text:
Marcha A Las Malvinas - Descargar Musica de Marcha A Las Malvinas
Las mejores Canciones de Marcha A Las Malvinas para Escuchar y Descargar gratis.
Resultados: Canciones de Marcha A Las Malvinas
Mas Musica Mp3Utilice la siguiente paginacion
TemaArtistaDuración
"Marcha A La Turca"La Tia Leonor Y Sus Sobrinos (Ar) 01:48 "La Marcha Real (La Marcha Granadera)"The National Anthem Of Spain 01:47 "Me Muero Por Suplicarte, Que No Te Vayas Mi Vida Me Muero Por Escucharte, Decir Las Cosas Que Nunca Digas, Mas Más Me Callo Y Te Marchas, Mantengo La Esperanza "Alex Ubago - Sin Miedo A Nada 05:11 "¡A Las Barricadas!(Marcha Triunfal) (Mapш иcпaHckиx pecпyблиkaHцeB BpeMeH ГpaждaHckoй BoйHы)"El Himno De La CNT/FAI 02:50 "Me Muero Por Suplicarte, Que No Te Vayas Mi Vida Me Muero Por Escucharte, Decir Las Cosas Que Nunca Digas, Mas Más Me Callo Y Te Marchas, Mantengo La Esperanza "Alex Ubago Y Amaia Montero - Sin Miedo A Nada 05:11 "Marcha Atrás (Viaje A La Semilla)"Kinky 03:45 "Marcha Atras (Viaje A La Semilla)"Kinky 03:46 "La Marcha Real (CeroдHя rиMH Ha эTy Myзыky, Ho бeз cлoB)"Himno Nacional De España 01:47 "La Marcha De Las Vitaminas"Esquivel 03:38 "La Marcha De Las Letras"ДeTckиe пeceHkи Ha иcпaHckoM языke. Rosa León 02:32 "La Marcha De Las Calaveras"Los Tiki Phantoms 02:24 "La Marcha De Las Botas"Suspenders 03:17 "La Marcha De La Morsa Valiente"Daniel Maloso 06:58 "03. La Marcha De Las Ratas"Horcas 03:34 "La Marcha De Las Ratas"Horcas 03:35 "Marcha De La Vida"Balkan Beat Box 04:08 "Marcha De La Vida"Balkan Beat Box(Pes2011) 04:08 "Marcha De La Vida |FIFASTORE.RU|"Balkan Beat Box 04:08 "Vinas Cantada"Marcha De Las Mal 02:29 "Marcha De La Vida (PES 2011)"Balkan Beat Box 04:08 "Marcha De La Vida"(PES 2011) Balkan Beat Box 04:08 "Marcha De Las Pulgas"Los Incas 02:03 "Marcha Por La Unidad"Quilapayun 02:33 "Marcha Hacia La Extincion"Looking For An Answer 00:53 "Marcha De La Vida"Balkan Beat Bo 04:08 "Marcha De La Vida"Pes2011 04:08 "Marcha De La Vida (PES2011)"Balkan Beat Box 04:08 "Marcha De La Vida (cut Version)"Balkan Beat Box 00:34 "Alegria - 14 - Marcha De Las Pulgas"Los Incas 02:03 "Marcha De La Bronca(cancion De Protesta)"Pedro Y Pablo 03:46 "Marcha De La Vida ( OST PES 2011 )"Balkan Beat Box 04:08 "Marcha De La Unidad"Quilapayún 02:33 "Marcha De La Vida (OST PES 2011)"Balkan Beat Box 04:08 "Marcha De La Santa Sangre"Orthodox 02:40 "Primavera"Marcha De La División Azul 02:21 "01. Marcha De La Santa Sangre"ORTHODOX- Sentencia ( 2009) 02:40 "09 - Marcha De La Reina"Argentinian Cast 02:15 "6. Marcha De La Produccion"Quilapayún 03:05 "9.Marcha De La Produccion"Quilapayun 03:05 "Revolución Libertadora: "Marcha De La Libertad""Argentina 03:18 "Sweat (A La La La La Long, A La La La La Long Long Li Long Long Long, C'mon! =) A La La La La Long, A La La La La Long Long Li Long Long Long) Hey!) New Life (2"►Mehrzad Marashi Ft. Mark Medlock 03:53 "/tu Peux Cracher Même Rire, Et Tu Le Dois/ A Ton étoile /A Marcos/A La Joie/A La Beauté Des Rêves/A La Mélancolie/A L'éspoir Qui Nous Tient/A La Santé Du Feu/Et"Noir Désir 04:27 "Marcha A Mi Bandera"Banda De Músicos 01:44 "A La-la-la-la Long, A La-la-la-la Long, Long Long Long..."Bob Marlie 03:45 "A La La La La Long"Bob Marley - A La La La La Long 03:45 "A Toi (A La Vie, A L'amour,A Nos Vies, A Nos Jours,A L'eternel Retour De La Chance,A L'enfant Qui Viendra,Qui Nous Ressemblera,Qui Sera A La Fois Toi Et Moi.)"Joe Dassin 02:53 "A Toi ♥ A La Vie, à L'amour A Nos Nuits, à Nos Jours A L'éternel Retour De La Chance A L'enfant Qui Viendra Qui Nous Ressemblera Qui Sera à La Fois Toi Et Moi ♥"Joe Dassin 02:44 "Sweat (A La La La La Long)(A La La La Long Mix)"Inner Circle 05:49 "..a La Vie, à L'amour..a Nos Nuits,à Nos Jours..a L'éternel Retour De La Chance..a L'enfant Qui Viendra..qui Nous Ressemblera..qui Sera à La Fois Toi Et Moi.."Joe Dassin 02:44
Top Busquedas de TaringaMP3


c: text/html

text:
Minerau
Un minerau (var. mineral) es una substància generalament inorganica formada naturalament o non qu'es caracterizada per sa composicion quimica e l'agençament de seis atòms segon una periodicitat e una simetria precisa. Lei mineraus son generalament solids e associats per formar de ròcas.
Somari
Proprietats[modificar | modificar la font]
En 2004, l'existéncia de 4100 mineraus èra reconeguda[1]. Pòdon èsser caracterizats per divèrsei proprietats. Lei pus visiblas son lor forma cristallina, lor duretat, lor densitat, certanei proprietats opticas (esclat, indèx de refraccion...), lor linha o lor color.
Clivatge[modificar | modificar la font]
Lo clivatge es la proprietat caracteristica d'un minerau de se rompre segon de plans e de direccions privilegiats. L'existéncia d'aquelei plans de clivatge depend de la simetria e de l'estructura cristallina dau minerau. Existisson de tipes generics de clivatges :
- Ges de clivatge se, après èsser estat espeçat, lo minerau presenta solament de superficias irregularas e ordinàrias. Aquelei mineraus son rars.
- Clivatge amb una direccion privilegiada, o clivatge basau, se lo minerau se romp per formar de pampalhetas o de fuelhs parallèls.
- Clivatge ambé doas direccions privilegiadas, o clivatge prismatic, se lo minerau s'espèça en rompent lei prismas dau cristau iniciau dins lo sens de la longor.
- Clivatge ambé tres direccions privilegiadas se lo minerau se romp per formar de cristaus compactes, sensa alongament marcat.
Color[modificar | modificar la font]
La color es una caracteristica importanta dei mineraus per lor identificacion o seis aplicacions. D'efècte, certanei mineraus tènon divèrsei varietats ambé de colors diferentas. Per exemple, es lo cas dau qüars que sa varietat violeta es dicha ametista e sa varietat transparenta es dicha cristau de ròca. En revenge, de mineraes an de còps una color fòrça caracteristica coma la malaquita qu'es verda viva.
La color dei mineraus es causada per l'absorcion o non dei ondas diferentas compausant la lutz solara. Ansin, la color blanca tèn totei lei radiacions fasent la lutz solara. La preséncia d'impuretats permet generalament d'explicar una color determinada. Per exemple, la preséncia d'oxids de cròme dins l'estructura dau corindon causa la color roja dau robí.
En foncion, lei mineraus son dichs :
- Acromatics per lei mineraus sensa color. I a pas d'absorcion de la lutz solara e lo minerau es vist transparent. Per exemple, es lo cas dau qüars cristau de ròca e dei diamants transparents.
- Idiocromatics per lei mineraus que tènon una color en causa de l'estructura dau minerau e non de la preséncia d'una impuretat. Per exemple, es lo cas de l'azurita o de la malaquita.
- Alocromatics per lei mineraus que tènon divèrsei colors en foncion deis impuretats presentas dins lo cristau. Es lo cas, per exemple, dau corindon o de divèrsei varietats de qüars.
- Pseudocromatics per lei mineraus ambé de colors entraïnadas per de fenomèns optics coma la difraccion. Un exemple es la labradorita.
Duretat[modificar | modificar la font]
La duretat es la resisténcia d'un còrs fàcia a l'abrasion, la penetracion o la raiadura. L'escala de Mohs es lo metòde principau per determinar una duretat. Es un sistèma simple onte cada minerau raia lo precedent o es raiat per lo seguent. Lei mineraus de l'escala son [2]:
Esclat[modificar | modificar la font]
L'esclat indica lo biais de qué la superficia d'un minerau rebat la lutz. Depend especialament de l'indèx de refraccion dau minerau. I a tres tipes principaus d'esclat :
- Metallic : es caracterizat per un indici de reflexion fòrça important, entre 0,4 e 0,6, e una absorcion de la lutz per lo minerau. Es lo cas deis elements natius coma l'aur o lei sulfurs. L'indèx de refraccion es generalament superior a 3.
- Submetallic : es caracterizat per un indèx de refraccion situat entre 2,6 e 3 e una reflexion pas totala de la lutz. Un exemple es la cuprita.
- Non metallic : es l'esclat dei mineraus transparents. Tèn divèrsei tipes segondaris :
- Vitrau : es l'esclat dau veire e dei mineraus amb un indèx de refraccion entre 1,3 e 1,9. 70% dei mineraus fan partida d'aqueu grop coma lei silicats, lei carbonats, lei fosfats, leis alogenurs e certaneis oxids e idroxids.
- Adamantin : es caracteristic dei mineraus amb un indèx de refraccion entre 1,9 e 2,6 e un indici de reflexion entre 0,1 e 0,2. Per exemple, es lo cas dau diamant.
- Nacrat : es caracterizat per una estructura de fibras finas.
- Perlejat : es caracteristic dei mineraus dau tipe dau mica.
- Cierós : lo minerau pareis cubèrt per un jaç de ciera.
Color de la linha[modificar | modificar la font]
La color de la linha es obtenguda per fretament dau minerau a la superficia d'una porcelana non esmautada. Coma la linha es gaire sensibla ais impuretats, aquela tecnica permet d'aver d'entresenhas sus la color dau minerau, especialament dins lo cas de varietats diferentas per la color. Per exemple, lei varietats roja (robí) e blava (safir) dau corindon an una linha blanca identica.
Macla[modificar | modificar la font]
La macla es l'associacion orientada d'unei cristaus identics liats per una operacion de simetria.
Classificacion dei mineraus[modificar | modificar la font]
Classificacion per origina[modificar | modificar la font]
Lei mineraus pòdon èsser classats en foncion de lor origina :
- sedimentària.
- volcanica o plutonica.
- metamorfica.
Classicacion de Strunz[modificar | modificar la font]
La classificacion de Strunz es basada sus la composicion quimica dei mineraus e permet lor classament entre dètz classas [3]:
- Lei elements natius fachs d'un element quimic unic coma lo diamant, lo sofre, l'argent, l'aur o lo coire.
- Lei sulfurs ambé l'ion S2-
- Leis oxids e leis idroxids ambé leis ions O2- o HO-. Aquela classa tèn de mineraus coma lo corindon.
- Leis alogenurs coma lei clorurs e lei fluorurs.
- Lei nitrats e lei carbonats ambé leis ions NO3- o CO32-.
- Lei borats ambé l'ion BO33-
- Lei sulfats (SO42-), lei cromats (Cr42-), lei molibdenats (MO42-) e lei wolframats (WO42-).
- Lei fosfats (PO43-), lei vanadats (VO43-), leis arsenats (AsO43-).
- Lei silicats (SiOx).
- Lei mineraus organics.
Classificacion de Kostov[modificar | modificar la font]
La classificacion de Kostov utiliza dotze classas egalament basada sus la composicion quimica dei mineraus :
- Leis elements natius.
- Lei sulfurs e sulfosals
- Lei alogenurs.
- Leis oxids e idroxids
- Lei silicats
- Lei borats
- Lei fosfats, arseniats e vanadats
- Lei wolframats
- Lei sulfats, seleniurs e tellururs
- Lei cromats
- Lei carbonats
- Lei nitrats e iodats.
Utilizacions[modificar | modificar la font]
Lei mineraus tènon una gamma importanta d'aplicacions dirèctas o indirèctas. D'exemples son :
- Dins la joielariá : certanei mineraus, dichs preciós o semipreciós, son utilizats per la fabricacion d'objèctes coma d'anèus o de braçalets. Un exemple es lo diamant[4].
- Dins l'agricultura coma lei nitrats o lei fosfats.
- Dins l'indústria dau veire per de mineraus coma lo qüars[5].
- Dins la produccion de metaus coma minerau per de mineraus tenent un percentatge important d'un metau dins sa composicion quimica. Per exemple, es lo cas de la galena per la produccion de plomb[6].
- Dins la construccion per lo gip[7].
- Dins la fabricacion dei monedas. Per exemple, es lo cas de l'aur[8].
Referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ A table of systematic mineralogy IV: numbers of minerals,[1]
- ↑ Nicola Cipriani, Minéraux et Roches, Edicions Gründ (1996), p.14.
- ↑ Nicola Cipriani, Minéraux et Roches, Edicions Gründ (1996), pp. 17-18.
- ↑ Nicola Cipriani, Minéraux et Roches, Edicions Gründ (1996), p. 34.
- ↑ Nicola Cipriani, Minéraux et Roches, Edicions Gründ (1996), p. 74.
- ↑ Nicola Cipriani, Minéraux et Roches, Edicions Gründ (1996), p. 90.
- ↑ Nicola Cipriani, Minéraux et Roches, Edicions Gründ (1996), p. 51.
- ↑ Nicola Cipriani, Minéraux et Roches, Edicions Gründ (1996), p. 86.
Bibliografia[modificar | modificar la font]
- Deer, W. A., Howie, R. A. i Zussman, J.: Orthosilicates, volum 1 de: Rock-forming minerals. Longman, Londres, 2a edició, 1982.
- Florence Mégemont: Dictionnaire des pierres et minéraux, Edicions Exclusif, ISBN 978-2-84891-004-8
- Kleber, W.: Einführung in die Kristallographie, Oldenbourg, 18a edicion. 1998, ISBN 3-486-27319-1
- Rösler, H. J.: Lehrbuch der Mineralogie, Deutscher Verlag für Grundstoffindustrie, Leipzig, 1991 ISBN 3-342-00288-3
- Edition Dörfler: Mineralien Enzyklopädie, Nebel Verlag, ISBN 3-89555-076-0
- Stefan Weiß: Das große Lapis Mineralienverzeichnis. 4a edicion. Christian Weise Verlag, Munic 2002, ISBN 3-921656-17-6
- Landmann, Dr. Andreas: Edelsteine und Mineralien, Verlag EDITION XXL, edicion de 2004. ISBN 3-89736-705-X
- Schumann, Prof. Dr. Walter: Edelsteine und Schmucksteine, BLV Verlags GmbH (11a edicion, 1999), ISBN 3-405-15808-7
- Nicola Cipriani, Minéraux et Roches, Edicions Gründ (1996).

