c: text/html

text:
Fòssa de las Marianas
11° 21′ N 142° 12′ E / 11.350, 142.200
La Fòssa de las Marianas es la mai prigonda fòssa marina coneguda e lo luòc mai prigond de la rusca terrèstra. Tròba son origina dins un processus de subduccion. Se localiza al fons del Pacific nòrdoccidental, al sud-èst de las Illas Mariannas, prèp de Guam.
La fòssa es longa de 2550 quilomètres e de largor mejana de 70 quilomètres. La pression al fons de la fòssa es de 108,6 MPa (o 1072 atm).
Exploracion[modificar | modificar la font]
La fòssa foguèt explorada pel primèr còp en 1951 per la fregata de la Marina Reiala Britanica HMS Challenger, que donèt lo nom de la partida mai pregonda de la fòssa, la Fòssa Challenger. Per ecolocalizacion, foguèt mesurada una prigondor de 11 012 m a 11° 19′ N 142° 15′ E / 11.317, 142.250. En 1957, la nau sovietica Vityaz mesurèt una prigondor de 10 934 mètres. En 1962, lo M.V. Spencer F. Baird registrèt una prigondor de 11 022 mètres.
Foguèt pas que lo 23 de genièr de 1960, que davalèt pel primèr e unic còp, lo batiscaf Trieste inventat pel Auguste Piccard e capitanejat per Jacques Piccard, lo seu filh. Evitèron atal los efèctes de la granda pression existissent a de talas prigondors. Lo luòc de la davalada èra a l'extrèma sudoccidental de la fòssa, a prèp de 338 km de Guam. Los sistèmas de bòrd indiquèron una prigondor de 11 521 m, que aprèp seriá revisada e corregida a 11 034 mètres.
Dins la fòssa i se trapèt un calamar gigant del genre Architeuthis e d'autras espècias desconegudas fins alara.
L'actuala prigondor de la fòssa Challenger foguèt mesurada lo 1èr de junh de 2009 per un sonar e ne resultèt 10 971 m. (35.994 pés) (6,82 milas).[1]
Referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Daily Reports for R/V KILO MOANA June and July 2009 http://www.soest.hawaii.edu/UMC/Reports/Archives/KMreportJuneJuly2009.html, ed:University of Hawaii Marine Center

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Cristina de Borbon
Cristina de Borbon (lo 13 de junh de 1965) z-es la segònda filha del rei Juan Carlos Ièr d'Espanha e de la reina Sofia, la sòr d'Elena de Borbon e del prince d'Astúrias Felipe d'Espanha, eiretèir del tròn d'Espanha. Z-es tanben la femna de Iñaki Urdangarin. Z-an quatre enfants : Juan Valentín de Todos los Santos (lo 29 de novembre de 1999), Pablo Nicolás de Todos los Santos (lo 6 de decembre 2000), Miguel de Todos los Santos (lo 30 d'abrial de 2002) e Irene de Todos los Santos (lo 5 de junh de 2005).


text:
Johann Sebastian Bach
Johann Sebastian Bach (Eisenach, lo 31 de març de 1685 - Leipzig, lo 28 de julhet de 1750) que ho un compositor alemand d'estil barròc e un organista virtuòse. Qu'ei considerat uei lo dia com un deus compositors màgers de l'istòria de la musica academica occidentau per'mor deu grad eslhevat on e miè lo son art d'un punt de vista armonic e ritmic.
Enter las soas òbras mei destacadas òm pòt mentàver : lo Clavièr plan temperat, la Passion segon Sent Matieu, las Suite per violoncèl, los Concertos brandeborgés, la Tocatta e fuga, las soas 'Cantatas e las soas Partitas.
Vadut dens ua grana familha de musicians professionaus, Bach qu'arrecebó de d'òra la soa formacion dab son pair (emplegat com musician per la ciutat d'Eisenach). Orfanin au 10 ans, que s'anè víver dab lo son hrair Johann Christoph, organista de la vila d'Ohrdruf. La soa formacion que's s'acabè a l'escòla de Lüneburg abans de començar a víver professionaument de la musica.
Que ho organista de la ciutat de Mühlhausen abans de trobà's ua plaça a la cort de Weimar on, a despart deu tribalh com organista, e compausè.
En 1717 qu'abandonè aquesta posicion per tribalhar, dinc a l'annada 1723 entau princi Leopold Anhalt-Cöthen. Arron, que s'installè a Leipzig.
Que's maridè duas vegadas : en purmèr dab la soa cosia Maria Barbara Bach (mair deus compositors V e Carl Philipp Emmanuel Bach) puish dab Anna magdalena Wicken (mair deu compositor Johann Christian Bach).
L'estil de Bach que ho influenciat per compositors italians com Arcangelo Corelli e Antonio Vivaldi e tot seguir un camin de complexitat e, a còps, d'austeritat pròpia. Durant la soa vita que ho mei que mei celebrat com organista que non pas com compositor (Georg Philipp Telemann, per exemple qu'èra mei presat com compositor dens lo monde germanic). Que ho tornat descobèrt e laudat com compositor durant lo sègle XIX.
- Compositors italians : Albinoni • Caccini • Corelli • Dall'Abaco • Frescobaldi • Gabrielli • Geminiani • Locatelli • Manfredini • Marcello • Monteverdi • Pergolesi • Popora • Sammartini • A. Scarlatti • D. Scarlatti • Tartini • Torelli • Uccellini • Vivaldi • Zipoli
- Compositors alemans : Bach • Buxtehude • Fasch • Händel • Pachelbel • Pezel • Quantz • Schütz • Telemann • Pepusch
- Compositors occitans : Barrièra • Bosinhac • Camprat • Mondonvila • Moret • Santa-Coloma
- Compositors francés : Boismortier • Couperin • Charpentier • Chédeville • Hotteterre• Leclair • Lully • Marin Marais • Rameau
- Instruments de la musica barròca : Vriulon barròc • Viòla d'amor • Viòla de gamba • Clavecin • Espineta • Trompeta barròca • Teorba • Laüt • Guitarra barròca • Flabuta barròca
- 1000 articles fondamentals
- Portal:Musica/Articles ligats
- Referéncia qu'utiliza lo modèl Metaligam vèrs portal
- Personalitat alemanda del sègle XVIII
- Compositor d'oratòrio
- Violonista classic
- Violonista alemand
- Clavecinista (compositor)
- Organista classic
- Compositor de musica sacrada
- Johann Sebastian Bach
- Familha Bach
- Compositor alemand
- Compositor barròc
- Naissença en 1685
- Decès en 1750


text:
Frichemesnil
Frichemesnil es una comuna francesa, situada dins lo departament de la Sèina Maritima e la region de la Nauta Normandia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
La vila de Frichemesnil i aguèt fondat en los ans 1240. En 1823, fusiona amb lo anciana parròquia de Ormesnil-sus-Cailly.
La cité de Frichemesnil fut fondée dans les années 1240. En 1823, elle fusionne avec l'ancienne paroisse d'Ormesnil-sur-Cailly.


text:
Taxinomia
La taxinomia (del grèc taEιvouίa taxis : renjament e nomos : lèi) es la partida de la biologia que visa a establir una classificacion sistematica dels èssers vivents.
Lo tèrme de taxinomia, format a partir de la rasic grèga taxis, es sovent preferit a taxonomia, çaquelà fòrça utilizat.
Somari
Origina e evolucion dels modèls[modificar | modificar la font]
Totas las classificacions se presentan jos la forma d'un arbre (classament arborescent), dempuèi una rasic qu'inclutz totes los èssers vivents existents o avent existit, fins als individús.
Cada nos de l'arbre definís un taxon, qu'amassa totes los sostaxons qu'engendra lo nos.
Mas, dins lo passat, foguèt pas totjorn atal. Lo scientific suedés Carl von Linné (1707 - 1778) pausèt las fondacions de la sistematica, e foguèt l'autor d'una classificacion que sos grands principis foguèron la basa de la sistematica scientifica fins al mièg del sègle XX. Aquesta classificacion tradicionala, fortament antropocentrica, fa encara, en aquesta debuta del sègle XXI, partida del bagatge cultural comun. çaquelà, rebat de motius de la diversitat dels èssers vivents (creacion divina) talas qu’òm las pensava fa 250 ans, mas qu'an pas mai res de veire amb çò que pensam uèi d'aquestes motius (evolucion).
L’antropocentrisme es batut amb Charles Darwin que recomanda en 1859 una classificacion purament genealogica. S’i a agut evolucion, las espècias se devon classar segon lor gra d’aparentament evolutiu. Mas caldrà esperar gaireben un sègle per i arribar realament, e d'en primièr per qu'acceptem la genealogia coma inaccessibla (qual descend de qual ?) per nos concentrar melhor sus la filogenia (qual es pus pròche de qual ?). Dins la segonda mitat del sègle XX es aparegut l'apròchi filogenetic que per el lo critèri fondamental de la causida de la classificacion es que deu rebatre estrictament la filogenia, valent a dire los grases d’aparentament entre espècias. Quitament la nocion d'una tala filogenia es una consequéncia de la teoria de l'evolucion, e lo succès predictiu dels arbres filogenetics una de las pròvas d'aquesta teoria.
L'apròchi filogenetic demanda que los taxons sián limitats als que respèctan las doas condicions seguentas :
- totes los individús del taxon descendon d'un individú ancestral particular ;
- totes los descendents d'aqueste ancestre particular son dins lo taxon.
Se parla alara solament de taxon monofiletic o clade. Aquesta constrenta a menat de modificacions fondamentalas de la classificacion scientifica, certanas renversant lo « sens comun » modelat per l'eretatge cultural. Atal los dinosaures an pas disparegut, la sistematica modèrna inclusent los ausèls dins lo gropament « dinosaures ».
Entre d'autres exemples, los taxons tradicionals coma reptils, peisses, algas, dicotiledons, pongidats, an pas drech de ciutat en sistematica filogenetica, perque son considerats polifiletics (originas multiplas) o parafiletics (incomplèts). D'autres an sobreviscut amb qualques sequèlas, coma campairòls. Enfin, certans an sobremontat la tempèsta, coma animal (metazoaris) o mamifèrs. Remarquem qu'i aviá pas res d'evident a çò que totes los animals multicellulars partegèsson un ancèstre comun que los separa de tot vegetal o campairòl.
I a maites apròchis tecnics per elaborar los arbres filogenetics.
- L'apròchi cladistic cèrca en particular de determinar los caractèrs pròpris a una branca, que « signan » un aparentament.
- L'apròchi genetic, una classificacion basada unicament sus de mesuras de distància entre taxons (avaloradas per exemple en comptant las diferéncias de sequéncias d'ADN) sens cercar de far una interpretacion filogenetica.
- L’apròchi probabilista que construtz d'arbres filogenetics en utilizant de modèls d’evolucion dels caractèrs (lo pus sovent moleculars, mas pas obligatòriament).
Segon las publicacions, se tròba de classificacions de tot tipe, dempuèi la classificacion tradicionala a pena remanejada, fins a las classificacions estrictament filogeneticas, en passant per diferentas mescladas, per exemple gardant las categorias, mas s'alinhant sus las descobèrtas recentas en matèria de filogenia.
La nocion d'espècia[modificar | modificar la font]
Un concèpte important de classificacion, pro estable, es lo d'espècia. Aqueste gropament es relativament plan definit, almens per las espècias de reproduccion sexuada.
L'espècia se definís coma une comunautat d'èssers vivents interfeconds, valent a dire capables de se reproduire entre eles e d'escambiar de material genetic per produire de descendents eles-meteisses feconds (en efècte, certans individús del meteis genre mas apartenent a d'espècias diferentas se pòdon crosar per donar un individú ibride, mas aiceste es sovent esteril). Dins lo cas de la reproduccion estrictament asexuada, se parla abusivament d'espècias a la plaça de linhada, lo gropament es alara purament filogenic. Lo cas de las entitats al limit del vivent (virus, prions) es encara diferent ; son en general exclusas de las classificacions. Una autra dificultat de citar es la de las simbiòsis estrictas, coma los liquèns (que combinan una partida d'origina campairòl, e una partida fotosintetica, d'origina diferenta), mas en general, un dels dos partenaris es capable de viure sens s'associar a l'autre, e se pòdon classar dins doas espècias distintas, amb per caracteristica d'una de las doas espècias de poder pas sobreviure sens l'autra.
Las espècias son nomenadas segon lo sistèma binominal mes en plaça per Linné. Un nom d'espècia se compausa d'un nom de genre, en latin, seguit d'un qualificatiu d'espècia, tanben en latin, seguit (de tota rigor) de la mencion d'origina (autor e data de descripcion). Per exemple, Panthera leo Linnaeus, 1758 designa l'espècia pus comunament apelada lion.
Stricto sensu, lo concèpte d'espècia supausa implicitament una ipotèsi fòrta qu'es la transitivitat de las interfecondacions possiblas ; en d'autres tèrmes, se supausa que se X1 es interfecond amb X2, X2 amb X3, etc., X1 sera interfecond amb Xn quina que siá la longor de la cadena. Konrad Lorenz senhala qu'aquesta suposicion es pas totjorn vertadièra, en particular pels ausèls marins entre continents. Endacòm mai cal plan qu'aqueste tipe de discontinuitat existisca per qu'un fenomèn d'especiacion comence d'aparéisser el tanben.
Dins lo domeni de l'informatica[modificar | modificar la font]
La taxinomia (o taxonomy en anglés) es lo principi de classar las informacions dins una arquitectura estructurada e agençada de manièra evolutiva. Aqueste tèrme informatic es correntament emplegat dins de sistèmas de gestion de contengut (CMS).
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Obratge PDF gratuit de descargar (en francés)[modificar | modificar la font]
- Reconstruction phylogénétique P. Darlu et P. Tassy
Articles connèxes[modificar | modificar la font]
- Classificacion scientifica (classificacion tradicionala)
- Classificacion filogenetica (dempuèi 1990)
- Arbre filogenetic
- William Harris Ashmead
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- [1] una classificacion que visa a cobrir tot lo vivent, de bon percórrer
- [2] basa de donadas de publicacions, fòrça tecnica
- [3] Còde internacional de nomenclatura botanica de Saint-Louis


