text:
Valéncia
Valéncia (en valencian València) es la capitala de la Comunitat Valenciana o País Valencian, en Espanha. Es tanben la capitala de la comarca de l'Horta e de la província de Valéncia. Es en riba de la mar Mediterranèa e ten un dei pòrts pus importants de la Peninsula Iberica. Còmpta 807 000 abitants, segon leis estimacions de 2006. L'airau metropolitan de Valéncia es mai conegut coma l'Horta de Valéncia e ten mai d'1 750 000 abitants: es la tresena aglomeracion de l'estat espanhòu.
Lo gentilici es valencian -a.
Somari
Localizacion, geografia e clima[modificar | modificar la font]
La vila de Valéncia se tròba sus la còsta mediterranèa de la Peninsula Iberica, subre una planura en riba dau riu de Túria, enrodada de montanhetas que passan rarament lei 100 m d'altitud. La soleta sèrra importanta a de bòn pròcha de la vila es la Sèrra Calderona, a un trentenat de quilomètres au nòrd-oèst de la vila. La ciutat anciana èra en riba dau riu, a mai d'un quilòmetre de la mar, ont i aviá a passat temps lo Grau de Valéncia, qu'ara es un districte de mai de la vila conegut coma Poblats Marítims. Au sud de Valéncia se tròba lo paratge de l'Albufera de Valéncia, un lac d'aiga doça au costat de la mar, que se noirís d'aqüifèrs nombrós e ont a l'ora d'ara i a un pargue nacionau.
Valéncia possedís un clima tipicament mediterranèu. Se caracteriza per sa doçor, amb una temperatura mejana annuala superiora a 17 °C. Leis estius son cauds e leis ivèrns fòrça moderats. Durant lei mes ivernaus la temperatura baissa gaire sota 10 °C. Lei precipitacions son discretas e presentan lo minimum estivau mediterranèu classic, amb dos maximums, un a la tardor e un autre a l'acabament de l'ivèrn e au començament de la prima.
Istòria[modificar | modificar la font]
La Ciutat de Valéncia foguèt fondada en 138 avC subre un ancian sit ibèr per i installar de soudats licenciats, mentre que Decim Juni Brut èra cònsol roman: aqueu d'aquí repartiguèt de tèrras ai soudats licenciats au ras de la vila nòva. En aquela epòca, e mai batèron moneda pròpria dins la vila, qu'aquò èra una mòstra de l'importància que teniá.
En 75 avC foguèt destrucha dins la guèrra entre Pompèu e Sertòri, e foguèt abandonada durant un cinquantenat d'ans.
Au sègle I, la Ciutat de Valéncia ja aviá recuperat sa populacion e comencèron de construire de grandeis òbras d'infraestructura. Au sègle III comencèt una epòca novèla de decadéncia, coma dins la rèsta de l'Empèri Roman.
Amb la casuda, la vila foguèt ocupada per lei Visigòts e faguèt partida de divèrs reiaumes peninsulars.
En 711, la vila tombèt dins lo domeni musulman. A la casuda dau califat de Còrdoa, Valéncia venguèt la capitala de la taifa dau meteis nom, e ansin se mantenguèt fins en 1094, que la conqueriguèt lo Cid, e alora passèt dins lo domeni castelhan. Gaire de temps après sa mòrt, leis Almoràvits recuperèron la vila en 1102. En 1171, Valéncia passèt sota la dominacion almoada.
L'arribada dins la Ciutat de Valéncia dau rei d'Aragon Jaume I, lo 9 d'octòbre de 1238, metèt fin a cinc sègles de cultura musulmana, mai aquela laissèt una emprenta solida dins la vila e dins lo territòri valencian. Après son incorporacion a la Corona d'Aragon, la vila se desvolopèt considerablament. Lo sègle XV foguèt per la ciutat una epòca de desvolopament economic e civic amb la construccion d'espacis publics nòus, coma lei Torres de Serrans (1392), la Llotja de la Seda (1482) o lo Micalet. Valéncia arribèt a èsser una dei vilas pus importantas de la Mediterranèa. La primiera estampariá de la Peninsula Iberica se construguèt a Valéncia. La primiera Bíblia estampada en una lenga romanica, lo valencian, s'imprimiguèt a Valéncia vèrs 1478, e es atribuida a Bonifaci Ferrer. En 1502 se fondèt l'Universitat de Valéncia, a partir de l'Estudi General. Lei banquiers valencians prestèron d'argent a la Reina Isabèu de Castelha per lo viatge de Cristòu Colomb en 1492 vèrs America.
Ça que la, a causa dei tensions venent de l'union dinastica de la Corona d'Aragon amb Castelha, l'esplendor de Valéncia comencèt de mermar vèrs lo sègle XVI amb lo despoblament causat per la primiera expulsion dei moriscs (qu'èran la majoritat de la populacion) per lei Reis Catolics. Lei tensions amb lei reis castelhans cresquèron, en arribant ai ponchs mai sensibles amb la Revòuta dei Germanies (1519–1522), la segonda expulsion dei moriscs de 1609 que reduguèt significativament la populacion e, fin finala, amb la Guèrra de Succession Espanhòla de 1702 a 1709 que signifiquèt la fin de l'independéncia politica e juridica dau Renhe de Valéncia, en derogar Felip V d'Espanha lei Fòrs de Valéncia.
La decadéncia de la vila durèt fins au mitan dau sègle XIX, quand una borgesiá febla impulsèt leugierament lo desvolopament de la vila, e tanben una renaissença leugiera dei tradicions e de la lenga valenciana. Un dei politics dau començament dau sègle XX, un d'aquelei que faguèron enracinar lo republicanisme dins la ciutat, foguèt Vicent Blasco i Ibáñez, qu'universalament es pus conegut coma un dei romanciers valencians pus importants, encara qu'en lenga espanhòla.
Saique en causa d'aquela tradicion republicana, Valéncia s'alinhèt immediatament amb lo partit republican durant la Guèrra Civila Espanhòla, que comencèt en 1936. E mai la capitala d'Espanha la transferiguèron a Valéncia durant lei darriers mes de la guèrra. Un còp mai, en avent terminada la guèrra dins lo camp perdent, leis ans seguents, Valéncia patiguèt pus grevament que d'autrei vilas de l'estat espanhòu. Pendent la dictatura de Franco, de parlar o d'escriure lo valencian foguèt enebit, e mai arribèron a picar lei gents se parlavan dins lei luòcs publics, o arribèron a de penas criminalas.
En 1957, Túria desbordèt, fach que se coneis amb lo nom de la Gran Riuada de Valéncia, causant la mòrt de fòrça valencians. Per tau d'evitar de catastròfas nòvas, desvièron quauqueis ans puei lo riu dins una maire novèla. Lo riu vièlh (o vièlh liech de Túria) lo laissèron abandonat durant pron d'annadas. Lei primiers cònsols franquistas prepausèron de i far una autoestrada, una opcion que finalament l'escartèron.
Amb l'arribada de la democracia dins l'estat espanhòu, Valéncia se constituiguèt coma la capitala de la Comunitat Valenciana establida en 1982 amb una cèrta autonomia e lo sèti de la Generalitat Valenciana e de totei leis organs de govèrn de la Comunitat. Durant lei primiers 25 ans de democracia, Valéncia a cambiat significativament, en se destacant coma òbras emblematicas lo jardin de Túria (enjardinament dau vièlh liech de Túria) e la nòva Ciutat de les Arts i les Ciències, de Santiago Calatrava.
Monuments[modificar | modificar la font]
D'entre los monuments de la vila la Lòtja de la Seda es dins lo Patrimòni Mondial de l'Umanitat.
-
-
-
Las arenas
-
-
-
-
-
-
-
-
l'Hemisfèric, cinèma 3-D
-
-
-
-
Mercat de Colomb
Populacion[modificar | modificar la font]
La vila de Valéncia còmpta en 2006 un totau de 807 000 abitants, segon la Comuna, e es lo centre d'un airau metropolitan estendut qu'aconseguís 1 750 000 abitants. Representa 18% de la populacion de la Comunitat Valenciana.
Lòng dau sègle XX la ciutat a multiplicat per tres e mieg sa populacion iniciala, en essent lei periòdes de creissença demografica maxima leis ans 1930-1940 e lo decenni deis ans 1960. Leis ans 1990 son estats un periòde d'estabilitat demografica per efiech de la casuda dei movements migratòris, que foguèron lo factor fondamentau de creissença deis ans anteriors, e per la reduccion de la natalitat. Dempuei lei darriers ans lei fòrts corrents migratòris exteriors son a provocar tornarmai una dinamica demografica positiva.
L'aumentacion progressiva de l'esperança de vida e la reduccion de la feconditat se son rebatudas dins una piramida d'edats que s'estrenh a la basa e s'alarga dins la part superiora, amb un pes creissent dei generacions d'edat avançada. Maugrat aquò, la populacion de la vila contunha d'èsser relativament jove, amb 25% de seis efectius dins la generacion de 15 a 29 ans e 29% dins aquela de 30 a 49 ans.
Activitats economicas[modificar | modificar la font]
La vila de Valéncia es, fondamentalament, una aira de servicis que son influéncia va delà lei limits dei raras municipalas. Actualament la populacion ocupada dins lo sector dei servicis es 73,2% dau totau, amb un grand pes deis activitats de demanda finala, dau comèrci de detalh e de gròs, dei servicis especializats ais entrepresas e deis activitats professionalas.
Pasmens la ciutat manten una basa industriala importanta, amb un percentatge de populacion activa de 14,2%, formada per d'entrepresas pichonas e mejanas qu'entre elei se destacan lei sectors dau papier e deis arts graficas, de la fusta e dau mòble, dei produchs metallics e de la confeccion.
L'economia de la vila a tengut durant lei darriers ans una dinamica positiva que se vei rebatuda dins lei chifras dau chaumatge registrat, de la matriculacion de veïculs o dei licéncias de construccion. Son dinamisme coma centre economic e coma luòc de referéncia per d'activitats economicas multiplas se rebat tanben dins la poissança deis institucions clau per lo desvolopament economic coma la Fiera de Valéncia, lo Pòrt Autonòm, la Borsa, lo Palais dei Congrès o lei sieuneis universitats.
Valéncia còmpta tanben d'institucions culturalas importantas qu'an una importància creissenta dins son desvolopament: l'IVAM, lo Palau de la Música o la Ciutat de les Arts i les Ciències pòrtan una valor ajustada innegabla a la ciutat e a son entorn metropolitan coma centre culturau e de léser.
D'autre latz leis activitats agràrias, e mai s'an una importància relativament menora, subrevivon dins lo territòri municipau ; representan un totau de 3973 ha, ocupadas en màger part per de culturas orticòlas.
Fèstas, tradicions e gastronomia[modificar | modificar la font]
Valéncia es famosa per lei Falles, lei fèstas localas dau 15 au 19 de març, en onor dau sieu patron, Sant Josèp, e mai se son de fèstas de tradicion pagana. Dins lei fèstas religiosas, tanben se celèbran amb devocion aquelei de Sant Vicenç Martir, pereu patron de la vila, en genier, e mai aquelei de Sant Vincenç Ferrer, patron dau Comunitat Valenciana. En aquesta darriera festivitat se representan dins fòrça luòcs de la vila lei miracles supausats de Sant Vincenç, generalament representats per d'enfants.
Una autra festivitat granda dins la ciutat es lo 9 d'octòbre, data que remembra l'intrada de Jaume I d'Aragon dins la vila. Aqueu jorn, se celèbra dins la vila Sant Dionisi (Sant Donís) o, mai popularament, la Mocadorada (Mocaorà), quand leis òmes ofrisson a sei femnas (e de còps tanben ai maires) un mocador qu'envolopa de pastissons de massapan de formas e colors diferentas representant la frucha e mai doas figuras pus grandas: la piuleta e lo tronador, evocacions d'una anciana proïbicion de lançar de fusadas lo 9 d'octòbre per tau de celebrar l'intrada de Jaume I. Per fòrça valencians, lo 9 d'octòbre es considerat coma lo jorn dei calinhaires. Pereu lo 9 d'octòbre a luòc la populara procession civica ont un grop, format per leis auteis esfèras politicas e socialas valencianas, acompanha la bandiera dau Renhe Valencian (la Reial Senyera Coronada) dins lo centre ancian de la vila, en vesitant de luòcs coma la catedrala de Valéncia e lo palais de la Generalitat. Cada an se designa una personalitat que serà encargada de portar la bandiera durant tot lo percors. Una dei particularitats d'aquel acte es que la bandiera se ten en mantenent la tradicion dau Centenar de la Ploma segon la quala la Reial Senyera Coronada se pòt pas inclinar davant degun.
D'autrei fèstas popularas son la Setmana Santa dau Cabanyal, la nuech de Sant Joan a la plaja de la Malva-rosa, lei carnestoltes, e fòrça autreis activitats en relacion amb lei Fallas.
Dins la gastronomia, la vila a fach sieus lei plats pus coneguts de la comarca de l'Horta: la paèlha valenciana, originària de la zona de l'Albufera, lei bunyols amb de chocolat, l'all i pebre, e l'orxata, originària de l'Horta Nòrd.
Galariá[modificar | modificar la font]
Liames extèrnes[modificar | modificar la font]
- Web de la comuna de Valéncia que se n'es tirat una part de l'informacion presenta, amb permission.


c: text/html

text:
Cara e Cara 10 : Pascal Caumont
Clamenç Pech que recèu Pascal Caumont, cantaire de Vox Bigerri tà un Cara e Cara sus la polifonia dens las Pirenèus.
Durango
L'Occitània envitada d'aunor deu salon deu libe de Durango en País Basco... qu'èra en deceme passat. Lo parat de har lo punt suu numeric occitan e lo son aviéner, de...
Paratge, Lo movement d'Òc e d'aqui
Esveniment menat per lo Conselh generau de Dordonha, organizat dau 12 au 15 de junh 2014, fuguet elaborat e realizat per l'Agença culturala Dordonha-Peiregòrd, en estrecha...
L'Orsalhèr
L'Orsalhèr (l'orsatèr) qu'ei un filme realizat per Jean Fléchet. Au parat de la soa sortida en sala en 1983, lo filme que va amassar 300000 espectators. Que podem...
La fam de Machougas
Machougas, emplegat a las escrituras d'una comuna de Provença, a totjorn talent. Machougas es totjorn fòrça atalentat, es talament anequelit que pas res lo pòt...
D'ÒC Show 10 : "La tempèsta Klaus"
Environament, ecologia, economia, solidaritats navèras. Quin bilanç e cau dreçar après un tau desastre?D'ÒC Show a Dacs, restaurant Sant Pietro. Cantas : Yan...
Lo JT de Manaset 02
D'actualitat, d'especialistas, de jornalistas confirmats : tota l'actu occitana dins lo Jornal de Manaset 02.Produccion : Manaset.
Cornilh e Bernat 42 - Lo club dels poetas
Seria d’animacion realizat per Albert Pereira Alzaro. Millimages. Cornilh qu’ei un can excepcionau. Que sap parlar, léger de diagonau, e quitament que soluciona problèmas...

