text:
Glaç
Lo glaç (o la glaça) (var.gèu) es l'aiga a l'estat solid.
A la pression atmosferica normala (101 325 Pa), l'aiga es sota forma de glaç quand sa temperatura es inferiora a sa temperatura de fusion qu'es de 0 °C (273,15 K).
Pasmens, d'aiga tranquilla (se contèn ges de cristau de glaç) pòt èsser refrejada en de temperaturas inferioras a 0 °C sensa se congelar, en un estat d'equilibri inestable nomenat subrefusion, fins en de temperaturas de −20 °C.
La temperatura de fusion dau glaç serviguèt de ponch fixe per la definicion originala de l'escala de temperaturas Celsius.
Somari
Fisica dau glaç[modificar | modificar la font]
Lo glaç presenta mai d'11 varietats allotropicas que sei domenis d'existéncia son representats dins lo diagrama de fasa çai sota. Existís tanben a l'estat amòrf.
A la pression atmosferica (e fins a una pression d'aperaquí 0,2 GPa o 2000 bar), lei moleculas d'aiga dau glaç ordinari forman una estructura cristallina segon un malhum exagonau (a = 4,52 Å, c = 7,37 Å), que son estabilitat es assegurada per de liasons idrogèn ; aquela varietat allotropica es nomenada « glaç 1h » o « glaç Ih » (h per [h]exagonau). Aquela estructura presenta una febla compacitat, e la densitat dau glaç ordinari es inferiora a aquela de l'aiga liquida (917 kg⋅m-3 per de glaç pur a 0 °C, a la pression atmosferica normala) : lo glaç flòta subre l'aiga.
Aiçò explica que la temperatura dau ponch de fusion dau glaç ordinari baisse quand creis la pression (es una anomalia : en generau, lei temperaturas de fusion creisson amb la pression) fins a un minimum de −22 °C (cf. lo diagrama de fasa) per una pression d'aperaquí 0,2 GPa (aicí comença lo domeni dau glaç III).
En foncion dei condicions de temperatura e de pression, lo glaç pòt adoptar d'autreis estructuras cristallinas, generalament pus compactas que lo glaç ordinari ; d'unei d'aquelei varietats de glaç se pòdon trobar dins lei condicions extrèmas que rèinan a la superfícia d'autrei planetas, o de satellits, dau Sistèma Solar :
- glaç Ic (temperatura bassa, cubica de fàcias centradas, densitat aproximativa 0,9) ;
- glaç II (temperatura bassa, ortorombica centrada, densitat aproximativa 1,2) ;
- glaç III o Iii (temperatura bassa, tetragonala, densitat aproximativa 1,1) ;
- glaç V (auta pression, temperatura bassa, monoclinica de basa centrada, densitat aproximativa 1,2) ;
- glaç VI (auta pression, temperatura bassa, tetragonala, densitat aproximativa 1,3) ;
- glaç VII (auta temperatura, auta pression, cubica simpla, densitat aproximativa 1,7) ;
- glaç VIII (auta pression, tetragonala centrada, densitat aproximativa 1,6) ;
- glaç IX (auta pression, tetragonala, densitat aproximativa 1,2) ;
- glaç XII (auta pression, temperatura bassa, tetragonala, densitat aproximativa 1,3) ;
- glaç XIII (obtengut a 130 K e 0,5 GPa) ;
- glaç XIV (obtengut a 118 K e 1,2 GPa).
Proprietats fisicas dau glaç ordinari (Ih)[modificar | modificar la font]
La massa volumica dau glaç es de 917 kg/m3 a 0 °C, e son coeficient de dilatacion lineara es aperaquí 9·10-5/K, totjorn a 0 °C.
Proprietats mecanicas[modificar | modificar la font]
Lo coeficient de dilatacion lineara dau glaç es aperaquí 9·10-5/K a 0 °C. La compressibilitat dau glaç es de l'òrdre de 12·10-12/Pa.
Lo limit d'elasticitat dau glaç varia que non sai segon la qualitat dau glaç utilizat : 10 kPa per lo glaç de glacier, 60 kPa per de glaç artificiau.
Lei valors admesas per lo modul d'Young dau glaç son compresas entre 2500 MPa e 3000 MPa.
Son limit de plasticitat es de 3,5 MPa (en compression) ; lo repòrt limit de plasticitat/limit d'elasticitat dau glaç se plaça entre lei pus grands de totei lei solids coneguts (aperaquí 2 per l'acier, e fins a 10 per lo fèrre doç).
Proprietats termicas[modificar | modificar la font]
A 0 °C, la calor latenta de fusion dau glaç es de 333 kJ/kg e sa calor massica es de 2,06 kJ·kg-1·K-1 ; aquesta es que la mitat de la calor massica de l'aiga a 0 °C (4,217 kJ·kg-1·K-1), e varia quasi linearament en foncion de la temperatura (+0,17%/K).
La conductivitat termica dau glaç es de 2,1 W·m-1·K-1 a 0 °C, e aumenta quand la temperatura descreis (coeficient de variacion de l'òrdre de −0,57%/K) ; es donc totjorn ben superiora a la conductivitat termica de l'aiga a 0 °C, egala a 0,55 W·m-1·K-1.
Glaç a temperatura ambienta[modificar | modificar la font]
En 2005, la còla coreana de Heon Kang, de l'Universitat de Seol, a pogut obtenir un glaç d'aiga a temperatura ambienta (20 °C). Per aquò faire, s'aplica un camp electric entre la poncha d'un microscòpi d'efècte tunèl e una superfícia d'aur, ont se dispausa una pellicula d'aiga liquida que son espessor es de l'òrdre dau nanomètre.
Dins aquela experiéncia, l'aiga se transforma en glaç car lei dipòls dei moleculas d'aiga s'alinhan sus lo camp electric. L'intensitat dau camp electric ont aqueu cambiament apareis (106 V·m-1) es mila còps mens importanta que çò qu'èra predich per lei modèls.
Maugrat l'espessor fòrça febla dau jaç d'aiga utilizat, aqueu fenomèn poiriá, d'après leis autors, intervenir au dintre de nívols de chavana o de microfendilhas de ròcas, e mai dins d'equipaments nanotecnologics.
Mesclas[modificar | modificar la font]
Fusion eutectica[modificar | modificar la font]
D'ivèrn, se sala lei rotas per far fondre lo glaç. En fach, es pas lo glaç que se fond, mai un eutectic glaç-sau (la sau utilizada es pas constituida de clorur de sòdi pur, mai lo paragraf que sèc balha una explicacion simplificada dau fenomèn).