text:
Sant Cristòl e Nevis
Sant Cristòl e Nevis (en anglés Saint Christopher and Nevis o Saint Kitts and Nevis) es un estat insular de la Cariba a las illas de Sotavent, constituit per las illas de Saint Kitts e Nevis. Es localizat aproximativament a 350 km a l'èst de Puerto Rico e los vesins mai pròches son las illas de Sint Eustatius (Antilhas Neerlandesas) al nòrd-èst, Antigua e Barbuda a l'èst e sud-èst e Sant Bertomieu, una dependéncia de França, al nòrd. La capitala es Basseterre.
Istòria[modificar | modificar la font]
L'illa de Nevis ten son nom de l'espanhòl Nieves (nèus) : las nívols que capelavan sa montanha foguèron presas per de nèu pels primièrs navigators espanhòls que la trobèron.
Originalament las colònias britanicas de Sant Cristòl e Nevis, amassa amb Anguilla, se transformèron en un sol estat liure associat en 1967. Anguilla se rebellèt e se li permetèt la separacion en 1971. Sant Cristòl e Nevis atenguèron l'independéncia en 1983. En agost de 1998, una votacion a Nevis amb l'objectiu de se far independent arribèt pas als dos tèrces de majoritat necessària.
En setembre de 1998, l'auragan Georges provoquèt aperaquí 445 000 000 dolars en damatges e frenèt la creissença del PIB d'aquel an.
Politica[modificar | modificar la font]
Sant Cristòl e Nevis es una monarquia parlamentària dins la Comunautat Britanica de Nacions. Lo cap d'Estat es lo monarca anglés (la reina Elisabèt II es representada per un governador-general, actualament Sir Cuthbert Sebastian). Lo primièr ministre es tanben lo cap del partit principal del Parlament.
Sant Cristòl e Nevis a un legislatiu unicameral, conegut coma National Assembly e compausat per 14 membres: 11 representants elegits dirèctament per la populacion e 3 senators nomenats per lo governador-general. Lo mandat dels membres del Parlament es de 5 ans.
Geografia[modificar | modificar la font]
Las doas illas que forman lo país son separadas per l’estrech de Narrows, de mens de 3 km. Ambedoás illas son d’origina volcanica amb escarpadas de cims al dedins. Lo pic pus naut es lo de Sant Cristòu, lo Mont Liamuiga dels 1156 m d’altitud. Pel contrari dins las zònas vesinas de la còsta lo relèu es totalament plan.
Lo clima de las illas es tropical umid de la mejana de 26,7 °C pendent tot l’an.
Economia[modificar | modificar la font]
De veire: Economia de Sant Cristòl e Nevis
Lo torisme e las finanças internacionalas son las fonts principalas de revenguts de l'estat.


