text:
Armenia
Armenia (en armèni Հայաստան = Hayastan) es istoricament lo país del pòble armèni e de la lenga armènia al sud de Caucàs. Armenia es tanben un estat independent, plan mai pichon que l'Armenia istorica, que confronta Georgia al nòrd, Azerbaitjan a l'èst e al sud (amb l'exclava de Naxçıvan), Iran al sud e Turquia a l'oèst.
La capitala es Erevan.
Lo gentilici es armèni -a.
Somari
- 1 Geografia
- 2 Istòria
- 2.1 De la Preïstòria a la cristianizacion
- 2.2 L'Armenia medievala
- 2.3 Leis invasions turcas
- 2.4 La renaissença armenia
- 2.5 La Premiera Guèrra Mondiala e sei consequéncias
- 2.6 L'Armenia Sovietica
- 2.7 L'Armenia independenta
- 3 Cultura
- 4 Liames intèrnes
- 5 Bibliografia
- 6 Nòtas e referéncias
Geografia[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
De la Preïstòria a la cristianizacion[modificar | modificar la font]
Preïstòria e Antiquitat Auta[modificar | modificar la font]
La preséncia umana en Armenia data d'au mens 325 000 ans. Lei periòdes liats au Temps de la Pèira son mau coneguts. Pasmens, de recèrcas semblan indicar l'existéncia d'una cultura neolitica, dicha cultura de Kmlo, que mestrejava la fabricacion d'otís d'obsidiana. A la fin dau Neolotic, vèrs 6 000 av. JC, lei culturas d'Aratashen e de Shulaveri-Shomutepe que durèron fins a 4 000 av. JC. Desvolopèron l'usatge de la terralha e la metallurgia dau coire. Vèrs 4 000 av. JC, acomencèt lo Temps dau Bronze ambé la cultura de Transcaucàsia anciana que dominèt Caucàs fins a 2 200 av. JC. Es caracterizada per de terralhas lustradas amb un interior roge e l'aparicion de la cultura dei cerealas. Enfin, foguèt remplaçada per la cultura de Trialeti qu'es marcat per un melhorament dei tecnicas de la cultura precedenta e l'aparicion de tumulús funeraris dichs kurgans.
Dins lo corrent dau sègle IX av. JC, se formèt lo Reiaume d'Urartu a partir de l'union de mai d'un principat de Caucàs. Centrat sus lo lac de Van, venguèt una poissança importanta au nòrd de Mesopotamia. A son apogèu, sei frontieras agantavan lo lac de Sevan, lo lac d'Urmia e Eufrates. Dispareguèt dins de circonstàncias mau conegudas que correspondon a l'invasion de la region per plusors pòbles que li infligiguèron de desfachas duras. Un pòble indoeuropèu, leis Armènis, s'installèron sus son territòri. Foguèron rapidament vassalizats per lei Medes e lei Pèrses de l'Empèri Aquemenida.
Après l'integracion au sen dau domeni aquemenida, l'elèit armenia adoptèt pauc a pauc la cultura iraniana. L'afondrament pèrse en fàcia dei Macedonians d'Alexandre lo Grand permetèt ai satrapas locaus de venir independent. Au començament dau sègle I av. JC, Armenia èra venguda una poissança regionala que deguèt pasmens se sometre ai Romans. Lo reiaume venguèt alora un enjòc dei luchas entre l'Empèri Roman e Pèrsia e passèt alternativament sota l'influéncia d'un dei dos empèris.
La conversion au cristanisme[modificar | modificar la font]
La conversion deis Armènis au cristianisme se debanèt dins lo corrent dau sègle IV ap. JC quand lo rèi Tiridate IV (298-330) l'erigiguèt au reng de religion d'Estat. A l'iniciativa de Gregòri l'Illuminaire, foguèt fondada la Glèisa Apostolitica Armenia que son creator ne'n venguèt lo premier cap (catholicos).
En 390, un acòrd entre l'Empèri Roman e l'Empèri Sassanida organizèt lo partiment d'Armenia entre lei dos estats. Se lo cristianisme foguèt pas menaçat dins la partida romana, lei garrolhas religiosas causèron de tensions importantas entre lo clergat armèni e lei partisans dau concili de Calcedònia que sei tèsis foguèron pas rebutadas en 555. Au contrari, leis Armènis adoptèron lo monofisisme e rompèron ambé la Glèisa Ortodòxa. En Pèrsia, divèrsei conflictes aguèron tanben luòc en causa de la temptativa sassanida d'impausar lo mazdaïsme dins sei territòris armènis. Aquò entraïnèt de revòutas (batalha d'Avarair, 451) e leis autoritats pèrsas foguèron finalament obligadas de laissar la libertat religiosa ais Armènis en 484.
L'Armenia medievala[modificar | modificar la font]
Lo periòde arabi[modificar | modificar la font]
Au començament de l'Edat Mejana, Armenia demorava un enjòc de la rivalitat bizantinosassanida. En particular, de 602 a 628, lei dos empèris se liurèron una guèrra lònga e saunosa que s'acabèt per una victòria bizantina. Pasmens, après aqueu conflicte, lei Bizantins avián plus lei ressorsas necessàrias per protegir sei províncias orientalas e meridionalas còntra leis Arabis. En 653, Armenia venguèt ansin tributari dau califa. Pasmens, gardèt una autonòmia importanta fins a la fin dau sègle VIII.
Aquò cambièt vèrs 700 ambé l'institucions d'una província d'Armenia dotada d'una administracion aràbia dirècta. Maugrat de trèbols locaus, generalament sostenguts per Constantinòble, aquela dominacion demorèt en plaça fins au sègle IX. Pasmens, lo poder musulman s'enfriunèt pauc a pauc a mesura dau declin abbassida.
Lo periòde bagratida[modificar | modificar la font]
A la fin dau sègle IX, en 884, la dinastia bagratida, que fasiá partida de l'aristocracia auta d'Armenia dempuei lo sègle IV, prenguèt lo poder quand son cap se proclamèt rèi sota lo nom d'Achot Ièr (884-890). Aquò èra la consequéncia de revòutas recurrentas en Armenia dempuei leis annadas 850. Gràcias a d'alianças ambé leis autreis ostaus poderós de la noblesa armenia (Ardzruni, Siunia... etc.), capitèt de formar un ensems de reiaumes armènis mai ò mens plaçats sota sa primautat dins l'èst d'Anatolia. Puei, se sei successors foguèron mens capables, l'unitat dau pòble armèni demorèt gràcias a l'autoritat dei catholicos e lo rèine dei Bagratidas foguèt un periòde de desvolopament economic e culturau fins ais invasions turcomanas.
« L'Armenia Menora »[modificar | modificar la font]
En parallèl dei reiaumes dirigits per lei Bagratidas, una partida deis Armènis vivián dins l'Empèri Bizantin que capitèt de reconquistar l'Armenia Occidentala dins lo corrent dau sègle IX. Dicha « Armenia Menora », aquela region, situada a l'oèst d'Eufrates, venguèt un centre demografic important car d'Armènis venguèron s'i installar per fugir lei combats còntra lei musulmans.
Lei Bizantins i recrutèron de soudats e dètz emperaires foguèron d'origina armenia entre lei sègles IX e XI, especialament Basili Ièr lo Macedonian (867-886). Aquelei relacions bònas durèron fins ais annadas 1020 après l'ataca dau reiaume armèni de Vaspurakan per Basili II lo Bulgaroctòn (976-1025). De miliers d'Armènis foguèron alora desportats en Cilícia e dins de províncias occidentalas de l'Empèri.
Leis invasions turcas[modificar | modificar la font]
Leis invasions d'Armenia e lo Reiaume Armèni de Cilícia[modificar | modificar la font]
A partir dau sègle X, divèrsei pòbles turcs menats per lei Seldjokides arribèron en Orient Mejan. En 1071, infligiguèron una desfacha grèva ai Bizantins e ais Armènis a Manzikert. Aquò causèt l'afondrament dei reiaumes armènis e de l'Anatolia Bizantina. Armenia foguèt ravatjada per leis incursions turcas e l'agricultura declinèt en causa dau mòde de vida nomada deis envasseïres. Aquò, e leis invasions ulterioras dei Mongòls, dei Turcomans (Moton Blanc, Moton Negre) e dei Timuridas, accelerèt l'emigracion en direccion de Cilícia.
Dins aquela region, lo redreiçament crestian iniciat per lei Crosadas e lei còntra-atacas bizantinas e la preséncia d'un nombre important de soudats d'origina armenia entraïnèron la fondacion dau Reiaume Armèni de Cilícia en 1080. De còp vassalizat per lei Bizantins, aqueu reiaume se mantenguèt fins a 1375 e sa conquista per lei Mamelocs. Assostèt lo catholicos e una partida importanta de l'elèit armenia. Diplomaticament pròche dei Crosats, adoptèt una partida dei mors de la cavalariá franca. De mai, dins lo corrent dau sègle XIII, la Glèisa Armenia acceptèt de reconóisser la primautat romana. Pasmens, aquò subrevisquèt pas a la disparicion dau reiaume.
Entre Otomans e Sefevidas[modificar | modificar la font]
A partir dau sègle XV, l'Empèri Otoman ocupèt pauc a pauc l'Anatolia Orientala onte s'opausèt a la preséncia safavida. Lei combats entre lei doas poissanças causèron de destruccions importantas en Armenia. En 1555, la màger part dau país foguèt conquistada per lei Turcs mai Pèrsia capitèt de reconquistar lei províncias orientalas en 1603. Per s'assegurar son contraròtle, lo poder safavida ordonèt la desportacion de miliers d'Armènis. Dins leis annadas 1720-1730, aprofichant una guèrra novèla e l'isolament dei montanhas, quauquei princes armènis de Karabakh venguèron autonòms.
Dins lo corrent d'aqueu periòde, lo clergat foguèt lo factor principau d'unitat dau pòble armèni. En Armenia, èra dominat per lo catholicos, installat a Edjmiadzin dempuei 1441. En mai de son ròtle religiós, aviá tanben un ròtle administratiu car l'autoritat otomana sus la region regardava subretot leis afaires militars. Dins lo rèsta de l'Empèri Otoman, onte se trobava la màger part de la diaspòra, leis Armènis formavan un millet plaçat sota l'autoritat dau patriarcat armèni de Constantinòble.
La renaissença armenia[modificar | modificar la font]
L'influéncia de la diaspòra[modificar | modificar la font]
La renaissença armenia acomencèt ai sègles XV e XVI au sen de la diaspòra que son dinamisme economic li donèt un ròtle important. D'efèct, lei comunautats armenias eissidas dau periòde bizantin (Constantinòble, Tràcia, Anatolia Occidentala... etc.) foguèron renforçadas per l'arribada dei refugiats aguent quitat Armenia après leis invasions turcomanas. Puei, rapidament, se formèron de comunautats novèlas e la diaspòra venguèt un actor economic important en Euròpa e en Orient Mejan. L'etapa decisiva d'aquela renaissença economica foguèt la presa de contraròtle dau comèrci de la seda iraniana. De comunautats marchandas armenias se formèron alora pauc a pauc en Mediterranèa (Venècia, Gènoa, Roma, Marselha... etc.), en Euròpa Centrala (Bulgaria, Lvov...), en Iran e ais Índias.
Au començament dau sègle XIX, aperaquí tres milions d'Armènis au sen de l'Empèri Otoman e de Pèrsia e entre 350 000 e 500 000 èran installats dins d'autrei país. Lo desvolopament economic de la diaspòra aviá entraïnat l'aparicion de diferéncias importantas entre la borgesiá e la massa dei païsans encara installats en Anatolia Orientala. Pasmens, la sauvagàrdia de la lenga e de la religion mantenguèt l'unitat culturala dau pòble armèni. Dins lo corrent dau sègle, anava entraïnar lo retorn en Armenia de centenaus de miliers d'Armènis.
La causa d'aquela evolucion foguèt l'irrupcion de Russia en Caucàs. Una tiera de victòrias còntra lei Pèrses e leis Otomans li permetèt de conquistar una partida d'Armenia onte 150 000 Armènis venguèron s'installar. Aquela emigracion contunièt durant tot lo sègle entraïnant la formacion d'una « Armenia Russa » que seis interès èran diferents d'aquelei de « l'Armenia Otomana ». Au sen de l'Empèri Otoman, aquò entraïnèt una rompedura deis equilibris istorics entre poblaments turcs, curds, armènis e autres. Aquò foguèt agravat per l'installacion de refugiats musulmans venguts dei territòris perduts per Constantinòble en Euròpa. De tensions apareguèron ansin a cha pauc entre Armènis, autoritats otomanas e populacions musulmanas.
L'emergéncia dau nacionalisme armèni[modificar | modificar la font]
Lo nacionalisme armèni emergiguèt dins lo corrent de la segonda mitat dau sègle XIX. Inicialament, apareguèt dins l'encastre dau procès de modernizacion e d'occidentalizacion de la societat otomana. Lo millet armèni foguèt ansin dotat d'una constitucion en 1863. Creèt una assemblada elegida au sufragi masculin e femenin e definiguèt d'un biais precís lei poders dau patriarcat armèni de Constantinòble. Permetèt una politica renfòrçant l'autonòmia dau millet.
Pasmens, la situacion armenia evolucionèt a l'eissida de la Guèrra Russo-otomana de 1877-1878 ambé la cession a Russia dei territòris de Kars, d'Ardahan e de Batum. Conjugadas ambé l'introduccion dins lo tractat de patz de clausas de proteccion dei populacions armenias otomanas còntra lei populacions musulmanas, aquelei conquistas permetèron ai Rus de se presentar coma lei protectors deis Armènis. La Question Armenia foguèt alora considerada coma una menaça per lei Turcs e lei relacions entre Constantinòble e leis Armènis se desgradèron mai.
La formacion dei premiers partits nacionalistas e revolucionaris armènis melhorèt pas la situacion. En particular, lo partit Hentchak, fondat en 1887 e d'inspiracion socialista, suscitèt d'insureccions en Anatolia Orientala dins lo corrent deis annadas 1890. D'autra part, un autre partit revolucionari, lo Dachnak fondat en 1890, organizèt una ataca en 1896 una ataca, dirèctament dins la capitala, còntra la Banca Otomana.