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Nousseviller-Saint-Nabor
Nousseviller-Saint-Nabor es una comuna francesa, situada dins lo departament de Mosèla e la region de Lorena.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Situat en lo Nòrd-Es de la França, Nousseviller-Sant-Nabor ofèrta als sieus abitants lo encant dels pòbles, en aprofechant de la proximitat de nombrosas vilas. N'efièch, situats a dètz quilomètres de Forbach, cap de-luòc de arrondissement, lo pòble de Nousseviller e la siá annèxa de Cadenbronn jouxtent Sarreguemines, a sèt quilomètres, mas tanben Sarrebruck en prèp Alemanha, distant solament de quinze quilomètres. Mètz, prefectura de la Moselle se situa a setanta quilomètres.
Comuna rurala, los abitants se reten dins las vilas environnantes per trabalhar. La proximitat de la Alemanha ne fa un luòc priviliegiat per los sieus vesins #que tròban en la campanha, la calma e los repauses imprescindibles a un bon equilibri de vida.
Situé dans le Nòrd-Est de la France, Nousseviller-Saint-Nabor offre à ses habitants le charme des villages, en profitant de la proximité de nombreuses villes. En effet, situés à dix kilomètres de Forbach, chef-lieu d'arrondissement, le village de Nousseviller et son annexe de Cadenbronn jouxtent Sarreguemines, à sept kilomètres, mais aussi Sarrebruck en proche Allemagne, distante seulement de quinze kilomètres. Metz, préfecture de la Moselle se situe à soixante-dix kilomètres.
Commune rurale, les habitants se rendent dans les villes environnantes pour travailler. La proximité de l'Allemagne en fait un site privilégié par ses voisins qui trouvent dans la campagne, le calme et le repos indispensables à un bon équilibre de vie.
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
La comuna a constituit de doas pòbles : Nousseviller-Sant-Nabor e la siá annèxa Cadenbronn. Se situa l'origina dels dos pòbles al Modèl:VIIe sègle o Modèl:VIIIe sègle. Lo sieu istòria a separat fins en 1808 e 1813 o respectivament la parròquia de contunh la comuna de Cadenbronn an ligat a aquela de Nousseviller.
Pendent la periòde gallo-romaine, una expedís secondaire telefonada diverticule, relativament importanta, connectava lo « Herapel », lo tuc sul ban de Cocheren ont los Romains édifièrent un oppidum, a Sarreguemines. Aquela via romaine passava per Cocheren, Folkling, Théding, Nousseviller e Welferding.
A l'origina, cap a 875, lo vilatge de Nousseviller a ligat al glèisa-maire de Maxstadt, de contunh mai tard a la abbaye de Sant-Arnouald. Jol Ancian Regim, lo abbaye Santa-Glossinde de Mètz possedís de bens en lo pòble, de meteis que los comtes de Sarrebruck. A partir del Sègle XIII, Nousweiller ven proprietat dels comtes de Salm, senhors de Puttelange, e aquel fins al Sègle XV. Lo comtat de Puttelange es alavetz dirigit per un comte, lo Rhingraff. Los pòbles de Guebenhouse, Metzing e Nousseviller forman aquel #que se trucava la comuna de Metzing.
D'unes autres senhors, aital coma çò clergé, possedisson de bens a Nousseviller, coma per exemple la commanderie de Mètz del òrdre teutonique. Mas coma aqueles bens son malaisits a administrar vist lo éloignement, an cedit a la commanderie de Sarrebruck. Un document testifica #qu'al començament del Sègle XV, aquel darrièr signe un contracte amb lo comte Johann de Salm de Puttelange per gerir las possessions a Nousseviller, contracte #qu'a renauit en 1453, amb los sieus fils Simon e Johann.
Un document manuscrit en datant del regna de Louis XIV parlar del dénombrement efectuat en 1708. Aquela informacion d'una granda precision confirma #qu'a aquela data, lo pòble compte nòu familhas, dètz gojats, dètz filhas, un criat e doas servidores, #çò que dona un total de quaranta-e-unas personas. Nos indica tanben qu'aquelas familhas possedisson vint-tres cavals, dètz-e-nòu vacas e quaranta cinc pòrcs. Se çò pòble compte a aquela data se pauc d'abitantas, #encobrir s'explica per la destruccion de la region pendent la guèrra de Trenta Ans (1618-1648). Los mercenaires #que pòrtan aquela guèrra amb las tropas indisciplinées lududes donan un caractèr particularament crusèl e dévastateur.
Segon la costum lorraine, l'ensems del ban del pòble a somés al Mièja Edat a la vana pâture. Cela significa que cada proprietari es pas mai sus lo sieu pròpri terren, a partir del 1er Modèl:En octòbre de cada an per far manjar las siás bèstias. La capacitat de pâture de cada ban a avalorat unas fes per totas. Aital segon una expertise de la Mois invalide (d'agost)M, entérinée per una sentence del tribunal de bailliage de Sarreguemines de la Mois invalide (de decembre)M, lo ban de Nousseviller pòt alimentar #cent cinquanta bovins, ochanta pòrcs, #cent seissanta brebis o #cent fedas. Segon un principi de équivalence, la capacitat totala del ban a avalorat a sièis #cent trenta fedas. En vertu de lo sieu drech de vana pâture, lo senhor pòt doncas manténer a Nousseviller un vegada en correspondent a un tèrç de la capacitat totala, siatz dos #cent dètz fedas, del temps que la bergerie seigneuriale se trobava a Metzing.
Après aver-i apertengut al Alemanha, Nousweiller ven francés en 1766. Lo vilatge ven comuna del district de Sarreguemines e del costat de Puttelange. Fin finala, jol regna de Napoleon Eer, lo Data|18|d'octòbre|1801 {{}}, de nòus cambiaments intervenon e la municipalitat a ligat al departament de la Moselle e lo arrondissement de Sarreguemines, en lo costat de Forbach.
La commune est constituée de deux villages : Nousseviller-Saint-Nabor et son annexe Cadenbronn. On situe l'origine des deux villages au Modèl:VIIe siècle ou Modèl:VIIIe siècle. Leur histoire est séparée jusqu'en 1808 et 1813 ou respectivement la paroisse puis la commune de Cadenbronn sont rattachées à celle de Nousseviller.
Durant la période gallo-romaine, une route secondaire appelée diverticule, relativement importante, reliait le « Herapel », la colline sur le ban de Cocheren où les Romains édifièrent un oppidum, à Sarreguemines. Cette voie romaine passait par Cocheren, Folkling, Théding, Nousseviller et Welferding.
À l'origine, vers 875, le village de Nousseviller est rattaché à l'église-mère de Maxstadt, puis plus tard à l'abbaye de Saint-Arnouald. Sous l'Ancien Régime, l'abbaye Sainte-Glossinde de Metz possède des biens dans le village, de même que les comtes de Sarrebruck. À partir du Sègle XIII, Nousweiller devient propriété des comtes de Salm, seigneurs de Puttelange, et ce jusqu'au Sègle XV. Le comté de Puttelange est alors dirigé par un comte, le Rhingraff. Les villages de Guebenhouse, Metzing et Nousseviller forment ce qu'on appelait la mairie de Metzing.
D'autres seigneurs, ainsi que le clergé, possèdent des biens à Nousseviller, comme par exemple la commanderie de Metz de l'ordre teutonique. Mais comme ces biens sont difficiles à administrer vu l'éloignement, ils sont cédés à la commanderie de Sarrebruck. Un document atteste qu'au début du Sègle XV, ce dernier signe un contrat avec le comte Johann de Salm de Puttelange pour gérer les possessions à Nousseviller, contrat qui est renouvelé en 1453, avec ses fils Simon et Johann.
Un document manuscrit datant du règne de Louis XIV nous parle du dénombrement effectué en 1708. Ce renseignement d'une grande précision confirme qu'à cette date, le village compte neuf familles, dix garçons, dix filles, un valet et deux servantes, ce qui nous donne un total de quarante-et-une personnes. Il nous indique aussi que ces familles possèdent vingt-trois chevaux, dix-neuf vaches et quarante-cinq cochons. Si le village compte à cette date si peu d'habitants, cela s'explique par la destruction de la région pendant la guerre de Trente Ans (1618-1648). Les mercenaires qui mènent cette guerre avec les troupes indisciplinées lui donnent un caractère particulièrement cruel et dévastateur.
Selon la coutume lorraine, l'ensemble du ban du village est soumis au Moyen Âge à la vaine pâture. Cela signifie que chaque propriétaire n'est plus sur son propre terrain, à partir du Modèl:1er octobre de chaque année pour faire manger ses bêtes. La capacité de pâture de chaque ban est évaluée une fois pour toutes. Ainsi selon une expertise du Mois invalide (août)M, entérinée par une sentence du tribunal de bailliage de Sarreguemines du Mois invalide (décembre)M, le ban de Nousseviller peut nourrir cent cinquante bovins, quatre-vingt porcs, cent soixante brebis ou cent moutons. Selon un principe d'équivalence, la capacité totale du ban est évaluée à six cent trente moutons. En vertu de son droit de vaine pâture, le seigneur peut donc entretenir à Nousseviller un troupeau correspondant à un tiers de la capacité totale, soit deux cent dix moutons, tandis que la bergerie seigneuriale se trouvait à Metzing.
Après avoir appartenu à l'Allemagne, Nousweiller devient français en 1766. Le village devient commune du district de Sarreguemines et du canton de Puttelange. Enfin, sous le règne de Napoléon Ier, le , de nouveaux changements interviennent et la commune est rattachée au département de la Moselle et l'arrondissement de Sarreguemines, dans le canton de Forbach.


text:
Vaxy
Vaxy es una comuna francesa, situada dins lo departament de Mosèla e la region de Lorena.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
- Banc del Val de Vaxy, domeni del abbaye de Gorze.
- Los senhors consagrats del abbaye èran los ducs de Bar #que jos-#logar los sieus dreches als comtes de Salm, e de Vaudémont.
- Jonch a la França en 1661.
- Siège du Val de Vaxy, domaine de l'abbaye de Gorze.
- Les seigneurs voués de l'abbaye étaient les ducs de Bar qui sous-louèrent leurs droits aux comtes de Salm, et de Vaudémont.
- Uni à la France en 1661.


text:
Invasion sovietica de Polonha
L'invasion sovietica de Polonha se debanèt dins lo corrent de la Segonda Guèrra Mondiala entre lo 17 de setembre e lo 6 d'octòbre de 1939. Opausèt lei fòrças de l'Union Sovietica a aquelei de Polonha qu'èra ja fòrça afeblidas per l'ataca alemanda començada lo 1èr de setembre. Foguèt entraïnada en acòrd ambé lo pacte secrèt germanosovietic. S'acabèt per una victòria sovietica relativament aisada car lei fòrças polonesas situadas lòng de la frontiera orientala dau país èran dispersadas e mai desirosas de luchar còntra leis Alemands que còntra lei Sovietics. Lei combats e lei pèrdas demorèron limitats dins lei dos camps.


text:
Archipèla dau Frieu
L'archipèla dau Frieu, constituit de quatre illas, es situat aperaquí a 4 km au larg de Marselha. Sa superfícia es de 200 ha. Es un dei 111 quartiers recensats administrativament per la comuna de Marselha, restacat au 7en arrondiment. A l'ora d'ara l'auriá un pauc mai d'un centenau d'estatjants a l'annada sus l'archipèla, per la part màger sus l'Illa de Ratonèu.
Li podèm trobar tanben una casèrna de pompiers, quauquei comercis e un pòrt per la marina de léser.
De batèus municipaus asseguran de ligasons quotidianas entre lo Pòrt Vièlh e leis diferenteis illas de l'Archipèla.
L'archipèla[modificar | modificar la font]
Leis illas de l'archipèla son :
- Pomegue au sud.
- Ratonèu au nòrd.
- It, e son famós castèu, a l'est dei doas precedentas.
- Tibolenc de Frieu a l'oèst de Ratonèu.


text:
Cara
La cara es la partida frontala del cap, pels umans la partida anteroinferiora, dempuèi las cilhas fins al menton, inclusent las cilhas, los uèlhs, la nas, la gauta, la boca, los pòts, las dents, la pèl e lo menton.
Totes los teissits de la cara expriman las emocions de l'individú, per l'accion dels muscles de la mimica (comunicacion non verbala). Tan que, l'aparéncia faciala es un element essencial de la identitat de cada èsser uman e que en facilita mai l'identificacion, atal es l'element central de la fotografia dels documents oficials o de la caricatura. Es un vector essencial per las interaccions socialas e los umans coma los mai primates desvolpèron un abiletat particulara dins la percepcion de las caras.
Sus la dura superfícia dels òsses s'implantan mai de trenta parelhs de muscles, de divèrsas formas e foncions, espéses e fòrts, coma lo muscle massetèr, d'autres son fins e pichon coma aquel que leva la comissura dels pòts e aquel que dilata l'ala del nas, entre d'autres.
Dels cinc organs dels senses, quatre fan partit del cap, e mai especificament de la cara: la vista, l'audicion, l'odorat e lo gost. En mai lo cinquen sens restant, lo tocat, tanben es plan representat, amb una zona de fòrta sensibilitat suls pòts.
Examinada amb d'un miralh, la cara es l'objècte d'atencion d'igièna particularas, de decoracions o maquilhatge, e la principala region del còrs que se fa la quirurgia estetica. Dins los arts de l'espectacle la cara es l'objècte de tractaments particulars: maquilhatges (clown, cantaire d'Opèra, ...), plans serrats cinematografics...
Per divèrsas rasons, festenalas, religiosas, professionnalas, ritualas, pòdon èsser en totalitat o parcialament cobèrt pzr un masqueta o d'autres objèctes (coma un vel).