Quand la sau NaCl (Na+, Cl-) intra en contacte amb lo glaç, leis ions s'asegan a l'entorn dei moleculas d'aiga, que son polaras (H2δ+, Oδ-) e vènon formar un compausat (H2O).(NaCl) ; aqueu reasegatge exigís solament de pichons movements deis atòms, e se fa donc en fasa solida. Quand se respècta lei proporcions exactas (siá aperaquí 22 % de sau en massa), la mescla se compòrta coma un produch pur, qualificat d'« eutectic ». La temperatura de fusion d'aquel eutectic aiga-NaCl es aperaquí −21 °C.
Lo diagrama de fasa seguent representa la temperatura de fusion de la mescla en foncion de la proporcion aiga/sau.
Ansin, per de taus de sau inferiors a la proporcion de l'eutectic, s'obtèn una mescla aiga+eutectic que se fond a una temperatura superiora a −21 °C. Per de taus de sau superiors a aquela proporcion, s'obtèn una mescla sau+eutectic que se fond tanben a una temperatura pus auta.
Lo reasegatge aiga+sau → eutectic se pòt faire qu'ai ponchs de contacte entre lei cristaus de glaç e de sau, donc a la superfícia dau glaç. Ansin, i a formacion d'un jaç superficiau d'eutectic que se fond (se la temperatura es superiora a −21 °C) ; coma la sau es en subresaturacion, se dissòuv dins l'eutectic fondut, e pòt reagir amb lo glaç que se tròba sota la pellicula liquida. Lo fenomèn se propaga donc, fins que l'aiga o la sau defaute per formar un novèl eutectic.
En teoria, seriá donc possible de prevenir la formacion de glaç fins a −21 °C; mai en fach, es impossible de dosar la quantitat de sau que fau metre.
Istòria[modificar | modificar la font]
Lei pus ancianei bastissas conegudas qu'an servit per conservar lo glaç datan de 4000 ans e se tròban en Mesopotamia. Son de construccions de tèrra de forma conica invertida.
Autreis accepcions[modificar | modificar la font]
Lo mot de glaç designa tanben :
- l'estat solid dau dioxid de carbòni, dins l'expression de glaç carbonic
- en construccion mecanica, lo glaç designa una pèça de distribucion de fluid de certanei pompas o certans motors idraulics.
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Referéncias[modificar | modificar la font]
- Eun-Mi Choi, Young-Hwan Yoon, Sangyoub Lee, Heon Kang, Freezing Transition of Interfacial Water at Room Temperature under Electric Fields, Physical Review Letters, n°95, aost de 2005.


c: text/html

text:
Quina vidassa !
Un conte d’Ives Roques
Illustrat per Marc Audegond
I a de còps de títols que se jògan de nautres. Es qu’aicí, maugrat totas las aparéncias es pas de l’istòria d’un can que n’es question, mas puslèu de la d’una pichona familha qu’a penjat son cremalh sus l’esquina d’un can.
Dempuèi lo maridatge, la familha nièra demòra sus una canicha blanca naneta sonada Calina. Mas quand Mamà nièra balhèt jorn a dotze pichonas nièras ; l’ostal foguèt lèu tròp pichon.
« De cans en canhòts, de canhòts en gosses e de gosses en chins, lo paire nièra cerquèt e trobèt »
La mudada « d’apartament » èra estada plan planificada, cadun deviá sautar au moment que los dos cans se fasián de catimèlas en se niflejant del cap al cuol. Mas malurosament, Joanòt, lo pichon darrièr de la familha se prenguèt dins un rambolh de borra e tombèt pel sòl…
Se trapèt solet, desseparat de sa familha e complètament desvariat en plen mitan d’aquel immense jardin public. Mas urosament per el, tres formigas l’ausiguèron plorar e li prepausèron lor ajuda.
De lor costat, lo demai de la familha es pas tanpauc au cap de lors aventuras, lor novèl ostal, se tròba que Brutus es un can de caçaire… E la polida còla partís sens o causir far trempeta dins Solonha…
Alara que Joaneta la pichona darrièra, que capitèt pas tanpauc la mudason, demorèt sus l’esquina de Calina, descobrís las jòias e las paurs d’un viatge en plena mar…
D’aventuras en aventuras seguissèm la familha nièra que viu maugrat la vida que d’unes dison « vida de can » : Quina vidassa !
Un libre risolièr de legir en occitan tant coma en francés e que los pichons auràn tanben lo plaser de poder coloriar.
Libre de coloriar
Version bilingue occitan-francés
Edicion IEO Lengadòc
60 paginas
Prètz : 12€

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Era darrèra setmana mos dèishe un sentiment que barrege era impoténcia e era misericòrdia dauant dera mòrt accidentau -era mòrt tostemp mos semble accidentau, broma macabra…- des cinc trabalhadors que pujauen per Salient entà survelhar era seguretat des persones contra es lauegi e despreniments enes montanhes. Cinc persones d’orígens ben disparions qu’an amassat eth sòn punt finau en Aran. Era montanha drevelhe ua fascinacion dificila de resistir, mès amague es risques mès dangesori e brutaus. Autentic desafiament, eth capinaut d’un tuc ei immisericòrde.
Like this:
Like Cargament...


text:
1920
Aquesta pagina concernís l'an 1920 del calendièr gregorian.
Somari
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
Provença[modificar | modificar la font]
En Marselha, una pichona epidemia de pèsta faguèt un quarantenau de mòrts dins un quartier popular. Pasmens, l'epidemia foguèt rapidament contenguda. A l'ora d'ara, es la darriera epidemia d'aquela malautiá en Occitània.
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
- 22 de junh - Grècia ataca las tropas de Turquia.
Belgica[modificar | modificar la font]
Extension dau drech de vòte ai fremas per leis eleccions comunalas (→ 1948 per l'extension a totei leis eleccions).
Reiaume Unit[modificar | modificar la font]
Bechuanaland[1][modificar | modificar la font]
Creacion de dos conseus consultatius representant leis Africans e leis Europèus.
America[modificar | modificar la font]
Mexic[modificar | modificar la font]
Somission de Pancho Villa e fin de la Revolucion Mexicana. En Mexico, lo president Carranza assaièt de reprodurre lo modèl instaurat per Diaz mai Obregón obtenguèt lo sostèn dei captaus dau nòrd, dei sindicats obriers e de Pancho Villa. Ansin, quand Carranza ordonèt l'arrestacion de son ancian aliat, se turtèt a una oposicion fòrta que formèt una « armada liberala constitucionala » poderosa. Deguèt alora abandonar Mexico avans d'èsser assassinat sus lo camin de Veracruz.