text:
Egipte antica
E mai que se pòsca definir dins lo temps l'Egipte antica coma lo periòde de l'istòria egipciana entre l'invencion de l'escritura e la fin de l'Antiquitat, aquesta nocion s'aplica mai que mai a la civilizacion que visquèt a la broa de Nil durant aqueste periòde d'aperaquí quatre mila ans d'istòria. De l'acamp de las tribús egipcianas que fondèron lo primièr empèri faraonic fins a la sieuna casuda al començament de l'èra crestiana, l'Egipte antica foguèt lo teatre d'eveniments màgers qu'an influenciat prigondament la cultura d'una part importanta dels pòbles d'Africa, de Mediterranèa e de l'Orient Mejan.
Somari
- 1 Istòria
- 2 Geografia
- 3 Agricultura
- 4 Pòble
- 5 Organizacion politica
- 6 Art egipcian
- 7 Mitologia e religion egipciana
- 8 Sciéncia de l'Egipte antica
- 9 L'Egipte antica dins las arts
- 10 Referéncias
- 11 Ligams extèrnes
Istòria[modificar | modificar la font]
Es cap a la fin del Neolitic que de tribús comencèron de s'amassar dins la fertila val de Nil, per arribar a la constitucion de dos reialmes politicament distints mas estrechaments ligats per una cultura comuna : la Nauta Egipte, al sud, e la Bassa Egipte, al nòrd (Nil raja del sud cap al nòrd). La tradicion atribuís al reialme del sud l'unificacion del país (que ven aital lo primièr estat del mond) e l'establiment de las primièras institucions faraonicas (segurament pel faraon Narmer).
Lo descopatge de l'istòria d'Egipte en grands periòdes e en trenta una dinastias es eretat del prèire-istorian Manton, quitament se los egipcians anteriors fasián pas aquesta distincion : per eles la monarquia èra continuala.
- Periòde predinastic : periòde precedent l'unificacion del país ;
- Periòde tinita : las primièras dinastias faraonicas (capitala This, prèp d'Abidos) ;
- Ancian Empèri : considerat pels ancians egipcians se meteisses coma l'edat d'aur de sa civilizacion amb, entre autre, la bastison de las pus grandas piramidas ;
- Ièr periòde intermediari : periòde d'inestabilitat politica e d'esberlament del país en dos reialmes rivals ;
- Mejan Empèri : periòde fast, estable e de granda activitat artistica ;
- IInd periòde intermediari : periòde de treboladisses grèus, ocupacion del país per los Icsòs, liberacion del país per Amosis ;
- Novèl Empèri egipcian : periòde pus drud de tota l'istòria egipciana ; se caracteriza per una espelida culturala e artistica que son apogèu es atengut amb las XVIIIena e XIXena dinastias egipcianas ; es l'epòca dels Thoutmôsis, dels Amenhotep (en grèc : Aménophis) e dels Ramessides (dont Ramsès II) ;
- Tresen periòde intermediari : periòde de guèrra civila, los reis-prèires, dominacion libiana puèi etiopana (reialme de Koush), invasion assiriana ;
- Bassa epòca : dinastia saïta, ocupacion pèrsa, darrièras dinastias autoctònas puèi dominacion grèga (Alexandre, los Ptolemèus).
La fin de l'istòria egipciana antica varia en foncion del punt de vista adoptat. S'acaba :
- d'un punt de vista etnologic, a la mòrt del darrièr faraon autoctòn, Nectanebo II en -343 ;
- d'un punt de vista politic, a la mòrt del darrièr sobeiran autonòm, Ptolemèu XV Césarion en -30 ;
- d'un punt de vista cultural, a la conversion del darrièr temple egipcian en glèisa còpta, lo temple d'Isis a Philae en 535 (tancadura en 551).
Istòria resumida[modificar | modificar la font]
L'Egipte faraonica pendent sos 3000 ans d'istòria es pas un afar de frontièras geograficas. Sus aqueste plan coneguèt de situacions nombrosas en possedir d'en primièr Nubia puèi en se dirigir cap a l'Orient Mejan abans de regressar d'un biais general pendent la Bassa Epòca. Pasmens se pòt pas negar que d'unes caractèrs geografics son inseparables de l'identitat egipciana. Aital Nil farguèt lo biais de viure e la civilizacion d'Egipte.
Se pòt observar que de grands principis se son mantenguts tot al long de l'istòria d'Egipte. I aguèt sempre un poder central fòrt en la persona del rei. Quand aquesta veniá flaca, i aviá de crisis coma lo primièr periòde intermediari a la mòrt de Pepi II ont regnèron amassa mai d'unas familhas. Lo sistèma ont totes los poders èran tenguts pel faraon evoluiguèt. Se complexifiquèt en una administracion importanta. Jos Sesostris III, la foncion de vizir foguèt doblada per assegurar una gestion melhora. Mas d'aquel temps l'institution faraonica foguèt mantenguda e mai durant las dominacions estrangièras. Aquesta donava una legitimitat al poder en plaça.
Aquò es pas per azard se los Icsòs, los Pèrsas, Alexandre lo Grand e sos generals grècs se faguèron nomenar faraon. Lo fait de seguir la costuma antica lor conferissiá una legitimitat respècte als egipcians. L'idèa meteissa es valabla per totas las dinastias eissidas d'Egipte, la foncion de Faraon referís un simbòl màger. D'efièch las dinastias se seguissián pas per filiacion. L'estat de faraon permetiá la reduccion d'aquel valat familial. Aital Ramsès Ièr abans d'èsser coronat èra general e vicerei.
Mas benlèu aquesta unitat dins la concepcion del poder auriá pas tant durat se la foncion de faraon aviá pas un ideal espiritual. Lo faraon èra un ligam entre lo terrèstre e lo divenc. Sa foncion se limitava pas al temporal, èra lo primièr prèire d'Egipte. De segur, sul plan istoric, es mai complicat. Aital se vegèt la rompedura amb lo Periòde amarnian o la presa de poder progressiva del clergat d'Amon. Mas pels faraons qu'avián un poder real, sas foncions ne fasián los garants del divenc.
Geografia[modificar | modificar la font]
La geografia de l'Egipte antica, d'un punt de vista climatic, es pro pròcha de la de l'Egipte contemporanèa. Egipte es un país de clima semidesertic que sola la faissa fertila dels dos costats de Nil, lo Dèlta e qualques oasis esparpalhats, son pròpris a l'implantacion umana. Lo rèsta es ocupat pel Desèrt Libic à l'oèst, lo Desèrt Arabic à l'èst e Sinai al nòrd-èst. Las frontièras « traditionalas » de l'Egipte antica son pro semblablas a las de l'Egipte actuala. Aital, dins l'Ancian Empèri, lo país confrontava al nòrd la Mediterranèa, al sud la primièra cataracta de Nil, a l'oèst lo Desèrt Libic, a l'èst la mar Roja e lo desèrt de Sinai. Lo territòri egipcian èra descopat en regions administrativas, los nòmes, qu'èran governats, al nom de faraon, per de nomarcas.
Agricultura[modificar | modificar la font]
Los ancians egipcians cultivavan d'òrdi e una varietat de blat, e d'autras cerealas, qu'utilizavan per fabricar los dos aliments principals, lo pan e la bièrra.[1] Las plantas de lin, desrabadas abans de florir, èran cultivadas per las fibras de sas cambas. Aquestas fibras se partejavan transversalament e s'entornejavan en fials, qu'èran utilizats per téisser de lençòls de lin e per fabricar de teissut pels vestits. Lo papir que creissiá pel lèit del riu Nil servissiá per fabricar lo papièr. Las ortalissas e la frucha butavan en parcèlas d'òrts, a costat de las abitacions subre un terren enauçat, e se devián asaigar a la man. Las ortalissas inclusián pòrres, alhs, melons, carabassas, peses, lentilhas, lachugas, e autras culhidas, apondudas als rasims que se'n fasiá lo vin, dàtils, figas e miugranas.[2]
Una combinason de factors geografics favorables contribuiguèron a la capitada de la cultura en Egipte antica, lo pus important dels quals essent lo ric sòl fertil resultant dels aigats annadièrs del riu Nil. Los ancians egipcians èran aital capables de produir d'aliments en abondància, permetent a la populacion d'emplegar mai de temps e de ressorsas a de passatemps culturals, tecnologics e artistics. La gestion de la tèrra èra cruciala en Egipte antica perque las taxas èran assignadas en se basant sus la quantitat de tèrra que cada persona teniá.[3]
L'agricultura en Egipte èra ligada als cicles del riu Nil. Los egipcians avián establits un calendièr solar que lor permetiá de preveire los sieus aigats e coneissián tres sasons: Akhet (aigat), Peret (plantacion), e Shemu (culhida). La sason dels aigats durava del mes de junh fins a setembre, depausant pel lèit del riu un jaç ric en minerals ideal per la cultura. Passadas las inondacions, la sason de la plantacion durava d'octobre fins a febrièr. Los païsans lauravan e plantavan de granas pels camps, los quals èran asagats amb besals e canals. Egipte recebiá paucas pluèjas, e los païsans utilizavan Nil per asagar las seunas culturas.[4] De març fins a mai, los païsans utilizavan un volam de fusta o de cana per segar, puèi batián amb un flagèl per separar la palha del gran. En remenant se removiá l'espigal del gran, que après se moliá en farina, que se fasiá fermentar per fabricar la bièrra, o que se gardava per pus tard.[5]
Pòble[modificar | modificar la font]
L'origina dels primiers Egipcians es questionejada, que mantuna teoria existís sus aquel sicut..
Organizacion politica[modificar | modificar la font]
L'Egipte antica èra una teocracia. Mai qu'un rei, lo faraon èra a l'encòp l'administrador principal, lo cap de las armadas, lo primièr magistrat e lo prèire suprèm d'Egipte. D'efièch, Faraon aviá una mission de complir : metre en òbra la règla de Maat sus la Tèrra; valent a dire assegurar l'armonia entre los òmes e lo cèl, èsser lo garant de la morala de son pòble, en contribuir aital a assegurar son eternitat.
Art egipcian[modificar | modificar la font]
L'Art de l'Egipte antica se caracteriza per une idèa d'òrdre : de linhas claras e simplas, associadas a de fòrmas simplas e d'unes aplats de color.
Los artistas utilizavan de linhas perpendicularas, verticalas e orizontalas, per formar un quadrilhatge e donar de proporcions condrechas a sas òbras.
L'art rebatiá l'importància sociala, religiosa e politica.
La nautor dels personatges dépendiá per exemple de son ròtle dins la societat : los mai importants èran los pus bèls, que i n'aviá gessa perspectiva.
Lo faraon es aital tostemps representat coma lo mai grand dels òmes e tot parièr los diuses son mai o mens imposants segon ne son considerats mai o mens potents.
Veire tanben :
Mitologia e religion egipciana[modificar | modificar la font]
Los egipcians de l'Antiquitat (idem egiptes...) cerquèron d'interpretar totes los fenomèns que podián observar pel prisma de la lor cresença seculara.
La nocion mai importanta per eles es la de cicle :
- lo cicle del jorn amb lo solelh que renais cada matin
- lo cicle dels ans amb l'aigat annadièr de Nil que ne podiá èsser quora font de gaug quora de malastre (per en cas de tròp flac o tròp potent asondi de Nil)
- lo cicle de la vida amb las naissenças que seguísson las mòrts
Vejatz tanben :
Sciéncia de l'Egipte antica[modificar | modificar la font]
La sciéncia de l'Egipte antica ne gausís d'un prestigi màger dempuèi los tempses pus ancians.
Çò ne mòstra del nivèl màger d'aquela civilizacion e l'ample de sas coneissenças.
L'Egipte antica dins las arts[modificar | modificar la font]
Arquitectura[modificar | modificar la font]
- Maison égyptienne, plaça del Caire a París, bastida en 1805 e que la siá façada ne presenta una frisa amai de caps égiptes ancians.
- Egyptian Hall a Londres en 1812.
Pintura[modificar | modificar la font]
- David Roberts (1796-1864) pintrèt moltas òbras amb per decòr l'Egipte antica.
Musica[modificar | modificar la font]
- Aïda, opèra de Giuseppe Verdi.
- Mozart l'egipcian, Raubatòri al seralh, L'auca del Caire, Dhikr (requiem) e autras sinfonias
- Dança egipciana dins Samson e Dalila per Camille Saint-Saëns
- Juli Cesar en Egipte / Giulio Cesare in Egitto, de Georg Friedrich Haendel
e ca
Literatura[modificar | modificar la font]
N'es espectaclós lo nombre de romans que son tèma es l'Egipte antica.
Çai citarem sonque :
- Lo Roman de la momia / Le roman de la momie de Théophile Gautier
- Lo Nabab / Le Nabab d'Anfós Daudet
- La primièra piramida / La première pyramide de Bernard Simonay
- Ramsès, La Reina libertat / La Reine liberté, Champolion l'egipcian / Champollion l'Egyptien, L'afar Totankhamon / L'Affaire Toutankhamon... de Christian Jacq
e ca
En benda dessenhada se pòt citar :
- la seria Papirus [6]
- Lo mistèri de la granda piramida / Le Mystère de la grande pyramide d'Edgar P. Jacobs
- La fièra dels immortals / La Foire aux immortels, d'Enki Bilal
- En per las tèrras d'Horus / Sur les terres d'Horus , d'Isabelle Dethan
- Asterix e Cleopatra / Astérix et Cléopâtre de René Goscinny e Albert Uderzo
e ca
Cinèma[modificar | modificar la font]
- La tèrra dels Faraons, filme american de Howard Hawks, de 1955 amb participation al scénario de William Faulkner
- Cleopatra, filme de Joseph Mankiewicz, de 1963
- Faraon , filme polonés de Jerzy Kawalerowicz, de 1966
- Asterix e Obelix : Mission Cleopatre, una adaptacion per Alain Chabat de la benda dessenhada, de 2001...
- amai la seria televizada de sciéncia ficcion ianqui-caqui Pòrta Estelam / Stargate / EUA 1997-2007 que fòrça s'utiliza ( se pilha... amb unas teorias pro fumosas tanben... ) del patrimòni egipte ancian
e ca
Jòcs de ròtle[modificar | modificar la font]
- Egipte : 1156 av. J.-C. L'enigma de la tomba reiala / L'énigme de la tombe royale ... © 1997 Réunion des Musées Nationaux, Canal+ Multimédia, Cryo Interactive...
- Kemi, Aventuras en tèrra d'Egipte
- GURPS Egipte / Egypt... Thomas M. Kane...
Editor : Steve Jackson Games, 1998, lenga : anglés (version originala), (ISBN 1-55634-342-6)
- Égyptis, jòc en linha gratuit que dedins incarnatz un Egipcian de l'Antiquitat vivent al ritme de Nil.
e ca
etc
Referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Nicholson (2000) p. 510
- ↑ Nicholson (2000) p. 577 and 630
- ↑ Manuelian (1998) p. 361
- ↑ Nicholson (2000) p. 514
- ↑ Nicholson (2000) p. 506
- ↑ Sit sus Papyrus per Lucien de Gieter e Jean-Pol Schrauwen
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- La categoria Egipte antica de l'annuari dmoz.
- Las unitats de mesura dins l'Egipte antica
- Els tres fills de Noè i la història de la civilització mediterrània (Simone Weil) (tradusit en catalan)


text:
Edwin Hubble
Edwin Powell Hubble (Marshfield, Missouri, 20 de novembre de 1889 - Pasadena, Califòrnia, 28 de setembre de 1953) foguèt un dels astronòms americans mai importants del sègle XX. Es famós mai que mai per aver demostrat l'expansion de l'univèrs en mesurar lo desplaçament al roge de galaxias distantas. Hubble es considerat coma lo paire de la cosmologia e mai se son influéncia en astronomia e astrofisica afècta mantun autre domeni. Per omenatjar sas contribucions, lo telescòpi que foguèt lançat en 1990 per la NASA e l'Agéncia Espaciala Europèa recebèt lo nom de Telescòpi Espacial Hubble.


text:
Ancian Empèri egipcian
L'Ancian Empèri egipcian qu'ei un periòde de l'istòria egipciana que s'estén sus cinc sègles (arron lo periòde tinita e abans lo Ièr periòde intermediari) de la IIIau dinc a la VIau dinastia (haut o baish enter -2700 e -2200). Durant l'Empèri Ancian la civilizacion egipciana que conegó un desvolopament politic e culturau màger e per'mor d'aquò los quites egipcians de l'Antiquitat que l'espiavan com ua tempora daurada.
Mei especificament suu plan politic, que's considera qu'au començament de l'Ancian Empèri lo poder qu'èra centrat sus la persona divina deu faraon e que chic a chic aqueth poder que ho partajat peus sons tanhent puish per la soa cort au punt de constituir ua concurréncia politica qui miè a la division politica qui marca la fin de l'Ancian Empèri. Aquò que's ved notament dab la multiplicacion de títols politics e dab la riquessa cada còp màger deus tombèus deus nòbles.
L'Ancian Empèri que ho tanben la tempsada qui vedó a bastí's la purmèra piramida : la piramida de grads de Djòser, dessenhada per l'arquitecte divinizat Imhetep, en la necropòli de Saqara ; qu'ei lo mei ancian monument de pèira deu monde. Qu'ei tanben durant l'Empèri ancian que's bastín las famosas Piramidas de Giza (de Khofo, Khafrà e Menkaorà), uas de las Sèt Meravilhas deu Monde antic. Menfis qu'èra capitala e Ra e Ptah los dius màgers.
Ligam intèrne[modificar | modificar la font]
- Peus personatges màgers : Djòser, Imhetep, Seneferó, Khofo (Keòps en grèc), Khafrà (Kefren), Menkaorà (Mikerinòs), Pepí II, Nitocris.
- Per las dinastias: IIIau dinastia, IVau dinastia, Vau dinastia e VIau dinastia.
- Véder tanben: Periòde Predinastic, Periòde Tinita, Empèri Mejan, Empèri Navèth.


