text:
Fòrça de Coriolis
La fòrça de Coriolis es une fòrça inerciala agissent perpendiculàriament a la direccion del movement d'un còrs en desplaçament dins un mitan (un referencial) el meteis en rotacion unifòrma, tal qu'es vist per un observator partetjant lo meteis referencial. Aquela fòrça es nomenada atal en l'onor de l'engenhaire francés Gaspard Gustave Coriolis.
En fach es pas una fòrça al sens estrict, es a dire l'accion d'un còrs sus un autre, mas puslèu una fòrça fictiva resultant del movement non lineari del referencial el meteis. Aquel l'observator que cambia de posicion per l'accion de l'acceleracion centripèta del referencial e qu'interprèta tot cambi de direccion de çò qu'es a l'entorn coma una fòrça invèrsa. L'introduccion d'aquela fòrça permet de simplificar las equacions del movement dins aquela mena de referéncia, del meteis qu'aquel de la fòrça centrifuga.
Somari
- 1 Istòria
- 2 Definicion
- 3 Applicacions
- 4 Nòtas e referéncias
- 5 Bibliografia
- 6 Vejatz tanben
Istòria[modificar | modificar la font]
Al sègle XV, ja se on sabiá que los vents de l'emisfèri nòrd formavan una vòlta tornejant cap a drecha (sens de las agulhas del relòtge). Los navigators portuguéses que seguissián la còsta d'Africa en cerca de la rota maritima de las Índias encontravan de vents contraris al delà de l'eqüator. Bartolomeu Dias aguèt l'idèa qu'aqueles vents formavan tanben une vòlta tornejant cap a esquèrra (sens invèrse de las aigulhas del relòtge). Utilisava aquela intuicion per navigar mai rapidament cap al sud d'Africa e descobriguèt atal lo Cap de Bona Esperança[1].
A la fin del sègle XVIII e al començament del sègle XIX, la mecanica coneguèt de grands desvolopaments teorics. Perqu'èra engenhaire, Gaspard Gustave Coriolis s'interessava a far de la mecanica teorica aplicable dins la compreneson e lo desvolopament de las maquinas industrialas. Es dins son article Sus las equacions del movement relatiu dels sistèmas de còrs (1835) que Coriolis descriguèt matematicament la fòrça que deuriá portar son nom. Dins aquel article, la fòrça de Coriolis apareis coma una compausanta suplementària a la fòrça centrifuga, ela tanben inerciala, sentida per un còrs en movement relativament a un referencial en rotacion, coma aquò poirriá se produire per exemple dins los engranatges d'una maquina.
L'argumentacion de Coriolis èra basada sus una analisi del trabalh e de l'energia potenciala e cinetica dins los sistèmas en rotadion. A l'ora d'ara, la demonstracion mai utilizada per ensenhar la fòrça de Coriolis utiliza las aisinas de la cinematica.
Foguèt pas qu'a la fin del sègle XIX qu'aquela fòrça faguèt son apareisson dins la literatura meteorologica e oceanografica. Lo tèrme « fòrça de Coriolis » apareguèt al començament del sègle XX.
Definicion[modificar | modificar la font]
En mecanica newtoniana, qualificam la fòrça de Coriolis de fòrça fictiva, o inerciala, a causa qu'existís sonque perque que l'observator se trapa dins un referencial en rotacion alara que cap de fòrça s'exercís per un observator dins un referencial galilean (o referencial inercial).
L'animacion a drecha nos mòstra doncas la diferéncia entre lo punt de vista d'un observator imobil dins un referencial inercial e aquel d'un observator que se desplaça amb un disc en rotacion dins lo meteis referencial. Pel primièr, la bilha fa pas que se desplaçar amb una velocitat constanta dempuèi lo centre del disc cap al bòrd. Per el, i a pas de fòrça en jòc e la bilha se desplaça en linha drecha[2].
Pel segond (lo punch roge), la bilha se desplaça lo long d'un arc de cercle, cap a esquèrra, cambiant de contunh de direccion. Cal doncas una fòrça per explicar aquel deplaçament. Aquela pseudofòrça es la fòrce de Coriolis . Es perpendiculara a l'axe de rotacion del referencial e al vector de la velocitat del còrs en movement. Se lo còrs s'alunha de l'axe de rotacion, s'exercís dins lo sens contrari de la rotacion. Se lo còrs s'apròcha de l'axe de rotacion, s'exercís dins lo meteis sens que la rotacion[3].
Representacion vectoriala[modificar | modificar la font]
La definidion precedenta perment sonque dificilament d'obtenir la forma exacta de la fòrça de Coriolis. Per aquò, cal efectuar dirèctament lo calcul de l'acceleracion dins la basa de refeéncia accelerada. Ne dedusèm qu'es possible de presentar coma un produch vectorial en utilizant[4] :
ont
- es la massa del còrs,
- es un vector unitari parallèl a l'axe de rotacion,
- es la velocitat angulara instantanèa de rotadion,
- es la velocitat relativa del còrs al respècte del referencial en movement (vejatz acceleracion de Coriolis).
Pasmens, se pòt multiplicar la velocitat angulara amb , çò que produch lo vector . Aquel vector velocitat-pivotament instantanèu descrich atal a l'encòp la direccion e la velocitat angulara del referencial.
O Una segonda definicion
ont
- es la massa del còrs,
- es lo vector acceleracion de Coriolis,
Fòrça de Coriolis e força axifuga[modificar | modificar la font]
Dins l'imatge del disc e de la bilha vist de per avant, aquela darrièra limpa sens frotament e sola la fòrça de Coriolis es presenta dins la referéncia en rotacion. Dins lo cas del movement d'un còrs a la superfícia de la Tèrra, aquel darrièr a son movement pròpri a la superfícia del glòbe. Se desplaça tanben dins l'espaci, amb la rotacion de la planeta, en essent attirat per la gravitat. Subís doncas en mai una autra fòrça fictiva dicha fòrça d'inercia d'entraïnament. Ambedoas s'addicionan:
La fòrça d'entraïnament compren mai d'un tèrmes que la fòrça centrifuga. Coma l'avèm ja vist, la fòrça de Coriolis despend de la velocitat del còrs en movement. La fòrça centrifuga, vertadièrament la fòrça axifuga, se definís ela coma e despend de la posicion (R) del còrs al respèctre de l'axe de rotacion instantanèu. Aquelas doas fòrças pòdon variar se varia mas per un donat, "se pòt dire" que la fòrça centrifuga es la compausanta estatica de la fòrça inerciala se manifestant dins lo referencial en rotacion, alara que la fòrça de Coriolis n'es la compausanta cinematica (cf fòrças d'inercia). Cal en mai comptar amb la fòrça d'inercia ortocentrifuga : ; senon, l'analisi seriá fals.
Exemple simple[modificar | modificar la font]
Vaquí un cas fòrça simple, qu'exigís l'intervencion de la fòrça de Coriolis per èsser interpretat:
Siá doas massas, M e P, descrivent lo meteis cercle a la meteissa velocitat angulara constanta, dins lo sens dirècte e dins lo sens indirècte.
- Los dos punchs descrivon lo meteis cercle, existís doncas la meteissa intensitat de fòrça vertadièra Fo centripèta agissent sus M e sus P.
- Dins li referencial tornejant R(+), M es imobil e P torneja a la velocitat dobla. Dins lo referencial tornejant R(-), situacion opausada.
- dins R(-): doncas l'acceleracion d'M es quadrupla. Alara la fòrça vertadièra Fo sus M cambièt pas e es anulada per la fòrça centrifuga. Cal doncas de segur qu'una autra fòrça intervenga per qu'M descriga lo cercle! e deu valer 4Fo e èsser centripèta. Es justament çò que dona la formula precedenta.
- dins R(+): meteis tipe d'analisi.
Applicacions[modificar | modificar la font]
La fòrça de Coriolis permet l'interpretacion de fòrça fenomèns a la superfícia de la Tèrra; par exemple lo movement de las massas d'aire e dels ciclons, la deviacion de la trajectòria dels projectils a granda portada (cf Pariser Kanonen), lo cambi del plan del movement d'un pendul tal que montrat per Foucault dins son experiença del pendul de Foucault en 1851 al Panteon de París, atal que la leugièra deviacion cap a l'èst pendent la casuda liure.
Coriolis en meteorologia e en oceanografia[modificar | modificar la font]
L'aplicacion mai importanta de la pseudofòrça de Coriolis es sens de plan segur en meteorologia e en oceanografia. En efècte, los movements de granda escala de l'atmosfèra terrèstra son lo resultat de la diferéncia de pression entre diferentas regions de la sisa atmosferica mas son pro lents per que lo desplaçament degut a la rotacion de la Tèrra influéncia la trajectòria d'una mica d'aire. Consideram doncas la circulacion atmosferica mas las meteissas remarcas son validas pels movements de las aigas dins las mars.
Circulacion a l'entorn d'una depression[modificar | modificar la font]
Lo flús d'aire dins una massa d'aire al repaus s'efectua dempuèi las zonas de nauta pression cap a aquelas de bassa pression. Se la Tèrra èra pas en rotacion, la pression d'aire s'egaliseriá doncas lèu e l'atmosfèra vendiá lèu isotròp sens apòrt de calor. Per contre, amb lo rescalfament diferent als pòls e a l'Eqüator que manten una diferéncia de pression, auriam une eternal circulacion entre aqueles dos luòcs. Aquela darrièra circulacion existís prèp de l'eqüator que l'efècte de Coriolis ven nul perque e venon parallèls.
Pasmens, la Tèrra torneja e utilisant la definicion de la fòrça de Coriolis dins un referencial en rotacion, vesèm qu'aquela darrièra aumenta al meteis temps que la velocitat obtenguda pel gradient de pression aumenta mas dins la direccion perpendiculara. Aquò dona une desviacion cap a drecha dins l'emisfèri nòrd (esquèrra dins aquel del sud) d'una mica d'aire en movement. Atal la circulacion de l'aire será antiorària a l'entorn d'una depression e orària a l'entorn d'un anticiclone (emisfèri nòrd). S'agís aquí du vent geoestrofic[5].
Dins la figura d'esquèrra, vesèm cossí aquò se produch prenent los quatre punchs cardinals coma començament de l'interaccion de las fòrças. Lo gradient de pression (flèchas blavas) amòrça lo desplaçament de l'aire mas la fòrça de Coriolis (flèchas rojas) lo fa desviar cap a drecha (flèchas negras). Lo gradient de pression s'ajusta en direccion amb aquel cambi atal que la fòrça de Coriolis çò qui fa cambiar de contunh la direccion de nòtra mica. Rapidament, lo gradient de pression e la fòrça de Coriolis s'opausan e lo desplaçament de l'aire s'estabiliza seguent una trajectòria perpendiculara al gradient e doncas parallèla a las linhas d'equipression (isobaras). En fach, a causa de la friccion, de la fòrça centrifuga e de las diferéncias de pression dins une region, l'equilibri es jamai vertadièrament atengut e la direccion demorará totjorn leugièrament cap al centre de bassa pression (vejatz Espirala d'Ekman).
Las depressions, tanben nomenadas ciclones, pòdon pas se formar prèp de l'eqüator ont la compausanta orizontala de la fòrça de Coriolis es nula. La variacion de la fòrça de Coriolis dona doncas diferents regims de circulacion atmosferica segon la latitud.
Balistica e cercles inercials[modificar | modificar la font]
Una autra utilizacion practica de la fòrça de Coriolis es lo calcul de la trajectòria dels projectils dins l'atmosfèra. Un còp qu'un obús es tirat o qu'una fusada en vòl sosorbital agotèt son carburant, sa trajectòria es contrarotlada pas pus que par la gravitat e los vents (quand es dins l'atmosfèra). Supausam ara que levam la desviacion deguda al vent. Dins la referéncia en rotacion qu'es la Tèrra, lo sòl se desplaça al respècte de la trajectòria rectilinha que veiriá un observator imobil dins l'espaci. Doncas per un observator terrèstre, cal apondre la fòrça de Coriolis per saber ont lo projectil tornará al sòl.
Dins la figura de drecha, mostram la compausanta orizontala de la trajectòria qu'un còrs percorririá s'i aviá pas que la fòrça de Coriolis qu'agissès (compòrta pas la compausanta verticala del vòl, nimai la compausanta verticala de Coriolis). Supausam que le còrs se desplaça a velocitat constanta de l'eqüator cap al pòl Nòrd à altitud constanta del sòl, subís un desplaçament cap a drecha per Coriolis (emisfèri nòrd). Sa velocitat cambia pas mas sa direccion corba. Dins sa novèla trajectòria, la fòrça de Coriolis torna a angle drech e lo fach corbar encara mai. Fin finala, efectua un cercle complèt dins un temps donat que despend de sa velocitat (v) e de la latitud. Lo rai d'aquel cercle (R) es:
-
-
- ont
-
Per una latitud a l'entorn de 45 gras, es de l'òrdre de 10−4 segonda−1 (donant une frequéncia de rotacion de 14 oras). S'un projectil se mòu a 800 km/h (prèp de 200 m/s), l'equacion dona un rai de corbadura d'2 000 km. Es de segur impossible per un projectil sus una corbadura balistica de demorar en l'aira 14 ores e effectuará doncas solament una partida de la trajectòria corba.
Al contrari, la situacion es diferenta dins lo cas de l'ocean o de l'atmosfèra. En efècte, per una mica d'aire en movement dins une zona que la pression atmosferica es unifòrme (vaste pòrt de pression) o per una sisa oceanica en movement dins une zona de fòrça flac relèu dinamic, lo desplaçament inercial es nomenat oscillacion d'inercia. A las latitudas mejanas, amb una velocitat tipica de 10 m/s per l'aire, lo rai es de 100 km alara qu'amb de velocitats de 0,1 m/s per l'aiga, obtegam un rai de 1 km. Dins aqueles dos cases, aquelas oscillacions d'inercia, que lo rotacional es nul, devon pas èsser confondudas amb de revolums o remolins. Aquelas trajectòrias inercialas son de cercles descrichs en un mièg jorn pendulari dins lo sens contrari d'aquel de la circulacion au l'entorn d'une depression. Cal remembra que s'agís d'un cas ont i a pas de gradient de pression. En tota rigor, coma varia amb la latitud, aquela trajectòria es pas exactament un cercle, es una vòlta que ne se tampa pas. En efècta, la velocitat demorant constanta, la desviacion deguda a l'efècte Coriolis es mai fòrta a la latitud mai elevada de la trajectòria, seguís aprèp un periòde d'inercia, la mica d'aiga o d'aire se trapa leugièrament a l'oèst de son punch de despartir, tanplan dins l'emisfèri nòrd que dins l'emisfèri sud.
Coriolis de tres dimensions[modificar | modificar la font]
Fins ara, avèm considerat de movements segon l'orizontala unicament. Per que la Tèrra es pas plana e que l'atmosfèri a una espessor, los movements an mai sovent una compausanta verticala. La fòrça de Coriolis s'exercí doncas pas sonque parallèlament a la superfícia de la planeat mas tamben segon la verticala. Se pòt pensar per exemple a una mica d'aire en superfícia que se dirigiriá cap a d'una estèla del cèl dins lo sens de rotacion de la Tèrra. Coma aquela darrièra torneja, sa superfícia cambia de direccion al respècte d'aquela orientacion e la mica sembla s'alunhar cap al naut qu'una pseudofòrça l'atirant dins aquela direccion.
Aquel efècte es fòrça flac perque la fòrça de Coriolis a pauc de temps per s'exercir avant que la mica d'aire atenga la limita superiora o inferiora de l'atmosfèra mas influéncia qualues objètes coma los tirs balistics vists mai baut. Se miram los efèctes segon la direccion:
- Una mica d'aire davalanta será leugièrament destornada cap a l'Èst.
- Una autra en ascension será destornada cap a l'Oèst.
- Un movement cap a l'Èst montará leugièrament.
- Un movement cap a l'Oèst davalará leugièrament.
Interpretacions falsas[modificar | modificar la font]
L'aiga del lavabo[modificar | modificar la font]
Al contrari d'una cresença populara, la fòrça de Coriolis duguda a la rotacion del la Tèrra es tròp flac per aver lo temps d'influenciar sul sens de rotacion de l'escorriment de l'aiga dins un lavabo que se voida. Coma o montrèt Arsher Shapiro e Lloyd Trefethen[6], per percebre una tala influéncia, es necessari d'observar une massa d'aiga estabilizada dins una fòrça granda restanca circulara, d'un diamètre d'al mens mai de desenas de quilomètres per un efècte en centimètres. Dins lo sifon d'un lavabo, lo sens de rotacion de l'aiga es degut a la geometria del lavabo e als microcorrents d'aiga creat pendent l'emplissatge, o d'una agitacion de l'aiga[7]. Es doncas possible de falsar lo resultat ne donant una impulsion a l'aiga, coma se pòt lo veire sus de videos, que l'experiença es prepausat als toristas sus l'eqüator terrèstre[8].
Per calcular l'acceleracion de Coriolis, a, utilisam aquela relacion:
- Amb :
- : velocitat angulara del pivotament sideral de la Tèrra.
- : lo nombre de segondas dins un jorn sideral. Prenèm
- : Velocitat de l'aiga en movement. Prenèm
- : Latitud del luòc considerat. Prenèm
- Aplicacion numerica:
O prèp de 100 000 còps mens que l'acceleracion deguda a la pesantor . Doncas la restanca se voida de segur avant que la desviacion deguda a Coriolis se faga sentir. Una experiença aisida de reproduire e que mòstra aquel punch es presentada par aquel subjècte sul site de Planète Terre[9]. Per l'anecdòta, George Gamow parodièt aquela idèa comuna en afirmant aver constatat pendent un viatge en Austràlia que dins l'emisfèri sud, las vacas romiam fasent circular l'èrba al sens contrari del sens dins l'emisfèri nòrd.
Las tornades e revolum de posca[modificar | modificar la font]
La rotacion dins una tornada es mai sovent antiorària mas es pas degut a Coriolis. Dins aquel cas, la rotacion es iniciada per la configuracion dels vents dins la sisa d'aire prèp del sòl qui dona une rotacion orizontala de l'aire. Quand lo fòrt corrent ascendent d'un auratge verticaliza aquela rotacion e que se concentra, lo sens es ja determinat. Sièm encara aquí dins un domèni que lo movement de l'aire es fòrça tròp aviat per que l'efècte de Coriolis aja lo temps d'aver un impacte.
Dins lo cas d'un revolum de posca, l'iniciacion de la rotacion se fa per une diferéncia dels vents orizontals. Avèm alara un axe vertical de revolum creat ont la fòrça centrifuga es contrabalançada per aquela de la pression. La velocitat de las particulas es tròp aviada e sus un tròp pichon rai per que la fòrça de Coriolis aja lo temps d'agir. Las observacions montrèron que la rotacion dins aqueles vortèx es estatisticament divisada egalament entre orària e antiorària, quin que siá l'emisfèri.
Divèrs[modificar | modificar la font]
La fòrça de Coriolis despend pas de la corbadura de la Tèrra, sonque de la seuna rotacion e de la latitud que se trapam.
La tèrra essent una esfèra, las mapas en doas dimensions son necessàriament una projeccion (vejatz per exemple la projeccion de Mercator) que dona una distorsion de la superfícia terrèstre. La trajectòria dels missils balistics, o dels obús, es corbada quand se dessenha la traça sus una carta mas la corbadura obtenguda es una soma de l'efècte de Coriolis, dels vents e de la projeccion que serviguèt a far la mapa. Mas aquelas doas darrièras son en general mai importantas que la desviacion de Coriolis.
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- (fr) Aqueste article es parcialament o en totalitat eissit d’una traduccion de l’article de Wikipèdia en francés intitolat « Force de Coriolis ».
- ↑ (fr)Jean Favier, Et l’on découvrit le Brésil, dins l'emission radiofonica Au fil de l'histoire, France Inter, 30 de març de 2008
- ↑ "Lyons" (fr) Modelizacion de l'efècte Coriolis : Lavabós, Coriolis e rotacion de la Tèrra ed: Ministère de l'éducation, de la science et de la recherche; Benoît Urgelli
- ↑ "Lyons"
- ↑ "Lyons"
- ↑ (fr) Écoulement en équilibre Departament de la sciéncias de la Tèrra e de l'atmosfèra; UQAM
- ↑ "Lyons"
- ↑ "Lyons"
- ↑ Exemple de video tentant de mostrar l'accion de la fòrça de Coriolis sus l’eqüator terrèstre. L'aiga es pas establa dins las doas primièras demonstracions, al nòrd e al sud.
- ↑ (fr) Lavabos, Coriolis et rotation de la Terre; ENS Lyon
Bibliografia[modificar | modificar la font]
- Pels trabalhs originals de Coriolis avent menat a la derivacion de la fòrça de Coriolis:
- (fr)Coriolis, G.G., 1832 : Mémoire sur le principe des forces vives dans les mouvements relatifs des machines. Journal de l'école Polytechnique, Vol 13, 268-302
- (fr)Coriolis, G.G., 1835 : Mémoire sur les équations du mouvement relatif des systèmes de corps. Journal de l'école Polytechnique, Vol 15, 142-154 Transcripcion electronica
- Per l'istòria:
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Articles connèxes[modificar | modificar la font]
Generals[modificar | modificar la font]
fenomèns concernats[modificar | modificar la font]
- Balistica:
- Meteorologia:
- Oceanografia:
- Remontada d'aiga (« upwellings »)
- Corrent marin
- Autres:
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- (fr)Sur les equations du moivement relatif des systèmes de corps, art. de 1831 e 1835 de Coriolis, en linha e comentats sul site BibNum www.bibnum.education.fr.


