text:
Empèri Gupta
L'Empèri Gupta es un estat antic d'Índia qu'existissiá entre lei sègles III e VI. Son origina es mau coneguda mai situada vèrs la fin dau sègle III. Rapidament, lo poder de la dinastia novèla se renforcèt e l'Estat Gupta venguèt la poissança dominanta d'Índia. Son apogèu durèt la màger part dau sègle IV fins au començament dau sègle V. Après, l'Empèri foguèt devesit per de tensions intèrnas e per d'invasions exterioras. Son afebliment foguèt progressiu e sa disparicion aguèt luòc vèrs lo començament dau sègle V. Lo periòde Gupta es considerat coma una èra de prosperitat e d'estabilitat per Índia que permetèt un desvolopament important deis arts e de sciéncia.
Somari
- 1 Istòria
- 2 Organizacion politica e sociala
- 3 Economia
- 4 Religion
- 5 Cultura
- 6 Sciéncias
- 7 Referéncias
- 8 Bibliografia
Istòria[modificar | modificar la font]
Leis originas de l'Empèri[modificar | modificar la font]
Leis originas de la dinastia dei Gupta son mau conegudas. S'estima que son situadas dins la region de Magadha, dins l'estat actuau de Bihar, onte foguèron descubèrtas lei premierei traças de la poissança Gupta. Segon la tradicion istorica, lo rèine dau premier membre de la dinastia, Srî Gupta, aguèt luòc vèrs la fin dau sègle III. Ambé son successor Ghatotkachagupta, que reinèt probablament au començament dau sègle IV, dirigiguèt un territòri pichon enviroutat per d'autreis estats formats sus lei rèstas deis empèris indians dau sègle II.
L'expansion territoriala[modificar | modificar la font]
L'expansion territoriala dei Gupta acomencèt durant lo rèine de Chandragupta a partir de 319-320. Aqueu rèi capitèt d'obtenir lo sostèn d'una familha poderosa de la region gràcias a un maridatge politic[1]. Ansin, fins a sa mòrt vèrs 335, realizèt la conquista d'una partida de la vau orientala de Ganges. Son fiu Samudragupta li succediguèt[2]. Dirigiguèt de campanhas militaras vèrs lei plans dau nòrd puei vèrs lo sud e l'oèst. Ansin, impausèt sa senhoriá sus Rajputana, Rajastan, Panjab, Cashmir, Bengala, Assam e Nepal. Reformèt tanben la moneda dau reiaume. Pasmens, lo sud d'Índia li resistiguèt e demorèt independent de l'Empèri novèu.
L'apogèu de l'Empèri[modificar | modificar la font]
La succession de Samudragupta es mau coneguda. Son premier fiu, Ramagupta, seriá estat rèi en 375. Pasmens, foguèt rapidament eliminat per son fraire Chandragupta II que reinèt de 375 a 415. Continuèt la politica de conquistas e d'aliança de son paire. D'efèct, obtenguèt lo sostèn de la dinastia Vakataka e capitèt de vencre lei Shakas entre 400 e 409. Ansin, aumentèt son territòri de Gujarat, de Saurashtra e de la region de Malva. A sa mòrt, l'Empèri es a son apogèu gràcias a son extension e a una activitat culturala e scientifica fòrça importanta.
Kumaragupta Ièr, fiu de Chandragupta II, venguèt rèi vèrs 415. Capitèt de conservar lo territòri de l'Empèri e sa prosperitat durant la màger part de son rèine. Pasmens, la fin de son periòde foguèt marcada per la menaça dei rèis de Pushyamitra au sud-oèst dau reiaume e, subretot, per lei premiereis incursions dei Huns blancs au nord-èst. Son fiu Skandagupta li succediguèt vèrs 455. Repleguèt lei menaças frontalieras mai deguèt faciar de rivalitats a sa Cort, l'alunchament de certanei vassaus poderós e bessai una crisi economica entraïnant una devaluacion de la moneda. Aquò marquèt la fin de l'apogèu de la dinastia e lo començament de son declin.
Lo declin e la disparicion[modificar | modificar la font]
A la mòrt de Skandagupta en 467, lei rèis seguents de la dinastia Gupta son mau coneguts mostrant un afebliment important dau poder de la dinastia. Ansin, la màger part d'aquelei rèis son solament coneguts gràcias a d'inscripcions sus de monuments. Aqueu periòde dura aperaquí 50 ans e sembla caracterizat per una recrudescéncia deis atacas dei Huns blancs e l'emancipacion dei vassaus. Lei Guptas demorèron solament senhors d'una partida dau territòri de Magadha fins a lor disparicion vèrs 550.
[modificar | modificar la font]
Lo rèi[modificar | modificar la font]
Lo sobeiran es lo cap de drech divin de l'Empèri. Pasmens, la tradicion deis estats de Ganges li ordonèt tanben d'obtenir lo sostèn de la casta dei bramans. D'efèct, la legitimitat dau rèi es basada sus dos domenis diferents :
- l'obligacion d'èsser un rèi just per conservar sa legitimat divina.
- son ròtle de cap deis armadas.
Lo títol dei rèis Gupta evolucionèt dins lo corrent de la dinastia. Utilizèron generalament lo títol de « grand rèi dei rèis » o de « senhor suprèm ». Samudragupta e Kumaragupta Ièr capitèron egalament lo rituau rar de l'ashvamedha e poguèron donc obtenir lo títol de « chakravartin », implicant la dominacion universala.
L'organizacion administrativa[modificar | modificar la font]
L'organizacion dau territòri pròpri dei rèis Gupta èra fòrça descentralizada e basada sus una administracion possedent uneis escalons. Lo premier èra lo govèrn compausat dei conselhiers dau rèi. Èra dirigit per lo Pradhana Mantry qu'èra tanben lo cap de l'administracion imperiala. Après, lo territòri èra devesit en províncias puei en districtes e, enfin, en vilas e vilatges. Cada division èra conducha per un conseu. Enfin, dins lei vilas, certanei corporacions avián un ròtle politic poderós e, de còps, una administracion e de lèis diferentas dau rèsta de la ciutat.
[modificar | modificar la font]
La societat de l'Estat Gupta es ierarquizada d'un biais similar a la màger part dei civilizacions indianas amb un sistèma de castas. Lei quatre castas son :
- lei bramans que gropan lei prèires, lei professors e leis ensenhaires.
- lei ksatrya que gropan lei rèis, lei princes e lei combatents.
- lei vaishya que gropan leis artisans, lei marchands, lei païsans... etc.
- lei sudra que gropan lei servitors.
Lo sistèma teniá tanben un nombre important d'individús sensa casta que forman lei classas pus bassas de la societat. Pasmens, la rigiditat d'aqueu sistèma evoluciona segon lei periòdes e certanei personas podián cambiar de classas e de castas o adoptar un comportament diferent dei prescripcions de casta.
Fòrças armadas[modificar | modificar la font]
Lei fòrças armadas de l'Empèri Gupta èran probablament formadas principalament per d'unitats d'infantariá. Coneissián egalament la fabricacion d'armas de sètge. En revenge, la cavalariá demorava rara maugrat son utilizacion per la màger part deis enemics de l'Empèri.
Ansin, l'arma de predileccion dei tropas de l'Empèri èra l'arc, fabricat en fusta o en acièr. Aqueleis armas avián una portada e una poissança autas, capablas de pertusar una armadura metallica. Au combat, leis arquiers èran protegits per de tropas equipadas de lanças, de bloquiers o d'espadas. Lo nivèu de disciplina èra tanben superior ai fòrças d'envaïsseires. D'efèct, de rèis coma Samudragupta e Chandragupta II desvolopèron de tacticas combinadas utilizant arquiers, cavalariá e elefants. Enfin, un servici logistic existissiá tanben per avitalhar leis armadas en campanhas.
Economia[modificar | modificar la font]
L'economia de l'Empèri Gupta èra fondamentalament agricòla e basada sus lei produccions tradicionalas de l'Indiá anciana : lo blat au nòrd-oèst, lo ris dins la Vau de Ganges e lo milh dins lo Deccan. Existissiá un sistèma d'aigatge. Coma lo rèsta de l'administracion dau reiaume, l'organizacion de l'agricultura èra fòrça descentralizada.
Religion[modificar | modificar la font]
Au nivèu religiós, lo periòde Gupta es caracterizat per l'existéncia de tres religions principalas : lo bramanisme, lo boddisme e lo jaïnisme. Lei sobeirans Gupta favorizèron generalament lo desvolopament dau bramanisme. Un nombre important de bramans èran membres de l'administracion e aquela casta èran essenciala per la realizacion de rites necessaris a la legitimat de la dinastia. Pasmens, lo poder Gupta demorèt fòrça tolerant e leis autrei religions èran perfectament autorizadas. Segon lo periòde, certanei, especialament lo boddisme, foguèron meme sostenguda per lo poder reiau.
Cultura[modificar | modificar la font]
La formacion de l'Estat Gupta e de sei reiaumes vassaus permetèt d'establir un periòde d'estabilitat e probablament de prosperitat que durèt dos sègles. Ansin, aqueu periòde es sovent presentat coma un « Temps d'Aur » per la civilizacion indiana. La Cor reiala venguèt donc un luòc famós onte lei sobeirans succcessius encoratgèron leis arts e la cultura. Aquel esfòrç foguèt tanben sostengut per lo desvolopament d'institucions religiosas reünissent de letruts nombrós.
Leis arts foguèron generalament marcats per l'influéncia dau domeni religiós enterin que l'art profan èra pus rar. Lei domenis principaus èran la literatura, l'arquitectura, l'escultura, la pintura e leis arts metallics, especialament la fabricacion de moneda.
Sciéncias[modificar | modificar la font]
Quand l'èra Gupta acomencèt, Indía èra ja una region que teniá un nivèu scientific important. D'efèct, lei sabents indians èran leis eiretiers de la sciéncia grèga e mesopotamiana. Dins aquò, capitèron d'introdurre d'innovacions e de sintetizar sei conoissenças dins d'obratges, especialament en matematicas, en medecina e en astronomia. Una partida d'aquelei trabalhs foguèron traduchs per de sabents musulmans a partir dau sègle VIII[3].
Referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ M. C. Joshi, « Introduction à l'art gupta », dans L'âge d'or de l'Inde classique 2007, p. 30 ; Thapar 2002, p. 283.
- ↑ R. Thapar, Early India: From the Origins to AD 1300, Londres, 2002, pp. 283-285.
- ↑ J. Filliozat et L. Renou, pp. 177 e 194.
Bibliografia[modificar | modificar la font]
- J. Filliozat et L. Renou, L'Inde classique, Manuel des études indiennes, Tome I, Paris, 1985 (1re éd. 1947).
- J. Filliozat et L. Renou, L'Inde classique, Manuel des études indiennes, Tome II, Paris, 2001 (1re éd. 1953).
- M. Angot, L'Inde classique, Paris, 2001.
- (en) R. Thapar, Early India: From the Origins to AD 1300, Londres, 2002.
- A. Okada et T. Zéphyr, L'âge d'or de l'Inde classique, Paris, 2007.
- (en) B. Avari, India: The Ancient Past, A history of the Indian sub-continent from c. 7000 BC to AD 1200, Londres, 2007.
- (en) Majumdar, R.C. (1977). Ancient India, New Delhi:Motilal Banarsidass.
- (en) Andrea Berens Karls & Mounir A. Farah. World History The Human Experience.


c: text/html

text:
Economia de Danemarc
L'economia de Danemarc opèra amb mercats eficientes, amb estandards de vida superiora a la mejana europèa[2][3]. L'economia danesa es modèrna, amb tecnicianas agricòlas de nauta tecnologia, una moneda establa e una nauta dependéncia del comèrci internacional[1]. La taxa de caumatge es bassa (2% lo 2008), e lo govèrn a aplicat de politicas amplas de benestar[1].
Danemarc es membre de l'Union Europèa, e a implementat e superat los critèris de convergéncia per adoptar l'Èuro, mas la populacion s'i opausèt en un referendum lo 2000, malgrat que la corona danesa es fixada amb l'èuro mejançant lo Mecanisme de Taxa de Cambiament Europèu[4].
Malgrat èsser un pichon país, Dinamarca es un exportador net de neurituds e energia, e gaudís d'un excedent en la siá balança de pagaments[1].
Nòtas & referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ 1,0 1,1 1,2 1,3 CIA, « The World Factbook ». Consultat lo 6/5/2013
- ↑ Human Development Report 2007/2008
- ↑ List of countries by Human Development Index
- ↑ Denmark and the Euro, Danmarks Nationalbank Consulta lo 3 de febrièr de 2007