text:
Letra
La letra es l'un dels signes grafics formant un alfabet e servissent a transcriure una lenga.
L'origina d'aquel mot eretat del latin (littera) es inconeguda. Le d'signale Benlèu una possibla provenença del grèc (lenga) o un manlèu etrusc[1]
Lo mot simple, unitat portadora de significacion d'una lenga donada, es un assemblatge d'una o mai letras, eventualament completadas par de signes diacritics (accents, cedilha, punts, croquets, tilda, rond al cap, etc.). Las letras d'un mot son juxtapausadas d'un biais convencional: en occitan, son linhadas orizontalament e escritas d'esquèrra cap a drecha.
La grafia d'una meteissa letra pòt variar :
- per un coble de letras donat, sovent un doblament de la meteissa letra: en alemand, lo caractèr ß remplaça lo coble ss ;
- en foncion de sa plaça dins lo mot; per exemple :
- la letra grèga σ s'escriu ς a la fin d'un mot (es una varianta contextuala) ;
- utilizacion de la majuscula per l'iniciala de qualques mots.
Istòria[modificar | modificar la font]
L'escritura existís dempuèi prèp de 5000 ans. Lo primièr vertadièr alfabet apareguèt en 1400 ab. C. e l'alfabet latin al sègle III amb sas 19 letras, davancièr de l'alfabet europèu.


text:
Perciformes
Los percifòrmes son un òrdre de peisses ossoses comprenent de familhas nombrosas, al qual apartenon los peisses mai comuns de nòstras mars (per exemple, lo mèro, l'ombrina, la daurada, lo roget, lo mujol o muge, o lo macarèl) e de nòstras ribièras e lacs (per exemple, la pèrca, lo sandre, etc.). Una espècia africana, la pèrca de Nil, es lo simbòl de la destruccion de la biodiversitat dempuèi qu'a suplantat la màger part de las espècias del lac Victòria.
Classificacion[modificar | modificar la font]
Sosòrdres[modificar | modificar la font]
- Acanthuroidei
- Ammodytoidei
- Anabantoidei, (combatent, etc.)
- Blennioidei
- Callionymoidei
- Channoidei
- Elassomatoidei
- Gobiesocoidei
- Gobioidei
- Icosteoidei
- Kurtoidei
- Labroidei (escalar, peis clown, etc.)
- Notothenioidei
- Percoidei (pèrca, mèro, etc.)
- Scombroidei (ton, espadon, macarèl, etc.)
- Scombrolabracoidei
- Stromateoidei
- Trachinoidei (baudròia, etc.)
- Zoarcoidei
Classificacion filogenetica[modificar | modificar la font]
Referéncia[modificar | modificar la font]
- Referéncia FishBase : òrdre Perciformes (en) (+traduction (fr))
- Referéncia Fauna Europaea : Perciformes (en)
- Referéncia ITIS : TSN 167640 Perciformes (en)
- Referéncia AnimalDiversityWeb : Perciformes (en)
- Referéncia NCBI : Perciformes (en)