c: text/html

text:
-327
Aquesta pagina concernís l'an -327 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Republica Romana[modificar | modificar la font]
A Nàpols, tensions importantas entre diferentei faccions de la vila favorabla ò non — lei patricians èran en favor de l'aliança ambé Roma e lei plebèus ambé lei Samnitas — ai Romans. Puei, en fàcia de divèrseis accions ostilas de la ciutat e de menaças de secession au sen d'autrei vilas de la region somesas a Roma, lo Senat li declarèt la guèrra. Aquò entraïnèt una reaccion dei Samnitas e lo començament de la Segonda Guèrra Samnita.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Alzing
Alzing es una comuna francesa, situada dins lo departament de Mosèla e la region de Lorena.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Lo vilatge se situa en lo País de Nied, près de la vila de Bouzonville, cap de-luòc del costat.
Le village se situe dans le Pays de Nied, à proximité de la ville de Bouzonville, chef-lieu du canton.
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
L'aucupacion del luòc es fòrça anciana, coma ne testifica la descobèrta de vestigis archéologiques en bòsc communale amb tumuli.
L'occupation du site est très ancienne, comme en témoigne la découverte de vestiges archéologiques en forêt communale avec des tumuli.


text:
Santon
Lei santons de Provença son de personatges pichòts d'argila que representan, dins lo betlèm de Nadau, la naissença de Jèsus lo 25 de decembre.
Somari
Istòria dei santons[modificar | modificar la font]
La tradicion dau betlèm tròba son origina a l’Edat Mejana. Quauqueis istorians pensan que seriá sant Francés que, lo primier en 1223, auriá representat la nativitat dins sa glèisa de Greccio en Itàlia. Lei personatges èran jogats per leis estajants dau vilatge, amb de bèstias vertadieras. Aqueu betlèm viu faguèt nàisser una tradicion que s’es prolongada, mai leis actors se faguèron remplaçar per de personatges de lenha, de cera, de faiença etc. Lei primiers betlèms pariers a aquelei que coneissèm ara, apareisson dins lei glèisas au sègle XVI.
Après la Revolucion Francesa qu'entraïnet la tancadura dei glèisas et la supression dei messas de miejanuech, lei representations publicas de la nativitat foguèron escarsas. Es en aqueu periòde qu’en Provença, lei pichons personatges, lei santons, foguèron creats et que cada familha faguèt son betlèm.
La primiera fiera dei santons se tenguèt a Marselha en 1803.
Lei santons[modificar | modificar la font]
Jèsus et sei parents[modificar | modificar la font]
Jèsus, coma un nenet, es pausat sus la palha d’una grépia. Sei parents sant Josèp et la Verge Maria son agenolhats e lo velhan.
Lo ravit[modificar | modificar la font]
Lo ravit es lo personatge ingenú dau vilatge, qu’a ren de donar, mai que còrfondut per la gràcia de l’eveniment, se regaudís de la naissença dau Crist. Es totjorn representat en auçant lei braç.
L’àngel[modificar | modificar la font]
L’àngel es lo messatgier de la naissença dau pichon Jèsus. Lo pus celèbre es l’Àngel Bofarèu, lo que bofa, ten una trompeta e mena la populacion vèrs l’estable. Generalament, es penjat au dessús de l’estable ont se tròba Jèsus.
Lei Reis[modificar | modificar la font]
Lei Reis (o Rei Mages o Reis Magues) son tres : Marchion, Gaspar e Bautesar. Vestits ricament, cadun pòrta un present (aur, encens e mirra). Venguts de luenh, son representats amb un dromadari. Segon la tradicion, lei Reis Magues arriban davant lo betlèm lo 6 de genier, lo jorn de l’Epifania.
Lei pastres[modificar | modificar la font]
Lei pastres son de personatges biblics de l'epòca puei que la Bíblia parla d’elei. Se tròban sovent pròche lo Crist, perque son lei primiers arribats. Pòdon èstre joves o vielhs, apiejats sus un baston, drechs o de genolhons. Pòrtan sovent un anhèu dins lei braç o sus leis espatlas.
Lei bèstias[modificar | modificar la font]
L’ase e lo buòu son totjorn presents dins lo betlèm. Agachan lo pichòt Jèsus e lo caufan amb son alen. Lei fedas son indispensablas. Representan lei tropèus dei pastres. Dins un betlèm se pòdon trobar tanben lo can dau caçaire, lo pòrc, leis aucas, l’ase que pòrta la farina dau molinier, etc.
Lo vielh e la vielha[modificar | modificar la font]
Son assetats sus un banc de la plaça dau vilatge.
Lo tamborinaire[modificar | modificar la font]
Lo tamborinaire es representat amb son tamborin e son galobet.
Lo panieraire[modificar | modificar la font]
Pòrta una granda paniera que servirà de brèç au novèu nascut.
Lo curat[modificar | modificar la font]
Pançut e caplumat, es encargat d’administrar lo vilatge.


