text:
Preïstòria
La Preïstòria designa lo periòde de la vida de l'Umanitat qu'es situat entre l'aparicion de l'Òme e l'invencion de l'escritura. Es devesida en divèrsei periòdes que lei principaus son lo Paleolitic e lo Neolitic. Lo premier acomença amb lei premiers òmes e se finís i a 10 000 o 12 000 ans. Es caracterizada per una industria basada sus la pèira e una economia de caça e de culhida. Vei tanben l'aparicion de l'art e de manifestacions religiosas. Puei, vèrs 8 000 avC, leis abitants de Mesopotamia venguèron sedentaris marcant la fin d'aqueu periòde e donc lo començament dau Neolitic. Aquela epòca es adonc marcada per la formacion de vilatges permanents e la naissença d'una economia de produccion amb lo desvolopament de l'agricultura, de la teissedura, de la metallurgia e de cambis comerciaus. Ansin, la fin dau Neolitic, e donc de la Preïstoria, es contemporanèa de l'aparicion dei civilizacions dau començament de l'Antiquitat.
Somari
- 1 Definicion de la Preïstòria
- 2 Periòdes de la Preïstoria
- 3 Evolucion deis espècias de la linhada umana e poblament de la planeta
- 4 Desvolopament dei tecnicas
- 5 L'art de la Preïstoria
- 6 Ligams intèrnes
- 7 Nòtas
- 8 Referéncias
- 9 Bibliografia
Definicion de la Preïstòria[modificar | modificar la font]
La definicion de la Preïstòria es malaisada car lei limits d'aquela epòca pòdon aisadament variar en foncion dei critèris considerats.
Ansin, la Preïstòria acomença amb l'aparicion de l'Òme. Pasmens, la data d'aquela aparicion es diferenta segon qu'es considerada l'aparicion sus la Tèrra dau genre Homo fa 2,9 milions d'annadas o aquela de seis ancessors dau genre Australopithecus fa aperaquí 5 milions d'annadas. D'efèct, lei dos genres avián desvolopat la marcha drecha e èran capables de produrre d'otís litics fòrça similars. Ansin, la data dau començament de la Preïstoria depend sovent de l'adopcion d'una definicion de l'Òme en foncion d'aspècts culturaus e antropologics que pòu considerar un genre o l'autre.
La definicion de la fin de la Preïstòria — l'aparicion de l'escritura — pausa tanben de questions e de problèmas per doas rasons principalas. Premier, aquela aparicion aguèt pas luòc simultanèament sus la planeta mai, en mai d'aquò, varia fortàment segon lei regions. Per exemple, la preséncia de l'escritura es atestada en Egipte dempuei 3400 avC mai solament dempuei 1400 avC en China. D'autra part, certanei societats, especialament en America, avián una tradicion orala importanta e un nivèu de desvolopament fòrça superior e diferent dei societats preïstoricas. Es benlèu lo cas de la civilizacion de Nazca o de la civilizacion inca ont a l'ora d'ara se conois ges de forma d'escritura maugrat la preséncia d'un estat e d'una economia evolucionats.
Ansin, una tendància novèla apareis amb la definicion de critèris economics e sociaus per caracterizar la Preïstòria. La Preïstòria stricto sensu seriá lo periòde marcat per l'existéncia de grops d'òmes vivent de la caça e de la culhida sensa èsser capables de lei mestrejar. Un periòde novèu, sonat Protoïstòria, es prepausat per designar l'èra de formacion de societats pus organizadas amb una transformacion de l'organizacion deis abitacions per formar de vilatges, l'aparicion d'un poder ierarquizat, de cambis comerciaus... etc.
Periòdes de la Preïstoria[modificar | modificar la font]
La cronologia de la Preïstòria acomencèt d'èsser establida au sègle XIX, après leis òbras dei sistematicians dau sègle precedent coma Linné o Buffon.
Ansin, en 1820, Christian Jürgensen Thomsen organizèt lei colleccions de son musèu segon lei materiaus principaus utilizats per produrre d'otís. Creèt donc la classificacion dicha dei « tres temps » : lo Temps de la Pèira, lo Temps dau Bronze e lo Temps dau Fèrre[1]. Puei, en 1865, John Lubbock prepausèt de devesir lo Temps de la Pèira en lo Paleolitic (« Temps de la Pèira anciana »), onte la pèira èra solament talhada, e lo Neolitic (« Temps de la Pèira lisca »), onte la pèira èra talhada e tanben liscada[2].
Aquelei periòdes existisson totjorn dins la classificacion modèrna de la Preïstòria. Pasmens, un nombre important de sota-periòdes es estat creat per detalhar leis evolucions dei tecnicas e deis otís descubèrts durant lei cavaments. Dos temps suplementaris son definits entre lo Paleolitic e lo Neolitic. Se tracta de l'Epipaleolític, tanben dich Paleolitic tardiu, e dau Mesolitic. Lei tipes de produccion d'otís son tanben utilizats per caracterizar certanei culturas o epòcas d'un periòde pus grand.
Evolucion deis espècias de la linhada umana e poblament de la planeta[modificar | modificar la font]
La linhada umana es l'ensems deis espècias qu'an un ligam de parentat pus pròche amb l'uman Homo sapiens qu'amb lo chimpanzé. Dempuei leis annadas 1980, la descubèrta de divèrsei fossils a considerablament complicat sa descripcion. Ansin, l'ensems dau grop es d'ara endavant considerat coma una linhada boissonanta e ni mai linear. La consequéncia principala es qu'un nombre important d'ipotèsis existís per depintar l'aparicion d'Homo sapiens e son desvolopament.
Lei premiereis espècias dau genre Homo[modificar | modificar la font]
Lei premiereis espècias conegudas dau genre Homo foguèron Homo habilis e Homo rudolfensis. Apareguèron probablament en Africa i a 2,5 milions d'annadas. Sei capacitats cerebralas son pus importantas qu'aquelei dau genre Australopithecus e èran capables de fabricar e d'utilizar d'otís rudimentaris. Homo habilis èra encara acostumat a la vida dins leis aubres. En revenge, Homo rudolfensis aviá ja una bipedia pus afiermada e un regim alimentari pus carnivòr. Lei dos dispareguèron fa 1,6 milion d'annadas.
Contemporanèus dei darriers Homo habilis, Homo ergaster presenta de caracteristicas pus pròchas de l'òme modèrne. Sa talha es pus auta, sa bipedia es venguda exclusiva, lo volum de son crani aganta 800 cm3 e sa fàcia es arredonida. Seis otís son tanben venguts pus complèxes (bifàcias, premierei destraus...). Aqueleis elements li permetèron de se desplaçar e de poplar una partida d'Euròpa e d'Asia, bensai tre 1,8 milion d'annadas. Enfin, es capable de practicar un lengatge articulat.
Fa un milion d'annadas, lei Homo ergaster d'Asia son probablament a l'origina d'una espècia pus evolucionada, Homo erectus, qu'es l'autor d'une industria litica novèla. Homo erectus seriá tanben lo premier Homo que pòu mestrejar la fabricacion e l'utilizacion dau fuòc vèrs 450 000 avC.
L'aparicion de l'òme modèrne[modificar | modificar la font]
L'aparicion de l'òme modèrne, Homo sapiens, e son expansion au rèsta de la planeta son generalament descrichas per la teoria de l'origina africana de l'òme. Seriá aparegut fa 200 000 ans e auriá migrat sus leis autrei continents remplaçant pauc a pauc leis autreis espècias dau genre Homo coma Homo erectus e Homo neanderthalensis.
D'efèct, en Euròpa, leis annadas 600 000 a 200 000 foguèron marcadas per la preséncia d' Homo heidelbergensis. L'origina d'aquela espècia es desconeguda mai una linhada implicant Homo ergaster puei Homo antecessor es sovent avançada. Lei periòdes de glaciacion terrèstra aurián alora isolada lei populacions d'Homo heidelbergensis que donèron naissença a Homo neanderthalensis fa 200 000 ans aperaquí. Aquela espècia presenta de senhaus d'adaptacion ai mitans fregs e una intelligéncia fòrça superiora ai membres precedents dau genre Homo. Es l'autor d'òbras artisticas (gravaduras, formas geometricas, utilizacion de l'òcre... etc.) e bensai dei premiers rites funèbres[3] [4] [5].
De son caire, Homo sapiens seriá egalament aparegut fa 200 000 ans en Africa segon de fossils descubèrts. Vèrs 100 000 avC, presenta lei marcas d'una industria força sofisticada. 50 000 ans pus tard, lei senhaus d'un comportament modèrne son presents amb l'aparicion de rites funèbres, d'otís novèus e d'un començament d'estandardizacion[6]. Après una premiera tièra de migracions infructuosas vèrs 100 000 avC en causa de cambiaments climatics, Homo sapiens capitèt de sortir d'Africa fa 50 000 ans. Lei fossils mòstran una expansion rapida en Eurasia, en Austràlia fa 40 000 ans e benlèu en America fa 30 000 ans[Nòta 1].
Son arribada en Euròpa marca lo començament d'una coabitacion brèva amb Homo neanderthalensis que dispareguèt fa 29 000 ans. Pasmens, lei rasons d'aquela disparicion son pas encara esclarzidas. S'avança divèrseis ipotèsis coma aquela d'una epidemia o aquela de l'absorcion de l'espècia per Homo sapiens. D'estudis son en cors sus de fossils d'òmes arcaïcs per avalorar la preséncia de gèns neandertalians dins l'ADN dei Homo sapiens modèrnes[7] [8]. A partir de 18 000 ans, amb la desparicion dei darrierei populacions d' Homo floresiensis que seriá un descendent d' Homo habilis isolat sus l'illa de Flores, Homo sapiens es vengut l'espècia soleta dau genre Homo sus la planeta.
Desvolopament dei tecnicas[modificar | modificar la font]
La mestreja dau fuòc[modificar | modificar la font]
La data de la mestreja dau fuòc per leis umans es encara un subjècte de discussions entre lei scientifics. Pasmens, lei cavaments sus certanei sites ocupats fa au mens 400 000 ans an descubèrt de traças d'utilizacion dau fuòc per Homo erectus en Africa e en Euròpa[9] [10]. Puei, lo nombre de vestigis aumentan e venon frequents vèrs 200 000 avC[9]. En revenge, dau fach de la conservacion malaisada deis objèctes, leis objèctes pus ancians permetent de produrre dau fuòc que son coneguts a l'ora d'ara datan aperaquí de 30 000 avC.
Lo desvolopament deis otís[modificar | modificar la font]
Se considèra generalament que la premiera manifestacion de l'intelligéncia umana foguèt lo premier otís fabricat. L'òme a pauc a pauc descubèrt e aprés a mestrejar e modificar lei materiaus disponibles (fusta, òs, pèira, rèstas d'animaus...) per produrre d'otís e d'armas. Pasmens, la màger part dei materiaus utilizats, coma lo cuer o lei pelissas pòdon pas èsser descubèrts per lei scientifics car son destruchs per lo temps. D'autrei materiau, coma l'òs, que se degradan pus malaisament, son principalament trobats dins lei sites pus recents e demòran rars per lei periòdes pus ancians. Pasmens, l'industria preïstòrica leis utiliza dempuei lo començament dau Paleolitic. En fach, la pèira es generalament lo produch unic qu'es conservat.
Constituís donc l'element de basa deis otís preïstorics coneguts gràcias a sa duretat, sei proprietats talhantas e lei possibilitats variadas existent per la faiçonar. Ansin, se lei premiers otís en pèira èran somaris, se diversifiquèron au fieu dau temps e existís de diferéncias importantas entre lei periòdes preïstorics. Lei produccions d'objèctes litics son donc fòrça caracteristics d'una epòca e d'una cultura. Testimònian pereu dei progrès tecnologics realizats per leis espècias successivas dau genre Homo fins a l'aparicion d'Homo sapiens.
Classificacion e foncion deis otís[modificar | modificar la font]
De veire : Industria litica.
Leis otís son d'objèctes frequents dins lei cavaments preïstorics. Lei scientifics an donc realizat una classificacion segon sei tecnicas de produccion, sei formas e sei foncions. Puei, lei correlacions entre aqueleis elements permeton de crear una tipologia deis objèctes diferents descubèrts. Leis ensems similars d'objèctes diferents son gropats en cultura que forman de sota-periòdes de cada èra de la Preïstorica. Aquelei culturas son generalament nomenadas segon lo nom dau site onte foguèron identificadas per lo premier còp. Se tracta donc de « Tecnica Levallois » o de « Badegoulian ».
Leis otís son dichs d'un biais intuitiu per analogia amb de formas modèrnas o segon leis utilizacions supausadas. Existís de « burins » o de « rascladors ». Pasmens, l'usatge de certaneis otís, coma lei « bastons de comandament », es totjorn pas conegut e la màger part deis objèctes devián aver divèrseis usanças. Ansin, lei recèrcas pus recentas assaian de descubrir lei tecnicas de fabricacion e leis utilizacions deis objèctes per comparasons amb d'otís produchs e utilizats dins de condicions similaras a aquelei de la Preïstòria. Permeton especialament de saber se l'otís desgatjat per lei cavaments es complèt o se manca una partida (manche, pèça en òs... etc). Dins aquò, lei noms ancians son estats conservats.
Tecnicas de fabricacion[modificar | modificar la font]
Lei tecnicas de produccion deis otís en pèira evolucionan segon lo materiau utilizat. Se practicava dos tipes d'operacions principalas : l'espeçament e lo faiçonament. L'espeçament consistís de destacar de brigas d'una pèira per de percussions successivas fins a obtenir un esclat utilizable. Lo faiçonament a per but de modificar la forma de la pèira esperela. Vèrs la fin de la Preïstòria, leis òmes èran capables de fabricar d'objèctes litics relativament pichons amb una espessor de quauquei millimètres. Aqueleis otís, per exemple de ponchs de sageta, èran generalament associats amb d'autrei materiaus (fusta, òs... etc.) per crear d'objèctes pus complèxes.
La fabricacion d'otís en òs es pus complèxa qu'aquela d'objèctes en pèira. Necessita de tecnicas pus evolucionadas e l'existéncia preliminara d'otís en pèira. En fòra de l'òs, s'utilizava lei banas e l'evòri per fabricar d'objèctes coma d'arpons o de musclaus.
Lo desvolopament de l'agricultura[modificar | modificar la font]
L'aparicion de l'agricultura marca lo començament dau Neolitic e un cambiament capitau amb l'abandon progressiu dau nomadisme. Aquò entraïna l'invencion de tecnicas novèlas que permetèron a l'òme de modificar son environament d'un biais durable. De mai, l'aumentacion de la norridura disponibla causa aquela de la populacion enterin que leis estructuras basicas de la societat modèrna (estat, govèrn, guèrra...) apareguèron pauc a pauc.
Aquelei premierei comunautats sedentàrias se formèron en Mesopotamia e en Orient Pròche vèrs lo millenari X avC dins una region sonada lo « Creissent Fertil ». S'estend sus lei territòris de Siria, de Liban, d'Iran e d'Iraq. La domesticacion d'espècias fèras acomencèt tre lo millenari seguent. De cavaments an tanben mostrat qu'aqueu desvolopament aguèt luòc en Paquistan durant lo millenari VIII avC puei en China, en Euròpa Orientala e dins lo Sahara au millenari VI avC. Leis premiereis espècias domesticadas foguèron lo blat e l'òrdi entre lei cerealas e la cabra e lo moton entre leis animaus[11] [12]. Lo buou foguèt domesticat vèrs 8 000, lo pòrc vèrs 7 000 e lo chivau vèrs 4 000 avC[13].