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Pasqual Maragall
Pasqual Maragall i Mira (Barcelona, 13 de genièr de 1941), es un politician del Partit dels Socialistes de Catalunya que foguèt president de la Generalitat de Catalonha del mes de decembre de 2003 fins a novembre de 2006. Foguèt gràcias a una coalicion tripartita (sonada sovent el Tripartit) compausada del PSC, d'Esquerra Republicana de Catalunya e de Iniciativa-Verds que poguèt venir lo cap de govèrn del país. Anteriorament, èra estat lo cònsol de Barcelona de 1982 a 1997. Foguèt pendent son mandat que se debanèron los Jocs Olimpics de Barcelona 1992. Es lo felen del poèta catalanista Joan Maragall. Son fraire Ernest Maragall es tanben politician socialista e foguèt conselhièr d'Educacion a la Generalitat.
A la fin de son mandat se presentèt pas per las eleccions novèlas e laissèt la plaça de candidat a la presidéncia de la Generalitat de Catalonha en 2006 a José Montilla.
Lo 20 d'octobre de 2007 anoncièt publicament que patissiá de la malautiá d'Alzheimer
- Carta grafica pas indicada
- Personalitat politica catalana
- Personalitat politica espanhòla de l'epòca democratica
- Personalitat del Partit Socialista Obrièr Espanhòl
- Cònsol espanhòl
- President d'una comunautat autonòma espanhòla
- Personalitat politica espanhòla
- Naissença a Barcelona
- Naissença en 1941
- President de la Generalitat de Catalonha


text:
-426
Aquesta pagina concernís l'an -426 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Atenas[modificar | modificar la font]
Perseguida de la Guèrra de Peloponès. Una armada atenenca de 2 000 oplitas e de 60 naviris assaièt sensa succès de conquistar l'illa de Milos que refusava d'intrar au sen de la Liga de Delos. Après aquela revirada, se dirigiguèt vèrs Beòcia ont ataquèt Tanagra sostenguda per un còrs vengut de Tebas. Lei defensors foguèron vencuts e leis Atenencs pilhèron la region de Tanagra avans de se retirar.
Dins la region dau Golf de Corint, Atenas foguèt inicialament desfacha per lei tribús d'Etòlia que li causèron de pèrdas importantas (entre 120 e 300 oplitas) e obligiguèt sei fòrças de se retirar vèrs Naupacte. Puei, sostenguèt lei ciutats d'Acarnania en guèrra còntra Ambracia sostenguda per Esparta. Una batalha a Olpae s'acabèt per una victòria atenenca (Ambracia i perdiguèt un milièr de tuats còntra 300 a seis adversaris). Pasmens, coma Acarnania s'inquietava d'un renfòrçament tròp important de la preséncia d'Atenas dins la region, una patz foguèt rapidament negociada e signada amb Ambracia.
Roma[modificar | modificar la font]
Après un sètge novèu, conquista de Fidènes per Roma. Leis adversaris dei Romans foguèron exilats. Aquò entraïnèt la fin de la guèrra còntra Veïes l'annada seguenta.