text:
Magalona
Magalona es un masatge apertenent ara a la comuna de Vilanòva de Magalona (Erau). Es una anciana illa volcanica ligada a l'ora d'ara al continent per de cordons litorals. Lo site abriga ara la Catedrala de Sant Pèire e Sant Pau de Magalona e un centre d'ajuda pel trabalh.
Somari
Istòria[modificar | modificar la font]
Foguèt una anciana ciutat fondada pels Visigòts, sus l'illa omonima. En rason de la seuna posicion sus un cordon sablonenc aisit d'aparar, entre una lòna e la mar, l'illa venguèt lo luòc d'una catedrala e un ancian evescat que foguèt roïnat pels Francs en 737.
La vila actuala de Vilanòva de Magalona foguèt bastida a la meteissa epòca sul continent.
Los evesques se refugièron sul site de Substancion qu'arai despareguèt. Magalona foguèt relevada per l'evesque Arnald (1030-1060). En 1172, lo comtat de Melguèlh passèt als mans de l'Ostal de Tolosa. Lo privilègi de batre moneda (lo sòu melgorian) aperteniá als comtes de Melguèlh que, roïnats, daissèron lors drechs al papa Innocenci III que los fudèt a l'evesque Guilhèm III d'Autinhac (1204-1216) lo 14 d'abril de 1215. Dempuèi, la comtat de Melguèlh foguèt als mans dels evesques de Magualona. Aqueles evesques deguèron far fàcia a la pujada de l'ostal d'Aragon que veniá de dintrar en possession de Montpelhièr. A partir de 1293, Felip IV installèt un talhèr a Somèire que foguèt transferit a Montpelhièr en 1356. Lo sètge episcopal foguèt suprimit en 1536 e s'establiguèt a Montpelhièr.
La Catedrala de Sant Pèire e Sant Paul de Magalona d'estil romanic, fortificada, foguèt classificada Monument istoric. Lo site abriga actualament un centre d'ajuda pel trabalh.
Geologia[modificar | modificar la font]
L'illa foguèt formada per una erupcion surtseiana entre -3,8 Ma e 5 Ma (pliocèn)[1].
Galariá[modificar | modificar la font]
-
Faciada Oèst de la catedrala de Sant Pèire e Sant Pau de Magalona
per Séraphin-Médéric Mieusement
(mars 1888)
-
-
-
Nòtas et referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Paul Ambert, Le volcanisme Pliocène inférieur de Maguelone (région de Montpellier, Hérault)- C. R. Geoscience 335 (2003).
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Ligams intèrnes[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- (fr)historique, presentacion
- (fr)Istòria dels sòus de Melguelh (Magalona)
- (fr)catedrala de Sant Pèire de Magalona


text:
Lockheed U-2
Lo Lockheed U-2, escaissat "Dragon Lady", es un avion monomotor de reconeissença en nauta altitud utilizat per l'United States Air Force (USAF) e aperabans mes en servici per la Central Intelligence Agency (CIA). Pòt fornir d'entresenhas jorn e nuèit, en altitud fòrça nauta (21.000 m), e per totes los temps.[1] Foguèt tanben utilizat per la recerca electronica, la calibracion de satellits e dins de tòcas de comunicacion.
Lo U-2 es estat mai que mai emplegat durant mantun eveniment de la Guèrra Freja, que subrevolèt de longa l'Union Sovietica, China, lo Vietnam del Nòrd, e Cuba. En 1960, lo pilòt de la CIA Gary Powers foguèt abatut del temps que pilotava un U2 al dessús del territòri sovietic. En 1962, un U-2 pilotat pel Major Rudolf Anderson, Jr. foguèt abatut en dessús de Cuba per un missil sòl-aire pendent la crisi dels missils cubans.
Lo U-2 que demorèt en servici a la fin de la Guèrra Freja, foguèt utilizat mai de 50 ans. Participèt a de conflictes coma l'Afganistan e l'Iraq, e a d'operacions multinationalas de l'OTAN. Lo trabalh de l'U-2 es uèi de mai en mai executat per d'autres mejans coma, los satellits de susvelhança, los dròns de reconeissença coma lo Northrop Grumman RQ-4 Global Hawk, e d'avions convencionals.
Referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Drew, Christopher. "U-2 Spy Plane Evades the Day of Retirement." The New York Times, 21 March 2010. Retrieved: 23 March 2010.


text:
IJsselmeer
L'IJsselmeer («Lac IJssel» en neerlandés) es un estanh artificial dels Païses Basses, environat per las províncias d'Olanda Septentrionala, Frisa e Flevoland, resultat del barrament l'an 1932 de l'ancian Zuiderzee (Mar del Sud, per oposicion a la Mar del Nòrd dempuèi una perspectiva de las islas Frisas) per l'Afsluitdijk, (levada de barrament) que jonh lo nòrd d'Olanda Septentrionala amb Frisa.
Objectius[modificar | modificar la font]
- Redusir la longor de còsta a protegir dels dels còps de mar (amb un estalvi consequent en basteson de levadas) e aumentar la seguretat de totas las populacions (sovent expausadas als aigats) de l'anciana Zuiderzee (objectiu principal).
- Augmentar la superfícia agricòla per la basteson de poldèrs. Aiçò foguèt realizat solament en partida, en particular amb la construccion de la província de Flevoland, mas una oposicion ecologista creissenta n'empachèt la realizacion totala originalament prevista.
- Dispausar d'una immensa resèrva d'aiga doça.
- Melhorar las comunicacions entre Olanda e Frisa (per la construccion d'una autopista que travèrsa la levada).
Idrologia[modificar | modificar la font]
Ten una superfícia de 1.100 km². Situat dins una zòna de dèlta, es fòrça pauc prigond: la prigondor maximala es de 5,5m, a Urk. Es alimentat per entre d'autras los rius IJssel e Utrechtse Vecht (ambedós braces de Ren), Eem e Amstel.
L'aiga es evacuada cap a la Mar de Wadden per dos complèxes de resclausas, un près de Den Oever e l'autre a Kornwerderzand. Ambedós permeton en mai lo passatge de vaissèls. L'evacuacion de l'aiga s'a de far amb marèa bassa a mar dubèrta, de sòrta que lo nivèl al dintre del lac siá pus naut e que calga pas pompar l'aiga. Pasmens amb lo futur cambiament climatic se prevei que lo nivèl mejan de la mar de Wadden s'augmente 25 cm, causa que menariá a un doblamment de la quantitat d'aiga a evacuar e complicariá lo procèssus, portant benlèu a reconsiderar las actualas resclausas.


text:
835
Cronologia mensuala:
Gen - Feb - Mar - Abr - Mai - Junh
Julh - Ago - Set - Oct - Nov - Dec
Cronologias tematicas:
Literatura - Musica - Sciéncia - Espòrt
Aquesta pagina concernís l'an 835 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Asia[modificar | modificar la font]
Califat Abbassida[modificar | modificar la font]
Premiera campanha importanta per reprimir l'insureccion d'Azerbaitjan, iniciada en 816 per Babak Khorramdin, dempuei la desfacha e la mòrt dau generau Muhammad ibn Humayd Tusi en 829. Pasmens, au contrari dei temptativas precedentas, l'armada abbassida, dirigida per lo generau Afshin avancèt lentament per restaurar lei fortificacions e lo ret de comunicacion.


text:
Un article de Wikipèdia, l'enciclopèdia liura.
La Thuile en arpitan (La Thuile en francés) es una comuna arpitana de Savòia, situada dins lo departament de Savòia e la region de Ròse-Aups.
La Thuile a situat en lo Massís dels Bauges, e surplombe lo lac de la Thuile.
La Thuile est située dans le Massif des Bauges, et surplombe le lac de la Thuile.
La Thuile
Aquesta seccion es voida, pas pro detahada o incompleta. Vòstra ajuda
es benvenguda !
Aquesta seccion es voida, pas pro detahada o incompleta. Vòstra ajuda
es benvenguda !


text:
Cantiga
Las cantigas son un genre tipic de la poesia medievala galègoportuguesa (sègles XII-XIV). Son de poesias cantadas, que lor letra e lor musica es compausada per de trobadors. Lo juglar, qu'èra de còps tanben de trobador, sonava e cantava aquelas poesias. Las cantigas galègoportuguesas son amassadas dins los cançonièrs, compausats per de nombrosas trobas. Se coneis tres cançonièrs: lo Cançonièr d'Ajuda, lo Cançonièr de la Bibliotèca Nacionala de Lisboa e lo Cançonièr de la Vaticana. La pus anciana demest las conegudas es la Cantiga da Ribeiriña, apelada tanben Cantiga da Garvaia, compausada per Paio Soares de Taveirós probablament en 1189 (o 1198, las cronologias diferisson).
Classificacion de las cantigas[modificar | modificar la font]
Métrica[modificar | modificar la font]
Del ponch de vista metric se pòt distinguir dos tipes de cantigas:
- Cantiga de mestratge: a generalament quatre estròfas que son esquèma metric es: abbacca, abbaccb, ababcca, ababccb. Manca de tornada o repic. S'utiliza subretot dins las cantigas d'escarn e dins las d'amor. An lor origina dins la poesia dels trobadors provençals.
- Cantiga de refranh: lor element caracteristic es la tornada o repic (refranh). Lor origina es populara. Es frequent subretot dins las cantigas d'amic. Los dos tipes de cantigas an de vèrs (octosillabs o decasillabs) e de rima consonanta. Los dos utilizan correntament lo parallelisme.
Tematica[modificar | modificar la font]
- Cantiga d'amic: una femna enamorada planh l'abséncia de son amat.
- Cantiga d'amor: un trobador s'adreça a sa dama.
- Cantiga d'escarn (escarnho): lo poèta critica un enemic particular o la societat dins l'ensemble.
- Cantiga de maldire (maldizer): coma las anterioras, amb un lengatge clar e dirècte.
- ...


text:
Àustria-Ongria
L'Empèri Austro-ongrés o simplament Àustria-Ongria (en alemand Österreich-Ungarn, en ongrés Osztrák-Magyar Monarchia) foguèt un estat dual existent en Euròpa entre los ans 1867 e 1918 fruit de l'union del Reialme d'Ongria e de l'Empèri d'Àustria, jos la dominacion de la dinastia dels Habsburg, que foguèron emperadors d'Àustria e reis d'Ongria. Aquesta monarquia se nomenava oficialament Los Reialmes e Territòris representats al Conselh Imperial e los Territòris de la Corona de Sant Esteve. Èra coneguda tanben com la Monarquia Duala o Monarquia Imperiala e Reiala.
Aviá una extension de 420.000 km² e en 1910 comptava 52.000.000 abitants. La capitala, Viena, passèt de 440.000 abitans en l'an 1840 a 2.200.000 pauc abans de l'esclatament de la Granda Guèrra, essent la quatrena vila pus granda d'Euròpa. Èra amb Budapèst, lo sèti del parlament.
Àustria-Ongria se creèt en 1867 d'un compromés entre la noblesa d'Ongria e l'emperador Francés Josèp I d'Àustria per tal de mantenir l'ancian Empèri d'Àustria, establit en 1806, aprés de l'abolicion del Sant Empèri Roman Germanic per Napoleon. Del temps dels sieus cinquanta ans d'existéncia, l'Emperi va viure una època de rapid creissement economic e de modernizacion, e tanben de reformas politicas liberalas. Lo principal problèma foguèt las reivindicacions nacionalas dels pòbles que lo formavan.
Los emperadors austroongreses foguèron:
L'Empèri Austroongrés desapareguèt amb la Primièra Guèrra Mondiala, e actualament es repartit entre los estats europèus seguents: Àustria, Ongria, Chequia, Eslovaquia, Eslovènia, Croàcia, Bòsnia e Ercegovina, Serbia e Montenegro; e las regions: Bànat, Trentino (Itàlia) e Alto Adige/Tirol del Sud (Itàlia), Transilvània (Romania), Galítzia (Polonha) e Rutènia (Ucraïna).