Au nivèu tecnologic, leis otís umans venguèron pus diversificats, especialament après l'aparicion de la metallurgia e de la ceramica. Pasmens, lei cambiaments pus importants se debanèron dins l'organizacion de la societat. D'efèct, divèrsei caracteristicas dei societats modèrnas apareguèron. Leis abitacions venguèron permanentas e lei materiaus de construccion cambièron au profiech d'elements solids coma la pèira o la fusta. Leis abitants venguèron tanben pus especializats dins certanei pretzfachs coma l'agricultura, l'artisanat o lo comèrci. Ansin, d'inegalitats acomencèron d'aparéisser amb lei premierei formas de ierarquia e de govèrn. Lei sègles neolitics veguèron donc la formacion d'estructuras politicas e militaras coma Uruk o Kish en Mesopotamia. Enfin, lei descubèrtas realizadas sus lo còrs de la momia europèa d'Ötzi au nivèu de sei bleçaduras e de son armament mòstran tanben l'aparicion de conflictes entre lei comunautats umanas.
L'aparicion de la metallurgia[modificar | modificar la font]
L'aparicion de la metallurgia aguèt probablament luòc entre lei millenaris VII e V avC coma o mòstra de cavaments dins lei Balcans, en Anatolia o la descubèrta d'armas en coire sus la momia d'Otzï. Lo premier metau utilizat foguèt lo coire puei lo bronze a partir de 3 500 avC aperaquí. Aquò marca la fin dau Temps de la Pèira. En revenge, la premiera utilizacion dau fèrre seriá lo fach deis Ititas vèrs 1 200 avC durant l'Antiquitat.
Ansin, durant la fin de la Preïstòria, lei metaus utilizats son essencialament l'aur, l'argent, lo coire, l'estam e lo bronze qu'es un aliatge de coire et d'estam. Lo començament de l'utilizacion dau bronze evoluciona segon lei regions :
- tre lo millenari IV avC en Egipte e en Mesopotamia.
- au millenari III avC en Anatolia, en Grècia, en Creta e en Índia.
- au millenari II avC dins lo rèsta d'Euròpa e en China.
Doas tecnicas principalas son conegudas per la realizacion d'objèctes. Se tracta de l'utilizacion de mòtle en pèira e de la tecnica dicha de la ciera perduda. La premiera permetèt generalament la fabricacion d'armas e la segonda la produccion d'objèctes pus complèxes amb de clòts grands coma un boton de ròda.
L'art de la Preïstoria[modificar | modificar la font]
L'art paleolitic[modificar | modificar la font]
De veire : L'art paleolitic
L'aparicion de l'art es atestada vèrs la fin dau Paleolitic mejan mai podriá èsser pus anciana. Lei marcas pus ancianas presentas sus un objècte sensa but utilitari datan de 75 000 avC. Pasmens, lei cavaments sus de sites preïstorics datant de 300 000 a 100 000 an descubèrt de mineraus coma lo qüars (cristau de ròca) o l'obsidiana que sa preséncia se pòu explicar per de rasons esteticas. Leis espècias arregardadas per aquelei manifestacions artisticas son Homo sapiens e Homo neanderthalensis.
Vèrs 32 000 avC, l'art es ben desvolopat, especialament dins lei sites abitats per Homo sapiens. Lei tecnicas e lei supòrts utilizats son variats. La pèira, l'òs, l'evòri o l'argiela son utilizats e bensai de materiaus mens resistents au temps coma lo teissut. Doas formas d'art son conegudas a l'ora d'ara que son :
- l'art parietau que designa l'ensems deis òbras d'art realizadas per l'òme subre lei parets de baumas. Es lo cas dei pinturas de la bauma de Las Caus.
- l'art mobilier, que l'escultura, que designa l'ensems de decoracions sus leis objèctes, utilitaris o non. Per exemple, es lo cas de l'estatua pichona en evòri descubèrta dins la bauma de Hohlenstein-Stadel[14].
Lei figuracions son similaras per lei doas formas e pòdon èsser gropadas en representacions :
- de senhaus (ponchs de sageta, man umana...) que forman la màger part deis elements artistics descubèrts e lei pus malaisats d'interpretar. Son generalament presents amb lei representacions d'animaus mai existís tanben de realizacions fachas solament amb de trachs coma dins la Cauna de Niaus. La color de l'òbra podriá egalament tenir un ròtle important.
- d'animaus que son lo segond tèma principau de l'art preïstoric. Representan leis espècias d'animaus presentas dins l'environament deis autors. Ansin, leis animaus representats evolucionan segon l'epòca e la region e mai se leis erbivòrs grands coma lei chivaus o lei bisonts son pus frequents. Leis animaus pòdon èsser gropats per representar una scena. Lei representacions de vegetaus o d'animaus fantastics existisson mai son fòrças raras.
- d'umans que son pus raras, especialament lei representacions masculinas. De lor caire, lei representacions femeninas son generalament associadas amb la feconditat.
L'art neolitic[modificar | modificar la font]
De veire : L'art neolitic
L'art neolitic s'exprimís coma per lo periòde precedent au nivèu deis arts parietaus e mobiliers. Pasmens, se desvolopa tanben lei premierei formas d'arquitectura amb la construccion de megalits. De mai, l'art neolitic explòra de tèmas novèus e melhora certaneis arts coma l'escultura o la decoracion d'objèctes. L'art dau Neolitic es donc variat e depend de la region considerada. Lei fogaus pus coneguts son situats en Euròpa, au Sahara e en Mesopotamia. Lei fònts d'inspiracions son egalament variadas. Lei representacions animalas son totjorn presentas mai l'òme, subretot la frema, venguèt pus present dins l'art. Lei supòrts demorèron probablament identics au periòde precedent.
La pintura demora fòrça presenta au Neolitic, especialament au Levant Espanhòu e au Sahara. Leis òbras d'Espanha son datadas entre 8 000 e 5 000 avC. Son situadas dins de baumas pauc prefondas o sus de bauç. Lei representacions son estilizadas e monocròmas. Lei tematicas principalas son liadas a la vida quotidiana coma la caça, la garda dau bestiau e mai la guèrra entre òmes. Au Sahara, lei pinturas representan tanben de scenas dau quotidian. Foguèron descubèrtas sus lei parets de bauç o sus d'objèctes. Au contrari dei pinturas d'Espanha, son associadas amb d'autrei tipes artistics coma l'escultura.
De son caire, l'escultura conoguèt un desvolopament fòrça important durant lo Neologic car la màger part dei culturas presentan una produccion d'estatuas. Ansin, d'estatuas en pèira e en argiela son conegudas en Mesopotamia tre lo millenari VII avC. Son associadas amb de representacions femeninas e l'idèa de feconditat. Leis estatuas femeninas son tanben frequentas en Euròpa e existisson en China.
Enfin, lo periòde marca lo començament de l'arquitectura monumentala, especialament en Euròpa, amb lo començament dau megalitisme. Son aparicion seriá situada vèrs la fin dau millenari V avC, de lòng de l'Ocean Atlantic, d'Espanha fins a Escòcia. Son existéncia contuniariá après lo Neolitic durant l'Edat dau Bronze. Un megalit es definit coma una construccion importanta realizada en pèira. Quatre tipes son coneguts pendent lo Neolitic :
- lo menhir qu'es una pèira isolada e dreiçada verticalament.
- l'alinhament qu'es una associacion de menhirs en linha.
- lo cromlèc qu'es una associacion de menhirs en ceucle.
- lo dolmèn qu'es una tomba generalament recubèrta per un tumulus de tèrra.
Certanei megalits an una decoracion qu'es inicialament facha de formas geometricas abstrachas. Pasmens, amb lo temps, venguèron mai e mai de formas representant d'objèctes (armas...), d'animaus o d'umans.
L'art de la fin de la Preïstòria[modificar | modificar la font]
L'art de la fin de la Preïstòria evoluciona d'un biais aut segon lei regions e lor nivèu tecnologic. Pasmens, per la màger part dei civilizacions, lo periòde es caracterizat per l'aparicion de la metallurgia e donc dei premiers joièus. Enterin, l'aparicion d'otís en metau permet de melhorar lei tecnicas precedentas coma la gravadura.
Ansin, lei regions a l'entorn de la Mar Mediterranèa conoguèron una èra artistica remarcabla amb lei realizacions d'estatuas de maubre o de bronze en Grècia o en Italia. Aqueleis òbras prefiguran l'art dei civilizacions de l'Antiquitat. Per exemple, leis Etruscs contunièron de decorar sei temples amb d'estatuas de bronze coma lei premiers pòples de la Peninsula italica. Es tanben lo cas en Asia onte lei reiaumes qu'acomencèron lor formacion vèrs lo millenari II avC tenián un art desvolopat. Pasmens, lei cavaments scientificas an mostrat que lei civilizacions mens avançadas o mens conegudas avián egalament de formas d'arts pròprias e de culturas importantas. Per exemple, es lo cas de pòples d'Euròpa Orientala coma leis Scitas que lors tombas an mostrat la preséncia d'objèctes fòrça rafinats.
Ligams intèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Existís tanben una teoria que situa l'arribada d'Homo sapiens en America fa 14 000 ans.
Referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Ledetraad til Nordisk Oldkyndighed, 1836.
- ↑ Lubbock, J., Prehistoric Times, Londres, Williams and Norgate, 1865.
- ↑ Lorblanchet, M. (1999) La naissance de l'Art. Genèse de l'art préhistorique, Paris, Éd. Errance, 304 paginas.
- ↑ Jaubert, J. Chasseurs et artisans du Moustérien, La Maison des Roches (1999).
- ↑ Maureille, B. Les premières sépultures, Le Pommier / Cité des sciences et de l'industrie, (2004)
- ↑ Maureille, B. (2004) - Les premières sépultures, Paris, Le Pommier, Cité des sciences et de l'industrie, 123 paginas.
- ↑ Evans, P.D., Mekel-Bobrov, N., Vallender, E.J., Hudson R.R. et Lahn, B.T., (2006) - « Evidence that the adaptive allele of the brain size gene microcephalin introgressed into Homo sapiens from an archaic Homo lineage » [archive], Proceedings of the National Academy of Sciences, vol. 103, n°. 48, pp. 18178-18183.
- ↑ Plagnol, V., Wall, J.D., (2006) - « Possible Ancestral Structure in Human Populations », PLoS Genetics, vol. 2, n° 7, julhet de 2006.
- ↑ 9,0 9,1 Perlès, C., « L'apparition du feu », in: Le temps de la Préhistoire, 1989, vol. 2, Société Préhistorique Française, Édition Archeologia, pp. 110-112.
- ↑ Monnier, J.-L., Hallegouet, B., Hinguant, S., Van Vliet-Lanoe, B., Falguères, Ch., Laurent, M., Bahain, J.-J., Marguerie, D., Mercier, N., Geigl, E. et Molines, N. (1996) - « Menez Dregan (Plouhinec, Finistère) et le Paléolithique inférieur à l’ouest de la France », in: Actes du XIIIème Congrès UISPP, Facchini, F., Palma di Cesnola, A., Piperno, M. et Peretto, C., (Éds.), Forlì, ABACO éd., vol. 2 - Lower and Middle Palaeolithic, pp. 99-108.
- ↑ Melinda A. Zeder, Goat busters track domestication.(physiologic changes and evolution of goats into a domesticated animal), Abriu de 2000.
- ↑ Michaël Lallemand, Courte synthèse sur l'histoire du mouton, de la domestication à nos jours, 2002.
- ↑ Giuffra E, Kijas JM, Amarger V, Carlborg O, Jeon JT, Andersson L, The origin of the domestic pig: independent domestication and subsequent introgression.
- ↑ Nicholas J. Conard, « A female figurine from the basal Aurignacian of Hohle Fels Cave in southwestern Germany », dins Nature, no 459, 2009, p. 248-252 (ISSN 0028-0836).
Bibliografia[modificar | modificar la font]
- (de) Pedersen, Hilthart (2008), "Die jüngere Steinzeit auf Bornholm", München & Ravensburg. ISBN 978-3-638-94559-2.
- (en) Christopher Boehm (1999) "Hierarchy in the Forest: The Evolution of Egalitarian Behavior" page 198 Harvard university press
- (en) Leften Stavros Stavrianos (1991). A Global History from Prehistory to the Present. New Jersey, USA: Prentice Hall. ISBN 0-13-357005-3
- (en) Bellwood, Peter (2004). First Farmers: The Origins of Agricultural Societies. Wiley-Blackwell. ISBN 0631205667.
- (en) Lévêque, F., Backer, A.-M. et Guilbaud, M. (1993), Context of a late neandertal. Implications of multidisciplinary research for the transition to Upper Paleolithic adaptations at Saint-Césaire, Charente-Maritime, France, Monographs in World Archaeology, Prehistory Press, Madison, Wisconsin, 130 paginas.
- (es) Cervera, J., Arsuaga, J.L., Bermudez de Castro, J.M. et Carbonell, E. (2000), Atapuerca - Un millón de años de historia, Madrid, Plot Ediciones, Editorial Complutense, 240 paginas.
- (fr) Inizan, M-L., Reduron-Ballinger, M., Roche, H. et Tixier, J. (1995), Préhistoire de la Pierre Taillée - t. 4 : Technologie de la pierre taillée, Meudon, CREP, 199 paginas.
- (fr) Dictionnaire de la Préhistoire, soota la direccion d'A. Leroi-Gourhan, PUF, Paris, 1988 (rééd. 1994).
- (fr) La Préhistoire dans le monde, sota la direccion de J. Garanger, PUF, Paris, 1992.
- (fr) L'invention de la Préhistoire, une anthologie, Presses Pocket, 1992.
- (fr) Hublin, J.-J. (2001) - « La conquête des vieux continents », dins Aux origines de l'humanité - de l'apparition de la vie à l'homme moderne, Coppens, Y. et Pick, P., (Éds.), Fayard.
- (fr) Ghesquière, E. e Marchand, G. (2010), Le Mésolithique en France - Archéologie des derniers chasseurs-cueilleurs, La Découverte, Inrap, 177 paginas.
- (fr) Barbaza, M. (1999), Les Civilisations postglaciaires - La vie dans la grande forêt tempérée, Histoire de la France préhistorique, La Maison des Roches, 128 paginas.
- (fr) Cauwe, N., Dolukhanav, P., Kozlowski, J. e van Berg, P.-L. (2007), Le Néolithique en Europe, Paris, Armand Colin, coll. U Histoire.
- (fr) Teyssandier, N. (2007), En route vers l'Ouest : les débuts de l'Aurignacien en Europe, Oxford, British Archaeological Reports, int. ser. 1638, 312 paginas.
- (fr) Bon, F. (2002), L'Aurignacien entre Mer et Océan - Réflexion sur l'unité des phases anciennes de l'Aurignacien dans le sud de la France, Société Préhistorique Française, Mémoire XXIX, 253 paginas.
- (fr) Lumley, H. de (dir.) (1981), Les premiers habitants de l'Europe, Paris, Laboratoire de Préhistoire du Musée de l'Homme, 199 paginas.
- (fr) Foucher, P., San Juan-Foucher, C. et Rumeau, Y. (2007), La grotte de Gargas, un siècle de découvertes, Communauté de communes du canton de Saint-Laurent-de-Neste, 128 paginas.
- Portal de la Preïstòria
-
Insert non-formatted text here


