text:
Ivernacion
L'ivernacion es un estat d'ipotermia regulada pendent de jorns o setmanas, que permet a d'animals de conservar lor energia pendent l'ivèrn. Pendent l'ibernacion lo metabolisme d'aqueles animals ralentís notablament, la temperatura corporala demenís e la frequéncia respiratòria ven inferiora a la normala, dispausant gradualament de las sèrvas energeticas emagazimadas pendent los meses mai cauds.
L’ivernacion es un estat d’inactivitat e depression metabolica caracterizada per la baissa temperatura corporala, la respiracion ralentida e/o un taus metabolica mas baissa. Encara que tradicionalament aquel tèrme es reservat pels animals d'ibernacion prigonda com los rosegaires aquel foguèt tanben utilizat per las reduccions metabolicas especializadas.[1] e mai d'expèrts creson que los processus de torpor jornalièra e de l’ibernacion sont en relacion.
Definicion[modificar | modificar la font]
Alguns animals omeotèrmas sobrevivon a l'ivèrn dintrant dins una mena de sòm prigond, fasent que son activitat corporala venga mai lenta e sa temperatura baissa per economisar l'energia. Lo còr bateja mai lentament e la respiracion se fa tanben mai pausada. La temperatura corporala pot demenir fins gaireben aténher aquela de son entorn, e mai de s'aprochar del punt de gèl. Un exemple es lo sòm dels orses.
Los animals qu'ivernon abitualament cercan de luòcs cauds e segurs per passar l'ivèrn. Las ratapenadas dorman al fons de las balmas, que la temperatura varia pauc. Fòrça rosegaires pichons ivernon jos tèrra, en tutas foradas d'èrba per mantenir la calor.
D'autres animals, coma l'esquiròl terrèstre artic, passa mai de la mitat de sa vida en ivernancion. Los besonhs corporals de l'animal sont al minim, e obten l'energia de la sèrva de la grassa de son còrs. L'ivèrn, aqueles animals devon produire mai d'energia per conservar la calor amb la meteissa eficacitat, alara que l'aliment es escas a son entorn. Qualques animals perdon fins 40% lor pes pendent ivèrne; d'autres, com los amstèrs, gardan una sèrva d'aliment dins la tuta per subsistir pendent l'ivèrn e pendent los meses freds se reviscolan de temps en temps per manjar una pauc.
Los animals de omeotèrmas consumisson d'aliment per produire de calor e mantenir atal sa temperatura corporala mas o mens constanta. Dins aquela produccion de calor necessària per suportar aquel periòde ivernal, interven dins lo mecanisme molecular de la termogenèsi adaptativa.
E mai, dins los païses onte i a una sason cauda e seca, e l'aiga e lo menjar s'escassan pendent l'estiu, fòrça animals dintran dins un estat que sembla fòrça a l'ivernacion, dich Estivacion, per subreviure a la secada e economisar l'energia. fòrça granhòtas e grapauds s'amagan per l'estivacion en tutas subterranas, frescas e umidas.
Referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ id="Watts etal 1981" (en) Mammalian hibernation and the oxygen consumption of a denning black bear (Ursus americanus); Watts PD, Oritsland NA, Jonkel C, Ronald K; jornal:Comparative Biochemistry and Physiology Part A: Physiology{{cite journal; 1981
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- (en)Hibernation on Demand
- (es)Humano hibernation Projecte d'hivernació per humans
- (en)Brain hibernation