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Senlisse
Senlisse es una comuna francesa, situada dins lo departament d'Yvelines e la region d'Illa de França.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Final Modèl:XVIe s començament Modèl:XVIIe s, a fach estat d'un fief e d'un senhor del Tribunal-Senlisse, en dependent de la châtellenie de Beaurain.
Lo domeni es de contunh aquerit per Claude de Lorraine, pòrti de Chevreuse pendent lo regna de Louis XIII e ven, en 1739, proprietat de Charles Louis d'Albert, pòrti de Luynes.
En 1842, lo pòrti de Luynes Aunorat Théodoric d'Albert dòta la municipalitat d'una comuna e d'una escòla (doas bastissas accolés) seguit d'una cantine.
Fin Modèl:XVIe s début Modèl:XVIIe s, il est fait état d'un fief et d'un seigneur de la Cour-Senlisse, dépendant de la châtellenie de Beaurain.
Le domaine est ensuite acquis par Claude de Lorraine, duc de Chevreuse durant le règne de Louis XIII et devient, en 1739, propriété de Charles Louis d'Albert, duc de Luynes.
En 1842, le duc de Luynes Honoré Théodoric d'Albert dote la commune d'une mairie et d'une école (deux bâtiments accolés) suivi d'une cantine.


text:
Gave de Pau
Lo Gave de Pau qu'ei un arriu pirenenc qu'a la soa hont en Bigòrra puish qu' arraja en Bearn dinc a las Lanas en Gasconha, Occitània.
Lo tèrme « gave » que designa un cors d'aiga dens la zòna deus Pirenèus occidentaus. Que's tracta d'un mot d'origina precèlta hèra utilizat en aquesta zòna, dinc au punt que hèra d'arrius e s'an perdut d'un sègle ençà los noms originaus entà vàder lo gave de...[1].
La soa hont que's situa dens l'ola de Gavarnia qui ho classificat en 1997 au Patrimòni de l'Umanitat per l'UNESCO, que's tròba en Bigòrra (departament deus Hauts Pirenèus) . Aqueth arriu vadut a Gavarnia que comença de s'anomenar Gave de Pau a partir de Lus e Sent Sauvaire, on arrecuelh las aigas deu Gave de Gavarnia e las deu Bastan. A partir de la confluéncia dab lo Gave d'Auloron, que pren lo nom de Gaves Reünits, abans de lançar las soas aigas dens Ador a Pèira Horada, dens las Lanas.
Enter las honts qui alimentan lo Gave de Pau, que i a la famosa hont, de reputacion miraculosa, de Lorda.
Vilas traversadas[modificar | modificar la font]
Lus e Sent Sauvaire, Lorda, Nai, Pau, Ortès, Labatut
Principaus afluents[modificar | modificar la font]
- Arriba esquèrra: Oson, Bés, Nés, Las Hies, Baïsa, Gave d'Auloron.
- Arriba dreta: *Ousse (fr), *Lagoin (fr).
Notas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Miquèu Grosclaude, « Les hydronymes pyrénéens en Béarn », Diccionari toponimic de las comunas de Bearn, Escòla Gaston Febus, Pau, 1991, p. 389.


text:
Estoria de Espanna
L'Estoria de Espanna sonada tanben Primera Crónica General dins l'edicion de Menéndez Pidal, es un libre de caractèr istoric escrich per l'iniciativa d'Anfós X de Castelha (que contribuiguèt activament dins sa redaccion) e qu'es lo primièr tractat grand d'istòria d'Espanha (de las originas biblicas e legendàrias al règne de Ferrand III de Castelha) en lenga romanica.
Datacion[modificar | modificar la font]
La primièra redaccion de l'òbra comença pauc après l'ascension al tron d'Anfós X (c. 1260) e conclutz cap a 1274 ; la segonda, apelada Version critica, redigida entre 1282 e 1284, data de la mòrt del monarca.
Son importància istoriografica[modificar | modificar la font]
Sa primièra redaccion, acabada durant las primièras annadas de 1270, compreniá quatre cents capítols. Lo rei sabent comencèt alavetz un autre projècte de caractèr universal, titolat General estoria (o Grande e general estoria), aladonc l'Estoria de Espanna foguèt suspenjada, l'istoriografia de l'epòca preconizant la redaccion ab initio.
L'Estoria de Espanna se difusèt e enlarguèt, e serviguèt de canon istoric fins après l'Edat Modèrna. La version definitiva aprovada per Anfós X acaba al capítol 616.
Fònts[modificar | modificar la font]
Las fonts principalas de l'istòria anfosí son las doas grandas cronicas latinas que constituissián la coneissença mai complèta de l'istòria espanhòla a aquela epòca: Chronicon mundi (1236), de Lucas de Tuy, evesque de Tuy, escaissat « lo Tudense », e De rebus Hispaniae (1243), de Rodrigo Ximénez de Rada, evesque de Toledo, escaissat « lo Toledan ». Al delà d'aquelas fonts, Alfós X se basèt sus mantuna cronica latina medievala, la Bíblia, l'istoriografia classica latina e aràbia, de legendas eclesiasticas e de cançons de gèsta.
I a de fragments de cançons de gèsta uèi perdudas, coma la « Comtessa traïdora », lo « Romanç del Infant García » e la « Cançon de Sanç II », en mai de partidas dels « Sèt Infants de Lara », la « Cançon de Ferran González » perduda o la gèsta de las « Mocedades de Rodrigo ». Las fonts aràbias donan a l'estil alfonsí l'emplec de comparacions e simils inabituals dins la pròsa occidentala e una fervor de perspectiva istorica e d'equilibri notables e la preocupacion per d'aspèctes economics e socials.
Referéncias[modificar | modificar la font]
Bibliografia utilizada[modificar | modificar la font]
- Deyermond, Alan D., Historia de la literatura española, vol. 1: La Edad Media, Barcelona, Ariel, 2001 (1ª ed. 1973), pp. 156-162. ISBN 843448305X
- Fernández Ordoñez, Inés, «El taller historiográfico alfonsí. La Estoria de España y la General estoria en el marco de las obras promovidas por Alfonso el Sabio»


text:
Las Sots
Las Sots[1][2][3] (Lassouts en francés) es una comuna roergassa situada dins lo departament d'Avairon e la region de Miègjorn-Pirenèus. .
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Çò Dourdou De Concas pren la siá font a Las Sots
Le Dourdou de Conques prend sa source à Las Sots
Istòria[modificar | modificar la font]
Qualques repères istorics sus la municipalitat de LASSOUTS
Quelques repères historiques sur la commune de LASSOUTS
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Espalion, Christian-Pierre Bedel, al canton, 1993
- ↑ Patrici Pojada, Repertòri toponimic de las comunas de la region Miègjorn-Pirenèus, Nouvelles Éditions Loubatières, 2009, ISBN 978-2-86266-573-3
- ↑ Sit Toponimia occitana
{{Roergue}


text:
Un article de Wikipèdia, l'enciclopèdia liura.
Otto Hahn (1879-1968) foguèt un quimista alemand. Recebèt lo Prèmi Nobel de Quimia de 1944.
Nasquèt lo 8 de març de 1879 dins la vila de Francfòrt de Men, situada a l'estat alemand d'Èssa. Estudièt quimia a l'Universitat de Marburg e de Munic, ont se doctorèt l'an 1901. A comptar d'aquel moment trabalhèt a l'universitat de Marburg; lo 1904 passèt a Londres e l'an seguent a Montreal, per s'establir fin finala a Berlin l'an 1906.
Moriguèt lo 28 de julhet de 1968 dins la vila de Göttingen, situada dins l'estat de Bassa Saxònia.


text:
Roan
Roan (en francés Rouen [ʀuɑ̃, ʀwɑ̃]) es una vila del nòrd-oèst de França traversada per la Sèina, prefectura del departament de la Sèina Maritima e capluòc de la region Nauta Normandia. La comuna comptava 111553 abitants en 2011. La metropòli Roan Normandia es 6ena de França, amb 486 519 abitants en 2011[1]. Amb 65501 abitants lo 1èr de genièr de 2011[2], son aira urbana es la primièra de Normandia, la 12ena de França, e la segonda del Bacin parisenc, après la de París[3]. Son bacin d'emplec, lo primièr de la region, atenh 824762 abitants[4].
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Musèus[modificar | modificar la font]
- lo Musèu de las Bèlas Arts de Roan es lo musèu d'art de la ciutat
- lo Musèu Maritim Fluvial e Portuari de Roan es un musèu subre l'istòria del pòrt de la ciutat e la navigacion.
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- (fr) Portal de la vila
- (fr) Torisme
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Insee - Population de l'unité urbaine de Rouen en 2011, consulté le 8 décembre 2014
- ↑ Insee - Population de l'aire urbaine de Rouen en 2011, consultat lo 8 de decembre de 2014
- ↑ www.insee.fr/fr/insee_regions/Haute-Normandie/themes/dossiers/autres/docs/au_rouen.pdf
- ↑ Insee - Résultats du recensement de la population de 2011 - Zone d'emploi de Rouen, consultat lo 8 de decembre de 2014
- Portal de Normandia
-
[[Categoria:Comuna de Normandia ]]


text:
Willer
Weiler en alemannisch ( Willer en francés) qu'ei ua comuna francesa deu departament deu Haut Ren e de la region d'Alsàcia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Willer Es un vilatge al sud de Mülhausen, en lo Nautor-Rhin, situat en la vallée de Hundsbach.
Willer est un village au sud de Mulhouse, dans le Haut-Rhin, situé dans la vallée de Hundsbach.
Istòria[modificar | modificar la font]
Willer A #èsser fondat als alentours del Sègle XIX. Willer A #èsser bastit sus un camp romain (en lo bòsc) e la siá via romaine (expedís de campanha).
Willer a été fondé aux alentours du Sègle XIX. Willer a été construit sur un camp romain (dans la forêt) et sa voie romaine (route de campagne).