text:
Dusau Guèrra Mondiau
Era Dusau Guèrra Mondiau (var. Segonda Guèrra Mondiala) siguec un conflicte qu'impliquèc era majoritat des nacions deth mon, en tot includir-i totes es granes poténcies,organizades es dues aliances militares: es Aliadi e es poténcies der Èish. Era guèrra impliquèc uns 100 milions de militars e era mòrt d'entre 50 a 60 milions de persones, era major part civius, 3% dera poblacion mondiau dera epòca, en tot èster eth conflicte mès mortifèr ara istòria umana. Siguec eth conflicte armat mès gran dera Istòria e eth prumèr eth qué s'usèren armes nucleares, e s'estime qu'auec un còst, en argent e en ressorsas, major que totes es autes guèrres amassa.
Maugrat que Japon aucupaue part de China dempús de 1931 e que dempús deth 7 de junhsèga de 1937 i auie guèrra declarada entre es dus païsi (Dusau Guèrra Sinojaponesa), generauments se considère qu'eth conflicte comencèc eth 1er de seteme de 1939 damb era invasion alemanda de Polonha. Ara primauera de 1940, Alemanha, aliada damb Itàlia, aucupèc es païsi dera Euròpa Occidentau e deth nòrd, en tot derrotar damb facilitat es armades francesi e britaniqui. Totun, era Gran Bretanha non podec èster aucupada. Ara tardor deth madeish an, era guèrra s'estenec ath nòrd d'Africa, e junh deth 1941, Alemanha aucupèc era Union Sovietica, que fins alavetz auie estat era sua aliada, sense arténher era victòria. Deseme de 1941, Japon ataquèc as Estats Units e era guèrra s'estenec tanben ara Asia e ath Pacific. A compdar deth 1942, es aliadi comencèren a guanhar batalhes e a hèr retrocedir es armades der Èish. Itàlia se rendec seteme deth 1943. Alemanha, atacada dempús der èst pera Union Sovietica e pera rèsta des aliadi dempús der oèst, se rendec eth 8 de mai de 1945. Japon se rendec eth 15 d'agost deth madeish an, pòqui dies dempús qu'es Estats Units lancèssen dues bombes atomiques sus ciutats japoneses, encara qu'era rendicion oficiau de Japon non arribèc enquiath 2 de seteme.
Somari
- 1 Païsi implicadi
- 2 Antecedents dera guèrra en Euròpa
- 3 Antecedents dera guèrra en Asia
- 4 Desvolopament dera guèrra
- 4.1 1939: Començament dera guèrra en Euròpa
- 4.2 1940: Era guèrra s'esten
- 4.3 1941: Era guèrra ven globau
- 4.4 1942: Punt mòrt
- 4.5 1943 : es Aliats prenen l'iniciativa
- 4.6 Consequéncias
- 5 Referéncies
- 6 Ligams extèrnes
Païsi implicadi[modificar | modificar la font]
Es païsi que participèren en era Dusau Guèrra Mondiau èren alinhadi en un d'aguesti dus partits: es aliadi e es poténcies der Èish. Iniciauments, es principaus païsi aliadi èren: Gran Bretanha, França (França Liure a compdar de junh de 1940), Polonha, Canadà, Sud-Africa, Austràlia e Naua Zelanda. Un cas especiau ei era China qu'ère era guèrra damb eth Japon dempús deth 1937. Coma conseqüéncia dera invasion alemanda, s'i ahigeren Norvègia (abriu de 1940), Païsi Baishi e Belgica (mai de 1940) e Grècia (octobre de 1940), qu'auie estat atacada per Itàlia. Era Union Sovietica auie un pacte damb Alemanha dempús d'agost de 1939 mès era invasion alemanda, junh de 1941, la hec cambiar de partit. Deseme de 1941 er atac japonés a Pearl Harbor hec qu'es Estats Units d'America entrèssen ara guèrra en eth partit aliat. A mesura qu'eth conflicte se decantaue eth contra de Alemanha, eth nombre de païsi en eth partit aliat anèc en tot aumentar. Apròp dera fin dera guèrra, es Aliadi meteren coma condicion entà entrar as Nacions Junhudes qu'es païsi declarèssen era guèrra en Alemanha e en Japon. Açò hec qu'eth nombre de païsi aliadi aumentèsse fòrça, encara qu'era majoritat d'aguesti mancauen d'importància militara e estrategica e non aueren càpies papèr actiu ena era guèrra. Es poténcies der Èish èren: Alemanha, Itàlia e Japon. Dempús dera victòria alemanda sus França (junh 1940), part deth govèrn francés decidic collaborar damb es nazis, ère era França de Vichèi. Seguidament, Es païsi der èst d'Euròpa se vederen pressionadi per Hitler pr'amor que se junhessen ar Èish. Romania ac hec junhsèga de 1940, Ongria eth noveme següent e Bulgaria març de 1941. Iogoslavia s'i junhec a contracòr eth 25 de març de 1941 mès dus dies dempús i auec un còp d'Estat anti-Èish que desacadièc era aucupacion alemanda deth país. Un aute cas especiau ei Finlàndia que declarèc era guèrra ara URSS mès non a cap aute país e pendent un temps se la considerèc coma aliat der Èish. Non toti es païsi deth mon s'impliquèren ena era guèrra. Bèri païsi, coma Irlanda, Portugau, Soïssa e Suècia, artenheren mantier-se neutres pendent tot eth conflicte. Espanha tanben se declarèc neutral mès, dempús des victòries contondentes nazis de 1939 e 1940, quan era victòria alemanda semblaue possibla, cambièc eth sòn estat a "non bel·ligerant", en tot sostier politic e economic as poténcies der Èish e en tot enviar ua division de volontaris a lutar contra es sovietics (Division Blu) que s'integrèc en era Wehrmacht. Totun, Hitler jamès non podec convéncer Franco pr'amor qu'entrèsse en eth conflicte. Eth 1943, quan Alemanha comencèc a acumular desbrandes, Espanha tornèc a declarar-se neutre.
Antecedents dera guèrra en Euròpa[modificar | modificar la font]
- Mès informacion ar article Cronologia des hèts que precediren ara Dusau Guèrra Mondiau
Dempús dera Purmèra Guèrra Mondiau, es païsi vencedors imposèren grèus sancions economiques e politiques enes païsi derrotadi. Entre aguesti darrèri i auie Alemanha que, ath delà de pèrder grana part deth sòn territòri, patic ua gravíssima crisi economica que hec qu'era inflacion se tirèsse enquia demorar totauments dehòra de contraròtle. Entà fòrça gent, era desbranda, es sancions e era crisi sigueren coma ua grana umiliacion entath son país, que pòqui ans abans auie estat eth poderós Empèri Alemand. Açò portèc a fòrça gent as files des partits radicaus que dauen tòrt de toti es sòns maus a grops minoritaris coma es comunistes e es josieus. Apareisheren grops fascistes e nacionalistes coma responsa as movements revolucionaris que comencèren a estener-se per Euròpa e que preneren brèvaments eth poder a Budapest e en Bavièra. [5] Entre aguesti grops i auie eth Partit Nacionau Socialista des Trabalhadors Alemands, mès coneishudi peth nòm de «nazis», lideradi per Adolf Hitler. Pendent era dusau mitat des ans 20 aguest grop creishec de forma espectaculara tant era popularitat coma eth nombre de militants. Tanben anèren en tot guanhar bancs ath Parlament Alemand enquia que eth 30 de gèr de 1933 Hitler assumic eth cargue de Cancelièr d'Alemanha.
Hitler presidic un govèrn de concentracion nacionau, tau com auie desirat era dreta alemanda, per ben que non demorauen qu'er estrument que li calie èsser eth NSDAP se convertisse eth çò de subjècte de Poder. Ath gabinet deth nau govèrn, sonque Hermann Göring e Wilhelm Frick èren ministres deth NSDAP. Maugrat açò, eth Poder que gaudie eth partit nazi ère fòrça gran en carrèr. Per consecutiu, ne Hindenburg ne es sòcis de govèrn podessen arturar era destruccion deth marc institucionau e democratic dera Republica. D'autra banda, es partits de dretes ac vedien coma era consumació dera dictadura –er aguest cas civiu– que tan auien desirat; non podien preveir era nazificacion e eth regim totalitari que se diboishar. Eth trèt de gessuda entara retalhada de drets e libertats siguec era Incendi deth Reichstag, es causes qu'encara non se ne an establit. Aguest incendi siguec profitat per "desemmascarar" un còp d'Estat deth KPD, que causa siguec entà eth illegalizada damb eth Decrèt der Incendi deth Reichstag (1933), damb çò que se suprimien es drets civius. Es dirigents comunistes comencèren a èsser internat a camps de concentracion, coma Dachau, eth prumèr que se dauric, apròp de Munic. Lentaments, Hitler e es nazis illegalizèren era rèsta de formacions politiques, e mai es dera dreta. Ara fin, sonque eth NSDAP e es sues organizacions demorèren legaus ath nau sistèma. Hindenburg signèc totes es leis e decrèts que destruïen era vielha republica e forjaven era dictadura nazi, coma era Lei de Capacitacion, que permetie en govèrn era aprovacion de leis sense era participacion deth parlament. A abriu de 1933 signèc era lei entara restauracion deth servici civiu professionau, qu'excludie es josieus de tot cargue dera administracion dera Estat. Egalaments, Hindenburg non protestèc pera purga hèta laguens eth NSDAP eth junh de 1934 contra es sectors de quèrres deth partit, coma es Sturmabteilung de Ernst Röhm o era faccion de Gregor Strasser, fòrça que ne moriren en era Net des guinhauets longui. Entre eth 1933 e eth 1939, era politica de Hitler siguec centrada eth:
1) Endurziment des leis contra es josivi enquia extrèmi inaudits. 2) Rearmament e modernizacion dera armada alemanda. 3) Reunificacion der Empèri Alemand (Tresau Reich). Per arténher aguest tresau objectiu Hitler utilizèc ua eficaça combinason d'oratòria e intimidacion qu'artenhec: a) Era militarizacion de Renània (març de 1936). b) Era annexion d'Àustria (Anschluss) (març de 1938). c) Era aucupacion des Sudets (octobre de 1938). d) Despartiment e aucupacion de Tchecoslovàquia (març de 1939). e) Aucupacion dera ciutat de Memel (març de 1939). E tot açò sense ne ua protèsta de França e Gran Bretanha e quitament a viatges (annexion des Sudets) damb eth sòn exprés vist-e-plau. Mès Hitler no n'a/non n'auie pro damb auer artenhut tot açò e reclamaue a Polonha era aucupacion dera ciutat liura de Danzig e un corredor de tèrra entre Alemanha e era Prússia Orientau. Polonha s'i neguèc repetidi còps en partida per paur ara reaccion sovietica e en partida pr'amor que pensaue qu'açò sonque encoratjarie Hitler a hèr d'autes demandes. Eth 23 d'agost de 1939, Alemanha e eth URSS signèren eth Pacte Molotov-Ribbentrop que, ath delà d'èster un tractat de non-agression entre es dus païsi, auie ues clausules secrètes que s'acordaue entre eth eth despartiment der èst europèu enas dues zònes d'influéncia, ua per cadua des dues poténcies. Hitler, ena vertut d'aguest acòrd, decidic aucupar Polonha, convençut que ne França ne Gran Bretanha e reaccionerien pes sòns successi anteriors.
Antecedents dera guèrra en Asia[modificar | modificar la font]
Comunisme e eth Kuomintang en China[modificar | modificar la font]
Abans dera Purmèra Guèrra Mondiau, era dinastia Qing chinesa se saturèc, en tot dar pè a ua republica mès eth sòn govèrn non reüsic e era Xian se fragmentèc es domenis de senhors dera guèrra. D'aguesta situacion sorgiren dues ideologies que pretenien reunificar-era. Eth 1912 se formèc eth Kuomintang e eth 1922 eth Partit Comunista Chinés. Es dus non èren enemics, mès es 1927, e damb es zònes sud e centre jos eth sòn contraròtle, es nacionalistes s'afrontèren dauridaments damb es comunistes.
Militarisme japonés[modificar | modificar la font]
Ar èst, eth Japon auie començat pendent eth sègle XIX a espandir-se per Asia moigut peth conflicte entre es practiques tradicionaus e es condicions sociaus canviants associades ara rapida industrializacion e modernizacion. Eth 1905, eth Japon guanhèc era sua guèrra contra Russia, e eth 1910 aucupèc Corèa, que se convertic era colònia. Pendent es ans 1920 era democracia semblaue auer arraïtzat en Japon, mès era grana depression portèc ath poder as caps militars, soent en tot governar eth nòm der emperaire Hirohito, maugrat mantier eth respècte tradicionau. Eth 1931, Japon aucupèc era Manchoria interiora, en tot crear eth estat mariòta de Manxukuo, que se completèc damb ua dusau invasion eth 1937.
Desvolopament dera guèrra[modificar | modificar la font]
1939: Començament dera guèrra en Euròpa[modificar | modificar la font]
Invasion de Polonha[modificar | modificar la font]
Era guèrra comencèc era maitiada deth 1 de seteme de 1939 quan Alemanha aucupèc Polonha. Aguesta agression ère motivada pera ànsia de Hitler d'obtier eth contraròtle sus era ciutat liura de Danzig e un corredor de tèrra entre aguesta ciutat e Alemanda. Coma desencusa deuant era comunitat internacionau, Hitler utilizèc un incident termierèr fictiu qu'eth madeish auie planejat. Eth dia 3, Gran Bretanha e França declarèren era guèrra en Alemanha mès, exceptades bères escaramusses en era termièra francoalemanda, cap des dus païsi emprenec càpies accion militara contra Alemanha. Ací siguec a on era armada alemanda metec ena practica era Blitzkrieg o (guèrra relampit) que consistie eth rodejar es posicions defensives enemigues e encerclar-es. Mentretant, d'autes tropes contunhauen d'auançar cap ara interiora deth país en tot aucupar es ciutats e es punts estrategics. Es tropes encerclades podien resistir pendent un temps mès, isolades dera rèsta dera armada, tard o d'ora acabauen entà render-se. Era armada alemanda, damb eth supòrt des bombardeigs dera Luftwaffe, superèc facilaments es defenses poloneses e eth 8 de seteme auie ja arribat enes entorns deth caplòc, Varsòvia. Eth dia 17, era armada sovietica aucupèc Polonha dempús der èst, damb era desencusa de protegir era poblacion bielorussa e ucraïnesa dera zòna. Era realitat, era reparticion de Polonha entre Alemanha e era Union Sovietica auie ja estat prèviament acordada eth Pacte Molotov-Ribbentrop d'agost de 1939. Varsòvia queiguec eth 27 de seteme e es darrères tropes poloneses se van arturar de lutar eth 6 d'octobre.
Guèrra de Badinada[modificar | modificar la font]
Dempús dera queiguda de Polonha e pendent tot er iuèrn de 1939-1940, Gran Bretanha, França e es auti païsi aliadi contunhèren era guèrra damb Alemanha mès non s'enregistrèren combats importants ena era tèsta, en eth periòde coneishut coma Guèrra de Badinada.
Batalha der Atlantic[modificar | modificar la font]
Mentretant, ath Atlantic Nòrd, era Kriegsmarine (era armada alemanda) inicièc es operacions contra tot tipe de vaishèths aliadi. Mès que mès eficaçes sigueren es atacs des sosmarins alemands (nomentadi U-Boots). Es operacions navals ar Atlantic, que mès tard s'esteneren tanben ath Mediterrani, durèren enquiara fin dera guèrra, maugrat qu'eth periòde mès intens de combats durèc dempús de mejans de 1940 enquia fins de 1943.
Guèrra d'Iuèrn[modificar | modificar la font]
Eth 30 de noveme de 1939, era Union Sovietica ataquèc Finlàndia damb era intencion d'aucupar-lo. Iniciauments, era armada finesa resistic fòrça ben er embat sovietic mès es russi s'imposèren a còpia d'òmes e març de 1940 es finesos se vederen forçadi a demanar un armistici. Era Union Sovietica obtenguec importantes concessions territoriaus mès era capacitat operativa dera sua armada siguec metuda eth dobte pes dificultats qu'auec entà obtier sonque ua victòria relativa. Açò acabèc de convéncer a Hitler qu'era invasion dera Union Sovietica ère possibla.
1940: Era guèrra s'esten[modificar | modificar la font]
Invasion de Norvègia e Danemarc[modificar | modificar la font]
Eth 9 d'abriu de 1940 era armada alemanda inicièc era invasion de Norvègia e Danemarc. En partida, entà assegurar-se eth subministre de hèr des mines suedeses, deth que Alemanha depenie entath sòn esfòrç de guèrra e qu'ère transportat a trauès deth pòrt norvegian de Narvik. Mès tanben entà empedir ua possibla aucupacion aliada de Norvègia e ath madeish temps evitar eth blocatge des pòrts alemands decretat per Gran Bretanha dempús dera declaracion de guèrra eth seteme passat. Dinamarca non auie càpies valor estrategica mès es pòrts danesi dauen un facil accès as pòrts norvegians e, ath delà, er èster un país vesin calie auer-lo controtlat de quauque biais. Danemarc se rendec quasi immediataments. Eth govèrn danés sabie perfèctaments que non podie hèr arren contra era armada alemanda e volec evitar un vessament inutil de sang. A causa d'aguesta pòca resisténcia, era aucupacion alemanda siguec leugèra comparada damb era d'auti païsi aucupadi. Es institucions daneses poderen conservar grana part dera sua autonomia e se va postposar era deportacion dera poblacion josiva. Aguesta actitud permissiva s'acabèc agost de 1943. Es desbrandes alemandes a Stalingrad e Er Alamein auien provocat creishenti disturbis e manifestacions antialemanyes que, segons es nazis, eth govèrn danés non punic damb era sufisenta duretat. Era aucupacion de Norvègia siguec mès complicada. Es tropes alemandes poderen aucupar es pòrts eth sonque tres dies mès era armada norvegiana se va replegar tàs vals dera interiora deth país, fòrça montanhós, e aquiu se preparèc entà aufrir resisténcia. Ath delà, Gran Bretanha e França envièren bères divisions entà ajudar as norvegians. Mès era situacion des tropes aliades s'anèc en tot tornar cada dia mès critic e eth 28 d'abriu es britaniqui decidiren retirar-se deth sud de Norvègia. Sonque ath nòrd, ath pòrt de Narvik, era guarnició alemanda, isolada dera rèsta dera armada, podec èster derrotada, e eth pòrt aucupat eth 28 de mai. Mès alavetz, era invasion alemanda des Païsi Baishi e Belgica auie cambiat es prioritats defensives de britaniqui e francesi. Eth 8 de junh, dempús de destruïr es installacions portuàries, es tropes aliades sigueren evacuades deth nòrd de Norvègia. Fin finau, eth 10 de junh Norvègia se rendec incondicionalment.
Batalha de França[modificar | modificar la font]
Pòc dempús d'auer acabat era invasion de Polonha, es nazis ja comencèren a preparar er atac contra França. Açò implicaue non solaments aucupar França mès tanben Belgica, Païsi Baishi e Luxemborg qu'èren païsi neutrals. Eth plan consistie eth concentrar eth principau atac alemand contra era region boscosa des Ardenas, entre Belgica e Luxemborg, ua zòna qu'es aliadi considerauen impenetrable entàs tancs e que per açò madeish ère pobrament defenuda. Fin finau, era invasion comencèc eth 10 de mai de 1940. Er atac gessec tau e coma Hitler auie previst. Er auanç des tancs alemands a trauès des Ardenas non siguec descorbit e eth dia 12 es tropes nazis arribèren en arriu Mòsa, ena nautor de Sedan, a on auec lòc ua batalha cruciau. Eth dia 13 es alemands auien ja crotzat er arriu. Seguidament, Auancèren rapidaments a trauès deth nòrd de França er en direccion entath Canau dera Manja, en tot arribar ena còsta eth dia 20. Aguesta manòbre deishèc ua grana part dera armada aliada encerclada laguens de Belgica. Es nazis heren retrocedir es tropes aliades enquia Dunquèrca e es aliadi vederen que serie de besonh ua evacuacion a gran escalèr. Entre eth 26 de mai e eth 3 de junh, 338 226 soldats aliadi sigueren evacuadi dera còsta francesa. Eth 5 de junh, era armada alemanda virèc cap a França; alavetz er auanç alemand ja ère imparable. En tot veir qu'era desbranda de França ère pròplèu e non en tot voler desaprofitar era escasença, era Itàlia de Mussolini declarèc era guèrra en França eth dia 10 de junh. Eth dia 14 es nazis entrèren a París, qu'auie estat declarada ciutat dubèrta. Mentretant, es tancs alemands auançauen, quasi sense oposicion, ath long e ample de França. Eth 22 de junh França e Alemanha signèren un armistici qu'era armada alemanda aucuparie segons eth tot eth nòrd de França e tota era còsta atlantica fins era termièra espanhòla, mès ath sud se mantierie un govèrn collaboracionista francés. Atau, a compdar d'alavetz e enquiath 1944, França auec dus govèrns: un, en tot collaborar damb es nazis, damb caplòc a Vichèi e dirigit peth mariscal Philippe Pétain se nomentèc era "França de Vichèi"; er aute, er eth partit aliat, en tot operar dempús der exili en Gran Bretanha e dirigit peth generau Charles de Gaulle se nomentèc era "França Liura".
Annexions sovietiques[modificar | modificar la font]
A conseqüéncia deth Pacte Molotov-Ribbentrop, junh de 1940 era Union Sovietica aucupèc Estònia, Letònia e Lituània e annexèc es regions romaneses de Bessaràbia e Bucovina deth Nòrd.
Batalha d'Anglatèrra[modificar | modificar la font]
Dempús dera invasion de França, Hitler pensèc que dilhèu Gran Bretanha se renderie, mès eth prumèr ministre britanic Winston Churchill decidic contunhar de lutar enquiara fin. Donques, es nazis preparèren un plan entara invasion dera isla. Mès entà qué aguest plan auesse probabilitats de succès prumèr se li calie arténher superioritat aeriana sus eth cèu britanic. Atau comencèc era Batalha d'Anglatèrra que non se liurèc en tèrra mès ar aire. Era fasa principau dera batalha auec lòc pendent eth mes d'agost de 1940. Es nazis demorauen arténher era victòria rapidaments e començar era invasion abans de que acabèsse er estiu. Es principaus atacs anauen dirigidi contra es aerodròms dera RAF e contra es estacions de radar. Mès es pilòts britaniqui, a pesar d'èster er inferioritat numèrica, opausèren mès resisténcia dera demorada. Dempús de quauques setmanes e de veir que non s'artenhie un resultat clar, es nazis decidiren cambiar d'estrategia e comencèren a bombardar Londres. Damb açò demorauen atrèir fòrça avions britaniqui e atau poder destruïr-les, mès auec er efècte contrari e dèc un respir ara RAF que podec recuperar-se des pèrtes des darrères setmanes. Fin finau, eth 17 de seteme, Hitler va aplaçar era invasion de Gran Bretanha (era teoria fins er an següent, mès era realitat ja non se tornèc a preparar jamès mès).
Invasion italiana d'Egipte[modificar | modificar la font]
Eth 13 de seteme de 1940, fòrces italianes aucupèren Egipte dempús des sues bases a Libia. Er aquera epòca, Egipte ère colònia britanica e Libia colònia italiana. Es italians aucupèren ua petita region ar oèst deth país e establiren posicions defensives a Sidi Barrani. Eth 9 de deseme, es britaniqui van contraatacar en tot lançar eth Operacion Compass que hec retrocedir as italians enquia Er Agheila (Libia). Pendent era operacion, se capturèren un gran nombre de presoèrs italians.
Invasion italiana de Grècia[modificar | modificar la font]
Eth 28 d'octobre de 1940, Itàlia declarèc era guèrra a Grècia, en tot atacar-la dempús des sues bases en Albania. Mès era armada grèga, non sonque resistic era ofensiva, mès que hec retrocedir as italians e capturèc bères ciutats deth sud d'Albania. Pendent er iuèrn, eth conflicte arribèc en un punt mòrt. Era victòria grèga signifiquèc era prumèra desbranda entà un país der Èish e demostrèc qu'era victòria aliada ère possibla.
1941: Era guèrra ven globau[modificar | modificar la font]
Campanha deth nòrd d'Africa[modificar | modificar la font]
Era desbranda dera armada italiana forcèc Hitler a enviar renfortiments ath nòrd d'Africa per tau d'evitar un escrancament totau des italians. Pendent eth mes de hereuèr de 1941, es prumères unitats deth que mès tà deuant serie coneishut com Afrika Korps, jos eth comandament deth generau Erwin Rommel, arribèren en Libia. Iniciauments, Rommel solament auie ordes de mantier era posicion contra possibles atacs aliadi, mès en tot veir que trobaue pòca resisténcia comencèc ua ofensiva improvisada que hec a retirar as britaniqui enquiara termièra damb Egipte. Dempús de diuèrsi contraatacs falhidi, eth 18 de noveme de 1941 es britaniqui lancèren eth Operacion Crusader que resultèc èster tot un succès e, abans d'acabar er an, se va reconquerir tot eth territòri perdut pendent era primauera passada enquia Eth Agheila.
Campanha des Balcans[modificar | modificar la font]
Abans d'iniciar era invasion dera Union Sovietica, Hitler considerèc qu'ère de vitau importància auer controtlat eth flanc meridionau, en tot méter punt e fin ath conflicte entre Itàlia e Grècia. Pendent er iuèrn de 1940-41, Hitler convencec enes govèrns de Ongria, Romania, Bulgaria e Iogoslavia pr'amor que se junhessen as fòrces der Èish. Totun, eth 27 de març de 1941 un còp d'estat anti-Èish en Iogoslavia obliguèc a cambiar es plans d'invasion de Grècia entà includir-i tanben en Iogoslavia.
Eth 6 d'abriu de 1941, tropes alemandes, italianes e ongreses comencèren era invasion simultanèa d'Iogoslavia e Grècia. Es britaniqui sostengueren en Grècia e quitament envièren tropes en país. Totun, er auanç alemand siguec fòrça rapid e era resisténcia iugoslava escassa. Eth caplòc, Belgrad, queiguec eth dia 12 e era rendicion deth país arribèc eth dia 17. en Grècia, es causes succediren de forma egalaments rapida e ara fin deth mes Grècia ère ja jos contraròtle nazi. Er un prumèr moment, es britaniqui se retirèren a Creta. Totun, deuant era superioritat aeriana dera Luftwaffe, era RAF britanica decidic transportar avions e personau a Egipte, en tot sajar sauvar vides e aparelhs per futures batalhes. Eth 20 de mai es alemands inicièren era invasion de Creta que demorèc totauments aucupada eth dia 1 de junh de 1941. Encara qu'era victòria nazi siguec rapida e contondenta, era campanha des Balcans artenhec retardar cinc setmanes er inici deth Operacion Barbarroja. Un temps important qu'obliguèc as alemands a combàter eth plen iuèrn pendent es punts claus der atac contra era Union Sovietica.
Invasion dera Union Sovietica[modificar | modificar la font]
Era maitiada deth 22 de junh de 1941 comencèc eth Operacion Barbarroja, era invasion alemanda dera Union Sovietica. Siguec un atac per estonada donques qu'enquiara data, Alemanha e era Union Sovietica èren aliadi segons eth Pacte Molotov-Ribbentrop d'agost de 1939. Era ofensiva ère organizada es tres granes tèstes: un, ath nòrd en direccion entà Leningrad; eth dusau, ath centre en direccion entà Moscòu; e eth tresau, mès ath sud en direccion entara region industriau deth Donets e es camps petrolífers deth Caucàs. Er objectiu de Hitler ère encerclar e derrotar rapidaments ara armada sovietica as planes de Bielorussia e Ucraïna entà dempús aucupar tota era part europèa dera Union Sovietica enquiara linha Arkhangelsk-Orals-Vòlga-Astracan, dempús dera Artic enquiath Mar Caspiana. Damb aguest objectiu, es alemands auien concentrat apròp de 140 divisions qu'includien 3 200 000 d'òmes, 625 000 shivaus, 7100 pèces de artilharia, 3300 tancs e 2770 avions. Es aliadi d'Alemanha: Itàlia, Ongria, Demoraue e Bulgaria tanben aportauen quauques divisions cadun. Eth Armada Roig disposaue de 134 divisions, 2 500 000 d'òmes, 24 000 tancs e 8000 avions. Siguec, sense dobte, era operacion militara mès grana dera istòria.
Es prumères setmanes er auanç alemand siguec rapid e efectiu. Ath nòrd, es estats baltics sigueren aucupadi e eth 8 de seteme comencèc eth sètge de Leningrad, que durarie enquia gèr de 1944. Ath centre, era ofensiva capturèc era totalitat de Bielorussia e arribèc enquia Smolensk, capturada eth 16 de junhsèga. Ath sud, er auanç a trauès de Ucraïna siguec un shinhau mès lent deth demorat. Açò hec que Hitler ordenèsse ua estancada ara ofensiva dera tèsta centrau entà proporcionar ajuda ath deth sud. Era majoritat de generaus alemands non sigueren d'acòrd damb aguesta decision donques que considerauen Moscòu er objectiu prioritari. Fin finau, dempús dera casuda de Kyiiv, eth 19 de seteme, se dèc er orde de contunhar cap a Moscòu (Operacion Tifon). Totun, alavetz, comencèc eth tempèri ara tèsta orientau, es ploges prumères e era nhèu e eth heired dempús van alentir er auanç alemand, qu'ath delà se trobèc ua creishenta resisténcia dera armada sovietica a mesura que s'apropaue en caplòc. Es alemands poderen arribar enquias pòrtes dera ciutat (en solament 30 quilomètres deth Kremlin) mès non ath delà.
Atac a Pearl Harbor[modificar | modificar la font]
Pendent eth maitin deth 7 de deseme de 1941, avions japonesi procedenti de portaavions ataquèren era basa navau nòrd-americana de Pearl Harbor, ena isla Oahu de Hawaii. Es americani sigueren prenudi entièraments per estonada e patiren apròp de 2400 baishes. Ueit cuirassats e d'auti vaishèths mendres sigueren enfonsadi o damajats sevèrament. Totun, es portaavions americani, qu'aqueth dia non èren ath pòrt, es depausi de combustible e es installacions d'apariament de vaishèths escapèren ar atac.
Eth madeish dia 7, Japon (er aqueth temps, Empèri Japonés) declarèc era guèrra as Estats Units e ath Reialme Unit, declaracion que siguec arresponuda londeman madeish per americani, britaniqui e tanben australiani. Eth dia 11 de deseme, Alemanha declarèc era guèrra enes USA, maugrat que segons eth Pactatz Tripartit de 1940 non i ère obligada. A compdar d'alavetz, era guèrra que fins aqueth moment s'auie limitat a Euròpa e a Africa, s'estenec tanben ath Asia e ath Pacific en tot convertir-se er ua vertadèra guèrra mondiau.
Expansion japonesa[modificar | modificar la font]
Eth madeish temps ar atac a Pearl Harbor, es japonesi comencèren era invasion des colònies britaniques de Hong Kong e Malàisia, dera colònia olandesa des Índias Orientaus (que se correspon, apuprètz, damb er actuau Indonesia) e des possessions americanes des Filipines e des isles dera Ocean Pacific com Guam e Wake.
1942: Punt mòrt[modificar | modificar la font]
Campanha deth nòrd d'Africa[modificar | modificar la font]
Dempús d'auer-se agut de retirar coma conseqüéncia dera Operacion Crusader, semblaue que era Afrika Korps auie demorat definitiuaments derrotat, mès cèrti conflictes que debanauen ath Pròplèu Autan auien obligat as britaniqui a retirar tropes deth nòrd d'Africa, mentretant, es fòrces der Èish auien arrecebut naui provedisses dempús de Trípol. Rommel S'encuedèc totara deth cambiament de situacion e eth 21 de gèr de 1942 lancèc era sua dusau ofensiva. Es alemands heren a retrocedir as aliadi enquia Gazala, a on er auanç siguec temporauments arturat, mès dempús dera Batalha de Gazala, qu'es alemands guanhèren, contunhèren d'auançar cap a Egipte, en tot trauessar era termièra enquia èster arturadi, definitiuaments, ara Batalhe de Alam Halfa (1 - 27 de junhsèga). A pesar d'auer pogut parar er auanç alemand, es aliadi se vederen apròp deth desastre e comencèren a enviar tropes, tancs e tota sòrta de provedisses. Tanben se designèc un nau comandant deth 8au armada britanic, eth generau Bernard Montgomery. Arribat en octobre, era superioritat numèrica aliada ja ère en tot esclafar. Entre eth 23 d'octobre e eth 4 de noveme de 1942 debanèc era Batalha deth Alamein qu'auec coma resultat ua complèta e decisiva victòria aliada. Eth pòc que demoraue deth Afrika Korps li calec hugir cap a Libia, perseguit d'apròp pes aliadi.
Eth 8 de noveme comencèc eth Operacion Halha: ua combinacion de fòrces americanes e britaniques va *desembarcar tath Marròc e tà Argeria, er aquera epòca, colònies franceses jos eth Govèrn de Vichèi. Damb açò se demoraue poder atacar as alemands pera rereguarda e acabar rapidaments era campanha ath nòrd d'Africa. A pesar d'un brèu resisténcia iniciau, eth dia 11 eth govèrn coloniau francés s'arribèc ath partit aliat. Era reaccion des alemands siguec aucupar Tunisia, tanben colònia francesa. A fins de noveme, perseguidi dempús de Libia e pressionadi dempús d'Argeria, semblaue qu'era resisténcia alemanda ère prèste de saturar, mès pendent eth mes de deseme es alemands van *contraatacar e artenheren hèr-se fòrts en Tunisia, pendent un temps.
Batalha dera Mar de Coralh[modificar | modificar la font]
Era batalha dera Mar de Coralh (4-8 de mai de 1942) esté era primièra batalha importanta entre eras flòtas estatsunidenca e japonesa dempèi eth bombardament de Pearl Harbor. Se terminé sus un resultat indecís. Es Japonés èran tacticament vencedors après era destruccion deu pòrta-aeronaus USS Lexington. Çaquela, era expansion japonesa ath sud d'Ocean Pacific èra arrestada e era batalha èra donc ua victòria estrategica per es Estatsunidencs.
Era batalha de Midway e er blocatge dera batalha de Guadalcanal[modificar | modificar la font]
Era batalha de Midway se debanè deth 5 ath 7 de junh de 1942 entre es flòtas japonesa e estatsunidenca un mes après er combat indecís dera Mar de Coralh. Er atòl de Midway estó causit car era ocupacion d'aquera posicion menaçava era basa de Pearl Harbor. Er objectiu vertadèr dera flòta japonesa èra d'atirar e de destrusir es pòrta-aeronaus estatsunidencs. Çaquela, er debanament dera batalha estó favorable aths Estatsunidencs que perdón un pòrta-aeronaus còntra quatre aths Japonés. Era consequéncia dera batalha estó donc era destruccion deras fòrças aeronavaus principalas de Japon.
Blocatge dera dusau ofensiva alemanda contra es Sovietics[modificar | modificar la font]
Era dusau ofensiva alemanda contra eths Sovietics comencè a la prima de 1942. Era Wermacht ataquèt era mitat sud deth front en direccion de Caucàs e de Stalingrad e repossè eras ofensivas sovieticas a Karkòv (12-28 de mai) e Voronej (6-15 de julhet). En setembre e octobre, es Alemands ataquèn era region de Stalingrad e intrèn dins era ciutat. En novembre, es Alemands ocupavan era màger part dera vila e èran ath nòrd de Caucàs. Çaquela, era resisténcia sovietica dins Stalingrad empachè era Wermacht de passar Vòlga. Au contra, es soldats alemands èran fòrçats d'atacar de posicions sovieticas ben protetjadas dins eras roïnas de la vila e ben avitalhadas dempèi Vòlga.
1943 : es Aliats prenen l'iniciativa[modificar | modificar la font]
Era capitulacion alemanda de Stalingrad[modificar | modificar la font]
Era conquista aliada d'Africa e era capitulacion de l'Afrika Korps[modificar | modificar la font]
Er desbarcament de Sicília e er cambiament de camp d'Itàlia[modificar | modificar la font]
Era batalha de Korsk[modificar | modificar la font]
Era batalha de Dniepr[modificar | modificar la font]
Era batalha de Tarawa[modificar | modificar la font]
Consequéncias[modificar | modificar la font]
Referéncies[modificar | modificar la font]
- ↑ França foguèt en guèrra còntra Alemanha de 1939 a 1940 sota lo regime de la Tresena Republica. Après la desfacha de 1940, lo país foguèt devesit entre l'Estat Francés, ò govèrn de Vichy, que collaborèt amb Alemanha e la França Liura que contunièt la guèrra còntra leis Alemands. En 1944, la liberacion de França per leis Aliats entraïnèt la fin dau govèrn de Vichy e la presa dau poder per lei fòrças francesas ostilas ais Alemands.
- ↑ Itàlia acomencèt lo conflicte dins lo camp alemand de 1940 a 1943. Après lo reversament de Benito Mussolini, lo país passèt dins lo camp aliat fins a la fin de la guèrra. Pasmens, dins lei regions encara sota contraròtle alemand, Mussolini formèt un estat italian novèu, dich Republica de Salo, que contunièt lo cambat au sen de l'Axe.
- ↑ Itàlia acomencèt lo conflicte dins lo camp alemand de 1940 a 1943. Après lo reversament de Benito Mussolini, lo país passèt dins lo camp aliat fins a la fin de la guèrra. Pasmens, dins lei regions encara sota contraròtle alemand, Mussolini formèt un estat italian novèu, dich Republica de Salo, que contunièt lo cambat au sen de l'Axe.
- ↑ França foguèt en guèrra còntra Alemanha de 1939 a 1940 sota lo regime de la Tresena Republica. Après la desfacha de 1940, lo país foguèt devesit entre l'Estat Francés, ò govèrn de Vichy, que collaborèt amb Alemanha e la França Liura que contunièt la guèrra còntra leis Alemands. En 1944, la liberacion de França per leis Aliats entraïnèt la fin dau govèrn de Vichy e la presa dau poder per lei fòrças francesas ostilas ais Alemands.
- ↑ Matanle, Ivor. History of World War II, 1939-1945, p. 10. Tiger Books International, 1994. ISBN 1-85501-603-6
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- L'arrelament (Simone Weil, 1942) (revirat al catalan)