c: text/html

text:
1984 (libre)
1984 (en anglés Nineteen Eighty-Four) es lo roman mai celèbre de George Orwell, publicat en 1949.
1984 es mai sovent considerat coma una referéncia del roman d'anticipacion, de la distopia, veire de la sciéncia ficcion en general. La principala figura del roman, lo Grand Fraire, venguèt una figura metaforica del regim policièr e totalitari, de la societat de la susvelhança, coma de la reduccion de las libertats.
Descriu una Grand Bretanha trenta ans après une guèrra nucleara entre l'Èst e l'Ouèst que se seriá passada dans las annadas 1950 e que se seriá instaurat un regim de tipe totalitari fortament inspirat a l'encòp de l'estalinisme e de qualques elements del nazisme. La libertat d'expression existís pas mai. Totas las pensadas son minuciosament susvelhadas, e d’immensas afichas son placardadas per las carrièras, indicant a totes que « Lo Grand Fraire vos gaita » ((en) Big Brother is watching you).
Somari
- 1 Resumit
- 2 Contèxte
- 3 Tèmas e personatges
- 4 Nòtas e referéncias
- 5 Vejatz tanben
Resumit[modificar | modificar la font]
Lo mond segon 1984[modificar | modificar la font]
L’istòria se passa a Londres en 1984, coma l'indica lo títol del roman. Lo mond, dempuèi las grandas guèrras nuclearas dels ans 1950, es divisat en tres grands « blòts » : l’Oceania (Americas, illas d'Atlantic (comprenent las illas Anglocèltas), Oceania e Africa Australa), l’Eurasia (Euròpa e URSS) e l’Èstasia (China e las seunas contradas miègjornalas, illas de Japon, e una partida importanta mas variabla de la Mongolia, la Manchoria e del Tibet[2]) que son en guèrra de contunh los uns contra los autres. Aquelas tres grandas poténcias son dirigidas per diferents regims totalitaris revendicats atal, e s'apiejan sus d'idéologias nomenadas diferentament mas fondamentalament similaras: l’Angsoc (o « socialisme anglés ») per l'Oceania, lo « neobolchevisme » per l'Eurasia e lo « culte de la mòrt » (o « escafadura del ieu ») per l'Èstasia. Totes aqueles partits son presentats coma comunistas abans que pujèron al poder, fins a que venguèron de regims totalitaris e releguèron los proletaris que pretendavan defendre a la basa de la piramida sociala.
Al costat d'aqueles tres blòts demòra una mena de « Quart mond », que territòri sembla a airal avent per sucs Tànger, Brazzaville, Darwin e Hong Kong. Es lo contraròtle d'aquel territòri, e tanben aquel d'Antartida, que justifica oficialament la guèrra de contunh entre los tres blòts.
Winston Smith[modificar | modificar la font]
Winston Smith, 39 ans, abitant de Londres en Oceania, es un emplegat del Partit Exterior, es a dire un membre de la « casta » intermediária del regim oceanian, l'Angsoc (mòt nòvaparla per « Socialisme Anglés »). Winston oficia al Minivert, Ministèri de la Vertat. Son trabalh consistís a retocar los archius istorics per far correspondre lo passat a la version oficiala del Partit. Atal, quand Oceania declara la guèrra a l'Èstasia alara qu'èra en patz dos jorns abans amb aquel Estat, los autres membres del Ministèri de la Vertat, e subretot aqueles del comissariat dels archius (« Comarch » en nòvaparla), ont trabalha Winston, deuran s'assegurar que pas mai de traça escricha existís de l'anciana aliança amb Èstasia.
Pasmens, al contrari de la máger partida de la populacion, Winston capita pas a practicar aquela amnesia selectiva e pòt pas alara aderir a las mentiras del partit. Prenguèt alara consciéncia qu'existís gaire de pensadas tant ortodòxas que deuriá n'aver als uèi del Partit. Susceptible d'èsser tracat per la Polícia de la Pensada, una redobtabla organizacion de repression, amaga las seunas opinions contestatárias als uèlhs dels collègas de trabalh. Lo roman se dobrís suls projèctes d'escritura de Winston; desira en efècte gardar una traça esricha e doncas fixa del passat, en oposicion a la propaganda d'Oceania. La primesa de las possibilitats de rebellion aparéis leu; la simpla redaccion del seu jornal es possible a Winston sonque mercé una particularitat del plan del seu apartament que permet d'escapar a l'agach omnipresent del telecran.
Winston Smith utlisará mai tard lo pretèxte del seu roman per expausar la societat totalitária del seu entorn, los òmes qu'i collabòran e los seus ressòrts mai despietadoses. serrán expausadas los seus rencontres la negacion de l'amor e de la sensualitat per l'ensems de la societat - amb l'exemple notable de l'exfemna de Winston - o encara una presentacion de la destruccion de la lenga per un dels artesans entosiastas d'aquela entrepresa. La delacion dins la familha e tanben l'alunhament generalizat dels membres mai fidèls a la societat qu'acaban per prononciar dins lor sòm çò que riscan pas de prononciar la jornada serán abordats dins lo roman.
Rencontre amb Julia[modificar | modificar la font]
Al moment de las Doas Minutas de l'Òdi, moment ritual de la jornada, pendent que la cara de l'« enemic » de l'Angsoc, Emmanuel Goldstein, es difusada sus d'ecrans, Winston crosa Julia, una gojata del comissariat als romans, membre de la liga antisèxe dels joves. Aprèp que creguèt qu'èra una espia de la Polícia de la Pensada e quitament qu'aviá desirat l'assassinar (mai precisament li espotir la clòsca d'una calada), subretot a causa del fach que semblava sovent lo seguir, Winston cambièt d'avís quand ela li confessèt mai tard qu'èra amorosa d'el.
S'enamorèron e s'amorejèron clandestinament dins una mansarda rendada dins lo quartièr dels proletaris. Sabon que serán condamnats, e que tard o d'ora deuran pagar lo prètz de totes aqueles crimes contra lo partit. Sómian pasmens d’un soslèvament, d’una resisténcia; creson al mite d’una Fraternitat qu'existiriá endacòm e uniriá las gents coma eles contra lo Partit. Es per aquó qu'acaban per anar rencontrat O’Brien, personatge intelligent e carismatic, membre del Partit interior que Winston a l’intima conviccion qu’es un partisant de la Fraternitat. O’Brien lor fa pervenir « Lo Libre » de Goldstein, l’enemic del pòble e del Partit, objècte de l'òdi e de la paur mai intensa en Oceania. I es explicat totas las originas e las consequéncias dels sistèmas politics e de las manipulacions psicologicas mesas en plaça en Oceania.
Arrestacion[modificar | modificar la font]
Abans la fin de lor lectura, Winston e Julia son arrestats per la Polícia de la Pensada e menats al Ministèri de l'Amor (M. Charrington, que rendava una cambra a Winston e Julia, i aviá amagat un telecran darrièra un quadre). Winston i trapa lo quite O'Brien, que jamai èra membre de la Fraternitat, tot o contrari, perque precisament èra encargat de tracar los « criminals per la pensada ». O'Brien li apren que Winston èra ja reperat coma gaire fisable plan abans qu'el meteis ne prenga consciéncia (sèt ans d'ora)
Winston será torturat e umiliat pendent de jorns e de setmanas veire de meses (la nocion del temps es pas plan precesada a aquel moment de l'istòria car Winston a pas cap d'instrument que se fisar per mesurar lo temps) fins a que pèrda totas la seunas conviccions moralas e siá prèst a acceptar vertadièrament quina que siá vertat, tan contradictòria que siá (2 e 2 fan 5, Winston existís pas en realitat…), del moment qu'emana del Partit.
La reeducacion s'acaba quand confrontat a sa terror mai fòrta (dels rats), traís Julia e la renega.
En efècte, la tòca del Partit es d'epurar totas las pensadas que li son geinantas abans d'executar aqueles que los an emisas per eliminar çò que Winston nomena « la natura umana ». La leialtat de Winston per Julia èra la darrièra causa qu'anava contra las idèas del Partit, èra doncas l'etapa finala logica de sa « reeducacion ».
Aprenèm fin finala que lo « Libre » de Goldstein es en realitat una creacion del Partit Interior, qu'es a l'origina del regim de l'Oceania, e qu'Emmanuel Goldstein es una figura allegorica al mèsme títol que lo Grand Fraire; çò qu'i es escrich ne demòra pel mens vertadièr segon las paraulas d'O'Brien, donnant una dimension esglasianta d'aquel mond.
Escac de Winston[modificar | modificar la font]
Relargat, Winston es pas mai qu'una epava voida de sentiments e de dignitat, passant sa vida a l'estanquet. Par hazard torna veire Julia, qu'ela tanben o reneguèt jos la tortura e aquela traïson mutuala trenca lor afeccion.
Pendent la guèrra necessária e de contunh qu'opausa los tres blòts totalitaris, la propaganda pretend qu'una « novèla brilhanta victòria » auriá afavorit magistralament una situacion qu'èra compromesa. Ven alara un admirator beat del Grand Fraire. Morrís benlèu executat d'una bala dins la nuca, tan que son totes los criminals de la pensada un còp lor « foliá » espurgada.
Contèxte[modificar | modificar la font]
1984 s'inspira d'un obratge de l'escrivan rus Ievgueni Zamiatine intitulat Nosautres e sortit en 1920. El tanben dona la descripcion d'una distopia totalitara. Emprunta tanben fòrça a La Kallocaïne, distopia de la suèca Karin Boye, publicat en 1940, que pausa lo problèma de la fisança, de la delacion e de la traïson dels pròches dins un regim totalitari.
Parabòla del despotisme modèrne, conte filosofic sul pièger del sègle XX, lo totalitarisme orwellien es de segur inspirat del sistèma sovietic, amb lo Partit unic, lo cap tutelar objècte d'un culte de la personalitat, lo regim d'assemblada, la confusion dels poders, los plans de produccions trienals, lo militarisme de patronatge, las paradas e manifestacions « espontanèas », las filas d'espèras, los eslogans, los camps de reeducacion, las confessions publicas « a la moscovita » e las afichas giantas. Se pòt veire tanben de manlèu al nazisme, al fascisme e a l'stalinisme.
Orwell èra e demorèt un òme d'esquèrra d'una absoluda sinceritat. Abans 1984, aviá per exemple publicat suls fogals obrièrs miserablas dins lo Yorkshire et los caumaires de Middlesbrough (Lo Cai de Wigan). Tanben aviá aderit al Partit trabalhista independant, partit « socialista d'esquèrra » e èra pròche dels marxistas (combatèt dins las milicias comunistas del POUM pendent la guèrra civila espanhòla). Mas èra un socialista « de terren ». Se la drecha conservatritz èran plan segur son adversari politic, èra fòrt exigent contre l'esquèrra. Atal se trufèt de biais crudèl dins un dels seus primièrs romans (E òsca l'aspidistra !, amb lo personatge ridicul de Ravelston) d'una partida de l'« esquèrra » plan alunhada de la realitat sociala e materiala del mond obrièr. Crenhava tant l'« esquèrra morala » satisfacha, que sopçonava de far lo lièch del totalitarisme (mejans lo conferencièr « anti-Hitler » ridicul d' Un pauc d'aire fresc) en 1938. Fin finala, odiava los comunistas, a fortiori « de salon », e mespresava per exemple Jean-Paul Sartre[3]. La misèria materiala demorava per el la misèria materiala, que lo « Partit » siá al poder o que siá los « capitalistas ». I a cap dobte doncas, al contrari de çò que se crei a vegadas, sus sas conviccions socialistas fòrça prigondament antiautoritárias[4], e Orwell acceptava mal d'èsser recuperat per la drecha, çò que foguèt subretot lo fach de l'accuèlh nordamerican de 1984.
D'autras particularitats de la descopa del Mond dins 1984 son tanben un rebat de las inquietuds d'Orwell. Atal dins lo roman, los Estats Units d'America son censat far partit d'Oceania (que regropa en fach los païses anglosaxons - veire mapa). Orwell vesiá dins los Estats Units d'America, un pauc al biais dels Temps modèrnes de Chaplin, la quintesséncia del mond modèrne tecnomaniac qu'es tanben l'un dels avertisments de 1984.
Fin finala la tèsi qu'Orwell expausa mejan lo manifèste del « traïdor » Emmanuel Goldstein (Del collectivisme oligarquic) supausa que lo poder pòt emplegar la misèria per de fins politicas: Goldstein atribuís las penurias regnant jos l'« angsoc » a una estrategia exprèssa del poder puslèu qu'a un escac economic.
Qualques intellectuals qu'avián conegut lo regim estalinian, coma l'ancian dissident Alexandre Zinoviev, s'acòrdan per saludar l'estonanta intuicion orwelliana dels mecanismes politics e psicologics del totalitarisme, quitament se Zinoviev fa de resèrvas sus l'obratge, que tròba a vegadas un pauc « simplista »[5]).
Tèmas e personatges[modificar | modificar la font]
Los personatges e los concèptes inventats per Orwell (Big Brother, Doblapensada, nòvaparla, O'Brien…) venguèron d'arquetips, que pòdon influénciar las sciéncias politicas coma:
Trucatge de l’Istòria e propaganda[modificar | modificar la font]
Lo Partit a la mainmesa sus l'archiu e fa acceptar la seuna pròpia vertat istorica ne la farlabicant; practica la desinformacion e lo lavatge de cervèl per assetar sa dominacion. Fa tanben desapareisser de personas que venon tròp encombrantas e modifica lor passat, o los tornan, fals testimònis dels interessats per supòrt, pels traïdors, d'espions o de sabotaires. Es lo principi de la « mutabilitat del passat » car « que deten lo passat deten l’avenir ».
Una posicion vertadièrament filosofica sosten l'accion del Partit: la teoria del Partit es que lo passat existís pas d'esperel. Es pas qu'un sovenir dins los esperits umans. Lo mond existís sonque mejan la pensada umana e a gaire de realitat absoluda. Atal, se Winston es l'unic òme a se remembrar qu'Oceania èra una setmana mai d'ora en guèrra contra l'Eurasia e non pas contre l'Èstasia, es el lo fòl e non pas los autres. Quitament se lo fach es objectivament vertadièr, existís (dins lo sens qu'a de consequéncias) sonque dins la memòria de Winston. Lo Partit impausa una gimnastica de l'esperit als òmes (nomenat « doblepensada » en nòvaparla): cal assimilar totes los faches que lo Partit lor lança, e subretot obliar qu'èra autrament. E mai, cal obliar lo fach d'aver obliar.
Grand Fraire e telecrans[modificar | modificar la font]
Al domicili e suls luòcs de trabalh dels membres del Partit, e tanben dins los luòcs publics, son dispausats de « telecrans », sistèma de videosusvelhança e simultanèament de television, que difusa de contunh de messatges del Partit. Los telecrans permeton a la polícia de la Pensada d’entendre e de veire çò que se fa dins cada pèça ont qualcun es present. Sols los membres del partit interior pòdon arestar lo telecran que se tròba a çò d'el pendent un cort periòde. Se pòt comparar lo telecran dels ecrans gigants de television interactiva que tapissant los murs dels ostal dins Fahrenheit 451 de Ray Bradbury (1953). Alucats en permanéncia, abestisson la populacion amb d'emissions en favor del partit (informacion, cants…). Los pompièrs piromans son encargats de cremar los libres anant contra las idèas del partit e de percaçar los asocials.
Orwell manifestament integrèt al seu recit un novelum que fasiá debat a l'epòca: la television, que lo quite nom èra tot un programa. La confusion entre receptor e camerà èra, en mai, una inquietud frequenta als començaments de la television, de raras personas equipadas se cresent susvelhadas par l'aparelh. Una traça d'aquela angoissa se vei dins Los Temps modèrnes de Charlie Chaplin : Charlot es reprimendat per l'ecran gigant ont apareis son patron, que lo « vei » mejans aquel e que lo seguís dels uèlhs. Se pòt encara veire un rebat d'aquela idèa dins 2001 : una Odissèa de l'espaci, de Stanley Kubrick, que l'ordinator Hal 9000 susvelha de contunh la nau espatiala e los passatgièrs pels seus innombrables e inquietants objectius de camerà rogencs. E plan segur los abitants de l'esglasianta vila sosterranha de THX 1138, de George Lucas, son susvelhat en permanéncia dins lors mendres faches e actes.
Ironicament, lo país de George Orwell, la Grand Bretanha, es ara lo país mai densament equipat en malhums de telesusvelhança: comptam una camerà per 15 abitants.
En mai, per proder exercir un contraròtle continual al sen de las quita familhas, los enfants son endoctrinats fòrça joves. Son encoratjats a denonciar lors parents al mendre simptòma de manca a l'ortodoxia.
Aquel comportament fa pensar a aquel dels enfants jol regim faissista italian, dins las Jovensas hitlerianas, o dins lo sistèma sovietic, que recompensava los joves que denonciavan lors parents e aviá fondat un vertadièr culte nacional amb lo delator presumit Pavel Morozov.
Boc emissari e mòstras d'òdi collectiu[modificar | modificar la font]
L’ensems dels mals que tòcan la societat es atribuit a un oposant, lo « Traïdor Emmanuel Goldstein », que lo nom e la descripcion fisica semblant fòrça a Lev Davidovitch Bronstein aliàs Trotski. Aquel traïdor es l'objècte de sessilha d'isteria collectiva obligatòria, las « doas minutas d'òdi » que son organizadas jornalament.
Aquel Goldstein pòt tanben èsser considerat, coma lo Grand Fraire, coma una allegoria imortala. dins aquel cas una personificacion del mal, del desviament al respècte del partit. Pensam evitamment a l'« Enemic del Pòble » que se servissiá Stalin, que lo regim totalitari inspirèt fòrça lo roman tot entièr.
Dins lo roman, es tanben considerat coma l'autor d'un libre subversiu que los oposants al regim se passan entre eles. Winston Smith capita a obtenir lo libre, mas apren quand es arrestat que s'agís pas que d'un tèxte redigit pel regim d'esperel.
Destruccion de la lenga e de la logica[modificar | modificar la font]
En mai de l'anglés classic, lenga oficiala d'Oceania, l'Angsoc creèt una lenga, la nòvaparla (newspeak en anglés). Aquela lenga es constituida subretot de montatge de mots e es somesa a una politica de reduccion del vocabulari. Lo nombre de mots en nòvaparla merma de contunh.
Al començament del roman, un membre del Partit Exterior revèla que la version finala del diccionari nòvaparla èra en preparacion per eliminar tot autre mena de pensada e idèa eretica. De mai, los mots nòvaparlas compòrtan pauc de sillabas per se prononciar mai rapidament, son concebuts per èsser prononciats sens reflexion e per anientar l'afècte e la coneissénça intuitiva dels mots e tanben de rendre impossible l’expression e la formulacion de pensadas subversivas. Pr'amor que siá totjorn possible de dire que las decisions del Partit son marrida, será impossible d'argumentar sus aquó. A l’epòca que se passa lo roman, la nòvaparla constituís encara una noveltat, que coexistissiá mai omens amb l’anglés classic. Lo lengatge n'es reduit a una foncion informativa.
La nòvaparla fa l’objècte d’apauriments planificats que la tòca es d'abestiar lo pòble pels contraròtlar melhor.
En mai, lo quite « sens logic » dels assubjectits al regim es alterat. En nòvaparla, per exemple, un mèsme mot coma « canalenga » pòt aver un sens laudatiu s’es aplicat a un membre del partit o pejoratiu s’es aplicat a un enemic del Partit. Ven doncas impossible de l'utilizar per dire de mal d'un membre du Partit. La populacion es aclapada d'eslogans coma:
- « La guèrra, es la patz. »
- « La libertat, es l’esclavatge. »
- « L'ignorància, c'est la fòrça. »
Angsoc[modificar | modificar la font]
L’Angsoc, regim d’Oceania, divisís lo pòble en tres classas socialas: lo « Partit Interior », classa dirigenta al poder partejat, lo « Partit Exterior », trabalhadors mejans, e los « proletaris », sosclassa s’amassant dins los quartièrs lords. Lo cap suprèma del Partit es lo Grand Fraire, visatge imortal e adulat placardat suls murs de la vila. Totes los membres del Partit son de contunh susvelhats per la Polícia de la Pensada e cada acte, mot o agach es analisat mejans de « telecrans » (bastit de dos mots coma aqueles en nòvaparla) qu'exploran los mendres luòcs. Winston Smith, membre del Partit exterior, ocupa un pòste de rectificacion d’informacion al comissariat a l'archivu, dins lo Ministèri de la Vertat (Minivert en nòvaparla). Son trabalh consistís a suprimir totas las traças istoricas que correspondon pas a l'Istòria Oficiala, que deu totjorn correspondre a çò que predís lo Grand Fraire.
La mòrt de Winston Smith[modificar | modificar la font]
Aprèp que foguèt torturat per O'Brien e aver renegat Julia, Winston Smith venguèt un fervorós admirator del sistèma totalitari.
Pasmens, dins la darrièra pagina del libre, aprenèm que será executat per la Polícia de la pensada. Porque aquela darrièra suprimariá un òme qu'es totalament favorable al regime en plaça?
La responsa ven de la quita natura del regim totalitari; la mòrt de Smith significa:
- d'un costat, que lo sistèma tua non tant los oposants, coma dins los regims dictorials « classics », mas tanben los seus mai feveroses partisants: coma dins lo fenomèn de las Grandas purgas estalinianas dels ans 1930, degun es aparat, e lo fach d'èsser un partisant del regim en plaça garantís gaire que la vida será salvada; dins aquel sistèma la vida umana val res e a cap de significacion;
- d'autre costat, se lo regim vòl anientar tot biais de libertat constrenhent la libertat d'anar e tornar, los còrs, lo langatge, la sexualitat, la pensada politica e la pensada privada, vòl, d'una mena, « empachar tot escap »: non tant los amics del regim pòdon èsser executats, mas los enemics son d'en primièr convertits abans de subir lo mèsme sòrt. Atal, qué que fasem, qué que pensam, qué que disèm, lo Partit, de tota eternitat e per sempre, es « lo mai fòrt », anientant tota traça presenta, passada e futura d'oposicion, absoludament res e degun podent li risistir. La mòrt de Smith pòt voler dire: « De tota mena, tot lo mond será executat un jorn o l'autre ».
Elements vertadièrs dins lo roman[modificar | modificar la font]
La correspondéncia d’Orwell indica que son projècte èra de lançar un avertiment contra los totalitarismes, subretot a una esquèrra britanica (que n'èra) que sopçona de complasença en favor de Stalin, subretot de la part d'intellectuals coma George Bernard Shaw o H. G. Wells. Es possible que son roman siá una critica del movement de la Fabian Society qu'aqueles darrièrs apartenián, e que poiriá correspondre a l’angsoc (ingsoc en anglés : progressive socialism)[6], movement que lo quite Orwell auriá appartengut, introdusit per Aldous Huxley[7].
Fòrça elements son posats dins la realitat de la fin dels ans 1940 qu'inspirèt Orwell de biais flagrant: la descripcion d'un Londres descrepit, amb de cratèris duguts a de « bombas fusadas », sas filas d'espèra devant las boticas, ostals victorians en roïna, las privacions de totas menas. Tot aquó evòca fortament lo Londres de l'imediat postguèrra e las penurias (los tiquets de racionament demorèron una realitat fins a 1953) sens comptar los efèctes encora visibles dels bombardaments alemands. Lo bastiment qu'aurián inspirat lo « ministèri de la Vertat » seriá aquel del ministèri de l'Informacion dins lo quartièr Bloomsbury, Senate House, ara proprietat de l'universitat de Londres.
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ La descripcion del libre es pas tan destalhada. La mapa se fonda doncas sus qualques especulacions. En mai, a la fin del libre, l'Oceania conduerís tota l'Africa, al mens se cresen la propaganda del Partit
- ↑ Cal pas oblidar qu'Orwell s'inspira de la situacion geopolitica mondiala de 1948
- ↑ « Pensi que Sartre es una bofiga e vau lui donner un copas de pé. » (Letra non publicada per David Astor, citat dins George Orwell, Une Vie", de Francis Crick, p.|467)
- ↑ Conviccions qu'exprimèt dètz ans abans la redaccion de 1984 dins son obratge Omenatge a Catalònha
- ↑ Vejatz Confessions d'un homme en trop, Alexandre Zinoviev
- ↑ Orwell's 1984: the future is here
- ↑ THE EVIL THAT IS FABIANS….BROWN THE ACTOR- FABIAN TO HIS BONES..
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Bibliografia, estudis[modificar | modificar la font]
- Anthony Burgess, 1984-85, ed Robert Laffont, Paris, 1977
- Hannah Arendt, Les Origines du totalitarisme
- François Brune, Sous le soleil de Big Brother, Précis sur "1984" à l'usage des années 2000, Éditions L'Harmattan, 2000.
- Frédéric Regard commente 1984, Folio, París, 1994
Articles connèxes[modificar | modificar la font]
- Nòvaparla (en anglés newspeak)
- Grand Fraire (en anglés Big Brother)
- Distopia
- Brazil, film de Terry Gilliam (1985)