text:
Tresen Reich
Lo Tresen Reich (var. Tresau Reich, Tresesme Reich) es un tèrme que designa l'Estat alemand nazi qu'Adolf Hitler dirigissèt de 1933 a 1945. Lo nom oficiau dau regim èra, coma per l'Empèri Alemand e la Republica de Weimar, Deutsches Reich, puei a partir de 1943, Großdeutsches Reich.
Hitler èra lo cap dau Partit Nacionau-Socialista dei Trabalhaires Alemands (Nationalsozialistischen Deutschen Arbeiterpartei - NSDAP - en alemand). Lo mot nazisme es un acronim que representa la doctrina qu'Hitler e son regim politic definissèt ; vèn dei letras dau nom de la doctrina, que venguèt lo nom dau partit : Nationalsozialismus.
Lo regim durèt dotze ans, de la nominacion d'Hitler per cancelier lo 30 de genier de 1933 a la capitulacion sensa condicion dau Reich vencut lo 8 de mai de 1945, seguida per l'arrestacion lo 23 de mai dau darrier govèrn nazi de Karl Dönitz. La propaganda nazi destinava lo Tresen Reich a durar "mila ans". Ne'n durèt dotze, e d'autra part jamai lei nazis dissouguèron formalament la Republica de Weimar.
Estat policier de tipe totalitari, lo Tresen Reich si basa avant tot sus lo "poder carismatic" absolut qu'exercisse lo Führer Adolf Hitler, e es responsable de l'entrinament de la Segonda Guèrra Mondiala en Euròpa, durant qué l'acusan, entre autres crimes de massa, dau genocidi dei judieus (Shoah) e dei Tziganes (Porajmos) d'Euròpa, de la mesa a mòrt sistematica deis andicapats, e de la persecucion de toei leis opausants potenciaus.
Somari
- 1 La fin de la Republica de Weimar
- 1.1 La crisi generala
- 1.2 Lo progrès dau nazisme
- 1.3 De von Papen a Hitler
- 2 L'Estat nazi dau Tresen Reich
- 2.1 La consolidacion dau poder nazi
- 2.1.1 Lei negociacions ambé lei conservators
- 2.1.2 L'incendi dau Reichstag e sei consequéncias
- 2.1.3 La presa de contraròtle dau país
- 2.1.4 Lo redreiçament economic
- 2.2 La formacion d'un estat de repression e d'exclusion
- 2.1 La consolidacion dau poder nazi
- 3 La politica d'expansion dau regim nazi e sa revirada
- 3.1 La lucha còntra lo tractat de Versalhas
- 3.2 L'expansion militara dau Reich
- 3.3 La guèrra totala e l'afondrament dau Reich
- 4 Nòtas e referéncias
La fin de la Republica de Weimar[modificar | modificar la font]
La crisi generala[modificar | modificar la font]
A partir de 1929, la Republica de Weimar victima, coma la màger part deis estats europèus, de la crisi economica internacionala qu'entraïnèt de dificultats majoras coma l'aparicion d'un chaumatge de massa persitent. Lei mesuras politicas per faciar aquelei problemas van prefondament devesir lei principaus partits politics alemands que serán d'ara endavant pas capable de formar una coalicion. Aquò va causar l'agravament de la crisi e la deriva vèrs un regim totjorn pus autoritari que va causar l'emergéncia dau nazisme en 1933.
La division dei partits politics alemands[modificar | modificar la font]
Lo 28 de genier de 1930, mentre que lo chaumatge regardava 13% de la populacion alemanda, lei partits dau centre refusèron de sostenir l'adopcion dau plan Young per lo pagament dei Reparacions de guèrra sensa l'adopcion de mesuras destinadas au redreiçament dei finanças de l'Estat. Pasmens, lei partits d'esquèrra lei refusèron entraïnant l'impossibilitat de formar un govèrn novèu e lo renforçament dau poder presidenciau.
La radicalizacion dau regim[modificar | modificar la font]
L'abséncia de govèrn tenent la majoritat dei vòtes au Parlament va permetre l'instauracion d'un regim presidenciau fòrt. D'efèct, l'article 48 de la Constitucion de Weimar èra una solucion alternativa au poder de l'assemblada. Ansin, a partir de març de 1930, lei govèrns successius diriguèron lo país sensa majoritat e gràcias ais attribucions dau president alemand : lei deputats avián la possibilitat de rebutar una decision governementala per un vòte mai lo president aviá lo drech de dissòuvre lo Parlament causant d'eleccions novèlas. La crenhença d'aqueleis eleccions per lei partits va alora permetre l'installacion de govèrn durant quauquei mes.
Lo retorn d'una diplomacia de confrontacion[modificar | modificar la font]
La politica dau cancelier Brüning foguèt caracterizada per lo retorn d'una diplomacia ofensiva còntra lei clausas dau tractat de Versalhas e per un agravament de la crisi economica que será la causa de sa remanda en mai de 1932. Au nivèu diplomatic, refusèt lei proposicions de Briand relativa a la seguritat collectiva e assaièt de preparar una union economica amb Àustria qu'èra defenduda per Versalhas. Lo projcète s'acabèt per una revirada en causa de l'oposicion francesa. Dins aquò, obtenguèt dos succès importants qu'èran la fin dau pagament dei Reparacions e l'acceptacion per leis autrei país de l'idèa d'un rearmament alemand.
L'agravament de la crisi[modificar | modificar la font]
Au nivèu economic, la politica de Brüning de lucha còntra l'inflacion aguèt gaire de succès e venguèt rapidament la fònt d'un agravament fòrça important de la crisi. Assaiant de redurre lei despensas e de baissar lei pretz e lei salaris, causèt una aumentacion novèla dau chaumatge e un reforçament dei partits comunista (KPD) e nazi ais eleccions legislativas de setembre de 1930. Puei, a partir de l'estiu de 1931, la crisi dau sistèma bancari entraïnèt unei falhida e una baissa de la produccion industriala. Enfin, establiguèt una politica de limitacion deis importacions e contunièt sa politica visant baissas dei pretz e dei salaris per de diminucions novèlas en setembre e en decembre de 1931.
Aquelei mesuras, tocant principalament la capacitat de crompa deis Alemands, aguèron de consequéncias desastrosas. Per exemple, la produccion industriala foguèt devesida per dos per l'industria de bens de produccion entre 1929 e 1932 e demeniguèt de 20% per lei bens de consomacion. Enterin, lei pretz foguèt demenits per mai de 30%. Aquò causèt una multiplicacion dei falhidas e lo chaumatge evolucionèt de 14% de la populacion activa en 1930 a 29,9% en 1932.
Lo progrès dau nazisme[modificar | modificar la font]
Lei problemas economicas d'Alemanha e la politica economica desastrosa dau cancelier Bruning van permetre lo renforçament dei partits extremistas alemands e principalament lo partit nazi que va venir la premiera fòrça politica dau país.
La reorganizacion dau Partit Nazi[modificar | modificar la font]
Creat en 1919 a partir dau DAP d'Anton Drexler, lo Partit Nazi (NSDAP) obtenguèt rapidament una audiéncia importanta ambé 50 000 militants en 1923. Hitler n'en venguèt lo cap en 1921 e assaièt de prendre lo poder per un còp d'estat mancat en 1923. Après sa revirada, lo partit capitèt de subreviure e Hitler decidiguèt de conquistar lo poder per la via legala. Sei resultats demorèron febles fins au començament de la crisi que será l'occasion de l'ascension dau partit entre lei formacions principalas de la vida politica alemanda.
Pasmens, leis annadas 1920 veguèron la creacion de la màger part d'estructuras importantas dau partit e de son programa politic. Ansin, Hitler aprofichèt son periòde d'empresonament per escriure e teorizar sa pensada politica dins Mein Kempf. A sa liberacion, lo NSDAP foguèt donc refondat ambé de principis novèus coma l'engatjament absolut de militants envèrs lor cap e lo respèct d'una disciplina estricta. En 1925, la milicia dau partit Sturmabteilung (SA) foguèt reorganizada e en novembre d'unitats novèlas (Schutz Staffel dichas SS) foguèron creadas per assegurar la proteccion de la direccion dau partit. Lo dispositiu foguèt completat en 1926 per la formacion dei Hitlerjugend e d'estructuras de propaganda. En revènge, lo rèsta de l'organizacion èra variada car Hitler donèt una autonomia importanta ai caps locaus que devián solament li demorar fidèus.
Lo dinamisme nazi[modificar | modificar la font]
Lei progrès dau Partit Nazi foguèron lents durant leis annadas 1920 mai sei basas organizacionalas li permetèron una creissança rapida a partir de 1930 tant au nivèu dei resultats ais eleccions qu'au nivèu dau nombre de militants. Per exemple, sei resultats ais eleccions legislativas aumentèron de 2,6% en 1928, a 18,3% en 1930 e a 37,2% en 1932. De ministres nazis participèron au govèrn tre lo mes de genier de 1930 e lo partit obtenguèt divèrsei succès ais eleccions localas entre 1929 e 1932. D'autra part, lo nombre d'aderents dau partit aumentèt fortament durant aqueu periòde : 42 000 en 1927 e 357 000 a l fin de 1930. Leis organizacions militaras dau partit aprofichèron tanben aqueleis evolucions per se desvolopar : en 1932, la SA teniá 471 000 òmes e la SS 29 000. Ansin, entre 1930 e 1932, lo NSDAP venguèt lo premier partit de la vida politica alemanda.
De von Papen a Hitler[modificar | modificar la font]
La revirada dau govèrn von Papen[modificar | modificar la font]
Après la fin dau govèrn Brüning, lo pòste de cancelier foguèt fisat a Franz von Papen. Aristocrata reaccionari, nomèt un govèrn principalament format d'autreis aristocratas e assaièt de domesticar lei nazis. Dins aquò, se turtèt a lor oposicion après leis eleccions legislativas de 1932 onte lo NSDAP venguèt lo premier partit alemand. Von Papen aumentèt donc lo caractèr autoritari dau regim governant per decrets car lei Nazis e lei comunistas avián pron de deputats per empachar la formacion d'una coalicion governementala.
Lo programa economic de von Papen aviá per objectiu de sostenir leis entrepresas per permetre un redreiçament dau rèsta de l'economia. Decidiguèt de baissas d'impòsts, una aumentacion de possibilitats de crèdit e l'adopcion d'una politica de comandas d'Estat. De mai, lei patrons obtenguèron lo drech de demenir encara lei salaris e leis ajudas per lei chaumaires foguèron egalament encara limitadas. Aquela politica permetèt un redreiçament feble de l'economia a partir de 1932 mai creèt de dificultats suplementàrias per lei victimas de la crisi.
Pasmens, lei Nazis desiravan pas veire la politica de von Papen obtenir de resultats. Lei partits d'esquèrra èran tanben fòrça opausats au govèrn après sei manòbras per rebutar lo govèrn sociau-democrata de Prussia. Ansin, von Papen assaièt d'empachar lo Parlament de votar una mocion de censura còntra son accion. Obtenguèt donc la dissolucion dau Reichstag e assaièt de cambiar la constitucion per crear un estat novèu sus de basas autoritarias e corporatistas. Dins aquò, son plan foguèt desjogat per von Schleicher, que pensava encara possible d'utilizar lo NSDAP au profiech dei conservadors, e per lei resultats febles de sei candidats (10% aperaquí). Von Papen demissionèt donc en novembre de 1932 e foguèt remplaçat per Kurt von Schleicher.
La revirada dau govèrn von Schleicher[modificar | modificar la font]
Levat dos ministres, lo govèrn von Schleicher èra lo meme que lo precedent. Assaièt de devesir lei nazis en prepausant de pòstes importants a certanei caps dau NSDAP. Enterin, lo Partit Nazi conoguèt un periòde de crisi ambé de resultats en baissa leugiera ais eleccions legislativas de novembre de 1932 (33%). D'autra part, a partir de decembre de 1932, von Schleicher preparèt una politica per crear un regim autoritari, basat sus l'armada e lei sindicats, en renforçant lei capacitats de l'armada e en adoptant de mesuras destinadas a la creacion d'emplecs e la reaumentacion dei salaris.
Pasmens, von Schleicher devriá demissionar avans d'obtenir lei resultats de sa politica. D'efèct, pauc sostengut per lei partits d'esquèrra qu'èran opausats a un regim repausant sus lei fòrças armadas, lo cancelier deguèt tanben faciar la crenhéncia dau mitan deis afaires. Ansin, von Schleicher perdiguèt lo sostèn dau president Hindenburg e abandonèt son pòste lo 28 de genier de 1928.
La nominacion d'Hitler coma cancelier[modificar | modificar la font]
La demission de von Schleicher foguèt l'ocasion per von Papen d'assaiar de prendre tornarmai lo poder. Per capitar, prepausèt una aliança entre lei conservators e lei Nazis. Lei negociacions comencèron en genier de 1932. Lèu, von Papen deguèt acceptar de laissar lo pòste de cancelier a Hitler. Pasmens, pensant d'èsser capable de lo contrarotlar, s'ocupèt de convéncer Hindenburg de nomar Hitler cancelier d'un govèrn que von Papen, vicecancelier, aviá nomat la màger part dei ministres.
L'Estat nazi dau Tresen Reich[modificar | modificar la font]
La mesa en plaça de la dictatura nazi foguèt pas immediata. S'installèt pauc a pauc entre genier de 1933 e aost de 1934 e deguèt faciar divèrsei crisis. Puei, en 1934 e 1938, se consolidèt aprofichant lo sostèn de la màger part deis Alemands. Enfin, a partir de 1939 e lo començament de la guèrra, se radicalizèt principalament en causa de la politica « d'assaniment » etnica dau regim e dei necessitats de la guèrra.
La consolidacion dau poder nazi[modificar | modificar la font]
Lei negociacions ambé lei conservators[modificar | modificar la font]
La situacion dei Nazis dins lo govèrn d'Hitler format en genier de 1933 èra relativament malaisada car, rapidament, se formèt una aliança dei movements conservators sostenguda per lo president Hindenburg. Gropèt l'ensems de l'aristocràcia agricòla, dei mitans d'afaires e dei fòrças tradicionalas qu'èran units ambé leis elements nacionalistas dau NSDAP per luchar còntra lo marxisme. Hitler deguèt donc obtenir a son profiech lo sostèn dei grands patrons alemands. Ansin, un rescòntre secrèt foguèt organizada per Göring onte lo cancelier assegurèt lei caps d'industria alemands de son intencion de crear un avenidor tranquil gràcias a l'edificacion d'un estat autoritari, la destruccion dei sindicats e lo rearmament.
L'incendi dau Reichstag e sei consequéncias[modificar | modificar la font]
A partir de febrier de 1933, Frick, ministre nazi de l'Interior, e Göring utilizèron lei capacitats de l'Estat per crear una atmosfèra de tensions e de trebols. Lo KPD e lo SPD foguèron lei butas principalas enterin que Goebbels dirigiguèt una campanha de propaganda massiva còntra lei movements d'esquèrra e dau centre. Lo 27 de febrier de 1933, l'incendi dau Reichstag e l'arrestacion sus lei luòcs d'un simple qu'èra conegut coma comunista foguèt descrich per lei Nazis coma lo començament d'un còp d'estat comunista. Foguèt donc l'occasion per lei Nazis d'atacar lei partits d'esquèrra e de donar a Hitler lo poder absolut per luchar còntra lei comunistas.
Dins aquò, maugrat aqueleis esfòrç, lei resultats deis eleccions legislativas de març de 1933 foguèron relativament decebeires per lo NSDAP. Ambé 43,9% dei vòtes, obtenguèt son resultat melhor mai pas la majoritat absoluda sensa lo sostèn dei conservators de von Papen (8%). Au contrari, lei partits d'esquèrra resistiguèron maugrat la repression de febrier : 18,2% per lo SPD e 12,3% per lo KPD. Per assegurar son succès, lei nazis van donc utilizar una politica mesclant la negociacion ambé lei conservators e la violéncia còntra l'esquèrra.
D'efèct, d'un caire, tre lo 8 de març, Frick orgaizèt lei premiers camps de concentracions e lei SA, lei SS e leis autrei sòcis dau NSDAP acomencèron una tièra de purgas dins leis administracions dau país. Maugrat l'oposicion d'una partida importanta deis Alemands, aperaquí 100 000 personas, sospichadas d'èsser jusievas, socialistas o comunistas, foguèron arrestadas. D'un autre caire, lei Nazis renforcèron lor aliança ambé lo rèsta dei conservators (adopcion dau drapèu imperiau ornat dau svastika, ceremònia d'omenatge a Hindenburg lo 21 de març...). De concessions religiosas foguèron tanben promesas per obtenir lo sostèn dei movements catolics. Ansin, gràcias a aquela politica, Hitler capitèt de rassegurar lo camp conservator. Lo 23 de març, gràcias ai persecucions còntra lei deputats comunistas e lei menaças dei SA enceuclant lo luòc de reünion dau Parlament còntra lo rèsta dei deputats, Hitler obtenguèt lo vòte dei poders plens per quatre ans.
La presa de contraròtle dau país[modificar | modificar la font]
L'installacion de la dictatura nazi necessita unei mes e se debanèt aperaquí de genier de 1933 e aost de 1934. Quatre domenis principaus foguèron regardats : lo domeni politic, lo domeni sociau e economic, lo domeni cultura e, fin finala, lo NSDAP espereu.
La mesa au pas politica[modificar | modificar la font]
La mesa au pas politica dau país se debanèt a dos nivèus principaus que foguèron la presa de contraròtle de l'administracion alemanda e l'installacion d'una majoritat d'elements nazis dins leis estructuras dau poder d'Estat. Ansin, dins l'administracion, una lèi adoptada lo 7 d'abriu de 1933 permetèt d'eliminar lei jusieus dau còrs dei foncionaris. La mesura foguèt estenduda pauc a pauc a d'autrei mestiers coma lo còrs dei mètges o l'òrdre deis avocats. Enfin, lo salut nazi foguèt impausat a totei lei foncionaris.
Au nivèu deis estructuras governementalas, lei Nazis decidiguèron la fin de l'autonomia de cada Landër per eliminar l'oposicion dei govèrns locaus. Puei, capitèron tanben d'eliminar lo rèsta dei partits politics. D'efèct, lo KPD èra ja defendut de facto dempuei la repression acomençada après l'incendi dau Reichstag e lo SPD foguèt enebit lo 22 de junh. Puei, lei pressions dei Nazis còntra lei partits centristas e leis autrei partits conservators entraïnèron la demission dau govèrn de ministres non nazis puei la dissolucion volontària d'aquelei formacions. Enfin, lo 14 de julhet, Hitler promulguèt un decret empachant la reconstitucion dei partits. Lo NSDAP venguèt donc lo partit unic d'Alemanha e poguèt monopolizar totei leis organs dau poder.
[modificar | modificar la font]
La mesa au pas economica e sociala d'Alemanha necessitava la neutralizacion dau poder dei sindicats e dau mitan deis afaires alemands. Donèt tanben au govèrn nazi l'occasion de renforçar sa politica d'exclusion de la minoritat jusieva. D'en premier, tre lo 31 de març, la propaganda dau regim novèu s'ataquèt ai jusieus per l'organizacion d'un boicòt economic (« Alemands, defendètz-vos : crompetz pas ai jusieus ») e lei premiereis operacions d'unitats SA o SS còntra la communautat. Puei, entre mai e l'estiu de 1933, lo govèrn obliguèt lei sindicats de jónher lo Front dau Trabalh (DAF) dirigit per lo nazi Robert Ley. Lo DAF permetèt d'enquadrar estrictament leis obriers e d'arrestar lei conflictas sociaus frequents durant lo periòde de la Republica de Weimar. Enfin, a partir de la prima de 1933, lei Nazis prenguèron pauc a pauc lo contraròtle deis organizacions artesanalas, agricòlas, comercialas e industrialas. Aqueu movement foguèt de còp realizada ambé l'ajuda d'aqueleis organizacions. L'industria foguèt reorganizada sota l'influéncia de Krupp per favorizar leis objectius comuns dei grands patrons alemands e d'Hitler : le creacion d'una economia poderosa e lo rearmament.
La mesa au pas cultura[modificar | modificar la font]
La mesa au pas cultura gropa divèrsei domenis que regardan leis afaires religiós e la propaganda dau regim per crear e desvolopar una ideologia novèla basada sus la superiotat de la « raça ariana ». Lo premier domeni foguèt reglat per la signatura d'un concordat que donèt au catolicisme l'estatut de religion d'Estat e la libertat d'exercici. En cambi, lo clergat deviá arrestar seis activitats politicas. Per lo rèsta, lo nazisme s'ocupèt de purgar lei mitans intellectuaus (lenhiers de libres) e 5 000 personnas s'exilèron. De Chambras de la cultura foguèron creada per cada domeni culturau e plaçada sota la direccion de partisans dau regim.
La purga intèrna dau Partit Nazi[modificar | modificar la font]
La purga intèrna dau NSDAP foguèt lo darrier element de la presa de contraròtle dau país per Hitler. D'efèct, a la prima de 1934, leis espèras socialas d'una partida importanta de la basa dau Partit, especialament au sen deis unitats SA. Aquelei revendicacions inquitèron lei patrons alemands e menacèron l'aliança entre Hitler e lei grops conservators. Entre lei 30 de junh e lo 1en de julhet de 1934, lo cancelier ordonèt donc ai SS, ajudats per la Reichswehr, d'eliminar lei caps principaus de la SA e d'autreis enemics dau regim o d'Hitler, coma l'ancian cancelier von Schleicher o certanei conselhiers de von Papen, sota l'accusacion de traïson. Entre lo 2 e lo 3 de lulhèt, Hitler obtenguèt lo sostèn de seis aliats politics e dau rèsta dau Partit per legalizar lei chaples e renforçar son poder. Lei mitans d'afaires foguèron egalament rassegurats e en aost de 1934, après la mòrt dau president Hindenburg, Hitler poguèt donc suprimir lo pòste de president e venir l'autoritat unica dau país. Un referendum confirmèt aquela decision lo 19 d'aost ambé 89,9% de resultats positius.
Lo redreiçament economic[modificar | modificar la font]
Aprofichant una partida dei mesuras presas en 1932 per lo govèrn von Schleicher, lo regim nazi capitèt de redreiçar l'economia alemand maugrat una aumentacion deis inegalitats. Ansin, la produccion industriala d'Alemanha de 1937 èra superiora d'un terç au nivèu agantat en 1928 e lo país ocupèt lo segond reng mondiau. De mai, lo chaumatge aviá quasi disparegut e lo nivèu de consomacion de 1937 èra similar a aqueu de 1928 renforçant donc l'idèa dau regine d'un periòde de « redreiçament nacionau ». Aquò permetèt donc d'assegurar la posicion dau govèrn nazi e d'arrestar l'agitacion sociala apareguda durant la crisi.
La formacion d'un estat de repression e d'exclusion[modificar | modificar la font]
L'Estat nazi èra caracterizat per un ensems doble gropant una administracion tradicionala e una tièra d'institucions nazis que formavan un estat repressiu fòrça eficaç au profiech de la politica d'Hitler.
La violéncia nazi[modificar | modificar la font]
La formacion d'un sistèma repressiu eficaç[modificar | modificar la font]
Lo sistèma repressiu nazi veguèt son eficacitat aumentar dins lo corrent de l'evolucion dau regim. Devesidas entre divèrsei servicis, lei fòrças de polícia foguèron plaçadas sota lo contraròtle unic d'Himmler en junh de 1936. Seis organizacions principalas èran :
- la SS, qu'aviá obtengut son autonomia après l'eliminacion dei caps de la SA, èra encargada de divèrsei missions coma la susvelhança dei camps de concentracion.
- la Gestapo qu'èra la polícia politica dau regim.
- lei fòrças de polícia tradicionala que demorèron en plaça per la lucha còntra la criminalitat tradicionala.