Per reprimir aquelei trèbols, lo sultan Abdul Hamid II (1876-1909) mandèt de fòrças militaras còntra leis insurgents e suspendiguèt la constitucion dau millet armèni. De 1894 a 1896, divèrseis operacions militaras entraïnèron lei premiers chaples d'Armènis (entre 80 000 e 300 000 mòrts), la destruccion de centenaus de vilas e de vilatges e l'emigracion de 100 000 personas en Russia.
La radicalizacion armenia[modificar | modificar la font]
Au començament dau sègle XX, la societat armenia èra devesida entre una borgesiá totjorn fòrça dinamica e de partits politics revolucionaris en cors de radicalizacion. D'efèct, la borgesiá armenia èra estada pas tocada per lei chaples de la fin dau sègle precedent. Gardèt ansin son poder economic e s'interessèt a d'activitats novèlas coma l'esplecha dei jaciments petroliers d'Azerbaitjan ò la creacion d'industrias entraïnant la formacion d'un proletariat obrier armèni.
De son caire, lei partits politics revolucionaris e nacionalistas acomencèron de generalizar la lucha independentista. Ansin, en 1905-1906, lo Dachnak foguèt a l'iniciativa de combats entre Armènis e Azèris en Russia. La situacion s'amaisèt pas avans 1908. Aquela radicalizacion inquietava tanben leis autoritats otomanas. En 1909, de rumors d'insureccions en Cilícia entraïnèron lo chaple d'aperaquí 30 000 Armènis.
La Premiera Guèrra Mondiala e sei consequéncias[modificar | modificar la font]
La Premiera Guèrra Mondiala e lo genocidi[modificar | modificar la font]
Per l'Empèri Otoman, la Premiera Guèrra Mondiala acomencèt lo 29 d'octòbre de 1914 quand Constantinòble jonhèt lo camp deis Empèris Centraus. Caucàs venguèt una linha de frònt entre Otomans e Rus qu'assaièron de suscitar de revòutas au sen dei populacions crestianas ò musulmanas de la region.
En abriu de 1915, una revòuta armenia en Van entraïnèt l'arrestacion deis elèits armenias de Constantinòble e la desportacion dei populacions installadas en Anatolia Orientala. Puei, rapidament, plusors captaus foguèron executats e de centenaus de miliers de personas moriguèron en causa dei condicions espaventablas dei desplaçaments e en causa de chaples. Dins lo corrent de l'estiu, leis Armènis de Cilícia foguèron a son torn desportats aumentant lo nombre de victimas dau genocidi.
Lo nombre totau de mòrts es desconegut mai es generalament estimat a 1,25 milions de personas sus una populacion d'aperaquí 1,7 milions d'Armènis otomans en 1914. Sei consequéncias demograficas foguèron importantas ambé la liquidacion de plusors fogaus istorics de poblament armènis maugrat lo retorn de subrevivents, refugiats en Russia, après la conquista per lei Rus d'una partida de l'Anatolia Occidentala en 1916-1917.
Lo projècte de Transcaucàsia e sa revirada[modificar | modificar la font]
Après l'acomençament de la Revolucion Russa en març de 1917, Armenia faguèt partida de Transcaucàsia, federacion autonòma dei pòbles de Caucàs. Aperaquí 150 000 èran rintrats dins la region de Van e una fòrça militara armenia foguèt creada per assegurar sa proteccion. En decembre de 1917, quand leis autoritats de Transcaucàsia signèron un armistici ambé l'Empèri Otoman, leis Armènis avián lo contraròtle d'una region anant dau Lac de Van a Erzincan. Pasmens, lo projècte de Transcaucàsia durèt gaire.
D'efèct, en genier de 1918, una assemblada constituenta foguèt elegida ambé 33 Armènis sus 112 deputats. Pasmens, l'assemblada mau capitèt de definir una posicion comuna en fàcia a l'Empèri Otoman. Fòrça ostils ai Turcs, leis Armènis s'opausèron ais Azèris que li èran favorables e ai Georgians que volián la fin dei combats. En març, lo problema foguèt reglat amb una represa dei combats entre Transcaucàsia e l'Empèri Otoman marcats per d'avançadas turcas fins a Van e Kars. Puei, en mai, Georgians entraïnèt la fragmentacion de Transcaucàsia e Armenia foguèt obligada de proclamar son independéncia.
L'independéncia e la guèrra còntra lei Turcs[modificar | modificar la font]
La proclamacion de l'independéncia reglava pas lei problemas immediats e Armenia conoguèt mai d'una dificultat durant leis annadas 1918-1920 avans d'èsser integrada au sen de l'Union Sovietica. Lo premier ponch foguèt la perseguida de la guèrra còntra l'Empèri Otoman. La batalha de Sardarabad permetèt de blocar l'avançada turca mai leis Armènis deguèron acceptar de concessions importantas per obtenir la signatura d'un tractat de patz a Batum. En particular, deguèron permetre lo passatge dei tropas turcas en direccion d'Azerbaitjan.
La preséncia turca en Azerbaitjan entraïnèt l'aparicion de la question de Karabagh, region armenia enclavada au sen de territòris azèris. En aost de 1918, una assemblada de captaus armènis refusèt lo restacament a Azerbaitjan mai foguèt rapidament obligada d'acceptar. Pasmens, la desfacha otomana e l'armistici de Mudros (29 d'octòbre de 1918) entraïnèt lo retirament dei soudats turcs e un conflicte generau entre totei lei pòbles de Caucàs.
Au nòrd, Armenia e Georgia se disputèron divèrsei territòris frontaliers fins a una mediacion britanica en abriu de 1919. Permetèt de fixar lo limit — totjorn en vigor — entre lei dos país e entraïnèt l'installacion d'Armènis georgians en Armenia. A l'oèst, la situacion èra pus malaisada car lei musulmans de Kars avián proclamat un govèrn provisòri. Lei Britanics intervenguèron per restablir la preséncia armenia mai ren èra reglat d'un biais definitiu. Enfin, a l'èst, Londres intervenguèt tanben per resòuvre lei questions de Karabagh e de Nakhitchevan (territòri azèri enclavat entre Armenia e Pèrsia). Lo premier foguèt donat a Azerbaitjan e lo segond a Armenia.
Armenia èra alora fòrça instabla en causa de l'afondrament de l'economia, dau nombre important de refugiats (un tèrç de la populacion) e de l'ostilitat dei populacions musulmanas. En mai d'aquò, lo país aviá ges d'institucion. A la conferéncia de Versalhas, foguèt ansin representat per doas delegacions eissidas deis Armènis de l'Empèri Otoman e deis Armènis independents. Sei demandas (accès a la Mar Negra, cession dei territòris fins a Cilícia... etc.) foguèron jutjadas excessivas e refusadas. Pasmens, un drech sus l'Anatolia Orientala, sensa mai de precisions, li foguèt reconegut.
Aquela manca de precision entraïnèt un conflicte novèu còntra lei Turcs qu'èran a restaurar sa poissança en Anatolia sota la direccion de Mustafa Kemal. En aost de 1920, leis Armènis avián perdut la quasi totalitat dei regions contestadas e lo còr dau país èra menaçat. En octòbre, lei Turcs prenguèron Kars e Armenia deguèt negociar una ajuda sovietica. Lo 29 de novembre de 1920, foguèt ansin proclamat una Republica Socialista Sovietica d'Armenia permetent de plaçar sota la proteccion de Moscòu lei territòris encara tenguts per lei tropas armenias.
L'Armenia Sovietica[modificar | modificar la font]
La question dei frontieras[modificar | modificar la font]
L'integracion d'Armenia au sen de l'Union Sovietica necessitèt de reglar la question dei frontieras dau país pendenta dempuei la fin de la Premiera Guèrra Mondiala. Signats per l'URSS, Turquia e la RSS d'Armenia, lo tractat de Kars (13 d'octòbre de 1921) permetèt de reglar la situacion fins ais annadas 1980. Armenia i perdiguèt la region de Kars e lo territòri d'Igdir atribuits ai Turcs e Karabagh e Nakhitchevan donats ais Azèris. Regardant Karabagh, la pèrda foguèt en partida equilibrada ambé la creacion d'una region autonòma, dicha Aut Karabagh, per leis Armènis de la RSS d'Azerbaitjan. Enfin, una clausa enebiguèt la cession de Nakhitchevan a un autre país per leis autoritats azèris.
Lo periòde estalinian[modificar | modificar la font]
Après la fin de la guèrra, Armenia conoguèt un periòde de renaissença culturala dins lo corrent deis annadas 1920. Pasmens, aquò s'acabèt ambé la presa dau poder per Estalin qu'ordonèt de luchar còntra lo nacionalisme armèni. En 1938, lo catholicos Khoren Ièr foguèt ansin assassinat per d'agents dau NKVD. Lo regime de terror durèt fins a la Segonda Guèrra Mondiala.
Après la guèrra, Estalin mobilizèt lei revendicacions nacionalistas armenias per demandar la cession dau territòri de Kars. Aquela idèa mau capitèt en causa dau refús dau govèrn turc sostengut per leis Estatsunidencs. Pasmens, permetèt a Armenia d'obtenir de mesuras en sa favor coma l'eleccion d'un novèu catholicos en 1945 e un sostèn oficiau au retorn de la diaspòra. 100 000 Armènis venguèron s'installar au país. I subiguèron una desillusion importanta e plusors quitèron lo país après la fin dau periòde estalinian en 1956.
Lo desvolopament armèni au sen de l'URSS[modificar | modificar la font]
Entre la fin deis annadas 1950 e lo començament deis annadas 1980, Armenia conoguèt un periòde de desvolopament marcat per una importanta creissença demografica, una aumentacion rapida de la populacion urbana e una industrializacion accelerada dau país. Pasmens, aquò foguèt pas sufisent per absorbir lei diplomats produchs per un sistèma educatiu relativament eficaç. Aquò entraïnèt una emigracion armenia dins lei regions pus dinamicas de l'URSS que foguèt simbolizada per lei fraires Artem Mikoyan, fondator dau burèu d'estudi aeronautic Mikoyan-Gurevich (MiG), e Anastas Mikoyan, president dau Praesidium dau Soviet Suprèm en 1964-1965.
En parallèl, una politica activa de renaissença cultura foguèt menada per leis autoritats. Pasmens, entraïnèt una resurgéncia d'un nacionalisme violent e independentista. A partir de la fin deis annadas 1960, leis autoritats sovieticas venguèron donc prudentas a respèct de son sostèn a la cultura armenia.
L'Armenia independenta[modificar | modificar la font]
La fin dau periòde sovietic e lo retorn de la question frontaliera[modificar | modificar la font]
A la fin deis annadas 1980, lo poder centrau sovietic, qu'aviá estofat lei tensions etnicas en Caucàs dempuei leis annadas 1920, poguèt plus i empachar la resurgéncia dei conflictes. En 1988, de manifestacions violentas aguèron luòc en Armenia e en Azerbaitjan. En julhet, lo soviet d'Aut Karabakh votèt son restacament a Armenia mai se turtèt au refús de Moscòu. En decembre, un grèu tèrratrem en Armenia (benlèu 100 000 mòrts) permetèt ais autoritats URSS de mandar de tropas dins la region e d'organizar l'arrestacion de mai d'un cap nacionalista.
Pasmens, la tension demorèt viva entre Armènis e Azèris e de violéncias se debanèron tornarmai en genier de 1990 amb un seissantenau de victimas a Bakó. L'armada sovietica intervenguèt alora per restablir l'òrdre dins la capitala azèri. Pasmens, ambé l'afondrament de l'URSS, poguèron pas empachar l'independéncia dei republicas de Caucàs. Ansin, Armenia restaurèt sa sobeiranetat dins lo corrent de l'estiu de 1990 e proclamèt son independéncia lo 23 de setembre de l'annada seguenta. Levon Ter Petrossian (Movement Nacionau Panarmèni), un nacionalista d'Aut Karabakh ne'n venguèt lo cap de l'Estat.
L'independéncia e la guèrra còntra Azerbaitjan[modificar | modificar la font]
A partir de 1992, la question d'Aut Karabakh, que sa populacion se considerava coma armenia, s'agravèt e se transformèt en guèrra vertadiera. Aquò comencèt ambé la supression de l'estatut autonòm de la region per lo govèrn azèri e lei premiers combats importants aguèron luòc tre la fin de l'ivèrn. Mens nombrós mai fòrça motivats, leis Armènis d'Aut Karabakh proclamèron son independéncia, sostenguts per l'armada armenia regulara, e capitèron de durbir un passatge permetent d'establir de comunicacions dirèctas amb Armenia. Puei, de còntra-ofensivas azèris mau capitèron de rompre la resisténcia armenia entraïnant una crisi politica en Azerbaitjan. Minada per aquelei tensions, l'armada azèri foguèt alora pauc a pauc rebutada e perdiguèt lo contraròtle de la quasi totalitat d'Aut Karabakh en 1993-1994.
Una alta-au-fuòc foguèt finalament concluda lo 16 de mai de 1994 après la revirada saunosa dei darriereis ofensivas azèri. Divèrsei temptativas de negociacions, menadas a partir de novembre de 1995, mau capitèron. En 1997, Levon Ter-Petrossian deguèt laissar lo poder en causa de posicions jutjadas tròp conciliatritz.
Armenia dempuei 1998[modificar | modificar la font]
En 1998, Robert Kotcharian (independent) foguèt elegit president de la Republica. Capitèt d'estabilizar la situacion dau país e se raprochèt de Russia entraïnant la formacion progressiva en Caucàs d'un axe diplomatic Russia-Armenia-Iran que s'opausa a l'axe Turquia-Georgia-Azerbaitjan sostengut per leis Estats Units. Per rompre son isolament, lo govèrn armèni assaia tanben de se raprochar d'Euròpa e de renfòrçar sei liames ambé la diaspòra que son ajuda financiera es importanta per l'economia armenia.
En 2008, Serzh Sarsyan (Partit Republican d'Armenia) foguèt elegit president maugrat lei contestacions de l'oposicion que l'acusèt de fraudas electoralas. Un an pus tard, acomencèt un raprochament malaisat ambé Turquia qu'es menaçat per lo rearmament azèri e la resurgéncia d'un discors bellicista a Bakó. En 2013, Sarsyan foguèt tornat elegir a la presidéncia.