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
ADRALHADA
La revista OC espeliguèt a Tolosa en 1923, amodada per Ismaël Girard. Dempuèi a pas jamai arrestat de paréisser. Tota son adralhada fai rampèl al quite messatge de son fondator : « Apartenèm au monde ». En occitan mai que mai, ambe d’òbras en catalan e tanben de tèxtes revirats d’autras lengas, balha, a bèl talh d’annadas, una vista larga de la creacion literària contemporanèa, plan en-delai de l’univèrs lingüistic sieu. De Niça a Bordèu, de Lemòtges e Clarmont a la Val d’Aran, en passant per las Valadas Occitanas d’Itàlia, OC retrai çò prumièr la poténcia creadoira de tot l’espaci occitan dins lo concèrt de las literaturas del monde. Dubèrta a la literatura catalana, la revista es, dins las doás lengas siás, l’occitan e lo catalan, un lòc privilegiat d’experimentacion innovaira per d’autors qu’an causit de persègre l’aventura aviada en Euròpa pels Trobadors. Es din OC que foguèron publicats los tèxtes màgers dels grands escriveires occitans contemporanèus.
ORIENTACION
Amb una direccion allocada de’n prumièr a Tolosa, puèi a Bordèu, Montpelhièr, Niça, e ara a Moans-Sartós, dins las Alps Marinas, OC capèla tot l’espaci occitan e catalan pr’amor del repartiment pro larg dels autors e dels redactors. Pròsa, poësia, critica literària, anóncia de çò que ven d’espelir e cronica dels eveniments culturals compausan d’acostumada lo somari d’OC , mas la revista fai plaça tanben a las òbras de plasticians, pintres e fotografes que lor trabalh acompanha los tèxtes publicats.
TALHS DUBERTS
Per tal de s’acarar a las escomesas de son epòca, OC a ajut mantun còp publicat de numeròs especials e portat pèira a de debats virats cap a las problematicas pus agudas, coma las de l’escritura e del poder o dels enjòcs de creacion dins de lengas autras que las « grandas lengas ». A totjorn balhat la paraula a las generacions que contunhan lo prètzfait. Es atal que ven de far paréisser los prumièrs recuèlhs d’una colleccion bilingüa (occitan o catalan-francés), OC / Passatges per far ausir aquelas voses novèlas plan pauc presentas dinc’ara dins lo païsatge literari. Enfin, en mai de participar a las principalas manifestacions culturalas dins l’airal occitan e plan en-delai, OC amòda de son bòrd d’eveniments que son a cada còp d’oportunitats màgers al servici d’una creacion dubèrta.


text:
Esa (Occitània)
Esa (Occitània)[1] (Èze en francés e Eza en italian) es una comuna occitana dau Comtat de Niça, situada dins lo departament dei Aups Maritims e la region de Provença-Aups-Còsta d'Azur.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
La comuna s'estend sus un territòri escalabrós anant de la riba de mar ont un masatge forma Esa de Mar, fins au puèg escalabrós ont d'ostaus vielhs e medievaus forman Esa vilatge.
Lo quartièr de Sant Laurenç d'Esa religa la riba de mar au vilatge. Lo còl d'Esa es situat a proximitat de la comuna.
Istòria[modificar | modificar la font]
Coma lo rèsta dau litorau deis Aups Maritims, lo territòri de la comuna d'Esa es estat ocupat dempuèi lei temps ancians.
Lo monument pus remarcable es aqueu dau Mont Bastida que susplomba Bèuluec de Mar e la baia de Sant Joan, sus un esperon rocassut bòrdant la granda cornissa.
La tradicion locala, fondada sus leis elucubracions daus saberuts dau sègle XIX} e dau començament dau sègle XX, ne fa una fondacion feniciana, un palai micenian o un oppidum ligura en remontant au premier edat dau Fèrre.
Lei recercas recentas an permetèron la mesa a jorn un gròs borg agricòla protegit per una solida encencha. L'organizacion urbana es fòrça serrada. De grandas abitacions de pèira seca d'un estanci s'organizan a l'entorn d'una granda carrièra que travèrsa lo vilatge de part en part. Lo planpè de cada abitacion assosta una pressa destinada a la fabricacion dau vin o de l'òli.
Las traças d'ocupacion pus ancianas remontan al sègle IIe ab. J.-C., Mai lo periòde d'activitat pus intensa se situa entre l'epòca d'August e aquela dei Flavians[2].
Fins au començament dau sègle XIX, Esa englobava La Trinitat que ne foguèt destacada en l'an 1818.
Esa èra desser, entre 1900 a 1929, per una linha dau tramvia de Niça e dau Litorau.
-
-
-
L'ancian tramvia de Niça e dau litoraul circulava sus la cornissa entre 1900 e 1929
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Comunas dei Aups Maritims - Sit de Laurenç Revest
- ↑ Pascal Arnaud et Michiel Gazenbeek, Habitat rural antique dans les Alpes-Maritimes : Actes de la table ronde Valbonne, Centre d'études Préhistoire, Antiquité, Moyen Age, 22 mars 1999, Antibes, 2001.


text:
Avienguda de 9 de Julio
L'avienguda de 9 de Julio qu'ei un deus eish principau de la ciutat Buenos Aires on ei reputada e chafrada com "la mei larja avienguda deu monde" (títol totun disputat segon la condicions d'apreciacions per d'autes aviengudas).
Que ho planificada desempuish la fin deu sègle XIX mes non ho pas inaugurada sonque en 1937. Lon son establiment que damandè l'expropriacion e l'expulsion forçada (acabada per la darrèra dictadtura militara) de milèrs d'abitants atau com la destruccion de monuments de grana valor, com per exemple la glèisa de San Nicolás de Bari, ua de las mei ancianas de Buenos Aires (qu'èra estada bastida au sègle XVIII) e on e s'èra hèit ondejar lo drapèu argentin peu purmèr còp ; lo son emplaçament qu'ei marcat per l'Obelisc de Buenos Aires. L'avançada de l'avienguda de 9 de Julio que ho estancada per l'ambaishada francesa (dens lo palais d'Ortiz Basualdo) qui non ho pas avalit e qui marca un deus caps ; l'aute qu'ei la plaça Constitición.
Suber l'avienguda de 9 de Julio òm tròba :
- l'ambaishada de França (palais d'Ortiz Basualdo)
- L'obelisc de Buenos Aires
- Un Chalet au som d'un edifici de mantuns solèrs
- Lo Teatro Colón
- L'Edifici deu Ministèri de la Santat (sol edifi demorat suu son percors e quilhat au bèth miei)
- La gara Constitución
L'Avienguda 9 de julio que costeja la linha C deu Subte e qu'ei traucada tanben per las linhas A, B, D e E. En devath de l'obelisc un correder sosterranh qu'acesa ua galeria comerciau.


text:
Franquisme
Lo franquisme (designacion creada a partir del nom del dictador Franco) foguèt l'ideologia del regim politic dictatorial vigent en Espanha de 1939 a 1975 jos la direccion del general Francisco Franco e sus las ideologias dels que sostenguèron la rebellion militara de 18 de julhet de 1936. Las fòrças politicas del regim avián d'originas divèrsas que lor moderador èra Franco, çò qu'explica la longevitat del regim, que l'ideologia de son regim varièt pragmaticament segon las circonstàncias intèrnas e internacionalas del moment. Atal, fins als ans 1950 foguèt un regim de tipe faissista al sens estricte, e puèi varièt gradualament sens pèrdre son autoritarisme e sos principis ideologics mai significatius.
Lo franquisme èra un regim politic autoritari venent d'una victòria militara. Franco faguèt sempre allusion a la "victòria" fins als ans 1960, que i cambièt son discors per parlar de « patz ». Coma regim militarista, las decisions se prenián en seguir lo modèl de la ierarquia militara. L'armada èra una institucion fondamentala, que foguèt sempre representada dins los govèrns de Franco. Èra una dictatura en sens estricte, que Franco n'aviá totas las atribucions de govèrn e contrarotlava totes los ressòrts de l'Estat: èra lo cap d'Estat, de govèrn, del partit unic e de l'armada. Cal mencionar qu'èra pas lo cas en Itàlia faissista, que lo cap d'Estat i èra lo rei. Las corts franquistas avián pas d'iniciativa legislativa, pr'amor que Franco aviá los poders executiu e legislatiu, en rompre lo principi de separacion dels poders. Tot aquò faguèt un regim fòrça personalista, que resistiguèt pendent lèu 40 ans, mas subrevisquèt pas a la mòrt del dictator.
Lo partit unic s'apelava Falange Espanhòla Tradicionalista e de las JONS. Totes los foncionaris fasián obligatòriament partida d'aqueste partit, e devián jurar los « principis fondamentals del Movement ». Espanha se definissiá coma una democràcia organica; aquel sistèma negava los dreches politics individuals e daissava la representativitat populara de manièra indirècta dins las mans d'organismes (sindicat vertical, caps de familha o municipis). Al delà, una partida de las corts (sens iniciativa legislativa) èra dirèctament designada per Franco, e autres n'èran per drech pròpri (mantuna carga militar e eclesiastica nauta). Aqueste sistèma pretendiá mostrar a la comunautat internacionala l'illusion que en Espanha franquista i aviá de democràcia.
A nivèl economic Franco ensagèt de cercar un modèl capitalista mas amb un intervencionisme grand de l'Estat. La proprietat privada èra un drech reconegut, mas l'Estat èra per sus dels interèsses individuals. Aquel sistèma es pròpri dels regims de tipe faissista e revestissiá de progressisme social un regim autoritari que, encara qu'intervencionista, permetiá a las empresas d'esplechar socialament lors trabalhadors. Lo contraròtle de las relacions laboralas èra exercit pel sindicat vertical e las grèvas èran consideradas subversivas e interdichas. Pendent los ans 1950 e 60 Franco moderèt l'intervencionisme del regim per fin de resòlver la crisi economica e de s'assegurar lo supòrt e los investiments dels aliats occidentals. La creissença economica e lo desvolopament signifiquèron una corrupcion politica granda.


text:
Flandra
Flandra o Flandes (en neerlandés Vlaanderen) es lo nom d'una region que, a l'Edat Mejana, cobrissiá una part del nòrd de França (la region del riu d'Escalda), lo nòrd‑oèst de Belgica e l'extremitat sud‑oèst dels Païses Basses (la Flandra zelandesa; en neerlandés, Zeeuws-Vlaanderen).
Pus ancianament, e abans la regionalizacion de Belgica, lo mot de Flandra correspondiá al territòri de las províncias bèlgas de Flandra Occidentala e de Flandra Orientala e tanben a la region vesina de Westhoek en França a l'entorn de Duinkerke. Correspond uèi a una de las tres regions de l'estat federal de Belgica.
Geografia[modificar | modificar la font]
Flandra forma una planura que s'estira d'oèst en èst e compren divèrsas regions, del nòrd‑oèst al sud‑èst: a l’òrle de la mar del Nòrd, la region costièra amb la plaja e las dunas; la region dels polders, d'una largor de 10 km a 15 km, amb doas sosregions, lo Veurne Ambacht, o Mestier de Fuernas, dinc lo bacin d’Yser, e los polders de la bassa Escalda; la Flandra interiora, amb sas doas compausantas, la Flandra sablosa – que compren lo país de Turhout, lo país d'Eeklo e lo país de Waes – puèi la Flandra sablolimonosa, al sud, amb las còlas flamencas (156 m al mont Kemmel) e las còlas de Renaix o Ardenas flamencas (141 m al mont de l'Enclus e 157 m al Pottelberg).
Istòria[modificar | modificar la font]
Lo comtat de Flandra remonta a l'epòca carolingiana. Lo Tractat de Verdun (843) lo placèt en Lotaríngia, puèi passèt a la Frància Occidentala per lo Tractat de Meersen (870). S’espandiguèt vèrs lo nòrd de França d’en primièr (Lilla, Arràs), puèi vers l'Empèri (Flandra imperiala), de l’auta man d'Escalda, gràcias als comtes que se seguèron de paire en filh de 862 a 1119 (de Baudoïn I a Baudoïn VII) e arribèt a cima de sa poténcia al sègle XII, sota los règnes de Teiric e Felip d'Alsàcia.
Vassal del rei de França, lo comte de Flandra patís puèi la politica centralizaira de son senhor capecian. Annexada per Felip lo Bèl, Flandra se revòlta (Matinas brugesas) e umília la cavalariá francesa a la batalha dels Esperons d'Aur (1302). A la mòrt del comte Loís de Mala (1384), escai a son gendre, lo duc de Borgonha Felip l’Ardit. Província dels Païses Basses espanhòls, puèi austrians, Flandra pèrd Artés al Tractat dels Pirenèus (1659), Lilla e Doai (Flandra francesa) al Tractat d'Ais d'Alemanha (1668), e se vei quitar, puèi restituir, divèrsas vilas flamencas. França, sota la Revolucion, devesís son territòri en dos departaments : lo de Lys e lo d'Escalda, que devendràn las províncias de Flandra Occidentala e de Flandra Orientala.