Pauc a pauc, la SS venguèt l'organizacion principala d'aqueu sistèma ambé l'aumentacion dau nombre de sei membres e lor desirança de representar la societat alemanda novèla. De mai, obtenguèt de profiechs economics importants gràcias a l'explecha dei presoniers gardats dins lei camps. Enfin, a partir de 1938, poguèt formar seis unitats militaras pròprias en fòra de l'organizacion de la Wehrmacht.
Aquela organizacion dei fòrças de polícia foguèt fòrça eficaça e lo regim aguèt gaire d'opausants durant son existéncia. Lo movement pus conegut es aqueu de la Ròsa Blanca que seis operacions demorèron fòrça limitadas (difusion de tracts) e rapidament arrestadas per la Gestapo. Ansin, Hitler deguèt pas faciar d'oposicion interiora importanta, levat dau complòt militar de 1944.
L'alargament de la violéncia[modificar | modificar la font]
Dins lo corrent dau desvolopament de l'aparelh repressiu de l'Estat, l'utilizacion de la violéncia còntra leis oposants o lei categorias de populacion jutjadas inferioras per lei nazis poguèt aumentar. Per aquò, la polícia desvolopèt un sistèma d'entresenhas (denonciacion) aprofichant lo coformisme e l'auto-susvelhança de la populacion. D'autra part, lo regim utilizèt massivament l'encarcerament dei suspècts per de penas evolucionant de quauquei setmanas a perpetuitat. Pasmens, la repression foguèt generalament selectiva avisant lei grops sociaus designats coma enemics per lo regim coma lei comunistas (60-100 000 presoniers en 1933), lei jusieus e leis autrei « raças inferioras », lei « desviants »... etc. Ansin , aperaquí 225 000 foguèron presoniers d'un camp de concentracion entre 1933 e 1939. De mai, fins au començament de la Guèrra, un milion foguèt estremats dins de presons normalas. Lo resultat d'aquela politica foguèt de difusar la paur dins tota la societat alemanda. Ansin, lo regim poguèt fisar sus l'ajuda mai o mens de cada abitant.
Un regim racista e antisemita[modificar | modificar la font]
Lo racisme es lo centre de l'ideologia nazi que definissiá l'Alemanha en foncion dei raças qu'i èran presentas. La « raça alemanda » èra considerada coma la raça superiora que deviá assegurar sa subrevida en fàcia dei raças inferioras e deis elements degenerats. Inicialament acomençada ambé lei jusieus, aquela politica foguèt estenduda a d'autrei populacions coma lei gitans o leis omosexuals.
La politica d'exclusion dei jusieus de 1933 a 1937[modificar | modificar la font]
De 1933 a 1937, lo regim nazi apliquèt una politica d'exclusion còntra lei communautats jusievas que foguèron la buta de divèrsei lèis defendent lei jusieus de practicar certaneis activitats. Aquelei mesuras foguèron egalament pontuadas d'accions pus violentas per espaurir lei jusieus e lo rèsta d'Alemanha.
Tres ensems de mesuras an una importància majora. Premier, lei pogròms e lo boicòt organizats a la prima de 1933 dins lei vilas principalas se turtèt ai protestacions estrangieras e a l'indiferéncia de la màger part dei ciutadans. S'acabèt per una revirada importanta e Hitler decidiguèt donc de centralizar la politica antisemita dau Partit. Leis operacions seguentas dispausèron donc d'una organizacion superiora. A partir d'abriu de 1933, divèrsei mestiers foguèron pauc a pauc defenduts ai jusieus maugrat lei protestacions de certanei responsables coma lo president Hindenburg. Enfin, a partir de 1935, lei mesuras còntra lei jusieus s'accelèron ambé l'adopcion dei lèis de Nuremberg que prenguèron fòrça mesuras antisemitas :
- exclusion dau servici militar.
- interdiccion d'anar dins certanei luecs publics coma lei cinèmas.
- interdiccion dei maridatges entre jusieus e « Alemands ».
- supression dau drech de vòte.
13 decrets completèron aquelei lèis qu'entraïnèron la disparicion de 80% dei comèrcis tenguts per de jusieus. De mai, d'autrei pogròms aguèron tornarmai luòc avans que la preparacion dei Jòcs Olimpics obliguèt lo regim de moderar provisòriament sa politica racista.
La politica d'exterminacion dei jusieus e deis autreis « inferiors »[modificar | modificar la font]
A partir de 1937-1938, la politica antisemita dau regim cambièt de forma evolucionant de l'exclusion a l'eliminacion. D'en premier, aquela darriera foguèt territoriala : lei jusieus foguèron obligats de quitar lo país per l'estrangier en causa de la supression de sei mejans de subsisténcia e una aumentacion de la violéncia. D'impòsts supplementaris foguèron impausats e d'activitats economicas novèlas coma leis agéncias immobilieras foguèron defendudas. De mai, unei sinagògas foguèron incendiadas (Munic lo 9 de junh de 1938, Nuremberg lo 10 d'aost de 1938...) avans l'entraïnament de la « Nuech de Cristau » entre lo 28 e lo 29 d'octòbre de la mema annada. Per venjar la mòrt d'un conselhier de l'ambassada alemanda de París, lei Nazis organizèron un pogròm gigant dins tot lo Reich. Lo bilan foguèt fòrça important ambé 91 mòrts, 267 sinagògas e 7 500 botigas destruchas e l'arrestacion de 30 000 jusieus que foguèron desportats dins lei camps de concentracion per la Gestapo. Puei, lo 12 de novembre, un impòst novèu foguèt creat, pagat solament per la communautat jusieva, per remborsar lei degalhs. Enfin, lo regim decidiguèt « l'arianizacion » de totei leis entrepresas jusievas.
L'objectiu d'aquela politica d'exclusion economica e sociala èra l'emigracion dei jusieus en fòra d'Alemanha. 330 000 quitèron efectivament lo país entre 1933 e 1945 e 220 000 entre 1933 e 1938. A partir d'aquela annada, lo govèrn desvolopèt tanben una politica d'expulsion fòrçada que regardèt principalament lei jusieus vivent en Àustria e en Checoslovaquia. Pasmens, tre lo començament deis annadas 1940, la politica d'eliminacion va evolucionar de l'eliminacion territoriala a l'eliminacion fisica.
Ansin, en 1941, durant l'invasion de l'URSS, de grops especiaus de la SS foguèron cargats de l'execucion deis enemics dau Reich, magerament lei jusieus e lei comunistas. A l'interior d'Alemanha, l'emigracion jusieva foguèt enebida lo 23 d'octòbre de 1941 e lei premierei deportacions en massa acomencèron lo 25 de novembre seguent. Lo 20 de genier de 1942, la conferéncia de Wannsee adoptèt la « solucion finala au problema jusieu ». D'ara endavant, lei jusieus foguèron tracats en Alemanha, dins lei territòris ocupats e dins certanei país aliats e deportats en direccion dei camps de concentracion e d'exterminacion. Ansin, lo regim nazi tuèt aperaquí 5,75 milions de jusieus principalament dins lei camps d'exterminacion.
Pauc a pauc, d'autrei populacions conoguèron un sòrt identic ai populacions jusievas. Lei principalas foguèron lei presoniers sovietics (3,3 milions de mòrts), lei gitans (aperaquí un milion de mòrts), de populacions eslavas coma lei Polonés, divèrsei resistents o oposants politics e lei personas consideradas coma desviantas per lo nazisme (omosexuals, andicapats...). Aqueleis exterminacions, especialament per lei presoniers sovietics, agantèron de proporcions quasi similaras au chaple dei populacions jusievas. De mai, lo regim nazi aviá previst de campanha d'exterminacion massiva dei populacions eslavas dei territòris de l'Èst qu'èran destinats a la colonizacion germanica (Polonha, Ucraïna...).
La politica d'expansion dau regim nazi e sa revirada[modificar | modificar la font]
La politica internacionala d'Hitler foguèt egalament tocada per lei concepcions racistas dau nazisme e l'objectiu principau d'Hitler èra la conquista d'un « espaci vitau » per la « raça superiora ». Aquela politica acomencèt en 1938 après lo periòde de consolidacion dau regim e la fin dau rearmament alemand. Sa premiera etapa foguèt la destruccion de l'òrdre de Versalhas. Pasmens, aqueu projècte finiguèt per suscitar l'oposicion armada de França e dau Reiaume Unit e entraïnèt lo començament de la partida europèa de la Segonda Guèrra Mondiala.
Aquela darriera aguèt un començament fòrça favorable ais Alemands ambé la conquista de la màger part dau continent europèu e la desfacha totala de França. Pasmens, a partir de 1942, la guèrra còntra lei Sovietics e leis Aliats venguèt desfavorabla ais Alemands. Puei, entre 1943 e 1945, leis armadas dau Reich deguèron recular e lo regim s'afondrèt. Hitler se suicidiguèt en abriu de 1945 e Alemanha foguèt devesida e ocupada per lei venceires de la Segonda Guèrra Mondiala.
La lucha còntra lo tractat de Versalhas[modificar | modificar la font]
La premiera etapa de la diplomacia d'Hitler foguèt de luchar còntra lei limits impausats per lo tractar de Versalhas signat en 1919. Ja començada per leis autoritats de Weimar a la fin deis annadas 1920, aquela politica foguèt un ponch centrau deis annadas 1930 per permetre l'emergéncia deis otís necessaris per una politica estrangiera ofensiva.
La contuniacion de la politica revisionista de la Republica de Weimar[modificar | modificar la font]
La politica revisionista dau tractat de Versalhas èra jauna realitat durant lo periòde de la Republica de Weimar. Premier, Hitler contunièt aquela politica d'un biais prudenta durant la consolidacion de son regim. Acceptèt lei frontieras occidentalas d'Alemanha e declarèt son intencion de pas realizar l'unificacion entre Alemanha e Àustria (Anschluss). De mai, maugrat la lucha interiora còntra lo comunisme, lo tractat de cooperacion ambé lei Sovietics foguèt reconduch. Enfin, en 1934, signèt un acòrd de non-agression ambé Polonha. Aquò permetèt de desorganizar una partida dau sistèma d'alianças defensivas francés e va permetre una radicalizacion de la diplomacia alemanda après 1934.
Lo rearmament e l'aliança ambé Itàlia[modificar | modificar la font]
A partir de 1934, lo govèrn nazi acomencèt una politica activa de rearmament militar e de recèrca d'aliats dins lo cas d'un conflicte. En 1934, decididiguèt d'aumentar leis efectius de l'armada a 230 000 òmes e la creacion d'una aviacion de guèrra. En 1935, aquelei manòbras foguèron destapadas per lei Britanics sensa suscitar de protestacions importantas dei poissanças vecinas d'Alemanha. Lei Nazis poguèron donc rearmar dubèrtament lo país. En 1936, la remilitarizacion de Renania finiguèt de destrurre lei clausas dau tractat de Versalhas quand França preferiguèt pas reagir. L'armada foguèt portada a 1,2 milions de soudats e la formacion de divisions blindadas acomencèt.
A partir de 1394, Hitler acomencèt tanben una politica de raprochament ambé Itàlia, sostèn principau dau govèrn austrian e adversari dau projecte d'Anschluss. De mai, lo progrès dau fascisme dins leis estats d'Euròpa Centrala coma Romania minèron leis alianças francesas. Enfin, Hitler sostenguèt la guèrra de Mussolini en Etiopia. Aquò permetèt la formacion de l'axe Rome-Berlin que foguèt renforçat per lo pacte anti-komintern signat entre Japon, Alemanha e Itàlia puei per la guèrra civila en Espanha.
L'annexion d'Àustria e la destruccion de Chescoslovaquia[modificar | modificar la font]
A partir de 1938, Hitler s'estimèt pron poderós per acomençar sa politica d'expansion territoriala per la fòrça. Fisèt sus la neutralitat dau Reiaume Unit, la feblessa dau govèrn francés que se pensava pas capable d'agir sensa lo sostèn britanic e lo raprochament ambé Mussolini. D'efèct, en 1938, obtenguèt dos succès majors ambé l'unificacion entre Alemanha e Àustria puei l'ocupacion e la destruccion de Chescoslovaquia.
La premiera etapa foguèt relativament aisada. Menaçant Àustria d'una invasion, Hitler obtenguèt la nominacion d'un cancelier nazi. Puei, un telegrama trucat foguèt mandat au govèrn alemand per cridar a l'ajuda militar dau país. Lo 12 de març, lei tropas alemandas intrèron donc en Alemanha e foguèron aculhidas per l'estrambòrd de la fola. L'endemans, Hitler poguèt donc proclamar l'annexion dei territòris austrians sensa que leis autrei país prenguèron de mesuras vertadieras per l'empachar.
A la fin de l'annada, foguèt lo torn de Checoslovaquia de faciar leis ambicions territorialas d'Hitler que demandèt la reünion dei regions popladas per de minoritats alemandas. Aliat de França, Checoslovaquia assaièt de resistir mai lei Francés e lei Britanics decidiguèron d'abandonar lo país a la conferéncia de Munic. Hitler obtenguèt lei territòris demandats mai, fin finala, decidiguèt d'ocupar tot lo país. Enganats, França e Reiaume Unit decidiguèron d'abandonar lor politica d'amaisament e de resistir d'ara endavant ais exigéncias nazis.
L'expansion militara dau Reich[modificar | modificar la font]
Lei premierei succès dau Blitzkrieg[modificar | modificar la font]
Lei decisions francesa e britanica de resistir ais ambicions alemandas entraïnèron lo començament de la partida europèa de la Segonda Guèrra Mondiala après l'invasion de Polonha lo 1èr de setembre de 1939. Utilizant una tactica novèla dicha Blitzkrieg, la Wehrmacht averèt rapidament la victòria còntra Polonha, Danemarc e Norvègia. Puei, lo 10 de mai de 1940, mandèt una ofensiva victoriosa còntra l'armada francesa que foguèt esquichada en quauquei setmanas entre mai e junh de 1940. Belgica e País Bas foguèron tanben ocupats dins lo corrent d'aquelei combats.
La resisténcia britanica[modificar | modificar la font]
Maugrat la desfacha de França, lo Reiaume Unit contunièt la guèrra e capitèt de resistir ais atacas alemandas gràcias a son aviacion e a sa flòta. Pasmens, seis assais per trobar d'aliats novèus sus lo continent s'acabèron per de reviradas en causa de la superioritat terrèstra deis Alemands. Ansin, en 1941, Grècia e Iogoslavia foguèron aisadament vencudas e conquistadas per la Wehrmacht. Ansin, lei succès militars d'Alemanha li permetèron pas d'obtenir la victòria finala dins la guèrra e lei Britanics poguèron portar lo conflicte sus lo teatre coloniau en Africa onte leis Italians, maugrat l'ajuda alemanda, demorèron en dificultat.
L'ataca d'Union Sovietica[modificar | modificar la font]
En 1941, mentre que la guèrra contuniava ambé lo Reiaume Unit, Hitler decidiguèt l'invasion de l'Union Sovietica per assegurar la conquista de « l'espaci vitau » alemand. Reünissent una armada fòrça importanta, leis Alemands ataquèron lo país. Lei fòrças sovieticas, mau preparadas, foguèron rapidament desbordadas e subiguèron de pèrdas importantas en causa de divèrseis errors de comandament. Pasmens, lo rèsta capitèt de se retirar mai o mens aisadament fins au començament de l'ivèrn onte l'Armada Roja poguèt mandar de contra-ofensivas per defendre e protegir Moscòu. A l'estiu de 1942, leis Alemands mandèron una ofensiva novèla per capturar lei potz de petròli dau sud de l'URSS. Pasmens, l'ofensiva se devesiguèt entre divèrseis objectius que lo principau foguèt la vila de Stalingrad onte de combats acarnats e saunós aguèron luòc a partir de julhet de 1942. Aquò marquèt l'apogèu de l'extension territoriala alemanda que va lèu conóisser de dificultats grèvas.
L'instauracion de l'Òrdre Novèu Europèu[modificar | modificar la font]
Après sei succès militars de 1939-1942, Alemanha reorganizèt lei territòris ocupats segon sei besonhs. Itàlia foguèt inicialament un aliat egau a Alemanha. Pasmens, en causa de sei desfachas e de l'afondrament de son regim fascista en 1943, venguèt pauc a pauc un estat satellit dau Reich. Leis autreis aliats (Ongria, Romania, Croàcia e Bulgaria) èran generalament considerats coma d'estats satellits mai obtenguèron de territòris suplementaris coma pagament de lor participacion a la guèrra còntra lei Sovietics e seis aliats.
Certanei país coma França o Norvègia foguèron ocupats per lei fòrças alemandas mai conservèron de govèrns pròpris que desvolopèron una politica de collaboracion amb Alemanha. Foguèt especialament lo cas de França que fornissiá fins a 20% dei ressorsas necessàrias a l'esfòrç de guèrra alemand. Enfin, lo rèsta dei territòris ocupats per la Wehrmacht foguèt plaçat sota contraròtle militar.
L'objectiu d'aquela organizacion èra de favorizar lo pilhatge dei ressorsas europèas e de preparar la politica de purificacion etnica nazi. Ansin, lei populacions eslavas coma lei Polonés foguèron somesas a un regim d'ocupacion estricte e fòrça violent car lor region deviá aculhir una colonizacion germanica après la guèrra.
Leis crimes de guèrra nazis[modificar | modificar la font]
En fòra de l'organizacion e de l'extension de lor sistèma de camps de concentracion e d'exterminacion dei populacions « inferioras », lei Nazis multiquèron leis atrocitats dins lei territòris ocupats. Foguèt principalament lo cas dei territòris sovietics onte lei destruccions venguèron generalizadas durant la retirada alemanda. De mai, per assaiar de limitar lo desvolopament dei movements de resisténcia, leis autoritats alemandas adoptèron de mesuras de repression còntra lei populacions civilas coma l'execucion punitiva d'ostatges o lei chaples d'abitants.
La guèrra totala e l'afondrament dau Reich[modificar | modificar la font]
La guèrra totala e la superioritat economica deis Aliats[modificar | modificar la font]
En febrier de 1943, lei fòrças alemandas combatent dins Stalingrad, enceucladas dempuei novembre de 1942, deguèron capitular marcant lo tornant de la guèrra sus la teatre de l'Èst. Aquò obliguèt lo Reich de s'engatjar dins una guèrra totala que va permetre una reorganizacion de l'economia au profiech de la guèrra e un renforçament deis efectius de l'armada.
Ansin, l'organizacion e la produccion industriala foguèron racionalizadas e modernizadas, principalement gràcias a l'òbra d'Albert Speer, permetent ais Alemands de mantenir capables de remplaçar una partida importanta de lor pèrda. Aquò foguèt permés per l'utilizacion de presoniers dei camps e o d'obriers estrangiers requisicionats. Una partida importanta deis armaments perduts au combat poguèron donc èsser remplaçats. De mai, fins a la fin de la guèrra, leis Alemands poguèron fisar ambé d'armaments (carris de combat Panther, avions Me-262...) pus perfeccionats que leis Aliats o lei Sovietics.
Aquelei reorganizacions permetèron de mobilizar de soudats suplementaris per remplaçar lei pèrdas dei premiereis annadas de la guèrra. De mai, la Waffen-SS acomencèt de recrutar de volontaris estrangiers per completar seis efectius. Per exemple, una partida dei defensors dau bunker d'Hitler a Berlin èran de SS francés. Enfin, l'armada posèt pauc a pauc dins lei resèrvas umanas formadas per leis enfants e lei vièlhs.
Aquela politica permetèt au Reich de resistir e d'alentir son afondrament. Pasmens, la produccion d'armament de seis enemics èra fòrça superiora. Per exemple, en 1944, apogèu de la produccion alemanda, lo país construguèt quasi 40 000 avions còntra 164 000 per leis Estats Units, lo Reiaume Unit e l'URSS. De chifras que van pauc a pauc decidir de l'eissida dei combats.
La destruccion dau Reich[modificar | modificar la font]
La pèrda de l'iniciativa militara[modificar | modificar la font]
Après la desfacha de Stalingrad, leis Alemands abandonèron l'idèa d'una victòria totala còntra l'URSS. Dins aquò, èran totjorn capables d'obtenir un succès decisiu per fòrçar lei Sovietics d'acceptar de negociar la fin de la guèrra. Ansin, a l'estiu de 1943, Hitler ordonèt l'ataca de la region de Kursk per destrurre lo potenciau de combat de l'Armada Roja. La batalha s'acabèt per una victòria tactica deis Alemands que sei pèrdas foguèron pus feblas e un succès estrategic per lei Sovietics que podián remplaçar pus rapidament lei pèrdas que la Wehrmacht. Alemanha perdeguèt donc l'iniciativa dei combats sus lo teatre de l'Èst e deguèt pauc a pauc se retirar.
En 1943 e 1944, lei desbarcaments aliats en Itàlia e França entraïnèron la dubertura de fronts novèus que mobilizèron una partida importanta dei resèrvas alemandas. En junh de 1944, lei Sovietics poguèron donc portar un còp decisiu ais Alemands ambé l'operacion Bagracion que foguèt la desfacha alemanda pus granda de la guèrra e permetèt a l'Armada Roja d'avançar de 600 quilomètres en dos mes. En genier de 1945, lei Sovietics d'ofensivas novèlas dirigidas còntra Alemanha enterin que leis Aliats agantèron lo Rin sus lo front oèst.
L'invasion dau Reich[modificar | modificar la font]
Lo 12 de genier de 1945, lei Sovietics ataquèron directàment lo territòri alemand. Lo 20, capitèt de passar la frontiera. Au sud, Ongria, darrier aliat d'Alemanha, capitulèt lo 11 de fevrier. De contra-ofensivas alemandas còntra lei flancs sovietics foguèron replegats e en abriu lei tropas sovieticas e polonesas ataquèron Berlin que foguèt enceuclada lo 22. Sus lo front oèst, leis Aliats capitèron de passar lo Rin lo 7 de març de 1945 e la defensa alemanda s'afondrèt rapidament sus aqueu teatre.
Lo suicidi dau Führer e la fin dau Reich[modificar | modificar la font]
Lo mes d'abriu foguèt caracterizat per l'afondrament totau dau Reich au nivèu economic e militar. D'en premier, lei bombardaments desorganizèron totalament l'esfòrç de guèrra e la carestiá de carburant venguèt un problema major per l'armada. De mai, l'avitalhament dei vilas venguèt tanben fòrça malaisat en causa de la destruccion deis axes de comunicacion principaus dau país. Au nivèu militar, leis unitats alemandas èran d'ara endavant largament inferioras en nombre, especialament sus lo front sovietic maugrat lo desplegament de la màger part deis unitats disponiblas. Durant lei darrierei setmanas dau conflicte, aquelei formacions assaièron principalament de resistir par anar capitular dins la zona d'ocupacion deis Aliats.
A l'entorn de Berlin, la defensa alemanda acarnada poguèt pas resistir lòngtemps a la superiotat numerica sovietica. Lo 22, lo Fuhrer acceptèt per lo premier còp la possibilitat que la guèrra poguèsse s'acabar per una desfacha. Lo 30, lei soudats sovietics foguèron arrestats a quauquei centenaus de mètres dau bunker d'Hitler que decidiguèt de se suicidar. Puei, la garnison de la vila capitulèt lo 2 de mai de 1945.
Lo govèrn dau Reich foguèt donat a l'amirau Dönitz que signèt la capitulacion lo 8 de mai de 1945. Aqueu govèrn foguèt arrestat per leis Aliats lo 23 de mai de 1945 e la màger part de sei membres foguèron jutjats durant lei Procès de Nuremberg encargat d'establir lei responsabilitats per lei crimes dau regim nazi. Aquelei procès se debanèron dau 20 de novembre de 1945 au 1en d'octòbre e reconoguèron la màger part dei responsables alemands dau regim e de l'armada copables de crimes còntra l'umanitat o de crimes de guèrra. De mai, una campanha activa de lucha còntra lo nazisme foguèt mesa en plaça per mostrar leis atrocitats de la dictatura d'Hitler e eliminar sei partisans deis organs dau poder.