text:
Banská Bystrica (region)
La region de Banská Bystrica (en eslovac, Banskobystrický kraj) es una region e entitat autonòma d'Eslovaquia creada lo 1èr de genièr de 2001.
Sa capitala es Banská Bystrica.
Division[modificar | modificar la font]
Districtes[modificar | modificar la font]
La region se compausa de 13 districtes: Banská Bystrica, Banská Štiavnica, Brezno, Detva, Krupina, Lučenec, Poltár, Revúca, Rimavská Sobota, Veľký Krtíš, Zvolen, Žarnovica e Žiar de Hron.
Govèrn local[modificar | modificar la font]
Lo governador es Vladimír Maňka dempuèi 2009.
Lista dels governadors:
- 2001 - 2005 - Milan Marčok (HZDS, SMER)
- 2005 - 2009 - Milan Murgaš (HZD, KDH, SNS, SMER, SZS)
- 2009 - Vladimír Maňka (SMER-SD, ĽS-HZDS)
Veire tanben[modificar | modificar la font]
Referéncias[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- ↑ 31 de decembre de 2008 Estadisticas eslovacas oficialas
- ↑ [1]


text:
Evrieis
Evrieis[1] (Évreux en francés) es una comuna normanda, situada dins lo departament d'Eure e la region de la Nauta Normandia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Arvei Lieutard, "Los toponims estrangièrs dins lo Pichòt Talamus de Montpelhièr", Linguistica Occitana, n°9 (agost de 2013), ISSN 1773-0538 en linha