text:
Alberto Ginastera
Alberto Ginastera (Buenos Aires, lo 11 d'abriu de 1916 – Genèva, lo 25 de junh de 1983). que ho un compositor argentin de musica academica, considerat com un deus màgers compositors latinoamericans deu sègle XX.
Après aver arrecevuda la soa educacion musicau en Argentina, qu'estudiè aus Estats Units dab lo compositor Aaron Copland dens las annadas 40. Tornat en Argentina, que fondè la Liga Argentina de Compositores e la Facultat de Musica de l'Universitat Catolica Argentina qui ne ho lo son purmèr decan. En 1968 que tornè aus Estats Units abans de s'installar en 1970 en Euròpa.


text:
Invasion de Goa
L'Invasion de Goa se debanèt lei 18 e 19 de decembre de 1961 quand l'armada indiana conquistèt lo territòri portugués de la vila de Goa. Foguèt entraïnada per la revirada dei negociacions per la cession de Goa entre lei govèrns dei dos país. En causa de la diferéncia deis efectius engatjats dins l'operacion, lei soudats portugués preferiguèron rapidament capitular. La victòria indiana permetèt au país d'annexar Goa. Foguèt reconeguda per lo govèrn portugués après lo còp d'estat republican de 1974.


text:
Berkut
La "Berkut" (en ucraïnian: БépkyT e oficialament Пiдpoздiл Miлiцiï CпeцiaлbHoro ПpизHaчeHHя «БepkyT») es una unitat especiala de la polícia ucraïniana. Aqueste còs, que ten son nom familièr de l'agla daurada que n'es son emblèma, es lo successor de l'OMON que foncionava del temps de l'Union Sovietica. D'estructura pro semblanta als CRS franceses, depen en part del Ministèri dels Afars Intèrns ucraïnian malgrat sa gestion semiautonòma que fa que siá utilizat tanben pels govèrns regionals o locals. L'emplec d'aquesta formacion es generalament dins lo contraròtle de las manifestacions mas la Berkut es sovent criticada qu'es associada amb lo raquetatge, las intimidacions politicas e sa violéncia excessiva coma dins lo cas de las manifestacions EuroMaidan de novembre a decembre de 2013 e mai tard amb la repression de febrièr que faguèt mai de 70 mòrts sus la plaça Maidan Nezalezhnosti. Aprèp lo succès de l'oposicion e la defeccion de Víktor Ianokòvych, lo govèrn novèl dirigit per Oleksandr Torchýnov prenguèt de mesuras fòrtas contra aquestas unitats. Lo 25 de febrièr lo ministre de l'Interior interin, Arsen Azakov signèt lo 25 de setembre lo decret 144 que anonciava la dissolucion de la Berkut. L'endeman aquel còs policièr existissiá pas mai.


text:
Cristina Branco
Cristina Branco (nascuda en decembre de 1972 a Almeirim, Portugal) es una cantaira portuguesa.
Cristina Branco s'interessèt subretot al jazz, al blues o a la bossa nova e a de formas de musica contemporanèa, quand son grand paire li ofriguèt, per sos detz-e-uèit ans, un disc d'Amália Rodrigues. Descobriguèt l'emocion del fado.
S'acompanha sovent al piano. Dins sus disques coma en concèrt, beneficia gaireben totjorn de la prestacion de Custódio Castelo a la guitarra portuguesa. Branco e Castelo compausan tanben, pèças a l'encòp resolgudament modèrnes e prigondament ancorats dins la tradicion.
Citacion[modificar | modificar la font]
« Lo fado, es la vida. Vesi pas aquela musica coma lo destin. Lo destin, es çò que fasèm d'el, es pas una causa qu'arriba par azard. Cresi pas en aquela nostalgia. Pensa que lo fado parla de la vida, d'aquela qu'existiguèt dins las annadas 1940 e 1960, mai tanben qu'existís en 2003. S'agís pas mai de parlar dels topics de la societat portuguesa, de la mar, dels marins, dels descobreires que partiguèron e de las femnas demoradas solas plorant. Lo fado representa fòrça mai qu'aquel, es parlar d'uèi, de la guèrra se o cal. »[1]
Discografia[modificar | modificar la font]
- Murmúrios (1999)
- Post-Scriptum (2000)
- O Descobridor: Cristina Branco Canta Slauerhoff (2000)
- Corpo Iluminado (2001)
- Sensus (2003)
- Ulisses (2005)
- Live (2006)
- Abril (2007)
- Kronos (2009)


text:
Comprenhac (Nauta Vinhana)
Comprenhac (Compreignac en francés) es una comuna situada dins lo departament de la Nauta Vinhana e la region de Lemosin.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Geografia[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Lo nom de Comprenhac proven de Compreor, es a dire compri en latin. Aquò èra parròfia granda eiada fa, vila estapa e de garnison abans la Revolucion Francesa. L'estrada de París passava lo vilatge fins al començament del sègle XVIII.
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Particularitats dau parlar comunau[modificar | modificar la font]
- Articles definits :
- Prononciacion : Ch- ; g-, j-
Demografia[modificar | modificar la font]
Luecs e monuments[modificar | modificar la font]
Gleisa fortificada dedicada a Sent Eutròpi; bona font de Sent Eutròpi a La Monge; rochas de las fadas; peira dita "Lo fautuelh dau jutge"; restas fòrça discretas mas plan presentas de las minièras d'uranium de la Cogema (ara Areva).


text:
Illas Aleutianas
Las illas Aleutianas (Aleutian Islands en anglés) son un archipèla d'illas volcanicas situadas al sud-oèst d'Alaska (Estats Units). Forman un arc dins la mar de Bering. An una superfícia totala de 17 666 km² e 8162 abitants segon lo recensament de 2002, que mens de la mitat ne son inuits o aleutians.
Geografia[modificar | modificar la font]
Forman una cadena d'illas volcanicas al nòrd del Pacific que s'estendon al cors de 1900 km dempuèi la peninsula d'Alaska fins a la de Kamchatka a travèrs de las illas Komandorskie. A l'excepcion d'aquelas darrièras illas, qu'apertenon a Russia, la rèsta de l'archipèla es part de l'Estat d'Alaska. Las illas son localizadas al nòrd de la Cencha del Pacific, entre los 52 e los 55 gras de latitud nòrd e los 172 e los 163 gras de longitud oèst.
Istòria[modificar | modificar la font]
Las illas foguèron administradas per Russia dempuèi sa descobèrta al sègle XVIII fins a la venda amb la rèsta d’Alaska als Estats Units en 1867. Pendent la Segonda Guèrra Mondiala totas las illas foguèron ocupadas per Japon.
Economia[modificar | modificar la font]
Las ressorsas alieuticas d'aquela zòna del Pacific Nòrd son excepcionalas. En 2007, 353 000 tonas de produchs de la mar an transitat pels cais de Dutch Harbor, primièr pòrt de pesca dels Estats Units. Dutch Harbor es pas vertadierament una vila, mas gaireben una zòna industriala. La vila vertadièra se tròba a cinc minutas amb veitura, sus l'illa bessona de Unalaska, ligada dempuèi pauc per un pont. De mai en mai d'estrangièrs i venon trabalhar dins las fabricas de condicionament de peis.


text:
Arbre
Un arbre (var. arbe, arbo, aubre) es una planta granda, d'almens tres o quatre mètres, qu'a un tronc lenhós. Los arbres, a diferéncia dels arbusts, ramifican pas a nautor de tèrra. Ça que la mai d'una espècia d'arbres pòt de còps adoptar la forma arbustiva; atal, l'euse, se se rebronda o se crèma, pòt rebrolhar ramificada de la tèrra coma un arbust. Per contra, d'espècias abitualament consideradas arbustivas, coma l'avaus, pòdon créisser coma un arbre en condicions favorablas. En fach, los botanistas parlan dels fanerofits, plantas amb de gemas persistentas situadas per dessús de 40 cm de nautor, e dintre dels fanerofits, apèlan macrofanerofits las que n'an per dessús de 2 m, e nanofanerofits las que n'an per dejós. La longevitat d'un arbre es generalament superiora a la de la majoritat de las plantas non arborèas. Mai d'una espècias d'arbres creis per sus los 100 m. Aqueles vivon sovent mai d'un millenni. Los arbres son d'elements fòrça importants dins lo païsatge natural e son d'organismes essencials per la vida.


text:
Suhescun
Suhescun (Suhuskune en basco, Suhescun en francés) qu'ei ua comuna deu Bascoat, en Baisha Navarra.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Idrografia[modificar | modificar la font]
L'arrivet de Lakako, afluent de la Niva, e l'arrivet d'Idiondoa, afluent d'Arzubi (un afluent deu Lauribar), que travèrsan la comuna.
Comunas tòcatocantas[modificar | modificar la font]
- Ihòut au nòrd
- Landibarre e Aniça-Montgelós a l'èst
- Irisarri a l'oèst
- Jatsu Garazi au sud
Economia[modificar | modificar la font]
L'agricultura qu'ei l'activitat economica principau.
Istòria[modificar | modificar la font]
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
De véder[modificar | modificar la font]
- A Harribeltza que's tròba un site hortificat protoistoric.
- L'ostau tradicionau basco Jauregia, deu sègle XVI.
- La crotz deu camin entà Jauregia, deu sègle XVIII, classada de monument.
- Los ostaus tradicionaus bascos Larramendia e Uhartea, deu sègle XVII.
- La glèisa de Sant Laurenç, deu sègle XV, reabilitada au sègle XIX.


text:
Phoenicopteriformes
Lòrdre dels fenicopterifòrmes (o Phoenicopteriformes) compreniá pas que la familha dels becaruts : los Fenicopterids.
Referéncia[modificar | modificar la font]
- Phoenicopteriformes dins la Lista d'Alan P Peterson (en)
- Phoenicopteriformes dins Tree of Life we project (en)
- Referéncia ITIS : TSN 553433 Phoenicopteriformes (en)
- Referéncia ITIS : TSN 174770 Ciconiiformes (en)
- Referéncia AnimalDiversityWeb : Phoenicopteriformes (en)
- Referéncia NCBI : Phoenicopteriformes (en)


text:
Region Nòrd (Brasil)
La Region Nòrd de Brasil (en portugués, Região Norte) es la mai granda region geografica del país, en superfícia totala. Es formada per 7 estats: Acre, Amapá, Amazonas, Pará, Rondônia, Roraima, Tocantins.
La Região Norte (Region Nòrd) es pas una subdivision politica o administrativa del territòri de Brasil; solament es una subdivision amb fins d'estatistica e estudis geografics e economics.
Geografia[modificar | modificar la font]
Amb una superfícia de 3 659 637,9 km², que reven a 42,27% del territòri brasilièr, es la region brasilièra mai granda. En aquela region se localizan los dos estats pus vastes de Brasil, que son Amazonas e Pará, e tanben las tres municipalitats brasilièras pus grandas: Altamira, Barcelos e São Gabriel da Cachoeira. Cadun d'aqueles tres possedís mai de 100 000 km² de superfícia, una estenduda superiora dins aperaquí 105 estats del mond.
Los rius principals de la region son Amazonas, Tocantins, Xingu, Madeira e Negro.
La vegetacion principala de la region es la selva eqüatoriala (tanben coneguda coma « selva amazoniana »).
La region limita al sud amb los estats de Mato Grosso e Goiás, amb Bolívia a l'èst, Maranhão, Piauí e Bahia a l'oèst, e amb Peró, Colómbia, Veneçuèla, Surinam, Guyana e la Guaiana Francesa al nòrd.
La region nòrd es la pus vasta de las regions brasilièras. Es tanben la region mens poblada e qu'a lo mens d'abitants per quilomètre carrat.
Lo relèu de la Region Nòrd es constituit per tres grandas unitats:
- Planas e tèrras bassas amazonicas
- Altiplan de Guaiana
- Altiplan central
Predominan la selva densa e eterogenèa, lo clima caud e umid e los rius vastes que travèrsan de tèrras d'una altitud generalament pauc anautita.
Economia[modificar | modificar la font]
Las principalas activitats economicas de la region son las minas (principalament de fèrre, alumini e manganès), l'industria (principalament a Manaus e en l'estat de Pará), l'extraccion vegetala (fusta, cauchó, castanha d'Amazonia) e la produccion d'energia idroelectrica (al barratge de Tucuruí, en lo riu Tocantins, Pará).
- Extraccion Vegetal
Aquela activitat, que foguèt ja la principala de la Region Nòrd, a perdut importància economica en los darrièrs ans. Actualament la fusta es lo principal produch d'extraccion de la region; la siá produccion se concentra dins los estats de Pará, Amazonas e Rondônia. Lo cauchó representa pas mai la basa economica de la region, coma foguèt en lo sègle XX, malgrat que se produsís encara dins los estats de l'Amazonas, Acre e Rondônia. Coma consequéncia de l'avançada dels airals destinats a l'activitat agropecuaria, s'es vengut una granda reduccion dels airals cobèrts pels arbres del cauchó.
- Extraccion Animal
L'extraccion animal, representada per la caça e pesca, se practica tanben a la region. Amb una fauna extrèmament rica, la region ofrís una granda varietat de peisses - destacan lo tucunaré, lo tambaquí e lo pirarucú. Aital coma tortugas e una granda varietat d'autras espècias. Lo produch d'aquela activitat, generalament, ajuda a completar l'alimentacion dels abitants del Nòrd, compausada per arròs, carabassa, mongetas, milhòc, bananas, etc.
- Extraccion Mineral
L'extraccion mineral se basa en la recèrca e extraccion de mineralas metallicas, coma l'aur a la Sèrra Pelada, diamants, alumini, estanh e fèrre en grand escalièr a la Sèrra dos Carajás. Lo manganès e lo niquèl se tròban a l'oèst de Pará, del temps qu'a la Serra do Navio, dins l'estat d'Amapá, i a de minas de baucita e manganès. S'extrai petròli e gas natural del camp d'Urucum, dins l'estat d'Amazonas, qu'es lo tresen productor de petròli pus grand de Brasil. Al districte de Bom Futuro, a Ariquemes (Rondônia), se tròba la mina de cassiterita a cèl dobèrt mai grand del mond. A Espigão d'Oeste, tanben dins l'estat de Rondônia, i a una mina de diamants proprietat dels indigènas d'etnia Cinta Larga.