text:
Saint-Sauveur (Vinhana)
Saint-Sauveur es una comuna peitavina, situada dins lo departament de Vinhana e la region de Peitau-Charantas.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
L'existéncia d'una desena de stations préhistoriques de plen aire testifica lo ancienneté de l'aucupacion umana.
Los traçats encara visibles de doas cauçadas gallo-romaines signan de vias ancianas e s'es trobat fons de villas gallo-romaine a Fontavilliers e als Épinettes.
Lo prieuré Antonin de Sant-Antoine de la Foucaudière a #èsser fondat en 1349 per Adam de Soissons e la siá esposa Catherine de Chavanyers. En 1366 a #èsser erigeix en commanderie.
La guèrra de #Cent Ans estrall lo país e en 1379 la glèisa e l'espital son en ruïnes. La nef e lo campanal son reconstruits de contunh lo chœur a acabat l'an 1493 al temps del commandeur Laurent Imbert.
A incendiat l'an 1569 pendent los guèrras de religion e en 1619 lo commandeur Laurent Astruc debuta los trabalhs de réhabilitation, mas la mai granda part de la nef rèsta arruïnada[1].
L'existence d'une dizaine de stations préhistoriques de plein air atteste l'ancienneté de l'occupation humaine.
Les tracés encore visibles de deux chaussées gallo-romaines signent des voies antiques et l'on a retrouvé des fonds de villas gallo-romaine à Fontavilliers et aux Épinettes.
Le prieuré Antonin de Saint-Antoine de la Foucaudière a été fondé en 1349 par Adam de Soissons et son épouse Catherine de Chavanyers. En 1366 il a été érige en commanderie.
La guerre de Cent Ans ravage le pays et en 1379 l'église et l'hôpital sont en ruines. La nef et le clocher sont reconstruits puis le chœur est achevée en 1493 au temps du commandeur Laurent Imbert.
Il est incendié en 1569 durant les guerres de religion et en 1619 le commandeur Laurent Astruc débute les travaux de réhabilitation, mais la plus grande partie de la nef reste ruinée[2].
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Peitau gotica, Yves Blomme, edicions Picard, 1993, ISBN 2-7084-0439-3
- ↑ Poitou gothique, Yves Blomme, éditions Picard, 1993, ISBN 2-7084-0439-3


text:
Combustible fossil
Lei combustibles fossils (o combustibles mineraus) son de combustibles nascuts de la transformacion de matèrias organicas, per descomposicion, compression e/o calor, en un procès long, e conservat generalament en jaç sosterranh. Son la matèria premiera de l'indústria quimica e la fònt d'energia pus utilizada dins lo monde. Lo carbon de tèrra, lo petròli e lo gas natural son lei combustibles fossils principaus.
Somari
- 1 Formacion dei combustibles fossils
- 2 Combustibles fossils principaus
- 3 Utilizacions
- 4 Reservas mondialas
- 5 Pollucions
- 6 Nòtas e referéncias
- 7 Bibliografia
Formacion dei combustibles fossils[modificar | modificar la font]
Descomposicion de la biomassa[modificar | modificar la font]
Leis èstres vivents son magerament compausats de carbòni, d'idrogèn e d'oxigèn. Après sa mòrt, aquela matèria organica se descompausada en causa de l'activitat microbiologica. Dins de condicions aeròbias, es a dire que lo dioxigèn pòu circular liurament, tot lo carbòni es transformat en dioxid de carbòni CO2. Se parla alora d'un fenomèn de « mineralizacion complèta ». En revènge, s'aquela matèria se situa dins de condicions anaeròbias, coma un jaç sosmarin per exemple, la mineralizacion complèta s'arrestar quand la quantitat de dioxigèn inicialament presenta es totalament consommat. Ansin, una fraccion relativament febla de la matèria organica va sedimentar e subir de reaccions diferentas que serán a l'origina dei combustibles fossils.
Formacion e pirolisi de querogèn[modificar | modificar la font]
En l'absència de dioxigèn dins lo jaç sedimentari, l'activitat de bacterias anaeròbias es la soleta possibla. Aquelei bacterias retiran alora l'oxigèn e l'azòte qu'an besonh per formar un residú dich querogèn. Aqueu darrier es una mescla de compausats de massa moleculara fòrça granda magerament formats de carbòni e d'idrogèn. Aquela activitat se debana dins la crosta terrèstra fins a de prefondors d'unei milièrs de mètres.
La tectonica dei placas entraïna l'enfonsament dau jaç sedimentari tenent lo querogèn amb una velocitat de quauquei mètres a quauquei desenaus de mètres per milion d'annadas. Dins lo corrent d'aquel enfonsament, lo querogèn es somés a de pressions e de temperaturas mai e mai autas. Quand una prefondor d'unei milièrs de mètres es agantada, la temperatura pòu agantar una valor sufisenta (entre 50 e 120°C) per entraïnar la descomposicion de querogèn. Aquela pirolisi causa magerament la formacion de petròli, de gas natura, de dioxid de carbòni e d'aiga.
Inicialament, lei produccions de petròli e de gas se debanon d'un biais simultanèu. Puei, quand la prefondor aumenta, e donc la temperatura, la formacion de petròli va passar per un maximum entre -2 000 e -3 000 m avans de venir negligibla en comparason d'aquela de gas a partir de -3 500 m.
Formacion de jaciments[modificar | modificar la font]
Lei produchs de la reaccion de pirolisi de querogèn son inicialament presoniers au sen dau jaç sedimentari dich « roca maire ». Pasmens, pòdon èstre expulsats d'aqueu jaç segon de mecanismes mau coneguts a l'ora d'ara. Se pensa que lei microfissuras de la roca en causa de l'aumentacion de la pression intèrna serán en partida a l'origina dau fenomèn. Après aquela expulsion, aquelei produchs montan vèrs la superficia de la Terra. Se rescòntran de rocas porosas, pòdon èstre pres a la leca e formar un jaciment en prefondor. Dins lo cas contrari, van arribar a la superficia. Ansin, lei premiers jaciments de petròli coneguts èran situats pròche de la superficia sota la forma d'afloraments.
Combustibles fossils principaus[modificar | modificar la font]
Carbon[modificar | modificar la font]
Lo carbon es una forma especiala de querogèn formada a partir de matèria organica venent de vegetaus superiors coma d'aubres o de feuses. Sa pirolisi va entraïnar la formacion de compausats que la concentracion de carbòni será mai e mai auta :
- la torba que tèn una concentracion situada entre 50 e 55%.
- lo lignit que tèn una concentracion situada entre 55 e 75%.
- l'olha que tèn una concentracion situada entre 75 e 90%.
- l'antracita que tèn una concentracion superiora a 90%.
La pirolisi d'aquela forma de querogèn forma tanben dau petròli e dau gas naturau. Aqueu darrier es lo responsable dei « còps de griso » que se debanan de còps dins lei minas de carbon.
Petròli[modificar | modificar la font]
Cada jaciment de petròli tèn una composicion unica que despend de son origina biologica e geologica. Lo petròli es donc compausat de milièrs de moleculas diferentas que son magerament d'idrocarbur. En foncion de sa composicion, lei petròlis son classats entre tres categorias principalas :
- parafinica quand lo petròli tèn una quantitat gròssa d'alcans.
- naftenica quand lo petròli tèn una quantitat gròssa de moleculas ciclicas o policiclicas.
- aromatica quand lo petròli tèn una quantitat gròssa de moleculas aromaticas.
Lo petròli brut, es a dire avans son rafinatge, tèn tanben un nombre grand d'elements diferents de carbòni e d'idrogèn. Lei principaus son lo sofre (de 0,1 a 5,0%), l'azòte e l'oxigèn (de 0 a 1,0 %) e de metaus coma vanadi o niquèl.
Gas naturau[modificar | modificar la font]
Quand la prefondor aumenta, leis idrocarburs formats per pirolisi pòdon èstre cracinats per la temperatura e formar d'alcans mai e mai leugiers fins au metan CH4 que lo compausat principau de gas naturau. Dins aquò, coma per lo petròli, d'un jaciment a un autre, se pòu trobar de quantitats diferentas d'alcans tenent dos a uech atòms de carbòni, de sulfur d'idrogèn, de diazòte o de dioxid de carbòni.
Idrocarburs non convencionaus[modificar | modificar la font]
Leis idrocarburs non convencionaus son de combustibles fossils diferents de petròli, de carbon e de gas naturau. De còps, l'apelacion es tanben atribuida ai jaciments d'aquelei tres produchs que son situats dins d'endrechs malaisats d'agantar coma un jaç fòrça prefond au fons d'un ocean. Seis utilizacions son recentas, o en cors d'estudi, e permesas per la demanda creissenta de petròli e l'aumentacion consecutiva de son pretz. Lei principaus son :
- leis arenas bituminós.
- lei pissarras bituminosas.
- leis idrats de metan.
- lo gas de pissara.
- leis òlis de pissara.
- lo gas d'olha.
L'esplecha de certaneis idrocarburs non convencionaus a ja començat especialament au Canadà qu'es vengut d'aqueu biais un productor important de petròli e ais Estats Units. En Euròpa, es encara relativament limitada en causa dei pollucions fòrça importanta causadas per aquelei tecnicas.
Utilizacions[modificar | modificar la font]
Transpòrt[modificar | modificar la font]
Lei formas solidas coma lo carbon e subretot liquida coma leis idrocarburs derivats de petròli (essència, gazole, querosèn...) son aisadas de transportar e sei combustions permeton d'obtenir una quantitat gròssa d'energia. Ansin, lei combustibles fossils son la fònt d'energia principala dins lo domeni dei transpòrts terrèstres, aerians o maritims dempuei lo començament de la Revolucion Industriala e leis invencions dei maquinas de vapor e de motors de combustion. Lei transpòrts representan donc l'utilizacion premier dei combustibles fossils. Per exemple, ais Estats Units, un baril de petròli es utilizat a 81% per produrre d'essència, de querosèn e de gazole.
Produccion d'electricitat[modificar | modificar la font]
Per de rasons similaras au domeni dei transpòrts, lei combustibles fossils, magerament carbòni e gas naturau, son tanben fòrça utilizats per la produccion d'electricitat dins de centralas termicas. En 1999, 40% de l'electricitat mondiala èra producha gràcias au carbon, 17% gràcias au gas naturau e 6% gràcias au petròli.
Indústria quimica[modificar | modificar la font]
L'indústria quimica es un utilaire important de combustibles fossils, magerament d'idrocarburs simples, que son utilizats per produrre de moleculas pus complèxas coma lei plastics, d'engrais o de cieras.
Materiaus de construccion[modificar | modificar la font]
Leis idrocarburs que tènon lei massas molecularas pus pesantas an de formas solidas dins lei condicions normalas de pression e de temperatura. Se pòdon donc utilizar coma materiau de construccion magerament sota la forma d'asfalt o de quitran per lo revestiment dei rotas.
Reservas mondialas[modificar | modificar la font]
En causa dau temps lòng necessari per transformar la matèria organica en combustibles fossils, aquelei darriers son de ressorsas non renovablas e lei ressorsas disponiblas son una question importanta per la societat umana contemporanèa.
En 2006, lei resèrvas conegudas de carbon èran estimadas a aperaquí 997 miliards de tonas, aquelei de petròli a 1,3 miliards de barils e aquelei de gas naturau a aperaquí 6 000 000 miliards de mètres cube. En foncion de la produccion actuala d'aquelei ressorsas, aquò representava :
- 148 annadas de produccion de carbon.
- 43 annadas de produccion de petròli.
- 61 annadas de produccion de gas naturau.
Dins aquò, l'existéncia de jaciments desconeguts de carbon e de gas naturau es fòrtament sospichats per lei scientifics e leis industriaus. En revènge, lei ressorsas de petròli semblan demenir pauc a pauc e lei descubèrtas de jaciments novèus son vengudas mai malaisadas entraïnant la recèrca de fònts d'energia alternativa o l'esplecha de jaciments dichs non convencionaus.
La reparticion d'aquelei reservas es relativament pauc uniforma. Per lo carbon, se situan principalament ais Estats Units, en China, en Russia, en Austràlia, en Índia e en Alemanha. Per lo gas naturau, se situan en Russia, en Iran, au Turcmenistan e au Qatar. Enfin, per lo petròli, son situadas au Pròche-Orient, au Venezuela, au Canadà, ais Estats Units, au Nigeria e en Russia. Son un enjòc estrategic major e pòdon faire l'objècte de conflictes armats entre estats o entre grops de populacion.
Pollucions[modificar | modificar la font]
L'utilizacion dei combustibles fossils es una fònt de pollucion atmosferica importanta en causa de l'emission de gas (CO2, SO2, NOx...) favorizant l'efièch de sèrra e donc l'escaufament globau au nivèu mondiau. Au nivèu locau, pòdon causar de pollucions de l'atmosfèra dei vilas e entraïnar l'aparicion de malautiás respiratòrias.
Leis emissions dirèctas d'idrocarburs dins lo mitan naturau representa tanben una fònt de pollucion grèva, especialament per lei mitans aquatics, car aquelei produchs son generalament relativament persistents e cancerigèns. Leis accidents dins lo domeni dau transpòrt d'idrocarburs entraïnan generalament de pollucions espectaclosas. Dins aquò, leis emissions volontàrias coma aquelei realizadas per lei petrolièrs dins leis oceans son un problema pus grèu per l'environament en causa de sei frequéncias superioras.
Enfin, se fau notar que l'esplecha novèla dei jaciments dichs non convencionaus necessita l'utilizacion de tecnicas fòrça polluissenta e consomant fòrça d'aiga[1]. D'accidents a tanben agut luòc durant d'operacions de foratge en direccion de jaciments situats en prefondor coma dins lo Gòf de Mexic en 2010[2].
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ (fr) Emmanuel Raoul, Sous les sables bitumineux de l’Alberta, Le Monde Diplomatique, abriu de 2010. [1]
- ↑ (fr) Emmanuel Raoul, Sommet UE-Canada : les sables bitumineux en accusation, Le Monde Diplomatique, 5 de mai de 2010. [2]
Bibliografia[modificar | modificar la font]
Ball, Max W.; Douglas Ball, Daniel S. Turner (1965). Edicions Bobbs-Merrill: This Fascinating Oil Business (en anglés).


text:
1745
Aquesta pagina concernís l'an 1745 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Republica de Gènoa[modificar | modificar la font]
Maugrat d'esitacions importantas, intrada en guèrra de Gènoa dins lo camp francés dins la Guèrra de Succession d'Àustria. L'objectiu de la Republica èra d'empachar lo Reiaume de Sardenha d'annexar Finale Ligure menaçant ansin de devesir son territòri en doas partidas.
Mond[modificar | modificar la font]
Arts[modificar | modificar la font]
Sciéncias e tecnicas[modificar | modificar la font]
Fisica[modificar | modificar la font]
Publicacion per Ewald Jurgen von Kleist (1700-1748) dau premier estudi depintant lo foncionament d'un condensator.
Economia[modificar | modificar la font]
Naissenças[modificar | modificar la font]
- 18 de febrièr - Alessandro Volta, fisician italian (m.1827)
Decèsses[modificar | modificar la font]
- 19 d'octobre - Jonathan Swift, escrivan anglés (n.1667)
- 19 de decembre - Jean-Baptiste van Loo, pintre francés (n.1684)


text:
Vannecourt
Vannecourt es una comuna francesa, situada dins lo departament de Mosèla e la region de Lorena.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Vannecourt Se situa al pè de la còsta viticole #que cor entre Castell-Salins e Morhange, orientat Es-Sud/Es.
Vannecourt se situe au pied de la côte viticole qui court entre Château-Salins et Morhange, orientée Est-Sud/Est.
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Vilatge e plan del prieuré de Salonnes, dins la província de Lorraine.
Village et bien du prieuré de Salonnes, dans la province de Lorraine.