text:
Al Farabi
Abu-Nasr Muhàmmad ibn Muhàmmad ibn Tarkhan ibn Àwzalagh (o Úzlugh) al-Farabi, mai conegut simplament coma Al-Farabi e, en Occident, coma Alfarabius o Avennasar (en turc Farabi en persan محمد فارابی) (Wasig, Turquestan, ~872 - Damasc, 950) èra un turc scientific e filosòf medieval Pèrsia remarcat. Se sap pas gaire dels detalhs de sa vida, e tanpauc ont nasquèt exactament. Pareis confirmat qu'estudièt a Bagdad ont aqueriguèt de grandas coneissenças en medecina e matematicas. Faguèt de comentaris sus l'òbra d'Aristòtel e aguèt una influéncia decisiva dins la logica de Maimonides.
Doctrina filosofica[modificar | modificar la font]
Èime agent/pacient[modificar | modificar la font]
Al-Farabi prenguèt part a la filosofia aristoteliciana e i incorporèt de traches islamics, pus practics e mens especulatius. Se pòt observar aquò dins son acceptacion de la distribucion aristoteliciana entre èime agent e èime pacient. L'arma umana, que descriu coma una forma simpla, incorporada, esperitala, incorruptibla e immortala, ven de l'èime actiu, l'agent. La tasca del filosòf es precisament d'anar cap a l'èime agent segon son actitud dins la vida. Al-Farabi es d'un costat un illuminisme perque defend l'existéncia d'una lutz naturala que nos permet de distinguir çò qu'es vertat e çò qu'es fals.
Dieu[modificar | modificar la font]
Concernissent sa concepcion de Dieu, a una vision amb d'influéncias neoplatonicianas, similara dins qualques aspèctes a l'Un de Plotin. Lo Dieu d'Al-Farabi es un dieu unic, sens causa e essent primièr, causa de tot, eternal, perfièch, simple, intelligéncia en acte, permanent e transcendent, mas tanben dins la defensa de son caractèr inefable e inexprimible; pasmens l'arma, un còp separada del còs, pòt arribar a se far conéisser.
Tanben fa una division dicotomica de l'èsser, fòrça tipica de la filosofia medievala, entre èsser necessari e contingent. Dins l'èsser necessari, existís una identitat entre son esséncia e son existéncia, coma es lo cas de Dieu. A diferéncia d'El, l'òme es contingent, e son esséncia e existéncia son causas diferentas: aquò que fa que l'òme es, es pas aquò que lo rend possible d'existir.
Creacion[modificar | modificar la font]
Al-Farabi defend una teoria entre creacionisme i emanacionisme. Del Dieu Un ne sorgisson d'intelligéncias immaterialas novèlas, çò que correspond amb las esfèras del sistèma de Ptolemèu. A partir d'ont, se crèan sièis genres de causas, que seguisson un esquèma fòrça neoplatonician.
Concernissent la matèria, crei qu'es eternala, mas que depend de Dieu. Coma Filon d'Alexandria, dona a la matèria un ròtle passiu dins la creacion, coma substrat.
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- (en) The Philosophy of Alfarabi and Its Influence on Medieval Thought (1947)
- (en) Abu Al-Nasr Al-Farabi: The Second Teacher
- (en) Abu Nasr al-Farabi a muslimphilosophy
- (fr) Al-Farabi et la musique