text:
Rosay (Yvelines)
Rosay es una comuna francesa, situada dins lo departament d'Yvelines e la region de l'Illa de França.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
La municipalitat de Rosay se tròba a 11 km aperaquí al sud de Flaçadas-la-Maca en la vallée de la Vaucouleurs.
Es limitrophe de Villette al nòrd, de Septeuil al sud, de Boinvilliers a l'oèst e de Arnouville-lès-de Flaçadas a l'èst.
Lo territòri communal engloba lo fons de la vallée de la Vaucouleurs a aperaquí 50 m d'altitud, e los dos vessants, débordant solament a l'èst sul scenari del Mantois en mai de 150 m d'altitud.
La commune de Rosay se trouve à 11 km environ au sud de Mantes-la-Jolie dans la vallée de la Vaucouleurs.
Elle est limitrophe de Villette au nord, de Septeuil au sud, de Boinvilliers à l'ouest et d'Arnouville-lès-Mantes à l'est.
Le territoire communal englobe le fond de la vallée de la Vaucouleurs à environ 50 m d'altitude, et les deux versants, débordant seulement à l'est sur le plateau du Mantois à plus de 150 m d'altitude.
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Mencionat en 1036, lo vilatge de Rosay possedissiá antany una maladrerie. Lo abbaye de Sant-Denis en #èsser lo senhor en dominant de contunh aquel #èsser l'ostal de Sant-Cyr fins a la Revolucion francesa.
Al Sègle XIV, la distincion del Bas-Rosay #qu'aperteniá als Courtin, e aquela de la Nautor-Rosay a las Fredet aguèron amassat en 1513 pel matrimòni d'una domaisèla de Fredet amb Jean Guillaume Courtin. La distincion i aguèt erigit en marquisat de Rosay-Villette en 1671 en benefici de François Briçonnet, espós de Geneviève Courtin, e venduda en 1748 a Charles Savalette de Magnanville. #Passar en 1760 a Jacques Louis de Bretignières, darrièr marques de Rosay-Villette.
Mentionné en 1036, le village de Rosay possédait autrefois une maladrerie. L'abbaye de Saint-Denis en fut le seigneur dominant puis ce fut la maison de Saint-Cyr jusqu'à la Révolution française.
Au Sègle XIV, la seigneurie du Bas-Rosay qui appartenait aux Courtin, et celle du Haut-Rosay aux Fredet furent réunies en 1513 par le mariage d'une demoiselle de Fredet avec Jean Guillaume Courtin. La seigneurie fut érigée en marquisat de Rosay-Villette en 1671 au profit de François Briçonnet, époux de Geneviève Courtin, et vendue en 1748 à Charles Savalette de Magnanville. Elle passa en 1760 à Jacques Louis de Bretignières, dernier marquis de Rosay-Villette.


text:
Olimpic de Marselha
L'Olimpic de Marselha (OM) es un club de fotbòl provençau (e francés) fondat en 1899. Lo club jòga ara en Liga 1 francesa. L'OM ganhèt la Copa d'Euròpa de fotbòl en 1993 còntra l'AC Milan sus un but de Basil Boli. L'Olimpic de Marselha es la sola equipa provençala (e francesa) que se ganhèt aquela competicion.
Somari
- 1 Istòria
- 1.1 Premerei victòrias nacionalas
- 1.2 Entrada dins la temporada dau professionalisme
- 1.3 Annadas 1940
- 1.4 Fin deis annadas 1950, premiera descenda en Segonda division
- 1.5 1965 : arribada de Marcèu Leclerc
- 1.6 1986-1994 : Lo grand Olimpic
- 1.7 Afar VA - OM
- 1.8 La fin de la temporada « Tapie »
- 1.9 Arribada de Robèrt Louis-Dreyfus
- 2 Colors
- 3 Lei grops de suportaires
- 4 Paumarés
- 5 Estadi
- 6 Anecdòtas
- 7 L'Olimpic de Marselha en Occitània
- 8 Jogaires famós dau club
- 9 Liames extèrnes
Istòria[modificar | modificar la font]
Oficialament, lo club de l'Olimpic de Marselha es fondat per René Dufaure de Montmirail en aost de 1899. Es eissit lo club de la fusion dau Football Club de Marselha que li dona sa dicha "drech au but" e dau club d’escrima, L’Épée. Lo nom Olimpic e la color blanca seràn chausits per festejar lei 2500 ans de la fondacion per lei grècs de la Ciutat de Marselha, qu’en 1899, la Municipalitat organizava de festejadas en omenatge a l'origina grèga de Marselha. La color blau aponduda devèrs 1920 dins lei cauçetas ramenta la segonda color de la ciutat de Marselha. Coma club olimpic, l’Olimpic de Marselha es a sa fondacion un club omnispòrt, lo rugbi n'estent la disciplina màger a son començament. Son estadi premier, que l’Olimpic n’es lo proprietari, es l’Estadi dau Vèune.
En 1903, l’Olimpic es per lo premier còp campion dau litorau, campionat que concernís Marselha e sa banlèga. Aquest an, participarà per lo premier còp au campionat nacionau francés USFSA onte acabarà en mieja finala. L’Estadi Elvetic, club de la comunautat soïssa de Marselha serà lo premier club marselhés (e occitan) de ganhar un títol nacionau francés en 1909.
Ambé l’arribada de la Copa de França dau temps de la Premiera Guèrra mondiala, l’Olimpic descobrirà sa competicion màger.
Premerei victòrias nacionalas[modificar | modificar la font]
Partent deis annadas vint, l’Olimpic comença de si fargar un nom dins França tota. Es un dei premiers clubs, cotria ambé lo FC Seta, d’aguer una politica de recrutament de jogadors. En 1924, lei dos clubs rivaus si rescontraràn en finala de Copa de França. La victòria de l’Olimpic farà d’elei lo premier club en fòra de París e sa banlèga de ganhar un títol nacionau dins aquesta competicion. Es autanben lo premier club de se veire donar la Copa per lo president de la Republica francesa. En 1929, l’Olimpic devèn campion de França per lo premier còp, tres ans abans que lo campionat de football francés vengue professionau. Aquesto títol es totjorn present dins lo paumarés oficiau dau club, maugrat que la LNF non lo reconoisse. En 1932, l’Olimpic farà partida dei clubs que començaràn lo premier campionat professionau de l’istòria francesa dins sa division pus auta.
Entrada dins la temporada dau professionalisme[modificar | modificar la font]
Per lo premier campionat professionau, en 1932, l’Olimpic acabarà segond de sa pola, emai en aguent trionfat 7 a 0 en partida de dubertura dau campion finau, l’Olimpic lillés. En 1933-1934, l’Olimpic que li manca un ponch de prene dins lei tres darrierei partidas per èstre campion acabarà segond darrier lo FC Seta.
Es en 1937 que l’Olimpic serà per lo premier còp campion de França, davant lo FC Sochaux - Montbeliard. Aquest an d’aquí, la premiera partida de l’Olimpic a l’Estadi Velodròm, bastit per la Copa dau Mond 1938 si debanarà lo 13 de junh davant lo Torino, equipa mai granda d’Itàlia an aqueu temps.
Annadas 1940[modificar | modificar la font]
Maugrat la Segonda Guèrra mondiala, contunha lo balon e l’Olimpic demorarà una deis equipas pus fòrtas dau campionat francés, Adejà quatre copas de França e un campionat francés vènon emplenar la veirina de trofèu dei marselhés. En 1941, l’Olimpic veirà per una soleta partida lo futur president d'Argeria Ben Bella jogar ambé sei colors. Aquest an d’aquí seràn encara campions lei marselhés, maugrat que lo títol non siegue reconoissut per la LNF. Doas annadas a l’après, l’Olimpic ganharà una novèla Copa de França davant lei Girondins de Bordèu. En 1948, l’Olimpic devèn campion de la França desliurada. Son paumarés es d’ara d’ailà lo pus grand dei clubs de fotbòl francés.
Fin deis annadas 1950, premiera descenda en Segonda division[modificar | modificar la font]
Quatre annadas après son darrier títol, l’Olimpic escapa a pron pena a la relegacion en segonda division per lo premier còp, en particular perqué aviá dins son efectiu Gunnar Andersson. En 1959, l’Olimpic davala en segonda division per lo premier còp avans que de tornar per solament un an dins lo cap dau fotbol francés. Faudrà esperar 1965 per veire l’Olimpic tornar au cimèu ambé l’arribada de l’industriau Marcèu Leclerc.
1965 : arribada de Marcèu Leclerc[modificar | modificar la font]
Quora arriba Marcèu Leclerc, l’Olimpic atravèrsa la pièger temporada de son istòria. An aqueu moment, Marcèu Leclerc, crompa l’Olimpic, en segonda division e actuaus quatorzens d’aquesta liga. Es en 1965 que l’Olimpic veirà solament 434 agachaires per la partida de Copa de França còntra Forbach. Ambé l’arribada de Mario Zatelli, ancian jogador dau club, coma entrenaire, l’Olimpic tòrna en premiera division (1966) e conquista sa setena Copa de França (1969) davant lei « fraires enemics » dei Girondins de Bordèu. En 1971, l’Olimpic serà campion de França per lo tresen còp, après una lucha acarnassida ambé l’AS Sant Estève. 1972 serà una dei pus bèlas sasons de l’Olimpic amb un segond títol a-de-reng, una Copa de França mai tanben l’extraordinari recòrd de Josip Skoblar ambé sei 44 buts marcats en campionat. 1971 e 1972 son tanben lei doas premierei participacions de l’Olimpic a la Copa dei Campions, perdent davant l’Ajax Amsterdam e la Juventus. En 1972, Marcèu Leclerc demissiona, per encausa d’una suspicion de desvirament de fons. Après eu, anarà lo club balin-balan, amb una novena victòria en Copa de França en 1976 mai sensa títol de campion fins a l’arribada de Bernard Tapie coma president en 1986, aguent un passatge malastrós en segonda division au començament deis annadas 1980.
1986-1994 : Lo grand Olimpic[modificar | modificar la font]
Es sus la demanda de Gaston Defferre e mai que mai de sa frema, Edmonde Charles-Roux qu’arriba en 1986 l’industriau francés Bernard Tapie coma president de l’Olimpic.
Es an aqueu temps que l’Olimpic prendrà una dimension internacionala, la tòca de Tapie estent de far ganhar une Copa europèa per lo premier còp amb un club francés. Après doas finalas de copas perdudas còntra lei Girondins de Bordèu, l’Olimpic acabarà en mieja finala de Copa dei vinceires de Copa en 1988, davant l’Ajax Amsterdam de Dennis Bergkamp. L’an d’après l’Olimpic serà per lo cinquen còp campion de França, après una lucha ambé son futur rivau, lo PSG e ganharà sa desena Copa de França davant l'AS Mónegue. Leis annadas seguentas veiràn d’unei mai grands jogadors mondiaus sota la camiseta marselhesa. Alain Giresse, Dragan Stojkovic, Enzo Francescoli, Karl-Heinz Förster, Jean-Pierre Papin, Chris Waddle, Klaus Allofs, Didier Deschamps, Éric Cantona, Abedi Pelé, Marcel Desailly seràn jogadors de l’Olimpic dau temps d’aquela temporada. En 1991 ; l’Olimpic anarà fins a la finala de la Copa dei Campions, perdent ai penalitats finalas còntra l’Estèla Roja de Beugrad, après aguer eliminat lo Milan AC, teneire dau títol en quart de finala. Après quatre títols de campion a de reng, l’Olimpic vendrà campion d’Euròpa en 1993, davant lo Milan AC. Didier Deschamps serà lo premier capitani d’una equipa francesa de soslevar la « Copa dei grandeis aurelhas ». Aquesta temporada fruchosa s’acabarà ambé l’afar « VA-OM » en mai de 1993.
Afar VA - OM[modificar | modificar la font]
Lo 22 de mai 1993, lo club de Valencianas si vèn plànher a la liga d’un assai de corrupcion. Un dei jogadors, Jacques Glassmann que foguèt tocat per un dei jogadors marselhés, Jean-Jacques Eydelie per manejar la resulta de la partida entre lei marselhés e lei valencianés e, subretot, assegurar lo tractament fisic e empachar sei nafraduras, dei jogadors l’Olimpic, una setmana avans la partida en finala de Liga dei Campions davant lo Milan AC. En seguida d’aquest afar, lo títol de campion de França de 1993 es levat ai marselhés, tant coma sa participacion a l’edicion 1994 de la Liga dei Campions. En 1994, l’Olimpic acaba segond dau Campionat de França, darrier lo PSG mai serà mandat en segonda division sus decision de la Liga per encausa de còmptes defectius.
La fin de la temporada « Tapie »[modificar | modificar la font]
En 1995, l’Olimpic, mandat en segonda division, capita d’acabar campion. Maugrat aquò, la liga decidís de mantenir, per de rasons financieras, lo club en segonda divion per 1995-1996. Lo club capitarà d’acabar segond darrier lo SM Caen e d’accedir au pus naut nivèu dau fotbòl professionau francés.
Arribada de Robèrt Louis-Dreyfus[modificar | modificar la font]
En 1996-1997, l’Olimpic es crompat per Robèrt Louis-Dreyfus, ancian president d’Adidas que crompèt a Bernard Tapie. En 1999, l’Olimpic mancarà de pauc lo títol de campion de França, que seràn lei Girondins de Bordèu qu’acabaràn per lo conquistar. L’Olimpic atraversarà d’ara enlà una lònga temporada sènsa títol mai en jogant lei premiers ròtles en premiera division franc de doas sasons ( 2000 e 2001). La gestion de Robèrt Louis-Dreyfus serà marcada per una abséncia totala de l’accionari principau e l’utilizacion de presidents delegats (Jean-Michel Roussier, Yves Marchand, Christophe Bouchet, Pape Diouf) En 2008, l’arribada d’Eric Gerets puei en 2009 aquela de Didier Deschamps marcaràn lo retorn dei marselhés en davant dau pontin de l’Olimpic, una annada après la mòrt de Robèrt Louis-Dreyfus. Amb una Copa de la Liga e un títol de campion de França, lo noven, en 2010, l’Olimpic tornèt au cimèu dau fotbòl francés.
Colors[modificar | modificar la font]
L'Olimpic de Marselha reçaup en campionat de França dins sei tradicionalei colors blancas dei paraments blaus. Blavas fins a 1985, lei cauçetas venguèron puei blancas avans que de tornar au blau per l'annada 2012. Lei colors que son tanben aquelei dau drapèu marselhés son estadas causidas, tant coma lo nom Olimpic, en referéncia a la Grècia antica (lo blanc es la color de l'Olimpisme, lo blau aquela de la Bòna Maire ), que lo club es estat fondat l'annada dau 25en anniversari de la fondacion de Marselha per lei grècs focèus. Lei colors de cambi son generalament reversadas, lo blau venguent la dominanta e lo blanc servis ai paraments. Despuei quauqueis annadas, l'Olimpic emplega en tresen camisòt, que sei colors cambian completament d'una annada l'autra. Daurat, arantge, negre, aqueu camisòt es utilizat dins lei competicions europenca, maugrat la protestacion dei vièlhs sòci dau club de lo veire ansin travestir sei colors tradicionalas.
Lei grops de suportaires[modificar | modificar la font]
I a nòu grops de suportaires. Lo "Club Centrau dei Suportaires" e lo "Club deis Amics de l'OM" son dins tot l'estadi, lo "Comando Ultra 84" e lei "South Winners" son dins lo contorn Sud, lei "Dodgers", lei "Fanatics", lo grop "Marselha Trop Puissant" e lo "Yankee Nord Marseille" son dins lo contorn Nòrd e l'"Handi Fan Club" dins la tribuna "Ganay". En 1920, lei suportaires finançan leis òbras d'amainatjament de l'estadi de Veuna.
Paumarés[modificar | modificar la font]
- Liga dei Campions (1) :
- Copa UEFA :
- Copa Intertoto (1) :
- Venceire : 2005.
- Campionat de França (9) :
- Copa de França (10) :
- Copa de la Liga (3) :
- Trofèu dei Campions (2) :
- Campionat de França D2 (1) :
- Campion : 1995.
- Copa Gambardella :
- Venceire : 1979.
- Campionat de França Amators (1) :
- Campion : 1929
- Copa Charles Drago (1) :
- Venceire : 1957.
- Campion DH Sud-Èst : 1927, 1929, 1930, 1931.
- Campion USFSA Litorau : 1904, 1905, 1906, 1907, 1908, 1919.
Estadi[modificar | modificar la font]
L'Olimpic de Marselha jòga a l'Estadi Velodròm. Aquel estadi a una capacitat de 67 000 plaças.
Anecdòtas[modificar | modificar la font]
Harry Baur, actor francés de cinema fòrça famós au començament dau sègle vinten fuguèt un sòci emai un jogaire de l'Olimpic, dins sa seccion de rugbi. Ahmed Ben Bella, lo premier President de la Republica Argeriana juguèt a l'Olimpic dins leis annadas 1940.
L'Olimpic de Marselha en Occitània[modificar | modificar la font]
L'Olimpic de Marselha es lo club mai popular en Provença, e en Occitània. Còntra París, representa lo pòble occitan e dau sud còntra la capitala de l'Estat francés. Massilia Sound System son d'afogats de l'OM e lo club es present dins quauquei cançons dau grop. Tanben, la lenga d'òc, a travèrs dau francitan, es presenta dins la cultura de l'OM; una devisa dau club es On craint degun (« Crenhèm degun »). Mai recentament, l'utilizacion de la color arantge, contestada per lei sòcis, fuguèt presentada per lei teneires dau marketing marselhés coma la mescla dei colors sang e aur de la Provença per justificar sa causida.[1]
Jogaires famós dau club[modificar | modificar la font]
Francés[modificar | modificar la font]
Estrangiers[modificar | modificar la font]
Liames extèrnes[modificar | modificar la font]
- (fr) (en) Sit oficiau de l'OM
- (fr) Opiom, lo sit deis afogats
- (fr) OMForum.com
- (fr) OM-Passion.com
- (fr) OM Vista