text:
Matèria
En fisica, la matèria es tota causa que possedís una massa, ocupa un espaci e es subjècte a inèrcia.
Après la descubèrta de l'identitat onda-particula per Louis-Victor de Broglie, e de l'equacion E = mc2, se pòt pas far una distincion clara entre matèria e energia. Maugrat aquò se considèra generalament que la matèria es tot fermion, doncas leptons, o quarks. Lei leptons se caracterizan per complir lo principi d'exclusion de Pauli que fa que dos fermions identics pòdon pas ocupar un meteis estat quantic au meteis temps. Mentre que lei bosons, que transmeton lei fòrças entre lei fermions, e complisson pas l'exclusion de Pauli, doncas fòrça bosons pòdon èsser au meteis estat quantic a un temps, se considèran energia.


text:
Estrech de Torres
L'estrech de Torres (var. estreit de Torres) separa Austràlia e Papoa-Nòva Guinèa. Mesura aproximativament 150 km de larg. Al sud se tròba lo Cap York, lo punt mai septentrional de l'estat australian de Queensland. Al nòrd se tròba la província occidentala de Papoa-Nòva Guinèa.
L'estrech junta la Mar del Coralh (a l'èst) amb la Mar d'Arafura (a l'oèst). Es fòrça pauc prigond, e lo laberint d'escuèlhs e illas lo rend de plan mal navigar. Dins l'estrech se tròban las Illas de l'Estrech de Torres, abitadas pels Insulars de l'Estrech de Torres, un pòble melanesian pròche dels Papós.
Lo primièr a traversar l'estrech foguèt lo marin espanhòl Luis Váez de Torres, un lòctenent de l'expedicion de Pedro Fernández de Quirós que partiguèt de Peró fins al Pacific Sud en 1605. Après lo retorn en Mexic de la nau de Quirós, Torres continuèt fins a Manila, passant per las Molucas. Naviguèt al larg de la còsta sud de Nòva Guinèa, e capitèt probablament de veire l'extrèm nòrd d'Austràlia.


text:
Calendièr
Un calendièr (var. calendier) es un sistèma de marcar las datas en foncion del temps. Un tal sistèma foguèt inventat pels òmes per devesir e organizar lo temps sus de periòdes longs. Inicialament concebuts per èsser en acòrdi amb los fenomèns astronomics e los cicles de las sasons, los calendièrs venguèron indispensables per observar los eveniments astronomics, astrologics e tanben religioses.
Somari
- 1 Etimologia
- 2 Unitats del calendièr
- 3 Combinason de las unitats naturalas
- 4 Periòdes e unitats associats
- 5 Sistèmas de calendièrs dins lo monde
- 6 Nòtas e referéncias
Etimologia[modificar | modificar la font]
Lo mot calendièr deriva del latin calendae, « que son apelats », del vèrbe calare (« apelar »). Las calendas designavan pels Romans lo primièr jorn del mes qu'èra lo començament de la luna novèla e los jorns èran comptats a l'envèrs a partir de las calendas, de las nonas, cinquen o seten jorn del mes, de las idas, tretzen o quinzen jorn del mes. Aquel jorn, los pontifes anonciavan la data de las fèstas mobilas del mes venent e los debitors devián pagar lors deutes inscrits dins los calendaria (« libres de comptes »).
Unitats del calendièr[modificar | modificar la font]
Totes los calendièrs istorics son basats sus las unitats naturalas de durada definidas per de fenomèns astronomics.
Lo jorn[modificar | modificar la font]
Dins totas las civilizacions, l'alternança del jorn e de la nuèch pareis d'èsser estada l’unitat fondamentala de la marca de l'escorrement de l'an. Aquela se fa per la rotacion de la Tèrra, lo començament del jorn es pas simultanèu d’un punt a l’autre del glòbe terrèstre. Fins a una epòca recenta, èra pas un problèma perque las civilizacions vivián gaireben sens contacte las unas amb las autras. Lo desvolopament dels transpòrts e la possibilitat de difusar l'ora menèron a definir, al sègle XIX, la nocion de fus orari per far correspondre una ora donada amb una posicion aparenta del solelh dins lo cèl.
Lo mes[modificar | modificar la font]
Las fasas de la Luna essent de bon observar, foguèron un mejan facil de mesura del temps. S'utilizava las lunasons per comptar los temps superiors a qualques jorns. Dins las regions del glòbe ont las sasons son pauc marcadas, coma en Polinesia, la lunason demorèt longtemps, aprèp lo jorn, l’unitat fondamentala de mesura del temps. Lo calendièr musulman modèrne es tanben lunar.
L’annada[modificar | modificar la font]
Marcant las sasons, la revolucion de la Tèrra a l'entorn del Solelh, es a dire l'annada, prenguèt importància amb lo desvolopament de l’agricultura. Aquel cicle es d’una durada relativament longa e son escorrement se pòt marcar per exemple amb de fenomèns coma los solsticis. Es doncas probable que los òmes aurián utilizat l'alongament de las ombras per marcar lo debanament de l’annada, associat al percors aparent del solelh a respièch de las constellacions del zodiac.
Lo primièr calendièr basat sus l’annada poiriá èsser lo calendièr egipcian. Segon qualques teorias, los megalites dels sites de Nabta Playa o Stonehenge, o las formas dels temples astècas e maias poirián aver servit a mesurar las annadas.
Combinason de las unitats naturalas[modificar | modificar la font]
Los fenomèns astronomics presentats çai subre son independents, las unitats que definisson son pas commensurablas: lor repòrt es pas un nombre racional.
Aquela dificultat fa que los pòbles causiguèron de daissar lo calendièr se desincronizar o ben de lo recalar empiricament suls fenomèns celèstes, fins a pèrdre la continuitat dels jorns. Se ditz alara qu’un calendièr es puslèu aritmetic o puslèu astronomic.
L’annada e lo jorn[modificar | modificar la font]
A l'ora d'ara, una annada val 365,242201 jorns. Lo calendièr egipcian, puèi lo calendièr julian e lo calendièr gregorian son de bons exemples dels esfòrces successius que capitèron a sincronizar l’annada amb lo cicle de la Tèrra a l'entorn del Solelh.
E encara nòstre calendièr actual presenta totjorn una leugièra desincronizacion de l’annada, avalorada a qualques jorns (3 jorns) sus 10 000 ans.
Lo mes e lo jorn[modificar | modificar la font]
La durada mejana d’una lunason es de 29 jorns 12 oras 44 minutes e 2,8 segondas (29,53 jorns). Doncas en fasent alternar meses de trenta e de vint-e-nòu jorns, e a condicion d’apondre un jorn cada trenta meses, arribam a una precision acceptabla. Aquel mecanisme foguèt utilizat per totes los ancians calendièrs lunars per far correspondre l’òrdre dels jorns dins lo mes amb las fasas de la luna.
Lo mes e l’annada[modificar | modificar la font]
Una annada solara compòrta 12,36827 lunasons. Per establir l'annada calendièra e doncas conservar un acòrdi entre los meses e las sasons, los calendièrs caldèu e roman apondèron cada tres ans, un tretzen mes a lor calendièr. Mas l’armonizacion demorèt fòrça imperfièita.
Totes los calendièrs qu'atenguèron un grand nivèl de precision abandonèron l’idèa de sincronizar lo mes lunar e l’annada solara e son purament solars coma lo calendièr gregorian o ben purament lunars coma lo calendièr musulman. Per exemple dins lo calendièr gregorian, los meses seguisson pas las fasas de la Luna: l'annada es dividida en exactament dotze meses. Aqueles se pòdon gropar per 2 per formar un bimèstre, 3 per un trimèstre (una sason) e 6 per un semèstre (doas sasons).
Se pòt pasmens citar l’excepcion del calendièr ebraïc modèrne que se basa sul cicle metonic : 19 annadas correspondent a dos cents trenta cinc meses. Sus un cicle de dètz-e-nòu ans aquel calendièr definís doncas sèt annadas de tretze meses e dotze annadas de dotze meses. Cal pasmens èsser regularament sincronizat sul cicle de la Luna perque l’annada e lo mes atal definits son leugièrament excedentaris.
La sason e l’annada[modificar | modificar la font]
Dins fòrça calendièrs, i a quatre sasons : la prima, l'estiu, l'automne, e l'ivèrn. Aquelas sasons son pas totjorn a la meteissa plaça dins lo cors de l'annada, e quand, par exemple, los chineses o los cèltas metèron l'estiu de mai a julhet duel calendièr gregorian, lo solstici d'estiu, jorn pus long essent mai o mens al mitan, dins lo calendièr modèrne europèu, l'estiu comença amb lo solstici d'estiu.
En China, l'annada comença amb la prima, mas, dins de païses escandinaus, comença amb la fèsta de mièg ivèrn (Midtvintersblot), lo solstici d'ivèrn, venguèt Nadal mai recentament.
Periòdes e unitats associats[modificar | modificar la font]
Los autres sistèmas per dividir e marcar lo temps son los multiples o sosmultiples de las tres unitats naturalas.
L’èra[modificar | modificar la font]
L’èra es un periòde de temps vague e subjectiu que comença amb un eveniment istoric marcant o fondador servant de punt de despart e causit per convencion coma annada 1 dins una cronologia.
L'èra crestiana comença l'annada supausada de la naissença de Jèsus. L’anno Domini, que determina uèi l'an 1 a la basa del calendièr gregorian, determinada per Dionysius Exiguus en 532.
Segon los calculs e una tradicion relativament tardièra a respièch de l'istòria d'un pòble josieu, perque remontan al sègle II, l’èra judaïca del calendièr ebraïc comença lo 7 d'octobre de 3761 ab. C. correspondent segon los cronologistas josieus a la creacion del monde. A la meteissa epòca, d'autres exegètas, crestians, calculèron la data de la creacion del monde (Anno Mundi) en 5509 ab. C., data a vegadas utilizada pels calendièrs de las Glèisas ortodòxas. Le Chronikon d'Eusebius Pamphili causiguèt 5199 ab. C..
L'èra olimpica (utilizada pels grècs de l'Antiquitat) comença en 776 ab C (annada dels primièrs Jòcs Olimpics). L’èra de Roma comença amb la fondacion de Roma, lo 21 d'abril de 753 ab. C. Los Romans descomptan atal las annadas Ab Urbe condita (« dempuèi la fondacion de la Vila »). L’èra juliana del calendièr julian, mesa al punt per l'astronòm Sosigènes d'Alexàndria sus òrdre de Juli Cesar, dintrèt en vigor lo 1er de genier de 45 Ab. C., e sa creacion es utilizada coma an 1.
Lo revelh esperital de Siddharta Gautama (lo darrièr Boda istoric) -543 pel calendièr bodista.
L’Egira, lo despart de Maomet per Medina, marca lo començament del calendièr musulman lo 16 de julhet de 622 del calendièr julian.
Los Maias de l'epòca classica (sègles IIIe a IX ap. C.) pensavan que las divinitats tornavan far mai o mens regularament los Òmes en divèrsas matèrias (fusta, milh per exemple) e que n'espèran qualques comportaments per los mantenir o pas dins l'existéncia e l'abondància o la carestiá. Los escribas maias estimavan viure dins una nena creacion començada un jorn 4 Ahau 8 Cumku de lor calendièr ritual, lo jorn origina numericament notat 13.0.0.0.0. dins lor numeracion vintesimala. Los especialistas fan correspondre l'origina de l'èra maia al 11 d'agost de 3114 ab. C. e deuriá s'acabar lèu, en decembre de 2012, e daissant plaça a la (n+1)ena umanitat.
Lo sègle[modificar | modificar la font]
Sègle es un mot d’origina romana mas los Latins li atribuisson una significacion fòrça mai vaga perque segon los autors podiá representar de vint-e-cinc a cent setze ans.
Contràriament a la cresença comuna, las annadas secularas coma 1800, 1900 o 2000 son las darrièras de lor sègle. Per definicion un calendièr comença en l’an 1; l'an 100 deu apartenir al primièr sègle per que faga cent ans. Atal, lo sègle XXI comencèt lo 1er de genièr de 2001.
Lo lustre[modificar | modificar la font]
Lo lustre es un periòde de 5 ans. A Roma, representava l'espaci de temps separant dos recensaments.
La setmana[modificar | modificar la font]
Los Egipcians, los Chineses e los Grècs gropavan los jorns en desenas, los Javaneses per cinc jorns. Le mot decada designa un periòde de dètz jorns, [1]. Pel primièr còp una setmana de sèt jorns apareis dins lo pòble ebrièu que l'aurián manlevat als caldèus. Aquela durada es mai o mens aquela d’una fasa de la Luna. L’adopcion del Shabat [2] coma jorn de repaus ven d'un comandament biblic. Per generalizacion, una annada sabatica torna cada 7 ans, alara que cal esperar 50 ans per que torne una annada jubilara e son Jubilèu.
En Mesopotamia, lo nombre sièis èra considerat coma benastrós e lo nombre sèt coma malastrós; èra doncas recomandat d'entreprendre res los 7, 14, 21 e 28 del mes, aquel jorn malastrós foguèt nomenat « sabbatu » e adoptat pels ebrièus.
En Occident, l'utilizacion de la setmana data solament del sègle III de nòstra èra. L’adopcion del dimenge coma jorn de repaus ven d'un decrèt de l’emperaire roman Constantin I lo Grand en 321.
Dins lo calendièr gregorian, perque un mes mejan compòrta 4,34812 setmanas, la setmana es pas una subdivision del mes. Levat evidentament pels meses de febrièr de las annadas que son pas bissextilas, que compòrtan exactament quatre setmanas o doas quinzenas.
Lo calendièr republican tornèt a la division del mes en decadas.
Lo jorn[modificar | modificar la font]
La division del jorn en unitats precisas es d’origina egipciana e caldèa. Los primièrs devesiguèron lo jorn en 24 partidas, 12 per la nuèch e 12 pel jorn. Los segonds devesissián lor jornada en seissanta partidas coma dins los calendièrs vedics d'Índia; a partir del sègle VII, los Babilonians manlevèron a Egipte la division de lor jornada en dotze partidas. Fòrça pòbles aprèp definiguèron lor nocion d’ora en copant en dotze partidas aqueles dos periòdes de duradas variablas segon las sasons.
La minuta e la segonda[modificar | modificar la font]
Serián benlèu d’origina babiloniana.
L’unitat contemporanèa de mesura de temps es la segonda que se definís dempuèi 1967 per un fenomèn atomic. Nòstra definicion del temps repausa doncas pas mai entièrament sus de cicles astronomics, fach unic dins l’istòria de l’Umanitat.
A causa de l'alentiment de la Tèrra per efèit de marèia, lo jorn actual es un pauc mai long qu'aquel de 1820 que serviguèt a la definicion istorica de la segonda. Cal doncas, pontualament, realizar un « saut » en apondent una segonda (o retirar una segonda, çò que encara jamai se produguèt) a un o dos jorns de l’annada per demorar sincronizat amb la rotacion de la Tèrra. Aqueles ajustaments son irregulars perque las variacions del periòde de rotacion de la Tèrra son elas meteissas irregularas e encara mal explicadas. Aquels ajustaments, anonciats de meses abans per l’International Earth Rotation and Reference Systems Service (IERS), se fan a datas predefinidas en fin de mes, en apondent o retirant una segonda a la darrièra minuta d'una jornada.
Sistèmas de calendièrs dins lo monde[modificar | modificar la font]
Un calendièr es lunar o solar segon que privilègia lo mes o l’annada. Dins un calendièr lunar, la durada mejana d’un mes se deu aprochar d'aquela d’una lunason: 29,530589 jorns. Dins un calendièr solar, la durada de l’annada deu èsser de 365,242190 jorns.
Calendièrs solars[modificar | modificar la font]
- lo calendièr de l'Egipte antica ;
- lo calendièr haab (calendièr maia civil que donèt tanben lo xiuhpohualli astèca) ;
- lo calendièr còpte ;
- lo calendièr etiopian ;
- lo calendièr Êzîdî ; (Curdistan)
- lo calendièr persan, subretot en Iran e Afganistan;
- lo calendièr essenian ;
- lo calendièr etrusc ;
- lo calendièr Egira: utilizat pels musulmans
- los calendièrs d’origina romana :
- lo calendièr roman ;
- lo calendièr julian, calendièr roman reformat per Juli Cesar ;
- lo calendièr julian proleptic; lo jorn julian es un procèssus de compte continú dels jorns ligat a aquel calendièr ;
- lo calendièr julian astronomic ;
- lo calendièr Rumî ;
- lo calendièr gregorian:
- lo calendièr gregorian proleptic ;
- lo calendièr gregorian astronomic ;
- lo calendièr julian revisat, una partida de las Glèisas ortodòxas ;
- proposicions de reforma del calendièr gregorian :
- lo calendièr universal ;
- lo calendièr fixe ;
- lo calendièr suedés, utilizat del 1er de març de 1700 al 30 de febrièr de 1712
- lo calendièr berbèr tradicional, o cajmi
- lo calendièr maçonic.
- lo calendrier Badí‘;
- lo calendièr republican, calendièr revolucionari francés ;
- lo calendièr revolucionari sovietic ;
- lo calendièr patafisic ;
- lo calendièr sayana, calendièr nacional oficial d'Índia ;
- lo calendièr tamol ;
- lo calendièr bengalî ;
- lo calendièr curd ;
Calendièrs lunars[modificar | modificar la font]
- lo calendièr musulman ;
- lo calendièr Tzolk'in, calendièr ritual Maia.
Calendièrs lunisolars[modificar | modificar la font]
S’agís de calendièrs lunars que son ajustats cada annada solara amb de meses intercalars:
- lo calendièr ebrèu ;
- lo calendièr de Coligny
- lo calendièr chinés ;
- lo calendièr japonés ;
- lo calendièr atic.
Autres calendièrs[modificar | modificar la font]
- lo calendièr de Bali, calendièr complèxe, ni lunar ni solar;
- lo calendièr liturgic catolic, coma calculat pel comput.