text:
La Marca (Gironda)
La Marca[1] (en francés: Lamarque) es una comuna d'Occitània, en Gasconha, administrada prau departament de Gironda de la region d'Aquitània.
Aquesta comuna es situada en Medòc, en país rebeiron.
Somari
Istòria[2][modificar | modificar la font]
Lo castèth de la Marca[modificar | modificar la font]
La senhoria de la Marca existís aumens dempuèi lo sègle XIII. Lo castèth auré servit a empachar los navius enemics o piratas de remontar Gironda, coma lo castèth de Castilhon, a Sent Cristòli. La senhoria apartingut successivament aus senhors de Castilhon, au duc de Glocester apuèi a la familha de Candale. Passèt aus Foish-Candale e a la familha de Brassier. Lo castèth estut vendut coma ben nacionau pendent la Revolucion, e fenit per estar crompat prau comte de Fumèl en 1841.
Lo castèth que veden actualaments estut bastit au sègle XIV per Ponç de Castilhon saus rèstes d'una fortalesa dau sègle XI. Possedís un donjon circular a l'exterior, octogonau a l'interior. A costat, una tor emb d'una capèra dobla (hauta e bassa) dont las vòutas esturen rehèitas au sègle XVIII.
Lo castèth estut remaniat au sègle XVIII, apuèi au XIX.
Lo pòrt de La Marca[modificar | modificar la font]
La posicion en bòrn de Gironda de la comuna es importanta: maugrat una febla activitat maritima a la diferéncia de Paulhac, lo pòrt a totjorn permés d'assegurar un trafec entre Blaia, las islas de l'estuari apuèi la riba medoquina. Dempuèi totjorn, das gabarras e das iòlas hèden passar marchandisas (bòsc apuèi vin de Medòc, cerealas de Charantas)) e passatgèirs anant a las hèiras de Blaia (Senta Caterina) e de La Marca (Sent Bertomiu). Aquith trafec hadè viure das boèirs. Tanben, das puscaires alimentavan lo marcat locau.
En 1902, un servici ja existent entre Bordèu, Blaia apuèi Paulhac, reservat aus passatgèirs, consentit de har escala a La Marca ; l'escala estut egau suprimida en 1915. En 1912, per das rasons de desvolopament economic, lo maire de Cussac avièt l'idèa de méter en plaça un bac de vapor entre Blaia e La Marca. Lo projècte estut retardat a causa de la guèrra, mès estut adoptat en definitiva en 1932; la permèira traversada dau bac se hadut lo 15 de març de 1934.
La glèisa Sent Saurin de La Marca[3][modificar | modificar la font]
La glèisa, bastida entre 1836 e 1838, apuèi dinc a 1870 en mantun talh, es extraordinària per son dòma. Es tanben originala dens sa superposicion particulara d'elements: faciada planèira, clochèir de basa carrada mès dòma octogonau. La glèisa compòrta tres naus; las capèras lateralas, daus murs ornats de frescas, son dedicadas a la Verge e a sent Joan Batista. Lo novèth dòma data de 2005, l'ancian, tròp vielh, agent discut estar despausat en 1968.
La glèisa precedenta, dont ne damòra ren, èra estuda bastida en 1674, la pes vielha estent jutjada incomòda.
Petit patrimòni[modificar | modificar la font]
- Hont de Perlau (en fàcia de la maison comuna)
- Lavaduir de Cinc Sòus
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Sit Toponimia occitana
- ↑ http://www.lamarque-gironde.fr/histoire-de-lamarque
- ↑ http://www.lamarque-gironde.fr/leglise-dome-panoramique


