text:
Ai començat per apprendre la lenga un parèu d'annadas fa... Un biais de dire que, de segur, li aurà un molon d'errors dins mei messatges... Mercé d'avança d'esser indulgent ambé un paure Daufinenc (tendença Droma provençala, coma li dien ara) que chercha a trobar mai la lenga de son païs.
Vous n'êtes pas connecté. Connectez-vous ou enregistrez-vous
Adieu en totei
Adieu en totei
lo Dromenc
Cacha-Niu
Ai començat per apprendre la lenga un parèu d'annadas fa... Un biais de dire que, de segur, li aurà un molon d'errors dins mei messatges... Mercé d'avança d'esser indulgent ambé un paure Daufinenc (tendença Droma provençala, coma li dien ara) que chercha a trobar mai la lenga de son païs.
Sujets similaires
bon d'accordi
La familha de mon paire es originaria de la Droma, plus exactament de Día.
joan_cavalier a écrit:La planvenguda e C'est cool si la Drome adhere......
bon d'accordi
Ma la Droma fa partida de l'Occitània: parlan una varianta dau provençau rodanenc mi sembla.
Tòrna legir lo messatge dau Joan cavalier a votz nauta... Comprendras son messatge filosofic...Cyril06 a écrit:Ma la Droma fa partida de l'Occitània: parlan una varianta dau provençau rodanenc mi sembla.
Aprep te rasseguri sabi ben e soi un dels primier de desfendre Occitania d'entier (quitament fora de las dichas termieras d'un dit eisagone) ne seria pas que per lo meu estatut de "moldu" (coma sang mescla ariejes/ aranes e la meuna fraternitat de còr amb lo monde del Dalfin e de Lou Seriol)
maime a écrit:Tòrna legir lo messatge dau Joan cavalier a votz nauta... Comprendras son messatge filosofic...
Lo sieu messatge filosofic...?
Si la Drôme adhère, si la Drôme adhère...
Ahhhh "drome adhère" "dromadaire"....!!!
Non avii remarcat l'astucia. Ben jugat!
joan_cavalier a écrit:Vo cyril m'as pauc connegut sul Forum, sias pas encara costumat al meu umor diriai "personau"
Excelent! M'agradon totplen lu juecs de mòts!
Planvengut lo Dromenc !!
Dirai en mai (pense chantier/brico de quela passa) que si la Drôme adhère, quò vòu dire que i a 'na bona dala.
M'agrada las Drôme de dalle
Olalààà ! As besonh d'una bièrra tu ! E de vacanças !!Einucent a écrit:M'agrada las Drôme de dalle
Einucent a écrit:M'agrada las Drôme de dalle
eeeeehhh, Drôme de dalle
Se sieu pron abituat a n aquela dau cosin dau cameù, pèr aquesta darrièra, es bèn lo promier còp!
Qu'èi conegut un omi (per letras, lo vegueri pas jamei) qu'èra de ton parçan; se sonava Peire Simiand. Benlèu l'as conegut tanben. Un contaire qu'èra, demest d'autes causas.
Au cop que vien sus aqueth forom (mas èi pas trop de leiser d'i anar totun...)
lo Patric
Permission de ce forum:
Vous ne pouvez pas répondre aux sujets dans ce forum


c: text/html

text:
Merovingians
Los Merovingians, èran d'una familha germanica al cap de França, Belgica e una partira d'Alemanha entre los sègles V e VIII. Èran los descendents de Merovèu, cap militar franc, fondator de la dinastia. Clodovèu I (466 ? - 511) foguèt lo primièr monarca de la dinastia.
A la seuna mòrt lo reialme franc foguèt dividit entre los seus filhs, segon la costuma dels merovingians. Un autre monarca remarcable de la dinastia es Dagobèrt I (?- 639) qu'aprèp fòrça ans de division territoriala, tornèt a unir los reialmes francs jol seu govèrn. Aprèp Dagobèrt I lo poder dels merovingians se desagrejava e amb lo temps, los Majorals del palau acabèron per venir Los vertadièrs dirigents del reialme franc. Los majorals del palau Carles Martèl, e lo seu filh Pepin lo Brèu (fondator de la dinastia Carolingiana), acabèt amb lo poder dels monarcas merovingians e Pepin detronèt lo darrièr rei merovingian, Childeric III, per se proclamar rei dels francs. La dinastia merovingiana, foguèt alara remplaçat per la dinastia carolingiana.
Somari
Genealogia dels reis merovingians[modificar | modificar la font]
Cronologia dels reis merovingians[modificar | modificar la font]
A la mòrt de Clodovèu en 511, lo reialme foguèt dividit entre los seus quatre filhs, qu'establiguèt los seus respectius reialmes amb per capitala Rems (Teodoric I), Orleans (Clodomir I), París (Childebert I), e Soissons (Clotari I).
Clotari I, conegut coma "lo vièlh", capitèt a obtenir lo contraròtle dels autres tres regnes mercé a la seuna longevitat e las mòrts dels seus fraires o dels seus successors. Al morir, Clotari repartiguèt encara un còp lo reilme entre los seus quatre filhs: Caribert obtinguèg lo reialme de París, Guntram lo reialme d'Orleans (tanben conegut coma reialme de Borgonha), Sigeber lo reialme de Reims (que la capital foguèt transportait a Mètz, e venguèt lo reialme d'Austràsia) e Chilperic I lo reialme de Soissons (futur reialme de Neustria). De conflictes seguents e de guèrras frairalas contunhèron, derivant en una guèrra entre los reialmes rivals de Neustria e Austrasia. En 613 Clotari II de Neustria capitèt a derrotar Brunenilda e lo seu pichon filh Sigebèrt II, tornant unificar los reialmes francs. encara, en 623 donèt lo reialme d'Austràsia al seu filh Dagobèrt I per satisfar las demandas d'autonomia de la noblesa austrasiana e tanben per assegurar las frontièras. Al la succession del paire, Dagobèrt seguèt la meteissa poltica aquesta al reialme Aquitània en 629 en Austrasia en 634.
Dagobèrt incorporèt a Neustria lo Reialme d'Aquitània a la mòrt del seu frairastre, e mai tard e satisfasent las revendications dels nòbles locals, i integrét lo reialme de Borgonha. Lo seul filh Clodovèu eretèt de Neustria e Borgonha, alara qu'un autre dels seus fillhs, Sigebèrt contunhèt a èsser rei d'Austrasia.
Childeric II, breuvament, e aprèp Teodoric III capitèt a reünificar lo reialme dels francs, mas lo seul poder reial de contunh memava e augmentant lo pes politic dels majorals del palau. Los reis d'aquel perióde èran qualificat "reis fenhans a causa de lor incapacitat a governar. Los reis seguent venguèron de menaces dins las mans dels majorals, quitament que a la mòrt de Teodoric IV lo majoral Carles Martèl considerèt cap necessari de nomenar un ereguèt pendent un periòde d'interregne de sèt ans. Lo darrièr rei, Childeric III, foguèt depausat definitivamentant en 751 per Pepin lo Brèu, primièr monarca carolingian.
Art Merovingian[modificar | modificar la font]
La dinastia Merovingiana desenvolopèt un art própri dins lo país d'alara, un art preromanic que se caracterizar per l'utilizacion de peira e de brica dins de construccions simplas. L'art caracteristic d'aquel periòde es la orfebreriá. Tanben se desvolupèt la pintura murala a fresca e las miniaturas. Demòra fòrça pauc de restes d'aquel art merovingian.
Ascendéncia Divina[modificar | modificar la font]
Mai d'un textes especulèron sus l'origena dels merovingians, serián estat de la descendéncia d'una certa filha de Jèsus e Maria Magdalena.
Aquela teoria, basada sus de legendas e tradicions medievalas d'Occitània, es popularizada entre autre pèle roman de Dan Brown, The Da Vinci Code. E tanben per Umberto Eco que tanben l'utilisa dins Lo pendol de Foucault. La teoria postula que Jèsus auriá agut una descendéncia amb Maria Magdalena, avent una filha, e qu'auriá migrat dempuei Judèa fins a Occitània, e qu'auriá desvolupat un linhatge fins a l'arribada arribar al poder del reialme franc amb los Merovingians. Los istorians pensan qu'aquela legenda nasquèt per que siá atribuida una origina divina als merovingians, e d'aquela mena podièron governar sens contestacion, perque avián reculhit lo poder de drech divin.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Stanley Kubrick
Stanley Kubrick (nascut a Nòva York, USA, e defuntat a Harpenden, Anglatèrra, 1928-1999) foguèt un cineasta (realizator, scenarista, director de la fotografia,productor) american.
Trabalhèt fòrça en Grand Bretanha e sos filmes mai coneguts son: Spartacus ...Espartac (1960) (4 Oscars), 2001, una odissèa de l'espaci (1968) (1 Oscar), A clockwork orange ...Irange mecanic (1971), Barry Lyndon (1975) (4 Oscars), e autres.
Somari
- 1 La Vida
- 2 L'Òbra cinematografica
- 3 Los Caps d'òbra
- 4 Resson critic
- 5 Citacions
- 6 Prèmis e guerdons
- 7 Filmografia
- 8 Bibliografia
- 9 Vejatz tanben
- 10 Ligams extèrnes
- 11 Ligams videografics
- 12 Nòtas e referéncias
La Vida[modificar | modificar la font]
Primièrs ans[modificar | modificar la font]
Stanley Kubrick nasquèt lo 26 de Julh, de 1928, dins lo quartièr de Bronx, a Nòva York, primièr dels dos mainatges de Jacques (Jacob) Leonard Kubrick (1901–85) e de sa molher Sadie Gertrude (nascuda Perveler; 1903–85), que ambedós èran josieus. Sa sòrre, Barbara Mary Kubrick, nasquèt en 1934. Jacques Kubrick, que sos parents e grands paternal èran d'origina polonesa, austriaca, e romanesa, èra doctor. Quand aviá dotze ans, son paire li crompèt un jòc d'escacs. Aquò vendrà una passion per el que se retròba dins mantunas scènas de sos filmes. Kubrick expliquèt l'interès dels escacs per el dins aqueles tèrmes: "Se los escacs an pas de relacion amb lo fach de far de filmes, es quicòm que vos ajuda a desvolopar paciéncia e disciplina per causir entre diferentas alternativas a un moment ont una decision impulsiva semblariá pus aisida." Quand aviá tretze ans, lo paire li crompèt un aparelh de fòto Graflex, provocant aital una fascinacion per la fotografia. Adolescent, Kubrick s'interessèt al jazz, e aguèt brevament ibèa de venir bateire. Decebut que Stanley capitèsse pas sos estudis lo paire l'encoratgèt a legir a l'ostal mentre que li permetiá tanben de s'interessar seriosament a la fotografia. En abrial de 1945, a l'atge de 16 ans, capitèt de vendre a la revista Look una fotografia d'un vendeire de jornals plorant après la mòrt de Franklin D. Roosevelt, que prenguèt mentre que se rendía al licèu. La cap redactritz l'engatgèt coma fotograf independent, " per pietat" çò diguèt mai tard. Stanley Kubrick i trabalhèt durant quatre ans e i aprenguèt las basas del mestièr, la composicion d'un imatge, los esclairatges, l'usatge dels exteriors e l'art de sasir lo movement[1]. Puslèu perfeccionista, li arriba de prene mai de cent vistas per realizar una sola fòto[2]. Grand amator de bòxa, son primièr reportatge titolat Prizefighter (Lo Professional) conta una jornada de la vida del boxaire Walter Cartier. Aquel trabalh serà a l'origina de son primièr filme : Day of the Fight.
En 1947, a l'atge de 18 ans, se maridèt amb una amiga se sa classa de la Taft High School, Toba Metz. S'installèron dins Greenwich Village dos ans pus tard[3].
L'Òbra cinematografica[modificar | modificar la font]
citacions[modificar | modificar la font]
Los Caps d'òbra[modificar | modificar la font]
citacions[modificar | modificar la font]
Resson critic[modificar | modificar la font]
resson critic als EUA[modificar | modificar la font]
citacions[modificar | modificar la font]
resson critic endacòm mai[modificar | modificar la font]
citacions[modificar | modificar la font]
Citacions[modificar | modificar la font]
Prèmis e guerdons[modificar | modificar la font]
Filmografia[modificar | modificar la font]
Filmes de long metratge:
- 1953 : Fear and Desire ...Paur e Desir
- 1955 : Killer's Kiss ...Lo Poton del sicari
- 1956 : The Killing ...Lo Chaple
- 1957 : Paths of Glory ...Los Dralhòls de la glòria
- 1960 : Spartacus ...Espartac
- 1962 : Lolita - Grand Bretanha - USA
- 1964 : Dr Strangelove or: How I Learned to Stop Worrying and Love the Bomb ...Doctor Folamor - GB - USA
- 1968 : 2001: A Space Odyssey ...2001, una odissèa de l'espaci - G B - USA
- 1971 : A clockwork orange ...Irange mecanica - GB - USA
- 1975 : Barry Lyndon - Grand Bretanha
- 1980 : The Shining ...Shining...
- 1987 : Full Metal Jacket
- 1999 : Eyes Wide Shut - GB - USA.
Bibliografia[modificar | modificar la font]
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Ligams videografics[modificar | modificar la font]
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]

- Portal del cinèma
-
- ↑ Modèl:Refinc
- ↑ Stanley Kubrick, Drames et Ombres, Photographies 1945-1950, Phaidon, 2005, (ISBN 978-0-7148-9481-2)
- ↑ Michel Ciment, Modèl:Op. cit. p. 34.