text:
Literatura catalana
La literatura catalana es la literatura escricha en catalan, sens referéncia al luòc o l'origina de l'autor. Aital compresa, se dividís en tres grands periòdes: l'esplendor medievala, la Decadéncia (ont per motius politics e per encausa de l'esplendor del Sègle d'Aur espanhòl demesiguèt l'usatge del catalan coma lenga de cultura) e la literatura contemporanèa (que mercé a l'ambicion del programa de la Renaissença lo catalan reüssiguèt nòvament un lengatge bon per la creacion culturala).
Somari
- 1 L'esplendor medievala
- 2 L'edat modèrna. La Decadéncia
- 3 Literatura contemporanèa
L'esplendor medievala[modificar | modificar la font]
Començament: Las Quatre Grandas Cronicas e Ramon Llull[modificar | modificar la font]
En parallèl a l'esplendor viscuda per la tradicion dels trobadors en occitan (en part tributària de l'òbra elaborada per d'autors catalans coma Guillem de Berguedà, Cerverí de Girona, Berenguer de Palol, Guilhèm de Cabestanh o Guerau de Cabrera) nos cal plaçar lo desvolopament de la pròsa sus istòria. Dins lo sègle citat, s'escriguèron quatre cronicas en lenga catalana de valor istorica mai o mens discutibla: lo Libre dels Feits, dictat pel sobeiran Jacme I, instituïguèt una vasta confession fòrça variada; la Cronica de Bernat Desclot, elaborada pel cronicaire Bernat Desclot, contextualiza brèvament los règnes anteriors a Pere II lo Grand per tal d'expausar amb fòrça precision los eveniments que se debanèron en aquel temps; la Cronica de Ramon Muntaner, òbra del quite Ramon Muntaner, de caire mai epic, compren lo periòde existent entre Jacme I e Alfons III; e, puèi, la Cronica de Pere III, possiblament dictada pel quite rei, argumenta l'ensems de sas entrepresas politicas.
Ramon Llull es considerat coma lo creador del catalan literari. Lo designe de la siá òbra se fondamenta en una solida ambicion crestiana; après aver patit una prigonda crisi religiosa, Llull s'avodèt a espandir la fe crestiana sens relambi. L'ensems de la siá vasta òbra (près de 250 títols escriches en catalan, latin o arabi), e a l'encòp la creacion d'una escòla destinada a l'instruccion de missioners crestians, demòstran cèrtament lo delèit que l'escrivan aviá en çò que tanh a la difusion del cristianisme. La siá òbra mai coneguda es Fèlix o Libre de meravilhas (Fèlix o Llibre de meravelles). La repercussion de l'òbra de Ramon Llull constituiguèt pas un fenomèn exclusivament nacional; son trabalh (tant filosofic coma religiós) foguèt largament reconegut a nivèl europèu.
Umanisme[modificar | modificar la font]
Los intenses e esperlongats contactes comercials amb Itàlia faguèron de Catalonha un centre important de difusion de la pensada umanista. Clara mòstra d'aiçò n'es la constitucion de la Cancelleria Reiala, organ administratiu de la Corona d'Aragon organizat a comptar d'una vasta ret de foncionaris (escrivans, notaris e secretaris) qu'òm lor demandava lo domeni de tres lengas especificas: lo latin (lenga de portada europèa), l'aragonés e lo catalan (ambedós lengas oficialas dins lo domeni de la Corona).
L'òbra de Bernat Mètge li cal èsser situat e comprés en partint de l'ambicion e lo prètzfach de la Cancelleria Reiala. Intellectual d'amplas coneissenças, compausèt una longa òbra en pròsa, que Lo Sòn (Lo Somni, 1399) ne n'instituissi lo ponch culminant.
D'autra banda, lo umanisme influiguèt clarament sus la trajectòria d'escrivans posteriors a Bernat Mètge: Andreu Febrer (autor de la primièra traduccion de la Divina Comèdia), Pere March, Jaume Gassull, Bernat Fenollar, Bernat Hug de Rocabertí o Pere Torroella (qualqu'uns d'eles apertenentas a la generacion del Sègle d'aur valencian) entre fòrça d'autras demòstran mencionada afirmacion.
En parallel al desvolopament de l'ideologia umanista, a Catalonha aqueriguèron tanben importància cèrtas voses apertenentas als estaments religioses. En aquel domeni, ressòrton las trajectòrias de Francesc Eiximenis, Sant Vicent Ferrer e Anselm Turmeda.
Sègle d'Aur valencian[modificar | modificar la font]
La problematica que causèt la mòrt del rei Martí I lo 1410 (procès que se culminèt lo 1412 amb lo polemic Compromís de Casp), amassa amb la Guèrra Civila qu'afectèt lo Principat a mejans del sègle XV, propicièron lo traslat del nuclèu intellectual de Catalonha a Valéncia.
Figuras del nivèl de Jordi de Sant Jordi, Gilabert de Próixita, Jaume Roig o Joan Roís de Corella acreditan la qualitat excepcionala que la literatura elaborada a Valéncia pendent lo sègle XV possedissiá. Tal periòde atenguèt sa qualitat maximala mercé a l'òbra lirica d'un dels poètas mai excellentes de la literatura catalana: Ausiàs March; amassa amb lo prètzfach (en domenis narratius) de Joanot Martorell e la siá òbra principala en Tirant lo Blanch, considerada en granda mesura un preambul del roman europèu modèrne. D'autra banda, cal allegar a la qualitat de l'òbra elaborada per autors anteriorament faches allusion; Joan Roís de Corella, per exemple, foguèt un umanista notable qu'escriguèt d'òbras de caractèr religiós, profà e filosofic, qu'òm voldriá entre el destacar l'importància de sa Tragèdia de Caldesa, brèva descripcion en pròsa referent a una relacion amorosa.
L'edat modèrna. La Decadéncia[modificar | modificar la font]
Renaissença[modificar | modificar la font]
La literatura catalana, sens trincar amb la tradicion medievala, recuperèt qualqu'uns dels canons estetics e dels modèls formals de l'art classic. Mas la preocupacion per l'estudi de las lengas classicas, caracteristica de l'umanisme, empediguèt pas lo desvolopament de las literaturas en lengas vulgaras. Mentre la minoritat nòbla dobtava en l'usatge de las lengas latina, castelhana e catalana, la majoritat populara contunhèt de refar e en agrandint en la quita lenga la tradicion qu'aviá elaborat en lo cors dels sègles.
Pròsa[modificar | modificar la font]
La pròsa catalana mai preciosa del periòde son Los de col·loquis de la insigne ciutat de Tortosa (1557) de Cristòfor Despuig, tant per l'usatge del dialòg, una forma literària classica, coma per l'esperit critic de lo sieu autor, en una pròsa nòbla, de caumas influéncias d'Eramse. Dins tanben de la la narrativa istorica, cal remarcar las cronicas de Pere Miquel Carbonell, Pere Antoni Beuter e Joan Binimelis, e lo roman, representada per L'espill de la vida religiosa, òbra anonima publicada lo 1515, atribuida per qualqu'uns a Miquel Comalada, amb influéncias de Ramon Llull e reformistas qu'atenhián una vertadièra projeccion europèa.
En lo terren de la literatura de divertiment, sorgisson "novelle" e "facècies" coma las de Jordi Centelles e Joan Timoneda e unas divertidas e desinibidas Estil·lades y amoroses lletres, de mejans sègle XVI. Aqueles ans, de mai, foncionava a Valéncia un teatre d'intencion realista e de ridiculizar que donèt de mòstras tan esplendidas coma La vesita, de Joan Ferrandis d'Heredia.
Poesia[modificar | modificar la font]
Lo melhor poèta catalan del moment foguèt Pere Serafí, influit pel idealisme amorós d'inspiracion de Francesco Petrarca o de Ausiàs March e l'ensems de dichas e de cançons popularas. Autres poètas, coma Andreu Martí Pineda e Valeri Fuster, insistiguèron amb una cèrt talent en los modèls costumistes valencians de la darreria del sègle XV. Los poèmas de Joan Pujol, ja a la segonda mitat del sègle XVI e los actes eclesiastics de Joan Timoneda, rebaton ja lo cambiament de la contrareforma, que li caliá culminar amb lo Barròc. Amb la Contrareforma desapareis aquel esperit de critica e de recèrca per defendre una vision mai pessimista de la vida.
Barròc[modificar | modificar la font]
Las primièras manifestacions barròcas (figuras anterioras coma Joan Timoneda o Joan Pujol pòdon se considerar coma unes iniciales simptòmas literaris de la contrareforma) se produsiguèron pas fins a començament del sègle XVII e se perlonguèron pendent tot lo sègle XVIII, alavetz ja amb elements d'estetica rococó.
En aquel periòde se recebon de claras influéncias del grand barròc castelhan, amb autors coma Garcilaso de la Vega, Luís de Góngora, Francisco de Quevedo, Pedro Calderón de la Barca, Baltasar Gracián, e ca, qu'agissián sens gaire relacion los unes amb los autres.
Una figura principala del barròc catalan foguèt lo poèta Francesc Vicent Garcia, que gaudiguèt d'un grand prestigi posterior, foguèt l'unic qu'atenguèt de formar una escòla, que la prenguèt aqueles aspèctes mai segondaris e que se perlonguèt fins plan dintrat lo sègle XIX. Francesc Fontanella e Josep Romaguera, aportarián tanben contribucions importantas pendent lo barròc.
Lo moment culminant d'aquel corrent pòt se situar pendent la Guèrra dels Segadors, quand i aguèt assages ja conscientes de renauir la cultura catalana e que fracassèt amb la desbranda de las armadas catalanas. Se li cal destacar sustot l'òbra poetica e dramatica de Francesc Fontanella. Autras figuras del barròc catalan foguèron Pere Jacint Morlà e Josep Blanch, tanben de mejans sègle XVII. Josep Romaguera, entre los sègles XVII e XVIII, manteniá amb relativa eficacitat aquelas intencions. Agustí Eura, Joan de Boixadors, Guillem Roca i Seguí e Francesc Tagell, de la primièra mitat del sègle XVIII, i insistissián amb pauca fortuna.
Illustracion[modificar | modificar la font]
Dempuèi la fin del sègle XVIII, la filosofia critica e l'estudi lingüistic e istoric de l'Illustracion avián renauit tota la concepcion de la cultura. Nais una nòva mentalitat que considerava que l'òbra li caliá èsser utila o pas èsser. Es epòca d'inicis d'activitats scientificas e d'un mensprètz envèrs la lirica gratuita. La maximala consideracion èra obtenuda pels tèxtes de moral o de pedagogia.
A Catalonha, foguèt representada per una sèria d'escrivans brilhants, en seguint l'iniciacion del valencian Jacint Segura, e represa, dins lo Principat, per l'impuls de l'avesque Ascensi Sales. Cal destacar tanben lo roman del alacantí P. Montengon Eusebio.
Cal tanben destacar un grop format de divèrses reviradors e escrivans, que Francesc Mulet, Antoni Febrer i Cardona e Joan Ramis amb l'òbra de teatre Lucrècia.
Totun se pòt afirmar que la literatura catalana en aquel periòde foguèt practicament inexistenta per çò qu'es de la literatura «culta». An perdurat solament l'ensems dels genres populars coma pòrtavoses mai qualificats del temps. Lo terren èra lo teatre brèu e d'umor ("entremesos") amb tèxtes (la majoritat inedita) redigits per pas professionals: de cartas, narracions privadas, e d'agendas que rebaton la mentalitat de l'epòca. Una mòstra seriá lo Calaix de Sastre del baron de Maldà, opausat als corrents illustrats coma literatura costumista, que tant de succès li caliá aténher en plen romantisme.
La poesia populara, espontanèa e vasta, conferiguèt a la literatura del sègle XVIII unes títols normalament amb una categoria superiora als atenguts per las temptativas cultas. Aquela literatura populara partejava solament amb l'illustracion l'epòca e lo fach de se desvolopar jols signes de «natura» e de «libertat». Mas èra sustot associada amb la lenga del pòble.
A la debuta del sègle XIX e mercé a Josep de Togores i Sanglada (comte de Aiamans) e a Antoni Puigblanch, autor ipotetic de Lo Temple de la Glòria, s'incorpòran ja qualques elements romantics.
Literatura contemporanèa[modificar | modificar la font]
La "Renaixença"[modificar | modificar la font]
Al cors de la primièra mitat del sègle XIX, nombroses autors catalans mostrèron una ambicion liberala influits pels corrents romantics d'Euròpa. Escriguèron majoritàriament lors òbras en castelhan. En aquel sens, cal destacar l'esfòrç de Josep Pau Ballot i Torres e la siá granda òbra: Gramatica y apología de la llengua cathalana (Gramaticiana e apologia de la lenga catalana, 1813).
La "Renaixença" es lo nom donat al grand movement restaurador de la lenga, de la literatura e de la cultura catalana que s'inicièt dins lo Principat a la primièra mitat del sègle XIX e que s'òbri amb el lo periòde contemporanèu de la literatura catalana. Coincidiguèt, mai o mens, amb la segonda part e esclatament del romantisme a Euròpa. Malgrat seguir cada tendéncia lor camin, se produsiguèt una integracion pel que respècta a l'usatge de la lenga e als ideals politics.
Se sòl situar dins lo periòde comprés entre l'aparicion, l'an 1833, en lo periodic "Lo vapor", de la Pàtria de Bonaventura Carles Aribau e de la presentacion als Jòcs Florals de 1877 del Atlàntida de Jacint Verdaguer.
Lo 1835 se restaurèt l'Universitat de Barcelona e lo 1839 foguèt publicat lo primièr libre de poesia en catalan, Llagrimes de viudesa (Lèrmas de viudesa), de Miquel Anton Martí. A las revistas e jornals de Barcelona, mentretant, sortián de composicions catalanas, malgrat que la primièra revista escricha integralament en catalan, "Lo Vertadièr Catalan", apareguèt pas fins lo 1843.
En los sieus inicis, la consciéncia de la Renaixença serà potenciada per la recuperacion de la pròpria istòria, pel poder creissent de la borgesiá liberala (sustot la de Barcelona), per èsser liberala e romantica, per utilizar amb una relativa normalitat la pròpria lenga e, de mai, amb una produccion literària seriosa e ambiciosa. Ne foguèsson los membres mai destacats: Marià Aguiló, Joan Cortada, Manuel Milà i Fontanals, Pau Piferrer e Joaquim Rubió i Ors.
A la segonda mitat del sègle XIX, la reforma es de mai en mai clar ajudat per qualques institucions coma l'Academia de Bonas Letras de Barcelona, l'Universitat de Barcelona o qualques sectors de la Glèisa (que representan Jaume Collell e Torras i Bages).
Per çò qu'es de la lenga, se promòvon los instruments culturals mai urgents e basics coma gramaticas e diccionaris. Se crèan los sieus pròpris mites politics (Jaume I o Felip V) e literaris (los trobadors) e estend la siá projeccion al delà de l'estudi e la lirica en un assag de catalanizar d'autres camps coma la filosofia, la sciéncia, l'art o lo drech.
Lo 1859 se fondèron los Jocs Florals que signifiquèron una granda projeccion populara. Aquela fondacion èra conservadora, mas e ajudèt a difondre la cultura dins los mitans populars, sustot rurals, e la situacion cambièt radicalament. Comptèron amb lo prestigi d'una reconeissença publica notabla, e se comencèron plan a Barcelona, foguèron reprodusits en fòrça autres endrechs del país e prenguèron lo caractèr d'organ suprèm de la Renaixença. Ajudèt a far sorgir un nombre fòrça considerable d'autors, fòrça sovent procedents de la pichona borgesiá urbana e consacrats gaireben exclusivament a la poesia, entre los que ne foguèsson los cabecièrs Antoni de Bofarull e Víctor Balaguer.
Fruch d'un caractèr puslèu conservador, lo movement, d'autra banda, gaireben pas afectèt la literatura populara que s'èra anat en produsint en catalan gaireben sens interrupcion en tot lo periòde de la decadéncia. Foguèt puslèu vist amb malfisança per los sieus autors (Abdó Terrades, Anselm Clavé o Frederic Soler).
Lo 1862, s'instaura lo primièr prèmi consacrat a la narrativa als Jòcs Florals, en resultant ganhanta lo roman L'orfeneta de Menargues, d'Antoni de Bofarull. Lo teatre faguèt pas partida dels Jocs fins lo 1875 amb l'estrea d'un dels primièrs dramas en catalan: Tal faràs, tal trobaràs, d'Eduard Vidal i Valenciano. La poesia culta, per contra, foguèt editada en catalan dempuèi 1839, mas lo sieu procès se coronèt amb lo prestigi del poèma epic L'Atlàntida, de Jacint Verdaguer, publicat lo 1878. Angel Guimerà foguèt la figura principala de la renaissença teatrala. En lo domeni narratiu, destacan d'autors coma Carles Bosch de la Trinxeria, Robert Robert, Emili Vilanova, Martí Genís i Aguilar, Dolors Monserdà, Josep Pin i Soler, e, especialemt, Narcís Oller.
Darrerias del sègle XIX e principis del sègle XX. "Modernisme" e "Noucentisme"[modificar | modificar la font]
A las darrerias del sègle XIX, en oposicion a la subrevivença incomprensibla de las formas romanticas fruch, basicament, del domeni floralesc, s'inicièt un procès de renauiment artistic qu'abastèt l'ensems de totas las modalitats artisticas (mai que mai l'arquitectura e la literatura). En aquel sens, cal mencionar l'importància del prètzfach realizat pel grop de L'Avenç (l'Avançada), publicacion que, entre lo 1881 e lo 1893, circulèt per el en grand mesura la carga ideologica del "modernisme".
Lo renauiment teatral arribèt de la man d'Adrià Gual, e atenguèt nivèls qualitatius destacables mercés la dedicacion qu'autors coma Santiago Rusiñol (prèp a una fin estetica), Ignasi Iglésias o Joan Puig e Ferreter (ambedós partidaris d'una foncionalitat sociala adscricha a l'importància estetica de lors òbras) concediguèron a lors confeccions teatralas.
En çò que tanh a la narrativa, la pròsa modernista restèt fòrça influida per la tematica rurala; lo païsatge, constituent inevitable en talas òbras, instituissi una fòrça imparabla qu'òm li assigna a el valors esperitalas que repercutisson en lo personatge, un individú amb idèas fèrmas e solitàrias qu'es pas comprés pels abitants primitius e endarrierats d'un mond rural presentat de faiçon negatiua. La narrativa modernista dona d'òbras de grand nivèl; meritan especiala mencion Raimon Casellas, Víctor Català, Joaquim Ruyra, Prudenci Bertrana, Josep Pous i Pagés e l'anteriorament apuntat Joan Puig e Ferreter.
En lo domeni poetic, lo procès d'innovacion restèt totalament ligat a la trajectòria de Joan Maragall, poèta compromés amb l'evolucion sociala que, malgrat escriure una poesia retorica, defendèt la siá "teoria de la paraula viva", en defendent l'espontaneïtat e lo sentiment del poèta. D'autra banda, cal mencionar l'òbra d'Apel·les Mestres, important precedent del Modernisme, de mai en mai de las trajectòrias de Guillem Tell i Lafont e Jeroni Zanné, de poètas que mostrèron cèrta atraccion vèrs lo clacissisme, prèps cèrtament a la generacion d'autors del noucentisme.
Contrari a la pensada liberala del Modernisme sorgiguèt lo Noucentisme, un ambiciós movement de principis conservadors amb pretensions politicas e administrativas (ligat a la Lliga Regionalista d'Enric Prat de la Riba), que regiguèt lo panorama cultural catalan de principis de sègle (1906-1923). Los noucentistes cresián en l'òbra plan facha, en establint coma modèls literaris los classics grècs e de latins. En aquel sens, cal nomenar l'òbra de Miquel Costa i Llobera e Joan Alcover, poètas apertenentes a L'escola Mallorquina (escòla Malhorquina), que desvolopèron lor òbra parallèlament a l'esplendor del Modernisme, se sometèron plan una concepcion de la literatura cèrtament desparièra per rapòrt a aqueles, en essent, en consequéncia, una considerabla influéncia pel tractat movement.
La poesia foguèt l'art mai avalorat pels noucentistes; las òbras d'autors coma Josep Carner, Guerau de Liost, Josep Maria López-Picó o Maria Antònia Salvà o acreditan clarament. Lor trabalh restèt presidit per la recèrca retorica e la riquesa del lengatge; opausada a la poetica modernista, la poesia noucentista trabalhèt, principalament, lo domeni retoric e formal de l'escrit.
Eugeni d'Ors constituissi un personatge transcendental dins del movement estudiat. Ideològ culte, escriguèt narratiu brèu e cèrts romans. De l'ensems de la siá òbra meritan mencion significativa las Gloses, publicadas al jornal La Veu de Catalunya (La Votz de Catalonha) del 1906 ençà. Amassa, cal situar l'esfòrç e lo trabalh menat a tèrme a la carga de la seccion de filologia del Institut d'Estudis Catalans, amb las figuras de Pompeu Fabra e Antoni Maria Alcover davant, en çò que tanh al procès de normativizacion lingüistica se fa referéncia.
Los inicis del sègle XX e l'establiment del regim franquista[modificar | modificar la font]
Prèviament a l'insurreccion de las tropas franquistas, en lo cors de l'espaci comprés entre los inicis del decenni dels ans 20 e l'acabament del decenni dels ans 30, la literatura catalana experimentèt una granda revolucion, mai que mai pel qu'al domeni poetic se fa referéncia. Al cors d'aquel periòde inicièron lors trajectòrias poètas cèrtament prèps a l'estetica prepausada pel simbolisme, coma Carles Riba, Marià Manent, Tomàs Garcés, Clementina Arderiu, Bartomeu Rosseló-Pòrcel o Joaquim Folguera (fòrça prèp a las avantgardas), fach que son a l'escasença d'el sovent considerats influits pel noucentisme. Autras, coma Joan Salvat-Papasseit o Josep Vicenç Foix, optèron per una concepcion artistica mai avantguardista se plan fòrça personal.
Josep Maria de Sagarra instituissi una figura d'importància notabla en lo contèxt de tala estenduda temporala. En mai de poèta brilhant excellent dramaturg, Sagarra participèt del procès de recuperacion del roman que, fruch dels postulats noucentistes, aviá reüsit fòrça segondària, en ne constituissent figura principala. Cal parallèlament situar lo trabalh d'autres narradors contemporanèus, coma Carles Soldevila, Miquell Llor, Francesc Trabal, Ernest Martínez Ferrando o Sebastià Juan Arbó, aital coma l'esfòrç demostrat per autors apertenentes a las generacions modernistes, coma Joan Puig i Ferreter o Prudenci Bertrana.
Succedida la Guèrra Civila Espanhòla, l’abolicion de l’Estatut d’Autonomia de Catalonha l’an 1938 signifiquèt l’inici d’un long procès d’espanholizacion qu'ensagèt metre fin a tota manifestacion explicita de la cultura catalana. D’aquela manièra, davant lo fach impossible de se participar en una manifestacion en la pròpria lenga, los intellectuals catalans optèron per traïr lors ideologias, contunhèron d'agir de manièra clandestina o acabèron plan en s'exiliant.
Los intellectuals que decidiguèron d'abandonar sos principis e sa lenga lor calguèt se decantar per una literatura d’expression espanhòla, amb manifestacions derivadas de l'ideologia en dominant, o en ensajant plan adaptar d'idèas pròprias de la cultura catalana d’abans de la guèrra (aquel es lo cas de Joan Ramon Masoliver, prèp a las avantgardas pendent los ans 20, que creèt la colleccion "Poesía en la Mano"
Malgrat aiçò, restèron a Catalonha autras intellectualas que se volguèron pas trincar definitivament amb la lenga e la cultura autoctòna. Foguèt lo cas d’aqueles qu'optèron per l’exili interior, es a dire, per agir en la clandestinitat. S’organizèron de reünions literàrias, reünions culturalas, lecturas poeticas, corses de cultura catalana, èca. amb l’objectiu d’arribar a la joenessa e formar aital de nòus escrivans capabla d’evitar la trencadura amb la cultura e la lenga catalana. Totes aqueles actes èran celebrats, mas, en cercles privats e davant un public redusit e especific. Comencèron tanben a se publicar una sèria de revistas de vitala importància, qualques unas que ne serián Poesia (1944-1945), Ariel (1946-1951) e Dau al Set(1948-1955). La primièra, creada per Palau i Fabre, èra de caire d'avantgarda, perque de mai d’un compromís amb la lenga aviá tanben un clar compromís poetic. La segonda, Ariel, foguèt inventada per Palau e Fabre, Josep Romeu, Miquel Tarradell, Joan Triadú e Frederic-Pau Verrié. Lo sieu antecedent mai clar èra "Poesia", e e mai se aviá pas un programa ideologic totalament unificat, subrevisquèt mercé a la volontat comuna de recuperar de determinadas valors del passat. Se volguèron pas se lamentar pel genocidi cultural e d’ne sorgiguèt aicí lo desir de s'arturar pas en la nostalgia e lo tradusir en accion. Volián demostrar que i aviá pas agut ruptura amb lo passat, e o faguèron en recuperant d'estrategias pedagogicas de la tradicion noucentista encaradas al futur. Es en aquela revista ont podèm entreveire clarament las doas tendéncias del moment: d’una banda, la tendéncia que defendiá lo clacissisme coma basa de la nòstra cultura e coma modèl a seguir; de l’autra, la tendéncia mai modèrna que defendiá l’art modèrne (Baudelaire, Rimbaud, Mallarmé, èca. Malgrat aiçò, tant Poesia coma Ariel sabèron innovar sens daissar jamai de banda la tradicion anteriora. En darrièr luòc, la revista Dau al Sèt comptèt amb la collaboracion d’artistas coma Modest Cuixart, Joan Ponç, Antoni Tàpies, Joan Josep Tharrats, Arnau Puig Grau e Joan Brossa qu'avián coma objectiu comun connectar amb la tradicion d'avantgarda anteriora a 1936, mai que mai amb lo surrealisme.
La majoritat dels intellectuals catalans que partiguèron a l’exili s’establiguèron a França, a l'excepcion d'aqueles que poguèren evitar l'invasion alemanda còlportaira a America, Mexic e Veneçuèla. Malgrat aver de renonciar a la pròpria lenga, aqueles catalans poguèren s'incorporar a una infrastructura culturala que los permetèt trabalhar coma professionalas en divèrses camps (jornalisme, mond editorial, arts grafics). E se quicòm avián en comun aqueles exiliats amb los intellectuals que s’èra demorada a Catalonha en trabalhant en la clandestinitat, èra la volontat de donar continuitat a la lenga e la tradicion literària catalanas. D’aquela manièra, e malgrat la dura situacion que lor calguèsse patir los que partiguèron a l’exili, sorgiguèron sulpic iniciativas per menar a tèrme aquela continuitat. L’an 1939 se comencèron ja a editar de libres e de revistas en catalan, coma per exemple la revista Catalonha, editada amb l’objectiu de contunhar l’òbra dels escrivans catalans. Ressorgiment e Germanor son qualques unas de las autras revistas que publiquèron tanben a l’exili los intellectuals catalans. Amb la meteissa volontat de continuitat lingüistica e culturala cal destacar tanben la mantenença dels Jòcs Florals de la Lenga Catalana entre 1941 e 1945.
En conclusion podèm dire que, a comptar de l’an 1939, los intellectuals catalans que se mòstran contraris al nòu òrdre politic meton en marcha, siá ja dempuèi l’exili o dempuèi la clandestinitat, divèrsas iniciativas amb una unica volontat comuna: la continuitat culturala e lingüistica.
Los escrivans actius pendent la repression franquista foguèron fòrça. Ne son exemple: Salvador Espriu, Pere Quart, Mercè Rodoreda, Pere Calders, Agustí Bartra, Llorenç Villalonga, Josep Pla, Domènec Guansé, Cèsar August Jordana, Lluís Ferran de Pol, Joan Sales, Xavier Benguerel, Carles Fages de Climent, Manuel de Pedrolo, Maria Aurèlia Capmany, Noel Clarasó, Gabriel Ferrater, Miquel Martí i Pol, Màrius Torres (inedit coma poèta), Joan Teixidor, Vicent Andrés Estellés, Guillem Viladot, Joan Vinyoli, Avel·lí Artís-Gener, Joan Perucho, Joaquim Amat-Piniella, Blai Bonet, Rosa Leveroni, Joan Fuster, Ramon Folch i Camarasa, Jordi Sarsanedas, Josep Maria Espinàs, Anna Murià, Joan Triadú, Joaquim Molas, Josep Maria Castellet, Teresa Pàmies, Josep Maria Llompart, Maria Àngels Anglada, Baltasar Porcel e mòlts autres.