text:
Golf d'Oman
Lo golf d'Oman (en arabi خليج عمان, Khalij Oman) és la dintrada nòrd-occidentala de la mar d'Arabia que, per l'estrech d'Ormuz, comunica amb lo golf Persic. Fa prèp de 560 km de long, 320 km de larg e una prigondor mejana de 50 m a l'oèst fins a 200 m a l'èst.
Coma via d'accès al golf Persic, lo golf d'Oman a una granda significacion estrategica, perque los estats del Golf an d'importantas resèrvas de petròli, vitalas per l'economia mondiala.
Lo golf d'Oman banha, al nòrd, las còstas d'Iran, a l'oèst aquelas dels Emirats Arabis Units e, al sud, aquelas d'Oman, ont se tròba Masqat, la principala vila sus la riba. Cap a l'èst se dubrís fins a jónher l'ocean Indian.


text:
Oliver Cromwell
Oliver Cromwell (25 d'abriu de 1599 - 3 de setembre de 1658) foguèt un generau e un òme politic anglés que participèt ai Guèrras dei Tres Reiaumes (1642-1652]) dins lo camp dau Parlament e a la formacion dau Commonwealth d'Angletèrra. Ne'n venguèt lo Lord Protector de 1653 a sa mòrt.
Protestant puritan, foguèt elegit au Parlament per la vila de Cambridge e formèt una tropa de cavalariá durant la Premiera Guèrra Civila Anglesa (1642-1646). Comandant competent, venguèt rapidament cap de l'armada parlementària còntra lei partisans dau rèi Carles Ièr (1625-1649). Venceire de la batalha decisiva de Naseby en 1645, eliminèt lei rèstas dei partisans dau rèi de 1645 a 1653 e participèt a la formacion d'un govèrn republican dich Commonwealth d'Angletèrra e ne'n venguèt lo cap fins a sa mòrt. En fòra d'Anglatèrra, esquichèt tanben leis aliats escocés e irlandés de Carles Ièr. Leis Escòcians, pòble protestant, poguèron negociar una patz permetent la participacion dau país ais institucions dau Commonwealth. En revènge, leis Irlandés catolics deguèron acceptar de condicions fòrça duras que favorizèron la colonizacion de l'illa per leis Anglés.
A sa mòrt, foguèt remplaçat per son fiu Ricard Cromwell qu'abdiquèt rapidament au profiech dau generau George Monck. Aqueu darrier favorizèt la restauracion de la monarquia.


text:
1573
Aquesta pagina concernís l'an 1573 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Africa[modificar | modificar la font]
Etiopia[modificar | modificar la font]
Victòria novèla de l'armada dau negus Sarsa Dengel (1563-1597) còntra leis Oròmos que menaçavan lo sud dau territòri etiopian.
Asia[modificar | modificar la font]
Empèri Mogòl[modificar | modificar la font]
Fin de la conquista dau sultanat de Gujarat començada l'annada precedenta.
Arts[modificar | modificar la font]
Sciéncias e tecnicas[modificar | modificar la font]
Armament[modificar | modificar la font]
Invencion dau premier sistèma de mina terrèstra per l'engenhaire Samuel Zimmermann. Dich Fladdermine, lo dispositiu èra compausat d'una platina e d'un fieu tendut entraïnant l'explosion d'una fogassa emplida de pouvera e de shrapnels. Destinat a luchar còntra leis assauts en massa, foguèt utilizat fins ais annadas 1870 per protegir lei posicions fortificadas.


text:
Juda Haleví
Juda Haleví (en ebrieu: יהודה הלוי Yehudà haLeví) (nascut a Tudèla dins lo reialme de Navarra- c. 1070 - ?Jerusalèm, c. 1141) foguèt un poèta, filosòf e mètge judèonavarrés.
Biografia e òbra[modificar | modificar la font]
Pendent la joventut Juda Haleví viatja a Còrdoa e a Granada. Se desplaça mai tard a Toledo, ont s'establiguèt e que i exerciguèt la medecina. Foguèt protegit per Josef ibn Ferrusel, Cidellus, foncionari d'Anfós VI de Castelha. Coneissiá profondament la Torà, la literatura rabinica, la poesia aràbia, la filosofia grèga e la medecina. Escriguèt a Toledo Divan (Dìwan), una colleccion de poèmas profans escriches en ebrieu, que i fa un cant a l'amistat, a l'amor e a la natura, e de poèmas religioses emplegats posteriorament dins la litúrgia josieva, que i exprimís son desir de Dieu e de Sion e son esperança de la redempcion messianica del pòble josieu. Escriguèt tanben lo Libre del Jazar, un dialòg en arabi que i explica lo Judaïsme a un convèrs. A una data desconeguda, faguèt un viatge cap a Tèrra Santa e demorèt mantuna annada en Egipte, especialament a Alexàndria e a Lo Caire. I a pas d'autra entresenha sus son viatge, mas segon la legenda foguèt assaltat e assassinat per un bandit a las pòrtas de Jerusalèm. Es considerat lo melhor poèta medieval en lenga ebrieva. Son òbra poetica es granda e es inspirada per de tèmas divèrses: l'amor, l'amistat, la mar... Se garda de panegirics, de cants de nòças, d'elegias e de composicions autobiograficas de Diwan, òbra escricha a Toledo. Poèta culte, autor d'una poesia lirica amb de metafòras nombrosas, de descripcions e de reflexions filosoficas e religiosas. Utiliza de metricas e d'estrofas divèrsas. Son famosas sas khartjas (los vèrses finals, escriches en lenga romanica, de la darrièra estròfa d'un muwashshah, poèma arabi o ebrieu) profanas, en mai de sas gueulot e sas ahavot de tematica religiosa, coma l'Imne de la creacion. Foguèt lo creador del genre poeticoreligiós de las Sionidas. Sa pensada es fòrça interessanta pr'amor que i coïncidisson las civilizacions ebrieva, aràbia e crestiana, e pr'amor que representa la posicion josieva ortodòxa davant las religions crestiana e musulmana, mas tanben davant la pensada filosofica e teologica d'origina grèga. Son òbra principala es Lo Kuzarí (en ebrieu: הכוזרי) o, segon son tèxte arabi original, Kitab alhuyya wa-l-dalil fi nusr al-din al-dalil (Libre de la pròva e del fondament sus la defensa de la religion menspreciada), escrich entre 1130-1140, e compausat de cinc discors. Lo nom del libre, Lo Kuzarí, ven del rei dels kuzars, que vòl conéisser la religion vertadièra e que, après anar a filosòfs aristotelics, a crestians e a musulmans, sonque trapa la vertat dins las fònts biblicas del Judaïsme, reveladas en tota sa vertat e integritat per un sabent josieu ortodòxe. Atal, fa una apologia del Judaïsme, al qu'apèla «la revelacion vertadièra» e, encara qu'es una òbra de caractèr principalament edificant e apologetic, a de concèptes teologics e filosofics nombroses. Constituís un compendi extraordinari de tradicions oralas e costumas josievas.