text:
Angelina Jolie
Angelina Jolie Voight (n. en 1975) es una famosa actritz americana de cinèma. Es tanben la femna de Brad Pitt. An 6 enfants.
Biografia[modificar | modificar la font]
La siá vena cinematografica ven dempuèi la mainadesa doncas qu'es filha de Jon Voight, ganhant del Oscar al melhor actor de 1978 per Coming Òme e de Marcheline Bertrand -americana d'origina franco-canadiana e mòrta lo 2007 per un càncer- que foguèt tanben actritz. Angelina foguèt apadrinada en lo sieu bateg per dos grands actors Maximilian Schell e Jacqueline Bisset. Los sieus parents se separèron quand ela aviá a pena dos ans.
La siá primièra incursion dins lo cinèma foguèt lo 1983, amb a pena 7 ans, a la pellicula Lookin ton Get Out, al bòrd de lo sieu paire. Lo sieu primièr ròtle protagonista lo realizi d'ans après, lo 1993, a la pellicula Cyborg 2: L'ombra de cristall. Après qualqu'uns de cuertes e qualque pellicula pichona, lo 1995 realizèt la siá primièra pellicula importanta, Hackers. En aquela pellicula coneguèt lo qu'anèsse lo sieu marit Johnny Lee Miller.
Lo 1998 va coprotagonizar la pellicula Playing by heart (en Jogant amb lo còr) amb un ample elenc d'estelas, coma Sean Connery, la veterana Gena Rowlands, l'actritz Gillian Anderson, la jove promesa Ryan Phillippe o lo famós presentador de la television americana Jon Stewart, que presentèt la gala dels prèmis Oscar lo 2006.
Lo 1999 interpretèt un de los sieus melhors ròtles dins lo cinèma. Foguèt a la pellicula Innocéncia interrompuda, en donant vida a una pacienta d'un espital psiquiatric. La protagonista del film èra Winona Ryder, mas amb la siá interpretacion en impausant e convincent daissèt eclipsada critica e public. Amb aquel ròtle atenguèt lo sieu primièr Oscar coma melhor actritz segondària, e lo sieu tresen Glòb d'Aur, tanben en aquela categoria, entre fòrça autres prèmis. En mai de lo sieu ròtle en Innocéncia interrompuda protagonizèt amb Denzel Washington la pellicula Lo colleccionaire d'uasses en qui interpretava una agent del FBI.
Als 21 ans d'edat se maridèt amb l'actor anglés Johnny Lee Miller, a qual coneguèt en lo rodatge d'una de las siás primièras pelliculas intitulada "Hackers". Mai tard se maridèt en segondas nupcias amb lo tanben actor Billy Bob Thornton, del que se va tanben divorciar.


text:
Factor de transcripcion
Un factor de transcripcion es una proteïna que participa en la regulacion de la transcripcion de l'ADN, mas que forma pas part de l'ARN polimerasa. Los factors de transcripcion pòdon agir en reconeissent e en se jonhent a de sequéncias concrètas d'ADN, en se jonhent a d'autres factors, o en se jonhent dirèctament a l'ARN polimerasa. Los factors de transcripcion son estimulats per de senhals citoplasmicas. A l'èsser activats aquerisson la capacitat de regular l'expression genica en lo nuclèu, en activant o en reprimant la transcripcion de divèrses gèns. Cèrts factors de transcripcion pòdon subir de mutacions que los mantenon continualament actius sens besonh de senhals extèrnes, en se transformant aital en oncogèns, en estimulant sensa contròle la sintèsi de proteïnas implicadas en la regulacion de lo cicle cellular. Aquò pòt donar luòc a lo creissement incontròlat de las cellulas e per consequència a un tumor. Entre aquestes factors de transcripcion qu'agisson coma oncoproteïnas son Maf, Myc, Max, Myb, Fos, Jun, Rel, Ets, etc. Los factors de transcripcion pòdon èsser activats o desactivats selectivament per d'autras proteïnas, sovent coma pas final de la cadena de transmission de senhals intracellulares. Los complèxes de transcripcion en las cellulas eucariòtas es fòrça mai complèxes qu'en los procariòtas a causa de lo màger talha de lo genòma eucariòtic. Lo complèxe de transcripcion en los eucariòtas a besonh de mai d'una etapa per se ensemblar. A causa de que pas una ARN polimerasa eucariòta es capaç de se jónher a las sequéncias de promotors sens la participacion de qualques autras proteïnas, la sequéncia d'ADN de los promotors a d'èsser una region reconeguda per de divèrses factors de transcripcion.


text:
Batalha de l'Estrech de Drobak
La batalha de l'Estrech de Drobak se debanèt lo 9 d'abriu de 1940 durant l'invasion alemanda de Norvègia. Opausèt una flòta alemanda de sièis naviris cargat d'atacar la capitala norvegiana a la fortalessa costièra d'Oscarborg. Bastidas a la fin dau sègle XIX, lei defensas norvegianas èran pas consideradas coma una menaça vertadiera per leis Alemands. Pasmens, l'armada terrèstra de Norvègia i aviá installat en secrèt doas batariás de torpilhas que chonèron un crosaire pesuc e endomatjèron un segond entraïnant l'aplant de l'ofensiva alemanda. Aquela pausa permetèt au rèi norvegian de se retirar d'Òslo puei de quitar lo país per dirigir la resisténcia.


text:
Consòla de jòcs
Una consòla de jòcs (var. consòla de juecs) es una maquina electronica destinada a jogar als videojòcs. Existís dos tipes de consòla :
- La consòla de salon : lo dispositiu de sortida es una television o un monitor d'ordenador. Lo dispositiu de dintrada principal es un contrarotlaire.
- La consòla portadissa : de pichona talha, òm pòt la prene pertot.
Istòria[modificar | modificar la font]
La primièra consòla de jòcs es l'Odyssey, apareguda sus lo mercat en 1972. A la fin de las annadas 1980 e al començament de las annadas 1990, doas entrepresas se disputan lo mercat, Nintendo (amb la NES e la SNES) e Sega (amb la Sega Master System e Sega Mega Drive). Al mièg de la annadas 1990, Sony lança la PlayStation e deven lider del mercat. La generacion seguenta es marcada per l'arribada sus lo mercat de Microsoft e la Xbox e per la retirada de Sega seguida a la mèuca comerciala de la Dreamcast. La PlayStation 2 bat los recòrds de venda de consòla de salon. La sortida de la Xbox 360, de la Wii puèi de la PlayStation 3 inaugura la setena generacion de consòlas. Per las consòlas portadissas, Nintendo domina lo mercat.
Lista de las consòlas[modificar | modificar la font]
- Microsoft
- NEC
- Nintendo
- Sony Computer Entertainment
- Sega
- Atari
- Game Park
- Game Park Holdings
- Nokia
- SNK
- Bandai
- Philips/Magnavox
- Coleco
- Memorex
- Panasonic/GoldStar/Sanyo


text:
Armendaritze
Armendaritze en basco o Armendarits en francés qu'ei ua comuna deu Bascoat, en Baisha Navarra. Administrativament, que's tròba dens lo departament deus Pirenèus Atlantics.
Lo gentilici qu'ei armendariztar.
Lihurri e autes afluents de l'arriu de Bidosa que travèrsan la vila.
Las comunas tòcatocantas que son Sent Martin d'Arberoa e Meharin au nòrd, Sent Estève au nòrd-oèst, Heleta a l'oèst, Landibarre au sud-èst e Ihòut au sud.
Somari
Demografia[modificar | modificar la font]
Lo recensament de 1791 que i comptava 715 estatjants.
De véder[modificar | modificar la font]
- Los ostaus tradicionaus bascos de Sorogaraia, Urrutia e Uharte (sègle XVII.
- Castèth Jauregia (sègle XVII)
-
Ostau de 1775.
-
.


text:
Dinky Toys
Dinky Toys qu'ei ua marca anglesa de joguets qui avó tanben fabricas en França e qui ho pro emblematica dens l'istòria industriala deus joguets. Que vadó mei que mei vamosa peus son modèls redusits de veïculs : autos, camions per exemple.
Los purmèrs modèls qu'èran de plomb abans d'emplegar l'aliatge zamac.
La marca que conegó ua escaduda de las granas durant las annadas 1950 e 1960. Enter 1937 e 1974 los joguets Dinky Toys que hon produsits entr' autes en França e mei que mei dehens la fabrica de Bobigny. A partir de las annadas 1980 que's deishèn de prodúser passivament e la licéncia de la marca que ho successivament venuda entà tronar podúser modèls de colleccion.


text:
Jeremy Bentham
Jeremy Bentham (1748, Houndsditch-Londres, 1832) es un pensaire anglés, paire de l'utilitarisme.
Biografia[modificar | modificar la font]
Jeremy Bentham nasquèt en febrièr de 1748 a Houndsditch, filh d'una rica e important familha istorica de jutges, e moriguèt a Londres lo 6 de junh de 1832. Es lo paire de l'utilitarisme e dempuèi jove mostrèt un grand interès pels estudis.
A tres ans legissiá de volums de l'istòria d’Anglatèrra, a cinc ans comencèt de jogar aisidament del violin e parlava de lengas mai coma lo francés e lo latin a sièis ans. Vesent sa facilitat per aprendre foguèt enviat a 12 ans a "The Queen's College, Oxford", a 15 ans acabèt la carrièra e a 18 ans obtenguèt lo master que li permetèt d'exercir la profession de jurista. Quand comencèt de trabalhar dins una associacion importanta d'avocats de Londres e d'Anglatèrra, comprenguèt gravas errors de la legislacion d'Anglatèrra dins lo sègle XVIII, e dempuèi alara que dintrèt dins aquela associacion cerquèt una nòva politica legislativa e de reformas socialas que favoririán los plasers de la majoritat e serián mai utils per la populacion. Se pòt considerar que son los començaments de son utilitarisme.