text:
Neneh Cherry
Neneh Marianne Karlsson Cherry, mai coneguda coma Neneh Cherry (Estocòlm, 10 de març de 1964) es una cantaira, compositora, musiciana de rap e disc jockey suedesa. Sa musica qu'a per basa lo hip-hop es un barreja amb mantuna autra influéncies musicala. Se faguèt famosa mondialament en 1994 quand interpretèt la cançon "7 seconds" amb lo cantaire senegalès Youssou N'Dour.
Biografia[modificar | modificar la font]
Neneh Cherry nasquèt a Estocòlm en 1964 dins una familha d'artistas. Son paire, Amahdu Jah es un bateire sierraleonés e sa maire, Monica Karlsson tanben coneguda coma Moki Cherry, es un pintora e artista textila. A mai, son pairastre èra Don Cherry, un musician de jazz american que l'abaliguèt dempuèi la naissença e que ne prenguèt lo nom d'ostal. Del costat de son paire es mièja-sòrre de la cantaira Titiyo e del productor de disques Cherno Jah mentre que del costat de sa maire, es la mièja-sòrre del musician Eagle-Eye Cherry.
Quand èra pichoneta la familha de Cherry viviá dins una comunitat hippie, situada a l'exterior del vilatge de Hässleholm. Mai tard partiguèron totes cap al Reialme Unit e s'installèron a Pudsey, un vilatge anglés. A la debuta de las annadas 1970, emigrèron cap als Estats Units e demorèron a Nòva York. Quand aviá 14, Neneh Cherry abandonèt l'escòla e anèt viure a Londres.
Discografia[modificar | modificar la font]
- Raw Like Sushi (1989)
- Homebrew (1992)
- Man (1996)
- Neneh Chérie Remixes (1997)
- The Cherry Thing (2012)