c: text/html

text:
Teule
Lo teule (var. la teula) es una pèça de forma corba, elaborada amb tèrra cuècha, que se flòca dins la part exteriora de la cubèrta, en conformant lo teulat, per recebre e canalizar l'aiga de pluèja, la nèu...
Lo teule ceramic[modificar | modificar la font]
Lo teule ceramic es un dels materials de bastiment mai emplegat dins fòrça regions coma revestiment o cobriment de techs. Una caracteristica avantatjosa dels teules elaborats amb d'argila es sa durada longa, e sos còst bas e mantenença magra.
Lor forma a cambiat segon las epòcas, culturas e regions, encara que lor emplec foguèt similar, en evolucionant al long dels sègles.
Los teules ceramics se pòdon classificar, segon la forma, en:
- Teule corb, o canal, o arabi, o roman, de forma acanalada.
- Teule plan, de forma pus complèxa, dispausa de caneladuras e se remarca per son ajustament.
- Teule mixte, amb aparéncia similara de la corba, e una part plana.
Existisson tanben de pèças especialas, de formas divèrsas, destinadas a solucionar las zònas pus complèxas del teulat, coma las "limas" (arestas), e d'autres elements, e punts singulars.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
-479
Aquesta pagina concernís l'an -479 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Atenas[modificar | modificar la font]
Perseguida de la guèrra entre la coalicion grèga, ont Atenas aviá un ròtle important coma premier contingent navau e segond contingent terrèstre, e l'Empèri Aquemenida. A la prima, lei Pèrsas ataquèron tornarmai en direccion d'Atica e lei roïnas d'Atenas foguèron tornarmai ocupadas. De son caire, lei Grècs demorèron inicialament en plaça per blocar l'istme de Corint puei intrèron en Grècia centrala. Lo 27 d'aost, l'armada pèrsa foguèt destrucha a Platea e sei subrevivents se retirèron vèrs Anatolia.
Puei, lei Grècs, especialament leis Atenencs, menèron una tièra de còntra-ofensivas còntra lei posicions aquemenidas dins la Mar Egèa. Lei darrierei naviris pèrsas presents dins la region foguèron destruchs au cap Mícale (aost ò setembre). Après aqueu succès, la màger part dei ciutats de Peloponés retirèron sei tropas e Atenas finiguèt la campanha en conquistant Sestos. Aquò marquèt la fin dei guèrras medicas mai pas dei combats entre Atenencs e Pèrsas.
Esparta[modificar | modificar la font]
Perseguida de la guèrra còntra l'Empèri Aquemenida. A la prima, lei Pèrsas ataquèron tornarmai en direccion d'Atica e lei roïnas d'Atenas foguèron tornarmai ocupadas. De son caire, lei Grècs demorèron, dirigits per Pausànias, inicialament en plaça per blocar l'istme de Corint puei intrèron en Grècia centrala. Lo 27 d'aost, l'armada pèrsa foguèt destrucha a Platea e sei subrevivents se retirèron vèrs Anatolia.
Puei, leis Espartencs contunièron de participar ai còntra-ofensivas per destrurre leis installacions pèrsas dins leis Estrechs e la flòta coalizada dirigida per Esparta averèt la batalha dau cap Mícale. Pasmens, Lacedemònia e seis aliats se retirèron de la perseguida de la campanha en 477 avC, fisada ais Atenencs, jutjant lei ciutats d'Ionia tròp alunchadas per èstre defendudas.
Dins la ciutat, mòrt de Cleombrot que foguèt remplaçat per Plistarc sota la regéncia de Pausànias.
Macedònia[modificar | modificar la font]
Après la desfacha pèrsa de Platèa, lo rèi Alexandre aprofichèt la situacion per restaurar son independéncia. Ataquèt ansin lei soudats aquemenidas en retirada sus son territòri.
Roma[modificar | modificar la font]
Incapabla de s'opausar ais incursions dei Volscs, deis Eques e deis Etruscs de Veïes, la Republica autorizèt a la gens Fabii de començar una « guèrra privada » còntra Veïes ambé lei sieunas fòrças per solatjar lei finanças publicas. Bastiguèron un fòrt a dètz quilomètres au nòrd de la vila pròche dau riu Cremera. Aquò marquèt lo començament d'un conflicte centrat sus aqueu fòrt — basa d'incursions regularas còntra lo territòri de Veïes — que s'acabèt per una victòria etrusca en 477 avC.
Asia[modificar | modificar la font]
Empèri Aquemenida[modificar | modificar la font]
Perseguida de la campanha acomençada l'annada precedenta en Grècia. D'ara endavant dirigida per lo satrapa Mardonius, l'armada pèrsa ocupèt tornarmai la Grècia Centrala e Atenas. Pasmens, foguèt vencuda a la Platea per una coalicion dei ciutats grègas menada per Lacedemònia e Atenas.
Mardonius moriguèt sus lo prat batalhier e sei fòrças abandonèron Grècia dins de condicions fòrça desfavorables qu'entraïnèron la pèrda de milièrs d'òmes suplementaris. De mai, lei Grècs menèron alora divèrsei còntra-ofensivas en Mar Egèa qu'entraïnèron la pèrda de plusors vilas conquistadas per leis Aquemenidas dempuei lo començament dau sègle V av. JC.


text:
En hons patrimoniau des de Joanchiquet de Vilamòs, depausat en Archiu Generau d’Aran, se consèrve ua colleccion de gravats calcografics des sègles XVII-XIX. Ena màger part d’aguesti gravats s’estampen imatges religioses.
Era estampacion ei un procès d’impression de gravats qu’arribe en Euròpa en sègle XIV. Damb eth temps era tecnica se modernize e sorgissen veritables dinasties de xilografs, degut ar aument des publicacions illustrades. Eth gravat ei era tecnica d’estampacion en qué s’utilize ua matritz de metau. Es metaus mès utilizadi son eth coeire, eth hèr, eth zinc e er acèr. Era calcografia ei ua tecnica d’estampacion includida en gravat en uet. Ei a díder, era tinta entre a on s’a gravat o uedat era matritz.
Ena colleccion de gravats de Çò de Joanchiquet de Vilamòs i trapam estampacions de gravadors de Catalonha, Aragon e Valéncia, atau com de França e Alemanha.
Era màger part de gravadors catalans trabalhen en Barcelona, com Domingo Pauner (1720-1783); Ignacio Valls (1726-1764); Pascual Moles (1741-1797); Francisco Suria Burgada (ca. 1770-1806); Domènech Estruc i Jordan (1796-1851); Pablo Alabern (1804-1860) e Juan Alabern de Barcelona. Dera vila de Cervèra soslinham a Antonia Ibarra (1759-1776), veuda de Manuel Ibarra, e ara sua hilha Antònia Ibarra (1739-1805), que ja auie participat, abantes dera mòrt des sòns pairs, des trabalhs en talhèr familiau, que continuarà enquiara sua mòrt en 1805.
Es gravadors d’Aragon trabalhen en Saragossa, com José Beratón (1739-1764); Gonzalez (1755) e José Gabriel Lafuente (1799-1828). Dera vila de Valéncia, soslinham a Antonio Bordazar (1671-1744).
Era màger part de gravadors francesi an installadi es sòns talhèrs e botigues ena famosa rue Saint-Jacques de París. Ena colleccion se consèrven trabalhs de Balthasar Moncornet (ca. 1600-1668); François de Poilly (1623-1693) e Nicolas de Poilly (1626-1698); Pierre Giffard (1643-1723); Pierre Jean Mariette (1694-1774); Louis-Joseph Mondhare (1734-1799) e Chez Daumont (ca. 1760-1770). Quauqu’uns d’aguesti gravadors parisencs com Léonard Gaultier (1561-1635) e Jean Louis Daudet (1722-1744) se trasladarà e trabalharà ena ciutat de Lyon.
Un des mès famosi gravadors ei Jacques Chiquet (ca. 1673-1721). Chiquet semble que nèish en París, a on recep de ben joen, ara edat de nau ans, er ensenhament de François Jollain dit eth gran, gravador sus coeire e marchand d’estampes. Jacques se maride en 1697 damb Marguerite Boucher, que coneish a trauès deth sòn mèstre e s’installe coma editor ena rue Saint-Jacques. Des de 1713, ei coneishut per auer ua botiga damb eth nòm Grand Saint-Henry.
Es trabalhs de Jacques Chiquet se compausen principaument de gravats folclorics, tractant subjèctes comuns e plan soent imitats. Semble que Chiquet non dispausaue de cap de privilègi o dilhèu d’un de petit. D’eth se trapen gravats sagradi, cartes geografiques e calendaris muraus. Ua des mès celèbres series ei era des Crist de París. Molti des sòns tiratges sigueren venudi via venedors ambulants, principaument de Coutances en Normandia, a on i auie delegat un agent, que representaue es sòns interèssi. Ara sua mòrt, en 1721, eth libraire François Babuty realizèc un inventari des trabalhs de Chiquet, que revelèc 1.900 coeires e 90.000 estampes damb un valor de 9.000 liures.
Era sua veuda, Marguerite, continuèc damb eth negòci damb fòrça succès. Era maridèc ara sua hilha, Marguerite-Geneviève Chiquet, damb eth gravador Jacques Chéreau en 1724. Dempús crompèc, en carrèr Saint-Jacques, ua naua botiga damb eth nòm À la Ville de Cologne et de l’image de Saint-Cécile, que loguèc a gravadors e impressors. Ara sua mòrt en 1741, Marguerite Chiquet deishèc 2.500 coeires e ues 210.000 estampes damb un valor de 21.000 liures. Eth sòn gendre, Jacques Chéreau, se hec cargue d’aguest hons.
En hons patrimoniau des de Joanchiquet de Vilamòs se consèrven diuèrsi gravats produsits en Chez Chiquet, que representen era Huguda d’Egipte, a Sant Antòni de Padua, a Sant Jacint, a Santa Escolastica, a Nòsta Senhora de Passau e un Ecce Homo.
Un aute des gravadors destacadi ei Jean Baptiste Guélard (1741-1742) que tot soent trabalhe damb Christophe Huet (1694 o 1700- 1759). Huet ei un decorador, diboishant e pintor francés, actiu pendent era mitat deth sègle XVIII. Ven d’ua familha d’artistes: eth sòn pair-sénher daurador, eth sòn pair pintor e eth sòn nebot Jean-Baptiste Huet, famós pintor. En 1737, trabalhe damb eth decorador Claude III Audran en Castèth d’Anet, a on per orde de Louise Bénédicte de Borbon realize eth Salon Daurat. Tanben se li atribuïssen es pannèus dera Grande et Petite Singerie (1741) en Chantilly.
Eth sòn estil siguec longament difonut peth recuelh de gravats, com er albom gravat per Guélard, a on es monards, diboishadi per Huet, representen accions dera vida vidanta des umans. Concrètament d’aguest albom se’n consèrve era huelha 6, titolada Le Maître a dancer.
Joseph Sebastian Klauber (1700-1768) e Johan Baptist Klauber (1712-1787) formen part d’ua familha de gravadors e editors dera ciutat alemanha d’Augsburg. Ena colleccion se consèrven quauqui gravats de sants d’Euròpa der èst.