text:
Masèras (Gironda)
Masèras (en francés: Mazères) qu'ei ua comuna d'Occitània, en Gasconha, administrada peu departament de Gironda de la region d'Aquitània.
Somari
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Geografia[modificar | modificar la font]
Toponimia[modificar | modificar la font]
Coma las autas localitats deu medish nom, Masèras ven deu latin maceriae, "roïnas", benlèu pas de l'epòca romana, coma ac supausan Dauzat e Rostaing, mès d'una epòca pus recenta[1].
Istòria[modificar | modificar la font]
Administracion[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Bénédicte Boyrie-Fénié, Dictionnaire toponymique des Communes, Gironde, Institut Occitan, Cairn, 2008.


text: Explica l'istòria d'Ismaèl, un jove marinièr (alter ego de l'autor) que viatja amb lo capitani Ahab a la siá recèrca obsessiva d'una granda balena blanca que dona títol al libre. Aquesta balena es estada vista coma una metafòra de l'ideal inaccessible e del sens de la vida. Qualques critics an dich que l'istòria seguissiá un esquèma biblic e que representa l'afanh de l'òme per controtlar la natura o s'aprochar de Dieu, un desir a l'encòp comprensible e malefic. La balena es devenguda una icòna de la cultura populara.


text:
Vélomagg
Vélomagg es lo nom d'un servici de locacion de vèlo dins la vila de Montpelhièr lançat en 2007. Actualament i a 19 estacions dins lo centre de la vila situadas a costat de las estacions de tram. Dins lo futur, es previst un total de 1000 vèlos e de 50 estacions.
Lo còst d'un vèlo es de 700 € per la societat TaM, son pes es de 17 kg mercé a seu encastre en alumini. Lo vèlo es equipat d'una desca endavant e d'un pòrtabagatges endarrièr. Lo vèlo es acabalat amb un doble sistèma antiraubariá.


text:
Lo plaser de perpensar e d'escríver en lenga gascona. Aquiu qu'avetz lo men caièr aubrit.
divendres, 10 de juny de 2011
Estabordit per un pegasolet
Desgordit en gascon, e mes generaument en occitan, que'm soa com un francesisme inutile, qu'avem esberit, escarrabilhat etc, etc. Mès, rai, desgordit qu'ei d'usatge plan corrent.
Quant a estabosir en gascon, o mes exactament estabosí's, que seré un mot pròpi de Lomanha (un lengadocianisme, supausi) tà díser esvaní's , estavaní's, segon Palai. Estabosir dab lo sens gascon d'estabordir n'ei pas explicitament arreportat dens Palai. Totun, lo diccionari tot en gascon de P. Morà qu'accepta estabosit dab lo sens d' estabornit. E mes que hè figurar estabornir com variant d'estabosir, çò qui ei probable (deu vèrbe latin vulgar *stŭpĭdīre derivat de stŭpĭdus).
Totun, *stŭpĭdīre non podó miar tà estabosir en aqueths parlars gascons qui conservan intacta la d intervocalica latina en lòc de transformar-la en s com ac hè lo lengadocian. Que s'esperaré *estabodir aquiu, mot desconegut uei lo dia. D '*estabodir que podó derivar la forma en gascon modèrn estabordir qui ei notada per Palai, enqüèra que lo diccionari de Morà l'ignora. L'evolucion d'estabordir a partir d'*estabodir que podó èster influenciada peu mot foneticament e semanticament pròishe estordir. Estabordir en gascon qu'a plan lo sens deu mot lengadocian estabosir (estonar hortament ), mentre estabordir en lengadocian e estamordir en catalan e en aragonés, que son sinonims d'estabornir, aqueth darrèr mot estant comun au gascon, au lengadocian e au catalan (dab la significacion de atucar, estarrocar conservada en las tres modalitats romanicas). Lo catalano-aragonés estamordir, l'occitan estabordir e lo catalano-occitan estabornir que semblan plan èster tres formas d'un medish e solet mot. (EDIT 8 de heurèr de 2016) :Non, estamordir que remontaré tà un plan atestat stremordir / stramordir, ço qui compica l'ahar).
Deu mot estabornir, lo gascon que n'a hèit derivar ua quantitat de variants dab los medishs sens d'estonar hortament, de deishar sasit e/o d'atucar de hèr pérder consciéncia com, per exemple: estarabonir, estarrabonir, estarragonir, estarrahonir, estarramonir, estartamonir, estarramosir, estarramotir, etc...(cf. Palai). Qu'ei probable que remonten tots a *stŭpĭdīre en seguir ua evolucion pròpia per atraccion d'autes mots. La gran diversitat e la degenerescéncia relativa deus variants d' estabornir en gascon que pleitejan per l'ancianatat d'aqueth mot en la nosta varietat occitano-romanica. Per jo, tant lo mot estabordir, dont lo mot catalano-aragonés estamordir sembla pròishe (antig. stremordir, stramordir, totun) com lo mot estabornir, un aute variant d'estabord/sir, que serén d'origina vasco-romanica o aquitano-romanica (o, s'estimatz mes, pre-gascona e pre-aragonesa), mentre que estabosir -deu medish etimon latin que estabo(r)dir, qu'ei meslèu d'origina occitana sensu stricto (o s'estimatz mes, onguesa) com ac indica la substitucion de la d latina per ua s.
En tot cas, estabosir no'm sembla pas èster un mot genuinament de nòste: en gascon, qu'ei d'us sonque fòrça locau.


text:
La Combe-de-Lancey
La Combe-de-Lancey es una comuna arpitana dau Daufinat, situada dins lo departament d'Isèra e la region de Ròse-Aups.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
La municipalitat se situa a unitat|20|km}} al nòrd-es de Grenòble e fa partida de la airal urban d'aquela.
La commune se situe à 20 km au nord-est de Grenoble et fait partie de l'aire urbaine de celle-ci.
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Modèl:S- : Lo Castèl de la Combe #èsser una possession de las Alemands.
Paul Perroud a #èsser cònsol pendent de nombroses ans.
Modèl:S- : Le Château de La Combe fut une possession des Allemands.
Paul Perroud a été maire pendant de nombreuses années.


text:
Casanava
Casanava[1][2][3] (oficialament en francés Cazeneuve) qu'ei ua comuna gascoa d'Occitània, situada dens lo departament de Gers e la region de Mieidia-Pirenèus .
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòc e Monuments[modificar | modificar la font]
- Arène per la Course landésa,
- Ancians Chais d'Armanhac,
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Grafia d'après la mapa de las comunas de Gers en gascon
- ↑ Patrici Pojada, Repertòri toponimic de las comunas de la region Miègjorn-Pirenèus, Nouvelles Éditions Loubatières, 2009, ISBN 978-2-86266-573-3
- ↑ Sit Toponimia occitana


text:
Laigné-en-Belin
Laigné-en-Belin es una comuna francesa, situada dins lo departament de Sarthe e la region dels Païses de Léger.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Laigné-Ne-Belèguen se situa a :
- 8 minutas de l'intrada del circuit de las Mans
- 11 minutas de la Rocade Sud del Mans
- 15 minutas del autoroute A 11
- 20 minutas del centre de las Mans
- 10 minutas del autoroute autoroute A 28
Laigné-en-Belin se situe à :
- 8 minutes de l'entrée du circuit du Mans
- 11 minutes de la Rocade Sud du Mans
- 15 minutes de l'autoroute A 11
- 20 minutes du centre du Mans
- 10 minutes de l'autoroute autoroute A 28


text:
Nadia Sàvchenko
Nadia Víktorivna Sàvchenko (en ucraïnian: Haдiя BikTopiBHa CaBчeHko, en transcripcion internacionala Nadiya Savchenko; Kyiv, 11 de mai de 1981) es una politiciana, anciana oficièra de l'armada e ex-presonièra politica ucraïniana. Foguèt una de las primièras femnas a venir pilòta d'aviacion. Es actualament la sola aviatritz ucraïniana del bombardièr Sokhòi Su-24 e de l'elicoptèr Mil Mi-24.
Venguèt famosa internacionalament en junh de 2014 quand foguèt capturada per las fòrças prorussas dins l'èst d'Ucraïna del temps que luchava amb lo Batalhon Aidar. Mai tard se vegèt transferida illegalament en Russia ont l'acusèron d'aver tuat dos jornalistas russes durant l'insurreccion de Donbàs.
Posteriorament se vegèt detenguda dins una clinica psiquiatrica russa abans d'èsser transferida en preson a Vorònezh. A la debuta del mes d'octobre de 2014 foguèt plaçada en primièra posicion sus la lista de Batkivschyna per las Eleccions al Parlament Ucraïnian del 26 d'octobre del meteis an e venguèt deputada al Parlament Ucraïnian lo jorn seguent.
Foguèt finalament liberada e rapatriada en Ucraïna lo 26 de mai de 2016 gràcias a un escambi amb dos oficièrs russes presonièrs (Yevgeny Yerofeyev e Alexander Alexandrov) capturats en 2015 pel Servici de Seguretat Ucraïnian.
Biografia[modificar | modificar la font]
Nadia Sàvchenko nasquèt a Kyiv en 1981 dins una familha de classa mejana de la capitala. Son paire èra un engenhaire agricòla mentre que sa maire, Maria, trabalhava dins la concepcion de cargos. Amb sa sòrre Vira foguèron abalidas e educadas en ucraïnian. Ja que somiava dempuèi qu'èra pichona de pilotar un avion, quand faguèt 16 ans s'engatgèt dins l'armada ucraïniana e i trabalhèt coma operatritz de ràdio abans de s'entrainar per venir paracasudista.


text:
Ducat de Curlàndia
Lo Ducat de Curlàndia èra un estat vassau mai fòrça autonòm de l'union de Polonha-Lituània qu'existèt de 1561 a 1795. Èra poblat per de populacions alemandas e letonas. Sa capitala èra Jelgava.
Foguèt fondat en 1561 après la secularizacion de l'Òrdre dei Chivaliers Pòrta-Gleva que son darrier grand mèstre formèt lo ducat e venguèt vassau dau rèi de Polonha. Pasmens, la senhoriá polonesa demorèt lasca e lo ducat èra fòrça autonòm e de còps quasi independent. Ansin, Curlàndia poguèt menar la sieuna politica e venguèt una poissança comerciala e coloniala (a Trinitat e Tobago) dins lo corrent dau sègle XVII. Lo ducat dispareguèt en 1795 ambé lo partiment de Polonha-Lituània entre Prússia, Russia e Àustria.


text:
Neodimi
Lo neodimi es un element quimic de la taula periodica, de simbòl Nd e de nombre atomic 60. Es un metal gris argentat de la familha dels lantanids. Lo neodimi foguèt descobèrt en 1885 pel quimist austriac Carl Auer von Welsbach. Es present en quantitats significativas dins los minerals coma la monazita e la bastnasita. Lo neodimi se tròba pas a l'estat natural sos forma pura metallica non mesclat als autres lantanids, e generalament deu èsser rafinat. E mai que lo neodimi siá classat dins las tèrras raras, es un element fòrça comun, pas pus rar que lo cobalt, lo niquèl, o lo coire, e es largament espandit dins la crosta terrèstra. La majoritat del neodimi mondial ven de minas chinesas.


text:
Haruki Murakami
Haruki Murakami (en japonés: 村上 春樹; Kyoto, 12 de genièr de 1949) es un escrivan e traductor japonés. Es un dels autors contemporanèus japoneses mai famoses e sos libres son dins las melhoras vendas mondialas. Sas òbras li an valgut d'obtenir mantuna recompensa literària coma lo Prèmi Franz Kafka, lo Prèmi Internacional Frank O'Connor de Racontes e lo Prèmi Jerusalèm, demest mantun autre. Murakami es estat tanben lo traductor de mantuna òbra de l'anglés al japonés coma per exemple The Long Goodbye de Raymond Chandler o Breakfast at Tiffany's de Truman Capote. Una de sas òbras màgers es 1Q84 que se vendèt a mai d'un milion d'exemplars en un mes. Lo jornal anglés The Guardian faguèt l'elògi de Murakami e diguèt d'el qu'èra "demest los melhors romancièrs contemporanèus del mond".
Òbras[modificar | modificar la font]
- 風の歌を聴け (1979)
- 1973年のピンボール (1980)
- 羊をめぐる冒険 (1982)
- 世界の終りとハードボイルド・ワンダーランド (1985)
- ノルウェイの森 (1987)
- ダンス・ダンス・ダンス (1988)
- 国境の南,太陽の西 (1992)
- ねじまき鳥クロニクル (1995)
- スプートニクの恋人 (1999)
- 海辺のカフカ (2002)
- アフターダーク (2004)
- 1Q84 (2009)
- 色彩を持たない多崎つくると,彼の巡礼の年 (2013)


text:
Nucleòl
Lo nucleòl qu'ei un espaci deu nuclèu de las cellulas eucariòtas. B'ei pas desseparat de la rèsta deu nuclèu per cap membrana, mes, au contre, qu'ei simplament un lòc qui apareish en microscopia optica com un (o plusors) punt(s) escur(s). Qu'ei un lòc de grana activitat de transcripcion de l'ADN e, atau, l'endret on e son sintetizats los ARN rinosomics (abreujats ARNr) e on e son associats dab proteïnas e qui, amassas, e vaden las duas sosunitats deus ribosòmas, (los organets cellulars on e son sintetizadas las proteïnas). Per estar visible en microcopia electronica, lo nucleòl qu'ei conegut desempuish lo XIXau sègle, mes qu'ei vertaderament la microscopia electronica qui permetó de'n conéisher l'estructura interna. Lo nucleòl qu'ei logicament compausat de cromatina, d'ARN e de proteïnas. Lo nucleòl non se pòt pas mei véder durant la division cellulara (quand la cromatina b'ei compactada en cromosòmas e que los gens non s'expriman pas mei.


