat (generalament una carta memòria).
L'objectiu es normalament posicionat au nivèu de la dubertura. Lo pus sovent, es associat amb un diafragma que permet de dosar la quantitat de lutz qu'intra e la prefondor dau camp. Un objectiu es un sistèma optic convergent format de plusors lentilhas e, de còps, de miraus que permet de formar d'imatges diferents sus l'ecran en foncion de sei reglatges. Lei paramètres principaus d'un objectiu son sa distància focala, sa dubertura maximala e lo format maximum de la superficia sensibla utilizabla. Pasmens, certaneis aparelhs (aparelhs simples destinats ais amators, aparelhs amb un objecti catadioptric) an de duberturas fixas. Existís tanben d'aparelh sensa objectiu que son dichs estenopèus. Lo ròtle de l'obturador es de contraròtlar lo temps d'exposicion de la superficia fotosensibla. Certanei chambras ancianas, especialament aquelei necessitant de temps de pausa lòngs, èran equipadas d'un tap en plaça de l'obturador.
Lo flash es un dispositiu d'esclairatge produsent un lume intens que permet d'illuminar lo subjècte. Aparegut en 1887, aqueu sistèma utilizava una pichona quantitat de magnèsi. Aquò èra perilhós car lo magnèsi es una substància fòrça inflamabla. De mai, l'entraïnament de la combustion èra manuau, çò qu'èra pas totjorn precís. Dins lei ans 1930, lei flashs de pouvera foguèron remplaçats per d'ampolas flash. D'usatge unic, èran formadas d'un filament qu'èra cremat dins una atmosfèra d'oxigèn. Puei, dins leis ans 1960, apareguèt lo flash electronic que fonciona segon lo principi dei lumes de descarga. Leugier e poderós, permet de produrre un lume similar an aquela dau jorn gràcias a la descarga dins un tube emplit de xenon de l'energia electrica contenguda dins de condensators.
-
-
Aparelh fotografic « point-and-shoot » de 1910.
-
Aparelh compacte de 1922.
-
Leica-II comercializat en 1932.
-
Contax S de 1949.
-
-
-
-
Nikon D90 de 2009.
-
Reglatges[modificar | modificar la font]
Mai d'un reglatge de l'aparelh fotografic es necessari. La justesa d'aquelei reglatges condiciona la qualitat tecnica de l'imatge. La màger part deis aparelhs se'n ocupan automaticament. Lei reglatges principaus son :
- la sensibilitat ISO qu'es la mesura de la sensibilitat a la lutz dau captor de l'aparelh. Se la sensibilitat es auta, la quantitat de lutz necessària per realizar l'imatge demenís. Una sensibilitat auta facilita donc la presa d'una fotografia dins de condicions d'esclairatge feble. Pasmens, entraïna una preséncia pus importanta dau bruch electronic en fotografia numerica ò dau gran en argentica.
- la mesa au ponch que consistís en un movement dei lentilhas de l'objectiu per obtenir la netetat melhora a una certana distància de l'aparelh. Existís, d'un costat e d'autre dau plan de netetat maximala, una zòna onte lo subjècte es rendut amb una netetat acceptabla. Son estenduda es dicha prefondor de camp. Aumenta ambé l'aumentacion de la distància de mesa au ponch, ambé la demenicion de la distància focala e ambé la sarradura dau diafragma.
- la dubertura qu'es lo reglatge dau diamètre utile de l'objectiu amb un diafragma. Es exprimida ambé lo rapòrt f/N onte f es la focala e N un nombre sensa dimension dich nombre de dubertura. Per exemple, un objectiu de focala 50 mm dubèrt a f/2 a un diamètre d'intrada de 25 mm. La dubertura permet de contraròtlar la quantitat de lutz qu'aganta la superficia fotosensibla e la prefondor dau camp. A pereu un efèct sus leis aberaccions opticas de l'objectiu e sus la difraccion.