text:
A l’ora de las vacanças de febrièr, per las e los que causisson de vacanças dins la nèu, la causida de las Pirnèus es plan sovent una recèrca d’estacions de dimension umana.
Las Pirenèus
Una dimension umana
Las Pirenèus son lo segond massís montanhós francès, lo primièr estant las Alps, sens contesta possibla. A l’ora de passar vacanças dins la montanha o la nèu, la causida pòrta plan sovent sus las estacions de las Alps.
Plan segur, d’estacions miticas coma Megève, Courchevel, Tinha, l’Alp d’Uez son de vertadièras cartas postalas que simbolisan los espòrts d’invèrn, mas se vos pausètz pas la question de las Pirenèus, riscariatz de passar a costat d’un environament mai uman.
D’avantatges vertadièrs
Proximitat
Per l’estajant del sud-oèst que soi, per tot dire aquela fòto l’ai prèsa d’en ço ièu, la proximitat de Tolosa es forcentament una rason d’i anar. Aquesta proximitat es accentuada tant per lo malhum rotièr que per lo tren. Tolosa estant una vila estudianta per excelléncia, las posibilitats de rejónher las estacions en utilisant lo tren existisson realament.
Aquestas infrastructuras benefícian forcentament als parisians e als charters nèu britanics que fan dels Pirnèus una destinacion de mai en mai privilegiada.
Exposicion al solelh maximala
Sèm dins lo Sud-Oest e es un fach, tant del costat francès qu’espanhòl, lo solelh es fòrça mai present que dins las Alps. Son doncas d’estacions d’esquí de dimension familiala que descobriretz jos un solelh ja primaverenc.
La calor umana es tanplan presenta amb una vertadièra volontat de fidelisar los vacancièrs e de pas simplament los considerar coma de toristas a quin anam voidar lo pòrtamoneda.
Entre Tèrmas e esquí
Un autre profièit a l’ora d’ara, ont la volotat es d’avèr de vacanças diversificadas : la possibilitat d’avèr un acoblament entre estacion d’esquí e estacion termala. Per exemple Ax-los-Tèrmas possedís un centre termòludic ont repaus e benestança se passan en aiga termala. En mai, las pirenèus possedisson la magèr part d’aquel tipe de centre en Franças (dètz, pel moment).
Causir una estacion
Aurètz pas que tròp de causidas possiblas, e aqueste article estant escrit en tota libertat, vos ne’n aconselharai pas una mas qu’una autra. Pòdi çaquelà vos citar : Artosta, Ax 3 Domènis, Belha, Cauterets, Font-Romièu – Pirnèus 2000, Guzèt, Lo Chiolà, Las Anglas, Luchon Superbanhèras, Lus Ardiden. Una lista non-exaustiva, mas que vos donarà ja d’idèias.
Alavetz, las Pirenèus, vos sedutz ?
Traduction : Léo H.


text:
Roald Amundsen
Roald Engelbregt Gravning Amundsen (16 de julhèt de 1872 - 18 de junh de 1928) foguèt un marin norvegian, explorator dei regions polaras . Es lo premier de capitar de passar per lo Passatge dau Nòrd-Oèst en 1905. Foguèt tanben lo cap de la premiera expedicion qu'agantèt lo Pòl Sud lo 14 de decembre de 1911. Amundsen desirava obtenir la glòria e de finançaments per seis expedicions seguentas gràcias a aquelei succès. Pasmens, se venguèt una celebritat, deguèt faciar de dificultats financieras regularas fins a sa mòrt. En 1926, susvolèt lo Pòl Nòrd e venguèt donc lo premier que capitèt d'agantar lei dos pòls geografics terrèstres. Dispareguèt en 1928 pendent una expedicion de sauvament de l'engenhaire italian Umberto Nobile.
Somari
- 1 Jovença
- 2 Expedicions polaras
- 3 Disparicion
- 4 Onor e posteritat
- 5 Imatges seleccionats
- 6 Nòtas e referéncias
- 7 Bibliografia
- 8 Ligams extèrnes
Jovença[modificar | modificar la font]
Nascut lo 16 de julhèt de 1872 a Borge dins la region d'Òslo, Roald Amundsen èra lo quatren fiu d'un capitani de marina dich Jens Amundsen qu'èra vengut armator. Sa maire assaièt de faire pression per l'alunchar de l'activitat maritima au profiech d'estudis de medecina. En 1890, venguèt donc estudiant. Pasmens, après lo decès de sa maire e d'examens mancats en 1893, decidiguèt d'abandonar l'universitat per venir marin. S'engatjèt inicialament per una campanha de sièis mes sur lo Magdalena, un naviri de caça ai fòcas. Puei, contunièt son aprendissatge sus de batèus de la companhiá de son paire.
Expedicions polaras[modificar | modificar la font]
L'expedicion de la Belgica (1897-1899)[modificar | modificar la font]
En 1896, lo comandant bèlga Adrien de Gerlache de Gomery, que preparèt una expedicion d'exploracion de l'Antartida, comprèt un naviri de caça ai fòcas norvegian que foguèt renomat Belgica. Reuniguèt un equipatge internacionau onte prenguèt Roald Amundsen coma segond luòctenent. L'expedicion acomencèt en octòbre de 1897 e agantèt la Tèrra de Graham en genier de 1898. Amundsen participèt a unei missions d'exploracion subre lo continent e venguèt lo premier explorator qu'utilizèt d'esquis en Antartida. En març, lo naviri foguèt pres per lei glaç e deguèt esperar sièis dins la mar de Bellingshausen avans de rintrar en Belgica. Aquò foguèt la premiera ivernada passada per una expedicion dins la region. Dins lo corrent d'aqueu viatge d'exploracion, Amundsen venguèt amic ambé lo mètge de la mission, l'Estatsunidenc Frederick Cook qu'auguèt un ròtle decisiu durant lei sièis d'immobilizacion dau naviri.
Lo Passatge dau Nòrd-Oèst (1903-1906)[modificar | modificar la font]
Après l'expedicion de la Belgica e son retorn en Norvègia, Amundsen obtenguèt son brevet de capitani e preparèt alora sa premiera expedicion personala ambé coma objectiu la dubèrtura maritima dau Passatge dau Nòrd-Oèst descubèrt dempuei lei costats americanas en 1822. Uneis expedicions (Cabot, Cartier, Hudson o Franklin) avián ja assaiat d'explorar aqueu passatge sensa succès. Per aquò, Amundsen vendèt sei parts dins la societat de son paire e comprèt un naviri de 47 tonas, dich Gjøa, que foguèt equipat d'un motor. L'explorator Fridtjof Nansen sostenguèt aquela preparacion e donèt un objectiu scientific a l'expedicion ambé l'estudi dau Pòl Nòrd Magnetic.
L'expedicion naviguèt dins la mar de Baffin, lo destrech de Lancaster e de Peel, puei lei destrechs de James Ross e de Rae. Anèt pas a l'oèst de l'illa dau Rèi Guilhèm coma John Franklin. Amundsen decidiguèt puslèu de passar de lòng de la costat èst. Lo 9 de setembre de 1903, s'arrestèt dins una baia dau sud de l'illa onte la mission va demorar pendent doas annadas. Durant aqueu periòde, realizèt de mesuras magneticas e intrèt en contacte ambé leis Inuits de la region. I aprendiguèt unei tecnicas de subrevida dins lei regions polaras que foguèron utilizadas per la seguida pendent l'expedicion en Antartida.
Après un tresen ivèrn passada dins la region, l'expedicion contunièt son viatge e capitèt de trobar un passatge dins la mar de Beaufort e d'arribar au destrech de Bering. Foguèt lo premier passatge capitat per lo Passatge dau Nòrd-Oèst. Puei, lo naviri contunièt de lòng de la costat americana. Lo 17 d'aost de 1905, la mission s'arrestèt per passar un quatren ivèrn mai Amundsen poguèt anonciar son succès gràcias au telegraf de la vila de Nome après un trajcète terrèstre dempuei lo naviri blocat per lei glaç. Enfin, l'expedicion poguèt contuniar son camin e arribar a San Francisco lo 19 d'octòbre de 1906.
L'expedicion au Pòl Sud (1910-1912)[modificar | modificar la font]
Après lo succès de l'expedicion de 1903-1906, Amundsen decidiguèt de preparar una expedicion novèla per venir lo premier òme d'agantar lo Pòl Nòrd. Per aquò, Nansen li prestèt un naviri novèu, lo Fram e un projècte foguèt estudiat per s'approchar dau Pòl en quatre o cinc ans. Pasmens, en setembre de 1909, leis explorators Frederick Cook puei Robert Peary annoncièron aver agantat lo Pòl Nòrd en abriu[1]. Amundsen decidiguèt donc de dirigir son expedicion vèrs lo Pòl Sud onte d'autreis expedicions èra en preparacion, especialament l'expedicion britanica dirigida per Scott.
Lo 14 de genier, arribèt donc en Antartida ont installèt son camp dins la Baia dei Balenas. Utilizant d'esquis e de chins per se desplaçar, l'expedicion creèt de depaus d'avitalhament e se dirigiguèron vèrs lo Pòl Sud segon una linha drecha. Après una premiera revirada lo 8 de setembre de 1911, un segond assai acomencèt lo 19 d'octòbre de 1911 amb Amundsen, Olav Bjaaland, Helmer Hanssen, Sverre Hassel e Oscar Wisting. Capitèron de passar per un accès novèu dins la zona dau glacièr Axel Heiberg e arribèron subre lo plan polar lo 21 de novembre. Lo 14 de decembre, agantèron lo Pòl Sud avans l'expedicion Scott. Lo retorn se debanèt sensa problema major e la basa de partença foguèt agantada lo 25 de genier de 1912. Lo 30, l'expedicion quitèt la Baia dei Balenas per anar en Austràlia informar lo monde de son succès.
Darriereis expedicions[modificar | modificar la font]
Passatge dau Nòrd-Èst[modificar | modificar la font]
Vengut vièlh, lo Fram foguèt remplaçat per lo Maud. Amb aqueu naviri, Amunden organizèt una expedicion vèrs lo Passatge dau Nòrd-Èst dubèrt en 1879 per lo Suèdes Nils Gustaf Nordenskiöld. Son objectiu èra de derivar dins l'Ocean Artic mai lo naviri mau capitèt de s'immobilizar dins la glaç. Pasmens, d'estudis scientifics importantas foguèron complidas per Harald Sverdrup pendent lo viatge e Amundsen venguèt lo premier òme de passar lei dos passatges arctics.
Expedicions aerianas[modificar | modificar la font]
Vèrs la fin deis annadas 1910, Amundsen foguèt atirat per l'aviacion e obtenguèt son brevet de pilòt en 1918. En 1923, preparèt una expedicion aeriana per susvolar lo Pò Nòrd mai son aparelh s'esquichèt quauquei jorns avans la partença. Un milionari estatsunidenc, Lincoln Ellsworth, li prepausèt alora de finançar aqueu projècte a condicion de faire partida de l'equipatge. Amundsen acceptèt e en mai de 1925, una expedicion compausats de dos idravions, dichs N-24 e N-25, se dirigiguèt vèrs lo Pòl Nòrd. Deguèron realizar un aterratge d'urgència a la latitud 87°44'. Après tres setamas per bastir una pista, poguèron despegar e rintrar. Lo public pensant que l'expedicion èra perduda, l'acuèlh foguèt frionfau.
L'annada seguenta, en 1926, Amundsen, Ellsworth, Riiser-Larsen, Wisting e l'engenhaire aeronautic italian Umberto Nobile decidiguèron d'utilizar un balon gràcias au sostèn d'Itàlia que prepausèt un naviri en cambi de l'integracion de Nobile dins la mission. La mission se dabanèt dau 11 au 13 de mai e foguèt un succès. Amundsen e Wisting venguèron lei premiers òmes d'agantar lei dos pòls terrèstres.
Disparicion[modificar | modificar la font]
Après l'expedicion en balon au Pòl Nòrd, Amundsen annocièt sa retirada. Maugrat sa glòria, aguèt de dificultats financieras importantas e sei rapòrts ambé certaneis explorators coma Umberto Nobile. Pasmens, quand lo balon d'aqueu darrier s'esquichèt dins lo nòrd de l'illa de Spitzberg, acceptèt de participar a una mission de sauvament. Lo 28 de junh de 1928, partiguèt dins un idravion francés e cinc autrei personas. L'aeronau dispareguèt pendent sa mission. Quauquei tròç de l'idravion foguèron descubèrts dins lo sector de la costat de Tromsø e lo govèrn norvegian contunièt de recercar Amundsen sensa succès fins au mes de setembre. Es fòrça probable qu'Amundsen e lo rèsta de l'equipatge foguèron tuats pendent l'aterratge d'urgència de l'aparelh o moriguèron quauquei temps après. Lei còrs foguèron jamai retrobats.
Onor e posteritat[modificar | modificar la font]
Unei luòcs geografics foguèron nomats en l'onor de Roald Amundsen. Lei principaus son la basa estatsunidenca de l'Antartida Amundsen-Scott, la mar d'Amundsen e lo glacièr Amundsen en Antartida, lo gòf Amundsen dins l'Ocean Artic e lo cratèr Amundsen pròche lo Pòl Sud lunar.
Imatges seleccionats[modificar | modificar la font]
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Aquò foguèt lo començament d'un debat entre lei dos explorators per definir cu èra vertadierament lo premier òme au Pòl Nòrd
Bibliografia[modificar | modificar la font]
- (en) Roald Amundsen, Tor Bomann-Larsen, 2006, ISBN 0-7509-4343-2.
- (fr) Yves de Chazournes, L'Aventure des Pôles', Éditions Place des Victoires, 2010, 568 p. (ISBN 9782809901559).
- (fr) Brigitte Lozerec'h, Sir Ernest Shackleton Grandeur et endurance d’un explorateur, Le Rocher, 2004 (ISBN 2268048314).
- (fr) Pierre Marc, Le Tombeau des glaces, duel mortel pour le pôle, Dorval Editions, coll. « Grandes aventures polaires », 2011, 226 p. (ISBN 978-2351071021).
- (en) Scott and Amundsen – Duel in the Ice, Rainer-K. Langner, Haus Publishing, London, 2007, ISBN 978-1-905791-08-8.
- (fr) Stefan Zweig, Les Très Riches Heures de l'humanité, annadas 1920.
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- Passatge de l'Artic documentari de la television PBS, amb parts de l'autobiografia de Amundsen e extraches d'una entrevista Roland Huntford.
- article de Roald Amundsen en south-pole.com
- 70South - informacions acerca de Roald Amundsen
- Pichona biografia (en anglés)
- The Last Place On Earth 1985 miniseries depicting the race between Amundsen and Scott.
- Roald Amundsen At Find A Grave