text:
Aquila chrysaetos
L'Agla reiala (o aigla reiala) es un dels aucèls de preda mai coneguts dins l'emisfèri nòrd. Coma totas las aglas, aperten a la familha Accipitridae.
I a sièis sosespècias d'agla reiala que diferisson per la talha e la pluma. Se pòdon trapar dins diferentas partidas del mond:
- A.c.chrysaetos, Eurasia levat la Peninsula Iberica, de l'èst a l'oèst de Siberia.
- A.c.canadensis, America del Nòrd.
- A.c.homeryi, Peninsula Iberica e Africa del Nòrd, Turquia e Iran.
- A.c.japonica, Japon e Corèa.
- A.c.daphnea, Cazacstan, Manchória, sud-oèst de China e Paquistan.
- A.c.kamtschatica, Siberia de l'èst, d'Altai a la peninsula de Kamchatka.


text:
Rabeinu Tam
Lo rabin Iaacob ben Meir (יעקב בן מאיר en ebrieu), apelat Rabeinu Tam (רבנו תם), es un tossafista e lo felen de Rashi.
Biografia[modificar | modificar la font]
Nasquèt a Ramerupt en Champanha, fiu de Rabeinu Meir ben Shemuel e de Yokheved, filha de Rashi. Foguèt educat per son paire, per son fraire màger Shemuel ben Meïr (lo Rashbam) e per Yaacob ben Samson, totei tres d'escolans de Rashi. Èra sens dobte tròp jove per aver recebut d'aqueu un ensenhament dirècte. Ça que la, foguèt un dei mai eminents continuators de son grand, explicant lo comentari dau Talmud d'aqueu dins leis apelats Tossefot. Lo nom de Rabeinu Tam apareis en practicament totei lei paginas dau Talmud, en mai dau de Rashi.
Son ensenhament aguèt una influéncia prigonda dins lo domeni de la Halakhah, e subretot en çò que pertòca lei Mitzvot dei Filactèrias (Tefilins) e de la Mezozà:
-
- Arribèt a Rabeinu Tam d'èsser en desacòrd amb son grand Rashi, subretot en relacion amb la posicion de la Mezozà sus lei montants de pòrta, antau Rashi sosteniá que caliá èsser messa a la verticala, e Rabeinu Tam a l'orizontala; çò que valguèt a la tradicion d'adoptar la posicion inclinada a fin de se conformar a l'ensenhament dei dos mèstres.
Es tanben citat sovent en çò que pertòca son opinion sus l'ora de passatge dau jorn a la nuech. Establit a Ramerupt, Rabeinu Tam possedissiá d'ostaus e de tèrras qu'administrava au meteis temps que menava l'estudi dins sa yeshiva (escòla talmudica), que foguèt frequentada per mai d'ochanta tossafistas. S'ocupava dei besonhs de seis estudiants. Possedissiá de manuscrits nombroses d'origina alemanda e dau nòrd de França mas tanben d'Africa dau Nòrd e d'Espanha, qu'eu corregissiá e anotava. Possedissiá tanben de manuscrits de Rashi.
La fin de sa vida[modificar | modificar la font]
Un incident grèu marquèt la vida de Rabeinu Tam; foguèt violentament agressat dins sa vila per de crosats de retorn aiçà vèrs 1140-1146. Un de seis escolans ne fa lo relat e informa que lo nom dau Mèstre èra tan prestigiós que leis agressors li diguèron: Siás lo pus grand dau pòble d'Israèl e patiguères coma lo pus grand dei crestians patiguèt dins son temps per la fauta dei josieus. Sauvèt sa vida gràcias a l'intervencion d'un nòble (Bernard de Clairvaux) que jurèt de lo convertir. En mai de 1171, a Bles, un servent crestian pretendèt d'aver vist un josieu getar lo còs d'un enfant dins Léger. Se trobèt pas ges de cadavre, mas la quarantena de josieus residents dins la vila foguèron empresonats. La majoritat dei josieus, coma Polcelina, una josieva ligada au còmte Tibaud de Champanha, que se n'ofrissiá la chausida de se far batejar, preferiguèt de morir. Lo 20 Siwan (26 de mai) 1171, 38 josieus, que 17 èran femnas, periguèron sus lo lenhier. Aprenent leis eveniments tragics de Bles, Rabeinu Tam declarèt lo jorn de la mòrt d'aquestei josieus, lo 20 Siwan (26 de mai), jorn de dejun. Moriguèt pauc de jorns après e foguèt enterrat a Ramerupt amassa amb d'autrei tossafistas, inclús sei fraires.


text:
Sodomia
La sodomia qu'ei ua practica sexuau qui consisteish en ua penetracion de l'anus deu o de la partenària, generaument dab lo penís o dab l'ajuda d'un gadamassí (objècte qui representa un fallus).
Etimologia[modificar | modificar la font]
Lo tèrmi sodomia que vien deu nom de la vila de Sodòma qui, segon la Bíblia, estó destrusida per Diu après qui los sons abitants avón temptat de violar dus anjos de Diu refugiats en çò de Lòt, lo nebot d'Abraham.
Per aquò, dens aqueth episòdi, la sodomia tau com se defeneish a l'òra d'ara, n'ei pas mentavuda[1] D'après lo contèxte totun e las autas referéncias au pecat de Sodòma dens la Bíblia, lo passatge aqueth que s'a meilèu a interpretar com un mancament au dever d'ospitalitat, qui èra hèra important dens l'Orient Pròche ancian[2]. L'interpretacion en tèrmis de sodomia o d'omosexualitat que sembla que comencè d'aparéisher dens los escriuts apocaliptics judius tardius e los judius ellenizats deu començament deu IIau sègle.
Practica[modificar | modificar la font]
Contràriament a la vulva e a la vagina, l'anus e lo rèctum ne secrètan pas nada lubrificacion naturau qui posca har mei aisit lo rapòrt sexuau.
La shaliva qu'ei sufisenta com lubrificant e lo risc de lesions de la mucosas anaus, qui son fragilas, qu'ei mendre, mes que vau mei utilizar un lubrificant artificiau o un preservatiu lubrificant. Totun, ad aqueste tanben que cau passar lubrificant se los movements e s'esperlongan. Quauque còp, que s'i utilizava en generau vaselina, mes que fragiliza los preservatius e qu'ei de mau lavar. Per'mor d'aquò au dia de uei que s'i utiliza meilèu lubrificants intimes hèits dab aiga o dab silicòna.
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Lo tèxte que ditz: "... los abitants de la vila, los sodomitas, tant joens com vielhs, tant i a tota la poblacion qu'èra arrecotida entà l'ostau. Qu'aperèn Lòt e que'u digón: "On son los òmis qui son vienuts a casa toa anueit? Amia'us-nse, que'us volem conéisher (auta traduccion: violar). Alavetz, Lòt que sortí dinc a l'entrada, que barrè la pòrta darrèr eth, e que'us digó: "En v'ac pregar, hrairs, ne'us hascatz pas nat mau! Tietz, qu'èi duas hilhas a casa mea, qui n'an pas enqüèra conegut nat òmi. Que las ve vau amiar tà dehòra e que haratz dab eras çò qui v'agrade; mes non haciatz arren ad aqueths òmis, puishque se son vienuts acessar devath lo men teit." Tròç deu raconte de la hèita de Sodòma dens lo libe de la Genèsi, 19, 4-9
- ↑ Cf. Ez. 16,49 ; Jr. 23,14 ; Sir. 16,8 ; Lc 10,10-12


text:
Guèrra Angloespanhòla (1585-1604)
La Guèrra Angloespanhòla de 1585-1604 foguèt un conflicte non declarat e intermitent que se debanèt de 1585 a 1604. Liada ai tensions religiosas, dinasticas e comercialas europèas de la fin dau sègle XVI, foguèt entraïnat per la piratariá anglesa còntra lei naviris espanhòus e portugués e lo sostèn de Londres a la revòuta dei Províncias Unidas còntra Espanha. Opausèt leis Anglés e leis Olandés ais Espanhòus e ai Portugués[1]. La guèrra foguèt marcada per l'aumentacion de la poissança de la flòta dei dos país. Ansin, d'un caire, leis Anglés capitèron de defendre leis Illas Britanicas còntra leis ofensivas navalas ispanicas, especialament en 1587. De l'autre, la flòta espanhòla se renforcèt per protegir lei convòis entre la Peninsula Iberica e leis colonias d'America. Pasmens, lei temptativas d'invasion dau territòri enemics s'acabèron per de reviradas. La guèrra s'acabèt donc per una patz negociada e basada sus lo statu quo entre Anglés e Espanhòus.


text:
Un article de Wikipèdia, l'enciclopèdia liura.
Shah Rukh Khan (Indi: शाहरुख़ ख़ान, Ordo: شاه رخ خان), nascut lo 2 de novembre de 1965, es un dels actors indians de Bollywood mai prestigioses dins son país e internacionalament. Es tanben productor de filmes.
Shah Rukh Khan es nascut de parents de religion musulmana originaris de Pathan: Taj Mohammed Khan and Lateef Fatima.
Shah Rukh comencèt sa carrièra en 1988 quand apareguèt dins un brave nombre de serias television coma lo drama de guèrra Fauji que i jogava lo ròtle del membre de commando Abhimanyu Rai.