text:
Nòva York
Nòva York (var. Nava York, Nuòva York) (en anglés: New York City, New York) es la vila mai granda dels Estats Units d'America e una de las ciutats principalas del mond en populacion totala e tanben en activitats economicas e culturalas. La vila de Nòva York se tròba a l'extrèm sud de l'estat de Nòva York. La quita vila es dividida en 5 quartièrs (boroughs), Manhattan, Brooklyn, lo Bronx, lo Queens e Staten Island.
Sa populacion totala èra estimada a 8 404 079 abitants en 2004 (23 709 802 abitants dins la region metropolitana). La superfícia totala de la vila es 1214,4 km² (785,5 km² tèrra).
Lo gentilici es nòvayorkés -esa (var. navayorkés -esa, nuòvayorkés -esa).
De grandas entrepresas an lors sètis socials dins la ciutat.
Lo nom d'escais de la vila es "the Big Apple" (la poma granda).
Istòria[modificar | modificar la font]
La region de la futura Nava York qu'èra originalament poblada d'indians Lenape. Que ho explorada per l'explorator Giovanni da Verrazzano peu compte deu rei de França Francés I en bèth l'aperar Nava Engoleime. En 1614, d'Olandés que fondèn ua vila batejada Nava Amsterdam au sud de l'isla de Manhattan. Lo Director-generau, Peter Minuit, que comprè l'isla aus indians Lenape per 60 guilders (ua unitat monetària qui avèva chic o brica de sens entà eths).
En 1664, los anglés que conquestèn la vila en la tornar batejar Nava York, en aunor deu duc de York e d'Albany. A la fin de la Guèrra Anglo-olandesa, la possession anglesa que ho confirmada en escambi de rum.
La nava ciutat anglesa que pravè. Los anglés qu'i fondèn la Columbia University en 1754.
Lo 30 d'abriu de 1789 George Washington qu'i vadó president deus Estats Units.
Los sègle XIX que vedó la vila a créisher mercès a l'arribada massiva d'immigrants e en 1835 que vadó la màger vila deus país en despassant Filadèlfia.
Geografia[modificar | modificar la font]
Nòva York es al nòrd-èst dels Estats Units, al sud-èst de l'estat de Nòva York e a mièg camin aproximadament entre Washington DC e Boston.[1] La situacion dins la boca del riu Hudson a l'ocean Atlantic, que forma un pòrt protegit de forma naturala, a ajudat al creissement de la vila e a contribuït a l'aumentacion de l'importància comerciala de la ciutat. La major part de Nòva York s'estend subre tres illas: Manhattan, Staten Island e Long Island; lo terrenh edificable es escàs e, en conseqüéncia, i a una fòrta densitat de populacion.
Lo riu Hudson s'escorrís a travèrs de la val omònima fins a la badia de Nòva York. Entre Nova York e la vila de Troy lo riu se convertís en un estuari.[2] Hudson separa Nòva York de Nòva Jersey. L'East River fluís dempuèi l'estreit de Long Island e separa lo Bronx e Manhattan de Long Island. Lo riu Harlem, entre los rius East e Hudson, separa Manhattan del Bronx.
Lo territòri de la vila s'es alterat considerablament a causa de l' intervencion umana: s'es ganhat fòrça terrenh als rius dempuèi los temps colonials neerlandeses. Aquò se nòta especialament al sud de Manhattan, ont foguèron menat a tèrme de planificacions coma Battery Park City dins los ans 70 e 80 del sègle XX.[3] D'unas variacions d'altitud dins la topografia foguèron anivellada, particularament a Manhattan.[4]
L'aira urbana de la vila es de 831,4 km².[5] Lo punt mai naut es lo puèg Todt, a Staten Island (124,9 mètres desubre lo nivèl de la mar). Aqueste pujòl es cobèrt de bòsques, ja que es part de la cintura verda de Staten Island.[6]
Personalitats que visquèron a Nòva York[modificar | modificar la font]
Galariá[modificar | modificar la font]
- ↑ Per carretera la distància de Washington, D.C. a Nova York és de 366,9 km, i Boston és a 349,2 km. Google Maps
- ↑ Information about the Hudson River estuary
- ↑ Modèl:Ref-llibre
- ↑ Modèl:Ref-llibre
- ↑ Land Use Facts, New York City Department of City Planning L'aira totala de la ciutat es de 1.214,4 km²: 414,1 km² son aiga e 800,3 km² son tèrra.
- ↑ Modèl:Ref-llibre


text:
Avienguda Rivadavia
L'avienguda Rivadavia qu'ei un deus eish principaus de la ciutat de Buenos Aires e que's perlonga au delà de l'avienguda de General Paz qui marca (amassa dab l'arriu de la Plata e lo Riachuelo) la termièra de la vila. Que dessepara ua meitat sud e ua meitat nòrd de la ciutat portenha e totas las carrèras e aviengudas be cambian lo lor nom en la traucant (a l'excepcion de l'avienguda de 9 de Julio e de l'avienguda de General Paz.
11 de las 16 estacion de la linha A deu Subte que segueish lo percors de l'avienguda de Rivadavia, qui ei tanben traucada per las linhas D e H e qui ved a rollar 83 linhas de colectivos.
Que neish au ras de l'Ostau Arroset com ua carrèra e que segueish parallèla a l'avienguda de Mayo dinc au Palais deu Congrès de la Nacion Argentina que costeja en bèth vàder avienguda. Que trauca mantuns quartièrs de Buenos Aires abans d'acabà's dens la Província de Buenos Aires a Ituzaingó.
Que s'ei aperada, dehens la ciutat, carrèra de Las Torres o de Los Reynos Del Arriba, puish carrèra de la Plata ; en bèth sortir de Buenos Aires qu'èra lo Camino Real del Oeste puish Facundo Quiroga (deu nom deu caudillo de La Rioja qui lo son còs e ho carrejat dinc a Buenos Aires per aqueth camin) e Federacion.
En 1857 que vadó Rivadavia en aumenatge a l'òmi d'estat e purmèr president d'Argentina Bernardino Rivadavia.


text:
Derry
Derry o Londonderry (en anglés) o ben Doire o Doire Cholm Chille (en irlandés), sovent sonat la Maiden City, es una ciutat d'Irlanda del Nòrd. La vièlha vila fortificada s'espandís sus la riba oèst de la ribièra Foyle, e la ciutat actuala cobrís a l'encòp las ribas èst (waterside) e oèst (Cityside) que son religadas per dos ponts. Lo districte s'espandís dins las zonas ruralas al sud-èst de la ciutat. La populacion de la vila sola èra de 83 652 personas en 2001. L'airal urban de Derry (qu'inclutz Culmore, New Buildings e Strathfoyle) ten una populacion de 90 736 personas e es la segonda vila d'Irlanda del Nòrd, e la quatrena d'Irlanda tota.
Disputa sul nom[modificar | modificar la font]
Lo nom oficial de la ciutat es Londonderry dempuèi una decision recenta de la nauta cort (genièr de 2007) e es aquel qu'apareis sus las mapas. Mas la vila es fòrça coneguda coma Derry, qu'es una anglicizacion de l'irlandés Doire, que significa "bòsc de garrics". Lo nom foguèt cambiat de Derry en Londonderry en 1613 pendent lo procèssus de colonizacion nomenat Plantation of Ulster . Ça que la, fòrça irlandeses, a l'ostal o a l'estrangièr, preferisson sempre d'utilizar Derry, alara lo quite nom de la ciutat es un subjècte de bregas. Derry es utilizat per los nacionalistas d'Irlanda del Nòrd; los Unionistas preferisson lo nom oficial de la ciutat, Londonderry. Dins la Republica d'Irlanda, la ciutat e lo comtat son gaireben sempre apelats Derry.


text:
565
Cronologia mensuala:
Gen - Feb - Mar - Abr - Mai - Junh
Julh - Ago - Set - Oct - Nov - Dec
Cronologias tematicas:
Literatura - Musica - Sciéncia - Espòrt
Aquesta pagina concernís l'an 565 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Empèri Roman d'Orient[modificar | modificar la font]
Mòrt de l'emperaire Justinian Ièr lo 14 de novembre. Foguèt remplaçat per Justin II.
America[modificar | modificar la font]
Palenque[modificar | modificar la font]
Mòrt de K'an Joy Chitam Ièr lo 8 de febrier. Foguèt remplaçat per Ahkal Mo' Naab' II lo 4 de mai.


text:
Comtat d'Anglatèrra
Los comtats d'Anglatèrra son de zonas administrativas, geograficas e politicas d'Anglatèrra. Administrativament, Anglatèrra, fòra del Grand Londres e de las islas Scilly, es devesida en 83 comtats. Los comtats pòdon consistir en un districte unic o estre devesits en mai d'un districtes. 27 d'aqueles comtats son devesits en districtes e tenon un conselh de comtat. Sièis comtats, cobrissent las grandas aglomeracions, son dits comtats metropolitans. An pas de conselhs de comtat, e mai que d'unas foncions sián organizadas a l'escala del comtat pels districtes agisson conjuntament.


text:
Auberville
Auberville es una comuna normanda, situada dins lo departament de Calvadòs e la region de la Bassa Normandia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Auberville Es una municipalitat littorale de la Còsta Fleurie, situada entre Villers-sus-Mar a l'oèst e Houlgate a l'èst.
Auberville est une commune littorale de la Côte Fleurie, située entre Villers-sur-Mer à l'ouest et Houlgate à l'est.
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
{{Image label|x= 2.62
Istòria[modificar | modificar la font]
Dels registres archéologiques an permeses de metre a jorn dels sépultures mérovingiennes.
Des fouilles archéologiques ont permis de mettre au jour des sépultures mérovingiennes.