text:
Mesopotamia
Mesopotamia, dau grèc « país entre rius », designa lei territòris situats en Iraq, entre lei rius de Tigre e d'Eufrates, que se getan dins lo golf Persic. Aquesta tèrra èra fòrça feconda e enrodada de desèrts.
Aquestei tèrras foguèron ocupadas fa mai de 5000 ans per lei sumerians, civilizacion que bastiguèt lei premierei ciutats coma Ur e Lagash, que fortifiquèron per fin de lei defendre d'autrei pòbles que cercavan tanben de viure dins un luòc melhor. Cada ciutat se governava d'esperela, pr'amor qu'èran de ciutats-Estats independentas.
Somari
- 1 Neolitic
- 2 Periòde d'Obeïd
- 3 Periòde d'Uruk
- 4 Periòde dei dinastias arcaïcas
- 5 Empèri d'Akkad
- 6 Lo periòde neosumerian
- 7 Lo periòde amorita
- 8 Lei periòdes kassita e medioassirian
- 9 Periòde neoassirian
- 10 Periòde neobabilonian
- 11 Mesopotamia après la dinastia neobabiloniana
- 12 Referéncias
Neolitic[modificar | modificar la font]
Lo Neolitic de Mesopotamia acomencèt vèrs 7000 avC ambé l'espelida dei premierei culturas agricòlas e dei premiers vilatges. Foguèron lei culturas d'Hassuna (vèrs 6000 avC), de Samarra (vèrs 5700-4900 avC) e de Tell Halaf (vèrs 6000-5300 avC). Vèrs la mitat dau millenari IV avC, lei Sumerians èran solidament installats en Mesopotamia[1]. Pasmens, lor origina es desconeguda e es possible que foguèron presents dins la region dempuei lòngtemps.
Periòde d'Obeïd[modificar | modificar la font]
Lo periòde d'Obeïd es una epòca protoistorica de Mesopotamia aperaquí entre 5000 e 3750 avC. Lo site principau es Eridu ambé 19 nivèus d'ocupacion. Aqueu periòde es devesit en cinc epòcas pus pichonas :
- Obeïd 0.
- Obeïd 1 onte la cultura d'Obeïd foguèt presenta en Bassa Mesopotamia a l'entorn d'Eridu. Foguèt similara a la cultura de Samassa mai presentèt ja de diferéncias.
- Obeïd 2 onte la cultura d'Obeïd se desvolopèt e se mesclèt ai culturas de Samarra e de Tell Halaf.
- Obeïd 3 quand la cultura d'Obeïd se desvolopèt egalament en Auta Mesopotamia e sus lei ribas de la Mar Mediterranèa. Lei vilatges èran pas encar de vilas mai lor talha e lor organizacion venguèron pus importantas. Aquela epòca foguèt tanben marcada per l'aparicion dei premiers cementèris.
- Obeïd 4 onte lei premiers temples son fachs a Eridu e belèu Uruk. De mai, l'agricultura aigada permetèt una aumentacion dei concentracions umanas.
Periòde d'Uruk[modificar | modificar la font]
Lo periòde d'Uruk es un estadi dau desvolopament de la civilizacion protoistorica de Mesopotamia. Aqueu periòde foguèt identificat per de cavaments dins la vila d'Uruk en Bassa Mesopotamia. Pasmens, aqueu desvolopament regardèt egalament lei regions vesinas dau Pròche Orient. Ansin, lei premiers estats mesopotamians se formèron durant aquela èra enterin que lei premierei vilas e lei premiers sistèmas de comptabilitat o d'escritura[2] [3] [4].
D'efèct, l'urbanizacion dei vilas cambièt fortament pendent lo periòde d'Uruk. Per exemple, la superficia d'Uruk foguèt probablament situada entre 230 e 500 ectaras. De mai, la vila de Habuba Kabira en Siria es organizada segon un plan de 22 ectaras a l'interior d'un barri. Aqueu plan tèn de monuments principaus, de carrieras principalas e segondàrias e d'un ensems de residéncias similaras organizadas a l'entorn d'un cort. Leis arquitèctes conoissián donc lei principis fondators d'una vila ambé sei monuments importants e son organizacion intèrna.
D'autra part, ambé la formacion dei premiers estats, la talha dei monuments aumentèt e la forma dau poder cambièt. Ansin, lo temple D de l'Eanna a una superficia de 4 000 m² còntra solament 280 m² per aqueu d'Eridu, pus grand temple conegut per lo periòde d'Obeïd. Lo temple D èra tanben enviroutat per unei temples amb una superficia d'au mens 1 000 m² mentre que lo temple d'Eridu èra isolat. Lei tombas presentèron un movement identic. Aquelei fachs mòstran donc un poder pus fòrt e capable de mobilizar de mejans importants durant una durada lònga. Lei representacions dau poder venguèron egalament diferentas pendent lo periòde d'Uruk ambé l'emergéncia d'una figura que lo designa. Lei foncions d'aquelei caps son similaras ai rèis de Sumèr dei sègles seguents : cap de guèrra, cap religiós e constructors. Ansin, lei premiers monuments, dichs « temples », èran pus probablament d'edificis mesclant d'imperatius administratius e culturaus.
Periòde dei dinastias arcaïcas[modificar | modificar la font]
Lo periòde dei dinastias arcaïcas (DA) se debanèt entre 2900 e 2334 avC fins a l'unificacion de Mesopotamia per Sargon Ièr d'Akkad. Aquela epòca es marcada per d'estats encar gaire desvolopats mai que se consolidèron fins a la formacion dau premier empèri de la region. Es devesit en tres periòdes diferents :
- Lo DA I, entre 2900 e 2750 avC qu'es mau conegut a l'ora d'ara. Sembla que l'influéncia dau periòde precedent e dau centre d'Uruk èra encar importanta maugrat una diversitat culturala pus importanta.
- Lo DA II, entre 2750 e 2600 avC es lo periòde dei « temps eroïcs » de Mesopotamia ambé lei rèines dei rèis Lugalbanda, Enmerkar e Gilgamesh a Uruk e Agga a Kish. Pasmens, l'existéncia arqueologica d'aquela epòca es desenant considerada coma dobtosa[5].
- Lo DA III, entre 2600 e 2340 avC, veguèt una expansion fòrta de l'escritura e es devesit en doas èras :
- Lo DA III A, entre 2600 e 2500 avC, es lo periòde dei tombas reialas d'Ur e deis archius de Fara e d'Abu Salabikh.
- Lo DA III B, entre 2500 e 2350 avC, es lo periòde dau desvolopament de poissanças politicas e la formacion d'un ensems diplomatic pus estendut.
Estructura intèrna deis estats arcaïcs[modificar | modificar la font]
Lei ciutats-estats dau periòde arcaïc èran dirigidas per de rèis dichs de maniera diferenta segon lei tèxts. Lo mot pus ancian podriá èsser ŠITA.GIŠ.NAM2 que significariá « senhor de la maça ». Puei, tres tèrmes existisson que son LUGAL, EN e ENSÍ. Lo premier es pus frequent, especialament a Kish, e tendriá un aspèct guerrier e conquistaire. Lo tèrme EN, present a Uruk e a Ebla, a una connotacion religiosa. Enfin, ENSÍ indicariá la somission dau rèi au dieu principau de la vila. Ansin, aquela diversitat mòstra l'existéncia de situacions variadas entre lei ciutats diferentas.
Dins aquò, de fachs pareisson constants, au mens per lo periòde DA III. Ansin, lo poder es exercit per un individú unic. Dins lo país de Sumèr, l'ideologia reiala es dominada per lo principi de l'eleccion divina mentre que dins lei regions elamitas, es marcada per lo principi dinastic. Leis inscripcions d'aquela epòca mòstran l'importància superiora dei construccions religiosas a respèct dei victòrias militaras. Quina situacion que sigue, lo rèi es donc l'intermediari entre lei dieus e leis umans. L'art reiau de l'epòca seguís aqueleis idèas. Per exemple, l'Estèla dei Voutors dau rèi Eannatum de Lagash presenta clarament lo dieu de la vila, Ningirsu, considerat coma son mèstre vertadier, e lo fach que lo trionf de son armada es sa victòria[6]. Lo ròtle dau sobeiran es donc organizat segon dos axes principaus : construire e combatre per lei dieus.
Relacions entre leis estats[modificar | modificar la font]
Lo periòde dei dinastias arcaïcas es egalament marcat per l'aparicion d'un sistèma de relacions diplomaticas entre lei ciutat-estats. Per exemple, un clavèu d'argiela commemòra l'aliança entre Entemena de Lagash e Lugal-kinishe-dudu d'Uruk vèrs 2500. Es l'acòrd d'aliança pus ancian qu'es conegut a l'ora d'ara. Certanei rèi tenguèron probablament una influéncia preponderanta durant certanei periòdes coma lo rèi Mesalim de Kish qu'arbitrèt un conflicte entre Lagash e Umma vèrs 2600. De mai, lei ciutats de Mesopotamia avián lo sentiment de formar entre elei una unitat culturala dicha KALAM (« lo país »).
Lo periòde dei dinastias arcaïcas es egalament l'epòca dei premierei guèrras documentadas. Ansin, lo DA II es marcat per lei racòntes de Gilgamesh. Pasmens, leis informacions pus precisas son per lo DA III B, especialament per lei guèrras recurrentas entre Umma e Lagash a prepaus d'un territòri aigat nomat GU.EDEN.NA[7]. Leis inscripcions dei rèis de Lagash indican tanben l'existéncia de guèrras ambé de reiaumes de Mesopotamia mai egalament exteriors coma Mari, Subartu o Elam. Certanei rèis establiguèron donc lor dominacion sus la region, especialament en Bassa Mesopotamia : Eannatum de Lagash que bateguèt divèrsei rèis de la region e mai aquelei de Mari e d'Elam vèrs 2450 avC, Enshakushana d'Uruk que prenguèt Kish e capturèt son rèi Enbi-Ishtar vèrs 2430 avC e enfin Lugal-zagesi d'Umma que venguèt lo mèstre de tota la Bassa Mesopotamia en 2450 avC[8].
Dos documents de l'epòca, que son l'Estèla dei Voutors e l'Estendard d'Ur, mòstran l'organizacion e l'armament deis armadas dei dinastias arcaïcas. Presentan de fòrças organizadas a l'entorn d'una falange compacta ambé de soudats fortament armats de lanças e protegits per de grands bloquiers. Tenguèron egalament de maças, d'espasas, d'àpias e de ponhaus mai pas d'arcs. Existiguèt tanben de carris tirats per d'ases. Aquelei carris serviguèron probablament per cargar l'enemic avans l'infantariá.
Empèri d'Akkad[modificar | modificar la font]
Lo periòde de l'Empèri d'Akkad durèt d'aperaquí 2334 a 2200 avC. Es documentat per de tauletas d'argiela descubèrtas sus divèrsei sites coma Girsu, Umma, Nippur o Adab en Bassa Mesopotamia, Eshnunna e Khafadje dins la vau de la Diyala, a Susa en Elam, Gasur en Auta Mesopotamia e Tell Brak en Siria[9] [10]. Aquelei tauletas son principalament de documents administratius coma l'enregistrament dei produccions, lei concessions de tèrras... etc. Pasmens, la conoissença de la dinastia d'Akkad es totjorn malaisada car sa capitala, Akkad, es pas encara localizada.
D'autra part, l'activitat dei rèis d'Akkad es coneguda per divèrseis inscripcions e per una produccion literària posteriora e probablament inspirada per lo prestigi dei personatges a partir de la tresena dinastia d'Ur e fins a la fin de la civilizacion de Mesopotamia[11] [12] [13]. Dins aquò, es pas totjorn facil de destapar lo verai e lo faus dins aquelei tradicions[14] [15] [16]. [17].
Enfin, lo periòde de la dinastia d'Akkad es egalament documentat per d'òbras d'art descubèrtas dins lei butins dei rèis elamitas, especialament a Susa après lei campanhas militaras còntra Babilònia durant la segonda mitat dau millenni II abC. En revenge, l'estudi dei nivèus arqueologics dei sites ancians es fòrça dificil generalament en causa de l'abséncia d'una cultura materiala o d'una arquitectura diferentas.
L'emergéncia dau reiaume[modificar | modificar la font]
Vèrs 2234 avC, un còp d'estat dins la ciutat de Kish permetèt la presa dau poder per Sargon qu'èra un ministre dau rèi Ur-Zababa. Puei, Sargon capitèt de véncer lo rèi pus poderós de Mesopotamia qu'èra Lugal-zagesi d'Umma. De fidèus foguèron nomats cap dei vilas principaus de la region. Ansin, Sargon poguèt unificar lei ciutat-estats ancians de Bassa Mesopotamia e d'Akkad que venguèt capitala d'un reiaume vast.
Lei grandei conquistas[modificar | modificar la font]
Après la presa de la Bassa Mesopotamia, Sargon dirigiguèt de campanhas a l'èst e au nòrd-èst. Dins l'Auta Mesopotamia, prenguèt probablament Mari e belèu Ebla en Siria. Pasmens, lei destruccions d'aquelei vilas son de mau datar. Podrián èsser lei consequéncias d'una guèrra locala o tanben de conquistas de Naram-Sin, un successor de Sargon. En revenge, una inscripcion de Sargon espereu indica qu'agantèt lei regions mejanas d'Eufrates a Tuttul.
Lo successor de Sargon foguèt Rimush que reinèt probablament a partir de 2279 avC. Son epòca acomencèt per una revòuta fòrça violenta dei vilas de Bassa Mesopotamia dirigida per Kaku d'Ur ajudat per lei ciutats d'Adab, Lagash, Zabalam e Kazallu. La repression foguèt relativament malaisada mai capitèt finalament. Foguèt lo premier d'un empèri que subrevisquèt a son fondator. Ansin, Rimush poguèt menar d'expedicions còntra lei reiaumes dau platèu iranian (Elam, Awan e Marhashi). Son fiu Manishtusu li succediguèt vèrs 2270 avC. Dirigiguèt d'autrei campanhas dins lei regions iranianas[18].
Son fiu Naram-Sin venguèt rèi vèrs 2254 avC. Foguèt tanben un personatge de l'istòria de Mesopotamia mai amb un imatge pus negatiu per lei generacions seguentas. Coma Rimush, lo començament de son rèine foguèt marcat per una revòuta generalizada de Bassa Mesopotamia, dirigida per Amar-girid d'Uruk ambé lo sostèn d'Ur, Lagash, Adab o encar Shuruppak, e de Kish amb una coalicion d'Iphur-Kish ajudat per Sippar, Eresh e Kazallu[19] [20] [21]. La repression foguèt fòrça saunosa. Menèt après d'expedicions en Auta Mesopotamia onte capitèt d'establir fermament lo poder d'Akkad. Bateguèt egalament lei rèis d'Elam e de Marhashi. Realizèt tanben unei construccions e reformas per renforçar lo caractèr imperiau de la dinastia. Pasmens, la tradicion repòrta que Naram-Sin onorèt pas correctament lo dieu Enlil, divinitat pus importanta de Bassa Mesopotamia. En consequéncia, lei generacions posterioras considerèron Naram-Sin e sei successors coma maudits. E d'efèct, lei darriereis annadas de son rèine foguèron lo començament de la fin per l'Empèri d'Akkad.
Lo declin e la fin de l'Empèri d'Akkad[modificar | modificar la font]
La fin dau rèine de Naram-Sin visquèt l'arribada d'un pòple novèu, lei Gutis, per lei montanhas Zagros. Aqueu pòple, barbar per lei Mesopotamians, mandèt unei raids murtriers en Mesopotamia. La casuda d'Akkad es donc generalament supausada d'èsser lo fach dei Gutis coma o indica la Lista reiala sumeriana. Ansin, lo rèine de Shar-kali-sharri, successor de Naram-Sin, foguèt marcat per una reculada de l'influéncia d'Akkad maugrat de victòrias còntra leis Amoritas, leis Elamitas e lei Gutis pervenguts dins lei regions pròchas d'Akkad.
Après Shar-kali-sharri, la fin d'Akkad foguèt progressiva car tenguèt tres successors fòrça mau coneguts. Segon la lista reiala, de rèis gutis prenguèron la plaça deis emperaires akkadians. Dins aquò, sembla puslèu qu'un nombre important d'estats e de rèis remplacèron la dominacion d'Akkad coma Tish-atal a Urkish (Tell Mozan), Gudea a Lagash e Utu-hegal a Uruk.
Lo periòde neosumerian[modificar | modificar la font]
Lo periòde neosumerian se debanèt aperaquí après lo reculament dei Gutis durant la mitat dau sègle XXII avC fins a la tombadura de la tresena dinastia d'Ur en 2004 avC. Es caracterizat per un retorn au poder dei regions de Sumèr, especialament Lagash puei Ur.
La segonda dinastia de Lagash[modificar | modificar la font]
Après l'afondrament de l'Empèri d'Akkad, Lagash venguèt tornarmai independenta e una dinastia novèla foguèt creada per Ur-Ningirsu Ièr. Pasmens, la segonda dinastia de Lagash es pas realament una dinastia au sens actuau dau tèrme car sei sobeirans son pas totei de la mema familha. Aqueu periòde es dominat per lo rèi Gudea que reinèt vèrs 2120 avC. Es principalament conegut per son activitat arqueologica e artistica puslèu que per sei succès militars. A laissat un centenau d'inscripcions e a restaurat la màger part dei temples de Girsu, especialament aqueu de Ningirsu.
La tresena dinastia d'Ur[modificar | modificar la font]
Vèrs 2120 avC, lo rèi Utu-hegal d'Uruk vencèt lo rèi Tirigan dei Gutis. Pasmens, son rèine foguèt cort car foguèt rebutat per de notables de la cort dirigits per Ur-Nammu, governador d'Ur. Ur-Nammu reinèt de 2112 a 2095 avC. Son rèine es mau conegut mai apareis que dominèt la Bassa Mesopotamia. Menèt tanben una politica de pacificacion ambé la restauracion dei vilas e dei temples principaus, deis omenatges ai dieus, lo desvolopament de l'agricultura aigada e la reconstruccion de rotas.
Son fiu Shulgi li succediguèt e realizèt de reformas importantas que serviguèron de basas a l'Empèri d'Ur durant de decennis[22]. Se sap pas manco se Shulgi es a l'origina d'aquela politica o se continuèt l'òbra de son paire, mai en tot cas, foguèt lo cap d'un reiaume e d'una administracion organizats. A partir de 2070 avC, mandèt de campanhas militaras per assegurar la seguretat dei frontieras. Au nòrd, lei país de Karkhar, Simurrum, Urbilum e Harshi foguèron somés après onze expedicions. Una muralha foguèt bastida entre Eufrates e la Dilaya. Lei reiaumes elamitas d'Anshan, de Marhashi et de Simashki foguèron tanben somés gràcias a d'alianças matrimonialas. En revenge, lo reiaume de Susa foguèt conquist per de mejans militars e integrat dins l'Empèri.
Shulgi moriguèt en 2047 avC e foguèt remplaçat per son fiu Amar-Sin. Reinèt entre 2046 e 2038 avC. Continuèt l'esfòrç militar de son paire au nòrd e prenguèt Assur. De revòutas acomencèron après sa mort au començament dau rèine de son fiu Shu-Sin. Dins aquò d'ara endavant, la menaça majora foguèt leis incursions deis Amoritas e Shu-Sin deguèt construire una muralha per se parar de sei raids.
Lo darrier rèi de la dinastia foguèt Ibbi-Sin que reinèt entre 2028 e 2004avC. A partir de 2025 avC, certanei regions perifericas retrobèron lor independéncia coma Susa e Larsa en 2025, Larsa en 2023 e Umma en 2017 avC. Leis assais d'Ibbi-Sin per enraiar lo declin d'Ur capitèron mau. Dirigiguèt una campanha còntra Simurrum en 2025 e maridèt una de sei filhas ambé lo rèi de Zabshali per equilibrar la poissança creissenta dei rèis de Simashki. En 2017 avC, Ur es victima de la famina. Puei, en 2009 avC, Ishbi-Erra, governador d'Isin, venguèt egalament independent amb un poder important. Aquel eveniment foguèt decisiu e Ur foguèt presa per leis Elamitas en -2004 e Ibbi-Sin capturat e emportat en Elam.
Lo periòde amorita[modificar | modificar la font]
Lo periòde amorita se debanèt entre 2004 e 1595 avC. Acomencèt per la casuda de l'empèri de la tresena dinastia d'Ur e finiguèt ambé la tombadura de la premièra dinastia de Babilònia.
Periòde d'Isin e de Larsa[modificar | modificar la font]
L'epòca après la fin de l'Empèri d'Ur es marcada per la dominacion d'Isin e de Larsa. Ansin, lo rèi d'Isin capitèt de replegar la garnison elamita d'Ur e se poguèt presentar coma lo successor de la tresena dinastia d'aquela ciutat. Puei, son successor Shu-ilishu faguèt la patz ambé l'Elam e recuperèt l'estatua sacrada dau dieu Nanna d'Ur, presa pendent lo pilhatge de la vila en -2004[23]. Lo poder de la dinastia aumentèt fins a la mòrt d'Ishme-Dagan.
Lo reiaume de Larsa seriá estat fondat vèrs -2025 per Naplanum pendent lo començament de l'afondrament dau reiaume de la tresena dinastia d'Ur. Lo réine dau cinquen rèi de la dinastia, Gungunum, marca l'eissidor de la vila ambé la presa d'Ur còntra Isin. Sei successors contunièron la guèrra còntra aquela vila. Vèrs -1898, Larsa comencèt donc de trabalhs idraulics fòrça importants per desviar l'aiga de canaus alimentant Isin. Acabats en -1877, aquelei trabalhs li donèron un avantatge decisiu[24]. En -1870, Isin perdiguèt la vila santa de Nippur. Maugrat una reconquista quatre ans pus tard, foguèt un simbòl fòrça important. Isin acumulèt adonc lei revèrs : pèrda d'Ibrat en -1844, desfacha d'una coalicion unissent Uruk, Kazallu, Isin e l’Elam còntra Larsa en -1837, segonda pèrda de Nippur en -1828 e novèla revirada d'una coalicion ambé Uruk, Babilònia, Sutum e Rapiqum en -1809[24].
D'aqueu temps, la dinastia en plaça foguèt reversada en -1834 per Kudur-Mabuk qu'aprofichèt una campanha còntra Isin. Nomèt son fiu Warad-Sin rèi de la vila. Un periòde de construccion (temples, canaus) comencèt. En -1802, lo rèi Rim-Sin lancèt son ofensiva finala còntra lo reiaume d'Isin. Prenguèt Uruk (-1802), Al-Damiq (-1799), Dunnum (-1795) e assetgèt Isin. Maugrat una intervencion de Babilònia, la vila tombèt en -1794 o -1793. Es l'apogèu de Larsa mai durèt gaire.
En Auta Mesopotamia, lei reiaumes principaus foguèron aquelei de Mari, d'Ekallatum e d'Assur. Un nombre important de reiaumes pichons existissiá egalament, especialament dins la region dau triangle de Khabur coma Karana, Urbish, Nagar o encara Andarig, que foguèron la presa dei reiaumes pus poderós. A partir de la fin dau sègle XIX avC e au començament dau sègle seguent, la region foguèt lo teatre de guèrras acarnadas entre Mari, Eshnunna e Ekallatum. Lo rèine de Shamsi-Addu (1793-1775 avC) marquèt la dominacion corta d'Ekallatum ambé la formacion dau reiaume d'Auta Mesopotamia qu'englobava Mari. Pasmens, après sa mòrt, Mari venguèt tornarmai independenta. Enfin, en Siria, lei dos estats pus grands foguèron lei reiaumes de Qatna e d'Alèp. Lor rivalitat foguèt tanben importanta e sembla qu'Alèp foguèt venceire.
Premiera dinastia de Babilònia[modificar | modificar la font]
La dinastia amorita de Babilònia foguèt fondada per lo rèi Sumu-Abum vèrs 1894 aC. Pendent lo rèine de son successor, Sumu-la-El (vèrs 1880-1845 aC), la region de Babilònia sembla fòrça agitada. Per exemple, lei dinastias de Kish o de Sippar conoguèron unei rèis ambé de rèines corts[25] [26]. Sumu-la-El aprofichèt donc la situacion per conquistar Kazallu, Halambu, Kish, Kuta, Anzaqar e Barzi e se crear un reiaume notable dins lei regions centralas de Mesopotamia[27]. Puei, durant lo rèine dau cinquen rèi de la dinastia, Sin-Muballit (1813-1793 aC), Babilònia venguèt un reiaume podent rivalizar ambé leis autrei poissanças de la region coma Isin, Eshnunna, Mari e subretot Larsa.
L'apogèu de la dinastia foguèt lo rèine d'Hammurabi (1793-1750 aC), successor de Sin-Muballit. En 1773 aC après la mòrt de Shamsi-Addu de Mari, un periòde de guèrras violentas comencèt. D'efèct, Eshnunna sostenguèt la revòuta dei nomadas benjaminitas còntra Mari. Lo conflicte durèt quatre ans e s'acabèt amb una patz precària fins a 1766 aC. Aquel an, l'Elam ataquèt Eshnunna. Babilònia e Mari, teoricament vassaus de l'Elam, l'ajudèron a prendre la vila. Pasmens, en 1765 aC, leis aliats ancians se bateguèron entre elei. L'armada elamita foguèt vencuda a Hiritum per lei fòrças d'Alèp, de Babilònia e de Mari e se repleguèt fin finala en 1763 aC. Larsa qu'assaièt d'aprofichar la guèrra au nòrd per atacar lo sud dau reiaume de Babilònia foguèt rapidament conquistat entre 1764 e 1763 aC totjorn ambé l'ajuda de Mari. Puei, après la conquista d'Eshnunna, devastada per lei guèrras de 1766 e 1765-1763, en 1762, una guèrra novèla aguèt luòc entre Babilònia e Mari, son aliat ancian, per de rasons mau compresas. Ansin, Mari foguèt conquistada vèrs 1760 e son palais incendiat en 1759 per la garnison d'Hammurabi.
Samsu-Iluna (1749-1712 aC), successor d'Hammurabi, temptèt de continuar la politica de son paire mai de revòutas nombrosas esclatèron, coma l'insurreccion dau país de Sumèr comandada per Rim-Sin II (1741-1736 aC) que destruguèt tot lo sud dau reiaume. Après Samsu-Iluna, lo territòri babilonian se reduguèt ai regions a l'entorn de Babilònia e finalament, vèrs 1595 aC, una guèrra còntra leis Ititas entraïnèt lo pilhatge de la capitala e la fin de la dinastia.
Lei periòdes kassita e medioassirian[modificar | modificar la font]
Lo nom d'aqueu periòde es pas oficiau e pas encara definit. Se debanèt aperaquí entre 1595 e 1080 avC. Foguèt caracterizat per la formacion d'una dinastia kassita a Babilònia, dau reiaume dau Mitani au nòrd de la Siria e dau reiaume medioassirian. De mai, leis Ititas tenguèron egalament una influéncia importanta dins lo nòrd de Mesopotamia e en Anatolia.
La dinastia kassita de Babilònia[modificar | modificar la font]
La dinastia kassita de Babilònia es fòrça mau coneguda. Adoptèt probablament son plan quadrangular e la vila installèt sa dominacion sus lo sud dau país après la presa d'Isin per Burna-Buriash Ièr. Au sègle XIII avC, lo reiaume kassita aguèt una poisssança sufisenta per menaçar l'Empèri Assirian. Pasmens, a la fin d'aqueu sègle, leis Assirians capitèron de prendre la ciutat e de pilhar sei muralhas. La dominacion assiriana durèt pas e la dinastia restabliguèt son poder a Babilònia au sègle XII avC. Aquela epòca foguèt puei marcada per lo retorn en fòrça deis Elamitas. Afeblits, lei Kassitas poguèron pas resistir e Babilònia foguèt conquista per Shutruk-Nahhunte (vèrs 1185-1160 avC).
Lo reiaume dau Mitani[modificar | modificar la font]
Lo Mitani es tanben un reiaume mau conegut car sa capitala es pas encara estada descubèrta. De mai, a l'ora d'ara, se ne'n conois ges de site important. Se formèt probablament vèrs lei sègles XVII o XVI avC dins la region dau triangle de Khabur. Venguèt poderós durant la mitat dau sègle XV avC sus lo rèine de Barattarna. Menèt adonc de guèrras còntra leis Egipcians e leis Ititas. Ansin, maugrat un grand nombre de campanhas, l'armada dei faraons capitèron pas de sometre lo país que sa resisténcia permetèt de federar au Mitani divèrsei reiaumes pus pichons. Finalament, lo Mitani gardèt son influéncia sus sei regions sud e lei relacions amb Egipte se melhorèron. La situacion còntra leis Ititas foguèt pus complicada en causa de revòutas. Ansin, au començament dau sègle XIV, leis Ititas poguèron assaiar de nominar directament lo rèi dau Mitani. Puei, Assiria, vassala dau Mitani, reprenguèt son independéncia formant una menaça novèla a l'oèst. Lo Mitani foguèt donc devesit en doas regions vassalas deis Ititas e deis Assirians. Enfin, l'Empèri Assirian destruguèt lei rèstas dau Mitani pendent lo rèine de Salmanzar Ièr (vèrs 1275-1245 avC).
Lo periòde medioassirian[modificar | modificar la font]
Vassaus dau Mitani, leis Assirians venguèron independents vèrs 1380 avC après lei desfachas mitanianas còntra leis Ititas sus Assur-uballit Ièr. Capitèt de s'emparar de Niniva e dei regions orientalas dau reiaume dau Mitani. Puei, lei relacions deis estats mesopotamians foguèron marcadas per lei rivalitats entre Ititas, Assirians e Babilonians.
Lei rèis Adad-nerari Ièr (1308-1275 avC) e Salmanazar Ièr deguèron defendre militarament sei posicions. Una politica de contraròtle dei territòris e mai de colonizacion foguèt tanben mesa en plaça dins la region de Hanigalbat, en Auta Mesopotamia. Lo rèine de Tukulti-Ninurta Ièr (1244-1208 avC) veguèt una victòria importanta contre leis Ititas de Tudhaliya IV puei la presa de Babilònia. Tukulti-Ninurta venguèt donc « rèi d'Assur e de Babilònia ». Pasmens, foguèt assassinat e una crisi dinastica acomencèt enterin que lei Babilònians cochavan leis Assirians.
Après aquela crisi, lo reiaume assirian foguèt en difficultat e lo rèi novèu, Enlil-kudurri-usur (1198-1193), foguèt capturat per lo rèi de Babilònia. Aquel eveniment entraïnèt la formacion d'una dinastia novèla ambé lo rèi Ninurta-apil-Ekur (1193-1180 avC). Pasmens, lei frontieras assirianas foguèron totjorn dificilament defendudas maugrat quauquei succès dins lo Zagros o còntra Babilònia en causa de l'arribada d'enemics novèus coma lei nomadas Ahlamu o leis Aramèus. Teglath-Phasalar Ièr (1116-1077 avC) foguèt lo darrier rèi assirian poderós d'aquela epòca. Mandèt unei campanhas militaras e pervenguèt d'assegurar lei posicions assirianas dins lei regions nòrd mai leis Aramèus resistiguèron e foguèron pas destruchs.
Après Teglath-Phasalar Ièr, sei successors foguèron pauc a pauc submergits per leis atacas deis Aramèus. L'Empèri Assirian perdiguèt finalament sei regions orientalas pendent la segonda mitat dau sègle XI avC e se deguèt replegar a l'entorn d'Assur e de Niniva. Sei rivaus ancians aguèron de dificultats pus importantas car leis Ititas dispareguèron e Babilònia tombèt dins l'anarquia.
Periòde neoassirian[modificar | modificar la font]
Lo reiaume neoassirian[modificar | modificar la font]
Après un sègle X avC malaisat, Assiria capitèt de replegar leis Aramèus durant lo rèine d'Adad-nerari II (911-891 avC). Puei, mandèt un nombre important de campanhas e pervenguèt de véncer Babilònia. Sei successors, coma Assurbanipal II (883-859 avC) e Salmanazar III (858-824 avC) continuèron aquela politica d'expansion dins lo Zagros e còntra leis estats neoititas (Bit-Adini, Bit-Agusi, Suhu, Laqe, Karkemish, Kummuhuh et Gurgum) maugrat una resisténcia importanta en Siria orientala dirigida per lo rèi Bar-Hadad de Damasc.
Crisis assirianas[modificar | modificar la font]
Après Salmanazar III, lo reiaume assirian traversèt un periòde de crisis pendent lei rèines de Shamsi-Adad V (824-811 avC), Adad-nerari III (811-783 avC), Assur-dan III (772-755 avC) e Assur-nerari V (755-745 avC). Una guèrra civila esclatèt après la mòrt de Salmanazar que durèt uneis annadas. De mai, lei rèis assirians deguèron afrontar lei turbuléncias de sei regions tributàrias e de sa noblesa qu'obtenguèt de poders pus importants. Divèrsei revòutas toquèron egalament lei vilas dau còr dau reiaume assirian. Enfin, per donar mai de problèmas a la poissança assiriana, lo reiaume d'Urartu butassèt son influéncia en Anatolia.
La formacion de l'Empèri Neoassirian[modificar | modificar la font]
En 745 avC, la dinastia assiriana foguèt reversada per Teglath-Phalasar III (745-727 avC). Restaurèt lo poder assirian en realizant la transformacion dei reiaumes vassaus en províncias dirigidas per de governadors assirians. De mai, sei reformas de l'armada permetèron de ganhar de batalhas contra l'Urartu, lei reiaumes de Siria e Palestina e prenguèt Babilònia. Ansin, a sa mòrt en 727 avC, l'Empèri Assirian a plus de rivaus dins la region. Son successor foguèt son fiu Salmanazar V (727-722 avC), celèbre per l'annexion dau Reiaume d'Israèl, que foguèt a son torn rebutat per Sargon II.
Sargon II (-722-705 avC) e sei successors Sennacherib (704-681), Assarhaddon (680-669) e Assurbanipal (668-627) menèron l'Empèri Assirian a un nivèu de poissança alora inedit dins l'Istòria. D'efèct, lei principaus país assaièron d'ajudar de revòutas dins lei regions perifericas, mai deguèron adonc afrontar de respòstas directament sus lor territori. Ansin, l'Urartu foguèt devastat per Sargon II en 714 avC e deguèt desplaçar seis ambicions vèrs Armenia. Egipte foguèt conquista per Assarhaddon puei Assurbanipal. Enfin, lei regions elamitas e lor capitala Susa foguèron pilhadas en 646 avC totjorn per lei fòrças d'Assurbanipal.
Dins aquò, la situacion intèrna èra pas establa e lei guèrras civilas foguèron fòrça nombrosas. Lo problèma principau èra lo cas de Babilònia dominada per leis Assirians dempuei lo rèine de Teglath-Phalasar III. De revòutas se debanèron, dirigidas per de Babilonians, de Caldèus o de princes assirians. Per exemple, foguèt lei cas dau prince caldèu Merodach-baladan II a la fin dau sègle VIII avC o dau prince assirian Shamash-shum-ukin qu'entraïnèt una guèrra civila fòrça saunosa e violenta entre 652 e 648 avC.
La casuda deis Assirians[modificar | modificar la font]
La casuda de l'empèri assirian foguèt rapida entre la fin dau rèine d'Assurbanipal en 627 avC e la batalha d'Harran en 609 avC. Son entraïnament foguèt la guèrra civila entre sei fius Assur-etil-ilani e Sin-shar-ishkun, probablament governaire o rèi de Babilònia. Lo segond averèt la guèrra en 625 avC mai Nabopolassar, governaire dau País de la Mar, aprofichèt la situacion per venir rèi de Babilònia e declarar son independéncia.
Una guèrra acomencèt en 620 avC entre Nabopolassar e Sin-shar-ishkun que poguèt pas reprendre Babilònia e mai foguèt replegat en Assiria. En 616 avC, lei Babilonians recebèron l'ajuda dei Medes dau rèi Ciaxares (625-584 avC). Aquela coalicion capitèt de prendre lei vilas principalas d'Assiria (Assur 614, puei Niniva en 612 avC) e tuar Sin-shar-ishkun en 612 avC. Lei darrierei resisténcias assirianas, dirigidas per Assur-Uballit II foguèron eliminadas a Harran en 609 avC.
Periòde neobabilonian[modificar | modificar la font]
Lo rèine de Nabucodonosòr II[modificar | modificar la font]
Lo fiu de Nabopolassar, Nabucodonosòr II, li succediguèt en 605 avC e reinèt fins a 562 avC. Puei, capitèt divèrsei conquistas en Palestina ambé la presa puei l'annexion dau reiaume de Juda en 586 avC e la presa de Tir après un sètge malaisat de 13 ans. Installèt donc solidament sa dominacion dins aquelei regions. De mai, realizèt de trabalhs importants dins Babilònia, especialament la restauracion dei muralhas, lo santuari de Marduk, un nombre important d'autrei temples e l'organizacion generala de la capitala. D'autrei vilas, coma Uruk o Borsippa aprofichèron pereu aquela politica.
Lo declin e la casuda de l'Empèri Babilonian[modificar | modificar la font]
Lei successors de Nabucodonosòr II pervenguèron de gardar lor territòri maugrat de rèines fòrça corts. Puei, Nabonide venguèt rèi en 656 avC. Fòrça religiós, privilegièt lo dieu Sin en luòga de Marduk. Agravada per aquela politica religiosa, la situacion economica dificila de Babilònia entraïnèt una crisi grèva e una partida importanta de la noblesa e dau clergat s'escometèt dau rèi. Ansin, en 539 avC, durant una guèrra contra la Pèrsia dau rèi Cir II, la vila foguèt presa sensa resisténcia e ambé lo sosten de fòrça abitants.
Mesopotamia après la dinastia neobabiloniana[modificar | modificar la font]
Après lei casudas deis empèris neoassirian e neobabilonian, Mesopotamia faguèt partida dei país qu'ocupèron la region durant lei sègles seguents :
- Empèri de la dinastia aquemenida de Cir II de 539 a 331 avC.
- Empèri Seleucida entre 331 e 130 avC.
- Empèri Part entre 140 avC e 224. Durant aqueu periòde, lei darriers vestigis de la cultura e de la civilizacion dispareguèron.
Referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ C. Leonard Woolley, The Sumerians (W. W. Norton & Company: New York, 1965) p. 9.
- ↑ H. J. Nissen, P. Damerow e R. K. Englund, Archaic Bookkeeping, Chicago, 1993.
- ↑ R. K. Englund, « Texts From the Late Uruk Period », dins J. Bauer, R. K. Englund e M. Krebernik, Mesopotamien, Späturuk-Zeit und Frühdynastische Zeit, Fribourg et Göttingen, 1998, pp. 15-233.
- ↑ J.-J. Glassner, Écrire à Sumer : l'invention du cunéiforme, Seuil, 2001.
- ↑ M. Lormier, Stratigraphies comparées au IIIe millénaire au pays de Sumer. Etudes de cas de Kish, Nippur et des cités de la vallée de la Diyala, éditions UVSQ, 2008.
- ↑ . Winter, « After the Battle is Over: The ‘Stele of the Vultures’ and the beginning of Historical Narrative in the Ancient Near East », dans H. Kessler and M. S. Simpson (dir.), Pictorial Narrative in Antiquity to the Middle Ages, Washington, 1985, p. 11–32.
- ↑ J. S. Cooper, The Lagash-Umma Border Conflict, Malibu, 1983
- ↑ P. Michalowski dans Sumer 1999-2002, col. 112-114
- ↑ B. R. Foster, « Archives and Record Keeping in Sargonic Mesopotamia », dans Zeitschrift für Assyriologie 72, p. 1–27.
- ↑ B. R. Foster, « Archives and Empire in Sargonic Mesopotamia », dins K. R. Veenhof (dir.), Cuneiform Archives and Libraries, Leyde, 1986, p. 46–52. B. Lafont, « II. La société sumérienne », dans Sumer 1999-2002, col. 146.
- ↑ E. Sollberger et J.-R. Kupper, Inscriptions royales sumériennes et akkadiennes, Paris, 1971.
- ↑ I. Gelb et B. Kienast, Die altakkadischen Königsinschriften des dritten Jahrtausends v. Chr., Stuttgart, 1990.
- ↑ D. Frayne, The Royal inscriptions of Mesopotamia, Early periods, vol. 3/2, Sargonic and Gutian periods : 2334-2113 BC, Toronto, 1993.
- ↑ M. Liverani, « Model and Actualization, The Kings of Akkad in the Historical Tradition », dans Liverani (dir.) 1993, p. 41-67.
- ↑ P. Michalowski, « Memory and Deed: the Historiography of the political Expansion of the Akkad State », dins Liverani (dir.) 1993, p. 69-90.
- ↑ J. Goodnick-Westenholz, « Objects with Messages: Reading Old Akkadian Royal Inscriptions », dins Bibliotheca Orientalis 55, 1998, p. 44–59
- ↑ D. T. Potts, « Reading the Sargonic ‘Historical-Literary' Tradition: Is There a Middle Course? (Thoughts on the Great Revolt against Naram-Sin) », dins T. Abusch et al. (dir.), Historiography in the Cuneiform World Part I, CRRAI 45, Bethesda, 2001, p. 391–408.
- ↑ D. T. Potts, The Archaeology of Elam: Formation and Transformation of an Ancient Iranian State, Cambridge, 1999, p. 103–106.
- ↑ T. Jacobsen, « Iphur-Lish and Its Times », dans Archiv für Orientforschung 26, 1978-79, p. 1–14.
- ↑ S. Tinney, « A new look at Naram-Sin and the ‘great rebellion' », dans Journal of Cuneiform Studies 47, 1995, p. 1–14.
- ↑ C. Wilcke, « Amar-girids Revolt gegen Naram-Su'en », dans Zeitschrift für Assyriologie 87, 1997, p. 11–32.
- ↑ B. Lafont, « Šulgi », dans F. Joannès (dir.), Dictionnaire de la civilisation mésopotamienne, 2001, p. 885-887.
- ↑ Luc Bachelot, Francis Joannès, Cécile Michel, Dictionnaire de la civilisation mésopotamienne, Laffont (2001).
- ↑ 24,0 24,1 Luc Bachelot, Francis Joannès, Cécile Michel, Dictionnaire de la civilisation mésopotamienne, Laffont (2001).
- ↑ Jean-Robert Kupper, Les nomades en Mésopotamie au temps des rois de Mari, Librairie Droz (1982), p. 53.
- ↑ Jean-Robert Kupper, Les nomades en Mésopotamie au temps des rois de Mari, Librairie Droz (1982), p. 202.
- ↑ Les grands empires, De Boeck Université (1989), p. 112.