- lo temps de pausa es la durada d'exposicion de la superficia fotosensibla a la lutz. Sus leis aparelhs modèrnes, es generalament contraròtlat amb un obturator mecanic que permet de definir de temps de pausa anant de 1/4000 de segonda a plusors desenaus de segondas. Permet de contraròtlar lo fosc de l'imatge qu'es limitat per un temps de pausa feble e favorizat per un temps pus lòng.
- la balança dei blancs qu'es la sensibilitat de la superficia fotosensibla ai lutz roja e blava afin de l'adaptar a la fònt d'esclairatge. Un imatge amb una balança dei blancs adaptada a una tencha neutra. Per exemple, un lume alogèn a normalament una tencha jauna que pòu èsser compensada amb una aumentacion de la sensibilitat au blau e amb una demenicion de la sensibilitat au roge. Uei, ambé lo desvolopament dau numeric, aqueu reglatge pòu èsser realizat dirèctament sus l'aparelh ò en post-tractament a partir dei donadas d'enregistrament de l'imatge.
- l’exposicion es lo reglatge de la luminositat de l'imatge a partir de la combinason deis efècts de la dubertura, dau temps de pausa e de la sensibilitat. Doas combinasons que donan la meteissa luminositat son consideradas coma una meteissa exposicion. Aqueu reglatge despend de la luminositat dau subjècte de la fotografia e de l'efèct cercat.
Subjècte, composicion e lutz[modificar | modificar la font]
Lo subjècte d'una fotografia es l'ensems dei causas representadas sus un imatge. Se pòu devesir entre un element principau e un decòr. Generalament, lo premier ocupa solament una pichona partida dau clichat. La composicion es l'art d'organizar lei formas a l'interior de l'imatge per metre en valor l'element principau. D'efèct, a respèct d'autrei formas artisticas, la fotografia necessita de definir un quadre que va establir un limit entre lo representat e lo non representat. Diferentei reglas son donc estadas definidas per melhorar e facilitar la composicion.
L'esclairatge dau subjècte es tanben un paramètre fòrça important car es lo lume qu'es enregistrat sus la superficia fotosensibla de l'aparelh. En particular, la lutz a d'efècts fòrça importants sus les contrastes d'un imatge e donc sus la lisibilitat de sei detalhs. Segon lei besonhs, es donc de còps necessari d'utilizar du lumes artificiaus per modificar l'esclairatge naturau.
Autrei tecnicas fotograficas[modificar | modificar la font]
Fotografia estereoscopica[modificar | modificar la font]
La fotografia estereoscopica designa l'ensems de tecnicas fotograficas destinadas a produrre una impression de relèu. Divèrsei procès existission coma la juxtaposicion de dos imatges quasi similars ò la combinason d'imatges de color diferent. Certanei necessitan l'utilizacion de lunetas especialas. A l'ora d'ara, aqueu domeni es l'objècte de trabalhs importants au sen de l'industria cinematografica.
Fotografia de l'espèctre complèt[modificar | modificar la font]
La fotografia de l'espèctre complèt es una tecnica apareguda dins lo corrent deis ans 1960. Utiliza de superficias fotosensiblas modificadas per èsser sensiblas ai longors d'ondas sus un espèctre anant de 350 a 1 000 nm. A respèct d'una fotografia classica, l'imatge d'espèctre complèt es donc tanben format per l'accion de raionaments infraroges e ultraviolets. Aquò permet de revelar de detalhs que son normalament invisibles per l'uelh uman.
Aquela tecnica a donc sustot d'aplicacions per lei policiers (medecina legala, enquista sus una scena de crime...) e per lei scientifics (astronomia, geologia...). De variantas existisson ambé de films fotografics centrats sus de raionaments infraroges e ultraviolets donats.
-
Fotografia d'espèctre complèt d'un ostau en Montana.
-
Fotografia de Saturne en ultraviolet.
-
Fotografia infraroja d'una seuva.