text:
Revolucion industriala
La Revolucion industriala foguèt un ensems de cambiaments economics e socials que se produsiguèron en Grand Bretanha a la mitat del sègle XVIII e qu'al sègle XIX s'estendèt als autres païses europèus. Aquesta revolucion signifiquèt lo passatge del Regim Ancian a la societat industriala, e cambièt non solament la manièra de produccion mas tanben l'estil de vida e las idèas.
Somari
La societat preïndustriala (Regim Ancian)[modificar | modificar la font]
Al començament del sègle XVIII la societat europèa èra basicament agrària. Los senhors feudals èran los proprietaris dels camps, qu'èran trabalhats per las classas popularas. La produccion agrària e lo rendement de las tèrras èran febles, pr'amor que i aviá pas d'avanças, e las tecnicas de cultura èran tradicionalas: dependiá del clima e s'aplicava lo garach. La mortalitat infantila èra fòrça nauta, per que la noiridura de la populacion èra fòrça dependenta del rendement de las culhidas. Se produsián de faminas ciclicas, causadas principalament per de marridas sasons e per d'epidemias. Las culhidas marridas tanben provocavan l'aumentacion del prètz del gran, e fasián baissar la demanda d'autres produchs: provocava una crisi generalizada, amb de grandas epidemias e las faminas que tuavan fòrça trabalhaires. Dins las ciutats normalament i viviá lo pauc de mond que trabalhava pas als camps: mestierals, foncionaris e personal de l'administracion, comerçants... L'organizacion politica se basava sus l'absolutisme:los monarcas avián de poders plens. Aquesta societat preïndustriala es apelada Regim Ancian.
Causas e factors de la revolucion industriala[modificar | modificar la font]
La revolucion foguèt un procèssus gradual iniciat en Anglatèrra a partir del sègle XVIII e que podèm considerar qu'encara contunha dins mantun país d'industrializacion recenta. Aqueste procèssus foguèt inicialament degut a divèrses factors que permetèron lo passatge d'una societat estatica a una societat dinamica (economicament). Los dos factors mai importants foguèron lo cambiament demografic e lo renovèlament dins l'agricultura e los transpòrts. En Anglatèrra los comerçants comencèron d'investir los beneficis del comèrci amb las colonias en bastir d'arsenals, de fabricas texilas e metallurgicas. Atanben i ajudèt l'enfortiment del comèrci interior, amb lo melhorament del malhum de carrièras e canals. Las innovacions tecnicas dins l'industria textila aguèron un ròtle decisiu:
- En 1733 John Kay bastís un talhièr que teissiá pus rapidament (amb la lançadora volanta).
- En 1767 s'inventa las fialosas per tal de produsir mai de fial (Spinning Jenny, Mule Jenny...).
- En 1789 se bastís un talhièr de fèrre mogut per una maquina de vapor.
- La maquina de vapor estimula la produccion de carbòni e de metal.
La revolucion demografica[modificar | modificar la font]
En Euròpa la populacion aumentèt rapidament, en provocant un excès de man d'òbra als camps. Las gents migravan cap a las vilas, e la demanda de produchs agraris aumentava. Aqueste procèssus es conegut coma revolucion demografica. L'excès de populacion se compensava amb la migracion cap a America e cap a d'autres continents. I aguèt una casuda de la mortalitat infantila, coma consequéncia del melhorament de las condicions sanitàrias e de la noiridura.
La revolucion dins l'agricultura[modificar | modificar la font]
Las primièras innovacions dins l'agricultura foguèron l'eliminacion del garach (daissar de cultivar una porcion de tèrra pendent un an per tal de favorir sa regeneracion), lo melhorament dels esplechs, l'aumentacion de las zònas de cultura e la substitucion dels buòus pels cavals. A la fin del sègle XVIII foguèron introdusits las maquinas e los fertilizants. Dempuèi, la produccion aumentèt considerablament, en far demesir las oras de trabalh, en resultant atal un excès de man d'òbra que se vesiá obligada a migrar cap a las vilas. A partir del sègle XIX ja èran acabats los periòdes ciclics de famina per la populacion.
L'expansion de la revolucion industriala[modificar | modificar la font]
La revolucion industriala s'estendèt per l'oèst d'Euròpa e pels Estats Units, en passant per quatre fasas similaras a las arribadas en Anglatèrra, mas a de ritmes diferents:
- Fasa primièra: se genèran las condicions pel desvolopament de l'economia (aumentacion de la productivitat agricòla e demografica, acumulacion de capital, innovacions tecnologicas...).
- Fasa segonda: desvolopament de l'industrializacion e creissença economica regulara.
- Fasa tresena: maturitat economica, mercé a la creissença economica e a la diversificacion de l'industria segon los sectors.
- Fasa quatrena: arribada de la consomacion de massa.
La fasa segonda se caracteriza per l'aumentacion de la productivitat agrària e de la populacion, l'utilizacion de la maquina de vapor e lo desvolopament de l'industria textila e metallurgica. L'aumentacion de la produccion crea de mercats nacionals, en refortissent lo sentiment identitari, subretot a partir del desvolopament del camin de fèrre, que permet la distribucion rapida a las regions aluenhadas.
En França la revolucion industriala s'interrompèt per causa de la Revolucion Francesa e de las Guèrras Napoleonencas. La revolucion industriala s'assolidèt en 1850.
Dins l'airal germanic aquò anèt pas tant rapidament, perque Alemanha foguèt pas unida abans 1871, e i aviá divèrses mercats, mas saupèron profitar de las ressorsas del fèrre e del carbon.
Dins los païses mediterranèus l'industrializacion comencèt tardivament (a la fin del sègle XIX).
Als Estats Units, en Canadà e Japon se produsiguèt dins la segonda mitat del sègle XIX.
A partir del sègle XIX lèu Euròpa tota èra ja industrializada.
La segonda revolucion industriala (1870-1914)[modificar | modificar la font]
La primièra revolucion industriala s'estend del sègle XVIII fins al sègle XIX. L'epòca entre la fin del sègle XIX fins a la Primièra Guèrra Mondiala se coneis coma Segonda Revolucion Industriala, e se caracteriza pel grand progrès scientific e tecnic e per l'aparicion dels sectors electric e quimic. Pendent aqueste periòde aguèt luòc la concentracion patronala e la consolidacion del sistèma capitalista. De sectors industrials novèls apareisson:
- Lo sector energetic: lo petròli comencèt de s'extraire en 1859 als Estats Units, e se n'obten gasolina e gasòli, utilizats dins los motors de combustion intèrna per l'automobila.
- L'electricitat comença d'èsser utilizada al sègle XIX, tant dins las industrias coma dins l'esclairatge public e dins las comunicacions...
- Lo fèrre e los aliatges novèls: la descubèrta d'aliatges novèls, e de tecnicas que permeton de fargar de metals purs desvolopèron l'industria siderometallurgica. S'apren a produire d'acièr mens car e pus pur, e se descurbís coma produire d'acièr inoxidable. S'apren tanben l'usatge de l'alumini.
Sectors novèls:
- L'industria quimica comencèt de se desvolopar a partir del sègle XIX, e permetèt la produccion de materials novèls (explosius, fertilizants, tints...).
- Los transpòrts: lo camin de fèrre progressèt fòrça, e la ret de vias s'estendèt, çò que permetèt una distribucion rapida de la matèria primièra e dels bens produsits e çò que dobriguèt de mercats novèls, mai e mai aluenhats. Los clipers (vaissels de vela rapids e modèrnes pel transpòrt de bens colonials) foguèron remplaçats per las naus de vapor, e la dobertura dels canals de Suèz e de Panamà ajudèron a aver un comèrçi maritim fòrça mai rapid. Autras invencions: la camèra fotografica, la maquina d'escriure, lo telegraf ... que contribuiguèron al cambiament e a la percepcion de viure un cambiament d'epòca. Caldriá tanben remembrar d'avanças importantas dins la medecina e de la publicacion de la Teoria de l'evolucion de Charles Darwin, las teorias de psicoanalisi de Sigmund Freud, o la Teoria de la relativitat d'Albert Einstein. Dins lo mitan artistic aquesta epòca representa tanben la fin de tot classicisme, ja que sorgisson de tendéncias novèlas (qu'encara semblan modèrnas). Los Estats Units foguèron lo país cabecièr dins aquesta fasa novèla d'industrializacion.
Consequéncias[modificar | modificar la font]
- Lo desvolopament del maquinisme remplaça las fòrças umana e animala per la mecanica; fa aumentar la produccion e permet l'aparicion de las fabricas.
- La concentracion de la populacion dins las vilas, per causa de l'aumentacion fòrta de la demanda de man d'òbra per las fabricas e la mecanizacion de l'agricultura.
- La vila ven lo centre de tota l'activitat economica e la populacion urbana aumenta.
- L'aparicion d'un novèl modèl economic e de societat, lo capitalisme, e la societat de classas.
- La naissença d'una classa sociala novèla, la borgesiá.