text:
Villes et mairies du District de Braga
Liste des communes
Braga
Ville de Braga, localité du Portugal de 170 000 habitants.
La mairie de Braga a une adresse e-mail et un site Internet.
Guimarães
Ville de Guimarães, localité du Portugal de 160 000 habitants.
La mairie de Guimarães a une adresse e-mail et un site Internet.
Vila Nova de Famalicão
Ville de Vila Nova de Famalicão, localité du Portugal de 130 000 habitants.
La mairie de Vila Nova de Famalicão a une adresse e-mail et un site Internet.
Barcelos
Ville de Barcelos, localité du Portugal de 120 000 habitants.
La mairie de Barcelos a une adresse e-mail et un site Internet.
Fafe
Ville de Fafe, localité du Portugal de 53 000 habitants.
La mairie de Fafe a une adresse e-mail et un site Internet.
Vila Verde
Ville de Vila Verde, localité du Portugal de 48 000 habitants.
La mairie de Vila Verde a une adresse e-mail et un site Internet.
Esposende
Ville d'Esposende, localité du Portugal de 34 000 habitants.
La mairie d'Esposende a une adresse e-mail et un site Internet.
Póvoa de Lanhoso
Ville de Póvoa de Lanhoso, localité du Portugal de 23 000 habitants.
La mairie de Póvoa de Lanhoso a une adresse e-mail et un site Internet.
Vizela
Ville de Vizela, localité du Portugal de 23 000 habitants.
La mairie de Vizela a une adresse e-mail et un site Internet.
Celorico de Basto
Ville de Celorico de Basto, localité du Portugal de 20 000 habitants.
La mairie de Celorico de Basto a une adresse e-mail et un site Internet.
Amares
Ville d'Amares, localité du Portugal de 19 000 habitants.
La mairie d'Amares a une adresse e-mail.
Cabeceiras de Basto
Ville de Cabeceiras de Basto, localité du Portugal de 17 000 habitants.
La mairie de Cabeceiras de Basto a une adresse e-mail.
Vieira do Minho
Ville de Vieira do Minho, localité du Portugal de 14 000 habitants.
La mairie de Vieira do Minho a une adresse e-mail et un site Internet.
Terras de Bouro
Ville de Terras de Bouro, localité du Portugal de 7 900 habitants.
La mairie de Terras de Bouro a une adresse e-mail et un site Internet.


text:
Edicte de Nantas
L'Edicte de Nantas es un document que foguèt signat lo 30 d'abril de 1598 per Enric IV de França, que lo rei i reconeissiá la libertat de culte als protestants, segon mantun limit e lor concedissiá dos "brevets" principals : un nombre consequent de plaças de seguretat en garantida (aperaquí 150) e una indemnitat annadièra a pagar per las finanças reialas.
Enric IV de França èra un ancian protestant, e aviá causit de se convertir al catolicisme per fin d'accedir al tròn. La promulgacion d'aqueste edicte metèt fin a las guèrras de religion que devastèron França al sègle XVI, e constituís una amnistia qu'arrestèt la guèrra civila.


text:
1603
Aquesta pagina concernís l'an 1603 del calendièr gregorian.
Somari
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Russia[modificar | modificar la font]
Fin de la famina acomençada en 1601. Fòrça grèva, entraïnèt la mòrt d'un tèrç de la populacion entre 1601 e 1603.
Africa[modificar | modificar la font]
Etiopia[modificar | modificar la font]
Còp d'estat de Za Dengel, cosin dau negus Yaqob e pretendent au tròne, que prenguèt lo poder. L'operacion capitèt e Za Dengel foguèt coronat lo 3 de setembre. Lo sobeiran novèu decidèt de se raprochar dei poissanças d'Euròpa Occidentala.
Asia[modificar | modificar la font]
Japon[modificar | modificar la font]
Aguent obtengut lo títol de shogun, Tokugawa Ieyasu installèt lo centre de son administracion dins lo vilatge d'Edo — que vendrà Tòquio en 1868. Kyoto demorèt oficialament la capitala e la residéncia de l'emperaire mai Edo venguèt la capitala de facto de Japon.
Arts[modificar | modificar la font]
Sciéncias e tecnicas[modificar | modificar la font]
Economia[modificar | modificar la font]
Naissenças[modificar | modificar la font]
Decèsses[modificar | modificar la font]
- Andrea Cesalpino, naturalista, filosòf e mètge italian.
- François Viète, matematician francés.


text:
Choisel
Choisel es una comuna francesa, situada dins lo departament d'Yvelines e la region d'Illa de França.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
« Choisel » Deu lo sieu nom a la familha de Choisel, proprietària del terroir abans los Chevreuse. Aquel nom, escriu en principi « Soisé », poiriá derivar de la paraula latin sosius de còps atribuit als augets fixats a las ròdas de molin.
Lo terroir de Choisel aperten als senhors de Chevreuse dempuèi lo Sègle XIV.
En lo moment de la Desliurança, una seccion de l'armada del general Leclerc en rota cap a París #passar per Choisel e los bòsques de la municipalitat pòrtan encara traces de violentes combats.
« Choisel » doit son nom à la famille de Choisel, propriétaire du terroir avant les Chevreuse. Ce nom, écrit d'abord « Soisé », pourrait dériver du mot latin sosius parfois attribué aux augets fixés aux roues de moulin.
Le terroir de Choisel appartient aux seigneurs de Chevreuse depuis le Sègle XIV.
Lors de la Libération, une section de l'armée du général Leclerc en route vers Paris passa par Choisel et les bois de la commune portent encore des traces de violents combats.


text:
Cannes-Écluse
Cannes-Écluse es una comuna francesa, situada dins lo departament de Sèina e Marna e la region d'Illa de França.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
]]


text:
Camin de fèrre
Lo camin de fèrre (var. chamin de fèrre, camin de hèr) es un mejan de transpòrt que circula sus ralhs, normalament d'acièr, compausat per un o mai d'un vagons o de veituras rebaladas per una locomotritz. A costat de la via convencionala, i a la circulacion per cables (telefèric) o d'autres tipes de via, coma las de levitacion magnetica o la dels trens maglev.
Los camins de fèrre pòdon portar una locomotritz o mai d'una, acoblades davant o en configuracion push pull (una davant e l'autra a la coa). Los vagons pòdon èsser rebalats o autopropulsats (automotors).
Lo sieu desvolopament se produsiguèt a la primièra mitat del sègle XIX, coma element de la Segonda Revolucion Industriala, en aprofechant l'avantatge tecnic que supausa lo bas coeficient de rodament metal sus metal –de l'òrdre de 3 per 1000 e fòrça inferior al coeficient de rodament sus rota. La siá implantacion causèt una transformacion completa de la societat en permetre lo transpòrt de personas e merças amb un bas còst e de forma regular e segura.
Lo tren a agut una granda influéncia en lo desvolopament de fòrça societats; lo sieu usatge e importància vària segon l'epòca. Foguèt un element essencial per fòrça nacions e a presentat un grand avantatge dins l'industrializacion, en comparason amb los païses qu'an pas dispausat d'aquel mejan de transpòrt.