Fotografia plenoptica[modificar | modificar la font]
La fotografia plenoptica es una tecnica inventada en 1908. Permet d'enregistrar d'informacions sus lo camp luminós a l'origina de l'esclairatge de la fotografia (intensitat, direccion...). L'avantatge es de permetre de realizar la mesa au ponch durant lo post-tractament.
Mòdes de produccion e aplicacions[modificar | modificar la font]
La fotografia artistica[modificar | modificar la font]
L'utilizacion artistica de la fotografia es la pus anciana car, a son aparicion, mai d'un pintaire l'utilizèt per s'ajudar dins son trabalh. Pasmens, la fotografia venguèt rapidament un mòde d'expression distint que remplacèt la pintura dins sei ròtles tradicionaus (retrachs, representacions de scenas istoricas, decoracion...). A partir dau començament dau sègle XX, de corrents artistics pròpris a la fotografia comencèron d'aparéisser e de clichats foguèron acceptats dins lei colleccions dei musèus pus prestigiós.
La fotografia documentària es sovent restacada a la fotografia artistica. L'objectiu d'aqueu tipe de fotografia es d'escafar lo fotograf au profiech d'un imatge que se vòu realista e neutre. La fotografia sociala ò lo fotojornalisme ne fan partida. Certanei clichats documentaris venguts simbòls d'una epòca son fòrça famós.
-
Fotografia famosa de païsatge presa en 1942.
-
Migrant mother, fotografia simbòl de la crisi economica de 1929.
Leis usatges populars[modificar | modificar la font]
Uei, l'usatge popular de la fotografia es lo pus important au sen de la societat. D'efèct, dempuei la fin dau sègle XIX, leis aparelhs son venguts pus leugiers e la complexitat deis operacions de tractament s'es fòrça reducha. Lo còst a tanben fòrça demenit e la crompa d'un aparelh fotografic es d'ara endavant possible per la màger part deis abitants dei país desvolopats e per una partida significativa dau rèsta dau mond. Ansin, dempuei la fin de la Segonda Guèrra Mondiala, de miliards de clichats son prés cada annada per de particulars.
Leis usatges comerciaus[modificar | modificar la font]
La fotografia comerciala es un usatge frequent que seis aplicacions son variadas. Es caracterizada per la natura professionala de l'activitat mai aquò empacha pas aqueleis imatges de tenir de còps una valor artistica vertadiera. Lei camps principaus de la fotografia comerciala son la publicitat, l'illustracion de libres ò de jornaus e leis eveniments importants (maridatges...).
Leis usatges scientifics e tecnics[modificar | modificar la font]
La capacitat dei fotografias de sasir la forma e l'aspèct d'una causa ò de veire un raionament invisible presenta un interès major per lei scientifics e lei tecnicians. D'efèct, aquò permet de representar aisament un fenomèn e dins certanei cas, permet tanben de realizar de mesuras e d'analisis. La màger part dei sciéncias utilizan donc la fotografia e certanei brancas, coma l'astronomia, foguèron a l'origina d'inovacions ò de perfeccionaments dei procès. La polícia e la justícia, qu'an tanben de besonhs importants per gardar una representacion ò una descripcion deis individús e deis endrechs, utilizan pereu sovent la fotografia.
Liames intèrnes[modificar | modificar la font]
- Tecnicas :
- Tecnologias :
- Inventors :
Liames extèrnes[modificar | modificar la font]
Bibliografia[modificar | modificar la font]
- (en) Tom Ang, Dictionary of Photography and Digital Imaging: The Essential Reference for the Modern Photographer, Watson-Guptill, 2002.
- (de) Hans-Michael Koetzle, Das Lexikon der Fotografen: 1900 bis heute, Knaur, 2002.
- (en) John Hannavy, Encyclopedia of Nineteenth-Century Photography, Routledge, 2005.
- (en) Lynne Warren, Encyclopedia of Twentieth-Century Photography, Routledge, 2006.
- (en) The Oxford Companion to the Photograph, Oxford University Press, 2005.