Lei venceires prenguèron lo poder sota l'autoritat d'Obregón elegit president dins lo corrent de setembre. Formèron un ret gropant captaus tradicionaus, caps de sindicats ò de gropaments de païsans, oficièrs superiors de l'armada e caps politics. Aquò permetèt au regime novèu d'enquadrar la populacion d'un biais eficaç. Per completar aqueu sistèma, una ideologia novèla enaurant lei culturas indianas e mestissas, la gèsta revolucionària e desvalorant lo periòde coloniau. Ansin, la guèrra civila s'acabèt après 10 annadas de combat aguent entraïnat la mòrt d'au mens un milion de personas (sus una populacion estimada a 14 milions en 1910).
Arts[modificar | modificar la font]
Literatura[modificar | modificar la font]
Publicacion dau roman Nosautres de l'escrivan rus Ievgueni Zamiatine (1884-1937). Depinta la vida d'un èsser uman dau futur dich D-503 que participa a la construccion dau vaissèu espaciau destinat a convertir per fòrça lei civilizacions extraterrestres au bonur descubèrt per l'Estat Unic. Premiera còntra-utopia literària, aqueu libre aguèt una influéncia importanta sus lo desvolopament de la sciéncia-ficcion.
Sciéncias e tecnicas[modificar | modificar la font]
Economia[modificar | modificar la font]
Naissenças[modificar | modificar la font]
- 9 de genièr - João Cabral de Melo Neto, diplomatic e poèta brasilièr (m. 1999)
- 9 de genièr - Clive Dunn, actor britanic (m. 2012)
- 10 de genièr - Roberto Marcelo Levingston, president d'Argentina
- 19 de genièr - Javier Pérez de Cuéllar, secretari general de l'ONU
- 20 de genièr - Isaac Asimov, escrivan rus (m. 1992)
- 20 de genièr - Federico Fellini, realizator italian (m. 1993)
- 20 de genièr - DeForest Kelley, actor american (m. 1999)
- 8 de febrièr - Lana Turner, actritz americana (m. 1995)
- 12 de febrièr - Pran, actor indian (m. 2013)
- 22 de febrièr - Max Felip Delavoët, poèta provençal (m. 1990)
- 26 de febrièr - Hilmar Baunsgaard, primièr ministre de Danemarc (m. 1989)
- 29 de febrièr - James Mitchell, actor american (m. 2010)
- 5 de març - Juan José Torres González, president de Bolivia (m. 1976)
- 10 de març - Boris Vian, escrivan, cantaire e musician francés (m. 1959)
- 11 de març - Nicolaas Bloembergen, fisician neerlandés-american, Prèmi Nobel
- 14 de març - Hank Ketcham, dessenhaire american (Dennis the Menace) (m. 2001)
- 15 de març - Edward Donnall Thomas, mètge american, Prèmi Nobel (m. 2012)
- 17 de març - Sheikh Mujibur Rahman, president de Bangladèsh (m. 1975)
- 1 d'abril - Toshiro Mifune, actor japonés (m. 1997)
- 5 d'abril - Barend Biesheuvel, primièr ministre dels Païses Basses (m. 2001)
- 6 d'abril - Edmond Henri Fischer, bioquimista soís-american, Prèmi Nobel de Fisiologia o Medecina
- 7 d'abril - Ravi Shankar, musician indian (m. 2012)
- 8 d'abril - Carmen McRae, cantaira americana (m. 1994)
- 15 d'abril - Richard von Weizsäcker, president d'Alemanha
- 6 de mai - Kamisese Mara, president e primièr ministre de las Fiji (m. 2004)
- 15 de mai - Michel Audiard, realizator francés (m. 1985)
- 15 de mai - Edward Donnall Thomas, mètge american, Prèmi Nobel (m. 2012)
- 18 de mai - Karol Wojtyla, lo papa Joan Pau II (m. 2005)
- 26 de mai - Peggy Lee, cantaira americana (m. 2002)
- 29 de mai - John Harsanyi, economista ongrés-american, Prèmi Nobel (m. 2000)
- 30 de mai - Antoni Maria Badia i Margarit, lingüista catalan (m. 2014)
- 11 de junh - Rei Mahendra de Nepal (m. 1972)
- 15 de junh - Alberto Sordi, actor italian (m. 2003)
- 16 de junh - José López Portillo, president de Mexic (m. 2004)
- 17 de junh - François Jacob, biològ francés, Prèmi Nobel (m. 2013)
- 17 de junh - Setsuko Hara, actritz de cinèma japonesa
- 19 de junh - Xalbador, cantaire basc (m. 1976)
- 1 de julhet - Fèlix Castanh, escrivan occitan (m. 2001)
- 5 de julhet - Rafael Alonso, actor de cinéma e teatre espanhòl (m. 1998)
- 10 de julhet - Owen Chamberlain, fisician american, Prèmi Nobel (m. 2006)
- 11 de julhet - Yul Brynner, actor rus-american (m. 1985)
- 21 de julhet - Isaac Stern, violonista ucrainés (m. 2001)
- 23 de julhet - Amália Rodrigues, cantaira portuguesa (m. 1999)
- 25 de julhet - Rosalind Franklin, bioquimista britanica (m. 1958)
- 4 d'agost - Helen Thomas, jornalista e escrivana americana (m. 2013)
- 16 d'agost - Charles Bukowski, escrivan e poèta american (m. 1994)
- 17 d'agost - Maureen O'Hara, actritz e cantaira irlandesa
- 22 d'agost - Ray Bradbury, escrivan american (m. 2012)
- 22 d'agost - Denton Cooley, mètge american
- 26 d'agost - Prem Tinsulanonda, primièr ministre de Tailàndia
- 29 d'agost - Charlie Parker, musician american (m. 1955)
- 14 de setembre - Lawrence Klein, economista american, Prèmi Nobel (m. 2013)
- 23 de setembre - Alexandre Arotonian, compositor armenian (m. 2012)
- 23 de setembre - Mickey Rooney, actor de cinèma american (m. 2014)
- 24 de setembre - Ovadia Yosèf, rabin ultraortodòxe israelian (m. 2013)
- 29 de setembre - Peter Dennis Mitchell, quimista anglés, Prèmi Nobel (m. 1992)
- 1 d'octobre - Walter Matthau, actor american (m. 2000)
- 2 d'octobre - Giuseppe Colombo, engenhaire italian (m. 1984)
- 15 d'octobre - Mario Puzo, escrivan american (m. 1999)
- 17 d'octobre - Montgomery Clift, actor american (m. 1966)
- 20 d'octobre - Janet Jagan, presidenta e primièra ministra de Guyana (m. 2009)