text:
Bonnet (Mòsa)
Bonnet es una comuna francesa administrada per lo departament de Mòsa de la region de Lorena.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Casqueta es un modèst vilatge sus la rota de Nancy a Orléans, a mes camin entre Vaucouleurs sus la Meuse e Joinville sus la Marna. La siá célébrité lududes ven de lo sieu ancian Eglise #que protegís lo cavòt de Sant Florentin.
Sant Florentin #far partida de la pléiade de ascètes #qu'a Modèl:La s- #emigrar islas britanicas sul continent per i cercar la perfeccion crestiana.
Fils d'un rei d'Escòcia, Sant Florentin se vei un jorn prepausar per lo sieu paire d'èsser associat al tròn. Mogut per una aspiracion de Detlo-Anautit, el se enfuit pendent la nuèch. Trenta chevaliers an enviat a la siá persecucion mas Sant Florentin multitud als pès la corona #que presentan e lo convertit a lo sieu pròpri ideal.
En afranquint alavetz la mar, dicha la legenda, sus una immensa crotz de bòsc aportat per un angel, los fugitifs abòrdan la França. "Nosautres cal renonciar (separar) e Dieu servir", la siá dicha lo sieu cap. E los en abandonant arriba per monts e per val als confins del Austrasie e de la bourgogne, a Casqueta. En amagant lo sieu títol e lo sieu nom, se loga, per humilité, a las gents del luòc coma porcher.
Pendent trenta dos ans,Sant Florentin portarà una vida abjècta, en butte a las méchancetés de #çò que lududes reprotxaran de négliger la siá vegada pel prec, mas venjat pels miracles #que dison la siá aplicacion al dever d'estat e venerat pels humbles #qu'el réconforte e guérit.
- Venir un jorn o satan #resòlvre de l'experimentar. Florentin I aviá una cœur e se remembrava siens, de lo sieu país, #que ne demorava volontàriament sens nòvas. Lo demòni, jols molzuts d'una filha de rei se presenta a lududes, lududes dicha #qu'es, ludut parlar de lo sieu Escòcia alunhat e ludut prepausa, al meteis temps que l'anèl del matrimòni, d'i tornar fin finala.
Tres jorns pendent, lo pâtre #lutar contra los séductions de la jove filha e contra los sieus pròpris remembres. A la fin per caçar lo obsession, #levar la massue #que lududes servissiá a dirigir las bèstias e @frapper la pretenuda princessa. Sulpic aquela aicí #abandonar los sieus molzuts de emprunt e Florentin #reconéisser lo diable. Apurat, Se #endormir sus luòc. A lo sieu réveil una font fluïa a la endroit ont i aviá clauat la siá massue. Es encara uèi la fontaine venerada de Sant Florentin ont nombre de malauts #èsser antany guéris.
Avertit per un angel que lo tèrme de la siá vida sarrava, Sant Florentin #far venir lo curé, lududes #revelar la siá reiala origina e #demandar #qu'après la siá mòrt lo sieu còrs, depausat sus un carri enganchat de dos braus roges, siá enterré al luòc o s'arturaràn aqueles animals.
Environat lèu de la vénération populara, aquel cavòt #donar naissença a la glèisa. En 960 Sant Gérard, avesque de Toul, #desvolopar lo culte de Sant Florentin e a Modèl:La s mini- e Modèl:S- #caler engrandir la glèisa en rason de l'afluéncia dels pelegrins en venent de tota l'Euròpa. Los aliénés, los nervioses i imploraient lo sieu guérison. Jos Louis XIV un soldat, victima de la guèrra, i #recobrar l'usatge de los sieus membres. A Modèl:La s-, la vila de Bar lo Pòrti pagava de bon gra lo pelegrinatge a Casqueta a las aliénés #que dépendaient d'ela. De tot temps Sant Florentin i aguèt invocat contra las divèrsas formas de temor en rason de la paur #que lududes #parlar satan.
La glèisa de Casqueta a classificat monument istoric dempuèi 1909.
Los principals episòdis de la vida de Sant Florentin an evocat en un continuament de 19 pinturas murales (classificada M.Ora 1907). Una inscripcion sul darrièr aficha rajouté en lo moment de la restauracion de 1876, repren un cartouche ancian, en donant la dade 1500 e lo nom del révérend Paire Mathieu, sens #que se pòsca saber se s'agís de la data d'execucion e del nom del pintor.
Lo cavòt de Sant Florentin (lo en jasent, classificada M.Ora 1907) se tròba al caireforc del transept e data de la fin de la Modèl:S-. En lo moment dels pelegrinatges, se fasiá passar los malauts entre los cinc piliers #que sostenon al en jasent del Sant.
UNAS AUTRAS CURIOSITATS DE CASQUETA:
Lo nòstre typique albereda de las tilleuls #que portarà a la fontaine de Sant Florentin e dins l'airal de diversió (extremitat del pòble, direccion Joinville).
La comuna-escor (1852), bastissa çò de mès d'estructurat del costat.
Lo égayoir, conca semi circulara a pendent doç que # se banhava los cavals (extremitat del pòble, direccion Gondrecourt lo chateau).
L'òrta conservatoire(memòria de las nòstras òrtas localas), las fontaines, lavoirs, castèls, ostals de caractèr e lo ancià presbytère a descobrir en esbaladant dins lo pòble. Vista panoramique dels parcs eolianes installats sus la municipalitat retent-vos près de la "crotz del molin a vent".
Bonnet est un modeste village sur la route de Nancy à Orléans, à mis chemin entre Vaucouleurs sur la Meuse et Joinville sur la Marne. Sa célébrité lui vient de son antique Eglise qui abrite le tombeau de Saint Florentin.
Saint Florentin fit partie de la pléiade d'ascètes qui au Modèl:S- émigra des îles britanniques sur le continent pour y chercher la perfection chrétienne.
Fils d'un roi d'Écosse, Saint Florentin se voit un jour proposer par son père d'être associé au trône. Mû par une aspiration d'En-Haut, il s'enfuit durant la nuit. Trente chevaliers sont envoyés à sa poursuite mais Saint Florentin foule aux pieds la couronne qu'ils présentent et les convertit à son propre idéal.
Franchissant alors la mer, dit la légende, sur une immense croix de bois apportée par un ange, les fugitifs abordent la France. "Il nous faut départir (séparer) et Dieu servir", leur dit leur chef. Et les quittant il arrive par monts et par vaux aux confins de l'Austrasie et de la bourgogne, à Bonnet. cachant son titre et son nom, il se loue, par humilité, aux gens du lieu comme porcher.
Durant trente deux ans,Saint Florentin mènera une vie abjecte, en butte aux méchancetés de ceux qui lui reprocheront de négliger son troupeau pour la prière, mais vengé par les miracles qui disent son application au devoir d'état et vénéré par les humbles qu'il réconforte et guérit.
Vint un jour ou satan résolut de l'éprouver. Florentin avait un cœur et se souvenait des siens, de son pays, dont volontairement il restait sans nouvelles. Le démon, sous les traits d'une fille de roi se présente à lui, lui dit qui il est, lui parle de son Écosse lointaine et lui propose, en même temps que l'anneau du mariage, d'y retourner enfin.
Trois jours durant, le pâtre lutta contre les séductions de la jeune fille et contre ses propres souvenirs. À la fin pour chasser l'obsession, il leva la massue qui lui servait à diriger les bêtes et frappa la prétendue princesse. aussitôt celle ci quitta ses traits d'emprunt et Florentin reconnut le diable. Épuisé, il s'endormit sur place. A son réveil une source coulait à l'endroit où il avait fiché sa massue. C'est encore aujourd'hui la fontaine vénérée de Saint Florentin où nombre de malades furent jadis guéris.
Averti par un ange que le terme de sa vie approchait, Saint Florentin fit venir le curé, lui révéla sa royale origine et demanda qu'après sa mort son corps, déposé sur un char attelé de deux taureaux rouges, soit enterré au lieu ou s'arrêteront ces animaux.
Entouré bientôt de la vénération populaire, ce tombeau donna naissance à l'église. En 960 Saint Gérard, évêque de Toul, développa le culte de Saint Florentin et au Modèl:S mini- et Modèl:S- il fallut agrandir l'église en raison de l'affluence des pèlerins venant de toute l'Europe. Les aliénés, les nerveux y imploraient leur guérison. Sous Louis XIV un soldat, victime de la guerre, y recouvra l'usage de ses membres. Au Modèl:S-, la ville de Bar le Duc payait volontiers le pèlerinage à Bonnet aux aliénés qui dépendaient d'elle. De tout temps Saint Florentin fut invoqué contre les diverses formes de crainte en raison de la peur que lui causa satan.
La glèisa de Bonnet est classée monument historique depuis 1909.
Les principaux épisodes de la vie de Saint Florentin sont évoqués dans une suite de 19 peintures murales (classées M.H. 1907). Une inscription sur le dernier panneau rajouté lors de la restauration de 1876, reprend un cartouche ancien, donnant la dade 1500 et le nom du révérend Père Mathieu, sans qu'on puisse savoir si il s'agit de la date d'exécution et du nom du peintre.
Le tombeau de Saint Florentin (le gisant, classé M.H. 1907) se trouve à la croisée du transept et date de la fin du Modèl:S-. Lors des pèlerinages, on faisait passer les malades entre les cinq piliers qui supportent le gisant du Saint.
AUTRES CURIOSITÉS DE BONNET:
Notre typique allée des tilleuls qui vous mènera à la fontaine de Saint Florentin et à l'aire de détente (extrémité du village, direction Joinville).
La mairie-école (1852), édifice le plus architecturé du canton.
l'égayoir, bassin semi circulaire à pente douce dans lequel on baignait les chevaux (extrémité du village, direction Gondrecourt le chateau).
Le verger conservatoire(mémoire de nos vergers locaux), les fontaines, lavoirs, châteaux, maisons de caractère et l'ancien presbytère à découvrir en se baladant dans le village. Vue panoramique des parcs éoliens installés sur la commune en vous rendant près de la "croix du moulin à vent".
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
|2008=217 |2009=217 |cassini=4841 |senscomptesdobles=1962}}
Lieux et monuments[modificar | modificar la font]
[[Image:BonnetMeuse2.jpg |2008= |2009= |cassini= |senscomptesdobles=1962}}


text:
1345
Aquesta pagina concernís l'an 1345 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Acabament dei trabalhs principaus de la bastida de la Catedrala de Nòstra Dama de París.
Euròpa[modificar | modificar la font]
Empèri Bizantin[modificar | modificar la font]
Perseguida de la guèrra civila acomençada en 1341. Joan VI Cantacuzèn obtenguèt tornarmai l'ajuda de seis aliats turcs d'Esmirne e poguèt melhorar sa posicion en Tràcia après la destruccion dau principat dirigit per son ancian generau Momchil (batalha de Peritheorion, 7 de julhet). En parallèl, foguèt assassinat a Constantinòple lo megaduc Alexis Apokaukos (11 de junh), un dei responsables principaus de la guèrra e un sostèn important de la regéncia. A partir d'aqueu periòde, la posicion de l'empetratritz Ana de Savòia èra perduda maugrat una resisténcia qu'anava durar fins a 1347.
D'autre part, se debanèt un eveniment grèu per l'Empèri en setembre quanf Serres tombèt ai mans dei Sèrbes après una lònga resisténcia. D'efèct, ocupant la mitat de l'Empèri Bizantin de 1341, lo rèi sèrbe Stefan Dusan se proclamèt alora « emperaire dei Sèrbes e dei Romans » entraïnant de pèrdas territòrialas grèvas per l'Empèri e la formacion d'una menaça importanta en Grècia.
Mond[modificar | modificar la font]
Arts[modificar | modificar la font]
Arquitectura[modificar | modificar la font]
Acabament dei trabalhs principaus de la bastida de la Catedrala de Nòstra Dama de París. Presentant d'estiles gotics variats en causa de sa lònga construccion acomençada en 1163, lo bastiment conoguèt una restauracion fòrça importanta de 1844 a 1864. Foguèt classat Monument Istoric en 1862 e Patrimòni Mondiau de l'Umanitat en 1991.
Sciéncias e tecnicas[modificar | modificar la font]
Engenhariá[modificar | modificar la font]
Utilizacion de molins de vent en Olanda per accelerar l'assecament de tèrras.


text:
Esparròs
Esparròs (oficialament en francés Esparros) qu'ei ua comuna d'Occitània, en Gasconha, Bigòrra e eras Baronias Gasconas. Administrativament, que's tròba en departament francés deths Hauts Pirenèus.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Lòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- Portau de Gasconha
-
[[Categoria:Comuna de Bigòrra}}, Baronias Gasconas |region={{Miègjorn-Pirenèus]]


text:
Jules Mazarin
Jules Mazarin (vadut Giulio Mazarino - Pescina, lo 14 de julhet de 1602 - lo 9 de març de 1661) que ho un cardinau òmi d'estat francés d'origina italiana qui comencè per servir lo Papa. Que joguè un ròtle politic màger durant la minoritat de Loís XIV vadent hèra impopular au punt qu'ua literatura contra eth que circulè en França dab lo nom generic de mazarinada.
- Naissença dins los Abruces
- Personalitat italiana del sègle XVII
- Personalitat francesa del sègle XVII
- Personalitat del Regim Ancian
- Personalitat politica del Regim Ancian
- Diplomata francés
- Ministre del Regim Ancian
- Ministre de Loís XIV
- Personalitat de la Fronda
- Duc de Nevèrs
- Abat de Clunhic
- Evesque de Mètz
- Cardinal francés
- Cardinal italian
- Bibliofil
- Naissença en 1602
- Decès en 1661


text:
Quinta (solfegi)
En musica ua quinta qu'ei un intervau de 5 grads enter duas nòtas atau desseparadas per 3 ton e un miei ton. Aquò qu'ei per exemple lo cas enter lo do e lo sol (en comptar do, re, mil, fa e sol, òm compta efectivament cinc nòtas).
Deu punt de vista de la musica acostica ua quinta qu'ei la relacion enter duas nòtas qui las loas fribaciacion respectiva b'ei un repòrt de 1,5 (sia 2/3), çò qui vòu díser que quan l'ua e vibra 2 vegadas, l'auta que vibra 3 còps.
La quinta qu'ei l'intervau enter las còrdas deus instruments de la familha deu vriulon, despuish aqueth darrèr dinc a violoncèl (la contrabassa demorant un pauc en dehòra d'aquesta familha).


text:
Banka
Banka en basco o Banca en francés qu'ei ua comuna deu Bascoat, en Baisha Navarra. Administrativament, que's tròba dens lo departament deus Pirenèus Atlantics.
Lo nom gentilici qu'ei bankar.
L'arriu d'Aldude que trauca la vila.
Las comunas tòcatocantas que son Sent Estève de Baigòrri au nòrd, Anhauze e Lasa au nòrd-èst, Aldudas e Urepele au sud-oèst, Baztan dens la Comunautat Forala de Navarra a l'oèst, Luzaide dens la Comunautat Forala de Navarra a l'èst e Erroibar dens la Comunautat Forala de Navarra au sud.
Que s'i parla lo dialecte haut-navarrés de la lenga basca.
.


text:
Mar Mòrta
La mar Mòrta (var. mar Morta) es un lac d'aiga salada de l'Orient Mejan. D'una superfícia approximativa de 1050 km², es alimentada per lo riu Jordan e bordada per Israèl e Jordania. Quand la salinitat mejana de l'aiga de mar es de 2 a 4 %, aquela de la mar Mòrta es de gaireben 27,5 %. Pas cap de peisses e pas cap d'alga (macroscopica) pòdon subsistir dins de talas condicions, es çò que li balha lo nom de « mar Mòrta ». En realitat, aquela mar es pas completament mòrta pr'amor que se sap uèi que d'organismes microscopics (plancton, bactèris (alofilas e alobactèris), etc.) i vivon.
La baissa de la pluviometria, començada fa gaireben 40 000 ans, entrainèt, en rason d'una evaporacion fòrça fòrta, una regression del lac e una aumentacion constanta de sa salinitat.
Aquesta « aiga » es una solucion de sals que sa concentracion diferís grandament de la salinitat normala d'un ocean. Lo clorur de magnèsi e lo clorur de sòdi son los principals compausants d'aquela solucion. Ricas en minerals, las aigas de la mar Mòrta son reputadas per sonhar lo psoriasi e los raumatismes.
La massa volumica de l’aiga de la mar Mòrta (1240 kg/m³) es tala qu'un èsser uman i pòt flotejar sens cap de problèma.
La mar Mòrta es lo ponch pus bas de la tèrra (417 m jos lo nivèl de la mar).
La mar Mòrta baissa d'un mètre per an.
L'avenidor de la mar Mòrta[modificar | modificar la font]
Coma la mar d'Aral e lo lac Chad, la mar Mòrta perdèt, aquelas cinquanta darrièras annadas, lo tèrç de sa superfícia. L'assecament es tal qu'una larga benda de tèrra fendilhada la devesís uèi en doas concas distintas. La cause essenciala es la subresplecha creissenta del riu Jordan, la seuna unica font d'aiga doça, per l'irrigacion. Una autre causa importanta es l'evaporacion de volums importants d'aiga per las usinas de produccion de sal de la mar Mòrta. Serián responsablas de l'évaporacion de 300 000 000 m3 d'aiga per an.
La reduccion de la superfícia de la mar Mòrta se perseguís jorn aprèp jorn, e crèa a tèrme un risc ecologic, economic e geoestrategic dins la region.
Una solucion seriá de cavar un canal (nomenat « Canal de la Patz ») dempuèi la mar Roja, sus una longor de 180 km. La diferéncia de nivèl permetriá d'apondre una centrala de produccion d'electricitat e tanben bastir una centrala de dessalament. A la fin de 2006, la Banca Mondiala, l'Union Europèa, Japon e los Estats Units financièron un estudi e lo còst total del projècte es estimat a 3 o 4 miliards de dolars.
Aquela solucion ja foguèt ensajada en 1902 per Theodor Herzl, mas dempuèi la mar Mediterranèa mai pròche. Un dels projèctes consistiguèt en un canal sosterranh. Los primièrs mètres foguèron inaugurats per Menahem Begin, mas l'escavament foguèt arrestat puèi l'idèa abandonada en 1985.
Seguent los Acòrdis d'Òslo en 1993, l'idèa es de pompar l'aiga de la mar Roja fins a las montanhas pròche del golf d'Akaba (600 m en dessus del nivèl de la mar Mòrta). Puèi un canal de 184 km (134 d'entre eles cobèrts) seriá cavat en territòri jordanian per menar l'aiga. Mas d'organizacions environamentalas an de dobtes serioses a respècte d'aquela solucion, en particular per quant als impactes negatius sus l'ecosistèma.
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Ligams exteriors[modificar | modificar la font]
- (fr) Photos de la mer Morte (Jordanie)
- (fr)[ http://worldpictures.wordpress.com/2007/08/04/images-de-la-mer-morte/ Autres images de la mer Morte ]
- (fr) Photos de la mer Morte en Israël