text:
L'Isla de Baish
L'Isla de Baish[1] (L'Isle-Jourdain en francés) es una comuna gascona, situada dins le departament deu Gèrs e la region de Miejorn-Pirenèus.
La devisa de la vila es Hospes Atque Fidelis (Òste e Fidèla).
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comuna situada a l'èst deu departament deu Gèrs au limit oèst de la Hauta Garona a 35 quilomètres de Tolosa sus Sava e a 40km au sud èst d'Aush.
En 2009 vengoc la segonda comuna mès poblada deu Gèrs. Es ara dins l'airau urban de Tolosa.
Es le sièti de la comunitat de comunas de la Gasconha Tolosana, creada en 2010, qu'a 18 comunas e quasi 20 000 abitants.
La vila se situís dins una plana argelosa a 170 m d’altituda qu’es entornejada peus costalats.
Lo climat es oceanic. Se caracteriza per las plojas abondentas (subertot ivèrn e prima), per la doçor de las temperaturas (ivèrn doç, autone sec), mès l’estiu es soent caud. L’autan (vent que veng deu Sud-Èst), e generalament caut, pòt bohar hòrt pendent quauques jorns.
Istòria[modificar | modificar la font]
Avant la conquista romana, la Gasconha es poblada peus Aquitans que son pòbles de lenga basca. Aquò explica benlèu lo particularisme deu parlar gascon dins l’ensemble occitano-catalan.
Le país tolosan, on se tròba l’Isla de Baish, es pregondament romanizat. An trobat las roeinas de la vielha romana que s’apèra Bucconis. A la fin de l’empèri roman, la vila càmbia de nom en Ictium e se crestianiza.
Au sègle XII nèish vertadèrament l’Isla de Baish qu’es una etapa suu camin de Sent Jacme de Compostèla. Los sons espitaus de Sant Jacme e deu Sant Esperit aculhissen les romius. L’Isla de Baish deveng una part deu poderós Comtat de Tolosa. D’alhors, l’escut de la ciutat cap la crotz occitana qu’es lo simbèu de Tolosa. En 1096, Raimon, senhor de la ciutat, partís a las crotzadas e lo son hilh es batiat dins lo riu Jordan. Es pr’amor d’aquò que la vila s’apèra en francés l’Isle-Jourdain. Apèi la crotzada contra los albigeses, l’Isla de Baish es anexada au reiaume de França en 1271.
L’usatge de l’occitan coma lenga oficiau es interdit en 1539 per l’edit de Villers-Cotterêts. L'Isla de Baish estèc una plaça fòrt deu protestantisme tolosan conegoc las misèrias de las guèrras de religion au sègle XVI.
Dinc a la debuta deu sègle XX, L’Isla de Baish es un borg sus l’axe Aush-Tolosa on se debanan mercats e hèiras (coma la de la Sent Martin) qu’amassan les paisans deu Savés. Le Gèrs, coma tota l’Occitania, manca la revolucion industriala au sègle XIX. Per exemple, la region tolosana pèrd lo 24% de la soa populacion (sia 600 000 abitants) entre en 1850 e 1945.
A la debuta deu sègle XX, Claudi Augèr, le celèbre fondator deu diccionari francés Larousse, hè bastir un polit ostau sus la plaça principala. La guèrra 1914-1918 es catastrofica ende la vila que se pèrd una bèra partida de la joenèssa. Venecians e Padans la remplaçan dins las annadas 1920.
A partir de las annadas 1960, l’Isla de Baish profièita deu desvolopament tolosan çò que le permet de compensar l’exòdi rurau. la vila de l’Isla de Baish conegoc le desvolopament, mès estèc pas le cas deu son canton, regde rurau, que se despoblava rapidament.
A la debuta deu XXI, las causas s'accelèran pr'amor de l'aviada de Tolosa. L'Isla de Baish crèish rapidament e tanben tot le son campèstre. Atau la populacion sauta de 5500 abitants en 2000 a 7500 en 2010. La draubida d'una desviacion autorotièra pertot la creacion d'una zòna comercialo-industriala (dambe le líder de cela de piscina Abrisud) au Pont-Peirin.
Origina deu nom de la vila[modificar | modificar la font]
Le Senhor de l'Isla, partit a las crotzadas, qu'auré batiat le son hilh dins le Jordan. La vila semblava a una isla, entre les rius Estelh e Sava, estèc aperada atau l'Isla de Baish (L'Isla en Jordan).
Una auta explicacion complemetària ei que L'Isla de Baish per opausicion a L'Isla de Haut tanben sus Sava dins le departament de la Hauta Garona. Baish significa tanben en gascon le Nòrd quand Haut significa Sud.
Avèm donc un nom oficiau occitan L'Isla en Jordan qu'estèc pas jamès emplegat per las gents que gardèn totjorn l'apelacion L'Isla de Baish.
Le doblon, plan diferenciat, L'Isle-Jourdain e l'Isla de Baish ei donc plan ancian.
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Monuments[modificar | modificar la font]
- Pont Tornèr atestat dumpèi 1217
- Tor campanèra[2] deu sègle XIV
- Collegiada [3] de 1785
- Mercat cobèrt deu sègle XIX, reabilitat en Centre Musèu Europèu d'Art Campanèr [4] en 1994
- "Casa Claude Augé/Claudi Auger" : ostau particular 1904 classat aus Monuments istorics
- Capèra de Sant Jacme (dens l'encinta de l'ostau de retirada)
- Capèra deu Clòs Florit 1857 non draubida au public, servís ende l'escòla e le collègi deu medish nom.
- Castèth de Panat, bastit a la fin deu sègle XIX per Josep Samuel Brunet de Castelpers, marqués de Panat.
Personatges ligats dambe la vila[modificar | modificar la font]
- Sant Bertrand de Comenge (1050 L'Isla de Baish - 1123 Lugdunum Convenarum,Comenge)
- Antòni Anselme (1652 - 1737), predicaire celebre
- Armand Praviel (1875 - 1944 Perpinhan) Escrivan recompensat quate còps per l'Acadèmia deus Jòcs Floraus de Tolosa
- Claudi Augé/Auger (1854 - 1924 Fontainebleau): grand lexicografe e editor de l'ostau d'edicion Larousse.
- Mantun internacionau de l'equipa de França de rugbi de XV : Elias Cester, Patric Tabacco, Sergi Laïrle, Joan Claudi Skrela (entrainaire).
Economia[modificar | modificar la font]
A la debuta deu sègle XX, l’Isla de Baish es sustot un borg rurau on se teng un mercat important le dissabte. Dambe la crisi deu monde paisan, le campèstre deu Gèrs coneish una fòrta desertificacion.
Apèi la segonda guèrra mondiala, la proximitat de la capitala regionala, que coneish un dinamisme regde important, permet aquera reconversion. L’Isla de Baish profièita subertot de la prosperitat de l’industria aeronautica de Tolosa-Blanhac (15 000 emplegats). Per exemple, la creacion de la zòna industriala de l’Isla de Baish-Buconis s’explica pr’amor que Tolosa es solament a 33 km. S'installa un sostractan d'Airbus, que ditz Equip'Aero qu'es ara un deus mès bèls emplegaire deu Gèrs, o encara EcoCert que certifica les produits bios.
Podèm díser que l’Isla de Baish es una banlèga de Tolosa qu’aculhís monde hugissant le centre vila. Cau ajustar que l’Isla de Baish a vias de comunicacions modèrnas. I a una autorota acabada entre Tolosa e l’Isla de Baish, e i a tanben la linha de camin de her Aush-Tolosa.
La creacion au sègle XXI de la zòna d'activitat de la Gasconha tolosana au Pont-Peirin, dambe una connexion autorotièra, permet de tornar lançar l'economia. Se desvolòpa Abrisud que deveng le líder de la cela de piscina.
Educacion[modificar | modificar la font]
Ensenhament Public : Escòla mairala Anne Franck, escòla mairala Jean de la Fontaine, Escòla purmèra René Cassin, escòla purmèra Paul Bert, escòla purmèra Lucie Aubrac, collègi Louise Michel, licèu Joseph Saverne/Josèp Saverna
Ensenhament Privat devath contracte d'associacion dambe l'Estat : escòla e collègi Nòstra Dama deu Clòs Florit
De notar que l'ensenhament de l'occitan a l'Isla de Baish, ei ancian e solidament implantat. Data de las annadas '60 deu sègle XX dambe Pèire Lassèrra. I a occitan au Licèu, aus collègis privat e public. Existís tanben dumpèi seteme de 2013, una seccion bilingua francés - occitan a la mairala publica.
Cultura[modificar | modificar la font]
- la MJC (Ostau deus Joens e de la Cultura) e que prepausa daubuns tipes d'activitats : teatre, dança, cors de musica...
- lo cinèma... i a duas salas : la prumèra e que presenta filmes internacionaus, la segonda, mès petita, e qui mòstra filmes orientats Art e Ensai.
- Aire J/Air-J (situat prèp deus collègis), un endret endeus 12-17 ans dambe activitats (Internet, Fotbolet...), o simplament tà se reünir. De sortidas pendent las vacanças que son tanben organizadas : patinadoira, lazer-quest...
- las seradas hestivas Escota e Minja, la purmèra dimenjada de julhet : concerts (gratuits lo dissabte), gastronomia sus la Plaça de la Comuna, dambe promocion de la cultura occitana.
- un carnaval gascon ei organizat cada an. Au son programa, que i a : jòcs gascons e après le procès, en occitan gascon, i a la cremacion de Mossur Carnavau, una palhassa de bòsc e de palha.
- Ua tropa de teatre : l'Efemèra/l'Ephémère, ua aventura e qui a trenta ans o quasi. [5]
Espòrt[modificar | modificar la font]
Equipaments : dus lacs : dambe activitats de vela suu prumèr e de pesca sus l'aute, una piscina municipala, draubida l'estiu.
Embessonatges[modificar | modificar la font]
- Carballo (Espanha), véser tanben Carballo (es)
- Motta di Livenza (Italia), véser tanben Motta di Livenza (it)
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Base de donadas toponimicas de l'Institut d'Estudis Occitanas: L'Isla de Baish
- ↑ [1]
- ↑ [2]
- ↑ [3]
- ↑ Efemèra/Ephémère


text:
Circ
Un circ es un espectacle artistic, d'abituda itinerant, que inclosís acrobatas, palhassas, mascs, dombadors d'animals e d'autres artistas. Pòt s'adreçar a un public infantil, adulta o de populacion que se desira sortir de la tristesa o del tust provocat per una guèrra recenta per exemple. Lo circ es presentat en l'interior d'una granda tenda que compòrta de pistas e de galeriás de sètis pel public. Las pistes dels circs sont abitualament d'airals circulars que se presentan l'espectacle; lo circ de tres pistes es considerat mai atractiu a causa la varietat dels espectacles de que se donan a l'ora d'ara. Lo circ es referís tant a l'edifici coma a l'espectacle.
A l'ora d'ara existisson de circs estables e fixes geograficament, e qualques una presentan pas d'espectacle animals, plan sovent lo circ contunha d'aver un caractèr passatgièr, que pòt èsser anonciat per una desfilada, avisant a las gents que lo circ arriba .
Ara les arts circenses son pas solament donats dins de pistas de circ, mas que tanben son d'espectacles o partidas d'espectacles donats dins autres luòcs.
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
- Circ roman.
- Circ Pinder
- Cirque du Soleil, importanta companhiá canadenca de circ.
- Lido, escòla de circ basada a Tolosa
- Circ contemporanèu
- Circ natural


text:
1892
Aquesta pagina concernís l'an 1892 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Africa[modificar | modificar la font]
Etiopia[modificar | modificar la font]
Reorganizacion e modernizacion dau regime deis impòsts. Lo sistèma novèu de taxacion foguèt mai centralizat e basat sus lei besonhs dei fòrças armadas. En particular, lo soudat venguèt proprietari e responsable de son avitalhament e lei ras foguèron cargats de la collècta deis impòsts.
Arts[modificar | modificar la font]
Sciéncias e tecnicas[modificar | modificar la font]
Armament[modificar | modificar la font]
Depaus dau brevet de la premiera mitralhièra foncionant amb un emprunt de gas. Foguèt l'òbra de John Moses Browning (1855-1926).
Astronomia[modificar | modificar la font]
Descubèrta d'un cinquen satellit, que foguèt dich Amaltèa, a l'entorn de Jupitèr per l'astronòm estatsunidenc Edward Barnard (1857-1923).
Medecina[modificar | modificar la font]
Descubèrta dau premier virus per lo biolgista rus Dmitri Ivanovsky (1864-1920) a partir de l'estudi d'una malautiá de tabat. D'autra part, descubèrta dau premier vaccin còntra lo colerà per lo mètge rus Waldemar Haffkine (1860-1930).


text:
Friedrich Nietzsche
Friedrich Wilhelm Nietzsche (Röcken bei Lützen, Alemanha, 1844-1900) foguèt un filosòf alemand e un dei pensaires modèrnes pus influents.
Estudièt a l'Universitat de Bonn. En 1865, a Leipzig, faguèt seis estudis de filologia e en 1869 venguèt professor de filologia classica a Basilèa. En 1878 abandonèt lei classas, en causa d'una malautiá, puèi passèt leis estius a Sils Maria e la rèsta de l'an a la Ribiera occitana, gaireben sempre solitari e amb de recalivadas dins sa malautiá. En 1889, tombèt dins la deméncia; s'efaissèt lo 3 de genier de 1889 a Turin (quand encòntra una veitura que son cochier foeta violentament lo chivau, se sarrèt de l'animau, enlaçèt son còu e esclatèt en plors, enebissent a quau que fugue de se sarrar lo chivau). Passèt los dètz darriereis ans de sa vida dins un estat mentau quasi vegetatiu. Après sa mòrt, l'interpretacion de son òbra foguèt desfigurada per l'imatge de la foliá e per la propaganda nazi.
La pensada filosofica de Nietzsche, d'un caractèr poetic e personau marcat, es una critica dei valors tradicionalas de la cultura occidentala e l'assai d'elaborar una filosofia novèla. Se distinguisson tres periòdes dins sa pensada:
- Caracterizat per sei premiereis òbras d'interpretacion e critica de la cultura.
- Per l'omenatge de la cultura e deis esperits liures.
- Per sei tèsis sus lo niilisme, la critica de totei lei valors, lo subreòme e lo retorn etèrne.
Son tres periòdes totalament diferents mai an un sistèma e una unitat perfècta.
Somari
La critica de la cultura occidentala[modificar | modificar la font]
L'origina de la cultura occidentala se deu cercar dins lo mond grèc, ont se manifèstan clarament doas valors complementàrias:
- La valor de la vida, representada per lo dieu Dionís que simboliza la vigor, lo plaser, lo renovèlament e la destruccion.
- La valor de la rason, representada per lo dieu Apollon, simbòl dei formas, de la rason e de l'armonia.
La cultura occidentala se fondamenta subre la dissociacion d'aquestas doas valors e subre la somission de la vida a la rason. Socrates foguèt lo colpable d'aquesta dissociacion e dempuei Socrates, Grècia se presenta coma lo mond de la clartat, ont la rason trionfa subre leis instints. Sometre la vida a la rason es una error. La cultura occidentala, per aquò, es endecada dempuei son origina, per aver instaurat la racionalitat a quin prètz que siá. Aquesta error dogmatica se rosiga quand Platon inventèt l'esperit pur e l'idèa dau ben meteis. Per eliminar aquesta error de basa, cau criticar lo dogmatisme platonic dempuei totei leis ambits onte se manifèsta: la morala, la religion e la filosofia.
- La morala occidentala es antinaturala, pr'amor qu'impausa de leis (vertuts) en contra deis instints primordiaus de la vida.
- La religion es alienanta; nais de la paur d'òme e es un mecanisme de defensa que permet d'atribuir lo destin pròpri a un èsser pus poderós: Dieu.
- La filosofia e particularament la metafísica, se fondamenta subre una error: la cresença, d'origina platonica, en l'existéncia d'un mond perfècte e absolut qu'es l'antitèsi dau mond reau; lei filosòfs s'esfòrçan de s'aprochar d'aquest mond irreau per èsser en possession de la vertat, sens veire qu'es una illusion.
Lo vitalisme[modificar | modificar la font]
La cultura occidentala es ja arribada a sa decadéncia, e cau premanir l'emancipacion de l'òme de totei lei valors moralas per li donar lo drech a la vida. Aqueu es lo pretzfach dau vitalisme.
Lo niilisme[modificar | modificar la font]
Lo niilisme es un movement pròpri de l'istòria de la cultura occidentala. L'esperit occidentau, causat per lei valors fictivas, torna niilista e pèrd la fe en aquestei valors. Alora, la cultura rèsta sens sens, pr'amor que lo niilisme es una fòrça destructritz de la basa de la cultura occidentala, de Dieu, dau Dieu monoteïsta. Aquest Dieu mòr pr'amor qu'entre totei l'avèm assassinat. Quand prendrem consciéncia d'aqueste fach podrem alora despassar l'estat niilista, en bastissent una taula novèla de valors que menarà au subreòme.
La taula novèla de valors[modificar | modificar la font]
- Una morala de senhors, l'exaltacion deis instints de vida.
- Lo mond deis aparéncias se deu impausar subre lo mond "vertadier" de la filosofia dogmatica.
- L'egoïsme.
L'òme e lo subreòme[modificar | modificar la font]
L'òme es un èsser sens far, un pònt entre la bèstia e lo subreòme, l'unic animau que s'es pas encara assolidat. Cau superar l'òme o tornar a l'animalitat primitiva. Mai l'òme es l'animau que pensa au futur, qu'es capable de concebre d'ideaus.
Tres son estadas lei versions de l'ideau uman:
- L'estetic, qu'es interpretat coma armonia de vida e rason.
- Lo scientific, ont l'òme coneis la realitat nuda, e acaba en afirmant energicament la vida.
- Lo subreòme, que personifica la valor suprèma de la vida, que sa manifestacion mai auta es la volontat de poder. Lo subreòme es un èsser superior, liure dei valors dau passat, autonòm, agressiu e legislador. Eu meteis es sa pròpria nòrma, pr'amor qu'es pus luenh dau ben e dau mau. Representa la tòca suprèma de l'umanitat.
Òbras[modificar | modificar la font]
- Die Geburt der Tragödie (1872)
- Menschliches, Allzumenschliches. Ein Buch für freie Geister (1878)
- Morgenröte – Gedanken über die moralischen Vorurteile (1881)
- La Gaia sciéncia (Die fröhliche Wissenschaft, la gaya scienza) (1882)
- Antau parlava Zaratostra (Also sprach Zarathustra. Ein Buch für Alle und Keinen) (1883-1885)
- Jenseits von Gut und Böse - Vorspiel einer Philosophie der Zukunft (1886)
- Vertat e mensònja en sens extramorau (Über Wahrheit und Lüge im außermoralischen Sinn) (1873)
- La genealogia de la morala (Zur Genealogie der Moral. Eine Streitschrift) (1873)
- Götzen-Dämmerung oder wie man mit dem Hammer philosophiert (1888)
- Der Antichrist. Fluch auf das Christentum (1888)
- Ecce Homo: Wie Man wird Was Man Ist (1888)