- 22 d'octobre - Timothy Leary, escrivan e psicològ american (m. 1996)
- 23 d'octobre - Gianni Rodari, escrivan italian (m. 1980)
- 29 d'octobre - Baruj Benacerraf, immunologista veneçolan, Prèmi Nobel (m. 2011)
- 5 de novembre - Douglass North, economista american, Prèmi Nobel
- 8 de novembre - Jorge Pacheco Areco, president d'Uruguai (m. 1998)
- 11 de novembre - Roy Jenkins, president de la Comission Europèa (m. 2003)
- 19 de novembre - Gene Tierney, actritz americana (m. 1991)
- 23 de novembre - Paul Celan, poèta alemand (m. 1970)
- 25 de novembre - Ricardo Montalbán, actor mexican (m. 2009)
- 1 de decembre - Le Duc Anh, president de Vietnam
- 6 de decembre - George Porter, quimista britanic, Prèmi Nobel (m. 2002)
- 6 de decembre - Dave Brubeck, pianista e compositor de jazz american (m. 2012)
- 9 de decembre - Carlo Azeglio Ciampi, primièr ministre e president d'Itàlia
- 9 de decembre - Clarice Lispector, escrivana ucraïnesa-brasilièra (m. 1977)
- 11 de decembre - Joan Bodon, escrivan occitan (m. 1975)
- 13 de decembre - Kaysone Phomvihane, president de Laos (m. 1992)
- 20 de decembre - Väinö Linna, escrivan finés (m. 1992)
- 21 de decembre - Adele Goldstine, matematiciana e programadora americana (m. 1964)
- 29 de decembre - Josefa Iloilovatu, president de las Fiji (m. 2011)
- Pèire Lagarda, escrivan occitan (m. 1992)
- Marcèu Petit, abat occitan (m. 2008)
Decèsses[modificar | modificar la font]
- 4 de genièr - Benito Pérez Galdós, escrivan espanhòl (n. 1843)
- 7 de genièr - Edmund Barton, primièr ministre d'Austràlia (n. 1849)
- 24 de genièr - Amedeo Modigliani, pintor e esculptor italian (n. 1884)
- 20 de febrièr - Robert Peary, almiral american (n. 1856)
- 12 d'abril - Teresa de los Andes, santa catolica (n. 1900)
- 26 d'abril - Srinivasa Ramanujan, matematician indian (n. 1887)
- 21 de mai - Venustiano Carranza, president de Mexic (n. 1859)
- 13 de junh - Essad Pasha, primièr ministre d'Albania (n. 1863)
- 14 de junh - Max Weber, economista e sociològ alemand (n. 1864)
- 14 de junh - Benigno Ferreira, president de Paraguai (n. 1846)
- 1 de julhet - Delfim Moreira, president de Brasil (n. 1868)
- 22 d'agost - Anders Zorn, pintor suedés (n. 1860)
- 29 d'agost - Pablo Arosemena Alba, president de Panamà (n. 1836)
- 25 d'octobre - Rei Alexandre I de Grècia (n. 1893)
- 8 de novembre - Abraham Kuyper, primièr ministre dels Païses Basses (n. 1837)
- 24 de novembre - Benigno Ferreira, president de Paraguai (n. 1846)
- Norman Lockyer, astronòm britanic.
- Conrad Wahn, arquitècte alemand (n. 1851)
Prèmi Nobel[modificar | modificar la font]
- Prèmi Nobel de Fisica : Charles Edouard Guillaume
- Prèmi Nobel de Quimia : Walther Hermann Nernst
- Prèmi Nobel de Fisiologia o Medecina : Schack August Steenberg Krogh
- Prèmi Nobel de Literatura : Knut Hamsun
- Prèmi Nobel de la Patz : Léon Victor Auguste Bourgeois
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Protectorat britanic establit en 1885. Es a l'origina dau Botswana modèrne.


text:
Dempuèi la fin de l'esplechacion del Concorde per la companhiá aeriana Air France cap d'avion civil pòt pas viatjar a una velocitat superiora a la del son.
Qualques constructors son a assajar de tornar aviudar aquel mejan de transpòrt, coma per exemple la societat Boom que prevei de far Londre-Nòva Yòrk en 3h15 a Mach 2,2 o Spike Aerospace.
Mas un dels actors essencials de la recèrca dins aquel domèni, la NASA, es tanben dins la corsa e prepara amb l'ajuda de Lockheed Martin la construcion d'un avion supersonic d'ensag, lo LBFD per Low-Boom Flight Demonstrator.
L'aprelh long de mai de 28 mètres serà utilizat per testar las tecnologias necitas per limitar lo bang sonòr que caracteriza aquel tipe d'avion. Aquel bang representa una empacha per l'utilizacion commerciala civila d'un aeornef de transpòrt.
Lo primièr vòl es previst per 2021. Lo LBFD deuriá anar a Mach 1,4 a una altituda d'environ 16 000 mètres.


text:
Mès de 700 participaires ena Trail Vielha-Molières
Eth pròplèu dissabte 15 de juriòl se celebrarà era prumèra edicion dera Trail Vielha-Molières 3010, damb dus recorreguts: ua maraton de 40 km e 4.000 de desnivèu positiu; e ua mieja maraton de 21 km e 1.600 mètros de desnivèu.
Eth pròplèu dissabte 15 de juriòl se celebrarà era prumèra edicion dera Trail Vielha-Molières 3010, damb dus recorreguts: ua maraton de 40 km e 4.000 de desnivèu positiu; e ua mieja maraton de 21 km e 1.600 mètros de desnivèu. Era Maraton corone eth Tuc de Molières, tet dera Val d’Aran, de 3010 mètros.
Quate cents corredors s'afrontaràn ara Maraton mès nauta, e probablaments mès dura, deth tot eth Pirenèu, pera relacion de desnivèu e km (1.000 mètros de desnivèu cada 10 km). Es inscripcions entà participar ena Maraton s'agotèren hè 3 mesi, e es dera Mieja Maraton hè un mes. Ena pròva particiaràn corredors de naut nivèu, coma Gemma Arenas (Campiona d'Espanha de Trail 2017), Marc Pinsach, Toti Bes, Antonio Alcalde e Maria Beringues entre d'auti. Es participaires provien de tota Espanha e de 5 païsi diuèrsi. Mès de 60 volontaris sajaràn qu'es pròves se desvolòpen damb es garanties de seguretat de besonh. Mès de 7.000 litres de liquids seràn transportadi en elicoptèr ena montanha coma part des avituallaments des corredors.