text:
Guernica
Guernica (Gernika-Lumo en basco, Guernica y Luno en espanhòl) es una comuna del País Basc, en Biscaia, situada dins la comarca de Busturialdea.
Los gentilicis son guerniqués -a, gernikar, lumotar.
Las comunas limitròfas son Forua, Kortezubi e Arratzu al nòrd, Ajangiz a l'èst, Muxika al sud e Errigoiti a l'oèst.
L'altitud mejana es de 10 m. Es adaigada pel riu d'Oka, que i forma una ria. Lo relèu, succession de vals e de montanhas en direccion NW-SE, es determinat estructuralament per l'anticlinal nòrd de Biscaia.
La vila de Guernica e l'anteiglesia de Lumo[1] se jonhèron administrativament al sègle XVIII mas cada entitat servèt son drech pròpri: Lumo servèt lo drech foral (pròpri de la tèrra plana de Biscaia) e Guernica lo drech comun castelhan.
Lo comte Don Tello fondèt Guernica lo 28 d'abril de 1366 sul caireforc dels camins religant Bermeo a Durango e Bilbao a Elantxobe e a Lekeitio. Sa localizacion èra un punt estrategic e una importanta via naturala, la del riu d'Oka, que los vaissèls podian i accedir fins a l'ostal del Pòrt de Suso. La fondacion aguèt donc de rasons mercantilas. Pus tard, Guernica aqueriguèt una tipologia urbanistica de vila basca, constituida per unas carrièras parallelas (Goyenkale, Azokekale, Artekale e Barrenkale) traucadas per una auta transversala (Santa Maria), e per las glèisas del extrème del recinte urban. La populacion al sègle XV èra de 865 abitants e son aira de 5,8 ha. I aviá una normativa municipala fòrça estrecha que preservava los privilègis de la pichona borgesiá dominanta, amb de paucs cambiaments pendent los sègles XVI e XVII. Lo fogatge del sègle XVIII comptava 749 ostals regulars, las carrièras referidas en mai d'una plaça al centre, que i èra la comuna, una prison publica pels delinquents o malfachors de tota la senhoriá, un espital e un ostal de Misericòrdia per l'acuèlh dels estatjants paures. L'estructura dels bastiments amb pòstes causavan frequents incendis de la vila (1521, 1537 e 1835). La vila patissiá tanben d'inondacions en periòde de creguda per la marèa nauta o plena mar. Davant d'aqueles malastres naturals, lo ritme jornalièr del guerniqués transcorriá entre las activitats agricòlas (cultura de gran, de produches de l'òrta e d'arbres fruchièrs), las activitats artesanalas (faures, sartres, sabatièrs, indústria del lin...) e las comercialas (transpòrt e venta de produches).
Lo parlament de la Senhoriá de Biscaia, sonat las Juntas Generalas, s'amassava ancianament jol garric nomenat « Arbre de Guernica », que vendriá de simbòl de las libertats bascas. Los senhors, après recéber lo títol, i juravan lo respècte als fòrs de Biscaia.
La vila foguèt destrucha per la Legion Còndor de la Luftwaffe lo 26 d'abril de 1937, durant la Guèrra Civila Espanhòla ; la Casa de Juntas e l'arbre ancian sofriguèron ça que la pas de damatges. Pablo Picasso pintèt sa famosa pintura Guernica per mostrar al mond las orrors de la guèrra e coma panèl d'Espanha dins l'Exposicion Universala de París de 1938.
Galariá[modificar | modificar la font]
Referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ La primièra mencion de Lumo data de 1051, dins lo cartulari deu Monastèri de San Millán de la Cogolla (numèro 279 271-272 pagina 1051-I-30), que s'i pòt legir: Et ego Garsia nutu Dei pontifex cum consensu clericorum meorum simili tenore donatione confirmationeque, promitto et condono praefactu Santa Marie canobio illas tertia de Udai Balzaga, et de Luno, et de gernica, et de Gorritiz en naiuso, et de Vermeio, et de Mundaka et Busturi assuso, ad intgritate confirmo donandapar eterna secula, amen.