text:
Guèrra de Trenta Ans
La Guèrra de Trenta Ans que ho un conflicte bellicós qui's debanè enter 1618 e 1648 dab encausas politicas e regionalas hèra divèrsas, mes, en purmèr basada suber motius religiós que vadó conflicte politic enter lo Reiaume de França e l'Àustria de l'Ostau de Habsborg.
Somari
- 1 Lei causas de la guèrra
- 2 Lo debanament de la guèrra
- 2.1 Periòde palatin (1618 - 1625)
- 2.2 Periòde danés (1625 - 1629)
- 2.3 Periòde suedés (1630 - 1635)
- 2.4 Periòde francés (1635 - 1648)
- 3 Patz de Vestfàlia
- 4 Referéncias
- 5 Nòtas
- 6 Bibliografia
Lei causas de la guèrra[modificar | modificar la font]
La division d'Alemanha entre Protestants e Catolics[modificar | modificar la font]
La Patz d'Augsborg e sei limits[modificar | modificar la font]
Lo desvolopament dau luterianisme en Alemanha durant la premiera mitat dau sègle XVI entraïnèt una reaccion vigorosa de Carles Quint. En 1521, decidiguèt d'enebir la religion novèla per l'edicte de Worms. Puei, en 1529, una dièta, reünida a Espira, ordenèt tornarmai de celebrar la messa segon lo rite catolic. Enfin, en 1546, mandèt una expedicion militara còntra l'aliança dei princes protestants alemands que foguèron severament desfachs durant la Batalha de Mühlberg lo 24 d'abriu de 1547.
Pasmens, lo nombre de protestants entre lei princes alemands èra tròp important e una segonda guèrra s'acabèt en 1552 per un succès dei Luterians. De negociacions acomencèron donc a Augsborg en 1548. Ansin, lo 29 de setembre de 1555, leis ostilitats entre Protestants e Catolics foguèron suspendudas per la signatura d'un tractat de patz dich Patz d'Augsborg :
- lei senhors dei 225 estats d'Alemanha podián chausir lor religion que veniá tanben aquela de sei subjèctes. Aqueu principi foguèt dich cuius regio, eius religio (« tal prince, tala religion »).
- lei Luterians, subjèctes d'un prince-arquevesque, podián contuniar la practica de lor religion.
- lei Luterians podián conservar lei territòris conquists après la Patz de Passau de 1552.
- lei princes-arquevesques, venguts luterians, devián rendre sei possessions.
Aquela patz permetèt la fin dei combats mai ignorava la resolucion dau conflicte religiós latent entre leis estats. De mai, lo calvinisme s'estendèt rapidament entraïnant l'aparicion d'una tresena religion poderosa dins la region mai qu'èra pas reconeguda per lei disposicions presas a Augsborg.
D'autra part, divèrsei país europèus avián d'ambicions militaras e politicas en Alemanha :
- Espanha desirava de se raprochar de la frontiera olandesa per reprendre la guèrra còntra lei País Bas, revoutats dempuei leis annadas 1560, après la fin d'una trèva signada en 1609 per dotze ans.
- França voliá rompre l'enceuclament de son territòri per lei possessions deis estats Habsborg. Ansin, lo Reiaume de França èra aliat ambé lei Protestants alemands maugrat lo fossat religiós.
- Suedés e Danemarc avián d'ambicions territorialas sus lei regions nòrd d'Alemanha pròchas de la mar Baltica.
Blòts religiós e alianças militaras[modificar | modificar la font]
La fin dau sègle XVI e lo començament foguèt marcat per una tiera de liant d'afaires religiós e politics :
- la Guèrra de Colonha (1583 - 1588) : lei Catolics alemands, ambé l'ajuda dei tropas espanhòlas, capitèron d'empachar la transformacion d'un fèu eclesiastic e elector de l'Emperaire romanogermanic en fèu civil per son senhor. D'efèct, la conversion d'aqueu senhor podiá entraïnar la fin de la majoritat catolica per l'eleccion imperiala.
- leis esmogudas de Donauwörth (1606) : la majoritat protestanta de la vila assaièt d'empachar una procession catolica causant d'esmogudas. Lei Catolics obtenguèron l'ajuda de Maximilian de Baviera, prince catolic, que rendeguèt la ciutat au culte catolic.
- la Guèrra de Succession de Jülich (1609 - 1614) entraïnèt la division dei Ducats Units de Jülich-Cleves-Berg, estat estrategic, entre Catolics e Protestants. Pasmens, aquela darriera crisi menacèt d'entraïnar una guèrra europèa pus estenduda amb d'intervencions francesa e olandesa per enebir l'annexion dei ducats per l'Emperaire.
Aquelei conflictes causèron la formacion d'alianças militaras basadas sus lei blòts religiós existent en Alemanha. La premiera foguèt realizada a l'iniciativa dei princes calvinistas que formèron la Liga de l'Union Evangelica en 1608. Gropèt leis estats protestants principaus, levat de l'Electorat de Saxònia, e maugrat de divisions entre Calvinistas e Luterians. Leis estats catolics (Baviera, Mainz, Colonha...) respostèron l'an seguent ambé la creacion de la Liga Catolica sota la direccion de Maximilian de Baviera.
La succession e la revòuta de Boèmia[modificar | modificar la font]
En 1617, venguèt evident que l'Emperaire Matthias, tanben rèi e prince-elector de Boèmia, anava morir sensa eiretier dirècte. Aquò causèt lo problèma de la succession de Boèmia, estat protestant, e de la conservacion dau títol imperiau dins l'Ostau dei Habsborg. L'Emperaire decidiguèt donc d'abandonar son títol de rèi de Boèmia au profiech de son bòn cosin Ferdinand. Ansin, Boèmia demorava dins la familha dei Habsborg e Ferdinand veniá lo candidat pus seriós per la succession imperiala. Pasmens, Ferdinand èra un catolic fervorós que vouguèt restablir lo catolicisme en Boèmia. Ansin, venguèt fòrça impopular. De mai, Boèmia aviá obtengut en 1609 una autonomia importanta e de garantidas sus la liberta religiosa per l'Emperaire Rodòuf II (1576 - 1612). Ansin, d'incidents acomencèron entre Catolics e Protestants. Puei, lei dos mandadors de Ferdinand II foguèron bandits d'una fenèstra dau palais de Praga. Aqueu eveniment foguèt lo començament de la revòuta de Boèmia, ajudada mai o mens per leis estats vesins de Moràvia, Silèsia e Lusàcia, e de la Guèrra de Trenta ans.
Lo debanament de la guèrra[modificar | modificar la font]
La Guèrra de Trenta ans es generalament devesida entre quatre periòdes que son :
- lo periòde palatin entre 1618 e 1625. Es marcada per la guèrra entre estats alemands.
- lo periòde danés entre 1625 e 1629 caracterizada per l'intervencion dau Reiaume de Danemarc-Norvègia.
- lo periòde suedés de 1630 a 1635 ambé l'intervencion deis armadas suedesas per luchar còntra l'installacion dei Catolics dins lo nòrd d'Alemanha.
- lo periòde francés entre 1635 e 1648 per ajudar lei Suedés e seis aliats còntra l'Ostau dei Habsborg.
Periòde palatin (1618 - 1625)[modificar | modificar la font]
L'eleccion imperiala e la guèrra còntra Palatinat e Boèmia[modificar | modificar la font]
Au començament de la guèrra, Ferdinand teniá coma aliats e sostèns lo Papa, lo Reiaume d'Espanha e la Liga Catolica dirigida per Maximilian de Baviera. Boèmia poguèt comptar ambé l'ajuda de Transilvània puei de Palatinat. D'efèct, la mòrt de l'Emperaire Matthias en 1619 cambièt la natura de la guèrra. Ansin, lo 26 de julhet de 1619, Boèmia elegiguèt Frederic V, ja còmte e elector protestant de Palatinat, coma rèi. Òr, un rèi de Boèmia protestant podiá entraïnar un cambiament entre leis electors imperiaus ambé la formacion d'una majoritat protestanta ambé quatre votz còntra tres (Brandeborg, Saxònia, Palatinat e Boèmia còntra Colonha, Trevèri e Mayence). De mai, l'eleccion de Frederic V aguèt luòc durant l'eleccion de Ferdinand que venguèt Emperaire lo 28 de julhet mentre que lei novèlas de Boèmia èran pas encara conegudas.
Ferdinand, vengut Ferdinand II, acomencèt donc rapidament leis operacions contra Boèmia e Palatinat. Lei premierei batalhas foguèron de victòrias protestantas mai aquel avantatge èra provisòri car l'armada de Boèmia foguèt destrucha dins la region de Praga lo 8 de novembre durant la batalha de la Montanha Blanca. D'autra part, leis armadas de l'Union Protestanta foguèron pas capablas d'ajudar Boèmia après una desfacha a Sablat lo 10 de junh de 1619.
La batalha de la Montanha Blanca entraïnèt en 1621 la dissolucion de la Liga de l'Union Evangelica e Frederic V perdeguèt sei fèus. Ansin, Ferdinand II prenguèt possession de Boèmia, lo Palatinat renan foguèt devesit entre de nòbles catolics e Maximilian de Baviera obtenguèt son títol d'elector en cambi de son sostèn militar a l'Emperaire.
Ocupacion de Palatinat e fin de la revòuta protestanta[modificar | modificar la font]
Après leis operacions dei premiereis annadas, leis annadas 1621-1625 se caracterizèron principalament per una guèrra de sètges e una intervencion espanhòla au profiech de l'Empèri per ocupar lo rèsta de Palatinat. Espanha èra interessada per aquelei territòris situats pròches de la frontiera dei País Bas. D'efèct, la trèva entre lei dos país s'acabava en 1621 e Palatinat èra un ponch estrategic per lei tropas espanhòlas mandadas còntra leis Olandés. Ansin, Mannheim e Heidelberg foguèron presas en 1622 e Frankenthal en 1624. D'aqueu temps, leis armadas protestantas anèron dins lei regions frontalieras dei País Bas e se bateguèron còntra leis Espanhòus ambé leis Olandés o còntra lei Catolics de l'Empèri Romanogermanic. Permetèron la victòria olandesa durant lo sètge de Bergen-op-Zoom en 1622. Pasmens, foguèron quasi anientats per Tilly durant la batalha de Stadtlohn lo 6 d'aost de 1623. Ansin, la revòuta protestanta foguèt desfacha per lei tropas catolicas.
Periòde danés (1625 - 1629)[modificar | modificar la font]
Lei causas de l'intervencion danesa[modificar | modificar la font]
En 1625, lo Reiaume de Danemarc èra un reiaume luterian que son rèi Crestian IV èra tanben duc de Holstein, territòri situat dins l'Empèri. Aprofichant la situacion malaisada de l'Emperaire, Crestian aviá estendut l'influéncia danesa dins lo nòrd d'Alemanha. Per exemple, en 1621, Amborg deguèt acceptar la senhoriá danesa. De mai, lo reiaume danés èra fòrça estable e lei finanças importantas. Enfin, Crestian èra inquiet dei progrès catolics per son independéncia. Ambé l'ajuda financiera de França e d'Anglatèrra, decidiguèt donc de recrutar una armada de 35 000 òmes e d'atacar lei fòrças imperialas.
La revirada danesa[modificar | modificar la font]
Còntra lei fòrças de Danemarc, Ferdinand II mobilizèt lei tropas dau Còmte de Tilly e aquelei d'Albrecht von Wallenstein, un nòble de Boèmia enriquit de divèrsei territòris en cambi de son sostèn per l'Emperaire au començament de la guèrra. Ansin, Ferdinand II tenguèt una armada de 30 000 a 100 000. Lei Danés qu'ignoravan lo nombre de soudats imperiaus deguèron donc rapidament batre en retirada. De mai, leis aliats e sostèns de Crestian IV poguèron o vouguèron pas intervenir per l'ajudar. D'efèct, França èra ocupada per la guèrra civila de Richelieu contra lei Protestants, Anglatèrra èra afeblida per de trébols intèrnes e Brandenborg e Saxònia volián pas rompre la patz fragila existent dins lei regions èst d'Alemanha.
Ansin, l'armada danesa e seis aliats protestants alemands foguèron respectivament batuts en 1626 per leis Imperiaus a Lutter e per Wallenstein a Dessau. Lei pèrdas danesas foguèron d'aperaquí 8 500 tuats, bleçats o capturats. D'ara endavant, l'armada danesa èra tròp demenida per empachar l'invasion dei domenis continentaus dau reiaume. Wallenstein capitèt donc l'ocupacion de Meclemborg, de Pomerània e de Jutlàndia.
La resisténcia de Danemarc e la fin de son intervencion[modificar | modificar la font]
Maugrat sei victòrias, l'armada de Wallenstein teniá pas de flòta per atacar leis illas danesas, especialament l'illa de Sjælland e la capitala dau reiaume. Leis Imperiaus acomencèron donc lo sètge de Stralsund en mai de 1628. Aquela ofensiva entraïnèt lo mandadís de renfòrç danés dans la vila e tanben escocés e suedés marcant donc lo començament de la participacion suedesa dins la Guèrra de Trenta Ans. Lo sètge foguèt levat lo 4 d'aost e una garnison suedesa foguèt installada dins la ciutat.
Après aqueu succès, Crestian IV assaièt de desbarcar una armada novèla sus lo continent. Pasmens, Wallenstein foguèt venceire a Wolgast e lei dos camps acomencèron de negociacions. D'efèct, lei Danés avián mau capitat de repossar lei tropas imperialas mai Wallenstein crenhiá de pèrdre sei gasanhs contra una aliança de Danemarc e Suècia. En 1629, foguèt donc signada la Patz de Lübeck : Crestian IV gardava son reiaume mai deviá plus intervenir dins leis afaires alemands.
Periòde suedés (1630 - 1635)[modificar | modificar la font]
Après la Patz de Lübeck, lei Catolics convenquèron l'Emperaire de reprendre lei fèus protestants tenguts en infraccion de la Patz d'Aubsborg. Ansin, segon l'Edicte de Restitucion de 1629, lei Catolics reprenguèron possession de dos arquevescats, sièis evescats e de centenaus de monastèris. De mai, en 1630, Wallenstein foguèt cridat per l'Emperaire per evitar la perseguida de l'intervencion suedesa. Pasmens, èra tròp tard car lo rèi suedés Gustau II desirava estendre son influéncia politica e economica dins lo nòrd d'Alemanha.
Lei campanhas de Gustau II (1630 - 1632)[modificar | modificar la font]
En 1630, lei fòrças suedesas intrèron dins l'Empèri per Pomerània ambé lo sostèn financièr de França e Províncias Unidas. Après la sonada de Wallenstein, Ferdinand II èra dependent dei tropas de la Liga Catolica per luchar contra Suècia. Dins aquò, foguèron desfachas en setembre de 1631 a Breitenfeld puei en abriu de 1632 a Rain am Lech onte lo Còmte de Tilly foguèt tuat. De mai, Gustau II capitèt d'aumentar lo nòmbre de soudats de sei fòrças de 42 000 en 1630 a 149 000 en 1632.
Ferdinand II deguèt donc negociar l'ajuda de Wallenstein e de son armada. Aqueu ataquèt au sud per copar lei linhas d'aviatalhament suedesas. La batalha aguèt luòc a Lützen en novembre de 1632. Wallenstein foguèt batut mai Gustau foguèt tuat. Aquela mòrt entraïnèt de problèmas dins lo comandament de la coalicion protestanta permetent ai Catolics de mandar divèrsei còntraofensivas.
Reculada suedesa (1632 - 1635)[modificar | modificar la font]
En 1633, lei Suedés e leis Imperiaus mandèron divèrseis atacas sensa cambiament d'equilibri entre lei dos camps. Ansin, lei Suedés ganhèron lei batalhas d'Oldendorf e de Pfaffenhofen mai foguèron batuts a Steinau. Au començament de l'annada 1634, foguèron tanben venceires a Liegnitz lo 8 de mai e a Landshut lo 22 de julhet. Pasmens, lo renfòrç d'una armada espanhòla en setembre donèt tornarmai l'avantatge ai Catolics. Ansin, poguèron batre severament lei Protestants e lei Suedés a Nördlingen. Lei Protestants i perdeguèron la mitat dei tropas engatjadas dins la batalha e deguèron recular. Ansin, en 1635, tota resisténcia suedesa foguèt eliminada dins lei regions sud d'Alemanha.
La Patz de Praga (1635)[modificar | modificar la font]
Après lei combat dins lo sud d'Alemanha, lei dos camps acomencèron de negociacions novèlas qu'adociguèron lei condicions de la Patz de Lübeck. L'Edicte de Restitucion èra limitat ai territòris non ocupats per lei Protestants en 1627 e un relambi de 40 ans èra mes en plaça per son aplicacion. Lo tractat creava tanben una armada imperiala ambé lei tropas dei territòris diferentes de l'Empèri. Pasmens, en realitat,lei senhors pus poderós coma Maximilian de Baviera tenián totjorn lo contraròtle de seis armadas.
Aquela patz èra pas una satisfaccion per lei Suedés que contunièron lei combats dins lo nòrd. Foguèron inicialament replegats per l'armada imperiala novèla mai lo començament de la participacion dirècta de França dins la guèrra anava cambiar lo debanament deis operacions.
Periòde francés (1635 - 1648)[modificar | modificar la font]
Causas de l'intervencion francesa[modificar | modificar la font]
França, maugrat qu'essent un país catolic, èra rivala dei dinastias Habsborg reinant en Espanha e dins lo Sant Empèri Roman Germanic. D'efèct, França èra enviroutada per de territòris Habsborg e èra esfraiada per aqueu enceuclament. Ansin, lo rèi Loís XIII e son ministre Richelieu avián sostengut financièrament leis enemics deis Imperiaus dempuèi lo començament de la guèrra. Pasmens, après la desfacha de Nördlingen en setembre de 1634, lei Protestans realizèron la Patz de Praga ambé l'Empèri, mens constrenhenta qu'aquela de Lübeck, e lei Suedés pareissián donc gaire capables de contuniar la guèrra contra Ferdinand II e seis aliats.
Richelieu decidiguèt donc d'intrar en guèrra dirècta contra lei Habsborg e de se raprochar mai de Suècia ambé lei tractats de Weimar en 1636 puei d'Amborg en 1638. L'intervencion francesa dins la guèrra acomencèt donc contra Espanha en mai de 1635 e contra leis Imperiaus en aost de 1636.
Resisténcia dei Habsborg (1635 - 1640)[modificar | modificar la font]
Lo començament de la guèrra foguèt malaisat per lei Francés. Leis ofensivas en Itàlia e contra Alsàcia foguèron blocadas. Aquela en Franc Comtat per prendre Dole foguèt replegada. De mai, dins lo nòrd, leis Espanhòus ambé l'ajuda de seis aliats prenguèron Corbie lo 15 d'aost de 1636 menaçant París fins a la represa de Corbie lo 14 de novembre. Enfin, dins lo sud, Sent Joan de Lus foguèt pres per una armada espanhòla. Pasmens, la victòria suedesa de Wittstock permetèt d'aleujar lei dificultats francesas obligant lo mandadís de tropas suplementàrias per rebutar lei Suedés en Pomerània. Puei, La situacion demorèt relativament establa en 1637 e 1638. Lei Francés foguèron batuts dins lo País Basc lo 7 de setembre de 1637. Pasmens, ganhèron una batalha navala lo 22 d'aost e capitèron de prendre la fortalesa de Brisach en Alsàcia. De mai, la frontiera nòrd foguèt pauc a pauc desgatjada après la batalha de Compenha.
La fin de la guèrra (1640 - 1648)[modificar | modificar la font]
Après una annada 1639 sensa operacion militara importanta, lei Francés mandèron una ofensiva novèla e prenguèron Arras lo 9 d'aost de 1640. Enterin, Mazarin e Richelieu capitèron d'obtenir un cambiament d'aliança dau prince de Savòia lo 18 de setembre de 1640. Ansin, en 1641, unei fortalesas espanhòlas foguèron presas coma Aire-sur-la-Lys, Lens, Bapaume e La Bassée e acabèron la conquista francesa d'Artés. Sus leis autreis frònts, lei Suedés foguèron blocats per leis Imperiaus fins a 1642. En revenge, divèrsei territòris d'Espanha se revoutèron : Portugal sota la direccion de Jan de Bragança e Barcelona que reconoguèt Loís XIII per Comte de la vila. Puei, en 1642, leis Imperiaus foguèron vencuts a Wolfenbüttel, a Kempen e a Leipzig lo 23 d'octòbre de 1642. De lor caire, lei Francés deguèron batre en retirada de Catalonha maugrat la victòria de Lhèida lo 7 d'octòbre.
Après aquela revirada, Richelieu decidiguèt d'aumentar la pression sus Espanha. Ansin, Perpinhan foguèt pres lo 9 de setembre de 1642. En 1643, una còntraofensiva espanhòla dins lo nòrd, aprofichant la mòrt de Richelieu lo 4 de decembre de 1642 puei de Loís XIII lo 14 de mai de 1643, foguèt sevèrament replegada per lo duc d'Enghien durant la batalha de Rocroi lo 18 de mai de 1643. Lei Francés ganhèron tanben d'autrei batalhas en Itàlia, Espanha e sus la mar maugrat una desfacha en Alemanha a Tuttlingen contra lei tropas de l'Empèri. Pasmens, aquela desfacha entraïnèt un cambiament ambé la nominacion de Turenne per comandant. De mai, lo duc d'Enghien poguèt mandar son armada per l'ajudar.
Ansin, en 1644, la batalha saunosa de Friborg permetèt ai Francés de prendre la vau renana maugrat una revirada davant aquela vila. L'an seguent, lei Suedés de Torstenson capitèron una tièra d'ofensivas victoriosas dins lo nòrd de l'Empèri. Prenguèron Boèmia, Silèsia e Moràvia e menacèron Viena. Leis Imperiaus assaièron d'empachar la reünion deis armadas francesa e suedesa. Ansin, capitèron de rebutar lo premier assai de Turenne per ragantar Torstenson ambé la victòria de Mergentheim. Dins aquò, lo generau Franz von Mercy foguèt batut e tuat lo 3 d'aost a Nördlingen. L'Empèri capitèt de resistir gràcias a la revirada suedés davant Viena. En consequéncia, lei Francés destruguèron sistematicament e abandonèron sei conquistas darrieras.
D'autra part, entre 1643 e 1645, lo reiaume de Danemarc-Norvègia assaièt de luchar contra Suècia e d'ajudar leis Imperiaus per rebutar l'influéncia suedesa dins lo nòrd d'Alemanha. Pasmens, coma durant l'intervencion danesa de 1625-1629, lei regions continentalas dau país foguèron ocupadas. Puei, la flòta danesa foguèt vencuda per lei naviris suedés a Fehmern Belt lo 13 d'octòbre de 1644 entraïnant un segond retirament dei combats per lei Danés.
Espanha capitèt de resistir e de reprendre un pauc l'avantatge en 1646 e 1647. D'efèct, après la presa de Lens per lei Francés, lei País Bas e Espanha signèron una trèva que vendriá una patz definitiva. Aqueu tractat permetèt ais Espanhòus de mandar de fòrças novèlas contra lei Francés e lei Suedés. Ansin, lei Francés foguèron definitivament batuts en Catalonha e Landrecies foguèt presa tornarmai en julhet de 1647.
Pasmens, lo Sant Empèri Roman Germanic tenguèt totjorn de problèmas importants. D'efèct, Francés e Suedés capitèron de reünir sei tropas per atacar Viena. Conquistèron Baviera, impausant un tractat de patz a Maximilian de Baviera. Puei, en 1648, coma Baviera rompèt lo tractat, la region foguèt represa, leis Imperiaus batuts a Zusmarshausen lo 17 de mai e Maximilian cochat de Munic. Enfin, lo 19 d'aost de 1648, la desfacha deis Espanhòus a Lens entraïnèt l'acceptacion dei formalitats de patz començadas en 1643 marcant donc la fin de la Guèrra de Trenta Ans maugrat la perseguida de la guèrra entre França e Espanha fins a 1658.
Patz de Vestfàlia[modificar | modificar la font]
Lei Tractats de Patz[modificar | modificar la font]
Lo tèrme « Patz de Vestfàlia » representa una tièra de tractats de patz entre lei participants principaus de la guèrra :
- Negociacions de Münster entre País Bas e Espanha e entre França e Sant Empèri Roman Germanic.
- Negociacions d'Osnabrück entre Suècia e Sant Empèri Roman Germanic.
Leis autrei territòris catolics participèron ai negociacions de Münster e lei protestants a aquelei d'Osnabrück.
Consequéncias[modificar | modificar la font]
Lei país beneficiaris de la Patz de Vestfàlia, e donc venceires de la guèrra, foguèron França, lei País Bas e Suècia.
Consequéncias territorialas[modificar | modificar la font]
Lei consequéncias territorialas principalas foguèron :
- L'independéncia oficiala dei Províncias Unidas.
- La reconeissença oficiala de l'independéncia de Soïssa.
- L'annexion oficiala dei vilas de Metz, Toul e Verdun, de la region d'Auta Alsàcia, de Brisach e de Pineròl per França.
- L'annexion per Suècia de la Pomerània Occidentala e de territòris sus lei bocas d'Oder, d'Èlba e de Weser.
- L'annexion de l'Aut Palatinat per Baviera.
La limitacion de l'influéncia dei Habsborg dins l'Empèri[modificar | modificar la font]
Una organizacion novèla foguèt mesa en plaça per l'Empèri. D'efèct, leis estats e lei vilas imperiaus obtenguèron un vòte au conseu novèu, dich Dièta, creat per dirigir l'Empèri a prepaus dei declaracions de guèrra, dei signaturas de patz, deis impòsts, dei construccions militaras... etc. Ansin, l'Empèri èra devesit entre aperaquí 350 estats que podián participar ai decisions marcant donc la fin de l'influéncia deis Habsborg. Au nivèu religiós, lei patz de Passau e d'Augsborg foguèron confiermadas e estendudas ai Calvinistas.
Referéncias[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Contra l'Empèri, entre 1625 e 1629 e contra França e seis aliats entre 1643 e 1645.
- ↑ Contra l'Empèri, entre 1625 e 1629 e contra França e seis aliats entre 1643 e 1645.
Bibliografia[modificar | modificar la font]
- (fr) Louis de Haynin, Un discours des guerres de Bohême depuis l'arrivée des Vallons, jusque après la mort déplorable de ce vaillant, prudent et généreux chef de guerre comte de Busquoy, Edicion Douai, (1621).
- (fr) Louis de Haynin, Petit Mercure Vallon des guerres de Savoie et de Bohême, Edicion 1622.
- (fr) Louis de Haynin, Histoire générale des guerres de Savoie, de Bohême, du Palatinat et des Pays-Bas 1616-1627, Edicion 1628.
- (en) C.V. Wedgwood, The Thirty Years War, London, Jonathan Cape, 1938, Edicion London, Pimlico, 1992.
- (fr) Georges Pagès, La guerre de trente ans, 1939, Edicion Payot, 1991.
- (en) Geoffrey Parker, The Thirty Years' War, London, Edicion Routledge and Kegan Paul, 1984, 340 p.
- (fr) Victor L. Tapié, La Guerre de Trente Ans, Paris, Sedes, coll. Les cours de Sorbonne, 1989, 452 p.
- (de) Johannes Burkhardt, Der Dreißigjährige Krieg, Frankfurt/Main, 1992
- (de) N. M. Sutherland, « The Origins of the Thirty Years War and the Structure of European Politics », in English Historical Review 107 (1992), S. 587-625.
- (fr) Georges Livet, La Guerre de Trente Ans, Colleccion « Que sais-je ? », PUF, 1 d'octòbre de 1994.
- (de) Friedemann Bedürftig, Taschenlexikon Dreißigjähriger Krieg, Taschenbuch, 261 Seiten, Piper 1998
- (fr) Henry Bogdan, La Guerre de Trente Ans, Perrin, 12 de setembrede 1999.
- (de) Gerhard Schormann, Dreißigjähriger Krieg. 1618-1648, Stuttgart, 2001.
- (de) Georg Schmidt, Der Dreißigjährige Krieg, 6. Aufl., München: Beck, 2003.
- (fr) Henri Sacchi, La Guerre de Trente Ans, París, Edicion L'Harmattan, coll. Chemins de la mémoire, 2003.
- Tòme 1 : L'Ombre de Charles Quint, 450 pages - (ISBN 2-7475-2300-4)
- Tòme 2 : L'Empire supplicié, 555 pages - (ISBN 2-74752301-2)
- Tòme 3 : Cendres et renouveau, 512 pages - (ISBN 2-7475-2302-0)
- (fr) Yves Krumenacker, La Guerre de Trente Ans, Ellipses, 2008.