text:
Campagne (Oise)
Campagne es una comuna francesa administrada per lo departament d'Oise de la region de Picardia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
En mai 1841, en lo moment del recensement, entre los 46 ostals viscudas, 36 an cobèrt en chaume, del temps que 2 la son en pissarra e 8 en tuile[1].
En mai 1841, lors du recensement, parmi les 46 maisons habitées, 36 sont couvertes en chaume, alors que 2 le sont en ardoise et 8 en tuile[2].
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Archiu de l'Oise en linha (recensement 1841 : cotitza 6 Mp 142, vista 10)
- ↑ Archives de l'Oise en ligne (recensement 1841 : cote 6 Mp 142, vue 10)


text:
Guèrra de Tròia
La Guèrra de Tròia foguèt, segon la legenda, una guèrra de las armadas aquèas (es a dire, grègas) contra la vila de Tròia en Asia Menora, seguissent lo rapte (o seduccion) d'Elena d'Esparta per Paris. La guèrra es un dels eveniments mai importants de la mitologia grèga e es contat dins un cicle de poèmas epics que sonque dos, l'Iliada e l'Odissèa d'Omèr, demorèron entièrs. L'Iliada descriu un episòdi ja avançat la guèrra, e l'Odissèa explica lo viatge de retorn d'un dels caps grècs, Ulisses. De poètas grècs posteriors descriguèron d'autres partidas de l'istòria, e tanben lo poèta roman Virgili dins son Eneïda.
Los grècs ancians cresián que los fachs contats per Omèr èran essencialament certans (situavan la guèrra als sègles XIII AbC o sègle XII AbC, coïncidissent amb la casuda de l'Empèri Itita; atal las datas prepausadas de la fin de la guèrra èran 1184 AbC -segon Eratostènes-, 1208 AbC -notat sul marbre de Paros- o 1250 AbC -segon Erodòt-) e localizan Tròia sus la riba dels Dardanèls dins l'actual nòrd-oèst de Turquia.
Dins los temps modèrnes, la guèrra e la vila tanben son consideradas coma mitologicas. Mas en 1870, l'arqueològ alemand Heinrich Schliemann realizèt d'excavacions e trobèt de pèiras que fòrça arqueològs pensan identificar coma de la vila de Tròia. Pasmens, i a pas cap de certitud que la Tròia d'Omèr aja existit, e encara mens que los fachs contats del cicle de la Guèrra de Tròia sián vertadièrs.
Somari
- 1 Precedents
- 2 La Guèrra
- 3 La Guèrra de Tròia e l'art
- 4 Nòtas e referéncias
Precedents[modificar | modificar la font]
L'avarícia de Laomedont e lo rapte d'Esiòna[modificar | modificar la font]
Segon la mitologia grèga, pendent lo regne de Laomedont, Apollon e Poseidon se rebellèron contra Zèus. Aqueles los castiga a venir pendent un an esclaus del rei de Tròia.
Laomedont lor ordena de bastir una muralha indestructibla per Tròia. Dins aquela tasca foguèron ajudats pel semidieu Eac, perque lo monarca aviá promés en cambi una bona recompensa. Quand acabèt, lo rei lor refusèt la paga promesa e Poseidon envièt un monstre marin per que mange la filha del rei, Esiòna.
Davant la paur dels ciutadans, Esiòna sortiguèt de Tròia per se liurar al monstre mas, dins aquel moment, passava Eracles. Laomedont li ofriguèt la man de sa filha se la salvava. Un còp lo monstre mòrt, lo rei nega sa filha a Eracles. Aquel, furiós, tuèt Laomedont e totes los seus filhs (levat Priam, futur rei) e seduguèt Esiòna a çò d'Eac (tanben enganat per Laomedont) e la maridèt amb lo filh d'Eac, Telamon.
Priam demandèt pendent d'ans lo retorn de sa sòrre, mas ela èra esposa astruga e aguèt un filh Teucre.
Pelèu e Tètis, la Poma e lo Jutjament de Paris[modificar | modificar la font]
Zèus venguèt rei dels dieus desfasent son paire Crònos. Aquel darrièr qu'aviá desfach son paire Uranus. Zèus crenguèt qu'un de sos filhs seguiguèsse l'exemple, e atal, quand una profecia augurava que lo filh de la ninfa Tètis (qu'èra son amanta) seriá mai gran que son paire, leu faguèt casar Tètis amb un vièlh rei escrancat, Pelèu.
Totes los dieus foguèron convidats al casament de Pelèus e Tètis, levat Eris, la Discòrdia. Ofensada, se faguèt invisibla e daissèt sus la taula una poma daurada en que i aviá inscrich lo mot Kallisti ("A la mai bèla"). La poma foguèt reclamada per Èra, Atena, e Afrodita. Se disputèt fòrça qui la prendriá, e cap dels dieus gausèt pas s'aventurar sus una opinion en favor d'una demandaira per paur d'ofensar las altras doas. Fin finala, Zèus ordonèt que la disputa se tancariá amb lo Jutjament donat per Paris, prince de Tròia, que seriá estat educat coma pastre perque una profecia aviá predit que causariá la casuda de la vila. Las divessas temptèron de seduire lo pastre: Atena li ofriguèt la saviesa e abilitat dins la batalha, Èra li ofriguèt lo poder politic e lo contraròtle de tota Asia, e Afrodita li ofriguèt l'amor de la femna mai bèla del monde. Paris donèt la poma a Afrodita, e tornèt a Tròia.
De Pelèu e Tètis nasquèt un filh, Aquiles. Se profetizèt que moririá jove, e a Tròia. Amb l'esperança de l'aparar, quand èra encara mainat, sa maire lo banhèt dins lo riu Stix, lo fasent invulnerable de tota part levat lo talon que la maire teniá. Grandissent venguèt lo guerrièr pus poderós de totes los mortals.
La fugida de Paris e Elena[modificar | modificar la font]
Afrodita concediguèt a Paris l'amor de la femna mai bèla del monde, qu'èra Elena, una de las filhas del rei d'Esparta Tindarèu. Sa maire èra Lèda, que seriá estada sedusida per Zèus prenent la fòrma d'un cicne, e es pas clar quines dels quatre filhs de Lèda èran de Zèus o de Tindarèu. Elena aviá fòrça pretendents, e son paire crenguèt qu'en causissent cap per paur que los autres respondan amb violéncia. A la fin, un dels pretendents, Odissèu (o "Ulisses", en latin) d'Itaca, prepausèt un dessenh per resòlvre lo dilèma: totes los pretendents deurián jurar, malgrat las protestacions, que defendrián lo matrimòni d'Elena quin que siá lo causit.
Elena causiguèt Menelau, que alara viviá amb son fraire Agamemnon a la cort de Tindarèu dempuèi l'exili de sa tèrra d'Argos quand son oncle aviá tuat son paire e n'aviá usurpat lo tròn. Menelau eretèt del tròn d'Esparta, amb Elena per reina, e Agamemnon se maridèt amb la sòrre d'Elena Clitemnestra e recuperèt lo tròn d'Argos.
En una mission diplomatica a Esparta, Paris tombèt amorós d'Elena e, amb l'ajuda d'Afrodita, la raubèt o seduguèt (las versions vàrian) e se la menèt a Tròia coma esposa. Menelau envièt un messatgièr a Tròia demandant lo retorn d'Elena, mas lo rei Priam, remembrant de sa sòrre Esiòna, refusèt que tornèsse. D'aquel biais, totes los reis e princes de Grècia foguèron reclamats per complir lor jurament e recuperar Elena.
Lo recrutament de l'armada grèga[modificar | modificar la font]
A aquela epòca, Odissèu ja èra maridat amb Penelòpa e veniá d'aver un filh, Telemac. Ulisses ensagèt per engana d'evitar la guèrra. Simulèt la foliá en semenant de sal dins los camps. Mas foguèt desmascarat per Palamedes.
Agamemnon envièt de messatgièrs a totes los reis de Grècia per tal que vengan a la guèrra, mas lo rei Cinires de Chipre envièt pas qu'una nau vertadièra e quaranta nòu de joguina.
L'oracle Calcas aviá predit que los grècs capitarián pas sens Aquiles. La maire d'aquel, Tètis, sabent qu'Aquiles moririá s'anava a Tròia, lo diguisèt de femna e l'amaguèt a la cort del rei Licomèdes a Sicros. Ulisses e Ajax caçavan. Segon una de las versions faguèt sonar un còrn, e Aquiles sautèt endavant e brandiguèt sa lança per lutar contra los falses invasors. Segon una autra, faguèt passar de mercants que ofrián jòias e armas, e descobriguèron Aquiles entre las femnas perque demorèt sol a contemplar las armas.
Aprèp, una flauta de mai de mila naus foguèt enviada, jol capitenajat d'Agamemnon. Mas quand arribèron a Aulis, los vents venguèron marrits. Uns de dire que la divessa Artèmis castigava atal Agamemnon per aver tuau un cèrvi sagrat (o aver tuat un cèrvi en tèrra sagrada), e de se pretendre melhor caçaire qu'ela. L'unic biais d'apasimar Artèmis seriá de sacrificar la filha d'Agamemnon Ifigenia. Segon d'autras versions o faguèt, alara que d'autres afirman que sacrifiquèt una cèrvia el luòc.
Los grècs tanben portèron los òsses de Pelòps, paire d'Atrèu e aujòl d'Agamemnon e Menelau per los ajudar a ganhar la guèrra, perque un oracle afirmava que serián necessaris per la victòria.
Las fòrças grègas son descrichas amb detalh dins lo catalòg de naus del segond libre d'Iliada. Èra de 28 contingents de la Grècia continentala, Peloponès, las illas dodecanèsas, Creta e Itaca, per un total de prèp de 100 000 òmes.
Las fòrças troianas totjorn dins l'Iliada, èran las meteissas qu'aquelas del troians, capitanejadas per Ector, e d'autres aliats: dardanis, zeleians, adrastis, percotians, pelasgs, tracis, lancièrs cicons, arquièrs peonis, alizonts, misis, frigis, meonis, milesis e licis.
La Guèrra[modificar | modificar la font]
Arribada[modificar | modificar la font]
Un oracle aviá predit que lo primièr grèc a marchar en tèrra troiana seriá lo primièr a morir. Protesilau, capitani dels filacians, compliguèt la profecia; èra lo pòrta bandièra dels grècs e casèt per la lança d'Ector. Pasmens, los assalidors poguèron bastir una barralha de fusta e un campament militar sus la plaja, prèp dels vaissèls.
Aprèp la batalha, los grècs faguèron a Protesilau de funeralhas de dieu, e Ermès lo menèt veire per un darrièr còp son esposa abans de lo conduire cap a l'Adès. Sa femna, Laodamia, desirava de l'acompanhar dins la mòrt. Aprèp la mòrt de Protesilau, son fraire Podarces prenguèt son ròtle dins la guèrra.
Vesent las immensas muralhas de Tròia, los grècs decidiguèron d'assetjar la ciutat fins que se rendan. Pendent lo sètge i aguèt d'escarmossas ocasionalas; Ajax saquegèt Tràcia per dos còps e Aquiles comandèt d'expedicions cap a las ciutats vesinas de Lesbos, Focèa, Colofó, Esmirna, Clasomenés, Cime, Egialos, Dardania, Tenos, Adramiti, Colona, Antandros e Tebas d'Ipoplacia.
Criseida e Briseida[modificar | modificar la font]
Coma comandant en cap, Agamemnon prenguèt lo primièr lo botin e emportèt coma esclava Criseida, alara qu'Aquiles causiguèt Briseida.
Mas Criseida èra filha de Crisas, un prèire d'Apollon. Lo prèire ofriguèt un enòrme rescat per sa filha, mas coma se refusèt, preguèt Apollon que castiguèsse los grècs. L'armada grèga patiguèt malautiá, e Agamemnon deguèt tornar Criseida.
Agamemnon exigiguèt que en compensacion a l'esclau que aviá perdut, se li donèsse Briseida qu'Aquiles s'aviá enamorant. Ofensat e indignat per Agamemnon, Aquiles refusèt la luta e abandonèt l'armada dels grècs.
Pasmens que grècs èran destinats a ganhar la guèrra, Aquiles demandèt a sa maire Tètis que intervenga davant Zèus per li demandar que los grècs pòscan pas véncer fins qu'Agammemnon li aja demandat perdon. Lo jorn seguent los grècs foguèron fòrça castigats dins la batalha, e totes los guerrièrs principals levat Ajax foguèron plan ferits los enebent contunhat la luta aquel jorn. Los troians, capitanejats per Ector, avançavan dangierosament cap al campament grèc.
Alara qu'Aquiles refusava de lutar, son amic Patròcle li demandèt sas armas perque los troians pensen qu'Aquiles aviá tornat a la guèrra. Ector pensant que Patròcle èra Aquiles lo tuèt e demorèt amb l'armadura d'Aquiles. Fòl de ràbia, Aquiles s'anèt venjar. Se carguèt d'una nòva armadura que Tètis aviá comandat a Efèst, tuèt Ector, e rebalèt son còs nud darrièr un carri fasent tres torns de las muralhas de Tròia jos la vista de totes los seus. Refusèt de tornar lo còs als troians per far los rites funeraris. Priam, amb la proteccion dels dieus, anèt en persona veire Aquiles e li supliquèt que li tornèsse lo còs de son filh. Alara Aquiles compatiguèt perque se remembrava lo seu paire, e autregèt una trèva de dotze jorns per poder far las funeralhas d'Ector.
La mòrt d'Aquiles[modificar | modificar la font]
Après la mòrt d'Ector, Aquiles venquèt Memnon d'Etiopia, Cicnus de Colonae e la guerrièra de las amazonas Pentesilia. Pendent aquela seria de campanhas victoriosas, Paris lo matèt per mejan d'una flècha empoisonada que foguèt guidada per Apollon fins al seu talon. Coma foguèt tuat per engana amb l'intervencion d'un dieu, se considèra qu'Aquiles moriguèt sens jamai èsser estat vencit sul prat batalhièr. Sos òsses foguèron mesclats amb aqueles de Patròcle, e se celebrèron las funeralhas en son onor.
L'armadura d'Aquiles e la mòrt d'Ajax[modificar | modificar la font]
L'armadura d'Aquiles foguèt objècte d'una peleja entre Ulisses e Ajax. Se pelejant per ela al final guanhèr Ulisses. Ajax venguèt fòl de ràbia a sautèt al mitan d'un dels tropèls dels grècs (pensant qu'èran sos companhons) e comencèt de matar la oelhas. Aprèp, se suïcidèt.
Lo caval de Tròia[modificar | modificar la font]
L'episòdi del Caval de Tròia es lo final de la guèrra. Los grècs (o Ulisses, segon qualques escrichs) dessenhèt la construccion d'un caval de fusta, animal qu'èra sacrat pels troians. Foguèt bastit per Epeius e qualques guerrièrs grècs s'amaguèron dedins (Ulisses, Leontèu, Menelau, Diomèdes, Neoptolem e detz-e-sèt mai). Lo rèsta de l'armada grèga simulèt l'abandon del sètge e los troians interpretèron lo caval coma una dona per la patz. Un espion grèc, Sinon, convenquèt los troians que lo caval èra una dona fasent taire los avertiments de Laocon e Cassandra. Coma lo caval èra tròp grand passava pas per la pòrta de la ciutat, destruiguèron una partida de la muralha per lo far entrar.
Los troians, aüroses que lo sètge de dos ans se termine, passèron una nuèch de fèsta e gorrinatge. Quand los grècs sortiguèron de l'interior del caval, la ciutat èra en plen repaus e la presa foguèt aisida. Lo sacatge durèt tres jorn e tres nuèchs e tuèron totes los òmes e mainats, e faguèron esclaus totas las femnas e mainats. Las riquesas foguèron saquejadas, e de l'esplendida ciutat ne demorèt pas que roïnas.
Existís un debat sus l'existéncia reala del caval de fusta. Qualques sabents afirman que lo Caval de Tròia èra en realitat un botaire sostingut de quatre pilars, que auriá portat aquel nom. Lo fach qu'auriá destruït las muralhas per far entrar confirmariá aquela tèsi.
La Guèrra de Tròia e l'art[modificar | modificar la font]
Literatura[modificar | modificar la font]
- Robert Graves: La guerra de Troia. Editorial Empúries. ISBN 978-84-7596-063-0
Pintura[modificar | modificar la font]
Cinèma[modificar | modificar la font]
- Helen of Troy (1956), de Robert Wise.
- La Guerra di Troia (1961), de Giorgio Ferroni.
- Troy (2004), de Wolfgang Petersen.
Opèra[modificar | modificar la font]
- Il ritorno di Ulisse in patria (1641), de Claudio Monteverdi.
- Les Troyens (1858), d'Hector Berlioz.
- La belle Hélène (1864), de Jacques Offenbach.
- Troilus and Cressida (1954), de William Walton.
- King Priam (1961), de Michael Tippett.