text:
1531
Aquesta pagina concernís l'an 1531 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Africa[modificar | modificar la font]
Etiopia[modificar | modificar la font]
Perseguida de la guèrra còntra lo Sultanat d'Adel. Aguent mobilizat una armada fòrça importanta (aperaquí 100 000 òmes), lo negus Dawit II (1508-1540) ataquèt la pichona armada d'Ahmad ibn Ibrahim (aparaquí 12 000) a Antukyah. Pasmens, lei musulmans utilizèron son artilhariá d'un biais decisiu per rompre leis atacas etiopianas. De mai, lei soudats etiopians foguèron espaurits per leis armas de fuòc e s'enfugiguèron. Aquela victòria permetèt ai tropas d'Ahmad ibn Ibrahim de perseguir la conquista dau sud e dau centre d'Etiopia.


text:
Sòchi
Sòchi - Coчи (ru); სოჭი (Ka) es una vila toristica russa dins lo territòri de Krasnodar, prèp de la frontièra amb Abcazia (Georgia). S'espandís sus la riba de la mar Negra amb los pics nevats de las montanhas del Caucàs enrèire. L'airal metropolitana de Sòchi s'espandís sus 145 quilomètres lo long de la còsta, qu'es la mai longa del continent e la segonda del mond. En 1989 sa populacion èra de 336 514 abitants, e mermèt a 328809 en 2002. La vila foguèt causida pel Comitat Internacional Olimpic per organizar los Jocs Olimpics d'Ivèrn de 2014.[1]
Meteorologia[modificar | modificar la font]
Sòchi gausís d'un dels ivèrns mai suaus de Russia tota (+5'9 °C en genièr) e en agost las temperaturas maximalas son de 27 °C. La pluviometria annadièra es fòrça nauta, amb 1 400 mm. Stalin i possedissiá una datcha qu'es oficiosament la capitala sovietica d'estiu.
Religion[modificar | modificar la font]
Abans de 1864, la vila de Sòchi èra predominantament musulmana, religion practicada pels clans ubigis de la zona. Al nòrd, la cultura dels adigis dominava. Ara, al contrari, la vila es de predomiança cristiana, malgrat qu'encara i demòran prèp de 20 000 musulmans, la majoritat adigis, turcs e tatars. Malgrat aquò, i a pas cap de mosqueta a Sòchi, la mai pròcha es a 60 km al nòrd del centre urban, dins la vilòta de T'hagapsh.
-
-
-
-
-
Intrada del Dendrarium de Sòchi
-
-


text:
Neolitic
Lo Neolitic (del grèc vέoς, néos « novèl », e λίθoς, líthos « pèira ») es un periòde de la preïstòria que i aguèron luòc d'innovacions d'una importància granda: los èssers umans descobriguèron l'agricultura e l'elevatge e venguèron sedentaris. Aquel tèrme foguèt prepausat en 1865 per l'istorian John Lubbock. Lo nom fa referéncia a la manièra novèla de trabalhar las aisinas de pèira, qu'en mai d'èsser percutidas, son tanben bèlas. Aquela foguèt una epòca de cambiaments economics, coma l'aparicion de l'excedent de produccion, socials e culturals. Aquel periòde long se devesís generalament en tres fasas: lo neolitic inicial, lo mejan e lo final.
Après d'epòcas longas de clima fòrça fred venguèron de sasons de clima caud que comportèron la creacion de terrassas fluvialas, l'elevacion del nivèl de l'aiga de la mar e dels rius... Las principalas innovacions tecnicas son la generalizacion de l'utilhatge de pèira polida e del vas de ceramica. Dins cèrtas regions, aquestes importants cambiaments son relativament rapids e mai d'un autor a pogut parlar de revolucion neolitica. La neolitizacion es ça que la un fenomèn progressiu, subrevengut a datas variablas segon las regions. En Orient Mejan, lo Neolitic comença al torn de 9000 abans l'èra crestiana. S'acaba amb la generalizacion de la metallurgia e l'invencion de l'escritura, al torn de 3300 abC.


text:
Prosopopèia
En retorica, la prosopopèia (del grèc ancian πpoσwπoπoιίa) consistís en far parlar una abstraccion, un animal, un element, un simbòl, un mòrt...e de los metre en interaccion amb un locutor o narrator uman.
Aparten al sublime.
Prosopopèia e personificacion[modificar | modificar la font]
Es plan vesina de la personificacion, la diferéncia essenciala essent que la prosopopèia es centrada sus la mesa en scèna e lo dialòg mentre que la personificacion es un tèrme general per designar l'utilizacion d'èsser non umans e lor representacion (accions, aspècte, compòrtament, vestits....) coma de personas.
Per exemple far parlar de mòrts es pas una personificacion mas es una prosopopèia.
Quand dins lo Roman de Rainard, la volp es representada coma un uman, es una personificacion. Quand parla amb lo lop, es pas tanpauc una prosopopèia vist que son de personificacions que parlan entre elas e que son pas en relacion amb un narrator o un locutor uman.
Per Patrick Bacry la prosopopèia es una fòrma ultima de personificacion[1].
Prosopopèia e allegoria[modificar | modificar la font]
La proposopopèia es tanben ligada a l'allegoria. De fach quand una allegoria parla, utiliza una prosopopèia.
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Bacry, Les figures de style, Belin, p. 74.


text:
Ligam covalent
Lo ligam covalent (var. liame covalent) es un tipe de ligam quimic onte dos atòms partejan un parelh d'electrons o mai. L'atraccion que resulta de la comparticion d'aqueles parelhs d'electrons manten amassa la molecula. Los atòms tendon a partejar d'electrons de tala manièra que lor rusca demòre plena. Aquel tipe de ligam es mai fòrt que lo ligam idrogèn e similar en fòrça al ligam ionic. Lo ligam covalent se tròba abitualament entre atòms amb electronegativitat semblabla, ont cap dels dos atòms a pron energia per arrancar un electron d'un autre atòm. Lo ligam covalent es pus comun entre los atòms non metallics, mentre que lo ligam ionic es pus comun entre dos atòms de metal o entre un atòm de metal e un non metallic. A diferéncia del ligam ionic, que la fòrça d'atraccion electrica non direccionala manten amassa los ions, lo ligam covalent es extrèmament direccional. Es per aiçò que las moleculas covalentas tendon a formar un nombre relativament pichon de formas caracteristicas, amb de ligams dispausats segon d'angles determinats.