text:
Guilhèm I d'Anglatèrra (Falaise, cap a 1027 o 1028[1] - Roan, 9 de setembre de 1087), pus conegut jol nom de Guilhèm lo Conquistaire, èra Duc de Normandia a partir de 1035 e rei d'Anglatèrra de la fin de 1066 fins a sa mòrt. Guilhèm es tanben de còps sonat "Guilhèm II" en referéncia a sa posicion de segond Duc de Normandia. En particular, abans la conquista d'Anglatèrra, èra conegut coma "Guilhèm lo Bastard" en rason de l'illegitimitat de sa naissença.
Per contentar sas pretencions sus la corona d'Anglatèrra, Guilhèm envasiguèt Anglatèrra en 1066, al cap d'una armada de normans, bretons, flamencs, e franceses per batre las fòrças anglosaxonas del rei Harold Godwinson (que moriguèt dins lo conflicte) a la Batalha d'Hastings, e capitèt de contenir mantuna revòltas anglesas pendent çò qu'es ara nomenat la conquista normanda d'Anglatèrra.[2]
Lo sieu règne, que portèt la cultura anglonormanda en Anglatèrra, aguèt una influéncia sus l'evolucion d'Anglatèrra a l'Edat Mejana. Los detalhs d'aquel impacte e l'importància dels cambiaments foguèron debatuts pels universitaris pendent mai d'un sègle. En mai del cambiament evident de menaire, lo sieu règne veguèt tanben un programa de bastison e fortificacions, de modificacions de la lenga anglesa, un mudament als nivèls pus nauts de la societat e de la glèisa, e l'adopcion de qualques aspèctes de la reforma continentala de la glèisa. Pus controversiats son los cambiaments possibles dins la lei, l'administracion reiala, lo comèrci, l'agricultura, la païsanariá, lo ròtle e los dreches de las femnas, e l'educacion.