Era gessuda dera Maraton se realizarà ena Plaça dera Glèisa de Vielha entàs 6:30 deth maitin, e entàs 9:00 era dera Mieja Maraton. Se demore qu'eth prumèr corredor dera Maraton arribe ena madeisha plaça de Vielha dempús de 7 ores ena montanha, çò que demòstre era duretat dera pròva. Era Trail Vielha-Molières ei organizada peth Centre Trail Val d’Aran, eth Club Excursionista d’Aran e er Ajuntament de Vielha. Compde damb era collaboracion deth Conselh Generau d’Aran, Torisme Val d’Aran e es Volentaris Val d’Aran.
Barrament de carrèrs damb motiu dera Trail Vielha – Molières 3010
13 de junhsèga:
- Plaça Coto Marzo
14 de junhsèga:
- Plaça Coto Marzo
- Carrèr Sarriulèra
15 de junhsèga:
*Pendent tot eth dia:
- Plaça Coto Marzo
- Carrèr Sarriulèra
- Plaça Espanha
De 6:10 ores a 6:40 ores e 8:40 ores a 9:10 ores: Avda. Castièro e Pas d’Arró enquia C/ Querimònia
De 6:25 ores a 6:40 ores e 8:55 ores a 9:10 ores: Rotonda tùnel de Vielha N-230
Activitats programades ena Plaça dera Glèisa:
6:30 ores Gessuda Maraton Vielha Molieres 3010
9:00 ores Gessuda Media Maraton Montpius
21:00 ores Entrega de prèmis


text:
Roxelana
Roxelana, (1506 - 1558), aperada Hürrem en Turquia, ei la hemna deu sultan Soliman lo Magnific.
Istòria[modificar | modificar la font]
Vaduda en Galicia (actuala Ucraïna), Roxelana ei raubada per soldats Tatars e miada dinc a Istambol en tant qu'esclau. A Istambol, ei causida per har partida deu harem deu sultan. Vad la favorita de Soliman e s'arantja per estar reconeguda coma sola esposa legitima. Balha cinq mainats au sultan, dont Selim II, lo son sucessor, en 1524.
Roxelana ei la purmèra esclava a vader sultana de l'Empèri Otoman. A una influéncia considerabla sus la politica estrangèra de Soliman. Tanben s'engatja dens grans tribalhs, en fondar una mosquèa, escòlas coranicas e un espitau per hemnas.
Se moreish au palais de Topkapi lo 18 d'abriu de 1558 e ei enterrada dens un mausolèu de la vila. A inspirat numerós artistas per pèças de teatre, romans, operàs.


text:
Comence era pretemporada des equipes de fotbòl ena Val d’Aran
Dempús deth viatge en Indonesia e deth partit deuant era seleccion Sub-19, era plantilha der Espanyol B a iniciat era dusau etapa dera sua preparacion.
Era Val d’Aran acuelherà un ostiu mès es "stages" de pretemporada d'equipes de fotbòl de naut nivèu, coma ei eth cas deth RCD Espanyol B e femenin; Lleida Esportiu e eth Toulouse FC.
Es prumèrs en arribar ara Val d’Aran aguest ostiu an estat es integrants dera equipa filiau deth RCD Espanyol, qu'an començat era preparacion dera sason aguest deluns 17 de juriòl enquiath dia 20. Mès tard serà eth torn deth Lleida Esportiu, que demorarà ena Val d’Aran des deth dimenge 23 de juriòl enquiath dia 28.
Dempús deth viatge en Indonesia e deth partit deuant era seleccion Sub-19, era plantilha der Espanyol B a iniciat era dusau etapa dera sua preparacion. Era equipa qu'entrene David Gallego serà concentrat ena Val d’Aran enquiath pròplèu diuendres 21 de juriòl.
Era equipa siguec arrecebuda ager en Conselh Generau d’Aran peth vicesindic, Luís Carlos Medina, que destaquèc era fidelitat deth RCD Espanyol damb era Val d’Aran enes sòns stages de pretemporada. Eth vicesindic d’Aran, remerquèc qu'era preséncia d'equipes d'elèit de quinsevolh disciplina esportiua que sigue pendent era pretemporada ena Val d’Aran ei ua campanha fòrça potenta de promocion.
Per d'auta part, eth Lleida Esportiu pendent eth sòn stage ena Val d’Aran disputarà dus partits amistosi en camp de fotbòl de Garòs (Naut Aran), a on s'afrontarà eth dia 26 de juriòl ath Club de Fotbòl Tremp e eth dia 28 a ua seleccion dera Val d'Aran.


text:
1522
Cronologia mensuala:
Gen - Feb - Mar - Abr - Mai - Junh
Julh - Ago - Set - Oct - Nov - Dec
Cronologias tematicas:
Literatura - Musica - Sciéncia - Espòrt
Aquesta pagina concernís l'an 1522 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Empèri Otoman[modificar | modificar la font]
Conquista de Ròdes, darriera fortalessa deis òrdres militars crosats en Mediterranèa Orientala, après un sètge saunós dau 26 de junh au 22 de decembre. Un acòrd foguèt negociat ambé lei chivaliers subrevivents. Soliman acceptèt de lei laissar partir en cambi de l'evacuacion de totei leis illas encara ocupats dins Dodecanès.
America[modificar | modificar la font]
Reiaume Tarasc[modificar | modificar la font]
Acomençament de la campanha espanhòla prepara en 1521 còntra lei Tarascs. Menada per lo conquistador Cristóbal de Olid, leis Espanhòus agantèron la capitala Tzintzuntzan sensa resisténcia. Afeblits per la vairòla e lo senepion, lei Tarascs chausiguèron de negociar e un acòrd foguèt finalament trobat ambé lo jove cazonci Tangáxuan II. Tangáxuan acceptèt la senhoriá deis Espanhòus, lo pagament d'un tribut a Hernán Cortés, l'intrada de missionaris crestians sus son territòri. De mai, se convertiguèt oficialament au cristianisme. En cambi, gardèt una autonòmia larga dins la gestion deis afaires dau Reiaume e demorèt de facto lo cap dau Reiaume Tarasc.
Civilizacion zapotèca[modificar | modificar la font]
Acomençament d'una campanha espanhòla per sometre lei Zapotècs que resistiguèron amb acarnament fins a 1527.
Arts[modificar | modificar la font]
Sciéncias e tecnicas[modificar | modificar la font]
Geografia[modificar | modificar la font]
Lo retorn dei subrevivents de l'expedicion Magellan, dirigits per lo capitani Juan Sebastián Elcano (1476-1526), demostrèt la natura redona de la Tèrra.