- (en) Richard Zakia e Leslie Stroebel, The Focal Encyclopedia of Photography, Focal Press, 1993.
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ « Fotò » sembla s'utilizar en provençau, en lengadocian, en auvernhat e en gascon e « fòto » en gascon e en vivaroaupenc. Lo Congrès, 20 de febrier de 2017, [1].
- ↑ Diferenteis ipotèsis existisson regardant lo temps de pausa dau procès desvolopat per Nicéphore Niépce. Dins aquò, dins totei lei cas, es estimat entre un e plusors jorns.
- ↑ Coma Daguerre, William Fox Talbot menava sei recèrcas en secrèt benelèu a partir de 1835. Dins leis ans 1840, assaièt sensa succès de demostrar l'anterioritat de sei trabalhs a respèct dei recèrcas de Daguerre.
- ↑ Segon leis obratges, Anna Atkins e William Fox Talbot – qu'èran amics – son presentats coma l'autor dau premier libre de fotografias. Dins lei fachs, la premiera foguèt la premiera qu'utilizèt un procès fotografic per illustrar un libre. Lo segond foguèt lo premier qu'utilizèt de fotografias argenticas per illustrar un obratge. Foguèt tanben lo premier que comercializèt un libre de fotografias.
- ↑ I aguèt un debat virulent entre lei dos país per establir l'inventor vertadier dau procès de collodion umide. Pasmens, Le Gray e [[Archer se'n preocupèron pas e lei dos òmes, qu'avián pas enregistrat de brevet per son invencion, moriguèron dins la pauretat.
- ↑ L'adopcion de films derivats de l'Agfacolor alemand foguèt favorizada per la captura de quantitats importantas per leis Aliats e lei Sovietics a la fin de la Segonda Guèrra Mondiala.
- ↑ Lo sistèma existiá dempuei 1948 per la fotografia argentica en negre e blanc.
- ↑ Dins aqueu contèxte, leis aparelhs de tipe Polaroid conoguèron tanben un declin marcat qu'entraïnèt en 2007 l'aplant de la produccion d'aparelhs argentics instantanèus. Pasmens, en 2009, la companhiá comercializèt un aparelh numeric equipat d'una estampadoira que gardava lo concèpte dau Polaroid tradicionau.


text:
Hernán Cortés
Hernán Cortés de Monroy y Pizarro (Medellín, Extremadura, alavetz Castelha, 1485 – Castilleja de la Cuesta, Andalosia, lo 2 de decembre de 1547) foguèt un dei conquistadors principaus que conquistèt e someteguèt l'Empèri Astèca.
Nascut dins lo Reiaume de Castelha, traversèt l'ocean per faire fortuna e visquèt dins l'illa d'Hispañola puei a Cuba onte recebèt una proprietat coloniala (una encomienda) e organizèt una expedicion de conquista dau continent maugrat l'ostilitat persistenta dau governador de la colonia, Diego Velázquez de Cuéllar.
Estrategicament e tacticament, comprenguèt l'ostilitat de grops indians còntra la supremacia astèca e seis aliats, l'avantatge donat per l'explecha de mites de la religion astèca e la poissança deis armas europèas a respèct deis armas tradicionalas utilizadas en America Centrala. En mai d'aquò, aguèt una mestressa indiana, coneguda dins l'Istòria coma Doña Marina que foguèt tanben son conselhier e son interprèta. Fin finala, maugrat quauquei desfachas importantas e una resisténcia acarnada (Nuech Trista), capitèt la conquista rapida dei territòris astècas. Coma recompensa, foguèt nomat duc de Oaxaca per lo rèi d'Espanha e rintrèt au país vèrs 1540 ambé de riquessas importantas.