text:
Dengue
La dengue « gripa tropicala » o « fèbre roja», es una Malautiá virala, endemica dins los païses tropicals.
La dengue es una arboviròsa, transmesa a l'òme per mejan de la fissada d'un moissal diürne del genre Aedes, el meteis infectat per un virus de la dengue de la familha dels flavivirus.
Aquela infeccion virala provòca comunament fèbre, mal de cap, dolors muscularas e articularas, lassièra, vòmit e erupcion cutanèa. Biologicament, se tròba abitualament una baissa de las plaquetas. La garison arriba generalament en una setmana. Existisson de formas emorragicas o amb sindròme de tust, escasses e grèus, podent provocar la mòrt.
Existís pas de vaccin e pas de tractament especific antiviral. Se tracta los simptòmas amb medicaments contra la fèbre e la dolor. Pasmens, la dengue podent dins d'escassas endevenenças evolucionar cap a una forma emorragica, los anticoagulants coma l'aspirina son d'enebir. La prevencion collectiva se basa sus la luta contra los moissals vectors (exterminacion, destampa de las aigas estagnantas...) e sus las mesuras de proteccion preventivas individualas contra las fissadas dels moissals (moissalièra, repulsiu...).
Somari
- 1 Istòria
- 2 Epidemiologia
- 3 Contaminacion
- 4 Dengue emorragica, en expancion
- 5 Formas clinicas - Simptòmas
- 6 Diagnostic
- 7 Tractament
- 8 Prevencion
- 9 Notas et reférencias
Istòria[modificar | modificar la font]
Etimologia[modificar | modificar la font]
Las originas del mot dengue son pas claras, mas poiriá provenir de la frasa swahili « Ka-dinga pepo », que descriu la malautiá coma essent causada per un esperit marrit [1]. Lo mot swahili dinga poiriá aver per origina lo mot castelhan dengue que significa « minucós » o « prudent », atal coma se compòrta une persona que sofrís de dolors muscularas e articularas ligadas amb la dengue [2]. L'usatge del mot castelhan poiriá derivar del mot swahili qu'a la meteissa prononciacion [3].
Literatura[modificar | modificar la font]
Epidemiologia[modificar | modificar la font]
Segon las chifras de 2007 de l'Organizacion Mondiala de la Santat (OMS) , la dengue seriá l'arboviròsa pus espandida dins lo monde, amb gaireben 40 % de la populacion mondiala expausada al virus, o 2,5 miliards de personas. Cada annada i auriá prèp de 50 milions d'infeccions dins lo monde, que 500 000 cases de « dengue emorragica » provocant la mòrt dins almens 2,5% dels cases.
Aquelas chifras aumentèron en 2008 a l'ocasion de la 2a Conferéncia Internacionala sus la Dengue [4] amb 55% de la populacion mondiala expausada al virus, o 3,6 miliards de personas, 124 païses endemics, 70 a 500 milions d'infeccions (simptomaticas o pas) per an, que 36 milions de cases de dengue classica, 2,1 milions de formas grèvas (formas emorragicas e formas amb sindròme de tust) e 21 000 decès.
Alara que foguèt presenta unicament en Asia del Sud-Èst, es dempuèi qualques annadas en plena progression dins lo rèsta d'Asia, en Africa, en Polinesia Francesa, e subretot en America del Sud, ont lo nombre de cases foguèt multiplicat per 60 entre 1989 e 1993. Las rasons son variadas :
- creissença demografica importanta ;
- creacion de bidonvilas prèp de las vilas ;
- catastròfas naturalas ;
- pauretat ;
- alentiment de las campanhas d'eradicacion del moissal Aedes aegypti.
En 2001, mai de 609 000 cases foguèron senhalats dins las Americas, que 15 000 emorragicas.
Dempuèi 2006, plusors païses e territòris de la Cariba se trobèt a : Dominica, Jamaica, Surinam, Santa Lúcia, Martinica, Guadalope, Sant Martin (illa) e Guyana.
Al començament de 2008, prèp de 36 000 abitants de Rio de Janeiro contractèron la dengue, subrecargant las urgéncias espitalièras. 50 % dels malauts avián mens de 14 ans, 24 moriguèron. 2053 novèls cases foguèron senhalats dins la jornada del 20 de març[5].
A l'automne de 2009, dins l'Atlantic, es lo pichon archipèla del Cap Verd que subiguèt pendent dos meses una epidemia de dengue de tipe 3 e que, amb mai de 20 000 cases, toquèt 5 % de sa populacion, provocant sièis mòrts [6].
En setembre de 2010 un primièr cas de dengue autoctòn en Occitània foguèt descobèrt a Niça.[7]
Contaminacion[modificar | modificar la font]
Lo virus de la dengue se transmet a l'òme per mejan de moissals vectors del genre Aedes : Aedes aegypti lo pus sovent mas tanben Aedes albopictus e Aedes polynesiensis. Son moissalums que vivon en Vila o prèpa, en contacte amb l'òme.
Los moissals venon contaminats en fissant l'òme, e escassament per transmission verticala de la maire cap a l'uòu (1 cas sus 600). L'èsser uman seriá la principala sèrva naturala dels viruses de la dengue, mas tanben lo disseminador de la malautiá.
Existisson quatre serotipes diferents del virus de la dengue : DENV-1, DENV-2, DENV-3 et DENV-4. Son estrechament parents e provòcan los meteisses signes clinics. Pasmens son fòrça prèp los uns dels autres. Existís pas de proteccion immunitària crosada entre eles. Atal un meteis subjècte pòt èsser tocat mai d'un còp per la dengue, un còp per cadun dels quatre serotipes.
Una epidemia de dengue es sovent ligada a l’aparicion o a una novèla aparicion d’un serotipe que circulèt dempuèi fòrça annadas.
Se ditz « dengue primària » quand d'una prima infeccion, es a dire quand un subjècte es infectat amb un virus de la dengue pel tot primièr còp. Quand se torna infectar per un autre serotipe aprèp una prima infeccion se ditz alara « dengue segondària ». Quand per una dengue primària, lo ratio IgM/IgG en fasa precòça de la malautiá es pus elevat al moment d'una dengue segondària. Sembla que al moment d'una dengue segondària, lo risque de desvolopar una forma grèva seriá ben fòrça superior que al moment d'una dengue primària, multiplicat per 10.
Dengue emorragica, en expancion[modificar | modificar la font]
Lo tèrme de « dengue emorragica » designa una forma grèva de la dengue, amb de complicacions potencialament mortalas. Foguèt detectada pel primièr còp dins las annadas 1950, pendent d'epidemias a las Filipinas e en Tailàndia. Es uèi presenta dins gaireben totes los païses d'Asia ont es localament venguda una causa importanta d'espitalizacion e de mortalitat infantila [8]. En 2007, mai de 890 000 cases foguèron notificats solament sul continent american, que 26 000 de forma emorragica. Es una malautiá emergenta de grand desvolopament : abans 1970, nòu païses sofriguèron d'epidemias de dengue emorragica. En 1995, foguèron quatre còps pus nombroses e amb lo temps, de novèlas zònas son tocadas ; amb per exemple Veneçuèla estalviat fins a 2007 a notifiquèt a l'OMS mai de 80 000 cases, que almens 6 000 de forma emorragica. Segon las chifras de 2007 de l'OMS, se compta dins lo monde cada an prèp de 500 000 cases de formas emorragicas que un grand nombre, d'enfants, demandant una espitalizacion. Prèp de 2,5% dels malauts mòron e sens tractament adaptat, lo taus de mortalitat de la dengue emorragica pòt passar 20%. D'equipas ben formadas e equipadas pòdon baissar aquel taus a mens de 1%.
L'espandiment recent d'aquela pandemia s'explica per l'extension de l'airal de distribucion dels vectors (Aedes aegypti subretot, ben adaptat dins las vilas) e dels 4 tipes de virus implicats. La mondializacion dels escambis e l'urbanizacion creissenta, e tanben lo desreglament climatic facilitan la circulacion d'aqueles virus.
Formas clinicas - Simptòmas[modificar | modificar la font]
Aspèctes clinics, classificacion de l'OMS[modificar | modificar la font]
Existisson diferentas formas clinicas de l'infeccion pel virus de la dengue, mai o mens grèvas. La dengue es lo pus sovent benigna. La gravitat es fòrça variabla segon los subjèctes, anant de formas asimptomaticas (infeccion sens pas cap de simptòma) o pauresimptomatics (formas atenuadas, amb de simptòmas fòrça discrets) cap a de formas grèvas (formas emorragicas o amb sindròme de tust) podent metre en jòc le pronostic vital.
La definicion OMS 1997 d'una « dengue classica » (DF) probable es un estat febril agut associat a almens doas de las manifestacions seguentas:
- cefalèa,
- dolor retroorbitària,
- mialgia,
- artralgia,
- erupcion cutanèa,
- manifestacions emorragicas,
- baissa del nombre de leucocites
e
- configuracion serologica
o
- d'autres cases de dengue confirmat dins un meteis luòc e al meteis moment
Refonda de la classification de l'OMS[modificar | modificar la font]
La classificacion de l'OMS, de 1997, mostrèt sos limits.
L'OMS prepausa alara una novèla classificacion:
- Infeccion simptomatica per la dengue :
- Dengue
- Dengue sevèra
Dins aquela classificacion, es la permeabilitat vasculara, responsabla d'una pèrda de plasma, que ven lo critèri principal d'una dengue sevèra. Los signes precòces de pèrda de plasma son l'emoconcentracion, los escampaments pleurals e intraabdominals. Los signes de gravitat d'una dengue sevèra son los signes de tusts circulatòris (fredor de las extremitats, pols flac, lentor al tornar de la vascularizacion capillara), una alteracion de l'estat de consciéncia, d'emorragias de las mucosas e de manifestacions inabitualas coma fòrça lesions epaticas importantas, cardiomiopatia, encefalopatia e encefaliti.
Diagnostic[modificar | modificar la font]
Lo diagnostic positiu de la dengue se fa amb :
- arguments epidemiologics : sejorn en zòna d’endemia, periòde epidemic, precedents de prima infeccion
- arguments clinics : fèbre elevada, sindròme iperalgic, remission de 2-3 jorns, signes de fragilitat capillara o emorragics
- arguments biologics d’orientacion : leucopenie, trombopenie, ematocrite elevat
La suspicion clinica se pòt confortar o confirmar per un bilanç biologic necessitant una presa de sang.
Tractament[modificar | modificar la font]
Existís pas de tractament preventiu (vaccinacion) e pas mai de tractament curatiu especific antiviral de la dengue.
La dengue presenta generalament pas de complicacions, mas existisson d'escassas formas sevèras qu'implican de consultar un mètge e de defugir l'automedicacion. Per exemple la presa d'acid acetilsalicilic (aspirina) es contraindicada perque majorarián lo risc emorragic[9].
La terapeutica d'una dengue classica consistís en de mesuras simptomaticas simplas:
- repaus,
- reïdratacion orala,
- calmar dolor e fèbre amb de medicaments antalgics e antipiretics a basa de paracetamol,
En cas de formas pus sevèras :
- reïdratacion intravenosa,
- eventualament corregir un estat de tust emodinamic,
- transfusion de plaquetas.
Prevencion[modificar | modificar la font]
Existís pas cap de vaccin per s'aparar de la contaminacion. Los aspèctes preventius consistisson doncas a evitar las fissadas del moissal vector de la dengue.
Individualament, l'utilizacion de moissalièras e de repulsius es eficaça. L'esséncia de citronèla es pauc eficaça per aquel tipe de moissal, particularament agressiu.
Collectivament, la prevencion consistís a limitar lo moissalum. En Brasil, en Guyana e a las Antilhas Francesas, se cèrca l'eliminacion dels luòcs de ponduda del moissal, es a dire las sèrvas d'aiga estadissa e cauda. En particular, los barrils, botelhas, canetas, pòts de flors, copèlas. Dins una autra escala, las accions precisas son eficaças, coma l'assecament dels airals umids tal que l'aplicacion d'insecticida adaptat dins las zònas infectadas (en tenant d'aparar los predators dels moissals, e de pas favorir l'emergéncia de fonts resistentas).
Notas et reférencias[modificar | modificar la font]
- ↑ Dengue fever: essential data, 1999
- ↑ Etymology: dengue, 2001, Online Etymology Dictionary, Harper D
- ↑ Emerging Infectious Diseases, 2006, vol 12, etymologia: dengue [1]
- ↑ Pediatric Dengue Vaccine Initiative (PDVI), presentacion "Estimating the global burden of dengue" 2a Conferéncia Internacionala sus la Dengue, 15-17 d'octobre de 08 , Phuket, Thaïlande
- ↑ [2]
- ↑ Cap Verd TV
- ↑ (fr)un premier cas non importe de dengue en metropole
- ↑ (fr) Pagina OMS, Dengue et dengue hémorragique, Març de 2009
- ↑ (fr)Dossier de presse dengue 2010 - Direction générale de la santé, Sous direction prévention des risques infectieux sur http://www.sante-sports.gouv.fr
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- (fr) La dengue, sur le site de l'Institut Pasteur
- (fr) La dengue, sus lo site de l'OMS
- (fr) Articles relatifs à la dengue sur le site de l'InVS
- (fr) INVS 13/01/07 Dengue dans les départements français d'Amérique, Point au 12 janvier 2007
- (fr) Bulletin d'Alerte et Surveillance Antilles Guyane (AVRIL 2008, N° spécial : La Dengue dans les DFA : Aspects cliniques et épidémiologiques..)
- (fr)Fiche sur la dengue sur le site de l'Agence de la Santé Publique du Canada
- (en) Site governamental de luta contra la dengue Singapor
- (en) Dengue Virus Net Information site for dengue symptoms, prevention, treatment, vaccine research and outbreak news.
- (en) Dengue dins http://www.cdc.gov
- (en) Guidelines for diagnosis, treatment, prevention and control. A joint publication of the World Health Organization (WHO) and the Special Programme for Research and Training in Tropical Diseases (TDR). New edition 2009.


text:
Hommarting
Hommarting es una comuna francesa, situada dins lo departament de Mosèla e la region de Lorena.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
- Anciana possession de las abbayes de Wissembourg e de Marmoutier, e de la évêché de Mètz, aguda en fief per de nombroses senhors (Lutzelbourg, Lening-Réchicourt).
- #Passar a la França en 1661, al comte de Trauessèr l'an 1766 e als Custine l'an 1781.
- Ancienne possession des abbayes de Wissembourg et de Marmoutier, et de l'évêché de Metz, tenue en fief par de nombreux seigneurs (Lutzelbourg, Lening-Réchicourt).
- Passa à la France en 1661, au comte de Longeron en 1766 et aux Custine en 1781.


text:
1765
Aquesta pagina concernís l'an 1765 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Asia[modificar | modificar la font]
China[modificar | modificar la font]
Dins l'encastre de sa politica expansionista de restauracion de l'anciana esfère d'influéncia chinesa, l'emperaire Qianlong (1735-1796) s'interessèt a Birmania. D'efèct, lo país, tornat unificat dempuei quauqueis annadas, èra una menaça per la frontiera sud de l'Empèri mai sei principalei fòrças èran mobilizadas còntra Siam. Ansin, una invasion dau territòri birman semblava un projècte aisat. Pasmens, una premiera ataca foguèt arrestada tre la frontiera per lei Birmans (→ 1766).
Arts[modificar | modificar la font]
Sciéncias e tecnicas[modificar | modificar la font]
Energia[modificar | modificar la font]
Invencion de la premiera maquina de vapor utilizada coma un motor per l'engenhaire escocés James Watt (1736-1819). A l'origina, aquò èra destinat a pompar l'aiga dins lei minas tròp umidas per permetre l'utilizacion d'una maquina de Newcomen (1712). Pasmens, sa maquina conoguèt rapidament un nombre pus important d'aplicacions e favorizèt l'emergéncia dei premiereis industrias modèrnas a la fin dau sègle.


text:
Estrech d'Ormuz
L'estrech d'Ormuz (en persan تنگه هرمز, Tangeh-ye Hormoz; en arabi مضيق هرمز, Madiq Hurmuz), es un braç de mar fòrça estrech (d'una largor entre 60 e 100 km) entre lo golf d'Oman, situat al sud-èst, e lo golf Persic, al sud-oèst. Sus la còsta nòrd i a Iran e sus la còsta sud los Emirats Arabis Units e una enclava d'Oman (Musandam). Foguèt un refugi de piratas dempuèi lo sègle VII abC fins al sègle XIX e l'economia tradicionala de las tèrras de las ribas èra basada sus la pesca e lo comèrci de las pèrlas. Uèi a pres una granda importància estrategica perque se tròba a la sortida del golf Persic, ric en petròli. Compta las illas d'Ormuz, Laraq, Qeshm, Tonb e Abu Musa, totas jos sobeiranetat iraniana; que las doas darrièras, ne se disputan la sobeiranitat Iran e los Emirats Arabis Units. La vila principala de l'estrech es lo pòrt iranian de Bandar Abbas.
Trafic maritim[modificar | modificar la font]
Dempuèi l'acòrdi del 1èr de genièr de 1975, Oman e l'Iran asseguran, ensems, la vigilància del liure transit. En realitat, tot lo passatge se fa dins la partida omanesa de l'estrech, ont se tròba la zona mai prigonda e lo dispositiu de separacion del trafic. Las naus que travèrsan l'estrech seguent de corridors de circulacion largs de 3 km (un dins lo sens èst-ouèst, e l'autre dans le sens oèst-èst), separadas per un espaci enebit per la navigacion de 3 km. Aquelas disposicions foguèron presas segon la Convencion de las Nacions Unidas sul Drech de la Mar; e mai, Oman dispausa d'una estacion radar situada a la punta de la Musandam per contrarotlar lo trafic maritim.
Segon lo Departament American de l'Energia, prèp de 17 millions de barils i transitan cada jorn, o 2400 petrolièrs cada an.


text:
La Madelaine-sous-Montreuil
La Madelaine-sous-Montreuil es una comuna francesa, situada dins lo departament del Pas de Calais e la region del Nòrd-Pas de Calais.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
La Madelaine-jos-Montreuil a situat en lo departament del Passatge-de Calava (62). A traversat per la Canche. Las siás zònas marécageuses protegisson una fauna e una flore fòrça diversifiées en atrasent los toristas sustot l'estiu, estacion de la randonnée pédestre. La Madelaine a situat a doas Montreuil sus Mar, vila a fòrça important patrimòni istoric. La Madelaine es un pichon vilatge mas, aquel vilatge es fòrça reputacion. Aquela reputacion a a causa dels dos restaurants, de renom del pòble #qu'atrason los llaminers en venent principalament de tota la França e de Angleterre fins en las marais del pòble. L'estiu, La Madelaine aperten als pescadors #que la longitud de la Canche estendon las siás linhas jol solelh del Passatge de Calava. N'ivèrn la Madelaine es un canton de passatge pels ausèls migratoris; los ausèls en venent del nòrd de l'Euròpa s'agradan a i passar una nuèch, las chasseurs egalament.
La Madelaine-sous-Montreuil est situé dans le département du Pas-de Calais (62). Elle est traversée par la Canche. Ses zones marécageuses abritent une faune et une flore très diversifiées attirant les touristes surtout l'été, saison de la randonnée pédestre. La Madelaine est située à deux pas de Montreuil sur Mer, ville à très important patrimoine historique. La Madelaine est un petit village mais, ce village est très renommée. Cette renommée est due aux deux restaurants, de renom du village qui attirent les gourmands venant principalement de toute la France et d'Angleterre jusque dans les marais du village. L'été, La Madelaine appartient au pêcheurs qui le long de la Canche tendent leurs lignes sous le soleil du Pas de Calais. En hiver la Madelaine est un coin de passage pour les oiseaux migrateurs; les oiseaux venant du nord de l'Europe se plaisent à y passer une nuit, les chasseurs également.