text:
Jocavièlh
Jocavièlh[1][2] (oficialament en francés Jouqueviel) es una comuna lengadociana en Segalar situada dins lo departament de Tarn e la region de Miègjorn-Pirenèus.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
- Jol Regim Ancian, lo vilatge èra aparatper un castèl, pilhat a partir del 9 de febrièr de 1790.
- Al luòc de "Lo Tèl", lo 6 agost de 1944, un violent combat opausèt la 4214a companhiá FTP-MOI (Francs Tireurs et Partisans, Main d'oeuvre immigrée) - als soldats alemands venguts de Carmauç per desfar los terroristas poloneses, trobar los desertors georgians e lors oficièrs prisonièrs del maquis. La batalha faguèt 8 mòrts civils e 21 partisents [3].
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
- Glèisa: Los Enfornats
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Patrici Pojada, Repertòri toponimic de las comunas de la region Miègjorn-Pirenèus, Nouvelles Éditions Loubatières, 2009, ISBN 978-2-86266-573-3
- ↑ Sit Toponimia occitana
- ↑ (fr)Raymond Fournier, Terre de combat - Récits sur la Résistance, réédition ANACR Tarn - Aveyron, 1999


text:
Còp de ponh
Se nomena còp de ponh als còps que s'infligen amb lo ponh cerrat, copant, generalament a autre persona, amb l'intencion de defensa o ataca.
La tecnica del còp de ponh ordinari s'executa cerrant lo ponh e copant amb lo meteis, alineat orizontalament amb lo braz, sent l'element d'aplicacion de chasque la forza exercida lo braz. Ay autre variante de còp de ponh dins la que lo ponh se coloca vertical (amb la palma de la man mirant acia un lateral en vegeda d'acia ajos) e mirant ligerament acia dejós en relacion al braz, de forma que los deds que golpeen sean únicament l'índic e lo corazón. Es aqueste últim lo còp de ponh utilizat normalament en Kung-Fu e lo recomendat per aquel qu'aya pas tenit un entrenamient apropiat (ya que d'aquesta forma es fòrça mai difícil romperse la munheca en cas de farlo mal).
Se emplea lo còp de ponh, amb diferentes nombres e distintas tecnicas variantes, en fum d'arts marcialas, amb sistèmas de defensa e ataca personala sens armas, coma dins lo Tai-Jitsu.
Conegut tanben coma puñetazo en Espanha, trompón, quiño o puñete en America Latina.


text:
Domicilium : Caçaire immobiliari, Garona Nauta, Occitània, França.
Desiratz aquesir un ben immobiliari.
Avètz pas léser o demoratz pas emper’aquí ?
Domicilium cerca, visita e tròba per vosautres.
Caçaire Immobiliari : la responsa a faiçon per totas recercas immobiliàrias.
Domicilium
- Cercatz una abitacion : residéncia principala o residéncia secondària - immobiliari ancian o immobiliari nòu - apartament de classa bèla o lòtjament BBC – primo-accedent o imboliàri de luxe – espaci atipic o construccion classica – demòra de caractèr o abitat ecologic.
- Consideratz un plaçament dins la pèira e/o aspiratz a una rentabilitat imediata ; desiratz investir dins l'immobiliari e/o defiscalizar ; cercatz de realizar un investiment patrimonial ou far una acquisicion en viatgièr.
- Cercatz de fonzièr bastit o non bastit per una futura promocion o un lotejament ; volètz acquesir de locals professionals o trobar un novèl site d’implantation per vòstra Societat.
- vòstre caçaire immobiliari
- recèrca totes tipes de bens immobiliaris per usança de demorança o d’activitat professionnala : apartament, estudiò, lòft, duplex, lòtjament haussmannian, ostal de familha, bastida, ostal de vila, demòra de prestigi, ostal borgés, chartosa, tolosana, ostal de vilatge, castel, castelet, ostal de mèstre, proprietat, demòra graciosa, bòria, platèu, tenalhs, granièr o cava d’asegar, local professional, fonds de comèrci, magazin, drech d’arrendament, escrivaniá, entrepaus, talhièr, garatge, parcatge, barcassa, terrenh, ostalici, els.
Posicionat del costat acheteur (particular, professional o investitor), ofrissent un servici immobiliari personalizat (amb d’onoraris a la resulta) confòrme a una carta de qualitat reconeguda, Domicilium
– cèrca clients dins lo mercat tot, tròba e negocia al just prètz aquel ben immobiliari segon vos pròpris interesses.
Caçaire immobiliari, caçaire d’apartaments, cercaire immobiliari o caçaire de bens, Domicilium : l’experiéncia al servici de l’aqueridor dins lo Sud Oèst.
De fach, precursor e lidèr dins l’activitat de mentorat immobiliari e de recèrca immobiliària en Occitània, la còla de Domicilium
- sèt caçaires immobiliaris e un malhum de partenaris/professionals immobiliaris qualificats especialistas del Sud Oèst - vous acompanha pendent tot vòstre projècte.
Que s’agisca de Tolosa cèntre
o de barris contigús, del còr istoric de la Ciutat de las Violètas o de barris en mutacion servits pels transpòrts en comun, de zònas urbanas en periferia de la Vila Ròsa
o del Grand Tolosa, Domicilium
respond a vòstras espèras sus l’ensem del mercat immobiliari tolosenc.
Conselh immobiliari experimentat, aprèp l’estudi de vòstre quasèrn de cargas, vòstre caçaire de bens Domicilium
ofrís egalament sas prestacions immobiliàrias
a faiçon dins las diferentas aglomeracions limitròfas a Tolosa, atal coma dins totas vilas e vilatges d’Occitània.
Per tota entresenha complementària sus nòstra activitat, vos convidam a consultar lo present site dins una de las versions integralament reviradas o tanben :
- nos telefonar : 05 62 27 22 60
- nos escriure o nos rescontrar :
- e-mail : contact@domicilium.fr
- Adreiça : 15 carrièra Sant Bernard, 31000 Tolosa - (plan Google Maps)
(metrò : sortida Joana d'Arc - parcatge : Joana d'Arc ou Victòr Hugò)


text:
Bais (Mayenne)
Bais es una comuna francesa, situada dins lo departament de Mayenne e la region dels Païses de Léger.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
La localité a banhat per la Aron, afluent de la Mayenne.
La localité est baignée par l'Aron, affluent de la Mayenne.
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Lo vilatge a situat sus un luòc gallo-romain, nomenat Baidiacia[ref. necessària].
A testificat al Sègle IX jos la forma latinisée Bediscum[1], Tèrme probablament basat en lo gaulois bedo- fosse, canal (> francés bief) o mens probablament sus betua, bouleau (vièlh francés boul del derivat betulla).
Lo suffixe -iscum es aicí pauc clar, a mens #que s'agiguèsse pas d'un error en la latinisation medievala, per analogie amb las paraulas francesas en avent la terminaison -ais, efectivament sortida de -iscu(m) #que convidan pas pas aicí doncas que servís a crear d'adjectius de nacionalitat a l'origina, de contunh dels gentilés.
Le village est situé sur un site gallo-romain, nommé Baidiacia[ref. necessària].
Il est attesté au Modèl:IXe siècle sous la forme latinisée Bediscum[2], terme probablement basé sur le gaulois bedo- fosse, canal (> français bief) ou moins probablement sur betua, bouleau (vieux français boul du dérivé betulla).
Le suffixe -iscum est ici peu clair, à moins qu'il ne s'agisse d'une erreur dans la latinisation médiévale, par analogie avec les mots français ayant la terminaison -ais, effectivement issue de -iscu(m) qui ne convient pas ici puisqu'elle sert à créer des adjectifs de nationalité à l'origine, puis des gentilés.
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Albert Dauzat e Charles Rostaing, Diccionari étymologiques dels noms de luòcs a França, edicions Larousse 1968.
- ↑ Albert Dauzat et Charles Rostaing, Dictionnaire étymologiques des noms de lieux en France, éditions Larousse 1968.


text:
Satellit artificial
Un satellit es un objècte fabricat per l'òme e lançat dins l'espaci e que, gràcias a sa velocitat, es capable de se manténer a una orbita establa a l'entorn de la Tèrra o d'un autre còs celestial. Aquesta mena d'objècte se deu distinguir dels satellits naturals coma per exemple la luna, qu'es un satellit natural de la Tèrra.
Lo primièr satellit artificial, Sputnik 1, foguèt lançat per l'Union Sovietica en 1957. Dempuèi, de milièrs de satellits foguèron lançats a l'entorn de la Tèrra. D'unes satellits, coma l'estacion espaciala, foguèron lançats en mai d'una part e assemblats en orbita. Los satellits jògan uèi un ròtle important a l'encòp al nivèl economic (telecomunicacions, posicionament, prevision meterologica), militar (entresenha) e scientific (observacion astronomica, microgravitat, observacion de la Tèrra, oceanografia, altimetria). Son mai que mai venguts d'aisinas indispensablas per la compreneson de l'univèrs fisic, la modelizacion dels cambiaments climatics e lo foncionament de la societat de l'informacion.


text:
Ambilly
Ambelyi en arpitan (Ambilly en francés) es una comuna arpitana de Savòia, situada dins lo departament de la Nauta Savòia e la region de Ròse-Aups.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Ambilly Se situa en la banlèga nòrd de Annemasse, dins la frontièra amb la Soïssa. Es la mai pichona municipalitat del departament de la Anautita-Savoie, mas tanben de las Savoie.
Ambilly se situe dans la banlieue nord d'Annemasse, à la frontière avec la Suisse. Elle est la plus petite commune du département de la Haute-Savoie, mais aussi des Savoie.


text:
Nascut al Palais Reial de Drottningholm, près d'Estocòlme, lo jorn 16 de junh de l'an 1858, filh del futur rei Òscar II de Suècia e de la princessa Sofia de Nassau. En naissent li foguèt autrejat lo títol de pòrti de Värland. Gustau èra felen de la part de paire del rei Òscar Ièr de Suècia e de la princessa Josefina de Leuchtenberg, e per linha mentre mairala del grand pòrti Guillem I de Nassau e de la princessa Paulina de Württemberg.
Lo 20 de setembre de l'an 1881 se maridèt a Estocòlme amb la princessa Victòria de Baden (Sophie Marie Viktoria von Baden). La princessa Victòria èra filha del grand pòrti Frederic I de Baden e de la princessa Luïsa de Prússia e doncas èra felena del kàiser de l'unificacion alemandaGuillem Ièr de Prússia. Lo coble aguèt tres filhs:
SAR Lo rei Gustau VI Adòlf, nascut a Estocòlme en 1883 e mòrt en 1973. Se maridèt en primièras nòças amb la princessa Margarida del Reialme Unit que n'aveusèt l'an 1920. Tres ans après amb lady Louise Mountbatten.
SAR Lo prince Guillem de Suècia, nascut a Estocòlme en 1884 e mòrt dins la capitala escandinava en 1965. Se maridèt l'an 1914 amb la granda duquessa Maria de Suècia, que se ne divorcièt quatre ans après.


text:
Regions e Pòbles Solidaris
Regions e Pòbles Solidaris o RPS es una federacion de partits politics autonomistas del centre e del centre-esquèrra sus lo territòri de l'estat francés.
Revendicacions[modificar | modificar la font]
A son congrès que s'acampèt a Brinhogan, en Bretanha, lo 25 d'agost de 2005, adoptèt las proposicions seguentas :
- Ratificacion per França de la Carta europèa per las lengas minorizadas, modificacion de l'article 2 de la Constitucion estatala e oficializacion de las lengas concernidas dintre lor espaci territorial.
- Segon las disposicions novèlas balhadas per l'article 72 de la Constitucion estatala, creacion de regions amb estatut especific en Savòia, al País Basc e Catalonha, establiment d'un airal administratiu de Bretanha inclusent lo departament del Léger Atlantic, e creacion d'una interregion occitana.
- Enançada e mesa en plaça d'un règlament politic per las revendicacions autonomistas, notablament en Corsega ont vòl instaurar un procèssus de patz coma foguèt lo cas en Grand Bretanha e en Espanha.
- Aveniment d'una Republica federala en França.
- Drech de rapròchament pels presonièrs còrses, basques, bretons e occitans.
Partits membres[modificar | modificar la font]
- En Occitània, lo Partit Occitan.
- Al País Basc Nòrd, EAJ-PNB, Partit Nacional Basc ; Eusko Alkartasuna (partit socialdemocrata basc) (EA) ; Abertzalen Batasuna (observator).
- En Catalonha Nòrd, lo Bloc Català (Blòc Catalan) ; Esquerra Republicana de Catalunya (ERC).
- En Bretanha, Union Democratica Bretona (UDB); Frankiz Breizh (Bretanha liura).
- En Savòia, lo Movement Region Savòia.
- En Corsega, lo PNC, Partit de la Nacion Còrsa.
- En Alsàcia, l'Union del Pòble Alsacian.