text:
Mòrt
La mòrt es la fin permanenta de las foncions biologicas que definisson un èsser vivent. Se referís tant a la terminason d'esperela coma a l'estat posterior de l'ancian organisme. La vertadièra natura de çò que ven aprèp la mòrt foguèt d'arreu millenari una preocupacion centrala de las tradicions religiosas e filosoficas pertot dins lo monde. Fòrça religions an fe o ben en un en delà o bon en la reïncarnacion. Per monde, l'efèit de la mòrt fisica sus l'esperit o arma s'existisson demòra una question dubèrta. Per la sciéncia contemporanèa, la mòrt d'un organisme es la fin.
Gaireben sens cap d'excepcion (vejatz Hydra), los animals acaban per morir de vielhiment. Qualques fenomèns intervenon qu'abitualament causan una mòrt prematura coma la malnutricion, la predacion, la malautiá, los accidents que provòcan de traumatismes terminals o, dins de circonstàncias extrèmas, una grèva perturbacion d'un ecosistèma. Las activitats umanas volontàrias que provòcan la mòrt son per exemple lo suicidi, l'omicidi e la guèrra. Cada jorn mòron aperaquí 150 000 personas dins lo monde.[1] La mòrt dins monde natural tanben se pòt produire coma un resultat indirècte de l'activitat umana: una causa creissenta de l'apagament d'espècias fins a la destruccion de sistèmas ecologics qu'es la consequéncia de l'expansion de la tecnologia industriala.[2]
L'objectiu principal de la medecina es de retardar e evitar la mòrt. En aquel contèxte, la mòrt es vista mai coma un procèssus que un evenement futur; de condicions qu'abans èran consideradas indefungible de mòrt son actualament reversiblas.[3] Quand se traça una linha separant la vida e la mòrt, cal tenir en compte entre autres factors de la preséncia o abséncia de signes vitals. En general, la mòrt clinica es pas necessària e sufisenta per determinar la mòrt legala. Un pacient amb un còr e palmons foncionals qu'es en estat de mòrt cerebrala se pòt declarar legalament mòrt sens qu'arribe la mòrt clinica. En fach, la definicion medicala precisa de la mòrt ven pus problematica, paradoxalament, a mesura del progrès de la coneissença scientifica e de la tecnologia.
Tipes de mòrt umana[modificar | modificar la font]
I a diferents tipes de mòrt:
- Las mòrts non intencionalas
- La mòrt naturala, produsida per una patologia determinada qu'acaba la vida de l'èsser uman
- La mòrt accidentala, qu'es la consequéncia non volontària o aleatòria de l'accion d'un agent extèrne
- Las mòrts intencionalas
Aqueles tipes son pas egalament frequentas. Las principalas causas de mòrt segon l'OMS son (per òrdre descreissent):
- malautiás en relacion amb lo còr
- infeccions
- càncer
- malautiás respiratòrias
- accidents
- malautiás digestivas
- mòrts intencionalas
Aquelas causas son diferentas segon que se tracta d'un país desvolopat o d'un país del Tèrç Mond. Dins lo primièr cas, las causas pus frequentas de la mòrt son las cardiovascularas, lo càncer del palmon e d'autres problèmas respiratòris, los accidents del Transpòrt, lo càncer de l'estomac, problèmas de tension, tuberculòsi e suicidis, dins aquel òrdre. Al contrari, los païses desvolopats la primièra causa de mòrt es lo sida, e seguisson las infeccions respiratòrias, las darreiriás, las cardiovascularas, las malautiás de l'enfança e la malària.
La mòrt dins la cultura[modificar | modificar la font]
Tradicionalament la mòrt representa una de las principalas fonts de la paur e per aquò divèrsas religions meton l'accent sul fach que la mòrt acaba pas vertadièrament la vida, seguís perque crèan en la resurreccion futura, o en la reïncarnacion de l'arma o perque l'esperit de la persona passa dins un autre monde (escatologia). Per que es esséncia del desconegut, divèrsas culturas temptèron de la personificar amb simbòls; entre eles cal notar:
- Un esqueleta amb una grand esplech (sovent una dalha) per talhar la vida (vejatz lo tarot)
- Las parcas de la mitologia classica
- Azraèl, l'àngel de la mòrt pel Cristianisme e l'Islam
- Un dieu de la mòrt en divèrsas mitologias
- Una ombra negra o un esperit que ven de nuèch
- Lo demòni
- A vegadas pòt prendre l'aparéncia d'un monstre
Divèrses mites e legendas an per subjècte de creaturas que vençon la mòrt (o que demòran dins un estat intermediari entre la vida e la mòrt), coma los zombis, vampirs e las armas errantas, entre autras. tanben divèrses sortilègis e elixirs prometon l'immortalitat o la joventut eternala. Tanben i a fòrça mites sus que far amb lo cadavre, los rites funeraris e el dòl dels subrevivents. A l'ora d'ara la majoritat de las culturas optan per enterrar los còrses (dins los cementèris) o los cremar.
La fascinacion per la mòrt es l'esséncia de movements culturals coma lo dark, lo gotic o aquel dels decadents.
Referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ (en)[1] Life Span Extension Research and Public Debate: Societal Considerations, jornal: Studies in Ethics, Law, and Technology, Aubrey de Grey
- ↑ Human Activities Cause of Current Extinction Crisis
- ↑ David Crippen, ACS Surgery Online, Critical Care, April 2005 [2] Brain Failure and Brain Death
Bibliografia[modificar | modificar la font]
- En anglés
- Appel, J. M. Defining Death: When Physicians and Families Differ. Journal of Medical Ethics Fall 2005.
- Child A. M (1995) J Archaeolog Sci 22: 165-174it funny
- Piepenbrink H. (1985) J Archaeolog Sci 13: 417-430
- Piepenbrink H. (1989) Applied Geochem 4: 273-280
- Derrick J. Pounder, Postmortem changes and time of death [3] University of Dundee
- Vass AA (2001) Microbiology Today 28: 190-192 at: [4]
- En castelhan
- La muerte en Occidente, Aries, P., Barcelona: ed: Argo Vergara,1982
- El horror de morir: el valor de la muerte en la vida humana, Arregui, Jorge V., ed: Tibidabo Edicions 1992 ISBN 978-84-86421-89-2
- La negación de la muerte, Becker, E. Ed: Barcelona: Kairós, 2003
- Los significados de la muerte, Bowker, J. Ed: Cambridge University Press, 1996
- Los tópicos de la muerte. La gran negación, Cobo Medina, C. Ed: Madrid: Ediciones Libertarias 2000
- El libro de los filósofos muertos, Critchley, Simon, ed: Madrid, Taurus, 2008 ISBN 978-84-306-0677-1
- Paseo alrededor de la muerte, García-Sabell, D, ed; Madrid: Alianza Editorial, 1999
- La muerte explicada a mi hija, Huisman-Perrin, E. Ed: Barcelona: El Aleph, 2003
- Sobre la muerte y los moribundos, Kübler-Ross, E. Ed: Barcelona: Grijalbo, 1989
- La muerte y su imaginario en la historia de las religiones, León Azcárate, Juan Luis de, ed: segunda edición. Bilbao: Universitat de Deusto, 2007 ISBN 978-84-9830-101-4
- El cerebro y el mito del yo, el papel de la neuronas en el pensamiento y el comportamiento humano, Llinás, Rodolfo ed: Belacqua, 2003
- La ansiedad ante la muerte, Lonetto, R. y Templer, D. I, ed: Barcelona: Ediciones Temis, 1992
- Vida después de la vida, Moody, R. A., Jr., 2006, ed: Barcelona: Círculo de lectores
- Muerte e inmortalidad, Josef Pieper, ed:Herder, 1982, ISBN 978-84-254-0530-3
- El buen adiós, Jesús Poveda; Silvia Laforet, ed:Espasa, 2009, ISBN 9788467030266
- Muerte y supervivencia, Max Scheler, ed: Encuentro Ediciones, 2001 ISBN 978-84-7490-623-3
- Los seres queridos, Evelyn Waugh, ed: Círculo de lectores, 2000, ISBN 978-84-226-7804-5


text:
Valencianas
Valencianas (Valenciennes en francés) es una comuna francesa del departament del Nòrd e de la region del Nòrd-Pas de Calais.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
L'aglomeracion se constituissi dempuèi la nautor Mièja Edat. La vila emergeix, en tant que tala, qualques sègles mai tard, al Mièja Edat. Totun, de fòrça recentas descobèrtas archéologiques demòstran una preséncia umana sul luòc de la vila al neolític.
L'agglomération se constitue dès le haut Moyen Âge. La ville émerge, en tant que telle, quelques siècles plus tard, au Moyen Âge. Toutefois, de très récentes découvertes archéologiques démontrent une présence humaine sur le site de la ville au néolithique.


text:
Ziusudra
Ziusudra (tanben nomenat Utnapishtim pels babilonians o Atrahasis pels accadians), es un eròi de la mitologia sumeriana, protagonista del mite sul deluvi universal, que foguèt descobèrt dins la seuna version mai antica sus una tauleta trobada a Nippur.
Lo mite[modificar | modificar la font]
Segons las tauletas de Nippur lo recit mitic descriu cossí los òmes foguèron creats pels dieus:
Mas amb lo seu bosin e lo seu comportament los umans entaïnèron los dieus superiors. Aqueles decidiguèron de los destruire, enviant un deluvi sus la tèrra. Pasmens Enki lo Senhor de la tèrra, discuta la gràcia e que desirava pas la destruccion de totes los òmes.
Enki causís Ziusudra, e li demanda que faga una embarcacion e que s'i refugie amb diferentas espècies d'animals, fins que passe lo deluvi. Mai tard, la narracion contunha amb lo recit del deluvi:
« Totas las tempèstas e los vents se descadenèron (al mèsme instant)
lo deluvi envasiguèt los centres de cultura
Après que lo deluvi cobriguèt la tèrra pendent sèt jorns e sèt nuèchs
e l'enòrma barca trantalha sus las vastas aigas degut a las tempèstas
Utu sortiguèt, illuminant lo cèl e la tèrra
Ziusudra dobriguèt alara una fenèstra de la seuna enòrma barca
Utu penetrèt amb los seus rais dins de la gigantèsca barca
Lo rei Ziusudra se prosternèt davant Utu
lo rei li immolèt grand nombre de buòus e marrans
«Invocaratz lo cèl e la tèrra (...)»
An (e) Enlil invocaràn lo cèl e la tèrra (...)
faguèron aparésser los animals que surgiguèron la tèrra
Lo rei Ziusudra se prosternèt davant An (e) Enlil
An (e) Enlil trachèron ben de Ziusudra, li donèron vida coma (aquela de) un dieu
faguèron davalar per el un buf eternal coma (aquel de) un dieu »
Mai tard aquel poèma influencièt la mitologia assiriana dins lo poèma accadian, Atrahasis, ont l'eròi es Atrahasis.
Bibliografia[modificar | modificar la font]
- Mitos sumerios y acadios, Federico Lara Peinado, 1984, ISBN 9788427606937, (es)
- La història empieza en Sumer, Samuel Nathan Kramer, 1985, Ediciones Orbis, S.A. ISBN 978-84-7530-942-2, (es)
- Enciclopedia de los dioses, Jordan Michael, (es)