text:
Champanhac lo Velh
Champanhac lo Velh[1] (oficialament en francés Champagnac-le-Vieux) z-es una comuna occitana, situada dins lo departament del Naut Léger e la region d'Auvèrnhe.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Pòbles fortificats e fòrça reiala dels Monts del Livradois.
E mai se nom del vilatge sembla venir tot drech de l'antiquitat tardana, cap de descobèrta archéologique importanta pòt pas encara testificar lo étymologie gallo-romaine del nom. Malgrat aiçò, Los tegula amassadas jos un arbre son pas pas dénuées d'interès.
Risi en bòsc, dins tèrras agricòlas e en pâtures, una pichona comunitat s'es largament desvolopada al cors del Mejan Age. La glèisa de Campagnaco èra en dependent del capítol de Brioude. Lo sieu cartulaire ne liura una primièra mencion entre 936 e 983.
- La glèisa
La glèisa paroissiale Sant-Pierre es un ancià prieuré #que dépendait dempuèi 1154 del abbaye de la Cadièra-Dieu. Abans 1359, aquel prieuré i aviá jonch amb aqueles de Sant-Urcize e de Champagnat-lo-Jove al hôstellerie. Fortificat A Modèl:La s- de contunh de nòu refortilhat a Modèl:La s-, e mai se remanié la bastissa actuala conserva unas parts romane originelle.
- Lo Fòrt
A una situacion privilegiada près de vias viàrias, dempuèi la Sègle Modèl:S mini-Modèl:Verificacion sègle e surement abans, existís un element fortificat a Champagnac. Rapidament, lo desvolopament de la pichona aglomeracion #que @entraver sus la seguretat del ponch estrategic. Lo 29 de març de 1375, lo sénéchal de Auvergne demanda la demolicion de cèrts ostals en podent favorir la intrusion en la muralla.
De manièra versemblant lo castèl reial es tròp vengut exigus per conténer la populacion. Aital per se defendre dels atacs frequents de la guèrra de #cent ans, s'organiza lo auto-gestion. La pleta e la fortificació de la glèisa an refortilhat. Es solament en 1456 a la fin d'aquela #que Charles VII signe una autorizacion per édifier la fortificació del bourg.
- Los militas de Durbiat
Durbiac, 1155
Durbiat, 1372
l'an 1250, Bertrand, miles de Durbiat es vassal de Alphonse de Peitieus. Lududes ret d'en un autre luòc fau un omenatge pels e mai se possedís a Auzon. Aquel meteis Bertrand en 1267, se pòrta fiança per Bertrand De Auzon, egalament vassal del comte. A la meteissa epòca trobam de membres d'aquela familha al capítol de Brioude.
Qualques ligams estreches semblas #jónher aquela familha amb aquela de Auzon e aquela de las del Torn. En 1317, Joubert ven légataire de Bernard del Torn. Assistirà en 1320 al matrimòni d'un autre Bertrand del Torn amb Isabeau de Lévis.
En 1320, Dalmas de Durbiat possedís de bens a Escurolles.
Lo senhor de Durbiat, de St Eble (comuna de Mazeyrat-d'Aliar) e Villeveuve #estrénher convocat al ban de 1543[2].
Villages fortifiés et fort royal des Monts du Livradois.
Bien que nom du village semble venir tout droit de l'antiquité tardive, aucune découverte archéologique importante ne peut encore attester l'étymologie gallo-romaine du nom. Cependant, Les tegula retrouvées sous un arbre ne sont pas dénuées d'intérêt.
Riche en bois, en terres agricoles et en pâtures, une petite communauté s’est largement développée au cours du Moyen Age. La glèisa de Campagnaco était dépendante du chapitre de Brioude. Son cartulaire nous en livre une première mention entre 936 et 983.
- L'église
L'église paroissiale Saint-Pierre est un ancien prieuré qui dépendait depuis 1154 de l'abbaye de la Chaise-Dieu. Avant 1359, ce prieuré était uni avec ceux de Saint-Urcize et de Champagnat-le-Jeune à l'hôstellerie. Fortifié au Sègle Modèl:S mini-Modèl:Verificacion sègle puis de nouveau renforcé au Sègle Modèl:S mini-Modèl:Verificacion sègle, bien que remanié l'édifice actuel conserve une parties romane originelle.
- Le Fort
À une situation privilégiée près de voies routières, dès le Sègle Modèl:S mini-Modèl:Verificacion sègle et surement avant, il existe un élément fortifié à Champagnac. Rapidement, le développement de la petite agglomération qui entrave sur la sécurité du point stratégique. Le 29 mars 1375, le sénéchal d'Auvergne demande la démolition de certaines maisons pouvant favoriser l'intrusion dans la muraille.
Vraisemblablement le château royal est devenu trop exigus pour contenir la population. Ainsi pour se défendre des attaques fréquentes de la guerre de cent ans, s'organise l'auto-gestion. L'enclos et la fortification de l'église sont renforcés. C'est seulement en 1456 à la fin de celle-ci que Charles VII signe une autorisation pour édifier la fortification du bourg.
- Les milites de Durbiat
Durbiac, 1155
Durbiat, 1372
En 1250, Bertrand, miles de Durbiat est vassal d'Alphonse de Poitiers. Il lui rend d'ailleurs hommage pour les bien qu'il possède à Auzon. Ce même Bertrand en 1267, se porte caution pour Bertrand D'Auzon, également vassal du comte. À la même époque nous retrouvons des membres de cette famille au chapitre de Brioude.
Des liens étroits sembles unirent cette famille avec celle d'Auzon et celle des de la Tour. En 1317, Joubert devient légataire de Bernard de la Tour. Il assistera en 1320 au mariage d'un autre Bertrand de la Tour avec Isabeau de Lévis.
En 1320, Dalmas de Durbiat possède des biens à Escurolles.
Le seigneur de Durbiat, de St Eble (commune de Mazeyrat-d'Allier) et Villeveuve serra convoqué au ban de 1543[3].
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Luòcs, basa de donadas de toponimia occitana Comission Toponimica Occitana de l'Institut d'Estudis Occitans, IEO.
- ↑ Noms féodaux, pàg.377.-Baluse, Pàg.571-584.
- ↑ Noms féodaux, p.377.-Baluse, P.571-584.