text:
Grivesnes
Grivène en picard ( Grivesnes en francés) es una comuna francesa, situada dins lo departament de Somme e la region de Picardia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Grivesnes Se tròba al Sud-Es de Amians, sus la rota départementale D26, a ieu-camin entre Ailly-sus-Noye e Montdidier.
Grivesnes se trouve au Sud-Est d'Amiens, sur la route départementale D26, à mi-chemin entre Ailly-sur-Noye et Montdidier.
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Los exactions de la Jacquerie, nascuda justament dins lo vilatge vesin de Villers-Tournelle, an pas sens dobte pas agut d'estalviar lo castèl fortificat, alavetz existent (mas los títols e las fonts mancan).
Lo solar seigneurial de la Modèl:S- i aguèt destruit per las tropas bourguignonnes en lo moment de la siá jubilacion cap a Montdidier #que, vengudas de Beauvais #qu'avián pas pogudas investir (episòdi de Jeanne Cardat dicha « Jeanne Hachette »), avián estrossejat tota la part del Beauvaisis compresa entre la vila de las Bellovaques e Breteuil, abans de incendiar e de metre a sac lo Santerre.
Louis de Goussencourt (fils aîné de Robert, mencionat aicí-après) #far erigir lo còrs d'abitatge principal del castèl, entre 1611 (data de lo sieu matrimòni amb Catherine Lo Sellier, filha de Jean, pagador de la Gendarmerie de França) e 1640, data de lo sieu defalhiment.
Après las destruccions de 1636, un coble del pòble, François Matoret e la siá femna Françoise Louchet (o Trochet, los actes authentiques mencionan indifféremment los dos noms) emigrin e faràn soc a Quebèc, de meteis que dos membres de familhas seigneuriales de la region (#que Catherine de Belleau, veire aicí-dessous).
Engrandit Al Modèl:XVIIIe, lo castèl n'aperteniá a la fin del Ancian Regim a Louis de Goussencourt, comte de Grivesnes, #que pas #poder s'opausar a la confiscation del domeni decretat en rason de la sortida per l'emigracion de los sieus fils Louis-Henri (1766-1849). #Obténer malgrat aiçò la levada precintats en l'An II e, en lo moment dels adjudications de 1793 e 1794, lo castèl i aguèt vendut cossí plan nacional. Un abitant de Grivesnes, Roch Théry, #que los aïeux (venguts del Arrageois) ne residissián dempuèi mai de dos sègles en la parròquia, racheta una part de las tèrras aital coma lo molin, bens #que #retrocedir de contunh als sieus proprietaris. Lo domeni a #èsser vendut, en 1899, pel vicomte Urban Dominique de Beaurepaire de Louvagny a un notaire amiénois del nom de Lenain.
Pendent la Primièra Guèrra mondiala, l'archiu communales aguèron destruit, lo vilatge i aguèt estrossejat, #çò qu'entrenarà morcellements de proprietats e de las reconstructions. Del 29 de març al 7 d'abril de 1918, lo pòble #èsser lo teatre d'una batalha acarnissada[1], Actiu fins al còrs a còrs a la baïonnette, #que permet a las tropas francesas e britanicas de talhar la rota d'Amians a las tropas alemandas. De nombroses soldats #èsser enterrès sens ceremònia. Lo castèl, environat alavetz d'un parc de 19 a, en comprenent una distillerie de alcool industriala e una granja contigua de 132 a, i patís un déluge de obus #que la #deteriorar als dos tèrces. Lo 7 de junh de 1970, una stèle commemorativa a elevat en comun pels ancians combatents franceses e alemands.
Lo tèrç subsistint del castèl viu de divèrses proprietaris se succedir, de còps rapidament. Dempuèi, demorat longtemps a se vendre, es a nòu viscut e en cors de réhabilitation.
Les exactions de la Jacquerie, née précisément dans le village voisin de Villers-Tournelle, n'ont sans doute pas dû épargner le château fortifié, alors existant (mais les titres et les sources manquent).
Le manoir seigneurial du Modèl:S- fut détruit par les troupes bourguignonnes lors de leur retraite vers Montdidier qui, venues de Beauvais qu'elles n'avaient pu investir (épisode de Jeanne Lainé dite « Jeanne Hachette »), avaient ravagé toute la partie du Beauvaisis comprise entre la cité des Bellovaques et Breteuil, avant d'incendier et de mettre à sac le Santerre.
Louis de Goussencourt (fils aîné de Robert, mentionné ci-après) fit ériger le corps de logis principal du château, entre 1611 (date de son mariage avec Catherine Le Sellier, fille de Jean, payeur de la Gendarmerie de France) et 1640, date de son décès.
Après les destructions de 1636, un couple du village, François Matoret et sa femme Françoise Louchet (ou Trochet, les actes authentiques mentionnent indifféremment les deux noms) émigrent et feront souche à Québec, de même que deux membres de familles seigneuriales de la région (dont Catherine de Belleau, voir ci-dessous).
Agrandi au Modèl:XVIIIe, le château appartenait à la fin de l'Ancien Régime à Louis de Goussencourt, comte de Grivesnes, qui ne put s'opposer à la confiscation du domaine décrétée en raison du départ pour l'émigration de son fils Louis-Henri (1766-1849). Il obtint cependant la levée des scellés en l'An II et, lors des adjudications de 1793 et 1794, le château fut vendu comme bien national. Un habitant de Grivesnes, Roch Théry, dont les aïeux (venus de l'Arrageois) résidaient depuis plus de deux siècles dans la paroisse, racheta une partie des terres ainsi que le moulin, biens qu'il rétrocéda ensuite à ses propriétaires. Le domaine a été vendu, en 1899, par le vicomte Urbain Dominique de Beaurepaire de Louvagny à un notaire amiénois du nom de Lenain.
Durant la Première Guerre mondiale, les archives communales furent détruites, le village fut ravagé, ce qui entraînera des morcellements de propriétés et des reconstructions. Du 29 mars au 7 avril 1918, le village fut le théâtre d'une bataille acharnée[2], allant jusqu'au corps à corps à la baïonnette, qui permet aux troupes françaises et britanniques de couper la route d'Amiens aux troupes allemandes. De nombreux soldats furent enterrés sans cérémonie. Le château, entouré alors d'un parc de 19 ha, comprenant une distillerie d'alcool industriel et une ferme attenante de 132 ha, y subit un déluge d'obus qui l'endommagea aux deux tiers. Le 7 juin 1970, une stèle commémorative est élevée en commun par les anciens combattants français et allemands.
Le tiers subsistant du château vit plusieurs propriétaires se succéder, parfois rapidement. Depuis, resté longtemps en vente, il est à nouveau habité et en cours de réhabilitation.
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Maurici Tròp, La batalha de Grivesnes, Edicions Comitat de torisme de la Soma.
- ↑ Maurice Masse, La bataille de Grivesnes, Éditions Comité de tourisme de la Somme.