Somari
- 1 Familha e jovença
- 2 La conquista de Mexic
- 3 Leis expedicions vèrs Califòrnia
- 4 L’expedicion d’Argier e sa mòrt
- 5 Nòtas e referéncias
- 6 Ligams intèrnes
- 7 Bibliografia
Familha e jovença[modificar | modificar la font]
Hernán Cortés èra lo fiu unic d’una familha de l’aristocràcia auta d’Espanha entre 1483 e 1485[1]. Son paire, Martin Cortés de Monroy, foguèt Procuraire generau, e divèrsei membres de la familha participèron ambé succès a la Reconquista, especialament dins la província d’Estremadura. I obtenguèron de fèus.
A 14 ans, Cortés foguèt mandat per doas annadas a l’Universitat de Salamanca avans d’abandonar seis estudis per començar una carriera dins l’armada. En 1504 o 1506, s’embarquèt per America per participar a la colonizacion de l’illa d’Hispaniola. I recebèt de tèrras, d’esclaus e la carga de notari.
En 1511, participèt a una campanha de conquista de l’illa de Cuba e recebèt d’autrei tèrras. Venguèt tanben cònsol de Santiago de Cuba. En 1518, après leis expedicions en Yucatan e lei racòntes de Francisco Hernández de Córdoba (1517) e Juan de Grijalva (1518) a prepaus d’aur dins lei ciutats de la region, se decidiguèt de preparar a son torn una expedicion dins la region.
La conquista de Mexic[modificar | modificar la font]
Lei premiers contactes[modificar | modificar la font]
En causa de la mesfisança dau governador de Cuba, Cortés foguèt obligat de precipitar sa partença ambé solament onze naviris e mens d’un milier d’òmes. Pasmens, la màger part èran de soudats experimentats qu’avián ja participat ai guèrras d’Itàlia. Lo 22 d’abriu de 1519, desbarquèron pròche dau luòc ocupat per la vila modèrna de Veracruz. Lei premiers contactes ambé lei Maias foguèron relativament bons e Cortés descurbiguèt doas personas que van aver un ròtle primordiau dins la perseguida de son expedicion.
Lo premier foguèt lo capelan espanhòu Gerónimo de Aguilar qu’èra un presonier ancian d’una tribú d’Indians. Lo segond èra una esclava, dicha Malintzin. Lei dos avián una conoissença fòrça importanta dei lengas, dei populacions e de la politica de la region. Venguèron de membres majors de l’expedicion. Puei, Cortes aprenguèt l’existéncia d’un país dich ‘’Mexico’’, en fach l’Empèri Astèca, que sembla d'èsser lo centre dei riquessas circulant dins la region. De contactes foguèron donc conclús ambé lei representants de son rèi, Moctezuma II e la conquista d’aquela region va venir pauc a pauc l’objectiu principau de Cortés.
De la fondacion de Vera Cruz a Cholula[modificar | modificar la font]
Per començar la conquista de Mexic, Cortés fondèt una vila a l’endrech dau desbarcament que foguèt dicha Veracruz. Ne’n venguèt lo capitani generau devenent donc independent de l’autoritat dau governador de Cuba. Aquò, e l’abséncia de resultats dins l’expedicion, entraïnèt una revòuta d’una partida dei membres de l’expedicion. Cortés deguèt eliminar lei caps principaus dau movement per reprendre lo contraròtle de seis òmes.
D’autra part, gràcias ai conseus de Malintzin, lo conquistador poguèt crear de relacions diplomaticas ambé de pòples enemics deis Astècas. Descurbiguèt tanben lo dieu Quetzalcoatl, divinitat principala de tota la region d’America Centrala, e lei tradicions parlant de son retorn sota la forma d’un òme blanc.
Lo 19 d’aost de 1519, acomencèt sa campanha en direccion dei territòris astècas. Lo 2 de setembre, averèt una batalha còntra lei tropas de la ciutat de Tlaxcala, enemiga de la Tripla Aliança astèca[2], e obtenguèt son aliança e son sostèn. Aprofichant aquelei renfòrç e la possibilitat de faire una pausa, leis Espanhòus poguèron contuniar d’avançar après quauquei setmanas per arribar a Cholula onte recebèron un acuelh favorable per leis Astècas. Pasmens, aquela recepcion èra una leca per eliminar l’expedicion durant la nuech. Avertits, Cortés e sei fòrças ataquèron d’en premier e destruguèron la vila tuant entre 15 000 e 30 000 abitants.