text:
Liste des candidats de la 5ème circonscription - Somme
Les communes samariennes appartenant à la 5ème circonscription
Ablaincourt-Pressoir , Acheux-en-Amiénois , Aizecourt-le-Bas , Aizecourt-le-Haut , Albert , Allaines , Armancourt , Arquèves , Assevillers , Athies , Auchonvillers , Authie , Authuille , Aveluy , Balâtre , Barleux , Bayencourt , Bayonvillers , Bazentin , Beaucourt-sur-l'Ancre , Beaufort-en-Santerre , Beaumont-Hamel , Bécordel-Bécourt , Belloy-en-Santerre , Bernes , Berny-en-Santerre , Bertrancourt , Béthencourt-sur-Somme , Beuvraignes , Biaches , Biarre , Billancourt , Bouchavesnes-Bergen , Bouchoir , Bouvincourt-en-Vermandois , Bouzincourt , Bray-sur-Somme , Breuil , Brie , Brouchy , Buire-Courcelles , Buire-sur-l'Ancre , Bus-lès-Artois , Bussu , Buverchy , Caix , Cappy , Carnoy , Carrépuis , Cartigny , Cerisy , Champien , Chaulnes , La Chavatte , Chilly , Chipilly , Chuignes , Chuignolles , Cizancourt , Cléry-sur-Somme , Coigneux , Colincamps , Combles , Contalmaison , Courcelette , Courcelles-au-Bois , Crémery , Cressy-Omencourt , Croix-Moligneaux , Curchy , Curlu , Damery , Dancourt-Popincourt , Dernancourt , Devise , Doingt , Dompierre-Becquincourt , Douilly , Driencourt , L'Echelle-Saint-Aurin , Eclusier-Vaux , Englebelmer , Ennemain , Epehy , Epénancourt , Eppeville , Equancourt , Ercheu , Esmery-Hallon , Estrées-Deniécourt , Etalon , Eterpigny , Etinehem-Méricourt , Etricourt-Manancourt , Falvy , Fay , Feuillères , Fins , Flaucourt , Flers , Folies , Fonches-Fonchette , Fontaine-lès-Cappy , Forceville , Foucaucourt-en-Santerre , Fouquescourt , Framerville-Rainecourt , Fransart , Fresnes-Mazancourt , Fresnoy-lès-Roye , Fricourt , Frise , Ginchy , Goyencourt , Grandcourt , Grécourt , Gruny , Gueudecourt , Guillaucourt , Guillemont , Guyencourt-Saulcourt , Hallu , Ham , Hancourt , Harbonnières , Hardecourt-aux-Bois , Harponville , Hattencourt , Hédauville , Hem-Monacu , Herbécourt , Hérissart , Herleville , Herly , Hervilly , Hesbécourt , Heudicourt , Hombleux , Irles , Languevoisin-Quiquery , Laucourt , Laviéville , Léalvillers , Lesboeufs , Liancourt-Fosse , Licourt , Liéramont , Lihons , Longavesnes , Longueval , Louvencourt , Mailly-Maillet , Mametz , Marché-Allouarde , Marchélepot , Maricourt , Marieux , Marquaix , Matigny , Maucourt , Maurepas , Méaulte , Méharicourt , Méricourt-l'Abbé , Mesnil-Bruntel , Mesnil-en-Arrouaise , Mesnil-Martinsart , Mesnil-Saint-Nicaise , Millencourt , Miraumont , Misery , Moislains , Monchy-Lagache , Estrées-Mons , Montauban-de-Picardie , Morchain , Morcourt , Morlancourt , Moyencourt , Muille-Villette , Nesle , La Neuville-lès-Bray , Nurlu , Offoy , Ovillers-la-Boisselle , Pargny , Parvillers-le-Quesnoy , Péronne , Hypercourt , Poeuilly , Potte , Pozières , Proyart , Puchevillers , Punchy , Puzeaux , Pys , Quivières , Raincheval , Rancourt , Rethonvillers , Roiglise , Roisel , Ronssoy , Rosières-en-Santerre , Rouvroy-en-Santerre , Rouy-le-Grand , Rouy-le-Petit , Roye , Sailly-Laurette , Sailly-le-Sec , Sailly-Saillisel , Saint-Christ-Briost , Saint-Léger-lès-Authie , Saint-Mard , Sancourt , Senlis-le-Sec , Sorel , Soyécourt , Suzanne , Templeux-la-Fosse , Templeux-le-Guérard , Tertry , Thiepval , Thièvres , Tilloloy , Tincourt-Boucly , Toutencourt , Treux , Ugny-l'Equipée , Varennes , Vauchelles-lès-Authie , Vauvillers , Vermandovillers , Verpillières , Villecourt , Villers-Carbonnel , Villers-Faucon , Villers-lès-Roye , Ville-sur-Ancre , Voyennes , Vraignes-en-Vermandois , Vrély , Warvillers . Y ,
Tous les résultats des élections législatives 2017 du premier tour


text:
Étalia
L’Étalia ou ben l’Étalie (Italia en étalien) est un payis d’Eropa. La vela capitâla est Roma.
Somèro
- 1 G·eografia fesica
- 2 Toponimia et ètimologia
- 3 Histouère
- 3.1 Prèhistouère
- 3.2 L’Étalie prèromena
- 3.3 La Rèpublica romena
- 3.4 L’Empiro romen
- 3.5 Les pèriodes lombârda, bizantina et franca
- 3.6 Lo dèvelopament de les comenes
- 3.7 La fin du Moyen Âjo et la pèx de Lodi
- 3.8 La Rèpublica romena
- 3.9 Lo Risorgimento et l’unificacion de l’Étalie
- 3.10 Lo reyômo d’Étalie
- 3.11 La Rèpublica étalièna
- 4 Sociètât
- 5 Politica et administracion
- 6 Èconomia
- 7 Cultura
- 8 Pèrsonalitâts
- 9 Vêde avouéc
G·eografia fesica[changiér | changiér lo tèxto sôrsa]
Tèrritouèro[changiér | changiér lo tèxto sôrsa]
L’Étalie est na pèninsula encèrcllâye per la mar Mèditèrranê, drêt coment ses iles : les principâles sont la Sicila et la Sardègne. La couta du cuchient est bordâye per la mar Tirrènièna et cela du levant per la mar Adriatica. Tant qu’a la partia tèrrèstra de la bise, el est entorâye de les Ârpes avouéc la France u nord-ouèste, de la Suisse et de l’Ôtrich·e a la bise et de la Slovènie u nord-èste. Sa supèrficie est de 301 300 m² et sa longior dês la bise u mié-jorn est de 1 360 km. Los Apènins fôrmont na chêna de montagnes a son méten et sur sa longior.
Cllimat[changiér | changiér lo tèxto sôrsa]
Lo cllimat est mèditèrranèen por la pèninsula (hivèrn dox et humido, chôd-temps chôd et sèc), més sèc u mié-jorn et més frès avouéc l’hôtior. La plana du Pô a la bise est subtropicâla humida (hivèrn pletout frêd, chôd-temps chôd et humido).