c: text/html

text:
Cadelhan de Savés
[[Categoria:Wikipèdia:esbòs Modèl:Esbòs/paramètres comuna de Gers]]
Cadelhan de Savés[1][2][3] (Cadeillan en francés) qu'ei ua comuna gascoa d'Occitània, situada dens lo departament de Gers e la region de Mieidia-Pirenèus .
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comuna situada sus la Gesse en lo Comminges.
Commune située sur la Gesse dans le Comminges.
Comuna situada suus l'arriu Gessa dens lo Comenge .
Istòria[modificar | modificar la font]
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
- Jean-Marie Bellet, ancien directeur général des conserveries La Maison de Cadelhan Savés, spécialisée dans l'élaboration de foie-gras.
Veser tanben[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Grafia d'après la mapa de las comunas de Gers en gascon
- ↑ Patrici Pojada, Repertòri toponimic de las comunas de la region Miègjorn-Pirenèus, Nouvelles Éditions Loubatières, 2009, ISBN 978-2-86266-573-3
- ↑ Sit Toponimia occitana

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Batalha de Mărăşeşti
La batalha de Mărășești se debanèt pendent la Premiera Guèrra Mondiala entre lo 6 e lo 8 de setembre de 1917 entre Romania ajudada per Russia d'un caire, Alemanha e Àustria-Ongria d'autra caire. Foguèt una victòria romanesa e russa.
L'objectiu alemand èra de rompre la resisténcia romanesa e d'obtenir la capitulacion dau país, ja quasi entierament envaït en 1916. Lei premiers combats entraïnèron facilament una retirada russa. Pasmens, l'ofensiva deis Alemands e deis Austrians se turtèt a una resisténcia acarnada dei Romanés, solidament retrencats entre lei ribieras Putna e Susiţa. Finalament, lei assalhidors realizèron que quauquei avançadas menoras e Romania continuèt de combatre fins au retirament rus après la revolucion bolchevica.


text:
Guatemala
La Republica de Guatemala es un Estat d'America Centrala que confronta Mexic al Nòrd-Oèst, l'Ocean Pacific al Sud-Èst, Belize e la mar Cariba al Nòrd-Èst, e Honduras e Lo Salvador al Sud-Èst.
La capitala es Ciutat de Guatemala.
Lo gentillici es guatemalenc -enca o guatemaltèc -èca.
Istòria[modificar | modificar la font]
Dempuèi lo sègle IV fins al sègle XI foguèt lo centre de la civilizacion maia del Petén (region situada entre Mexic e Belize), que ne son demorats, entre d'autras, las roïnas de Tikal. Lo 1523 i arriban los espanhòls, que colonizèron la region.
Guatemala venguèt independent en 1823, primièr coma part de las Províncias Unidas d'America Centrala, e a comptar de 1840 coma republica independenta. L'istòria de Guatemala es estada marcada per revolucions, còps d'estat, govèrns antidemocratics e divèrsas intervencions dels Estats Units, la pus recenta en 1954.
Après una guèrra civila de 36 ans, la violéncia politica prenguèt fin en 1985 e s'i instaurèt un regim democratic. En 1996 se signèron los Acuerdos de Paz, que comprenon de disposicions qu'exigisson de responsabilitats a l'armada en las massacres. A comptar del tractat la violéncia a pas cessat del tot, en 1998 s'assassinèt l'avesque Juan José Gerardi, defensor dels dreches umans.
Politica[modificar | modificar la font]
Guatemala es una republica. Lo president, elegit cada 4 ans, es lo cap de govèrn e d'Estat, e representa lo poder executiu de la nacion, assistit pel gabinet e los ministèris de la nacion.
La branca legislativa de Guatemala es representada per un Congrès (Congreso de la República, Congrès de la Republica) compausat d'una Cambra de 158 membres, elegits cada 4 ans.
Geografia[modificar | modificar la font]
La siá geografia fisica es en granda part montanhosa. Possedís de plajas doças en lo sieu litoral del Pacific e planas bassas al nòrd del país. Es traversada dins sa part centrala per la Sèrra dels Cuchumatanes e part de la Sèrra Madre del Sud.
La siá diversitat ecologica la plaça coma una dels airals toristic pus atractiu de la region. La siá topografia fa que possedisca una varietat de païsatges e de climas, doncas a una granda riquesa de flòra e fauna.
Aperaquí dos tèrces del territòri de Guatemala son formats de montanhas, fòrça d'elas d'origina volcanica. Las tèrras nautas comprenon doas cadenas parallèlas, la Sèrra dels Cuchumatanes e lo sistèma de la Sèrra Madre, continuament de la cadena mexicana del meteis nom, que travèrsa Guatemala d'oèst en èst e dividís lo país en dos altiplans d'estenduda diferenta.
Lo versant septentrional, la region de Petén, compren dempuèi de zonas de creacion de bestiars fins a seuvas nautas (bòsques umids tropicals) e es pauc poblada.
Economia[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Los mestís e los amerindians occidentalizats (coneguts a Guatemala coma ladinos), representan 56% de la populacion. Los amerindians que son pas estats assimilats e descendents del pòble maia, representan 43% de la populacion. La majoritat de la populacion viu dins d'airals rurals, e mai se amb lo recent desvolopament economic l'urbanizacion es accelerada. La religion principala es lo catolicisme. A las comunitats indigènas se son incorporat de cultes tradicionals amerindians. Gairenben 40% de la populacion es protestant, 1% de la populacion practica encara religions maias. La lenga oficiala es lo castelhan, mas pas tota la populacion lo parla. A Guatemala se parlan tanben divèrses dialèctes de la lenga maia, principalament per las comunitats ruralas.


text:
Dampierre-en-Burly
Dampierre-en-Burly es una comuna francesa, situada dins lo departament de Loiret e la region dau Centre.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
La municipalitat a situat sus la Loire dintre Châteauneuf-sus-Loire e Gien. Burly Es lo nom del fief #qu'environava la distincion de Dampierre.
Dampierre-En-Burly a situat entre la Loire e la Bòsc de Orléans. Se tròba pas luènh la Sologne e lo Berrí.
La commune est située sur la Loire entre Châteauneuf-sur-Loire et Gien. Burly est le nom du fief qui entourait la seigneurie de Dampierre.
Dampierre-en-Burly est situé entre la Loire et la Forêt d'Orléans. On trouve non loin la Sologne et le Berry.


text:
Basquetbòl
Lo basquetbòl popularament conegut jol nom de basquet es un espòrt collectiu jogat entre doas equipas de cinc jogaires, que cercan d'introduïre una palma dins una anèla, sonada desquet, espintada sus un pal a 3,05 mètres del pelsòl e defenduda per la còla advèrsa, amb l'objectiu de marcar mai de punts que l'adversari, en tot respectant las règlas del jòc.
Lo bàsquet nasquèt als Estats Units en 1891, inventat pel canadian James Naismith, professor d'educacion fisica canadenc de la YMCA Training School de Springfield (Massachusetts) .


text:
Galeri
Galeri[Galèri?] (vèrs 250, Felix Romuliana - 5 de mai de 311) foguèt un coemperaire roman que reinèt durant lo periòde de la Tetrarquia coma Cesar de Dioclecian dau 1èr de mai de 293 au 1èr de mai de 305 puei coma August dau 1èr de mai de 305 au 5 de mai de 311. Èra en carga d'una partida dei regions orientalas de l'Empèri.
Coma Cesar de Dioclecian, sa politica foguèt caracterizada per la lucha còntre lei Sarmates, lei Carpes e lei Bastarnes de 294 a 296 puei còntra lei Pèrs en 298. A partir de 303, participèt activament a la repression dau crestianisme. La malautiá e l'abdicacion de Dioclecian li permetèron de venir l'emperaire pus influent de la Tetrarquia. Pasmens, aqueu sistèma conoguèt rapidament una crisi grèva après la retirada de son fondator e l'Empèri Roman foguèt devesit entre sept emperaires mai o mens legitims. Assaièt de defendre lo sistèma de Dioclecian e de reglar aquela situacion ambé leis autreis emperaires eissits de la Tetrarquia mai moriguèt de malautiá en 311 marcant la fin finala de la Tetrarquia.


text:
Banca Europèa d'Inverstiment
La Banca Europèa d'Inverstiment (BEI) es una institucion e l'organ financièr de l'Union Europèa (UE). Foguèt creada amb los Tractats de Roma en 1957 e lo sèti es dins la vila de Luxemborg, manten de delegacions dins de vilas coma Brussèlas, París, Roma, Atenas, Berlin, Lisbona, Londres, Madrid o Lo Caire. A per mission de contribuir al desvolopament equilibrat del territòri comunautari mejans l'integracion economica e la coesion sociala.
Los accionaris de la BEI son los Estats que compausan l'Union e es dirigida pel conselh dels Governaires, compausats dels ministres d'Economia d'aqueles Estats. Fòra del seu camp d'accion dirècte la BEI ajuda las estrategias de preadmission dels païses candidats la dintrada dins l'Union e aplica la partida financièra dels acòrdis de las politicas europèas d'ajuda e cooperacion al desvolopament. Aquela institucion autreja un credit total de 43 000 000 000 € cada an, e gaudís d'una situacion financiara melhora qu'aquela de Banca Mondiala. La BEI concedís pas de finançament general a un Estat, mas sonque cofinança de projèctes concrèts.