text:
Un article de Wikipèdia, l'enciclopèdia liura.
Jean de La Fontaine (1621-1695) foguèt un escrivan e poèta francés del sègle XVII, membre de l'Acadèmia Francesa. Es autor de faulas e de contes.
Existís pauc d'informacions suls ans de formacion de La Fontaine. La mai anciana es de 1641 que dintrèt a l'Oratoire. Mas en 1642 abandonèt la seuna carrièra religiosa.
La Fontaine es conegut per las seunas fablas, reculhida de la tradicion de diversas culturas e escrichas en verses. Los autors que l'inspirèron mai son Esòp, Fedre e los contes del Pañchatantra


text:
Economia de Fiji
Fiji, dotada de recorses forestals, minerals e de pesca, es una de las economias pus desvolopadas del Pacific, e mai se possedís un vast sector de subsistencia.
Las exportacions de sucre, las remesas de devisas dels sieus ciutadans residents a l exterior e una creissenta indústria de torisme - que recep 400 a 500 mil visitants per an - son las principalas fonts de devisas extèrnas[1].
Lo principal recors agricòla de Fiji es la cana de sucre. Aquel coitiu a donat luòc a quatre grandas indústrias sucrièras, dont tres a Viti Levu. La produccion de sucre ne representa mai d'un 50 % de las exportacions de Fiji. L'indústria del sucre recebèt particularament un accès especial a l'Union Europèa, mas li caldrà èsser afectada per la politica de l'UE de talh de subsidis al sucre. La produccion de sucre es responsabla per 1/3 de l'activitat industriala del país[1].
L'indústria manufacturièra dispausa de paucas matèrias primièras (metals precioses, pèira de bastiment, fusta, qualques coitius e produchs elevaires). L' electricitat proven de centralas termicas que consoman petròli importat.
L'indústria del torisme foguèt afectada per un còp d'Estat en 2006 e la siá recuperacion es incerta. En 2007 l'arribada de visitants caiguet d'unes 6%, amb lo resultat de pro pèrdas d' ocupacions dins lo sector e quicòm aital coma una casuda de 7% del PIB[1].


text:
Gunstett
Gunstett en alemannisch (Gunstett en francés) es una comuna francesa del departament del Bas Ren e de la region d'Alsàcia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Gunstett A situat en la region Alsace, al nòrd del Bas-Rhin. Aquel vilatge es Modèl:A unitat de Woerth e lo parc Didiland de Morsbronn-los-Bains es près de la sortida del pòble.
Gunstett est situé dans la région Alsace, au nord du Bas-Rhin. Ce village est à 5 km de Woerth et le parc Didiland de Morsbronn-les-Bains est à proximité de la sortie du village.
Istòria[modificar | modificar la font]
Gunstett I aguèt conegut en lo moment de la guèrra de 1870. Lo camp francés e lo camp prussien avián separat per la Sauer a la Brückmühl ont i i aviá un molin. Un Francés i èra anat cercat de l'aiga al riu e los Prussiens an cregut qu'aiçò èra una embuscade. La batalha i aviá doncas esclatat mai d'ora que previst. Gunstett #Èsser tanben conegut per las siás minas de petròli. Las primièras minas de petròli aguèron espetat a partir de 1740 a Merkwiller-Pechelbronn de contunh una mina a #èsser dobèrta après la sortida cap a Surbourg : Lo Potz III. Las darrièras minas an #èsser barradas l'an 1964 del temps que demòra uèi encara del petròli en lo jos-sòl. Las galariás #qu'an #èsser creusées jos Gunstett menaçan dempuèi effondrer e de parlar de damatges dins las abitacions.
Gunstett fut connu lors de la guerre de 1870. Le camp français et le camp prussien étaient séparés par la Sauer à la Brückmühl où il y avait un moulin. Un Français était allé cherché de l'eau à la rivière et les Prussiens ont cru que c'était une embuscade. La bataille avait donc éclaté plus tôt que prévue. Gunstett fut aussi connu pour ses mines de pétrole. Les premières mines de pétrole furent exploitées à partir de 1740 à Merkwiller-Pechelbronn puis une mine a été ouverte après la sortie vers Surbourg : Le Puits III. Les dernières mines ont été fermées en 1964 alors qu'il reste aujourd'hui encore du pétrole dans le sous-sol. Les galeries qui ont été creusées sous Gunstett menacent de s'effondrer et de causer des dommages aux habitations.


text:
-253
Aquesta pagina concernís l'an -253 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Africa[modificar | modificar la font]
Cartage[modificar | modificar la font]
Perseguida de la Premiera Guèrra Punica còntra lei Romans amb una temptativa novèla dei Romans de desbarcar sus lo continent african dins la region dau golf de Gabès. Pasmens, aquò mau capitèt en causa dei condicions climaticas e lei Romans perdiguèron unei naviris en causa d'una tempèsta.


text:
Rimling
Rimling es una comuna francesa, situada dins lo departament de Mosèla e la region de Lorena.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
- Domeni reial a Modèl:La s.
- Situat sus la rota de las Flandres cap a Estrasburg.
- #Passar a la distincion de Bitche.
- Lo castèl seigneurial se trucava « Lorraine ».
- Ocupada pels Alemands pendent la Segonda Guèrra mondiala, de violentes combats an #aver luòc pendent la Desliurança (operacion Nòrdwind), la linha de tèsta en i avent stagné pendent divèrses meses pendent l'ivèrn 1945. Luòc estrategic per las siás nautors, luòc d'observacion per la artillerie e amb Erching darrièra vila abans l'Alemanha, Rimling serà definitivament liberada lo 15 de febrièr de 1945.
- Domaine royal au Sègle VII.
- Situé sur la route des Flandres vers Strasbourg.
- Passa à la seigneurie de Bitche.
- Le château seigneurial s'appelait « Lorraine ».
- Occupée par les Allemands durant la Seconde Guerre mondiale, de violents combats ont eu lieu durant la Libération (opération Nordwind), la ligne de front y ayant stagné durant plusieurs mois pendant l'hiver 1945. Lieu stratégique par ses hauteurs, site d'observation pour l'artillerie et avec Erching dernière ville avant l'Allemagne, Rimling sera définitivement libérée le 15 février 1945.