text:
Álvaro Arzú faguèt los sieus estudis primaris e segondaris en lo collègi San José de los Infantes e se graduèt en lo Collègi Licèu Guatemala en 1963. Estudièt posteriorament drech en l'Universitat Rafael Landívar (congregacion dels jesuistas) de Guatemala, qu'arribèt pas a conclure. Amb l'edat de 22 ans èra gerenta proprietari d'una agéncia de viatges.
Comencèt en la vida politica dins las filas del Movimiento de Liberación Nacional, de ultradrecha, anticomunista e de tendéncia conservadora. Foguèt expulsi del meteis per de diferéncias amb lo cap d'aqueste partit.
Se filièt al Partit Nacional Renovador, que ganhèt amb el l'ajuntament de la Ciutat de Guatemala en las eleccions de 1982. Aquestas eleccions foguèron anulladas pel còp d'Estat executat per una amassa militara dirigida pel general Efraín Ríos Montt. En 1985 Arzú se presentèt nòuament coma candidat e ocupèt l'ajuntament de la capitala en lo periòde 1986-1990.
En 1990 amassa amb lo tanben empresari Óscar Berger, fondèt lo Partido de Avanzada Nacional, PAN, qu'o presentèt coma candidat presidencial en 1990, en ocupant lo quatren luòc.
En lo primièr gabinet del vencedor de las eleccions de 1990, Serrano Elías, foguèt designat Ministre de Relacions Exterioras, en lo periòde 1991-1992. A l'èsser reconeguda l'independéncia de Belize per aqueste govèrn, Arzú renoncièt al Ministèri per considerar que se violava la Constitucion del país.
Durant las eleccions de 1995 tornèt a presentar coma candidat per la presidéncia de la Republica, qu'arribèt en el pas a aver majoritat absoluta de vòtes, pel que se desvolopèt un segond torn electoral a on derrotèt amb de dificultats lo candidat del Front Republican Guatemaltèc, Alfonso Antonio Portillo Cabrera.
Lo sieu govèrn se caracterizèt pel desvolopament d'òbras publicas e per la privatizacion de qualques entrepresas estatalas, coma l'Entrepresa Electrica de Guatemala, lo corrièr e la telefonica GUATEL. Malgrat la venta d'actius estatales aver daissat mai eficientes e foncionatz los servicis abans publics, aquestas privatizacions foguèron consideradas pauc transparentas, amb d'acusacions de corrupcion, de ventas aval de la valor reala de mercat e de cambiament de favors en de negòcis entre la presidéncia de la Republica e qualques particulars[1].


text:
Pau II
Pau II (23 de febrier de 1417 - 26 de julhet de 1471) foguèt lo 211en papa de la Glèisa Catolica Romana de 1464 a sa mòrt. Succediguèt a Piu II (1458-1464) e foguèt remplaçat per Sixte IV (1471-1484).
Originari de Venècia, èra lo nebòt dau papa Eugèni IV (1431-1447). Gràcias a aquela proteccion, venguèt rapidament evesque puei cardinau en 1440. Après la mòrt de Piu II, capitèt d'unificar leis advèrsaris dau papa defunt per assegurar son eleccion. Amator d'art, inicièt la bastida dau palais venecian de Sant Marc. S'opausèt tanben ais idèas umanistas mai ajudèt lo desvolopament de l'estampariá que favorizèt l'expansion d'aqueu movement.


text:
Etanòl
L'Etanòl qu'ei ua molecula organica de composicion quimica C2H6O CH3CH2OH e de formula semi desvolopada. Qu'ostenta un grop alcòl e, en mei d'aquò, qu'ei justament apelada "alcòl" dens la conversacion correnta per'mor d'estar presenta dehens totas le bevuda alcolizadas. Qu'ei un psicotròp conegut per los sons efectes nagatius sus la santat fisica e mentau.
Qu'ei tanben tanben aperat alcòl etilic e, a temperatura ambienta que's presenta com un liquid incolòr emplegat com solvant e com carburant.


text:
Rixinde de Lodève, vicomte consort de Millau (født de Narbona)
Siblings:
Berenguer de Millau et Gévaudan, Ricard de Milhau, N.N. infant de Milhau, Arsinda de Leveson, Senhora consort de Leveson (født de Milhau), Raimon de Milhau, Uc de Milhau, Bernat de Milhau
Children:
Mahaut de Marselha (født de Marseille), Raimon de Marselha, Foc de Marselha, Pèire Jaufre de Marselha, Azalaís de Marselha, Monja de Sent Salvador de Marselha, Jaufre de Marsella, Jaufre de Marselha, Aicard de Marsella, Ponç de Peinier


text:
Tièri
Tièri[1] (Thiéry en francés) es una comuna occitana dau Comtat de Niça, situada dins lo departament dei Aups Maritims e la region de Provença-Aups-Còsta d'Azur.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
En culminant a 1050 mètres d'altitud, Thiéry es un vilatge aupin mes al centre d'un circ montagneux boisé. La municipalitat arribada a una superficie de 2224 a #que 1158 li cal de bòsques. La vila, perque antany i i aviá un castèl, es un luòc pittoresque perché en sentinelle sus un esperó rocós. La municipalitat de Thiéry domina la vallée del Var, las gargamèlas del Cians, la famosa vallée de la Arzilagne e lo vallon de Thiéry.
Lo ruisseau del Arzilagne, fluint-se'n contrebas de Thiéry, s'acaba en una cascade vertigineuse de 110 mètres de casuda d'aiga. Cela ludut val d'en un autre luòc lo quatren luòc dels mai anautitas cascades d'Euròpa. Se pòt percebre furtivement la part anautita d'aquela cascade a partir de la rota de las Gargamèlas del Cians #que condusís a la station de Beuil-Valberg.
Culminant à 1050 mètres d’altitude, Tièri est un village alpin placé au centre d'un cirque montagneux boisé. La commune atteint une superficie de 2224 ha dont 1158 ha de forêts. La cité, car autrefois il y avait un château, est un site pittoresque perché en sentinelle sur un éperon rocheux. La commune de Tièri domine la vallée du Var, les gorges du Cians, la fameuse vallée de l’Arzilagne et le vallon de Thiéry.
Le ruisseau de l’Arzilagne, s’écoulant en contrebas de Tièri, se termine en une cascade vertigineuse de 110 mètres de chute d’eau. Cela lui vaut d’ailleurs la quatrième place des plus hautes cascades d’Europe. On peut apercevoir furtivement la partie haute de cette cascade à partir de la route des Gorges du Cians qui conduit à la station de Beuil-Valberg.
Istòria[modificar | modificar la font]
Lo pòble de Thiéry, d'après la siá celèbra legenda, i auriá #èsser la proie de las flamas a divèrsas recuperacions e las pèiras noircies dels murs ne son un testimoniatge estonant. La paraula « tubans » ven de « tubassine » #que significa épaisse sahumada en patois locala. N'efièch, antany, los paysans illuminavan lo sieu ostal a l'ajuda de tesas de bòsques résineux trucats « lumés », #lo que ocasionavan de fòrtas e épaisses de fums grasses. Aquelas enfumaient l'interiora dels ostals e, per la meteissa escasença, los abitants. Aiçò explica alavetz lo appellation « Pòble dels Tubans » #que significa en realitat « Pòbli dels Enfumés ».
Pendent de nombroses ans, lo pòble de Thiéry a #èsser lo graèr a blat del costat. N'efièch, aiçò èra aicí #que se trobava lo melhor gra e los camps de blat se trobavan essencialament als alentours del pòble (dempuèi lo fons del vallon de Thiéry, en transeünt per la Gargamèla fins al Caulet de Astier e egalament a la Villa-Soubère). Un dicton celèbre illustrava plan aquel estat en fach : èra tanben malaisit de trobar Thiéry sens grands #que Villars sens vin !
Le village de Tièri, d’après sa célèbre légende, aurait été la proie des flammes à plusieurs reprises et les pierres noircies des murs en sont un témoignage frappant. Le mot « tubans » vient de « tubassine » qui signifie épaisse fumée en patois local. En effet, autrefois, les paysans éclairaient leur maison à l'aide de torches de bois résineux appelés « lumés », lesquels occasionnaient de fortes et épaisses fumées grasses. Celles-ci enfumaient l'intérieur des maisons et, par la même occasion, les habitants. Ceci explique alors l'appellation « Village des Tubans » qui signifie en réalité « Village des Enfumés ».
Pendant de nombreuses années, le village de Tièri a été le grenier à blé du canton. En effet, c'était ici que l'on trouvait le meilleur grain et les champs de blé se retrouvaient essentiellement aux alentours du village (depuis le fond du vallon de Tièri, en passant par la Gorge jusqu'à la Col d'Astier et également à la Villa-Soubère). Un dicton célèbre illustrait bien cet état de fait : il était aussi difficile de trouver Tièri sans grains que Villars sans vin !


text:
Causses
Los Causses son los plans calcaris que s'espandisson en Occitània de Lemosin a las Cevenas al sud del Massís Central segon un axe Èst-Oèst. Se caracterizan globalament per l'abséncia d'aiga de superfícia, a causa de la permeabilitat de las ròcas calcàrias, e una vegetacion tipada.
Los Causses son despartits de costuma entre los Grands Causses a l'èst, nauts e isolats, e los Causses de Carcin a l'oèst plan mai accessibles e d'altitud mejana dins lo Pargue Natural Regional dels Causses de Carcin.
Se destria aital:
Los Grands Causses[modificar | modificar la font]
- Lo Causse Comtal
- lo Causse de Sauvatèrra
- lo Causse de Severac
- lo Causse Mejan
- lo Causse Negre
- Lo Causse de Larzac
De gòrjas pregondas desseparan sovent los causses entre elis coma las de Tarn entre lo Causse de Sauvatèrra e lo Causse Mejan.
Los Causses de Carcin[modificar | modificar la font]
Dins lo Pargue Natural Regional dels Causses de Carcin :
- Lo Causse de Gramat
- Lo Causse de Martèl dins Corresa, Òlt e Dordonha
- Lo Causse de Limonha dins Òlt
Los causses marginals[modificar | modificar la font]
- La plana de Montbèl
- Lo Causse de Castras
Lo 28 de junh de 2011, los païsatges pastorals dels Causses e de las Cevenas son inscrichs al patrimòni de l'Unesco.


text:
Hapkido
Lo hapkido (en corean
A simple vista es una combinason dei tecnicas del taekwondo amb otras del aikibudo. lor ensenhament es força enfocat a la defensa personala.
Istoria[modificar | modificar la font]
L'istoria del hapkido es pro confusa, mas muchas fonts l'atribuyen a dos coreans: Choi Yong Sul (1904-1986) e Ji Han Jae (1936-). Quand èra nin, Choi foguèt al Japon, ont parece que hizo trabalh de criat pel maestre del Daito ryu Aiki jutsu, Sokaku Takeda.
Choi demostrèt qualitats dins lo Daito-ryu Aiki-jutsu e frecuentement en Takeda l'enviaba a enfrentarse amb otrs practicants de las arts marcialas. De volta en Corea, Choi empezèt a dar clases d'arts marcialas. Un dels suys estudiants, Ji Han Jae, incorporèt tecnicas coreanas tradicionalas deis patadas e còps de punh (derivadas del taekkyon e del hwarangdo) e al repertòri deis tecnicas resultante le di lo nombre del hapkido en 1959.
Además de Choi e Ji, muchas escòlas d'arts marcialas coreanas an tenut participacion au desvolopament deis varias tecnicas que an contribút al hapkido tal e coma es conegut actualament.


text:
Mondement-Montgivroux
Mondement-Montgivroux es una comuna francesa, situada dins lo departament de Marna e la region de Champanha-Ardena .
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
La batalha de Mondement en setembre 1914 #èsser un episòdi important de la Primièra batalha de la Marna. Veire lo luòc externe Mondement 1914.
Lo 19e bataillon de chasseurs a pè a installat lo 8 de setembre al ser dins lo castèl de Montgivroux e lo 9 dins lo castèl de Mondement.
La bataille de Mondement en septembre 1914 fut un épisode important de la Première bataille de la Marne. Voir le site externe Mondement 1914.
Le 19e bataillon de chasseurs à pied est installé le 8 septembre au soir au château de Montgivroux et le 9 au château de Mondement.


text:
Valleiry
Valleiry en arpitan (Valleiry en francés) es una comuna arpitana de Savòia, situada dins lo departament de la Nauta Savòia e la region de Ròse-Aups.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Los romains de l'epòca #aportar lo culte de Jupiter (IEU #VEIRE) e lo masatge caseriu de la Joux i auriá #èsser a l'origina bastida a las immeditaeses d'un temple #que lududes i auriá #èsser dédié. Pichon vilatge sens istòrias al cors dels sègles, #que las intradas n'èran proprietat dels capítols de Genève, ballotté pendent la reforma - après catolica, en protestant après - Valleiry aviá pas #qu'una vocacion agricòla. En tant que comuna, Valleiry existís pas que dempuèi un édit de Charles Emmanuel III del 19 de decembre de 1771. Valleiry I aviá pas pas antany lo renom #qu'a aquerits dempuèi un sègle; lo camin de fèrre l'a facha apreciar e lududes a aportat del facilitat en lududes en donant una vocacion comerciala e artesanala.
Les romains de l'époque apportèrent le culte de Jupiter (JO VIS) et le hameau de la Joux aurait été à l'origine construit aux abords d'un temple qui lui aurait été dédié. Petit village sans histoires au cours des siècles, dont les revenus étaient propriété des chapitres de Genève, ballotté pendant la réforme - tantôt catholique, tantôt protestant - Valleiry n'avait qu'une vocation agricole. En tant que commune, Valleiry n'existe que depuis un édit de Charles Emmanuel III du 19 décembre 1771. Valleiry n'avait pas jadis le renom qu'il a acquis depuis un siècle; le chemin de fer l'a fait apprécier et lui a apporté de l'aisance en lui donnant une vocation commerciale et artisanale.