text:
Sopa de Cabra
Sopa de Cabra èra un grop de musica qu'existiguèt entre 1986 e 2004 qu'aparteniá al movement de Rock Catalan.
Istòria[modificar | modificar la font]
Aqueste grop se formèt en 1986 a Girona e aprèp qualques annadas de concèrts e d'una maqueta enregistrèron son primièr disc "Sopa de Cabra" en 1989. Pauc de temps aprèp enregistrèron lo segond album "La Roda" (1990) amb la produccion de Marc Grau. En 1991 Sopa de Cabra enregistrèt un doble disc en dirècte "Ben endins" dins la sala Zeleste de Barcelona, e lo concèrt multitudinari del Palau Sant Jordi que faguèron amassa amb Els Pets, Sau e Sangtraït davant mai de 22 000 personas.
En 1992 editan "Girona 83-87 Somnis de carrer" amb un recuèlh de vièlhas cançons, un an abans de cambiar d'ostal discografic e a mai de lenga (passèron a l'espanhòl) dins lo disc "Mundo Infierno". En 1994, aprèp una cèrta polemica lingüistica (e segur una manca de succès en espanhòl), tòrnan editar un disc completament en catalan "Al.lucinosi". En 1996 sortís son seten disc "Sss..." e un còp mai decidisson de cambiar d'ostal discografic e espelís puèi en 1997 lo segond disc en dirècte "La nit dels anys", un disc acostic enregistrat dins la sala l'Espai.
En 1998 sortisson lo disc "Nou" e participan al primièr festival del Senglar Rock. En 2000 recebon un disc de platina (100 000 còpias vendudas) pel "Ben Endins", publicat uèch annadas abans.
En 2001 fan "Plou i fa sol" e partisson far una virada capitada d'adieu per tot lo Principat de Catalonha, lo País Valencian e las Islas Balearas.
En 2002 sortís "Bona Nit Malparits!" enregistrat pendent los darrièrs concèrts de Sopa de Cabra dins la sala Razzmatazz.
Foguèt en 2003 qu'espeliguèt lo darrièr disc "El llarg Viatge", qu'èra un concèrt acostic realizat dins la sala l'Espai en 2001.
Lo 2 de març de 2011 anóncian que se reformaràn per un concèrt unic lo 9 de setembre de 2011.
Membres[modificar | modificar la font]
- Gerard Quintana - votz
- Josep Thió - guitarrista
- Joan "Ninyin" Cardona - guitarrista
- Francesc "Cuco" Lisicic - bassista
- Josep Bosch - batariá
- Jaume Soler "Peck" - guitarrista (a partir de 1997)
- Eduard Font - teclats (a partir de 1999)
Après Sopa de Cabra[modificar | modificar la font]
Los sòcis del grop comencèron una carrièra musicala en solista Gerard Quintana, Josep Thió. Cal dire, a mai, que d'aquela scission nasquèt lo grop Kabul Babà, que i a Jaume Soler "Peck" e Francesc "Cuco" Lisicic. Josep Bosch tanben èra part d'aqueste grop del temps de l'enregistrament del primièr disc sieu ("Club") e la virada ulteriora.
Discografia[modificar | modificar la font]
Albums[modificar | modificar la font]
- Sopa de Cabra (1989)
- La Roda (1990)
- Ben endins (1991) (Directe)
- Girona 83-87 "Somnis de Carrer" (1992)
- Mundo Infierno (1993)
- Al.lucinosi (1994)
- Sss... (1996)
- La nit dels anys (1997) (Directe)
- Nou (1998)
- Dies de Carretera (2000)
- Plou i fa sol (2001)
- Bona nit, malparits! (2002) (Directe)
- El llarg viatge (2003)


text:
Mozilla Firefox
Mozilla Firefox [moˈzɪla ˈfaɪəfɒks] (oficialament abreviat en Fx o fx[2] e popularament abreviat en FF[3]) es un navegador liure desvolopat a partir del projècte Mozilla. L'objectiu de Firefox es de desvolopar un Mozilla mai pichon, leugièr e rapid al mejan de l'extraccion e del redessenh del compausant de navegador de la seguida de logicial Mozilla. De la meteissa manièra que Mozilla, Firefox es multiplataforma e utiliza lo lengatge d'interfàcia XUL.
Mozilla Firefox es un projècte parallèl al Mozilla Thunderbird, un client de corrièr electronic amb la meteissa filosofia e amb una origina similara. Lo bon acuèlh d'ambedós de la part dels usatgièrs faguèt que la Fondacion Mozilla los adòptan coma los sieus produches principals, en luòga de la Suite Mozilla originala.
Lo projècte a emplegat dins lo passat los noms Phoenix (tradusit literalament Fènix) e Firebird.
Istòria[modificar | modificar la font]
Dave Hyatt e Blake Ross comencèron una branca experimentala del projècte Mozilla. Aquela branca venguèt, lo 9 de novembre de 2004, la primièra version del Firefox.
Aquel projècte èra pus leugièr que la Suite Mozilla e èra destinat mai als usatgièrs que non pas tant als desvolopaires. Lo succès de Firefox foguèt tant important que lo 3 d'abril de 2003 decidiguèron de consacrar la màger part dels sieus esfòrces a Firefox e a Thunderbird. Lo 12 d'abril de 2006 Mozilla quitèt de publicar de versions de la Suite Mozilla (malgrat qu'a l'ora d'ara los usatgièrs de la comunitat Mozilla la mantenon jol nom de Sea Monkey).
Per de rasons divèrsas lo nom del Firefox a cambiat fòrça còps. Lo primièr nom que recebèt lo projècte èra Phoenix, qu'arrestèt d'èsser emplegar per de motius legals, aquel nom aviá durat dempuèi setembre de 2002 fins al 14 d'abril de 2003. Lo nòu nom foguèt Firebird mas èra tanben ja utilizat, dins aquel cas per una basa de donadas de còde liure. A causa de la pression, Mozilla cambièt lo nom del navegador per Mozilla Firefox, en escartant d'autras opcions coma Firebird Browser e Mozilla Firebird.
L'identitat visuala ven de la version 0.8, en 2004, de la man de Jon Hicks. Se'n faguèt pus tard una revision, per resòuver qualques problèmas a l'ora de l'agrandir. Aquel logotipe es en vigor a l'ora d'ara.
Mozilla publiquèt una web ont se reculhián totas las extensions e de tèmas assajats amb la sortida de la version 0.9, per evitar aital de possiblas atacas a la seguretat. Lo 19 d'octobre de 2005, Firefox 1.0 arribèt als 100 milions de descargaments.
Lo 30 de novembre de 2005 sortiguèt la version 1.5 de Firefox. Lo 31 de julhet de 2006 Firefox 1 e 2 arribèron als 200 milions de descargaments.
La version 2.0 se publiquèt lo 24 d'octobre de 2006. E en sonque un jorn acumulèt 2 milions de descargaments. La version 3.0 sortiguèt lo 17 de junh de 2008.
Dempuèi lo 12 de novembre de 2008, amb la version 3.0.4, la version occitana (lengadociana) de Firefox es disponibla en version de tast[4].
Dempuèi la version 3.0.9, Firefox es oficialament disponible en occitan (lengadocian)[5].
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ (en) Versions traduchas, sul site oficial de Mozzila
- ↑ (en) How do I spell Firefox? How do I abbreviate it? De las FAQ de Firefox publicat per Mozilla.org lo 8 de genièr de 2007
- ↑ (en) FF de Abbreviations.com, lo 19 de julhet de 2006, publicat a STANDS4 LLC
- ↑ (en) Mozzila Firefox 3.0.4 Release Notes, What's New in Firefox 3.0.4, nòtas d'aquela version sul sit internet de Firefox
- ↑ (en) Mozzila Firefox 3.0.9 Release Notes, What's New in Firefox 3.0.9, nòtas d'aquela version sul sit internet de Firefox


text:
Ornithomimus
Ornithomimus ("imitador d'aves ") es un genre conegut per doas espècias de dinosaures teropòdes ornitomimids, que visquèron a la fin del periòde Cretacèu, fa aperaquí entre 70 e 65 milions d'ans, al Maastrichtian, en çò qu'es uèi America del Nòrd. Ornithomimus velox, l'espècia tipe, foguèt nomenada en basa a un pè e una man provenenta de la Formacion Denver, mas lo melhor materiala es estat trobat en Canadà, en inclusent Ornithomimus edmontonicus un excellent especimèn articulat del Pargue Provincial del Dinosaure, dins la Formacion de Horseshoe Canyon. D'autres especimèns assignats a Ornithomimus son estats trobats sus la còsta èst dels Estats Units. Lo primièr fossil d'Ornithomimus foguèt trobat en 1889 e nomenat pel paleontològ norteamerican Othniel C. Marsh En 1890.


text:
Mandarina
La mandarina es un agrum. Es lo fruch del mandarinièr, un arbre de la familha dels Rutacèas.
Lo fruch d’un diamètre de 5 a 8 cm es esferica e un pauc plana. Sa popa, sucrada e perfumada, es una de las mens acidas d'entre los agrums, mas conten fòrça granas. Sa rusca es fina, d’una color roge-iranjada.
Una mandarina se divisís sovent en una desena de quartièrs nomenat « perna » en Perigòrd.
Somari
Varietats e caracteristicas[modificar | modificar la font]
La mandarina se pòt aisidament triar sens aisina. Los quartièrs se separant sens perdre de chuc. Aquelas qualitats ne fan un fruch aisit de consomir.
Valor energetica: 40 kcal/100g.
Utilizacion[modificar | modificar la font]
Las utilizacions de la mandarina son las meteissas qu'aquela de l’Irange. Es subretot consomida coma fruch de taula. La rusca s'utiliza per far de licors.
La rusca de la mandarina tanben se pòt utilizar per de preparacions medicalas, subretot en medecina tradicionala chinesa.
Cultura[modificar | modificar la font]
Lo mandarinièr (Citrus reticulata) es un pichon arbre de fuèlhas simplas verdas escuras lusentas. Es originari de l'Asia del Sud-Èst (China e Vietnam). Es conegut en Euròpa sonque dempuèi lo començament del sègle XIX.
Es cultivat en Espanha, en Argeria, Tunisia, Marròc e als Estats Units d'America. Dins las zonas tròp frejas, s'empeuta sus Poncirus per suportar los ivèrns mai sevèrs.
Produccion[modificar | modificar la font]
La mandarina comuna es pauc a pauc remplaçada per d'ibrids sens grana, coma la clementina (ibrid de l’irange doç e de la mandarina)
Lo autres ibrids son la clemenvilla (crosament del tangelo e de clementina) e las ortanicas (ibrides de tangerina e d’irange).


text:
Borough de Nòva York
La vila de Nòva York, es devesida en cinc comtats o borough. Aquesta division correspond a una mena d'arondiment o de districte municipal.
La ciutat de Nòva York es coneguda tanben en anglés coma The Five Boroughs. Aquesta frasa es utilitzada per se referir a la vila se meteissa e evitar confusions amb l'Airal metropolitan de Nòva York.
Los cinc borough son:
- Bronx (Comtat de Bronx)
- Brooklyn (Comtat de Kings)
- Manhattan (Comtat de Nòva York)
- Queens (Comtat de Queens)
- Staten Island (Comtat de Richmond)


text:
Sant Valier
Sant Valier[1] (Saint-Vallier-de-Thiey en francés) es una comuna occitana dau Comtat de Niça, situada dins lo departament dei Aups Maritims e la region de Provença-Aups-Còsta d'Azur.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Entre Alps e mar (altitud 730m) sus la rota Napoleon (RN85), al centre d'una region toristica, 29 km de Bastons, 12 km de Grassa (la vila dels Perfums), 50 km de Niça e del sieu aeropòrt internacional.
Istòria[modificar | modificar la font]
Sant Valièr èra avesque d'Antíbol, martirizat per los Visigòts, durant l'invasion de Provença. Lo Tièi(r?) es la montanha que domina lo vilatge (1 452m).
Plaça de l'apièr se pòt veire lo buste de Napoleon Bonaparte que remembra lo sieu passatge lo 2 de març de 1815 al sieu retorn de l'isla d'Elba, aital coma lo banc que s'i assetèt.


text:
Bruville
Bruville es una comuna francesa, situada dins lo departament de Meurthe e Mosèla e la region de Lorena.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
En 1817, Bruville, vilatge de l'anciana província del barrois aviá per annèxas lo masatge caseriu de Urcourt e la granja de Butricourt. A aquela epòca i i aviá 309 abitants repartits dins 61 ostals.
En 1817, Bruville, village de l'ancienne province du barrois avait pour annexes le hameau de Urcourt et la ferme de Butricourt. À cette époque il y avait 309 habitants répartis dans 61 maisons.