text:
Cambremer
Cambremer es una comuna normanda, situada dins lo departament de Calvadòs e la region de la Bassa Normandia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Vilatge bas-normand situat entre Lisieux e Can.
Village bas-normand situé entre Lisieux et Caen.
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Se coneis pas pas lo étymologie exacta del nom de la comuna. Lo vilatge es totun mencionat dempuèi lo Modèl:VIIe sègle jos la forma latinisée de Cambrimaro[1]. Lo segond element es sens dobte lo germanique marit : lac, étang, maire, aicí d'origina francique o saxonne (Cf. Vièlh anglés meri : lac, maire, ara en noms de luòc -mere ). Comun en lo nòrd de la França (veire Mortemer).
En 1972, la municipalitat de Grandouet, en lo costat de Cambremer, aital coma aquelas de Sant-Aubin-sus-Algot e Sant-Parelh-de detlo-Mont, en lo costat de Mézidon-Canon, an incorporat a Cambremer[2].
On ne connaît pas l'étymologie exacte du nom de la commune. Le village est toutefois mentionné dès le Modèl:VIIe siècle sous la forme latinisée de Cambrimaro[3]. Le second élément est sans doute le germanique *mari : lac, étang, mare, ici d'origine francique ou saxonne (Cf. vieil anglais meri : lac, mare, maintenant dans des noms de lieu -mere ). Commun dans le nord de la France (voir Mortemer).
En 1972, la commune de Grandouet, dans le canton de Cambremer, ainsi que celles de Saint-Aubin-sur-Algot et Saint-Pair-du-Mont, dans le canton de Mézidon-Canon, sont incorporées à Cambremer[4].
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ René Lepelley, Diccionari étymologique dels noms de municipalitat de la Normandie, edicions Charles Corlet, Premsas Univesitàries de Can, Can, 1996
- ↑ Font : Des villages de Cassini aux communes d'aujourd'hui, « {{{titre}}} », {{{annada}}}, Escòla des las Hautas Estudis en Sciéncias Socialas (EHESS). Consultat lo 30 de decembre 2009
- ↑ René Lepelley, Dictionnaire étymologique des noms de commune de la Normandie, éditions Charles Corlet, Presses Universitaires de Caen, Caen, 1996
- ↑ Font : Des villages de Cassini aux communes d'aujourd'hui, « Notice communale - Cambremer », {{{annada}}}, Escòla des las Hautas Estudis en Sciéncias Socialas (EHESS). Consultat lo 30 décembre 2009


text:
Lovre
Lo palais deu Lovre (sèti deu Musèu deu Lovre) tanben aperat mei simplament lo Lovre, qu'ei lo màger musèu de París e un lòc hèra ancian de conservacion de colleccions artisticas. Gessit d'ua simpla hortalessa bastida au ras de las fortificacion entà l'empara de la capitala francesa, que ho transformat per generacions de monarcas e divèrs regims politics qui 'u hen créisher en i bèth amassar e apielar las soas colleccions artisicas e istoricas.
Somari
- 1 Istòria
- 2 Plan
- 3 Colleccions deu Lovre
Istòria[modificar | modificar la font]
En 1190, lo rei de França Felip August que fondè la hortalessa en bastir la Grana Tor deu Lovre. La hortalessa que vadore residéncia reiau devath lo regnat de Carles V.
Francés I que he càder la tor de Felip August entà tornar la hortalessa en palais, òbra de la Reneishença perseguida per Enric II e Carles IX. Lo Noste Enric, au son torn, que contribusí au desenvolopament deu Lovre en tot bastir la grana galeria e en tot juntar atau dab lo navèth palais de las Teulerias (bastit per Caterina de Medici).
Loís XIII e lo son hilh Loís XIV que bastín la cort carrada. Aqueth darrèr, a maugrat de hornir la grana colonada au palais, que'u he perder lo son títol de sièti deu poder reiau au prohèit deu son navèth Palais de Versalhas.
Durant lo sègle XVIII lo Lovre qu'acesó los famós Salons deu Lovre on las òbras màgers deus pintres lo mei importants b'èran publicament expausadas au jutjament de la societat sancèra. Chic a chic l'idea de crear un musèu d'art que's desenvolopè mes que caló demorar la Revolucion Francesa entà que hosse realizada. Lo palais que pravè enqüèra mei durant lo Purmèr Empèri e lo sègle XIX qu'i amassè granas colleccions e mei que mei ua de las màger e géncer colleccions d'antiquitats egipcianas. En 1870, lo Lovre que perdó las Teulerias, incendiadas durant los eveniments de la Comuna de París. Aquesta perta que creè la grana perpectiva dab l'alinhament deu Lovre, deus jardins de las Teulerias, de la Plaça de la Concòrdia e deus Camps Elisés. Aquesta perpectiva que ho perlongada durant la presidéncia de Francés Mitterrand dab l'Arca de la Dehensa ; a la medisha epòca lo musèu que ho ampliat un còp mei dab la mudança deu Ministèri de l'Economia qui n'ocupava ua ala e la bastida de la Piramida deu Lovre e d'un espaci sosterrenh qui acèsa centers comerciaus e espacis regularament logats per organizar congrès deus prestigiós e desfilats de mòda.
L'annada 2007 que ho marcada per l'inauguracion d'ua branca deu musèu a Abu Dhabi.
Plan[modificar | modificar la font]
Cort carrada[modificar | modificar la font]
Piramida deu Lovre[modificar | modificar la font]
Lovre sosterranh[modificar | modificar la font]
Alas[modificar | modificar la font]
Colleccions deu Lovre[modificar | modificar la font]
Antiquitats orientaus[modificar | modificar la font]
Arts islamicas[modificar | modificar la font]
Antiquitats egipcianas[modificar | modificar la font]
Antiquitats grègas, etruscas e romanas[modificar | modificar la font]
Escultura[modificar | modificar la font]
Objèctes d'art[modificar | modificar la font]
Pintrura[modificar | modificar la font]
Arts graficas[modificar | modificar la font]
Istòria deu Lovre medievau[modificar | modificar la font]
Arts e civilizacions d'Africa, d'Asia, d'Oceania e de las Americas[modificar | modificar la font]


text:
Raimond Polidor
Raimond Polidor (Raymond Poulidor per l'estat civil francés, nascut lo 15 d'abril de 1936 a Masbaraud Merinhat, dins lo departament de Cruesa, Lemosin) es un ciclista occitan que correguèt coma professional entre 1960 e 1977.
Somari
- 1 Lo Palmarés
- 2 Los adversaris
- 3 Un escarni ben "francés"
- 4 Puèi de Doma... Puèi domat... 1964
- 5 Lo recòrd màger
- 6 Lagui e popularitat
- 7 Grand Jacques
- 8 Un escais escandalós
- 9 Onors rendudas
- 10 la Retirada a país
- 11 Bibliografia
- 12 Document audiovisual
- 13 Vejatz tanben
- 14 Ligams extèrnes
- 15 Ligams videografics
- 16 Nòtas
Lo Palmarés[modificar | modificar la font]
Victòria màger foguèt la Vuelta a España (idem Torn d'Espanha) en 1964.
Ganhèt tanben lo Critèrium del Dauphiné Libéré en 1966, París-Niça en 1972 e 1973, Milan-San Remo en 1961, lo Grand Prèmi del Midi Libre en 1973 e la Flècha Valona en 1971.
Obtenguèt tot parièr lo Super Prestige Pernod International que designava lo melhor ciclista del mond, en 1964.
Foguèt egalament campion de França sus rota en 1961.
A de mai, se ganhèt la medalha d'argent dels Campionats del Mond de ciclisme sus rota en 1974, e de bronze en 1961, 1964 e 1966.
Los adversaris[modificar | modificar la font]
L'empacha màger dins la siá carrièra ne serà estat d'èsser l'adversari de dos dels campions mai importants e prestigioses de l'istòria del ciclisme mondial, çò es lo normand Jacques Anquetil e lo bèlga Eddy Merckx.
Sa rivalitat amb lo correire francés foguèt un pauc tanben simbòl e exutòri per lo pòble occitan fàcias a la nomenada França del Nòrd.
Un escarni ben "francés"[modificar | modificar la font]
Ne contèt lo quite el mantun còp que se trufavan d'el e lo s'escarnissián los autres correires franceses perque, a la debuta de sa carrièra, parlava pas cap lo francés mas sonque lo lemosin, l'occitan.
Puèi de Doma... Puèi domat... 1964[modificar | modificar la font]
Lo sieu espet mai fabulós e mitic, lo que bastiguèt la siá legenda esportiva, serà estat l'escalada del Puèi de Doma pendent lo Tour de França en 1964.
Manquèt de ganhar la Granda Bocla lo jorn aquel mas, per sonque qualques segondas, o capitèt pas, que lo grand especialista del contra la mòstra Jacques Anquetil li foguèt superior d'unes jorns apuèi e vencèt.
Lo recòrd màger[modificar | modificar la font]
Montèt 8 còps sul pòdi del Tour de França (3 coma segond e 5 coma tresen), qu'es encara lo recòrd absolut fins ara, e partejat solament amb Lance Armstrong, lo grand ciclista nòrd-american (7 victòrias e una 3ena plaça).
Lagui e popularitat[modificar | modificar la font]
Capitèt pas jamai çaquelà a ganhar lo Tour nimai tanpauc a cargar lo maillot jaune de lider de la corsa.
Fòrça popular, èra escaisnomat Popó (Poupou, en francés...) per sos admirators qu'èran a tengut fòrça nombroses e afogats sus las rotas del Tour, en pertot, lai que passava lo peloton dels correires, e cridavan a plec de gargalhòl, sens paus ni cès:
- "Vas-y, Poupou!!!"
E quitament mai tard, quand en Raimond Polidor ne serà estat retirat del ciclisme professional, de mainats que lo s'èran pas jamai vist a córrer, e n'èran quitament pas nascuts quand comencèt el sa carrièra, cridavan, tot parièr, tre que vesián a passar un ciclista:
-
- "Ardit, Popó!!!"
- "Ardit, Popó!!!"
E ardit, ardidàs, de segur ne foguèt tot lo long de la siá carrièra, de la siá vida, tostemps.
Grand Jacques[modificar | modificar la font]
N'acabèt fin finala per tornar veire lo sieu amic e adversari d'un còp èra, que n'èran venguts amics mentretant en gomar las errors del passat, Jacques Anquetil, quand se moriguèt aiceste d'un càncer en 1987.
Çò ne contèt mai tard lo grand campion lemosin que lo " Grand Jacques ", en tot veire la mòrt se sarrar, li diguèt que:
- "... lo càncer (...èra...) tan desesperadament dolorós coma pojar lo Puèi de Doma cada jorn, a cada ora que Dieu fa...
....... E çò diguèt alara, qu'o me poirai pas jamai oblidar... :
- " Mon brave amic, d'encara un còp seràs lo segond " ... "
Un escais escandalós[modificar | modificar la font]
D'efièch, èra estat tanben escaisnomat l' Eternal Segond per d'unes (sembla...) jornalistas que s'èran de segur desbrembat que s'èra el agut ganhat, tot lo long (e pro longa ne foguèt... un autre recòrd gaireben... sols benlèu en Gino Bartali amai en Joop Zootemelk... e de segur que seguràs na Jeannie Longo...) de la siá carrièra, entre 1960 e 1977, 189 victòrias.
Onors rendudas[modificar | modificar la font]
Foguèt fach cavalièr de la Legion d'Onor lo 25 de genièr de 1973 per Jacques Chirac, en Jacme Chirac, un conteiral sieu o quasi, d'a Tula, un vesin, e president de la Republica Francesa.
la Retirada a país[modificar | modificar la font]
.......Òme universal, en Pulidoru a Nihon, òme del campèstre...
...( ... de las raiç ben prundas...) e d'a la verda campanha lemosina eissit...
òme universau... la terra vielha daus suvenirs eternaus.. emb sos plais, sos ranvers, sos aubres, sos chens mai sos delesers, sos raives tan beus de grand' aiga... sa lenga tan genta, sos uviarns, sos estius, sos auseus, sa memòria, la charn ela-mesma dau monde e dau temps mai sos lunons d'aur dins lo ciau e chausa autra... beucòp de las chausas... etc.)...
tornèt viure dins son Lemosin natal, en tot participar de vegadas que i aguèt, a d'unas emissions de ràdio en lenga nòstra (Nhòrlas radiofonicas).
Lai s'esta el tranquilon tranquilon dempuèi la siá retirada dels pelotons, dins la siá maison, a Sant Liunard de Noblat, en lo sieu país tant aimat... la siá tèrra tant escarida... tan chara mai charida... Lemosin.
Bibliografia[modificar | modificar la font]
en Popó d'esperse[modificar | modificar la font]
- Raimond Polidor: La gloire sans maillot jaune, edicions Calmann-Lévy, 1968... (en francés)
- Raimond Polidor: Poulidor par Poulidor , ed. Jacob-Duvernet, 2004... Autobiografia (idem)
- Raimond Polidor: Poulidor intime id 2007 (id)
e cha
... e pels autres...[modificar | modificar la font]
- Jacques Augendre: Anquetil - Poulidor, un divorce français, cò en Bernard Pasmito editor, 2008 (id)
e ca
Document audiovisual[modificar | modificar la font]
- Olivier Hennegrave: Anquetil / Poulidor, colleccion Los düèls màgers de l'espòrt - Ciclisme, evocacion (50'), Arte, França 2001
e cha
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Ligams videografics[modificar | modificar la font]
-
- sus YouTube... mai de 410 documents subre en Raimond Polidor en picar coma clau Raymond Poulidor


text:
Un article de Wikipèdia, l'enciclopèdia liura.
Sant-Malgant en breton ( Saint-Maugan en francés) es una comuna bretona, situada dins lo departament d'Ille et Vilaine e la region de Bretanha.
Sant Maugan se situa a l'èst de Muel, a l'oèst de Iffendic, al sud de Boisgervilly e al nòrd de Sant-Malon-sus-Mèl.
Saint Maugan se situe à l'est de Muel, à l'ouest d'Iffendic, au sud de Boisgervilly et au nord de Saint-Malon-sur-Mel.
Aquesta seccion es voida, pas pro detahada o incompleta. Vòstra ajuda
es benvenguda !
Aquesta seccion es voida, pas pro detahada o incompleta. Vòstra ajuda
es benvenguda !