text:
Sevinhac
Sevinhac (Sévignacq en francés) qu'ei ua comuna bearnesa administrada peu departament deus Pirenèus Atlantics de la region d'Aquitània.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Toponimia[modificar | modificar la font]
Las fòrmas ancianas que son : Sevinhac (1101, Cartulari de Lescar, citat per Marca, Histoire de Béarn), Seviniacum (1115, Cartulari de Lescar, citat per Marca, Histoire de Béarn), Sevinhacum (1270, Cartulari deu castèth de Pau, n° 1), Sebinhac (sègle XIII, Fòrs de Bearn), Sevinhac-Darrer (1385, Recensament), Sevignacq (fin deu sègle XVIII, Mapa de Cassini), Sévignacq-Thèze (dinc au decret deu 18 d'agost 1989).
Lo nom de Sevinhac que deriva deu nom latin Sabinius dab lo sufixe d'origina celtica -acos, latinizat en -acum; que's tracta deu domèni de Sabinius[1]. L'origina qu'es semblabla a la deus nombrós Sevinhac (noms biarnés), Savinhac (autres noms occitans), Savigneux (noms arpitans), Savigny, Savigné, Sévigny o Sévigné (noms francés)[2]. L'ancian nom oficiau Sévignacq-Thèze que s'explica per la volontat d'evitar la confusion dab Sévignacq-Meyracq, en òc Sevinhac e Meirac, au ras d'Arudi.
Istòria[modificar | modificar la font]
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Michel Grosclaude, Dictionnaire toponymique des Communes du Béarn, Escòla Gaston Febus, 1991
- ↑ Albert Dauzat, Charles Rostaing, Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France, Librairie Guénégaud, reedicion 1984


text:
Lockheed Martin F-22 Raptor
Lo Lockheed Martin F-22 Raptor es un caçaire furtiu estatsunidenc desvolopat a partir de la fin deis annadas 1980 per remplaçar lei F-15 intrat en servici dins leis annadas 1970. Inicialament destinat au combat aerian, lo F-22 es tanben capable d'assegurar de missions de sostèn d'operacions terreèstras, d'ataca electronica o d'ensenhament d'origina electromagnetica. Intrèt en servici en 2005. En causa de son còst fòrça important e de la fin de la Guèrra Freja, lei comandas foguèron fòrça reduchas per lo Congrès e la produccion se limitèt a 195 unitats.


text:
Palais Duhau
Lo palais Duhau (eventualament en occitan palais Deu Hau) qu'ei un deus principaus bastiment de l'avienguda Alvear, au numèro 1661, dens lo quartièr de la Recoleta a Buenos Aires.
Lo terrenh qu'èra a l'origina proprietat de la familha de Teodoro de Bary e que i arcuelhó l'infanta Isabèl en 1910 a l'escadença de las celebracions deu centenari de la Revolucion de mai de 1810.
Aquesta prorpietat que ho crompada e avalida peus hrairs Duhau entà i bastir aqueth palais d'estil neoclassic d'inspiracion francesa. La loa familha qu'i demorè abans d'estar crompat entà crear ua ostalaria de 5 estelas nomada Palacio Duhau - Park Hyatt Buenos Aires. Que ho inaugurada lo 12 de julhet de 2006 dab 165 crampas e un restaurant francés.


text:
Lo plaser de perpensar e d'escríver en lenga gascona. Aquiu qu'avetz lo men caièr aubrit.
dijous, 11 de juliol de 2013
Doble sens e engèni gascon.
Un cas plan conegut qu'ei lo vèrbe pensar qui pòt voler díser suenhar (cuidar en catalan) e imaginar, saunejar...perpensar, qué! (pensar en catalan). Lo vèrbe perpensar qu'ei un gasconisme qui permet de sortir de l'ambigüitat semantica de pensar. En gascon, un pensaire qu'ei un suenhaire, un infermèr, que non un perpensaire (cf. Lespy, Palay). L'emplec de pensaire tà diser perpensaire o pensador qu'ei un "onguesisme" (occitanisme non gascon). En catalan tanben, l'ambigüitat qu'ei estada resolguda. Lo significat de suenhar deu vèrbe pensar qu'ei cadut en desús, totun qu'existiva plan hens la lenga antica (cf. Alcover-Moll). Pensar dab lo significat de suenhar qu'ei estat remplaçat per cuidar (deu latin cogitare). Atau, en catalan contemporanèu, (un) pensament qu'ei tostemps sinonim de (una) pensada. En francés, l'ambigüitat semantica deu mot penser, eretada deu vèrbe latin pensare, n'ei pas estada lhevada sonqu'a l'escríver, mercés ad ua reformeta ortografica (penser vadut panser).
Un aute cas plan conegut d'ambigüitat en gascon qu'ei lo deu doble vèrbe horar. Un que vien deu latin fullare (catalan follar, leng. folar, fr. fouler), l'aute deu latin forare (leng. forar, fr. forer, prt. furar). Lo gascon que s'a resolgut lo problèma de l'ambigüitat semantica gràcias a dus gasconismes (o aumens un gasconisme e dilhèu un manlhèu). Lo prumèr qu'ei pèhorar ("horar dab los pès"), derivat de horar (fullare). Lo segon qu'ei horadar, qui ei ua reconstrucion a partir de horat qui arretrobam hens las lengas latinas meridionaus en contacte dab lo gascon (esp. horadar, cat. e arag. foradar) e qui lo gascon s'estima mei d'emplegar quan los occitans non gascons e dísen forar. La forma corta horar sinonima de horadar qu'ei caduda en desús, probablament victima de la soa omofonia dab l'aute vèrbe horar. Aquera forma demora fossilizada hens la toponomia (Pèirahorada) . On aquera forma longa apareishó prumèr? En gascon tà evitar la confusion dab l'aute horar?
Un tresau cas qu'ei lo deus omonims gat (cat. gat, leng. cat, gat) e gath (cat. gall, leng. gal), qui's va resòlver per l'extincion quasi generau d'aqueth darrèr mot au profieit d'ua seria de sinonims incluant-i lo biarnesisme hasan au costat de poth e deus meridionalismes galh, galhe, galho..., etc.
Totun, que i a quauques cas qui los gascons i pòden emplegar un solet mot o ua medisha expression tà díser ua causa e lo son contrari, d'ua manèra qui non mancarà pas de suspréner lo qui n'ei pas gascon. Un exemple qu'ei coma (var. comba) (deu mot latin popular d'origina celtica cumba) qui pòt designar ua depression geologica (significat etimologic) e...un tuc, un pujòu. Unha ambigüitat semblanta caracteriza lo medish mot "coma" en catalan on, a mei de la dita depression, lo mot e pòt designar ua pradèra situada au som d'un tuc. Totun, que cau senhalar lo gasconisme baticomba (var. baricomba, de vallis + cumba) qui permet de designar especificament la depression. Un aute exemple qu'ei lo vèrb chautar (o shautar): las locucions que me'n chauti e me'n chauti pas que pòden estar completament sinonimas enter si en gascon. En realitat, la significacion de chautar que depen, aquiu tanben, deu parlar. N'i a qui emplegan que me'n chauti tà diser quaucòm com que me'n foti, mentre, tà d'autes, que serà tà exprimir lo contrari. Un tresau exemple que serà trigà's, qui pòt voler diser pèrder temps, hicà's en retard, autanplan amanejà's, esdeburà's o sia... destrigà's, qué! Aquerò tanben que marca l'engèni deu gascon.
NB Edit (27 d'agost de 2013). Lo diccionari etimologic de la lenga espanhòla (J. Coromines) que ns'ensenha horadar qu'ei atestat en espanhòu despuish lo sègle 12, mentre que foradar en catalan remonta au sègle 14. Qu'ei donc probable que tant en catalan com en gascon, lo mot qu'ei estat manlhevat de l'espanhòu. Alavetz, horadar, com galho, que son meridionalismes qui an remplaçat horar e gath, en perméter atau d'evitar la confusion dab los omonimes horar (pè-horar) e gat.
.
6 comentaris:
-
-
E en gascon pirenenc orientau, trigà's que vòu tanben díguer arrestà's.
- 13 de juliol de 2013, 10:53
- Joan deu Peiroton ha dit...
-
JPF Gran mercés peu comentari! Ailàs, lo gascon sud-orientau qu'ei plan mau arrepresentat hens los diccionaris de gascon modèrn(e).
Que seré intéressant qu'un dia ne sortisca un pro complet especiaument dedicat au(s) gascon(s) d' Aran, Coserans, Comenge, Varossa...
- 16 de juliol de 2013, 7:01
- Octavià Alexandre ha dit...
-
El llatí *fullāre 'batanar' és una forma reconstruida a partir dels seus descendents (i, per tant, porta asterisc), ja que no es troba al llatí clàssic, on hi ha fullō 'bataner'.
A partir de l'occità folar tenim el derivat regressiu fòla 'batan', manllevat pel basc septentrional (baix navarrès, suletí) bol(h)a. En aquests dialectes tenim també el verb ol(h)atu 'colpejar amb violéncia' (que suposo derivat de *fullāre), el derivat regressiu del qual és ol(h)a 'farga', estès per la major part del domini lingüístic basc.
- 23 d’agost de 2013, 13:32
- Octavià Alexandre ha dit...
-
A jo que'm sembla en efèit possible e quitament probable que horadar e sia un gasconisme qui viatgè en Espanha dab los tribalhadors immigrats gascons. Los catalans, los aragonés e los castelhans n'an pas nada arrason tà inventar aqueth mot, mentre los gascons que n'an ua de las bonas.
Amb això no puc estar més que en desacord. El fet que unes llengües neollatines hagin derivat el seu verb directament del llatí forāre, mentre que d'altres hagin encunyat un verb *foratāre a partir de forātu- no té res d'estrany, i de casos semblants n'hi ha per llogar-hi cadires, com diem en català.
Per altra banda, la paraula 'forat' en gallec i portugués (buraco, burato), ni tan sols prové del llatí, sinó que és prellatina.
- 23 d’agost de 2013, 13:47
- Joan deu Peiroton ha dit...
-
Allò que escrius a propòsit de foradar / horadar no explica gens per què de tot l’occitan, sols el gasco té horadar mentre que la resta de l’occitan té forar, per què el català i l’espanyol tenen foradar/ horadar formant un continuum amb el gascó, quan el portuguès té furar (eu foro tu foras etc) com la resta de totes les llengües romàniques..
Nota que el portuguès té els dos mots furo (s.m.) i furado (adj.).
Clar que això de buraco pixa fora de test, això dit amb respecte .
- 24 d’agost de 2013, 19:04
- Octavià Alexandre ha dit...
-
És que la Romània no és uniforme, i si estudiem l'àrea de difusió d'altres mosts, aquest no és el primer ni l'últim cop que el gascó s'alinea al costat de les llengües neollatines hispàniques. Per això no calen explicacions ad hoc.
- 26 d’agost de 2013, 14:50


text:
Sean Connery
Sir Thomas Sean Connery nasquèt lo 25 d'agost de 1930 a Edimborg en Escòcia). Es un actor (e ocasionalament productor) fòrça conegut mondialament per son interpretacion de James Bond. Foguèt recompensat amb un Oscar per sa trajectòria cinematografica.
Sean Connery es conegut per son accent particular plan caracteristic (accent escocés plan marcat) e son apariéncia atletica e carismatica. Foguèt mai d'un còp causit coma un dels òmes mai atractius per mantuna revista, a mai foguèsse plan mai vièlh que los autres sex simbòls.
Engatjament politic[modificar | modificar la font]
Connery es estat dempuèi un brave brieu pròche del Partit Nacional Escocés (Scottish National Party), partit favorable a l'independéncia d'Escòcia. Contribuís financièrament a la causa coma dins sas intervencions dins las entrevistas.


text:
Batalha de Leipzig
La batalha de Leipzig o batalha dei Nacions se debanèt dau 16 au 19 d'octòbre de 1813. Opausèt leis armadas coalizadas deis enemics de Napoleon Ièr, magerament Russia, Prússia, Àustria e Suècia, ai fòrças de l'Empèri Francés, magerament compausadas de soudats francés. Lei premiers jorns foguèron marcats per de combats saunós e lo mantenement de sei posicions per lei doas armadas. L'eveniment decisiu se debanèt lo 18 d'octòbre quand Saxònia cambièt de camp e acomencèt d'atacar lei Francés. L'arribada de renfòrç coalizats importants foguèt tanben un factor qu'encoratjèt la retirada francesa en direccion de Ren e entraïnèt l'abandon d'Alemanha per l'armada imperiala franc de quauquei garnisons que resistiguèron fins a 1814.
Ambé 200 000 soudats francés còntra 380 000 coalizats, la batalha de Leipzig foguèt lo combat pus important dau periòde napoleonenc.


text:
Biografia
Una biografia (del grèc bios ("vida") e graphein ("escriure"), es un genre de la literatura (o d'autres mejans, coma lo cinèma) basat sus la narracion escricha d'un personatge. Generalament, s'emplega lo mot biografia per de narracions sus de personatges pas fictius. Una biografia escricha sul quite autor se sona una autobiografia.
Una biografia es quicòm mai qu'una recopilacion de donadas (naissença, educacion, trabalh, etc.) o un curriculum vitae. Normalament, evòca tanben las emocions e los sentiments de la persona de cap a las experiéncies de sa vida.
Las biografies mai ancianas que se conescan son las qu'escriguèron los escribes de l'Antiquitat (Egipte anciana, Mesopotamia, divèrsas biografias de l'Ancian Testament e, mai avant, las biografias de la Grècia Anciana e los evangèlis, que contavan la vida de Jèsus de Nasaret. En general, la rigor istorica d'aquelas biografias es pro limitada.
Pendent l'Edat Mejana, los escrivans principals de biografias son los monges, qu'escrivon mai que mai sus de personatges religioses. Per çò qu'es de las tèrra occitanas conven citar las Vidas, biografias escrichas a prepaus dels trobadors. Es tre lo sègle XVII que s'entamena l'escritura de las biografias modèrnas suls personatges illustres. Uèi la biografia es un genre plan popular, tant en literatura coma al cinèma.