text:
Tèrratrem
Un tèrratrem (var. tèrratremol, tèrratrémol) o sisme, es lo resultat de la liberacion subta d'energia acomolada dins la crosta terrèstra per seguida dels desplaçaments e fretadas de las divèrsas placas (fenomèn nomenat tectonica de las placas). Los tèrratrems produson d'ondas sismicas que son mesuradas per de sismomètres, pus coneguts jol nom de sismografs. La magnitud d'un tèrratremol es generalament mesurada sus una escala de magnitud dicha escala de Richter.
Las ondas sismicas produitas se manifèstan a partir d'un punt sonat epicentre e provòcan de saquejaments de la superfícia terrèstra que pòdon, dins los tèrratremols màgers, causar de grandas destruccions.
Tanben veire[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- [Euro-Mediterranean Seismological Centre, http://www.emsc-csem.org]


text:
Struthioniformes
Los estrutionifòrmes o Ratits son un grop d'ausèls incapables de volar, que la màger part son actualament desapareguts. Un cèrt nombre de caracteristicas los distinguisson dels autres ausèls, çò que tend a confirmar lor origina comuna. Los estrutionifòrmes se reconeisson per l'abséncia de paleta sus lor esternum. La paleta constituissent una ancòra fòrta pels muscles de las alas, los estrutionifòrmes poirián pas volar quitament se desvolopavan las alas apropriadas.
Gropes[modificar | modificar la font]
I a quatre gropes existents d'estrutionifòrmes. Aquestes se pòdon tractar coma d'òrdres separats, gropats dins dos òrdres o coma un sol òrdre, dins aqueste cas los gropes principals devenon alara de sosòrdres :
- Familha dels Estrutionids : estruci (2 espècias e 6 espècias atudadas)
- Familha dels Reids : nandós (2 espècias subreviventas e 2 atudadas)
- Familha dels Casuariids : casoars (3 espècias)
- Familha dels Dromaiids : emeu (1 espècia subreviventas e 2 atudadas)
- Familha des Apterigids : kiwis (5 espècias)
Gropes atudats
- Familha Aepyornithidae : aepyornis (4 espècias atudadas)
- Familha Dinornithidae: moas (10 espècias atudadas)
Exemples[modificar | modificar la font]
Espècias viventas :
Espècias atudadas:
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- Struthioniformes dins la Lista d'Alan P Peterson (en)
- Referéncia ITIS : TSN 174372 Struthioniformes (en)
- Los Estrutionifòrmes dins « Field Guide to the Birds on the Web »


text:
906
Cronologia mensuala:
Gen - Feb - Mar - Abr - Mai - Junh
Julh - Ago - Set - Oct - Nov - Dec
Cronologias tematicas:
Literatura - Musica - Sciéncia - Espòrt
Aquesta pagina concernís l'an 906 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Escòcia[modificar | modificar la font]
Acòrd entre lo rèi Constantin II e l'evesque Cellach, probablament lo premier « cap deis evesques d'Escòcia », regardant lo sostèn de la Glèisa per restaurar l'òrdre dins lo territòri escocés après un cinquantenau d'annadas d'invasions vikingas. La creacion de comtats i foguèt decidida.