text:
Segonda Guèrra Punica
La Segonda Guèrra Punica se debanèt durant l'Antiquitat de 218 a 201 avC entre Roma e Cartage e leis aliats respectius dei dos camps en Espanha, dins lo sud de França, en Itàlia e dins lo nòrd d'Africa. Foguèt lo segond conflicte major entre Roma e Cartage. S'acabèt per una victòria romana e un afebliment important de la poissança punica en causa de la pèrda de sei territòris iberics e de l'independéncia d'unei tribús africanas vengudas d'ara endavant de protectorats romans.
Lo debanament de la guèrra foguèt marcat per l'ofensiva terrèstra de Cartage de l'armada d'Annibal Barca. Formada dins lo sud de la Peninsula Iberica, aquela armada arribèt dins lo nòrd d'Itàlia. Lei temptativas romanas per s'opausar a son avançada s'acabèron per de desfachas saunosas a Trèbia (decembre de 218 avC), au lac Trasimè (junh de 217 avC) e a Cannes (aost de 216 avC). Pasmens, maugrat aquelei succès, l'armada d'Annibal aviá pas lei capacitats d'atacar dirèctament lei defensas de Roma. Ansin, l'estrategia de Cartage deguèt donc se concentrar sus leis aliats italians de Roma e assaiar de destrurre lo ret d'alianças dei Romans. De son caire, Roma decidiguèt d'isolar l'armada d'Annibal en Itàlia e d'empachar una revòuta generalizada de seis aliats. Per aquò, mandèt divèrseis expedicions còntra Espanha e la ciutat de Siracusa, aliada a Annibal, foguèt conquista e pilhada après un sètge malaisat de 214 a 212 avC.
Après la batalha de Siracusa, l'armada d'Annibal capitèt de tenir sei posicions dins lo sud d'Itàlia. Divèrseis offensivas romanas assaièron regularament de l'anientar sensa succès. Au contrari, mai d'una armada romana foguèt destrucha per Annibal fins a sa retirada d'Itàlia (batalhas d'Herdonea en 212 e 210 avC, de Casunium en 209 avC...). Dins aquò, leis aliats de Roma li demorèron fidèus e l'armada d'Annibal deguèt pauc a pauc se retirar vèrs lo sud d'Itàlia en causa de sei pèrdas e de la manca de renfòrç. Ansin, lei succès decisius d'aqueu periòde foguèron romans. Premier, la revirada de l'ofensiva d'Asdrubal Barca qu'assaièt de renfòrçar l'armada d'Annibal dempuei Espanha : sei fòrças foguèron anientadas a la batalha dau Metaure en 207 avC. Puei, lo segond succès roman foguèt la conquista dei territòris punics iberics marcada per la conquista de Cartagena en 209 avC e la batalha d'Ilipa en 206 avC.
Après la conquista d'Espanha, lei Romans deguèron replegar una temptativa novèla de renfòrçar l'armada d'Annibal entre 204 e 203 avC (batalha dau Po) puei poguèron atacar lei possessions africanas de Cartage. Aquò entraïnèt la partença d'Annibal dau sud d'Itàlia per protegir la capitala punica. Pasmens, après una tièra de desfachas a Utica e ai Grands Plans en 203 avC, l'armada de Cartage, renfòrçada dei tropas retiradas d'Itàlia, foguèt finalament destrucha a Zama en 202 avC marcant la fin dei combats.
La patz foguèt concluda en 201 avC. Sei condicions foguèron fòrça favorablas ai Romans e marquèron l'eliminacion de Cartage coma poissança majora de la Mar Mediterranèa :
- abandon dei territòris iberics e deis Illas Balearas.
- cession de la flòta punica, franc de dètz naviris.
- pagament d'una indemnitat de 10 000 talents sus 50 ans.
- defensa d'acomençar una accion militara sensa l'autorizacion de Roma.


text:
Torre de Pisa
La Torre inclinada de Pisa es lo campanar de la catedrala de Pisa. Foguèt bastida per tal de demorar verticala, pasmens comencèt de se clinar tre lo moment que s'entamenèron las òbras en agost de 1173. La nautor de la torre es de 55 m dempuèi la basa, se chifra que son pes es de 14 700 tonas, son inclinason es d'aperaquí 10% e ten 294 escalons.
Lo govèrn d'Itàlia demandèt ajuda lo 27 de febrièr de 1964 per evitar que tombèsse, e lo 7 de genièr de 1990 foguèt barrada al public coma mesura de seguretat. Recentament es estat fach un trabalh de reconstruccion per tal de reduire l'angle d'inclinason. Se tornèt permetre la dintrada al public lo 16 de junh de 2001, aprèp dètz ans de trabalh.
Somari
Istòria[modificar | modificar la font]
La construccion de la Torre de Pisa se faguèt en tres etapas sus 200 ans. La construccion del primièr nivèl de marbre blanc foguèt entamenada lo 9 d'agost de 1173, a un periòde de succèsses militars e de prosperitat. Lo primièr nivèl es enrodat de pilars amb de capitèls classics e d'arcs òrbs.
Se sap pas a debon qual ne foguèt l'arquitècte: durant fòrça annadas sa concepcion s'atribuiguèt a Guglielmo e Bonanno Pisano, un artista conegut que viviá a Pisa pendent lo sègle XII, famós per sas pèças de bronze fondut, particularament al Pisa Duomo. Bonanno Pisano partiguèt de Pisa en 1185 e se n'anèt a Montreal, Sicília, per i tornar sonque aprèp que moriguèsse. Foguèt descobèrt son sarcofag al pè de la torre en 1820].
Aprèp que lo tresen nivèl foguèsse bastit en 1178, la torre s'inclinèt, per encausa de fondamentas flacas (tres mètres), e un sòl inestable. La concepcion de la torre èra imperfiècha tre lo començament. La construccion coneguèt una pausa pendent un sègle.
En 1838 l'arquitècte Alessandro Della Gherardesca cavèt un camin a l'entorn de la torre per ne far visibla la basa. Aquò causèt una inondacion de la basa e una novèla aumentacion de l'inclinason.
Benito Mussolini ordonèt de far venir la torre drecha: per tal d'o realizar s'escampèt de ciment a las fondamentas. Lo resultat foguèt inesperat, la torre s'enfonzèt encara mai dins la tèrra mòla.
Durant la Segonda Guèrra Mondiala, l'armada dels Estats Units destrusiguèt las torres pròchas de Pisa per motiu de la menaça que representavan los franctiraires dempuèi aquelas posicions. Se programèt que la Torre inclinada se deviá tombar, mas un òrdre de retirada al darrièr moment la sauvèt.
Lo 27 de febrièr de 1964, lo govèrn d'Itàlia demandèt ajuda per evitar la casuda. Lo projècte foguèt assignat a un grop d'engenhaires, matematicians e d'istorians, que discutiguèron los metòdes d'estabilizacion als Açòres.
Al cap de dos decennis de trabalh, en genièr de 1990 se tanquèt la torre al public.
Aprèp un decenni d'esfòrces de reconstruccion e estabilizacion, la torre foguèt reobèrta al public lo 15 de decembre de 2001. Fòrça metòdes foguèron prepausats per l'estabilizar, a mai s'i prepausèt d'apondre 800 tonas de plomb per servir de contrapés.
La solucion finala per corregir l'inclinason foguèt d'eliminar 38 m³ de tèrra de la zona inferiora de la basa. La torre es estada declarada establa e o deuriá demorar almens 300 ans de mai.
Informacion tecnica[modificar | modificar la font]
- Latitud: 43,723 056° (43° 43' 23" N)
- Longitud: 10,396 389° (10° 23' 47" È)
- Elevacion de la Piazza dei Miracoli: 2 m
- Nautor: 55,863 m. 8 nivèls
- Diamètre extèrne de la basa: 15,484 m
- Diamètre intèrne de la basa: 7,368 m
- Pes: 14 700 tonas.
- Grossor de las parets de la basa: 2,6 m
- Direccion de l'inclinason: 1173-1250 Nòrd, 1272-1997 Sud
- Nombre de campanas: 7, d'acòrd amb l'escala musicala
- Campana mai granda: L'Assumpta. Tres tonas e mièja, fargada en 1655.
- Campana mai anciana: Pasquarreccia.
- Escalièrs: 294
Curiositats[modificar | modificar la font]
Se ditz que Galileo Galilei laissèt tombar doas bolas de canon de massa diferenta dempuèi la torre pr'amor de demostrar que la velocitat de davalada èra independenta de la massa. L'istòria, a mai siá estada descricha per un estudiant del quite Galilèu, es considerada coma un mite.
Per acabar, doas personas an sautat de la torre amb un paracasuda: Mike McCarthy lo 5 d'agost de 1988 e Arne Aarhus lo 1èr de febrièr de 2000.


text:
Maurice Utrillo
Maurice Utrillo, nascut Maurice Valadon a París lo 25 de decembre de 1883 e mòrt a París lo 5 de novembre de 1955, filh de l'artista Suzanne Valadon, foguèt un pintor francés especializat dins los païsatges urbans. Nascut dins lo quartièr parisenc de Montmartre, n'es un dels pintors mai famoses.
Per sa tendéncia preocupanta a l'alcolisme tombèt malaut dels nèrvis a 21 ans, donc sa maire l'encoratgèt per que comencèsse de pintar. De mercé son talent artistic grand e los sols ensenhaments de sa maire, Suzanne Valadon, diboissèt e pintèt çò que vesiá a Montmartre. Tre 1910 son òbra atreiguèt l'atencion dels critics, e ja en 1920 èra una figura legendària e sas òbras s'èran internacionalament difusadas. En 1928, lo govèrn francés l'onorèt amb la crotz de la Legion d'Onor.
Per causa de sos tresviraments mentals, foguèt mai d'un còp internat dins d'asils psiquiatrics. A mitat de sa vida, Utrillo venguèt religiós fervent e en 1935, a l'edat de 52 ans, se maridèt amb Lucie Valore e se mudèt a Le Vesinet, dins las banlègas de París. Èra alavetz tròp malaut per pintar a l'aire liure e, per aquò, pintava los païsatges que vesiá dempuèi las fenèstras de l'ostal, o de memòria. Malgrat son alcolisme, superèt los setanta ans. Moriguèt lo 5 de novembre de 1955 e foguèt enterrat al cementèri de Sant Vincenç de Montmartre.
Referéncias[modificar | modificar la font]
- Utrillo, sa vie, son oeuvre, Jean Fabris, Claude Wiart, Alain Buquet, Jean-Pierre Thiollet, Jacques Birr, Catherine
Banlin-Lacroix et Joseph Foret, Editions Frédéric Birr (Paris), 1982


text:
Uncey-le-Franc
Uncey-le-Franc es una comuna francesa, situada dins lo departament de Còsta d'Aur e la region de Borgonha.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Al Mièja Edat, banc d'una commanderie templière, de contunh dels Chevaliers de Malta en dependent de la commanderie de Bure-las-Templiers.
Au Moyen Âge, siège d'une commanderie templière, puis des Chevaliers de Malte dépendant de la commanderie de Bure-les-Templiers.


text:
Basilica de Sant Sarnin
La basilica de Sant Sarnin es un dels edificis religioses mai importants d'Occitània, e subretot lo mai emblematic de Tolosa (Lengadòc). Es un santuari bastit per recaptar las relíquias de Sant Sarnin, avesque de Tolosa, martirizat en 250. La carrièra del Taur que mena de la plaça del Capitòli a la basilica tira d'efièch son nom de las circonstàncias del martiri, Sarnin essent estat trach per un taure furiós per çò qu'èra una rota sortissent de la vila. L'edifici sèrva 260 capitèls romanics[1] e es lo simbòl de l'arquitectura romanica occitana. Tolosa recebiá la visita de nombroses romieus pel Camin de Sant Jaume de Compostèla, o venguts onorar las relíquias de Sant Sarnin. Sant Sarnin foguèt puèi un dels centres de pelegrinatge pus importants de l'Occident medieval. Venguèt monument istoric en 1840 e es estada inscricha al Patrimòni Mondial de l'UNESCO en 1998.
Lo plan de la basilica[modificar | modificar la font]
- 1 Pòrta dels Comtes
- 2 Arcossòli dels Comtes
- 3 Portal de l'anciana abadiá
- 4 Pòrta Mièjavila
- 5 Portal occidental
- 6 Emplaçament de las ancianas clastras
- 7 Capèla de Sant Pèire
- 8 Sacristia
- 9 Capèla del Crucifix
- 10 Capèla de las armas del Purgatòri
- 11 Capèla de l'Immaculada Concepcion
- 12 Capèla de Sant Jòrdi
- 13 Capèla del Sant Esperit
- 14 Capèla de Sant Marçal, Sant Ciergue e Santa Julieta
- 15 Capèla de Santa Silvia
- 16 Capèla de la Verge
- 17 Capèla de Sant German
- 18 Autar màger
- 19 Pintura romanica: Noli me tangere
- 20 Cicle de la Resurreccion
- 21 Pintura representant Sant Agustin
- 22 Rèstas de pinturas: la crucifixion
Galariá[modificar | modificar la font]
-
Capèlas e campanal
-
-
-
-
-
-
-
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Georges Duby, Jean-Luc Daval, La sculpture, ..., pagina 276


text:
Entrepèiras
Entrepèiras (Entrepierres en francés) es una comuna provençala, situada dins lo departament deis Aups d'Auta Provença e la region de Provença-Aups-Còsta d'Azur.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
A la Mièja Edat, las tres comunitats levavan de la viguerie de Forcalquier[1].
Au Moyen Âge, les trois communautés relevaient de la viguerie de Forcalquier[1].
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Error de citacion : Balisa
incorrècta ; pas de tèxte per las referéncias nomenadas
archeo-provence.


text:
Ashish
L′ashish (de l'arabi حشيش hashish, « èrba ») es una dròga psicotròpa derivada del cambe (canabis). Se fabrica en desprenent de las flors e de las fuèlhas del cambe las secrecions que lo cobrisson.
D'aspècte solid, ven malleable en calfant. Es de color castanh amb rebats rogencs, negres, verdencs e daurats. Se fuma en pipa, mesclat amb de tabat o de brots de cambe. L'ashish produsís pas un efièch distint del de la marijuana, mas mai potent e potencialament dangierós pels palmons a causa del fach qu'en Euròpa es generalament mesclat amb de tabat, çò qu'implica màger preséncia de quitran pendent la combustion. La consomacion d'ashish a los meteisses efièches que la del cambe. Los efièches requits anan de l'euforia per la desinibicion al sentiment de seguretat. Mas an força efièches indesirables, tan psiquics coma ànsia, paranòia o psicòsi segon la personalitat, que fisics despuèi d'uèlhs roges fins al càncer.