text:
Ichthyosauria
Los ictiosaures constituisson un grop de reptils marins preïstorics qu'abitèron la Tèrra del Permian (fa 250 milions d'annadas) fins al Cretacèu (fa 65 milions d'annadas).
Lor nom vòl dire reptil peis, mas semblavan mai un dalfin que non pas un peis. Avián una mena de bèc plen de dents pichonas per agantar aisidament lor mangiscla, peisses, clauvissas e pofres, e de còps que i a manjavan tanben de pterosaures qu'èran tròp prèp de l'aiga. Se coneis çò que manjavan gràcias a de fossils ont es estat conservat lor darrièr repais.
Aquestes animals pausavan pas d'uòus, pr'amor que lor adaptacion a l'aiga èra tant bona que podián pas sortir sul maratge per pausar los uòus. Encara un còp, se coneis de fossils ont la maire moriguèt amb son pichon dins lo ventre, a mand de sortir.
Los ictiosaures arribèron pas a l'extincion K/T, fa ara 65 milions d'annadas. Se coneis pas plan ben la causa de lor extincion, mas benlèu foguèt pr'amor que fa ara 80 milions d'annadas lo nivèl de la mar baissèt fòrça e desapareguèron las aigas pauc prigondas ont eles demoravan.
Cal pas confondre los ictiosaures amb los dinosaures.


text:
Bedarius
Bedarius (Bédarieux en francés) es una comuna lengadociana situada dins lo departament d'Erau e la region de Lengadòc-Rosselhon.
Lo gentilici es bedarissenc, -a.
.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
La vila se situa a 56 km a l'oèst de Montpelhièr, 22 km a l'oèst de Clarmont d'Erau e 30 km al nòrd de Besièrs.
La comuna es dins la val d'Òrb, ont lo riu reçaup lo rèc vèbre en tot formant una mena de bèc que li donèt son nom, Bec de Rius.
Istòria[modificar | modificar la font]
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
- Loís Combas dich Joan de Cantalausa
- Ferdinand Fabre


text:
Chivalier Pau
Joan Pau de Saumer, mai conegut coma lo Chivalier Pau (Marselha, 1598 — Tolon, lo 20 de decembre de 1667) foguèt un dei majors marins francés e occitans dau sègle XVII.
Servisquèt dins l'Òdre de Sant Joan de Jerusalem en combatent lei barbaresques e venguèt chivalier puei camandant. Serviquèt après dins la Merina Reiala Francesa onte comandèt lo vaissèu Le Neptune e onte remportèt victòria majoras coma la Batalha de Getaria.
Una carriera de Tolon (onte aguèt sa fomaosa residéncia La Cassina - subre l'emplaçament de l'actuau Jardin Alexandre Ier - ) e de vaissèu pòrtan ò porteron son nom.


text:
Normandia
Normandia qu'ei un ancian país de l'Euròpa medievau creat a la seguida deu Tractat de Saint-Clair-sur-Epte enter lo rei de França Carles III lo Simple e lo capdau normand (tan vau díser viking) Rollon qui vadèva atau vassau deu pumèr en arrecéber un tròç de l'anciana Neustria qui vadó país deus Normands : Normandia. Un còp conquestada peu rei de França Felip August en 1204, que ho ua província de França.
Uei la Normandia istorica qu'ei partajada enter la region francesa de Normandia e lo ducat de Normandia (islas de Jersey e de Guernesey) devath la sobeiranetat de la rèina deu Reiaume Unit.


text:
Aramaio
La vath d'Aramaio en basco o d'Aramayona en espanhòu qu'ei ua comuna deu Bascoat, en Alaba. Las anteiglesias o quartièrs que son Arexola, Azkoaga, Barajuen, Etxaguen, Gantzaga, Ibarra (caplòc), Oleta (conselh autonòm), Untzilla e Uribarri.
Lo gentilici qu'ei aramaioar.
Personatges illustres[modificar | modificar la font]
- Pedro Ignacio de Barrutia (1682-1759): escrivan de lenga basca. Autor de l'òbra teatrau basca mei anciana coneishuda.
- Martín de Álzaga (1755-1812), comerçant e politician bascoargentin.


text:
Membrana plasmica
La membrana plasmica o membrana cellulara qu'ei ua bicapa lipidica semipermeabla qui entorneja lo citoplasma de las cellulas. Los sons lipids que son polars : aquò que vòu díser qu'an un cap idofil e un aute idrofòb e atau, que forman ua membrana en virant las caras idrofilas de cap a l'exterior (lo mitan aqueós) mentre qui las caras idrofòfas e s'isoplan. La membrana plasmica qu'embarra lo citoplasma en lo desseparan deu mitan exterior ; qu'assegura los escanvis enter los dus mitans ; qu'assegura la comunicacion celulara en ostendent moleculas qui las autas cellulas e poden reconéisher.


text:
Angicourt
Angicourt es una población y comuna francesa, en la región de Picardía, departamento de Oise, en el distrito de Clermont y cantón de Liancourt.
Demografía[editar]
Bibliografía[editar]
En francés[editar]
- Louis Ricouart, Les Biens de l’abbaye de Saint-Vaast dans les diocèses de Beauvais, de Noyon, de Soissons et d’Amiens, (Los Bienes de la abadía de Saint-Vaast en las diócesis de Beauvais, de Noyon, de Soissons y de Amiens) 1888.
- Louis Graves, Précis statistique sur le canton de Liancourt(Precisiones estadísticas del Cantón de Liancourt), 1837.
- Jean-Charles Capronnier, Christian Corvisier, Bertrand Fournier, Anne-Françoise Le Guillez, Dany Sandron, Picardie gothique,(Gótico de la Picardia) Casterman, 1997.


text:
Imhetep
Imhetep, arquitècte deu faraon Djòser qui dessenhè los plans de la Piramida de Djòser, la piramida graduada de Saqqara. Que ho divinizat e lo son nom que demorè famós tot au long de l’istòria egipciana, com ac amuisha, per exemple, l’Estela de la Hami, document hèra posterior qui conta ua legenda qui l’arquitècte e lo son faraon be’n son los protagonistas.
Qu'èra un prèste de Iono[1] (Eliopòlis), la ciutat deu dius só Ra (çò qui poderé estar un testimoniatge de la pujança de la devocion per aqueth diu qui vadore lo màger diu egipcian).
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Jaromir Mayer, "The Old Kingdom", paja 86, in Shaw, Ian. The Oxford History of Ancient Egypt. Oxford : Oxford University Press, 2001.


text:
Senèca lo Jove
Luci Anneu Senèca, usualament conegut coma Senèca o Senèca lo Jove (4 AbC - 65) èra un filosòf roman, politic, dramaturg e, dins una òbra, umorista, de l'edat d'argent de la literatura latina.
Somari
Biografia[modificar | modificar la font]
Nasquèt a Corduba (l'actual Còrdoa), Senèca èra lo segon filh d'Elvia e Marc (Luci) Anneu Senèca, un ric retor conegut coma Senèca lo Vièlh. Lo seu grand fraire, Luci Juni Gallion, èra procònsol d'Acaia (ont segon d'ancians documents crestians se trobèt amb l'apòstol Pau cap al 52). Senèca foguèt l'oncle del poèta Lucan, mejans son pichon fraire, Marc Anneu Mela.
La tradicion ditz que foguèt un mainat malautís, e qu'estudièt a Roma. Aprenguèt la retorica, e foguèt iniciat a la filosofia estoica per Atal e Sotion. Per causa de sa Malautiá foguèt en Egipte dempuèi 25 fins a 31 per èsser sonhat.
De retorn, s'establiguèt amb succès coma avocat. Cap a 37 manquèt de morir, a causa de problèmas amb l'emperaire Caligula, que pasmens li daissèt la vida salva perque pensava que sa marrida santat l'acabariá. En 41, Messallina, esposa de Claudi, convenquèt son espós de fòragetar Senèca en Corsega acusat d'adultèri amb Julia Livilla. Pendent aquel faidiment estudièt la natura e la filosofia, e escriguèt las Consolacions.
En 49, la nòva femna de Claudi, Agripina, l'apelèt a Roma per educar son filh, Luci Domici Aenobarb, que vendrà l'emperaire Neron. Aprèp l'assassinat de Claudi en 54, l'emperaire assegurèt lo tròn per son filh Neron, a la plaça de son filhastre Britanic.
Los primièrs cinc ans, lo quinquennium Neronis, Neron governèt judiciosament jos l'influéncia de Senèca e del prefècte pretorian, Sext Afrani Burre. Mas aqueles lèu perdèron lor influéncia, e son règne tornèt cap a la tirania. Amb la mòrt del prefècte en 62, Senèca se retirèt, per se poder consacrar a estudiar e escriure.
En 65 foguèt acusat d'èsser partit dins un complòt per tuar l'emperaire, la Conspiracion de Pison. Sens cap de procès, Neron li ordenèt de se suicidar. Tacit ne conta sa mòrt. Sa femna, Pompeia Paulina, que tanben temptèt de se tuar, Neron li ordenèt de viure.
Òbras[modificar | modificar la font]
Entre las òbras atribuidas a Senèca trobam una satira, un ensag meteorologic, d'ensages filosofics, cent vint-e-quatre letras sus de tèmas morals e nòu tragèdias. Una d'aquelas, Octavia, es clarament una òbra d'altrú. E tanben apareis coma un personatge dins la pèça. I a tanben de dobtes que siá l'autor de Ercules a Oeta. La filosofia estoïca de Senèca insistís sus d'exercicis practics per quin lector afronta sos problèmas. Considerava particularament important de veire la realitat de la pròpria mortalitat. Lo cossí tractar la mòrt se tròba dins fòrça de sas letras.
Tragèdias de Senèca[modificar | modificar la font]
Es impossible de determinar se foguèron representadas, i a pas de pròvas. L'erudit alemand Leo las considerava dramas recitatius mas aquò puslèu reflectava sa concepcion de que deuriá èsser un drama e a l'encòp, aquela èra basada dins la concepcion que se fasiá de la tragèdia grèga. Actualament son representadas.
Es complicat de datar aquelas òbras sense referéncias. Una cronologia relativa, basada en tèrmes metrics, es prepausada, amb gaire consensus. Es impossible que foguèron escrichas lo meteis an. Son pas basadas sus la tragèdia grèga e alara qu'Euripides pareis alunhat, se nòtan d'influéncias d'Ovidi.
Las òbras de Senèca èran fòrça estudiadas dins las universitats medievalas europèas, e influencièron fòrça en la tragèdia de la Renaissença, subretot dins la literatura de l'Anglatèrra Elisabetana.
Dialògs[modificar | modificar la font]
- (40) Ad Marciam, De consolatione (Per Marcia, de la consolacion)
- (41) De Ira (De l'ira)
- (42) Ad Helviam matrem, De consolatione (¨Per ma maire Elvia, de la consolacion) - Letra a la sa maire la consolant pendent son faidiment.
- (44) De Consolatione ad Polybium (Per Polibi, de la consolacion)
- (49) De Brevitate Vitae (De la brevetat de la vida) - Ensag expausant que quina que siá la durada de la vida es sufisenta s'es viscuda amb saviesa.
- (62) De Otio (Del lèser)
- (63) De Tranquillitate Animi (De la tranquillitat de la ment)
- (64) De Providentia (De la providéncia)
- (??) De Constantia Sapientis (De la constància del savi)
- (??) De Vita Beata (De la vida astruga)
Tragedias[modificar | modificar la font]
- Hercules Furens (Ercules furiós).
- Troades (Las troianas).
- Medea (Medèa).
- Phoenissae (Las fenicianas).
- Phaedra (Fèdra).
- Agamemnon.
- Thyestes.
- Oedipus.
- Hercules Oetaeus (Ercules a Oeta): dobtes sus l'autor.
- Octavia: dobtes sus l'autor.
Autras[modificar | modificar la font]
- (54) Apocolocyntosis divi Claudii (La transformacion del divin Claudi en cogorda), una òbra satirica.
- (56) De Clementia (De la cleméncia) - escrita a Neron sus la necessitat de la cleméncia coma vertut en un emperaire.
- (63) De Beneficiis (Dels beneficis) [sèt libres]
- (63) Naturales quaestiones (Questions naturalas) [sèt libres] de gaire originalitat, mas qu'ofrisson una vision de las teorias anticas sus la cosmologia o la meteorologia.
- (64) Epistulae morales ad Lucilium - Cent vint-e-quatre letras sus la morala, escrichas a Gai Lucili.
- (370?) Cujus etiam ad Paulum apostolum leguntur epistolae: Aquelas letras, benlèu entre Senèca e Sant Pau, foguèron reconegudas pels erudits, mas uèi la majora partida dels estudis apòrtan de dobtes sus autenticitat [1] [2].


text:
-145
Cronologia mensuala:
Gen - Feb - Mar - Abr - Mai - Junh
Julh - Ago - Set - Oct - Nov - Dec
Cronologias tematicas:
Literatura - Musica - Sciéncia - Espòrt
Aquesta pagina concernís l'an -145 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Africa[modificar | modificar la font]
Egipte[modificar | modificar la font]
Fin de la guèrra acomençada en 148 av. J.C. per lo faraon Ptolemèu VI per restablir Demetrios II Nicator a la tèsta de l'estat seleucid. Lo conflicte s'acabèt per una victòria sus lo riu Oronte. Pasmens, Ptolemèu VI i foguèt grèvament bleçat e moriguèt rapidament après la batalha. En despiech dau renfòrçament de l'influéncia romana dins leis afaires intèrnes d'Egipte, son rèine foguèt considerat coma positiu. En revènge, sa mòrt entraïnèt una crisi de succession grèva entre Cleopatra II e son fraire Ptolemèu VIII. La premiera se proclamèt regenta de son fiu Ptolemèu VII. Per eliminar son nebòt, lo segond se maridèt ambé Cleopatra II. Puei, ordonèt l'assassinat de Ptolemèu VII que li laissèt lo poder. Enfin, se maridèt un segond còp ambé sa neboda Cleopatra III (sensa repudiar sa premiera frema). Pasmens, Cleopatra II refusèt aquela situacion, çò qu'entraïnèt un conflicte dinastic lòng que s'acabèt en 124 av. J.C. e agravèt lo declin dau país.