text:
Montceaux-Ragny
Montceaux-Ragny es una comuna francesa, situada dins lo departament de Sòna e Léger e la region de Borgonha.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Lo territòri de Dintre Saône e Grosne se appuie sul extremitat septentrional dels Monts del Mâconnais, chaine de tucs orientats nòrd/nòrd-es - sud/sud-oèst estrech a l'oèst per la vallée de la Grosne e a l'èst per la plana de la Saône en limit de las culturas de Oc e de Oïl e del Franco-Provençal.
Le territoire d’Entre Saône et Grosne s’appuie sur l’extrémité septentrionale des Monts du Mâconnais, chaine de collines axées nord/nord-est - sud/sud-ouest enserrée à l’ouest par la vallée de La Grosne et à l’est par la plaine de La Saône en limite des cultures d’Oc et d’Oïl et du Franco-Provençal.
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Situat al septentrion del principal chainon calcaire dels Monts del Mâconnais, en un pur écrin de verdure e de bòsc, lo pichon vilatge de Montceaux-Ragny compren lo Bourg a 300 mètres d'altitud amb la capèla Santa-Isidore e tres calvaires, lo masatge caseriu d'En Fralin e aquel de Ragny totes situats sul rebord es d'una calga géologique orientat nòrd-sud al pè #que doas fonts jaillissent. Aquela de Fralin, totjorn abondiu, n'apòrta una aiga fraiche a un polit lavoir voûté en cara d'un pichon jardin barrat d'un muret. Aquela de Ragny, mai al sud, alimenti un modèst abreuvoir pels animals de contunh un pichon lavoir.
Las siás aigas se reagrupen en un pichon ruisseau #que seguís la vallée e alimenti de contunh lo parc del castèl de Ruffey. De costum fòrça en calma, lo ruisseau pòt venir en lo moment de las gròssas e longas pluèjas d'abril un autentic torrent dévastant la rota.
Al mièg del XIXe sègle Montceaux-Ragny comptava 50 li cal de vinhas per una populacion de 140 abitants. Après 3 guèrras (1870 – 14/18 e 39/45) e lo phylloxéra la superficie de las vinhas #quèir a mens d'un a e la populacion a solament 16 abitants l'an 1975. I i aviá ja longtemps que l'escòla communale i aviá barrat las siás pòrtas.
La déprise agricòla consecutiva al dépeuplement a modelat lo païsatge en benefici del bòsc #que recobra ara los quatre cinquens dels 253 li cal la comuna.
Del temps que los vessants als sòls superficiales exposicions al sud an ocupat per una vegetacion rasa de pelouses calcaires shutas, domeni dels orchidées, o de primes bòsques de roures marcescents e de buis, los combes dobèrtas al nòrd-oèst demòran frescas, quitament fredas, e possedisson sus sòls colluviaux prigonds de polidas e de rics bòsques de roures sessiles baralhas de hêtres viscuts pel Pic negre, la Chouette hulotte o la Martre, de érables, de encants e de tilleuls. Guèines e blaireaux aprofèchan manques jos las ròcas per se protegir. Las tèrras argilo-calcaires son propices al blat o a la luzerne ; es lo territòri de la Lauseta lulu, del Chevreuil e de la Lèbe.
La vallée es essencialament ocupada per prés de còps humides vorejats de àlbers e de saules têtards. D'abondiuas barralhas e qualques vièlhas òrtas de plen vent provesisson n'ivèrn a l'alimentacion de nombrós passereaux.
La vinha ocupa las coteaux exposicions a l'orient rapidament caud dempuèi los primièrs rais de sol. Qualques ancianas nogueres demòran çà e ailà.
D'ancianas vinhas, uèi a l'abandon, suls marnes calcaires a genévriers tòrnan lentament al bòsc.
Qualques secrètas cadoles, pierriers e murgers en pèiras shutas ont se dauran al sol lo Lézard verd e la Vipère aspic existisson encara çà e ailà mai o mens amagats pel bòsc.
A partir d'ans 1975-1980 lo renauiment de las generacions #permetre l'arribada de nòus abitants atraches per l'interès paysager del luòc e la siá quiétude.
Pichon a pichon las abitacions aguèron restaurat e ocupadas per arribar a una populacion de 50 armas. Las vinhas #èsser replantées mas la ramaderia caprin desaparegut amb lo darrièr paysan del pòble. Sòlas de las bèstias charolaises pasturen ara en tota la vallée.
Una politica voluntarista de préservation del païsatge e del luòc a condusit a l'inscripcion de tot lo territòri communal a l'inventari dels luòcs classificats e un sentier de descobèrta de la natura recor la comuna.
L'anciana carrièra, descarga longtemps municipala, a #èsser reabilitada per venir un teatre de verdure de mai de 400 luòcs ont dels espectacles se desenrotllen l'estiu. Es d'ailà #que debuta la randonnée sul sentier de descobèrta de la natura. Al retorn trobaretz un ponch d'aiga potabla al pè de la comuna.
Divèrses endroits sus aquel sentier, sovent prèps d'un calvaire, ofrisson de polits punts d'enguarda sul pòble, sul païsatge, la glèisa de Sant-Martin-de-Laives, lo Castèl de Ruffey e sus tot lo val de Saône fins al Mont Poupet prèp de Salí-los-Bains en lo #Jurar. Mas atencion la Bise tròba ailà los primièrs reliefs mâconnais e pòt se mostrar fòrça mordante sus la nèu.
A l'èst e en crête, lo Camin dels Fraires (GR 76a), #que condusís lo pelegrin de Sennecey-lo-Grand a Clunhic en una jornada de camina, marca lo limit oriental de la municipalitat en transeünt per la còsta sommitale : 400 m.
Situé au septentrion du principal chainon calcaire des Monts du Mâconnais, dans un pur écrin de verdure et de forêt, le petit village de Montceaux-Ragny comprend le Bourg à 300 mètres d’altitude avec la chapelle Saint-Isidore et trois calvaires, le hameau d’En Fralin et celui de Ragny tous situés sur le rebord est d’une faille géologique orientée nord-sud au pied de laquelle deux sources jaillissent. Celle de Fralin, toujours abondante, apporte une eau fraiche à un beau lavoir voûté en face d’un petit jardin clos d’un muret. Celle de Ragny, plus au sud, alimente un modeste abreuvoir pour les animaux puis un petit lavoir.
Leurs eaux se regroupent en un petit ruisseau qui suit la vallée et ensuite alimente le parc du château de Ruffey. D’habitude très calme, le ruisseau peut devenir lors des grosses et longues pluies d’avril un véritable torrent dévastant la route.
Au milieu du XIXe siècle Montceaux-Ragny comptait 50 ha de vignes pour une population de 140 habitants. Après 3 guerres (1870 – 14/18 et 39/45) et le phylloxéra la superficie des vignes tomba à moins d’un ha et la population à seulement 16 habitants en 1975. Il y avait déjà longtemps que l’école communale avait fermé ses portes.
La déprise agricole consécutive au dépeuplement a modelé le paysage au profit de la forêt qui recouvre maintenant les quatre cinquièmes des 253 ha de la commune.
Alors que les versants aux sols superficiels exposés au sud sont occupés par une végétation rase de pelouses calcaires sèches, domaine des orchidées, ou de maigres forêts de chênes marcescents et de buis, les combes ouvertes au nord-ouest demeurent fraîches, même froides, et possèdent sur des sols colluviaux profonds de belles et riches forêts de chênes sessiles mêlées de hêtres habités par le Pic noir, la Chouette hulotte ou la Martre, d’érables, de charmes et de tilleuls. Renards et blaireaux profitent des failles sous les roches pour s’abriter. Les terres argilo-calcaires sont propices au blé ou à la luzerne ; c’est le territoire de l’Alouette lulu, du Chevreuil et du Lièvre.
La vallée est essentiellement occupée par des prés parfois humides bordés de peupliers et de saules têtards. D’abondantes haies et quelques vieux vergers de plein vent pourvoient en hiver à l’alimentation de nombreux passereaux.
La vigne occupe les coteaux exposés au levant vite chauds dès les premiers rayons de soleil. Quelques anciens noyers demeurent çà et là.
D’anciennes vignes, aujourd’hui à l’abandon, sur les marnes calcaires à genévriers retournent lentement à la forêt.
Quelques secrètes cadoles, pierriers et murgers en pierres sèches où se dorent au soleil le Lézard vert et la Vipère aspic existent encore çà et là plus ou moins cachés par la forêt.
À partir des années 1975-1980 le renouvellement des générations permit l’arrivée de nouveaux habitants attirés par l’intérêt paysager du site et sa quiétude.
Petit à petit les habitations furent restaurées et occupées pour atteindre une population de 50 âmes. Les vignes furent replantées mais l’élevage caprin disparu avec le dernier paysan du village. Seules des bêtes charolaises paissent maintenant dans toute la vallée.
Une politique volontariste de préservation du paysage et du site a conduit à l’inscription de tout le territoire communal à l’inventaire des sites classés et un sentier de découverte de la nature parcourt la commune.
L’ancienne carrière, longtemps décharge municipale, a été réhabilitée pour devenir un théâtre de verdure de plus de 400 places où des spectacles se déroulent l’été. C’est de là que débute la randonnée sur le sentier de découverte de la nature. Au retour vous trouverez un point d’eau potable au pied de la mairie.
Plusieurs endroits sur ce sentier, souvent proches d’un calvaire, offrent de beaux points de vue sur le village, sur le paysage, l’église de Saint-Martin-de-Laives, le Château de Ruffey et sur tout le val de Saône jusqu’au Mont Poupet proche de Salin-les-Bains dans le Jura. Mais attention la Bise rencontre là les premiers reliefs mâconnais et peut se montrer très mordante sur la neige.
A l’est et en crête, le Chemin des Moines (GR 76a), qui conduit le pèlerin de Sennecey-le-Grand à Cluny en une journée de marche, marque la limite orientale de la commune en passant par la côte sommitale : 400 m.


text:
Filae
Filae qu'ei ua vila deu purmèr nòme de Hauta Egipte. Qu'ei famosa per lo son temple d'Isis sus la soa Isla au ras d'Assoan. Aqueth temple, hèra tardiu puish que ho bastit per los faraons lagides d'origina grèga, que segueish los ancians critèris estetics egipcians e que ho, mercès a la soa posicion meridionau e estremada deu costat de la Nubia, lo darrèr lòc de culte egipcian barrat per l'autoritat crestiana. Que ho barrat en 550e que vadè glèisa, devath Justinian. Aqueth temple qu'ei, uei lo dia, de segur uns deus géncers e deu miélhers conservat d'Egipte. Que ho desplaçat sus a l'escadença deu sauvetatge deus monuments egipcians per l'UNESCO en 1979 per'mor de la bastida de l'estanca d'Assoan.
Lo temple[modificar | modificar la font]
La mei vielha de las construccions de Filae qu'ei deu temps d'un deus darrèrs faraons d'origina egipciana : Nectanebo I
Lo temple d'Isis qu'ei ua contruccion deus lagides. Isis que ho ua divinitat venerada mei enlà d'Egipte sia capvath (com, per exemple en lo son temple de Pompeia) o capsus, en Nubia. Certas tribuas nubianas que practicavan lo romiatge e lo culte d'Isis a Filae e qu'avón de pelejà's dab l'Emperi Roman d'orient per'mor d'aquò. La mei famosa qu'èran los Blemis. Las autoritats crestianas qu'avón, a la debuta, de pactejar dab eths ua libertat de culte minimum. Totun, Justinian que barrè definitivament lo temple qui, vadut glèisa, que patí degradacions suber las representacions divinas, on lo crestian e curèn las loas crotz còptas.
En 1894, entà rentabilizar la cultura comerciau deu coton, los anglés que bastín ua purmèra estanca qui negava lo temple e l'isla pendent detz mes de l'annada. L'escrivan francés Pierre Loti qu'at denonciè dab vigor. La vesita toristica que's hasèva alavetz en batèu. En 1979, la bastida d'ua segonda estanca que representè ua miaça mei grana enqüera. L'UNESCO, dab la supervision de l'egiptològa francesa Christiane Desroches Noblecourt que mudè los temples suber l'isla tanhenta de Aguilkià. Aquesta operacion, la meisha realitzada peus temples d'Assoan, que ho hèra complèxa per'mor que caló dessecar l'isla en la bèth desseparar de las aigas, trencar las pèiras deu bastiment, carrejar las, e las tornar hicar com cau mercès a mesuras e fotografias tridimensionaus hèra precisas.
Filae qu'ei tanben famosa peu son arc de Trajan.


text:
Airan
Airan en normand (Airan en francés) es una comuna normanda, situada dins lo departament de Calvadòs e la region de la Bassa Normandia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
La municipalitat a situat a 11 quilomètres de Bourguébus e 17 quilomètres de Can, en la vallée de la Muance.
La commune est située à 11 kilomètres de Bourguébus et 17 kilomètres de Caen, dans la vallée de la Muance.
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Dels registres archéologiques an meses a jorn las rèstas d'una nécropole mérovingienne. Se parla del famós tresaur de Airan.
En 1942, la resisténcia provòca dos descarrilaments: en la nuèch del 15 al 16 d'abril e en aquela del 30 d'abril al 1er {{}} en mai. Aqueles dos descarrilaments faràn al total quaranta mòrts e una cinquantena de ferits entre los soldats alemands #que se trobavan en aqueles trens de permissionnaires. Continuament a #encobrir, la repression nazie serà tragique per de nombrós otages : qualqu'uns seràn fusillés, d'unes autres déportés.
Des fouilles archéologiques ont mis au jour les restes d'une nécropole mérovingienne. On parle du fameux trésor d'Airan.
En 1942, la résistance provoque deux déraillements: dans la nuit du 15 au 16 avril et dans celle du 30 avril au 1er mai. Ces deux déraillements feront au total quarante morts et une cinquantaine de blessés parmi les soldats allemands qui se trouvaient dans ces trains de permissionnaires. Suite à cela, la répression nazie sera tragique pour de nombreux otages : certains seront fusillés, d'autres déportés.


text:
Pensada
[[Fitxièr:El pensador-Rodin-Caixaforum-3.jpg|thumb|250px|Detalh de Eth pensaire, d'Auguste Rodin.]]
thumb|250px|Ua parelha en tot patejar pensades entà préner ua decision.
La pensada es, au sens larg, l'activitat de pensar e tanben s'emplegue entà referir-se a ua concepcion filosofica determindada, credença religiosa o ben ipotèsi scientifica. Era pensada ei eth producte dera ment en acte de pensar ; ei a díder, es construccions mentaus que bastís eth cervèth e estacades dilhèu tanben ara consciéncia. Coma activitat fondamentau der èster uman, ei estudiada per diuerses disciplines: era filosofia, era psicologia, era religion, era neorologia, eca. Er objectiu basic dera pensada ei de neurir de significacion eth mond exterior, d'un biais, e eth personau, der autre, en tot manipular era informacion. Certanament, era informacion ei pertot ena natura e contitusís er element essenciau dera pensada de toti es èsters vius.


text:
Wolfgang Amadeus Mozart
Wolfgang Gottlieb Mozart, mai conegut amb la forma latina de son segond nom de baptisme Wolfgang Amadeus Mozart, o pus simplament Mozart, foguèt un grand musician e compositor austrian. Nasquèt à Salzborg en1756, ont foguet au servici de l'archavesque e moriguèt en 1791.
Sei primierei grandeis opèras lei faguet à l'atge de dètz ans, coma Bastien et Bastienne opèra escricha en francés per doas votz de dròlles d'aquel atge.
De segur leis òbras immensas son Die Zauberflöte (La Flaüta encantada), Così fan tutte (Ansin fan totei), Die Entführung aus dem Serail (Lo raubament dau Serai) e tant de sinfonias, coma la numèro 40 en sòl menor.
Escriguèt tanben un magnific Concèrto dau coronament qu'es un concèrto per piano e orquèstra.
- 1000 articles fondamentals
- Portal:Musica/Articles ligats
- Referéncia qu'utiliza lo modèl Metaligam vèrs portal
- Naissença a Salzborg
- Personalitat austriaca del sègle XVIII
- Compositor austriac
- Compositor classic
- Compositor d'opèra
- Clavecinista (compositor)
- Pianista austriac
- Personalitat de la francmaçonariá iniciada abans 1800
- Enfant prodigi
- Wolfgang Amadeus Mozart
- Salzborg
- Mannheim
- Naissença en 1756
- Decès en 1791


text:
Eugène Varlin
Eugène Varlin (Claye-Souilly, 1839 – París, 1871) foguèt un sindicalista francés e una personalitat de la Comuna de París (1871).
Mestierau religaire, participèt en 1857 a la creacion de la societat de secors mutuau dei religaires. Puei, animèt la cauma deis obriers religaires de París pendent leis annadas 1864-1865. Creèt tanben la caissa d'esparnha e de crèdit mutuau dei religaires. Foguèt lo premier president d'aquela caissa. Membre de l'Internacionala dempuei 1865, participèt ai congrès de Londres (1865) e Genèva (1866). Lo 14 de novembre de 1869, son trabalh sindicau permetèt la creacion de la Federacion parisenca dei societats obrieras, que vendriá la CGT. Foguèt arrestat en 1868, 1869 e 1870 mai capitèt la creacion de las seccions de l'Internacionala a Lion, Le Creusot e Lilla.
Pendent lo sètge de París de 1870-1871, foguèt elegit comandant dau 193en batalhon de la Gàrdia Nacionala. Revocat après l'insurreccion dau 31 d'octòbre de 1870, terminèt lo sètge en creant una organizacion de distribucion de repais ai paures de la capitala ambé Nathalie Lemel. Lo 18 de març de 1871, participèt ai combats de la plaça de Vendôme e foguèt elegit membre de la Comuna lo 26 per lei VIen, XIIen e XVIIen arredoniments. Faguèt partida de la Comission dei finanças. S'opausèt a la creacion dau Comitat de Salut Public e a l'execucion deis ostatges de la carriera Haxo. Durant la Setmana Saunosa, se batèt a la crosiera de la Croix-Rouge (23-24 de mai), a l'entorn dau Panteon (24 de mai) e dins lo quartier de Belleville.
Capturat lo 28 de mai de 1871, foguèt linsat puei fusilhat a Montmartre.