text:
Lhomme
Lhomme es una comuna francesa, situada dins lo departament de Sarthe e la region dels Païses de Léger.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
La municipalitat a traversat pel riu la Veusa.
La commune est traversée par la rivière la Veuve.
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
A l'epòca féodale, los senhors de la Chartre venon i installar lo sieu tribunal. Es lo un d'eles, Gédéon o Widion, #que, en los ans 1000 i auriá donat lo sieu nom a la Gidonnière, en fasent l'anautit luòc de Lhomme. Cal esperar 1404 per veire aparéisser/aparéisser en l'istòria aquel autre nom prestigiós, Jasnières, portat per una jove filha, Guillemette, a l'escasença de lo sieu matrimòni ongan-ailà amb Texans del Breuil. La Gidonnière, #que fa partida del patrimòni dels dos esposes, es lèu atribuida als sieus fils aîné prénommé Jean lududes tanben, #que ven a l'edat de dètz ans chanoine de Sant-Pierre-lo-Tribunal a las Mans. Farà una carrièra eclesiastica considerabla doncas que tretze ans mai tard, es promu doyen del capítol (las vocacions religiosas son précoces a Modèl:La s-). L'invasion anglesa vendrà pas pas contrariar la fortuna del senhor de la Gidonnière, tot al contrari e morirà en 1497 proprietari d'un fòrt polit eiretatge #que se partejaràn las siás neveux e nièces.
Aquel son los mainats de Marguerite del Breuil, sœur del prélat, maridada a Guillaume Fremière, bourgeois d'Angieus, #que recebon la Gidonnière. Los Lhommois veiràn alavetz lo sieu distincion passar Fremière a las Pitard, de contunh a la familha Courtoux l'an 1562. Se se sona #que Lhomme i aviá pas glèisa a la siá origina, n'a plan una Modèl:A la s-, perque Jacques II de Courtoux e la siá esposa s'i fan inhumer sens #que se sàpias tròp òc es al pè del grand autar o jos la camina de l'intrada principala. Mas los Courtoux van lèu redonner a Lhomme la siá vocacion de capital local en crompant en 1631 la baronnie de la Chartre. Los sieus ancêtres possedisson, n'efièch, dempuèi 1456 lo títol de genet aital coma un polit blason « de azur a la cara d'aur dentelée de sable, acompanhat de tres ròsas de caras, doas en cap, una en punta ». La familha farà d'en un autre luòc metre las siás armas sul quadre del rosaire #que i n'aurà dotat la glèisa paroissiale ont se pòt totjorn l'admirar. Lo ascension conjoncha de la familha de Courtoux e aquela de Lhomme en la societat de la Modèl:S- contunha per la gràcia del rei de França #que, en 1667, erigeix la baronnie de la Chartre en marquisat #que la Gidonnière ne ven lo castèl attitré.
De contunh, per matrimòni o succession, lo marquisat passa de la familha de Courtoux a aquelas de las Pellerin de Gauville, e de las Bonnin de la Boninière, #lo que detenon tanben lo marquisat de Beaumont-la-Ronce. Se lo marques Anne Claude Boninière de Beaumont a espantat per la Revolucion e preferís emigrar, los sieus fils André sembla portar la notícia comuna de Lhomme en man de mèstre. Aquel accèpta pas pas facilament lo ascendent que la Chartre, #que ven d'èsser @promouvoir cap de-luòc de costat, voldriá impausar als autres comunas de la circunscripció. Amb lo Primièr Empèri, la Gidonnière abandonèt lo patrimòni ancestral #que ne fasiá partida dempuèi la Modèl:S-. Lo castèl i aurà vendut en 1813 al baron Malouet, ancià Constituent, monarchiste constitucional afirmat, baron de l'Empèri, ministre de la Marina del rei Louis XVIII. En aquela Modèl:S-, una autra familha, egalament coneguda de l'Istòria dintrarà en aquela de Lhomme, la familha Walewski Colonna.
Amb Cécile Rosa Leconte de Nonant Piercourt #que crompa la Gidonnière en 1817, la municipalitat tròba una châtelaine typique de la siá epòca, en se soslinhant als sieus contemporanèus per la siá bienfaisance. Es siá #que se deu l'installacion de doas sœurs de la Providence de Ruillé, cargadas de instruir los mainats del país e de visitar los malauts sens recorses. Per los permetre de complir lo sieu prètzfach, la bona madama los dotarà d'un ostal e de las siás dependéncias, #que vendràn, en 1905, l'escòla laica de Lhomme. La siá filha Simplicie, la marquise del Prat, conservarà totun la Gidonnière #que serà fin finala transmesa a la familha de Gramont-Lesparre. Mercés als de Gramont #qu'exerciràn de divèrses mandats successius de conselhièr general del costat de la Chartre, Lhomme trobarà la siá notoriété politica locala. Dempuèi 1817, lo sieur Dufour, recebiá de la Societat centrala d'agricultura séant a París, una condecora de sòus « per i aver conreat en pomas de tèrra, tretze ectaras d'un terren prim ». Mas los Lhommois lor caliá se distinguir lèu, mai qu'en la cultura de las pomas de tèrra, en aquela del vignoble, se en i talhant una reputacion grandissante.
À l’époque féodale, les seigneurs de La Chartre viennent y installer leur cour. C’est l’un d’eux, Gédéon ou Widion, qui, dans les années 1000 aurait donné son nom à la Gidonnière, en faisant le haut lieu de Lhomme. Il faut attendre 1404 pour voir apparaître dans l’histoire cet autre nom prestigieux, Jasnières, porté par une jeune fille, Guillemette, à l’occasion de son mariage cette année-là avec Jean du Breuil. La Gidonnière, qui fait partie du patrimoine des deux époux, est bientôt attribuée à leur fils aîné prénommé Jean lui aussi, qui devient à l’âge de dix ans chanoine de Saint-Pierre-la-Cour au Mans. Il fera une carrière ecclésiastique remarquable puisque treize ans plus tard, il est promu doyen du chapitre (les vocations religieuses sont précoces au Modèl:S-). L’invasion anglaise ne viendra pas contrarier la fortune du seigneur de la Gidonnière, tout au contraire et il mourra en 1497 propriétaire d’un fort bel héritage que se partageront ses neveux et nièces.
Ce sont les enfants de Marguerite du Breuil, sœur du prélat, mariée à Guillaume Fremière, bourgeois d’Angers, qui reçoivent la Gidonnière. Les Lhommois verront alors leur seigneurie passer des Fremière aux Pitard, puis à la famille Courtoux en 1562. Si l’on dit que Lhomme n’avait pas d’église à son origine, elle en a bien une au Modèl:S-, car Jacques II de Courtoux et son épouse s’y font inhumer sans que l’on sache trop si c’est au pied du grand autel ou sous la marche de l’entrée principale. Mais les Courtoux vont bientôt redonner à Lhomme sa vocation de capitale locale en achetant en 1631 la baronnie de La Chartre. Leurs ancêtres possèdent, en effet, depuis 1456 le titre d’écuyer ainsi qu’un beau blason « d’azur à la face d’or dentelée de sable, accompagné de trois roses de gueules, deux en chef, une en pointe ». La famille fera d’ailleurs placer ses armes sur le tableau du rosaire dont sera dotée l’église paroissiale où l’on peut toujours l’admirer. L’ascension conjointe de la famille de Courtoux et celle de Lhomme dans la société du Modèl:S- continue par la grâce du roi de France qui, en 1667, érige la baronnie de La Chartre en marquisat dont la Gidonnière devient le château attitré.
Puis, par mariage ou succession, le marquisat passe de la famille de Courtoux à celles des Pellerin de Gauville, et des Bonnin de la Boninière, lesquels détiennent aussi le marquisat de Beaumont-la-Ronce. Si le marquis Anne Claude Boninière de Beaumont est effrayé par la Révolution et préfère émigrer, son fils André semble mener la nouvelle commune de Lhomme en main de maître. Celui-ci n’accepte pas facilement l’ascendant que La Chartre, qui vient d’être promue chef-lieu de canton, voudrait imposer aux autres communes de la circonscription. Avec le Premier Empire, la Gidonnière va quitter le patrimoine ancestral dont elle faisait partie depuis le Modèl:S-. Le château sera vendu en 1813 au baron Malouet, ancien Constituant, monarchiste constitutionnel affirmé, baron de l'Empire, ministre de la Marine du roi Louis XVIII. En ce Modèl:S-, une autre famille, également connue de l’Histoire entrera dans celle de Lhomme, la famille Walewski Colonna.
Avec Cécile Rose Leconte de Nonant Piercourt qui achète la Gidonnière en 1817, la commune trouve une châtelaine typique de son époque, se signalant à ses contemporains par sa bienfaisance. C’est à elle que l’on doit l’installation de deux sœurs de la Providence de Ruillé, chargées d’instruire les enfants du pays et de visiter les malades sans ressources. Pour leur permettre d’accomplir leur tâche, la bonne dame les dotera d’une maison et de ses dépendances, qui deviendront, en 1905, l’école laïque de Lhomme. Sa fille Simplicie, la marquise du Prat, conservera néanmoins la Gidonnière qui sera finalement transmise à la famille de Gramont-Lesparre. Grâce aux de Gramont qui exerceront plusieurs mandats successifs de conseiller général du canton de La Chartre, Lhomme retrouvera sa notoriété politique locale. Dès 1817, le sieur Dufour, recevait de la Société centrale d’agriculture séant à Paris, une médaille d’argent « pour avoir cultivé en pommes de terre, treize hectares d’un terrain maigre ». Mais les Lhommois devaient se distinguer bientôt, plus que dans la culture des pommes de terre, dans celle du vignoble, s’y taillant une réputation grandissante.