La conquista de l’Empèri Astèca[modificar | modificar la font]
L’intrada dins Tenochtitlan[modificar | modificar la font]
La destruccion de Cholula permetèt ais Espanhòus d’espaurir leis Astècas que deguèron acceptar l’intrada de Cortés e de seis aliats dins lor capitala Tenochtitlan lo de novembre de 1519. Totei leis exigéncias de Cortés foguèron egalament acceptadas coma lo desliurament d’aur cada an a Cortés e au rèi d’Espanha e lo remplaçament de l’estatua d’un dieu astèca per una escultura de la Verge Maria.
Enterin, de combats avián agut luòc a l’entorn de Veracruz entraïnant la mòrt de quauquei membres de la garnison. Aquò mostrèt ais Astècas que leis Espanhòus èran pas de dieus mai solament d’òmes normaus. De mai, a Tenochtitlan, lei relacions entre lei dos camps venguèron fòrça marridas après la descubèrta d’un tesaur escondut per de soudats de Cortés. Per empachar una ataca massiva deis Astècas, Cortés decidiguèt tornarmai d'agir d'en premier e prenguèt lo rèi Moctezuma II coma ostatge. Aqueu darrier deguèt venir lo vassau dau rèi d’Espanha.
La lucha intèrna entre conquistadors[modificar | modificar la font]
Quauquei jorns après lo succès de Cortés a Tenochtitlan, una expedicion desbarquèt per esquichar la rebellion de Cortés còntra l’autoritat dau governador de Cuba durant la fondacion de Veracruz e la presa dau titól de capitani generau. Dirigit per Panfilo de Narvaez, annoncièron la traïson de Cortes ais Astècas e li donèron lo drech de lo tuar.
La reaccion de Cortés foguèt rapida. Laissant un centenau d’òmes en garnison a Tenochtitlan, mandèt una ofensiva rapida còntra Narvaez que foguèt tuat après una sospresa. Lo rèsta de sei tropas acceptèt de jónher l’expedicion de Cortés gràcias au racònte dei riquessas de la capitala astèca.
La rebellion astèca[modificar | modificar la font]
Après sa victòria còntra Narvaez, l’armada de Cortés intrèt tornarmai dins Tenochtitlan lo 24 de junh de 1520. Pasmens, l’acuelh foguèt fòrça marrit e una revòuta aguèt luòc entraïnant la mòrt de Moctezuma II e la rebellion generala de la vila dins la nuech dau 30 de junh au 1en de julhet (Nuech Trista). Vencuts, leis Espanhòus se deguèron retirar en fòra de la ciutat ambé de pèrdas importantas.
Pasmens, lo 7 de julhet, l’ofensiva astèca foguèt replegada a Otumba. Gràcias au sostèn de Tlaxcala, Cortés poguèt formar una armada novèla e enceuclar Tenochtitlan que deguèt capitular lo 13 d’aost de 1521 marcant la fin de l’estat astèca.
Après sa victòria còntra leis Astècas, Cortés mandèt d’autreis expedicions en America Centrala. En 1524, la traïson de Cristóbal de Olid durant una expedicion vèrs lo sud l’obliguèt de mandar una ofensiva en fòra de Mexic. Aprofichant sa partença, de rumors d’insurreccions astècas aguèron luòc au profiech dau darrier emperaire astèca, Cuauhtémoc ambé lo sostèn dau rèi de Tlacopan.
Foguèt l’ocasion per Cortés d’assegurar son poder per l’eliminacion dau rèsta de l’aristocràcia auta astèca encara enemiga deis Espanhòus e per la desfacha finala de Cristóbal de Olid que foguèt egalament tuat.