text:
Lo plaser de perpensar e d'escríver en lenga gascona. Aquiu qu'avetz lo men caièr aubrit.
dilluns, 11 d’abril de 2011
Le lenco de les Lanas de Gasconha
Lengua e luenga (de prononciar loenga) que son duas formas eretadas deu hons lexicau comun enter aragonés e gascon, rèsta d’un ipotetic diasistèma transpirenenc deu quau aragonés, benasqués e gascon e serén los eretèrs. Aus mots lengua e luenga (llengua/lluenga en benasqués) que i podem hornir ua lista de mots tan fonamentaus com ta, pai, mai (tà, pair, mair en grafia occitana) etc. comuns a las tres lenguas e sonque ad eras.
Totun, se luenga ei tipicament e exclusivament pirenenc, n’ei pas lo cas de lengua, forma pangascona emplegada, per exemple, per l’escrivan lomanhòu Joan Giraud d’Astròs (sègle XVII). Un variant de lengua qu’ei lenga, resultant de la simplificacion gu > g ben coneguda en gascon com en catalan. Aquera simplificacion fonetica que podó èster facilitada per l’influéncia de l’occitan de Tolosa (lenga) e de la deu francés (langue).
L’abat Vincens Foix qu’ei l’autor d’un diccionari gascon-francés segon los parlars de las Lanas e de Baish-Ador (Labord). Qu’amassa doncas mots deu gascon clar (on e's ditz "la lenco") e deu gascon maritim (dit gascon "negue": le lenco). Lo gascon maritim que cobreish un airau pro larg qui va de las lanas girondinas dincau país basc (Labord, e autes còps Sent Sebastian dab quauques lòcs mes de Guipuscoa), sia, uei lo dia, un airau de 150 km de long sus ua largor de 50 km, haut o baish.
Aqueth diccionari magistrau, redigit enter 1885 e 1932, que demorè inedit dincà 2003, quan las premsas universitàrias de Bordèu e s’encarguèn de’u hèr paréisher. La forma referenciau en aqueth diccionari n’ei pas lengua senon lenco (grafiat léncou per l’autor). Que deu provenir de lenqüa, o sia lengua > lenqüa (léncoa) > lenco. Un variant considerat com minoritari per Foix qu'ei lenca (grafiat lénque per l'autor).
L’obratge de Vincens Foix qu’ei hèra interessant en tot hornir un sarròt d’expressions e d’idiomatismes gascons. Per exemple, per lenco :
Tira le léncou d’un pam.
Se gnaca le léncou.
Le léncou que ba toustém.
Lou bos petit qu’a fort de léncou.
Abe le léncou loungue.
Quegn’uoü lencou !
N’a pas lencou.
Ne pas esta mèste de le sou léncou.
Qu’a u léncou égnférnable.
N’a pas lou hioü a le lencou.
Que l’èï sus le lencou.
Aquere hemne qu’es uoü machante léncou, uoü léncou de serp.
Cop de léncou.
Que l’an hèt le léncou.
Prene léncou.
Qui léncou a / A Rome que ba.
Que caoü bira sèt cops le léncou den le bouque aban de parla.
Ha bara nau cop’ le léncou deban parla.
Le léncou n’a pas nat os, e que’s paghe for gros.
Léncou de perrèc ;
Enigme : Qu’y a u petite damiseléte, Qu’é toustem mouilhade, E n’y plau pas jamei dessus Respounse : la léncou (Amou)
Toustem dehen e toustem den l’aigue : le léncou (Cauna)
Un petit hournoun, pleï d’escalhoutouns, dap u paléte au miéï : la lencou (Shalòssa)
Qu’y a petits lencouets per dehen enta pienta
Etc, etc…
E derivats : lencouet, lencouic, lencoulou, lencous, lencut…
Qu'ei ua mina vertadèra de mots e d’expressions, aqueth diccionari !
4 comentaris:
- Digó János ha dit...
-
"un ipotetic diasistèma transpirenenc deu quau aragonés, benasqués e gascon e serén los eretèrs" = E poiriá s'agir mai simplament d'un Sprachbund que de las rèstas d'una lenga desapareguda, non?
- 12 d’abril de 2011 a les 9:35
- Joan deu Peiroton ha dit...
-
Digó János: Lengua desapareguda? Non, lo gascon, l'aragonés e lo benasqués que son encara vius.
Sprachbund? Se vòs. Mès l'ipotèsi mes simpla es que lo roman desvolopat peus vascons deu sud èra lo medish que lo desvolopat peus vascons deu nòrd, a quaucòm pròishe. En tot cas a la debuta. Lo prumèr testimoniatge escriut de l'aragonés que son las Glosas Emilianenses, anotacions sus un tèxt latin escriutas a la fin deu sègle X. Hi apareishen mots com geitat, muito, feito, aplecare, tiengo, uellos e formas deu vèrb ser com ies, iet. En gascon modèrn: geitat, mout (vielh per hèra, fòrça), hèit (encara a l'edat miejana: fèit ), aplegar, tieni (sègle XIII: tienc, tenc), uelhs, ès, ei.
Las convergéncias enter aragonés e gascon non son pas sonque lexicaus, que son tanben gramaticaus, particularament la manièra de formar los imperfèits de l'indicatiu deus vèrbs II e III, sentiua ->sentiba, adoptada tanben en catalan ribagorçano-palharés. Qu'ei la forma propiament pirenenca. En lòc mei, qu'ei sentia. En gascon sud-orientau (comengés, aranés e coseranés), la forma qu'ei l'occitana:sentia per influéncia de la lengua de Tolosa, lhevat lo Naut-Aran, en continuacion deu catalan ribagorçano-palharés, on la formacion ei de tip pirenenc (sentiba).
Lo tractat de Corbeil (1258), en tot fixar ua frontèra estatau enter los reiaumes d'Aragon e de França, qu'avó com consequéncia de canalizar los corrents d'influéncia linguistica: castelhan peu sud, ongués e francés peu nòrd, accentuant la divergéncia. Totun, la frasa aragonesa "Que s'a feito de nueit" demora tostemps mes comprensibla per un gascon que la frasa onguesa "que s'es fach de nuèch", ça'm sembla.
- 12 d’abril de 2011 a les 20:44
-
-
Adishatz,
Estant un locutor gascon "negue" que'm permeti de hornir lo mon gran de sau. Lo gascon maritim n'a pas forçadament ua fòrma unica, e jo, que sui deu país deu "Pèc de Le Bohèira" (Félix Arnaudin)n'èi pas jamei entinut díder "lenco". Aquesta fòrma que diu començar, haut o baish, de cap a Mezos, on i a un cambiament hòrt entà çò de la darrèra sillaba ( per ex : "Coishe" que ven "Coisho"). Donc a nòste qu'es "le lenga" e non pas "la lenco". Lo Halip Lartiga, d'après un estudi son, qu'ic a amuishat. Mé d'un parlar dab l'accent "negue" qu'i a!
E tè que'n profiti entà har la mia publicitat, qu'èi hèit un blog dab qauques poesias en gascon....Chís !
http://casteths-en-laire.blogspot.com/
- 15 d’abril de 2011 a les 20:15
- Joan deu Peiroton ha dit...
-
Lo crèc deu sovier: Mercés per la rectificacion!!! L'abat Foix que balha efectivament lenga com forma mensh espandida. Mès dens los sons exemples, que balha sonque lenco. Que cau díser qu'èra de Tursan, eth. Pas de l'airau maritim. Qu'ei hornit lo vòste blòg a la lista. Super! Mercés enqüèra!
- 15 d’abril de 2011 a les 21:14


text:
Saint-Maximin (Oise)
Saint-Maximin es una comuna francesa, situada dins lo departament d'Oise e la region de Picardia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
La municipalitat de Sant-Maximin a situat entre Chantilly al sud e Creil al nòrd.
La bòsc de Chantilly e mai justament la siá part trucada bòsc de la Coharde ocupa 173 a siatz 14 % del territòri communal.
La commune de Saint-Maximin est située entre Chantilly au sud et Creil au nord.
La forêt de Chantilly et plus précisément sa partie appelée bois de la Coharde occupe 173 ha soit 14 % du territoire communal.
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
La carrièra de Sant-Maximin extrach la ròca calcaire a bastir, del meteis nom.
La carrière de Saint-Maximin extrait la roche calcaire à bâtir, du même nom.


text:
Ligam idrogèn
En quimia, un ligam idrogèn es una interaccion atractiva entre moleculas. Malgrat qu'es lo tipe d'interaccion molecular mai importanta, es un tipe de ligam flac en comparason amb los ligams covalents e ionics. Lo tipe pus comun de ligam idrogèn s'establís entre un atòm de idrogèn ligat a un eteroatòm electronegatiu, nomenat donator d'idrogèn (oxigèn, azòt o fluòr), e un segond atòm electronegatiu qu'agís coma acceptor. L'idrogèn que pren part a un ligam idrogèn de carga positiva interagís electrostaticament amb los parelhs electronics de l'acceptor. Totun, lo ligam idrogèn es pas solament una interaccion electrostatica, e a fòrça caracteristicas associadas abitualament al ligam covalent. La fòrça del ligam idrogèn depend sustot dels atòms donator e acceptor e de son entorn quimic. L'exemple pus conegut de ligam idrogèn es lo que s'establís entre de moleculas d'aiga. L'oxigèn de l'aiga es ligat amb dos idrogèns, e a tanben un parelh electronic pas ocupat. D'aquela manièra, pòt agir coma donator e acceptor d'idrogèn al meteis temps. La ret de ligams d'idrogèn que se forma entre moleculas d'aiga fa que l'aiga a de proprietats fisicoquimicas remarcablas. Lo ligam d'idrogèn s'utiliza tanben extensivament dins de procèsses de reconeissença moleculara, e determina en granda part l'estructura tridimensionala de las proteïnas e dels acids nucleïcs. Se son descriches recentament d'autres tipes d'interaccions semblablas al ligam de l'idrogèn classic. Per exemple, d'interaccions ont intervenon d'idrogèns ligats amb d'atòms pauc electronegatius, coma lo carbòni, o d'interaccions entre dos atòms d'idrogèn.


text:
Com a provençau e com a hemna, Na Josiana Ubaud que'n sap de çò qui parla. Que soslinha, dab tota l'arrason, ce’m sembla, l’origina culturau mediterranèa d’aqueth sexisme qui denóncia. Ua gran partida de l’argumentacion qui sostien lo son devís qu’ei basada sus un estudi deu lexic, deus dísers e deus arreproèrs « occitans », en fèit essenciaument lengadocians e provençaus. E que ns'apren, en passar, qu'Alibèrt qu'èra particular(a)ment sexista e misogine. E l'autora que ns'i balha extrèits literaris d'autoras occitanas, plan causits tà illustrar lo talent injustament pòc reconeishut o pòc valorizat d'aqueras. E jo que'm soi regalat en saborar aqueths textons, poèmas mei que mei.
Mari qu'ei ua divinitat cavernicòla omnipotenta. Qu'ei lo personatge mei potent e mei temut de la mitologia basca. Qu'imparteish justícia, assistada tad aquò per sorginak (sòrtas de broishas) encargadas de castigar aus qui faussan lo reglament e enfrenhen las leis. A mei, que genèra las honts e las dotz a l'origina deus arrius e que mestreja lo clima. Qu'ei en particular responsabla de las pericladas. Qu'ei ua sòrta de Zèus femenin enqüèra que demora hens espelungas, o ua sòrta de Pachamama vascona. Segon la tradicion basca, la residéncia mei importanta de Mari qu’ei ua espelunga suu penent orientau deu mont Anboto en Biscàia. Aquera espelunga, coneishuda com a Mariren Koba « Espuga de Mari», que balha ad aquera montina un caractèr quasi sacrat. Un deus escais-noms de Mari qu'ei Anbotoko Dama, La Dauna d'Anboto. Que't pòt presentar mustras divèrsas quan e's vòu vededera entaus umans, l'ahur mei frequent estant lo d'ua beròia hemna elegantament vestida d'ua longa rauba verda. Totun, que pòt préner d'autas fòrmas, quitament de las non-umanas.
Lo personatge haut-aragonés de Mariuena que comparteish caracteristicas comunas dab la Mari basca, com la de demorar en espugas. Totun que'n presenta d'autas qui'n son distintas. En particular, Mariuena qu’ei fòrça mei benivolenta envèrs los umans que non pas Mari. Lo quite nom de Mariuena qu'evoca un èstre ben·hasent, lo nom que vien probable deu basco Mari ona, literaument: la Mari buena, mentre que la divessa basca b'ei coneishuda locaument au bascoat com a Marigaizto, literaument Mari maishant(a). No's cau pas briga avisà's de contrariar a la Mari basca, mentre qu'en Haut-Aragon, Mariuena que hè beneficiar los umans deus sons poders magics.
En Gasconha, aqueth personatge vascon omnipotent que s'ei vestit d'ua pelha crestiana en s'assimilant completament a Maria, la mair de Crist. Que's cau brembar deu nombre pro gran d'aparicions subernaturaus femeninas qui compda la tradicion popular(a) per la montanha nosta. Que son de dus tipes: lo prumèr qu'implica las encantadas o hadas. Aqueras que representan divinitats segondàrias. Que son sovent nimfas, d'esperits de l'aiga, hilhas de Mari la mair deus arrius. Las hadas que hèn tanben de gojas au servici de la divessa mair. En catalan, aqueras hadas (en cat. fades) que son ditas precisament encantades, dones (= gasc. daunas) d'aigua, aloges o goges. Los darrèrs dus mots -se non los autes- que'm pareishen signar ua importacion mitologica gascona en Catalonha. En efèit, alòi-alòja qu'ei un mot gascon qui significa nèci-a, innocent-a. L'origina semantica d'aqueth mot qu'ei probable en aquera legenda segon laquau Sent Alòi qui avè de herrar un chivau, amputè la pata de la prauba bèstia tà la poder herrar mei comodament. Que sufeish de léger los Condes deus Monts e de l'Arribèra tà s'avisar que las hadas gasconas i son sovent descriutas com a nècias. O e caleré meilèu interpretar lo mot catalan aloja com artesana de metallurgia, orfebra? Cf. lo conde deu haur e de la hada hens los Condes deus Monts e de l'Arribèra. Quant a la goja, qu'ei la macipa, la serviciala, en gascon. Lo dusau tipe que concerneish las aparicions mariaus pròpiament ditas. Que cau remercar totas las aparicions mariaus que's solen har laguens espelungas o tutas, dab l'excepcion notabla de la de Montossèr qui's hasó en ua capèra en ruïna. Segon la tradicion, a l’espelunga de Bètharram (comuna de Lestela), ua dauna que i aparescó tà sauvar una gojata qui èra a 's negar (la tradicion que remonta aumens tau sègle XI). Un aute exemple qu’ei lo de l'espuga de Medós, enter Banhèras e Campan, on i aparescó ua dauna a una gojata anomenada Lilòia (1648), mentre qu'a Montossèr (au ras de Labarta de Nèsta) qu'estón tres gojatas qui la vedón (1848). L'exemple mei coneishut e de fama internacionau que demora l'aparicion de la dauna hens la tuta de Massavielha (Lorda, 1858), de la quau Bernadeta Sobirós e testimoniè. La dauna que's va presentar en prononciar, en bon gascon, la frasa plan coneishuda: "Que sòi era Immaculada Concepcion". En Gasconha com en Aragon, lo personatge qu’ei benefic entaus umans en exerçant lo son poder subernaturau tau lor profieit. De totas aquestas aparicions mariaus per la montanha gascona, sonque la de Lorda qu’ei arreconeishuda de manèira oficiau per la Glèisa catolica, enqüèra que totas e’n hèn l'objècte de cultes e d'aplecs.