text:
Björn Borg
Modèl:Infobox jogaire de tennis
Björn Borg (idem Björn Rune Borg per l'estat civil suedés, nascut a Södertälje, ran Estocòlme lo 16 de junh de 1956) es un jogaire de tennis suedés ara retirat, ex numèro 1 mondial e considerat per totòm demest los campions màgers de l'istòria del sieu espòrt.
Somari
Vida e carrièra[modificar | modificar la font]
Las victòrias[modificar | modificar la font]
Ganhèt 11 torneges del Grand Slam o Grand Chelèm, 6 còps Roland-Garros en 1974, 1975, 1978, 1979, 1980 e 1981, 5 còps adereng Wimbledon, recòrd de l'istòria per çò qu'es dels torneges ganhats de seguit, en 1976, 1977, 1978, 1979 e 1980.
Foguèt tanben venceire del Masters, 2 vegadas, en 1979 e 1980, e primièr del ranking o classament de l'ATP - Associacion dels Jogaires de tennis Professionals , en 1980 e 1981.
Obtenguèt per son país, qu'èra lo primièr còp per Suècia, la Copa Davis en 1975.
Los adversaris[modificar | modificar la font]
Sos adversaris mai famoses e pinhastres, remirables sovent, mas pr'aquò pas totjorn fairplays (e d'unes que i aguèt lo se chafrèron Ice-borg, d'unes autres Ice Man, o l' Extraterrèstre (sic lo grand jogaire romanés tan talentuós coma coquin e badinaire Ilie Nastase) , amb un fum de mesprètz dins lo ton, en bocas, per molts, e los " jornalistas " beles primièrs (mas susquetot amb fòrça despièch, que los mediòcres, li n'agrada pas cap lo pur gèni...), foguèron los nòrd-americans Jimmy Connors[1]e John McEnroe[2], lo chèc Ivan Lendl, l'argentin Guillermo Vilas e l'italian Adriano Panatta (lo sol que ganhèt contra el a París, dos còps, en 1973 e 1976, dins los torns preliminars).
Un desplaser màger[modificar | modificar la font]
Poguèt pas jamai ganhar l'US Open que lai arribèt 4 còps en finala (en 1976,1978,1980 e 1981) nimai l'Australian Open que son melhor resultat ailai foguèt un tresen torn en 1974.
La retirada[modificar | modificar la font]
Se retirèt sobte en 1983, sens aclarar cap las rasons d'aicesta decision, d'un biais estonant e susprenent assatz, quand èra encara lo numèro 2 del ranking de l' ATP.
Aviá sonque 27 ans.
Una certa lassièra tanplan o pòt explicar. D'efièch, aviá començat la siá carrièra subre d'ora, a l'edat de 15 ans, en Copa Davis.
De qu'unas annadas puèi, temptèt un retorn timidòt a la competicion pr'aquò, mas aprèp una partida "tèst" perduda contra lo catalan Jordi Arrese, en 1991, a l'Open de Montcarles, renoncièt definitivament, aprèp una ultima darrièra desfacha en finala a Moscòu, contra lo jogaire rus Alexandre Volkov, en 1993.
Lo problèma màger per el es, èra qu'aviá perdut un pauc, just un pauc mas èra ben pro, las qualitats qu'èran las siás de per abans.
Lo bilanç[modificar | modificar la font]
S'èra agut ganhats en total 64 torneges oficials ATP, 100 amb las exibicions, çò es 36 de mai en torneges de participacion limitada o d'invitacion...) en simple (que demest eles 11 de Grand Slam e 5 finalas perdudas) mai 4 en dobles sul circuit mondial.
La siá primièra victòria s'escasèt a l'Open de Nòva Zelanda, a Auckland, en genièr de 1974, e la darrièra a Genèva, en Soïssa, dins lo Martini Open, en setembre de 1981.
Es tanben una de las caracteristicas de la siá carrièra que, fin finala, ne foguèt pro corta, sonque 8 annadas de vertadièra activitat al cim del tennis mondial, quand d'unes autres que i a, li ne cal 12 o 15 ans o mai, per se fargar un palmarès, una carrièra, una fama, una plaça al solelh mondial.
Un espet dels màgers foguèt la siá victòria al Roland-Garros de 1980, sens pèrdre un sol set.
Se capitèt pas jamai de véncer a Nòva York, las siás ajustas esportivas amb Jimmy Connors e John McEnroe demòran çaquelà demest las pus acarnassidas e remirablas de l'istòria del tennis mondial.
Tanben ne son de destriar ambedoas las siás finalas de Wimbledon contra John McEnroe, la primièra ganhada, en 1980, e la segonda, perduda (aprèp 41 victòrias adereng, recòrd del torneg) en 1981.
Los recòrds[modificar | modificar la font]
Los recòrds detenguts per Björn Borg, levat los citats çai-sus, son:
- - De 27 torneges de Grand Slam jogats, 11 ganhats, çò es un percentatge de 41%, recòrd masculin de l'Èra Open.
Lo recòrd absolut, femenin, es lo de l'australiana Margareth Court-Smith que de 29 torneges jogats, ne ganhèt 24 (82%).
- - Un ratio de 141 victòrias per sonque 16 desfachas (totjorn en Grand Slam), çò es 89,8%., davant Jimmy Connors (82,6%), John McEnroe ( 81,5%), André Agassi (80,9%) e l'alemand Boris Becker (80,3%) pels jogaires retirats, e Roger Federer (87,5%) e Rafael Nadal (85,7) pels jogaires encara en activitat.
- - Lo nombre d'annadas seguidas a ganhar en Grand Slam, entre 1974 e 1981, çò es 8, a egalitat amb Pete Sampras (1993-2000).
Per çò que del nombre de victòrias en Grand Slam se tracha, es 4en, detràs Roger Federer (16), Pete Sampras (14) e l'australian Roy Emerson (13).
Lo sieu jòc[modificar | modificar la font]
La qualitat extrèma del sieu jòc de fons de cort, lo sieu passing, lo sieu revèrs de doas mans, el lo drechièr, la siá e tant excepcionala percepcion visuala, lo sieu retorn de servici folzejaire e assassin, mas tot parièr lo sieu desplaçament (lateral mai que tot mas aprenguèt lèu-lèu a montar a la ret, que se ganha pas 5 còps Wimbledon sens o far...), e malgrat un fisic rasonable mas pas cap excepcional (1m.82, 72 k, en las siás annadas melhoras...) amb çaquelà una condicion fisica espectaclosa tostemps, ne faguèron lo sol jogaire de l'istòria tota del tennis fins ara a poder obténer, d'un biais simultanèu o quasi, 5 triomfs a Wimbledon e 6 a Roland-Garros, çò es sus de superfícias de jòc, la tèrra batuda e la tepa, gaireben incompatiblas e del tot opausadas, diferentas, antagonicas gaireben, e que demandan de qualitats pro particularas caduna, quand de campions coma lo nòrd-american Pete Sampras poguèt pas jamai ganhar a París, e lo soís Roger Federer se deguèt esperar pacientós que pacientós, aprèp 3 finalas perdudas davant lo catalan malhorquin en Rafa Nadal, 2009 per o capitar.
La question inutila...[modificar | modificar la font]
Saber se ne foguèt el o pas lo melhor jogaire de l'istòria del tennis es un problemòt segondari... parlan per el sos resultats, sos recòrds e sas performàncias, lo sieu palmarès.
E lo sieu biais per lo s'abastar.
Bibliografia[modificar | modificar la font]
- Björn Borg...: The Björn Borg Story, Chicago, H.Regnery Co., 1975 (en anglés)
- Eugene L. Scott: Björn Borg, my Life and Games, Nòva York, edicions Simon & Schuster, 1980 (id)
Documents audiovisuals[modificar | modificar la font]
- IV / L'Ère de l'Open
4 caissetas VHS, amb comentari dich per en Jean-Paul Loth (blanc e negre & color, 54' + 53' + 54' + 52'), FFT/ACES PRODUCTION, MAGIC MOVIES, França, 1992 (en francés)
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
-
- (en) Espaci en Björn Borg sul sit oficial ATP
- (en) Perfil d'en Björn Borg per la BBC
- (en) Club de suporteires d'en Björn Borg
- (en) Björn Borg per sempre...
- (en) La companhiá de mòda Björn Borg...
Ligams videografics[modificar | modificar la font]
Nòtas & referéncias[modificar | modificar la font]
- Tennis
- Naissença a Estocòlme
- Naissença en 1956
- Jogaire de tennis
- Jogaire suedés de tennis
- Campion de tennis titolat en Grand Chelèm (simple)
- Campion de tennis titolat a Roland-Garros
- Campion de tennis titolat a Wimbledon
- Campion de tennis titolat als Masters
- Jogaire de tennis victoriós en Copa Davis
- Membre de l'International Tennis Hall of Fame


text:
Forges-les-Eaux
Forges-les-Eaux es una comuna francesa, situada dins lo departament de la Sèina Maritima e la region de la Nauta Normandia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
La municipalitat a traversat pel Andelle. Protegís egalament de divèrses lacs, alimentèsse per ladite riu. Al nòrd-es de la vila se tròba lo bòsc del Épinay, #que protegís qualques luòcs coneguts dels abitants (sustot la font de la Chevrette, la una de las 4 fonts de la vila), e #qu'es lo teatre annal d'un concors de cans de traineaux. Al nòrd de la vila près de Serqueux debuta sus la ancià traçat de la via ferrée l'Avenguda Verda, una pista cyclable #que s'artura al sud de Dièpa.
La commune est traversée par l'Andelle. Elle abrite également plusieurs lacs, alimentés par ladite rivière. Au nord-est de la ville se trouve le bois de l'Épinay, qui abrite quelques lieux connus des habitants (notamment la source de La Chevrette, l'une des 4 sources de la ville), et qui est le théâtre annuel d'un concours de chiens de traineaux. Au nord de la ville près de Serqueux débute sur l'ancien tracé de la voie ferrée l'Avenue Verte, une piste cyclable qui s'arrête au sud de Dieppe.
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
En 1631, Louis XIII beviá de l'aiga de Forgis. Una curació sus luòc ludut #èsser totun recomandada. #Arribar a Forges lo 15 de junh 1633, Anne d'Àustria e Richelieu lo en prenent qualques jorns mai tard. #Lotjar dins l'ostal d'un gentilhomme verrier, Vincent Lo Vaillant. Lo tribunal reial e los sieus artistas anavan aital berenar las aigas "claras, lumineuses e beneficioses". La Granda Mademoiselle, Mademoiselle de Montpensier, nièce de Louis XIII #contribuir tanben a la reputacion de Forgis. Dintratz 1656 e 1681, #efectuar de fòrça nombrosas visitas, en sonhant aital los sieus mals de gargamèla. La siá preséncia #entrenar la fréquentation de la vila thermale pel Tribunal e l'anautita borgesiá. La vida jornalièra d'aquelas "buveurs d'aiga" èra rythmée de fèstas, espectacles e jòcs e aqueles aicí #prene un luòc preponderant jol regna de Louis XVI. D'illustres personatges #que çò ne Pòrti de Sant-Simon, Voltaire, Marivaux, Buffon an participat a la reputacion de Forgis-las-Aigas.
Forgis-Las-Aigas #èsser n'indigne lo banc del primièr concors beurrier de França, en 1906. Organizat per la Societat centrala d'agricultura de Seine-Inferiora, sul modèl dels concorses britanics, aquel se #desenrotllar jos la lòtja al burre del 31 de mai al 4 de junh. I aviá per objectiu de melhorar los performances laitières e beurrières de la raça normande elevada sustot en lo país de Bray. Per la pichona istòria, la ganhanta del concors en primièra categoria #èsser la vaca « Princessa » apertenenta a un éleveur de Thil-Riberpré #que #produsir 3,105 kg de burre pendent lo concors e #recebre una prima de 300 F. Al continuament d'aquel concors, un sindicat de contraròtle laitier i aguèt mes en marcha dins lo país de Bray.
En 1631, Louis XIII buvait de l'eau de Forges. Une cure sur place lui fut cependant recommandée. Il arriva à Forges le 15 juin 1633, Anne d'Autriche et Richelieu le rejoignant quelques jours plus tard. Ils logèrent dans la maison d'un gentilhomme verrier, Vincent Le Vaillant. La cour royale et ses artistes allaient ainsi goûter les eaux "claires, lumineuses et bienfaisantes". La Grande Mademoiselle, Mademoiselle de Montpensier, nièce de Louis XIII contribua elle aussi à la renommée de Forges. Entre 1656 et 1681, elle effectua de très nombreuses visites, soignant ainsi ses maux de gorge. Sa présence entraîna la fréquentation de la ville thermale par la Cour et la haute bourgeoisie. La vie quotidienne de ces "buveurs d'eau" était rythmée de fêtes, spectacles et jeux et ceux ci prirent une place prépondérante sous le règne de Louis XVI. D'illustres personnages dont le Duc de Saint-Simon, Voltaire, Marivaux, Buffon ont participé à la renommée de Forges-les-Eaux.
Forges-les-Eaux fut en outre le siège du premier concours beurrier de France, en 1906. Organisé par la Société centrale d'agriculture de Seine-Inférieure, sur le modèle des concours britanniques, celui-ci se déroula sous la halle au beurre du 31 mai au 4 juin. Il avait pour but d'améliorer les performances laitières et beurrières de la race normande élevée notamment dans le pays de Bray. Pour la petite histoire, la gagnante du concours en première catégorie fut la vache « Princesse » appartenant à un éleveur de Thil-Riberpré qui produisit 3,105 kg de beurre pendant le concours et reçut une prime de 300 F. À la suite de ce concours, un syndicat de contrôle laitier fut mis en place dans le pays de Bray.


text:
Bauma de Chauvet
La Bauma de Chauvet se tròba a Valon, en Bas Vivarés, alh sud delh departament d'Ardecha. Garda un daus ensembles picturaus pus importants de la Preïstòria europèa. Seguèt descubèrta lo 18 de decembre de 1994 per Joan Maria Chauvet, Éliette Brunel e Christian Hillaire. Se tròba alh luòc de la Comba d'Arc, que constituís un ancian meandre d'Ardecha, avans l'erosion delh Pònt d'Arc. Venguèt « monument istoric » lo 13 d'octòbre de 1995.
Lo site sèrva de representacions nombrosas d'animaus (pinturas, gravaduras). Las datacions dirèctas per lo metòde delh carbòni 14 balhèron de resultats coerents pròches de 31 000 ans avans lo present. La comunautat scientifica admet gaireben unanimament que las òbras de la Bauma de Chauvet datan de l'Aurinhacian e que son unas de las mai ancianas delh mond. La diversitat e lo mestritge de las tecnicas que ne testimònian faguèron tornar prigondament examinar l'idèa d'un art preïstoric evolucionant pro lentament e de manièira lineara.
Sas pinturas aurinhacianas testimònian delh mestritge de tecnicas fòrça diversificadas (preparacion de las parets, gravaduras, detadas, mans en positiu, pinturas, esfumats...). Los tèmas abordats son essencialament bestialencs, çò que es tipic dins l'art paleolitic. Los predadors e los animaus jutjats perilhós i son ça que la excepcionalament frequents (leons, rinocèros, mamots...) alh detriment daus animaus pus classics coma lo chaval e lo bisont.
Per fin d'evitar las errors que fragilizèron las pinturas de Las Caus, la Bauma de Chauvet serà pas jamai dubèrta alh grand public. Sols los scientifics, los preïstorians, d'unas personalitats e los particulars que fan una demanda motivada la pòdon visitar. L'entrada de la bauma es protegida per una pesuga pòrta blindada ligada a un sistèma d'alarma. Una exposicion permanenta sus la Bauma de Chauvet se tròba alh vilatge de Valon.
La proprietat de la bauma seguèt l'objècte d'una lònja batalha judiciària. En efèit, los proprietaris daus terrens aus environs e a l'entrada de la bauma (que demest eles lo prumièr cònsol de Valon) volián èstre indemnizats. L'estat lhors acordèt inicialament una indemnitat que correspondiá a la valor d'un terren non constructible, siá 25 centims de franc lo mètre carrat. En 2001 lo Conselh d'Estat decidiguèt d'indemnizar los proprietaris en proporcion de la riquesa inestimabla de la bauma. Un procèssus en apèl, a Tolosa, decidiguèt una indemnitat pus favorabla aus proprietaris (1 777 còps mai que los 25 centims per mètre carrat) mas aquela resolucion seguèt anullada en cassacion. Se prevei un procèssus novèl a Lion.


text:
Senebkay
Senebkay (escrich tanben Seneb Kay) foguèt un faraon egipcian del Segond Periòde Intermediari (a l'entorn de -1650 abans Crist). Sa tomba foguèt descobèrta en genièr de 2014 per Josef W. Wegner, un arqueològ de l'Universitat de Pennsilvània, e d'arqueològs egipcians. Aquesta trobalha sembla de confirmar l'existéncia d'una dinastia d'Abidos, contemporarnèa de las Quinzena e Setzena Dinastias. Es probable que son nom aparega dins lo Canon de Turin, que i figuran dos noms de sobeirans egipcians parcialament preservats. Aqueste rei èra grand que mesurava aperaquí 1,78 m e moriguèt un pauc abans cinquanta ans.