Leis expedicions vèrs Califòrnia[modificar | modificar la font]
Entre 1533 e 1540, Cortés mandèt o diriguèt quatre expedicions d’exploracion e de colonizacion vèrs Califòrnia. Aqueleis operacions obtenguèron gaire de resultats mai permetèron ais Europèus de descubrir de territòris novèus au nòrd de Mexic.
L’expedicion d’Argier e sa mòrt[modificar | modificar la font]
En 1541, Cortés, vengut duc de Oaxaca coma recompensas de sei conquistas, foguèt volontari per dirigir una ataca còntra Argier. Pasmens, en causa d’una tempèsta, sa flòta deguèt faciar de pèrdas importantas e la vila resistiguèt au sètge. Après aquela revirada, moriguèt en 1547 a Castilleja de la Cuesta en Espanha mentre que preparava son retorn en America.
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ La màger part dei fònts donan l’annada 1485 coma data de naissança.
- ↑ La Tripla Aliança èra l'aliança entre Tenochtitlan, Texcoco e Tlacopan. Lo territòri d'aquelei ciutats formava l'Empèri Astèca.
Ligams intèrnes[modificar | modificar la font]
Bibliografia[modificar | modificar la font]
- (en) Conquistador: Hernan Cortes, King Montezuma, and the Last Stand of the Aztecs, Buddy Levy, 2008, ISBN 978-0-553-80538-3.
- (en) Restall, Matthew, Seven Myths of the Spanish Conquest, Oxford University Press, 2003, ISBN 0-19-516077-0.
- (en) Thomas, Hugh, 1993, Conquest: Cortés, Montezuma, and the Fall of Old Mexico, ISBN 0-671-51104-1.
- (en) White, Jon Manchip, 1971, Cortés and the Downfall of the Aztec Empire, ISBN 0-7867-0271-0.
- (es) Hernán Cortés, José Luis Martínez, Edicion del Fondo de Cultura Económica y UNAM, 1990.
- (es) El dios de la lluvia llora sobre México, László Passuth, 1939, ISBN 84-217-1968-8.
- (es) Compostela de Indias, su origen y fundación, Salvador Gutiérrez Contreras, 1949.
- (es) Hernán Cortés: el conquistador de lo imposible, Bartolomé Bennassar, 2002.
- (fr) Kirkpatrick, F.A, Les conquistadors espagnosl, Payot, Paris, 1935.


text:
Soi partit d’aquesta cronica per debutar un questionament electoral recent, mai que tot dins l’electoralisme de la familha PRG del Tarn-e-Garona, la familha Baylet, los qu’estíman las centralas nuclearas sobretot quora se lor pòt vendre camps umids emplenats de biules o pibols… e que París ne decidís la construccion.
Se cal pausar la question dels mitans umids que son estats destrusits per las politicas del tot urbanisme, de la defiscalizacion urbanistica, de l’agricultura productivisme, per l’espandiment de las zònas comercialas fòra urbanitats, fòra vila (dempuèi las annadas 1975).
Per veire melhor de quina manièra la destruccion dels païsatges e de la tèrra occitana s’es fait, ai agut de veire aqueste dimenjada, un filme «Heureux qui comme Ulysse» ; aqueste filme es la metafòra de çò qu’avèm perdut, e jà dins la discutida, engulada, de la debuta podèm veire que l’occitan s’amaga per daissar la plaça a la lenga de comunicacion, la lenga del productivisme, la lenga de l’anticivilizacion, lo francés.
Se lo Canada a pas gaire d’inquietud de se far de zòna bèla de l’aiga estagnenta, vist los espacis bèls que pòrta, nosautres en Euròpa avèm problèmas sul tèma, dempuèi que la filosofia de productivisme es arribat sul continent nòstre.