text: Chansoneta farai, Vencut, Pus vos m’a rendut Rossilhos, E sapchatz que nos em cregut, Pus no vim vostres companhos, D’un drut novelh, don tota gens ressona Que midons es a semblan de leona! Ar sai que-s tocan las peiras d’Alzona, Pus premiers pot intrar selh que mais dona. E, si tot m’en ai joy avut, Er en vuel esser mons e blos, Quar no vuelh ab nom de cornut Aver l’emperi dels grifos! Autra n’am ieu que mais mi guazardona Sos gens parlars, que s’autra m’abandona, Qu’enjanatz es qui fals’amor razona, E domna falh que-s recre per anona. Mas, s’ieu saupes qu’ilh fos leos, Ieu l’agr’avut caval ferran, Pus de lieys non es poderos Homs, si non es d’aital semblan! Avol soudad’a midons resseubuda, Quar per aver s’es de bon pretz moguda, Que, s’ieu saupes per aver fos venguda, Ma soudada ne pogr’aver avuda. E fera-l d’autres guiardos Que-l pogran valer atrestan, Mas no s’azauta de chansos, Ans se va de mi rancuran, Que ditz que trop la vuelh levar en bruda, E no vol esser tan luenh mentauguda! E valgra-l mais en perdos fos ma druda, Que sa falsa beutat agues venduda. An Baut deforas la coman Que jamais no-i vuelh aver part, E non hi conosc autre dan Mas quar en fis mon audiart: Ai fals escutz, tan leu vos laissatz fendre Qu’om de part vos non auza colp atendre, Et ai vos o ben en cor a carvendre! S’ie-us pugei aut, bas vos farai dissendre. Ai las e co muer deziran Per la bella que ses mal art Es, e tan fina ses enjan Qu’anc non amet volpil bastart! E, si-l sieu cors volgues el …


text:
760
Cronologia mensuala:
Gen - Feb - Mar - Abr - Mai - Junh
Julh - Ago - Set - Oct - Nov - Dec
Cronologias tematicas:
Literatura - Musica - Sciéncia - Espòrt
Aquesta pagina concernís l'an 760 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Empèri Bizantin[modificar | modificar la font]
Contuniacion de la guèrra entre Bizantins e Bulgars. Lei Bizantins menèron una ataca fòrça importanta amb una armada terrèstra e una flòta. Lei fòrças terrèstras se dirigiguèron vèrs la fortalesa de Markellai e i averèt una batalha saunosa per lei dos camps. La flòta desbarquèt dins la region de Danubi que foguèt pilhada. Lei Bulgars se retirèron vèrs lo nòrd e acceptèron una trèva.
En revènge, en Anatolia, fin de la trèva signada en 757 ambé leis Arabis. Ataquèron lo nòrd de la region ont una armada bizantina foguèt batuda e son cap tuat.
Asia[modificar | modificar la font]
Califat Abbassida[modificar | modificar la font]
Importanta campanha dau califa Al-Mansur dins la region iraniana per i renfòrçar son autoritat qu'èra fòrça contestada per lei populacions localas. I conquistèt tanben la region de Tabaristan qu'aviá sostengut d'insureccions anti-abbassidas.


text:
Epicurisme
L'epicurisme es una doctrina creada per Epicur, qu'existiguèt entre los sègle III AbC a sègle III ApC.
Se nomenan epicurians tant los seguidors d'Epicur de son viu, coma los contunhadors de l'escòla fins que aquela s'arrèste, e tanben per qualques punt d'escrivans de la posteritat fins a l'epòca modèrna (l'exemple mai remarcable benlèu es Marx).
L'epicurisme, originalament, (pasmens qu'Epicur foguèt totjorn fòça refractari a revelar las fonts que basava sa doctrina, fins a que el meteis se disiá "autodidacte"), se basa sus fòrça filosofias anterioras (levat benlèu la platoniciana, que combatèt fermament). Atal, l'epicurisme recuèlh subretot l'atomisme de Democrit e la teoria del plaser d'Aristip, tot en respondent a las criticas de Platon e Aristòtel dels dos sistèmas. (Tanben mòstra resons de la doctrina sceptica, d'Anaxagòras, dels filosòfs cinics e de l'estoïcisme. En general, Epicur faguèt un ensems d'idèas sistematicas e coerentas, mas non originalas).
L'epicurisme segon Epicur es pauc original; totes los membres de l'escòla epicuriana, de vida d'Epicur coma aprèp la fin del "Jardin" (escais de l'escòla epicuriana), pasmens exprimissián sens equivòca fòrça l'admiracion per la vida e doctrina del fondator de l'escòla, mas que seguèron gaireben o fòrça fidelament sa pensada.
Los discípols mai importants del vièlh savi del plaser son Diogènes d'Enoanda (un epicurian ric que, d'un biais sosprenent, daissèt inscritas, sus una paret d'un mercat de la ciutat d'Enoanda, d'inscripcions de granda talha amb de doctrinas epicurianas), Filodem (un erudit respectable que daissèt una bibliotèca de tèxtes epicurians, parcialament conservada), Diogènes Laerci e Lucrèci (sens comptar d'autras centenas de disciples simples e comuns, segurament, perque la doctrina d'Epicur foguèt coneguda per tota Grècia e Itàlia, e fins a Asia e Egipte, mas essent totjorn dins l'ombra de estoïcisme alara predominant ).
Lucrèci, l'epicurian roman pus important, que viviá al sègle I AbC, escriguèt una òbra, "Sus la natura" ("De rerum natura"), en sèt libres, que representa sens dobte lo tèxte mai important de l'epicurisme en mai d'Epicur. Los tèmes basics tractats per Lucrèci son la constitucion atomica de l'univèrs, una teoria sus la sensacion empirica, la passion amorosa, un elògi de la persona e de l'òbra d'Epicur, los fenomèns de l'astronomia epicuriana, e d'autres. Pasmens, al contrari de la cresença populara, Lucrèci copièt pas textualament Epicur, mas se diferencia sus qualques punts, per exemple sus la doctrina del bonaür, perque Lucrèci elabòra una teoria pessimista e dramatica de la vida (« la passion amorosa, mai que fa mai paur que la volontat, totjorn pana a l'òme son bonaür »), Plen contra la serenitat inalterabla de l'arma que predica Epicur (que, per exemple, recomanda: « practiques pas de sèxe pendent la digestion, per que li fagas pas de mal »).
Diogènes Laerci foguèt un biograf que viviá al darrièr sègle de l'epicurisme (sègle III). Fòrça comentators lo considèran epicurian (mas qualques uns lo descrivon coma neoplatonician, doctrina alara recenta). D. Laerci, dins son òbra Vida e opinions dels filosòfs illustres, dedica lo libre 10 e darrièr a de tèxtes epicurians. A aquel escrivan li devèm subretot la conservacion de la Carta a Menecèu e las Maximas Capitalas (ambedós de resumits fachs per D. Laerci sus de tèxtes epicurians, uèi perduts).
Al sègle IV (segon lo testimòni de Sant Agustin) avián desaparegut totalament las escòlas epicurianas e los escrits d'Epicur demorèron espandits pel monde antic.
Mejans los autors de l'umanisme (coma Cosimo Raimondi) e aqueles de la Renaissença (coma Pèire Gassendi) l'epicurisme tornèt èsser conegut per tota Euròpa. Baruch Spinoza e John Locke, per exemple, reconeguèron l'importància (del punt de vista istoric coma dins una influéncia dins los pròpris escrits) d'Epicur e Lucrèci. Fins finala se tròban de ressons de l'epicurisme dins d'autors pus contemporanèus coma Nietzsche, Friedrich Hegel, Karl Marx e Auguste Comte.
Bibliografia[modificar | modificar la font]
- (ca)leisson d'"Epicuro", Carlos Gual.