text:
Categoria:Genealogia princièra
Lista los articles ligats a las genealogias reialas, als descendents dels sobeirans e a las grandas familhas e ostals d'Euròpa.
- Las jos categorias reprenon los membres de las Dinastias o Ostals.
- Los articles tractan de las Familhas, lors genealogias, lors istòrias e faches marcants.
[modificar | modificar la font]
Vejatz : Wikipèdia:Utilizacion dels modèls dinastics
Soscategorias
Aquesta categoria dispausa de 3 soscategorias, sus un total de 3.
C
- Dinastia chinesa (2 C, 3 P)
E
- Dinastia egipciana (1 C, 7 P)
O
- Ostal princièr d'Euròpa (18 C, 2 P)
Articles dins la categoria « Genealogia princièra »
Aquesta categoria conten l'article seguent.


text:
Maurice Maréchal
Maurice Maréchal (Dijon, 1892 - París, lo 19 d'abriu de 1964) que ho un deus màgers violoncelistas francés deu sègle XX.
Qu'estudiè au Conservatòri de París abans d'estar mobilizat durant la Purmèra Guèrra Mondiau. Durant lo conflicte los sons camaradas que'u frabriquè un violoncèl nomat lo Pelut dab caishas de municions.
Après la guèrra que he partida deus Concerts Lemoureux puish que perseguí la soa carrièra ua tempsada aus Estats Units d'America.
Ligam extèrne[modificar | modificar la font]
- [1] Enregistrament de Maréchal sus youtube.com.


text:
Notícies
Divendres 25.01.2013 08:27
Autor/s: Traducció de Floran Corradin
Lo Parlement de Catalogne aprove la dècllaracion de sôverenetât
Traducció en arpità
Prèambôlo
Lo poplo de Catalogne, tot du long de son histouère, at manifèstâ dèmocraticament la volontât de se ôtogovèrnar, atot l’objèctif d’amèlyorar lo progrès, lo bienétre et l’ègalitât d’oportunitâts de tota la populacion, et por renforciér sa prôpra cultura et sa identitât colèctiva.
L’ôtogovèrn de Catalogne se fonda étot sur los drêts historicos du poplo catalan, dens les sines enstitucions sèculiéres et dens la tradicion juridica catalana. Lo parlementarismo catalan at son fondement u Moyen-Âjo, atot les assemblâs de ‘Pau i Treva’ et de la ‘Cort Comtal’.
U sièclo XIV se crèe la ‘Diputació del General ou Generalitat’, que avouéc lo temps acquerét adés més ôtonomia tant que a fonccionar, pendent los sièclos XVI et XVII, coment govèrn du ‘Principat de Catalunya’. La chête de Barcelona en 1714, côsa de la guèrra de Succèssion, comportat que Felipe V abolésse avouéc lo ‘Decret de Nova Planta’ lo drêt public catalan et les enstitucions d’ôtogovèrn.
Ceti chemin historico est étâ comon atot d’ôtros tèrritouèros, chousa que at composâ un comon èspâço lengouistico, culturèl, sociâl et èconomico, avouéc vocacion de lo renforciér et de lo encoragiér a comenciér de la recognessence mutuèla.
Pendent tot lo sièclo XX la volontât de se ôtogovèrnar des catalanes et des catalans est étâ una constante. La crèacion de la ‘Mancomunitat de Catalunya’ en 1914 suposat un premiér pâs vers la rècupèracion de l’ôtogovèrn, que fut abolia de la dictatura de Primo de Rivera. A la procllamacion de la Seconda Rèpublica èspagnola en 1931 se constituat un govèrn catalan avouéc lo nom de ‘Generalitat de Catalunya’, que se balyét un Statut d’Ôtonomia.
La Generalitat fut tôrna abolia en 1939 du g·ènèral Franco, que enstalat un règ·imo dictatorièl jusque u 1975. La dictatura devét fére los comptos avouéc una rèsistence activa du poplo et du govèrn de Catalogne. Ètapa capitâla de la luta por la libèrtât est la crèacion de l‘Assemblea de Catalunya’ en 1971, devant que la rècupèracion de la Generalitat, atot caractèro provisuèro, avouéc lo retôrn en 1977 de son prèsident en ègzil. En la transicion dèmocratica, et dens lo contèxto du nôf sistèmo ôtonomisto ètabli de la constitucion èspagnola du 1978, lo poplo de Catalogne aprovat a travèrs referèndom lo statut d’ôtonomia de Catalogne en 1979, et tegnét les premiéres èlèccions u Parlement de Catalogne en 1980.
Los dèrriérs ans, sur la rota de l’aprofondement dèmocratico, una maj·oritât de les forces poltiques et sociâles catalanes at empulsâ mesures de transformacion du tablô politico et juridico. Ples de rècent, lo mémo procès de rèfôrma de l’Èstatut d’Autonomia de Catalunya comenciê du parlement l’an 2005. Les dificultâts et les nègacions solevâyes des enstitucions de l’ètat èspagnol, por totes bâsteye la sentence du Tribunal Constitucional 31/2010, comportont un arrét radicâl de l’èvolucion dèmocratica des voluntâts colèctives du poplo catalan dens de l’ètat èspagnol et crèont les bases por una envolucion en l’ôtogovèrn, que houé se pôt manifèstar ren que dedens ses fôrmes politiques, compètencièles, financiéres, sociâles, culturèles et lengoustiques.
D’un mouél de maniéres, lo poplo de Catalogne at manifèstâ la volontât de supèrar l’actuèla situacion de bloc a l’entèrior de l’ètat èspagnol. Les emposentes manifèstacions, cela du 10 de julyèt 2010, desot lo mot ‘Som una nació, nosaltres decidim’ (Nos sens una nacion, nosôtres dècidens) et cela du 11 de septembro du 2012, desot lo mot ‘Catalunya nou estat d’Europa’ (Catalogne nôvo ètat d’Eropa), sont l’èvidence du refus de la populacion envers la manca de rèspèct ux dècisions du poplo de Catalogne.
Lo 27 de septembro du 2012, a travèrs la rèsolucion 742/IX, lo Parlement de Catalogne constatat la nècèssitât que lo poplo de Catalogne possésse dètèrmenar librament et dèmocraticament son futur colèctif por lo méten d’una consulta. Les dèrriéres èlèccions du Parlement de Catalogne du 25 de novembro du 2012 ant manifèstâ et confirmâ ceta volontât de maniére cllâra et pas èquivoca.
Por chavonar cet procès, lo Parlement de Catalogne, rèuni en la premiére sèssion de la X lègislatura, et en reprèsentacion de la volontât de la popolacion de Catalogne manifèstâye dèmocraticament ux dèrriéres èlèccions, formule la suiventa dècllaracion de sôverenetât et du drêt dècidar du poplo de Catalogne.
Dècllaracion de sôverenetât et du drêt dècidar du poplo de Catalogne
D’acôrd atot la volontât maj·oritèra manifèstâye dèmocraticament du poplo de Catalogne, lo Parlement de Catalogne ètablét de comenciér lo procès por rendre èfèctif l’ègzèrcice du drêt de dècidar de maniére que los citoyens et les citoyènes de Catalogne posséssont dècidar lor futur politico colèctif, selon los siuvents principos:
-Sôverenetât. Lo poplo de Catalogne at, por des rêsons de legetimitât dèmocratica, caractèro de sujèt politico et juridico sôveren.
-Legetimitât dèmocratica. Lo procès de l’ègzèrcice du drêt de dècidar serat scrupolosament dèmocratico, garantissent espèciâlament la pluralitât des chouèx et lo rèspèct por tôs, por lo méten de la dèlibèracion et du dialogo u sen de la sociètât catalana, atot lo bout que lo rèsultat seye l’ èxprèssion maj·oritèra de la volontât populèra, que serat lo garant fondementâl du drêt de dècidar.
-Transparence. Se rendront disponiblos tôs los enstruments nècèssèros perce que l’ensemblo de la populacion et la sociètât civila catalana posséssont avêr tota l’enformacion et la cognessence prècisa por l’egzèrcice du drêt de dècidar et se nen encorageye la participacion a l’entèrior du procès.
-Dialogo. Se dialoguerat et se nègociyerat avouéc l’ètat èspagnol, les enstitucions eropènes et l’ensemblo de la comunôtât entèrnacionâl.
-Cohèsion sociâla. Se garantirat la cohèsion sociâla et tèrritoriâla du payis et la volontât plusiors côps manifèstâye de la sociètât catalana de mantenir Catalogne coment un sol poplo.
-Eropèismo. Se dèfendront et se encorageront los principos fondementâls de l’Union Eropèa, de façon particuliére los drêts fondementâls des citoyens, la dèmocracie, l’engagement u bienétre, la solidaritât entre los poplos d’Eropa et lo pari por lo progrès èconomico, sociâl et culturèl.
-Lègâlitât. S’utiliseront totes les possibilitâts ègzistentes por renforciér la dèmocracie et l’ègzèrcice du drêt de dècidar.
-Rolo principâl du parlement. Lo parlement, coment enstitucion que reprèsente lo poplo de Catalogne, at un rolo principâl en ceti procès et, d’ense, se devront acordar et rèalisar los mècanismos et les dinamiques de travaly que garantéssont ceti principo.
-Participacion. Lo Parlament de Catalunya et lo Govern de la Generalitat dêvont fére participants actifs en tot ceti procès tot lo mondo local, et lo ples grant nombro de forces politiques, agents èconomicos et sociâls, et entitâts culturèles et civiques du noutron payis, et rèalisar los mècanismos que garantéssont ceti principo.
Lo Parlement de Catalogne encorage l’ensemblo des citoyens et citoyènes a étre actifs et protagonistos de ceti procès dèmocratico de l’ègzèrcice du drêt de dècidar du poplo de Catalogne.
Palès du parlement, 23 de janviér du 2013


text:
Butot-Vénesville
Butot-Vénesville es una comuna francesa, situada dins lo departament de la Sèina Maritima e la region de la Nauta Normandia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Butot-Vénesville A situat a unitat|7|km}} de Cany-Barville, a unitat|11|km {{}} de Ourville-en-Caux, a unitat|12|km {{}} de Valmont, a unitat|13|km {{}} de Sant-Valery-en-Caux e a unitat|20|km {{}} de Fécamp.
Butot-Vénesville est située à 7 km de Cany-Barville, à 11 km d'Ourville-en-Caux, à 12 km de Valmont, à 13 km de Saint-Valery-en-Caux et à 20 km de Fécamp.


text:
Mètz
Mètz (Metz en francés) es una vila de França situada dins la region de Lorena e lo departament de Mosèla.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Una situacion de qualitat e un luòc favorable explican lo passat tres fes millenàrias de Mètz #que nais e se desvolòpa al confluisson de dos rius, la Moselle e la Seille al papièr economic en determinant. Al dedins d'aquela zòna de confluence, la butte de la Nautor de Santa-Crotz constituissi lo berceau de la vila.
Une situation de qualité et un site favorable expliquent le passé trois fois millénaire de Metz qui naît et se développe au confluent de deux rivières, la Moselle et la Seille au rôle économique déterminant. À l’intérieur de cette zone de confluence, la butte du Haut de Sainte-Croix constitue le berceau de la ville.


text:
Thuillières
Thuillières es una comuna francesa, situada dins lo departament dels Vòges e la region de Lorena.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Thuillières A situat sul vessant sud dels monts Falçs.
Es la municipalitat de França la mai septentrionala del conca en vessant mediterranèu, e lo endroit ont aquel es çò de mès de prèp de la Mange e de la Mar del Nòrd (395 km), al caulet de las Campanetes situat a 48°10'N e a unitat|460|km {{}} de la mar Mediterranèa.
Thuillières est situé sur le versant sud des monts Faucilles.
Elle est la commune de France la plus septentrionale du bassin versant méditerranéen, et l'endroit où celui-ci est le plus proche de la Manche et de la Mer du Nord (395 km), au col des Clochettes situé à 48°10'N et à 460 km de la mer Méditerranée.
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
- La via romaine en portant de Langres a Estrasburg passava per la localité.
- Amb Monthureux-lo-Shut e Valleroy-lo-Shut, Thuillières formava antany una enclave en dependent de la Champagne.
- La voie romaine menant de Langres à Strasbourg passait par la localité.
- Avec Monthureux-le-Sec et Valleroy-le-Sec, Thuillières formait jadis une enclave dépendant de la Champagne.


text:
Bouzincourt
Bouzincourt (Sonme) en picard ( Bouzincourt en francés) es una comuna francesa, situada dins lo departament de Somme e la region de Picardia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
thumb|left|Posicion de la municipalitat de Bouzincourt sus una mapa vèrge de la Soma
La municipalitat se tròba al nòrd-oèst de Albert (Ordena), sul ancià traçat de la rota nacionala 338 (actuala RD 938) e sul scenari surplombant la vallée de la Ancora (riu).
La commune se trouve au nord-ouest d'Albert (Somme), sur l'ancien tracé de la route nationale 338 (actuelle RD 938) et sur le plateau surplombant la vallée de l'Ancre (rivière).
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
La municipalitat #èsser lo luòc de combats pendent la Batalha de la Soma.
La commune fut le lieu de combats durant la Bataille de la Somme.