Me recordarai que la granda inondacion d’Aush en 1977, es jamai estada caracterizada per d’estudis sobre la destruccion dels randals e de las pradas, donc d’un certan tipe d’agricultura qu’avèm rarament, ara, al còr de Gasconha. Embarranhar es pas productivisme, e gaire ben lo contrari ; parcar las vacas per las far dintrar ambe los cans dins la granja, lentament, es pas productivista, qu’an dich modèrne, còsta e donc zo cal abandonar per la dicha MODERNITAT. Mas es que lo consomador sap coma son fabricat las causas que minjan cada jorn, e quitament es que sábon dins quin espaci geografic que son fabricat, luènh o prèp de lor vida de cada jorn ?
Pel moment aqueste biais de pensar Occitània, forçat per un sistèma imposar per un sindicalisme pensat al nòrd, a ajudar a destrusir las bonas tèrras agrestas, per i bastir e aital elonhar fisicament e mentalament los consomidors tolzans, montpelhierencs, merselheses, nissarts, o bordaleses de la realitat economica, e ecologica de las tèrras occitanas.
E aital vesèm aribar lo populisme agricòl del Conselh General de Tarn-e-Garona, dins un document que l’UMP local dèu agradar, perqué ajuda a la contunhacion del sistèma tal coma èra pensat dins las annadas 1950, mas ambe 4 còps mens de pageses. Lo document que questiona, es un document que presenta totas las subvencions per aumentar las resèrvas d’aiga, e per l’astrada de la redaccion lo sosten a la retenguda de Charlàs, retenguda qu’es pas sul departament concernit, e que còsta res d’o far per clientelisme, una clientèla que cultiva l’ignorança podrà segurament èstre manipulada, manipulada per Jean-Michel Baylet e sos servici.
Lo document es oficial, aital es probat qu’es pas de manipulacion car an respectat la lei en publicar pas d’editorial nimai de colomna pels gropes del Conselh General ; alara que sèm en temps electoral, es la règla legala, per aver pas problèmas ulteriors. Donc, es «evident» que çò que damora es de bona fe, o de propaganda electorala sobre las illusions d’una agricultura que seriá salvada per un tròç d’aiga aquí o ailà…
Mas ont l’òme fabrica d’illusion, de productivisme, fabrica tanben la destabilizacion de l’espaci natural, la mòrt lentassa (tot es relatiu) de la vida sobre la tèrra del país.
Ont i a destabilizacion de l’espaci natural, i inadaptacion de las plantas endogènas, e donc imposicion d’una recèrca suplemantara per aver un sistèma agricòl «modèrne», mas que passa sempre per de mai en mai d’intermediaris, e donc de mens en mens de pageses competents per s’adaptar sols als problèmas de la vida d’un país. Quitament la formacion a jogat a destrusir las transmissions dins las bòrdas; aital los licèus agricòls de Miègdia-Pirinèus dinca pauc (l’an passat, ara qu’i a pus de filh d’agricultors per reprendre la bòrda, es evidentament utile…) avián pas cap corses de lenga occitana, corses dignes e seguits (ai agut un jorn, perqué soi sortit d’aqueste sistèma, la visita d’un professor per dire que l’occitan èra en opcion ; la classa sancièra s’es demandat quí èra aquel ? En mai, la resulta es estada mai piège que tot – dins un sistèma que l’utilitarisme es la glèisa santa, una opcion…podètz imaginar çò que l’viàn a far !).
L’adaptacion a la vida de la tèrra d’un país se fasiá autrecòps ambe la transmission de generacion en generacion e per osmòsa ambe los vesins ; la vida de la tèrra e sobre aquesta tèrra se fasiá en Occitània ambe la lenga d’aquesta tèrra. La primièra guèrra contra la vida sobre la tèrra de vida de la populacion de lenga occitana, lenga matèrna, es estada contra sa lenga pròpria (totes los mejans èran bons per destrusir en dolçor).
La politica lingüistica absenta dins l’Estat francés es una politica de productivisme per aumentar lo nombre d’intermediaris entre la realitat ecologica e la vida sobre aquesta tèrra.
La revista del Conselh General de Tarn-e-Garona li fauta bravament de reflexion seriosa sul tèma de l’aiga, e de l’occitan. la paradòxa es qu’i veiràn pas ligams…