text:
Rascassa volanta
La rascassa volanta (Pterois volitans) es un peis fòrt verinós de la familha dels Scorpaenidae. Tanben es apelada peis escorpion[1] o peis leonreferéncia desirada.
Somari
Morfologia[modificar | modificar la font]
.
- Talha dels mascles : 38 cm.
Sa coloracion es variabla en foncion de son abitat. Per exemple, las espècias formas son mai escuras e gaireben negras dins los estuaris.
Possedís d'espinas dorsalas verinosas. Sa picadura es fòrt dolorosa. Son verin es destruch per la calor.
Biologia e ecologia[modificar | modificar la font]
- Prigondor : 2 m a 50 m.
Aquestes peisses an d'apendicis al dessús dels uèlhs. Capturan lors predas per aspiracion.
Ficha d'identitat[modificar | modificar la font]
Estatut : comun
Vida sociala : solitari o en gropes pichons
Longor : de 30 a 35 cm
Migracion : pas migraire
Mòde de vida : comunautats d'estèus marins
Activitat : nocturna e crepusculara
Reproduccion[modificar | modificar la font]
La rascassa volanta es un peis ovipar. La femèla pòt produire fins a 40 000 uòus per ponda. Lo taus de mortalitat es important. Qualques jorns pus tard, las larvas espelisson, mesuran pas alara que qualques millimètres.
Al cap de tres setmanas, seràn vengudas de rabalhas.
Reparticion[modificar | modificar la font]
La rascassa volanta se tròba dins l'ocean Pacific e dins l'èst de l'ocean Indian.
Dins la rèsta de l'ocean Indian e en mar Roja, se tròba l'espècia extrèmament vesina Pterois miles, tanben apelada rascassa volanta.
Usatge[modificar | modificar la font]
Lo peis es recercat tant pels aqüaris coma per l'alimentacion.
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- Referéncia FishBase : espècia Pterois volitans (Linnaeus, 1758) (en) (+traduccion (fr))
- Referéncia ITIS : TSN 166883 Pterois volitans (Linnaeus, 1758) (en)
- Modèl:Catalogueoflife espècia
- Pterois volitans dins www.aquabase.org (fr)
- Referéncia NCBI : Pterois volitans (en)
- Referéncia AnimalDiversityWeb : Pterois volitans (en)
- Referéncia GISD : espèce Pterois volitans (Linnaeus, 1758) (en)
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ D'aprèp Pterois volitans dins www.aquabase.org (fr)


text:
Reiningue
Reiningen en alemannisch (Reiningue en francés) qu'ei ua comuna francesa deu departament deu Haut Ren e de la region d'Alsàcia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Ancienne ferme, 22 rue Principale, dans laquelle naquit Romain Hinderer (1668-1744), missionnaire de la compagnie de Jésus en Chine.


text:
Quand mourut Jonathan
Quand mourut Jonathan [Quand moriguèt Jonathan] es un roman de l’escrivan francés Tony Duvert, publicat en 1978. L’òbra conta la relacion amorosa e sexuala entre un artista de 28 ans, Jonathan, e un mainat de sièis, Serge. L’argument es basat en la relacion que lo meteis autor aguèt l’estiu de 1973 amb un mainat d'uèch ans.[1] Se n’an publicat d'edicions en anglés e italian.
Referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Sebhan, Gilles. Tony Duvert: L'enfant silencieux. Paris: Denoël, 2010, pp. 92-9.


text:
Trompeta de claus
La trompeta de claus qu'ei ua mena de trompeta horadada entà poder prodúser gamas cromaticas. Los traucs que son tapoats e auberts au mejan de claus com dens los instruments d'espiulas (com la clarineta e lo clarin).
Qu'ei un instrument de transicion enter la trompeta barròca qui èra ua trompeta naturau deu repertòri limitat e la trompeta modèrna provesida de pistons. Au contra de la trompeta barròca, la trompeta de claus que pòt interpretar melodias complèxas e dens totas las tonalitats mes au prètz d'ua deterioracion deu son per'mor qu'ua trompeta horadada qu'a un son briga estiglant.
Duas òbras de musica classica escrivuda entà la trompeta de claus que son famosas e que son uei lo dia regularament interpretadas per trompetistas classics :
- Lo concerto per trompeta de Joseph Haydn, compausat en 1796.
- Lo concerto per trompeta de Johann Nepomuk Hummel compausat en 1803.
La trompeta de clau qu'èra acordada en Mib. L'invencion de la trompeta classica modèrna de cap a la meitat deu sègle XIX que la tornè definitivament obsolèta.


text:
Categoria:Projècte:Geografia
- Aquesta categoria recampa totes los projèctes consacrats a un tèma particular de la geografia e mai als projèctes consacrats a una region particulara del glòbe (continents, païses, regions administrativas).
Soscategorias
Aquesta categoria dispausa de 3 soscategorias, sus un total de 3.
*
- ► Modèl de coordenadas (21 P)
- Portal:Geografia (2 C, 10 P)
- ► Portal:Geografia/Articles ligats (18 P)
Articles dins la categoria « Projècte:Geografia »
Aquesta categoria conten l'article seguent.


text:
Un article de Wikipèdia, l'enciclopèdia liura.
L'Estanh de Taur es l'estanh litoral mai grand de la còsta bassa lengadociana e rosselhonesa. Las vilas de Seta e Agde se situan a sas extremitats èst e oèst.
L'estanh de Taur es una lòna desseparada de la mar Mediterranèa per una correja d'arena litorala que religa lo volcan d'Agde e lo Puòg de Sant Clar. Comunica amb la mar per lo grau de las Quilhas a Seta e per lo grau de Pissa-Sauma a Massilhan. Recep las aigas del Canal de las Doas Mars al luòc dich de Los Onglós. Es religat a Ròse per lo Canal de Ròse a Seta.
L'estanh a una superfícia d'aperaquí 7500 ha e una prigondor mejana de 4,5 m (lo punt pus prigond es lo trauc de la Bisa qu'atenh 32 m). Ocupa lo territòri de sèt comunas : Seta, Frontinhan, Los Banhs de Balaruc, Balaruc Vièlh, Bosiga, Lopian, Mesa e Massilhan. Es lo sèti d'una activitat d'elevatge de cauquilhatges (ustras e muscles) d'una importància economica granda per la region a l'entorn.


text:
Wikipèdia:Paginas de protegir
Aquesta pagina a per tòca de demandar la proteccion, semiproteccion o desproteccion d'una pagina. Efectuar una autra requèsta als administrators.
Utilizacion d'aquesta pagina[modificar | modificar la font]
Consultatz los critèris per las paginas protegidas abans de demandar una proteccion.
Pòdon figurar dins aquesta seccion unicament de demandas de :
- proteccion per de rasons administrativas
- proteccion de pagina d'utilizaire vandalizada
- proteccion de pagina qu'es pas mai d'actualitat
- proteccion de vòte claus
- semiproteccion respectant los critèris de semiproteccion
- (solament sus de vandalismes plan definits, e pas en rason de l'audiéncia fòrta d'una pagina)
Per totas las autras requèstas, mercé de las efectuar sus Wikipèdia:Guèrras d'edicion en cors, o sus una autra pagina mai apropriada. Seràn pas tractadas aicí.
Per ajustar una pagina dins aquesta categoria, i podètz apausar lo modèl {{de protegir}} o dirèctament la categoria « [[Categoria:Pagina de protegir]] ».
Somari
Conselhs als administrators[modificar | modificar la font]
Las paginas çai jos son de protegir sens esperar aprèp aver verificat que la proteccion se justifica plan, qu'es pas totjorn lo cas…
Podètz consultar la categoria « Pagina de protegir ».
Requèstas tractadas[modificar | modificar la font]
- Las requèstas classadas çai jos son estadas tractadas per un administrator.
- Las requèstas tractadas dempuèi mai d'una setmana son archivadas.
Requèstas refusadas[modificar | modificar la font]
- Las requèstas classadas çai jos son estadas refusadas.
- Las requèstas tractadas dempuèi mai d'una setmana son archivadas.
Requèstas en cors[modificar | modificar la font]
- Las requèstas classadas çai jos son estadas ja presas en carga per un administrator, qu'espèra generalament una responsa o de precisions.
- Mercé d'ajustar vòstras requèstas novèlas dins la seccion « requèstas de tractar » !
- Las requèstas en cors qu'an pas balhat de seguida dempuèi almens una setmana son tractadas o refusadas automaticament.
Requèstas de tractar[modificar | modificar la font]
- Per efectuar una requèsta novèla, ajustar una seccion novèla çai jos. Un administrator s'encargarà d'i respondre.
- Las requèstas tractadas o refusadas per un administrator se devon desplaçar dins las seccions correspondentas.


text:
Olympus Mons
Olympus Mons (latin per Mont Olimp) es un grand volcan bloquièr de la planèta Mart. S'enauça a aperaquí 22 km d'altitud,[1] çò que ne fa la segonda pus nauta montanha del Sistèma Solar, darrièr lo pic central de Rheasilvia, un cratèr d'impacte situat sus l'asteroïde Vesta, que s'enauça leugièrament pus naut. Olympus Mons atenh tres còps la nautor del Mont Everest per dessús del nivèl de la mar. Olympus Mons es lo pus jove dels grands volcans de Mart, que s'es format durant lo periòde amazonian. Olympus Mons es conegut dels astronòms dempuèi la fin del sègle XIX coma la formacion albedo Nix Olympica (latin "Nèu de l'Olimp"). Sa natura montanhosa èra suspectada ben abans que de sondas espacialas o confirman.[2]
Referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Plescia, J. B. (2004). Morphometric Properties of Martian Volcanoes. J. Geophys. Res., 109(E03003), (DOI:10.1029/2002JE002031).
- ↑ Patrick Moore 1977, Guide to Mars, London (UK), Cutterworth Press, p.96


text:
Bienne/Biel
Bienne (alemand : Biel), es la novena vila de Soïssa. Situada dins lo canton de Bèrna, es lo capluec de l'arrondiment dau meme nom. La comuna de Bienne compta 51 991 abitants en 2010.
Situada sus la frontiera lingüistica entre lei regions francofònas e germanofònas, es la vila bilingüa de Soïssa mai granda. Lo bilingüisme administratiu de la vila si compausa de :
- 60% de germanofòns (addicion dei 55,4% d'Alemanics ambé lei Romanchs, lei Turcs e lei ciutadans de l'ex-Iogoslavia), e de
- 40% de francofòns (addicion dei 28,1% d'Arpitans embé totei lei ressortissents Italians, Portugués, Espanhòus, Albanés, etc).
Bienne si tròba au pè dau flanc sud de la cadena de Jura e parteja ambé la vila de Nidau la baia dau lac au quau donèt son nom, lo lac de Bienne (Bielersee).
La vila de Bienne es embessonada a la vila alemanda d'Iserlohn despuei 1959.
Siguèt ambé Neuchâtel, Yverdon-les-Bains e Morat (Murten), una dei vilas organizatritz d'Expo.02. A Bienne, quasi totei lei bastiments construchs per l'exposicion siguèron destruchs a la fin d'aquesta. D'unei siguèron desplaçats : lo bastiment de "Territòri imaginari" siguèt desmainatjat a la carriera Alexander-Schöni, e venguèt una sala de congrès e d'espectacles que fa concurréncia au Palais dei Congrès, situat just a quauquei mètres.