text:
Atomisme
L'atomisme es un sistèma filosofic qu'apareguèt en Grècia al sègle V abC segon que l'univèrs es constituit amb de combinasons de pichonas particulas indivisiblas nomenadas atòms (en grèc significa que se pòt pas dividir).
L'atòm es definit coma l'element mai pichon, mai espandit e indivisible, amb que totas las causas son fachas. Segon l'atomisme mecanista de Leucip e Democrit (sègles V e IV ab. C.), los atòms son de particulas materialas indestructiblas, desprovesidas de qualitats, que se distinguisson entre elas solament per la forma e la dimension, e que per sas divèrsas combinasons dins lo vueit constituisson los diferents còsses. La concepcion de la natura es absoludament materialista, e explica totes los fenomèns naturals en tèrmes de nombre, forma e grandor dels atòms. Fin finala redusís las proprietats sensorialas de las causas a las diferéncias quantitativas dels atòms. Aquel movement filosofic aurà un continuament amb la filosofia d'Epicur e Lucrèci.
Referéncias[modificar | modificar la font]
- (ca)Filosofia.net Biografias, explicacions e accès a Symploké.


text:
Processor central
Lo processor central, de l'anglés CPU, Central Processing Unit, es lo compausant essencial d'un ordenador qu'interprèta las instruccions e tracta las donadas d'un programa.
Es lo processor que provesís als ordenadors lor capacitat fondamentala d'èsser programats, es un dels compausants necessaris al foncionament de totes los tipes d'ordenadors, associats a las memòrias primàrias e als dispositius d'intrada/sortida. Un processor constituit d'un sol circuit integrat es abitualament nomenat microprocessor; pasmens, d'unes fabricants an desvolopats de processors en lescas: dins aquel cas las foncions elementàrias (ALU, FPU, sequençaire, etc.) son despartidas en divèrses circuits integrats especializats. La descubèrta del transistor en 1947 dobriguèt la via de la miniaturizacion dels compausants electronics e lo tèrme d'unitat centrala (CPU) s'es utilizat dins l'industria electronica tre lo començament de las annadas 1960 (Weik 1961).


text:
Segre
Lo Segre es un riu de Catalonha, afluent de l'Èbre per l'esquèrra. La siá conca compren de territòris de tres Estats: França, Andòrra e Espanha.
Nais al versant septentrional del pic del Segre, al circ de la Culassa, en Nauta Cerdanha, e desboca, après recórrer 265 quilomètres, al riu Èbre, al sieu passatge per Mequinensa (Baix Cinca).
Se tròba embassat a las paluns de Oliana, Rialb e Sant Llorenç de Montgai.
Del Segre ne sòrton de divèrses canals e sèquies de regadiu: lo Canal d'Urgèl e las siás divèrsas sèquies, lo Canal de Balaguer, lo Canal de Seròs, lo Canal d'Aragon e Catalonha, e c.a.


text:
Cercle antartic
Lo cercle antartic es un dels cinc parallèls principals indicats sus las mapas terrèstras. Es lo parallèl de 66° 33' 39" de latitud sud, la latitud pus septentrionala ont se pòt observar lo solelh de mièjanuèit al solstici de decembre. Foguèt traversat pel primièr còp lo 17 de genièr de 1773 per l'explorator britannic James Cook.
Definicion[modificar | modificar la font]
Lo cercle antartic marca lo limit nòrd del jorn polar al solstici de decembre e de la nuèit polara al solstici de junh. Al delà del cercle antartic, lo solelh demòra en dessús de l'orizont pendent almens vint-e-quatre oras d'arrèu almens un còp l'an (solelh de mièjanuèit). Recipròcament, lo solelh demòra en dejós de l'orizont pendent almens vint-e-quatre oras d'arrèu al mens un còp l'an.
A causa de la refraccion e que lo solelh apareis coma un disc e pas coma un punt, se pòt apercebre una partida del solelh de mièjanuèit la nuèit del solstici de decembre fins a 50' (90 km) al nòrd del cercle antartic (del meteis biais, al solstici de junh, se pòt apercebre una partida del solelh fins a 50' al sud del cercle antartic). Aquò se verifica al nivèl de la mar: de s'auçar aumenta aquelas valors.
Tèrras traversadas[modificar | modificar la font]
Lo cercle antartic es gaireben tot situat sus l'ocean Antartic e delimita aproximativament la forma del continent de l'Antartica. Mas copa aquel en qualques luòcs, en partissent de 0° de longitud cap a l'Èst :
- la Tèrra d'Enderby ;
- la Tèrra de Wilkes ;
- la peninsula antartica.
Lo cercle antartic travèrsa tanben las illas Balleny e passa fòrt prèp de l'illa Borradaile, dins lo grau de uèit quilomètres de larg entre las illas Young e Buckle.


text:
Es membres deth conselh permanent der Institut d’Estudis Aranesi- Acadèmia aranesa dera lengua occitana, dirigidi peth sòn president Jusèp Loís Sans, an presentat ath sindic d’Aran Carlos Barrera, es tres prumères publicacions dempús de que hè dus ans se publiquèsse eth decrèt de creacion dera Academia.
Se tracte de tres òbres, “Gramatica basica der occitan aranés”. “Per escriure l’occitan”. “Discorsi de presentacion der Institut d’Estudis Aranesi – Acadèmia aranesa dera lengua occitana (Arties 10 de Junhsèga de 2015) Discorsi d’entrada ena Acadèmia (Vielha 9 de Junhsèga de 2015)”.
Pendent era presentacion des òbres, Jusèp Loís Sans, expliquèc qu’es membres der IEA – Acadèmia aranesa dera lengua occitana se senten “eretièrs dirèctes d’ua lengua millenària, era lengua mès prestigiosa dera istòria dera literatura, qu’ei era mès fidèla e pròplèu ara emplegada pes trobadors”.
En cas dera “Gramatica basica der occitan aranés”, qu’eth conselh permanent se ne senten fòrça capinauti, Sans a destacat er hèt que se tracte d’un tèxte provisionau, donques qu’era lengua a dit “ei deth pòble e non serà enquia laguens d’un o dus ans quan se harà era publicacion definitiva, donques qu’açò depenerà der emplec sociau que se hèsque dera madeisha”. D’aguesta òbra s’an editat 2.500 exemplars.
En çò que tanh a “Per escriure l’occitan” de Jacme Taupiac, Sans a explicat qu’ei eth lingüista mès arreconeishut dera lengua occitana actuauments e qu’ei era madeisha nòrma qu’utilize eth ministèri d’educacion en França. Un tèxte ahigec que se poderà utilizar ena ESO e bachillerat. S’a hèt ua edicion de 1.000 exemplars.
Era edicion de “Discorsi de presentacion der Institut d’Estudis Aranesi – Acadèmia aranesa dera lengua occitana e Discorsi d’entrada ena Acadèmia“, definís era filosofia de trabalh des membres dera Academia, atau coma des representants des institucions qu’an ajudat ara creacion e existéncia dera madeisha. S’an editat mil exemplars.
Pera sua part eth sindic d’Aran Carlos Barrera, manifestèc que “entà eth Conselh Generau d’Aran ei un plaser arrecéber aguestes prumères òbres editades, donques que son elements de coesion dera nòsta lengua entà mantier normalizat er aranés-occitan estandard e eth sòn emplec sociau”.
Des òbres se harà era presentacion e era distribucion en totes es escòles dera Val d’Aran e en Institut d’Aran entà metér-les a disposicion de directors, mèstres e alumnes. Tanben se presentaràn en toti es ajuntaments dera Val d’Aran. Mès endeuant serà eth torn de presentar-les ar IEC (Institut d’Estudis Catalans), as conselheries de Cultura e de Justícia dera Generalitat de Catalonha, en IEI (Institut d’Estudis Ilerdenses) e ena Deputacion de Lhèida.
Jusèp Loís Sans a volut arregraïr fòrça especiuaments es ajudes arrecebudes pendent aguesti dus ans peth Conselh Generau d’Aran, era Generalitat de Catalonha e era Fondacion Era Caixa.
Fin finala Sans, a auançat quauqui uns des trabalhs actuaus deth IEA- Acadèmia aranesa dera lengua occitana, coma son eth Vocabulari basic der aranés, era Sintaxi dera varietat aranesa- seccion estandard e era Gramaticia basica der occitan estandard.


text:
1125
Aquesta pagina concernís l'an 1125 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
Comtat de Provença[modificar | modificar la font]
Fin dau conflicte entre lei còmtes de Tolosa e de Barcelona per la senhoriá sus lo Comtat de Provença. Lo fèu foguèt devesit entre un Comtat de Provença — que representava la màger part de la region — sota la direccion de Ramon Berenguièr III de Barcelona e un Marquesat de Provença sota la direccion de Anfós Jordan.
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Asia[modificar | modificar la font]
Comtat de Trípol[modificar | modificar la font]
L'annada foguèt marcada per la participacion a la campanha comuna dei quatres estats latins còntra leis armadas coalizadas d'Alèp, de Damasc e de Homs. S'acabèt per una victòria crosada a Azaz que permetèt ai Crosats de limitar leis efècts de la victòria turca dau Prat dau Sang en 1119.


text:
Dragon Li
Dragon Li ,(狸花猫 en chinés), (Lí huā māo en pinyin), es un gat considerat coma una raça domestica de la subespècie del gat chinés, Felis silvestris catus. Se reconeguèt pel primièr còp coma una raça a fins de 2003. E mai se aquela teoria contunha d'èsser un pauc controvertit, es estat tanpauc refutat científicament, e doncas largament acceptat coma l'origina d'aquela raça en fonts reproductrises establidas a la China.
Autres noms[modificar | modificar la font]
Li Hua Mao es lo nom mai frequent de la raça a la China, lo nom chinés Dragon Li es estat utilizat internacionalament per rebatre lo caractèr simbolic a la China correspondenta al mitic dragon chinés.
Descripcion[modificar | modificar la font]
Aquel gat possedís còrs fòrt, poderós e espés, amb cambas musculoses. Las siás pautas son redondas, e la siá coa es de longitud mejana. La capa de per lo del Dragon Li es d'una unica color marró daurat a la panxa, e atigrat amb linhas a l'esquina. A un cap redond e d'uèlhs grands, lluminosos amb forma de ametlla. Los sieus uèlhs son de color verda o jauna. Las aurelhas son de grandària mejana e arrodonides en las puntas, amb lo distintiu d'inflexion.
Caracteristicas[modificar | modificar la font]
Lo Dragon Li es fòrça intelligent e un bon companh. Aqueles gats son fòrça actius e los agrada jogar. Son d'animals fisèles, mas pas tròp afectuoses. Malgrat aiçò, son pas exigentes. Son independentes e se pòrtan plan amb autres animals domestics. Son tolerants amb los mainats.
Abitat[modificar | modificar la font]
Los gats de la raça Dragon Li se adaptan melhor als larèrs amb un fòrça espaci perque poscatz èsser actius. E mai se pòdon tolerar als mainats, son pas mascòtas idealas pels larèrs amb mainats pichons . Se los mainats son mendres de dètz ans o aital , lo Dragon Li probablament pas siá lo gat ideal.


text:
Palermo (Buenos Aires)
Palermo qu’ei un quartièr de Buenos Aires. Qu’ei en gran partida ocupat per ua seria de parcs aperats los bòscs de Palermo on òm troba lo Planetari Galileo Galilei. Lo parc 3 de Febrero (en occitan, 3 de heurèr) que ho creat peu president Domingo Faustino Sarmineto suber lo terren de la proprietat de Juan Manuel de Rosas qui perdó justament lo poder après la soa des.hèita de la batalha de Caseros lo 3 de heurèr de 1852. A la plaça de çò qui èra estat autes còps l'ostau de Rosas (èra estat seti deu poder executiu durant lo govern deu Restaurador) ua estatua Sarmiento, lo son enemic, que's quilha uei lo dia. Palermo qu’acesa tanben lo Jardin Japonés entertiengut per la comunautat nipona, lo Jardin Botanic renomat per la colleccion de plantas e per la soa massissa comunautat de gats que los aimadors deus felins e vienen neurir.
Au ras deu Jardin Botanic òm troba tanben lo Zòo de Buenos Aires.
Palermo qu’ei tanben associat dab las corrudas de chivaus per’mor deu son ipodròm pròche deu Centre Culturau Islamic Rei Fahd (Centro Cultural Islámico Rey Fahd en castelha), la mosqueta màger d’America Latina.
L'ipodròm de Palermo qu'ei evocat dens un famós tango de Juan Villalba interpretat per Carlos Gardel e qui dit :
¡Maldito seas, Palermo! Me tenés seco y enfermo, mal vestido y sin morfar, porque el vento los domingos me patino con los pingos en el Hache Nacional
(Malaja sias Palermo ! Que'm deishas sec e malaut, mau vestit e shens minjar per'mor que la moneda los dimenges que'm la perdi a l'Ipodròm Nacionau.)
La partida abitada de Palermo qu’ei divida enter Palermo chico (lo petit Palermo), zòna exclusiva e rica, e Palermo viejo.