text:
Hauts Pirenèus
Eths Hauts Pirenèus (65), qu'òm pòt aperar tanben eths Nauts Pirenèus o Auts Pirenèus, que son un departament francés situat en Occitània. Que hèn partida dera region administrativa d'Occitània e dera region istorica de Gasconha.
NB — Ena nòrma alibertina deth occitan, qu'ei desconselhada era utilizacion dera forma populara Hautas Pirenèas emplegada peth conselh departamentau.
Eth son caplòc qu'ei Tarba.
Somari
- 1 Istòria deths Hauts Pirenèus
- 1.1 Preïstòria
- 1.2 Era colonizacion romana
- 1.3 Er’edat mejana deras abadias
- 1.4 Dera pèsta taras guèrras de religion
- 1.5 Eths temps de prosperitat
- 1.6 Era formacion deth departament
- 1.7 Eras guèrras deths sègles XIXau e XXau
- 1.8 Eras mutacions economicas deths sègles XIXau e XXau
- 1.9 Era hada electricitat
- 2 Economia
- 3 Vejatz tanben
- 4 Nòtas
Istòria deths Hauts Pirenèus[modificar | modificar la font]
Preïstòria[modificar | modificar la font]
Despuish plan mes de 100 000 ans, eths òmes que son presents en espaci deths Nauts Pirenèus.
Era preïstòria qu’a deishat documents excepcionaus tanpè eth Paleolitic mejan e sustot ath superior en tutas ondradas e decoradas ricament a Gargàs, Lortèth, era Bastida e tanben en calcari deth pèmont 30 000 ans e i a. Eras pèiras lissadas deth Neolitic que’s tròban en quantitat enas arribèras der'Ador e der'Arròs, eth son afluent.
Mès ua deras hòrtas originalitats deth departament qu’ei era riquessa arqueologica dera sua Protoistòria (periòde de 2000 avant Jèsus-Crist dinc ar’arribada deths Romans en 56 av. J.-C.).
Pendent aqueth doble millenari, eras tribús celtibèras que s’installan hortament sus eths soms deras còstas on amainatjan vertadèras ciutadèlas de tèrra e de husta (oppidums). Quauquas uas que demoran encòra en un bon estat relatiu, coma era de "Castèth Crabèr" ara Garda sus mes de 6 ha.
Era colonizacion romana[modificar | modificar la font]
Aqueth pòble aperat " Bigerrion " peths Romans qu’a deishat mes de 200 menhirs, dolmèns, cromlècs e tumuli sus eths platèus de Ger e de Lanamesa, un vertadèr tresaur arqueologic.
Pendent 5 sègles eths Romans qu’ocupan eth territòri Bigerrion e desvelòpan ua remirabla mesa en valor deth espaci basada sus un hialat plan sarrat de "villas", poderosas entrepresas agricòlas tostemps ath mes pròche der’Ador, der’Eishés, der’Arròs e enas arribèras deras vaths pirenencas. Que n’em a mes de 20 villas conegudas ath dia de uei. Eths romans que basteishen duas villas o dus nuclèus urbans a Tarba, ena plana e sus er'aiga. Bigòrra o Sent Leser a 20 km a capvath sus un oppidum que pòrta era sola muralhada maçonada deth departament sus quasi un quilomètre de longor. Eras descobèrtas arqueologicas que s’i multiplican.
Er’edat mejana deras abadias[modificar | modificar la font]
Era longa edat mejana de 500 dinc a 1500 qu’ei ua epòca agitada e troblada. Eras granas invasions deth sègle IV tau IX qu’an destrusit eras villas e eras vilas romanas. Er’insecuritat qu’ei grana. Eths premèrs contes de Bigòrra que son installats de cap a 840 a Sent Leser-Bigòrra tot premèr e a Tarba après, ath sègle XII,en ua dobla vila fortificada : era ua episcopau ar’entorn dera glèisa dera sèda, er’auta condau ar’entorn deth Brauhauban. Era mèrca originau der’edat mejana sus eths Hauts Pirenèus que demora eth hialat hèra sarrat de eras abadias benedictinas tanpè eth sègle VII. Que segueishen eths camins de Sent Jaques de Compostèla e que’us asseguran. De cap a 1200, que n’i a un bon dotzenat : clunisianas dab Sent Leser, Sent Savin, Sent Pèr de Bigòrra o Madiran, ua cisterciana dab er’Escaladiu, totas plan renomadas.
Aths sègles XIII e XIV, era Bigòrra que pateish maishantament dera longa guèrra feudau entre eras duas monarquias francesa e anglesa a qui e’s somet successivament. Se Petronilha , eficàcia contessa qui avó cinc marits, assegura er’integralitat deth contat, non n’ei pas brica parelh dab eth son arrèhilh Esquivat qui pèrd definitivament era Ribèra Baisha, tot eth capvath dera Bigòrra.
Dera pèsta taras guèrras de religion[modificar | modificar la font]
De 1300 tà 1425, eth Comtat que passa devath sequèstre deths reis de França e eth prestigiós Gaston Febus n’i pòt pas arren. Era grana pèsta negra venguda d’Espanha enlà que tua era quasi mitat dera populacion : temps deths maishants !
Se ua bona lançada economica e s’anonça de cap a 1500, eras guèrras de religion de 1569 tà 1589 que botan era Bigòrra dera planha en ua tarribla horrèra militara : pilhatge, violéncia, destruccion e mort entà Tarba, Rabastens e Vic… Eths responsables que’n son cada un a son torn Montgomerry entaus prostestants o Blasi Montluc entaus catolics. Eras vaths pirenencas mes plan defenudas o organizadas que demoran meslèu acesadas.
Eths temps de prosperitat[modificar | modificar la font]
Eth sègle XVII qu’ei tanben deths maishants entaths bigordans, d’autant mes qu’equipan Versalhas, a plan bon mercat tath rei, en husta, pèiras o marbres de qualitat.
Eth Sègle Gran de prosperitat tornada qu’ei eth XVIIIau, après 1725. Qu’ei basat sus 3 pielars deths solides : eths grans particularament eth blat, eths shivaus e eths mulets, era vinha e eth vin. Vilatges e vilas que’s tornan quilhar e eth país bigordan que’s plea d’ostaus, de casteròts o de castèths d’epòca tostemps aquiu ara ! eth baron d’Etigny, intendent d’Aush, que traça rotas reiaus en longas linhas dretas qui demoran çò de màger deth noste hialat rotièr.
Era Bigòrra qu’ei prèsta entàra Revolucion, de qui va crear eth departament deths Hauts Pirenèus eth 4 de herevèr de 1790 mercés a Bertran Barère. Qu’ei compausat essenciaument dera Bigòrra e deras Quate Vaths.
Era formacion deth departament[modificar | modificar la font]
Er’Assemblada Nacionau (aperada Constituenta) que decrèta, devath era impulsion deths dus deputats bigordans deth Tèrç Estat (Dupont de Lus e sustot Bertran Barère), que "era Bigòrra e eras Quate Vaths que formaràn un departament e qu'er’assemblada e’s tenguerà a Tarba".
Eth pairin que n’estó Pinteville de Cernon, president deth "comitat de division", qui causigó eth nom de "Hautes-Pyrénées". Eth prumèr president deth Conselh Generau (aperat Directoire) qu’estó de 1790 tà 1793 eth varossés Pèir-Clar de Fondeville, visconte de Labatut.
Eras Quate Vaths estent geograficament esparricadas (Aura, Varossa, Manhoac e Nestés), que horniscón tanben territòris d’Astarac, de Comenge, de Nebosan e de Ribèra Baisha, e tanben eth Loron qui tanhèva ara "Ribèra Verdun". Cas quasi unic en França (dab era Vauclusa) eths Hauts Pirenèus que conservèn tanben eras enclavas de l’ex-Bigòrra en Biarn.
Eth navèth departament qu’estó despartit en cinc districtes (Tarba, Banhèras, Vic e eths aperats "era Montanha" (Argelèrs) e "era Nèsta" (La Barta), puish en 1800 en tres arrondiments dab eras madeishas sosprefecturas que uei.
Eras guèrras deths sègles XIXau e XXau[modificar | modificar la font]
Er’invasion anglesa ath moment dera purmèra cajuda der Empèri (1814) qu’estó miada ací per Wellington simadeish contra er’armada deth Marescau Soult (combat entre Tarba e Vic).
Ath lonh deras termièras alemandas, eths Hauts Pirenèus non conegueràn pas mes nada ocupacion estrangèra dinc a 1942-1944. Eths efèits deras guèrras francoalemandas que s’i trobèn :
- Après era des.hèita de 1871, peth replec der Arsenal de Mulhouse mercés ath Coronèu de Reffye (creacion de l’ATS, talhèr de construction de Tarba) e eth renforçament dera garnison (duas navèras casèrnas, tres regiments qui preparan tots era " Revenja ")
- En 1914-1918 pera mobilizacion de 40 000 òmes sus eth fronts e de 18 000 "arsenalistas" entàth esfòrç de guèrra, era creacion d’ua podrèra a Lanamesa, era glòria entath hilh deth país Ferdinand Foch, eth " vencedor dera guèrra ", mès tanben era mort de 6000 òmes – d’aquiu eth minimum demografic absolut de 1921 (185 000 poblants).
- E pendent er’Ocupacion (noveme de 1942 – aost de 1944) pera vajuda enas seuvas d’un sarròt de maquís (Esparròs, Nistòs, Palhòla, Sombrun…) e eth ròtle deths pòrts de montanha en eths hialats d’escapada de cap ar’Espanha.
Eths Hauts Pirenèus qu’an viscut tanben eths dramas de l’Espanha vesia : emigrants dera misèra aragonesa (pera vath d’Aura), refugiats hujant eras guèrras carlistas, puish, ara fin dera guèrra civiu de 1936-39, ath franquisme. Era frontèra que demorarà barrada dinc a 1950 e n’ei pas qu’en 1976 qu’ua ligason rotèra ei establida (tunèl Aranhoet-Bielsa). En 1986, Espanha qu’ei integrada ar’Union Europèa, çò qui amiarà era disparicion dera doana termièra.
Eras mutacions economicas deths sègles XIXau e XXau[modificar | modificar la font]
Eth sègle XIX qu’a transformat un país pro praube (qui èra d’aulhors estacat a Aush pendent eth Regim Ancian) e patissent d’un suberpoblament rurau (maximum absolut : 251 000 poblants en 1851) en un departament "toristic" mercés a dus atots :
Eth termalisme, vielh dejà, de qui s’espandeish dab er’epòca romantica qui hè devier " ara mòda " era montanha e amia eth " tout Paris " a vénguer entà i "préner eras aigas", sustot a Banhèras de Bigòrra, "er’Atenas deths Pirenèus" (Chateaubriand, Hugo, Lamartine, G. Sand).
Gavarnia e eras suas "hastiosas galihòrças" que simbolizan eth torisme naishent e eths soms, dejà tots vençuts ath mei deth sègle, que hèn vàger eth "pireneisme".
Lorda après eras aparicions de 1858, qui pòt hèr vénguer eths pelegrins mercés ar’ajuda dera piosa imperatriç Eugenia e sustot ara via de camin de hèr (1866). Eth gran pelegrinatge nacionau de 1872 qu’aubreish era tempsada de Lorda, vila mariau.
Lonh deths bacins carboèrs, eth departament deths Nauts Pirenèus que demora a despart dera premèra Revolucion industriau e er’Arsenal qu’i ei era sola grana industria.
Era hada electricitat[modificar | modificar la font]
Era segonda revolucion industriau qu’ei entaths Nauts Pirenèus era dera hada electricitat, ena fòrma deth carbon blanc e de totas eras industrias seguentas (materiau d’equipament electric, electroquimia, electrometallurgia) dab tres grans fasas :
- Era gahada deras hautas cajudas e eras purmèras centraus idroelectricas ara debuta deth sègle : eth corrent, de qui no’s podèva pas transportar lonh, que devèva èster utilizat sus plaça (electrificacion ferroviària, quimia de Lanamesa e Pèirahita).
- Entre eras duas guèrras : era creacion en 1921-23 d’industrias de materiau electric e ferroviari (conductas forçadas, pilònes, isolators, pòrtacatenaris, wagons…) devath er’impulsion de J.-Raoul Paul, director deths Camins de Hèr deu Meidia a Banhèras e sustot ar’entorn de Tarba (Badèth, Aussun, Semeac, Soas) balhant-la atau ua tonalitat de vila obrèra. En 1983, Pechiney, bèth consomator de corrent que crea a Lanamesa ua usia d’alumini.
- Ar’entorn de 1950, er’equipament integrau per EDF (a despart deth bacin de Cauterés) dab centralas ath briu der’aiga e barratges-resèrvas (complèxe de Cap de Long-Pranhèras en 1954). Aqueras infrastructuras n’an pas creat que pòques emplecs, mès que’n demoran rotas d’interèst toristic e redevenças aras comunas qui an finançat era creacions d’estacions d’esquí (Sent Lari).
Economia[modificar | modificar la font]
Era segonda mitat deth sègle XX e era sua societat de consomacion non pòrta pas qu’ua navèra industria : eth electromenatgèr (SEB) a Lorda.
Era dominanta agricòla que baisha (disparicion deths 3/4 de las expleitacions) e era policultura que dèisha plaça a ua quasi-monocultura deth milhòc ena planha der’Ador, favorizada per’adaigament (sièti a Tarba dera Companhia d’Amainatjament deras Còstas de Gasconha en 1959). Mes recentament que s’an tornat desvolopar produccions de qualitat (guits taths hitges, pòrcs, vins de Madiran).
Er’importància deths lesers que valoreja eths atots deths Hauts Pirenèus, país deth torisme deras quate sasons e deths eco-espòrts.
Sectors principaus deth torisme navèth :
- Er’aur blanc : creacion d’estacions d’altitud enas annadas 60-70 (era Mongia, St Lari-Solà, Piau-Engali) puish d’unitats petitas d’esqui de hons après 1980.
- Era passejada e era descobèrta dera natura (creacion en 1967 deth Parc Nacionau deths Pirenèus, hialat deths GR)
- Eths espòrts ciclistas (ciclotorisme, VTT) aprofitant dera notorietat devuda ath Torn de França (etapa tradicionau deths grans pòrts pirenencs, arribadas en montanha).
- Eths eco-espòrts aerians (parapenta, deltaplana) e d’aigas vivas (canoë, rafting).
D’aquiu enlà era renavida demografica dera montanha on suberviu tanben ua economia pastorala tradicionau (aulhas e vacas de carn dab muda de cap a las estivas) indispensabla entar enviroament mercés ara pluriactivitat e a ua politica d’ajudas financiaras (ISM : indemnitats especiaus montanha).
Enfin, eth Tarba gran (mes de 100 000 en’aglomeracion, era mitat deths emplecs deth departament) qu’a vist era sua importància industriau a baishar, mès que s’assegura coma centre de servicis, pòl universitari (4000 estudiants) e de tecnologias navèras.
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Ligams intèrnes[modificar | modificar la font]
- Presidents deu departament deus Nauts Pirenèus
- Bigòrra
- Arrondiments deths Hauts Pirenèus
- Cantons deths Hauts Pirenèus
- Comunas deths Hauts Pirenèus


text:
Jòga !
Comentaris
19-05-2016 :: lison
mercé plan per nos "culturar" sus la nostra cultura!
19-01-2016 :: Patrick DREAN
Las jovas femnas aqui que dison de causas plan, mas la causa mai plan que l'an pas facha : véser aquelas parlar occitan per diser ço que pensan deu teatre en occitan serià la melhora faiçon de donar enveja de parlar la lenga e de la har viure dins lo teatre ! Mas contunhatz, totes, a har de peças, a jogar !
15-12-2014 :: Amelia
Apondre un comentari
Documentari produch en 2011 pel CIRDOC-Mediatèca occitana dins l'encastre de la mòstra "Jòga", consacrada al teatre occitan contemparanèu e presentada a Besièrs entre lo 26 de mai e lo 23 de decembre de 2011. Actors, meteires en scèna, cercaires i evòcan aquel moviment creatiu original, nascut al endeman de Mai de 1968, qu'inventèt e escriguèt dins lo temps un teatre en rompedura amb l'istòria de la dramaturgia occidentala.
Réalisation et montage : Richard Ferrari
Propos recueillis par Alice Champollion
Production exécutive : French Kiss Production
Une production Lo CIRDÒC-Mediatèca occitana
Durada : 29 min 21
Disponibla dusca lo 18/11/2017


text:
Lo còde genetic qu'ei la relacion enter la succession de nucleotids dens las moleculas d'ADN e d'ARN e la succession d'aminoacids dens los peptids e las proteïnas. Qu'ei un còde universau dens lo monde viu conegut. Dens la cellulaprocariòta (com los bactèris) o eucariòta, l'informacion permetant d'encadenar dens un òrdi hèra precís los aminoacids d'un peptid o d'ua proteïna qu'ei escrivuda dens la molecula d'ADN. Aquesta molecula d'ADN qu'ei compausada de quate elements basics aperats nucleotids. Tres nucleotids en fila que forma un codon (dab codons compausats de tres letras enter quate diferentas que's forma donc un alfabet de
Lo codon AUG que vòu díser la metionina e que serveish de sit d'inicacion ; lo purmèr AUG d'un ARNm qu'ei la region qui codifica lo lòc on l'arrevirada de las proteïnas e comença. Las proteïnas que començan donc per aqueth aminoacid qui, arron, e pòt demorar o estar exisat durant lo precès de maturacion.