Toponimia et ètimologia[changiér | changiér lo tèxto sôrsa]
Histouère[changiér | changiér lo tèxto sôrsa]
Prèhistouère[changiér | changiér lo tèxto sôrsa]
L’Étalie prèromena[changiér | changiér lo tèxto sôrsa]
La Rèpublica romena[changiér | changiér lo tèxto sôrsa]
Roma est étâye fondâye u VIIIémo siècllo dev. J.-C. (753 dev. J.-C. d’aprés la tradicion) u lât du Tibro, la reviére que travèrse l’Étalie centrâla. Roma ére na vela u méten du tèrritouèro des Latins que comenciêvont la conquéta de lors vesins desot lo govèrnament des rês de Roma.
U VIémo siècllo dev. J.-C., Roma vint na rèpublica (409 dev. J.-C. d’aprés la tradicion) et du IVémo tant qu’u IIIémo siècllo conquère la pèninsula étalièna, aprés les Guèrres samnites (343-290) por lo centro de l’Étalie pués la conquéta des tèrritouèros a la bise (avouéc la somission de les citâts-ètats ètrusques) et u mié-jorn (ples la Sicila) que s’achavone en 240 dev. J.-C..
U IIIémo siècllo, Roma afronte três côps Cartâge, la granta pouessience de la Mèditèrranê occidentâla. Roma rempôrte cetes guèrres, les três « Guèrres puniques », et sè fât mêtra de ceta partia de la Mèditèrranê et prend los tèrritouèros de son ènemia (en Africa de la Bise, en Hispanie et les Balèâres). Avouéc la victouère de les Guèrres de Macèdonie (215-168), pués de conquétes u levant et u cuchient, Roma contrôle quâsi tot lo bassin mèditèrranèen u Iér siècllo dev. J.-C..
Les tensions politiques ménont la rèpublica a la guèrra civila, aprés l’assassinat du dictator Julo Cèsâr lo 15 de mârs 44 dev. J.-C.. Son succèssor, Octâvo, est vencor d’Antouèno et Cllèopâtra : procllâme l’Empiro en 27 dev. J.-C. et vint lo premiér emperor desot lo nom d’Ôguste.
L’Empiro romen[changiér | changiér lo tèxto sôrsa]
Les pèriodes lombârda, bizantina et franca[changiér | changiér lo tèxto sôrsa]
Lo dèvelopament de les comenes[changiér | changiér lo tèxto sôrsa]
A partir de lo XI° s., lo fenomèno de les comenes concerne lo nord et lo centro de la pèninsula étalièna, et quârques vêles du sud. Lo nord et lo centro constituont lo "reyômo d'Étalia", que fat partia du Sant-Empiro Romen Germanico. Los emperors germanicos que se succèdont tâchiont de controlar cela règ·ion particuliére. Lo sud est sôt la dominacion de los Normands pués de los Anjou a partir de 1266, doves dinasties que frènont lo dèvelopament de les comenes per lyor politica unitèra.
A cela època, la dèmografia de les comenes ôgmente, et l'èconomia se dèvelope. De formes politiques aparèssont, avouéc de mag·istrats que sont en fonccion por un temps limita. Les comenes sont basâ utorn de la vêla et de son contado, tèrritouèro pèrifèrico. Châque comena se difèrencie de les ôtres per la crèacion d'una indentitât que lui est sina.
La fin du Moyen Âjo et la pèx de Lodi[changiér | changiér lo tèxto sôrsa]
...
La Rèpublica romena[changiér | changiér lo tèxto sôrsa]
Lo Risorgimento et l’unificacion de l’Étalie[changiér | changiér lo tèxto sôrsa]
Lo reyômo d’Étalie[changiér | changiér lo tèxto sôrsa]
La Rèpublica étalièna[changiér | changiér lo tèxto sôrsa]
Sociètât[changiér | changiér lo tèxto sôrsa]
Dèmografia[changiér | changiér lo tèxto sôrsa]
Populacion[changiér | changiér lo tèxto sôrsa]
Lenguoues[changiér | changiér lo tèxto sôrsa]
Religions[changiér | changiér lo tèxto sôrsa]
Èducacion[changiér | changiér lo tèxto sôrsa]
Mèdias[changiér | changiér lo tèxto sôrsa]
Politica et administracion[changiér | changiér lo tèxto sôrsa]
L’Étalie est divisâye en 20 règ·ions (regioni), 110 provinces (province) et 8 101 comènes (comuni).
Règ·ions[changiér | changiér lo tèxto sôrsa]
Èconomia[changiér | changiér lo tèxto sôrsa]
Cultura[changiér | changiér lo tèxto sôrsa]
Ârts[changiér | changiér lo tèxto sôrsa]
Endrêts et monuments[changiér | changiér lo tèxto sôrsa]
Bona chiéra[changiér | changiér lo tèxto sôrsa]
Sport[changiér | changiér lo tèxto sôrsa]
Pèrsonalitâts[changiér | changiér lo tèxto sôrsa]
Vêde avouéc[changiér | changiér lo tèxto sôrsa]
Articllos liyês[changiér | changiér lo tèxto sôrsa]
Lims de defôr[changiér | changiér lo tèxto sôrsa]
Notes et refèrences[changiér | changiér lo tèxto sôrsa]


text:
-150
Cronologia mensuala:
Gen - Feb - Mar - Abr - Mai - Junh
Julh - Ago - Set - Oct - Nov - Dec
Cronologias tematicas:
Literatura - Musica - Sciéncia - Espòrt
Aquesta pagina concernís l'an -150 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Esparta[modificar | modificar la font]
Après d'annadas de relacions pacificas, de tensions grèvas a la tèsta de la Liga Aquèa se transformèron en conflicte entre Esparta e leis Aquèus. Vencuts, leis Espartencs perdiguèron un milièr d'òmes e deguèron liurar d'ostatges.
Africa[modificar | modificar la font]
Cartage[modificar | modificar la font]
Ataca novèla dei Numides e mobilizacion novèla d'una armada cartaginesa sensa l'autorizacion romana. Pasmens, aquela fòrça foguèt anientada e lei Romans anavan utilizar aqueu pretèxte per declarar la Tresena Guèrra Punica.
Egipte[modificar | modificar la font]
Assaiant totjorn d'aprofichar lei trèbols intèrnes de l'Empèri Seleucid, lo faraon Ptolemèu VI prepausèt un maridatge entre sa filha e lo rèi seleucid usurpator Alexandre Ièr Balas. Pasmens, aquò mau foncionèt e Ptolemèu VI cambièt d'aliança en 148 av. J.C..
Asia[modificar | modificar la font]
China[modificar | modificar la font]
Perseguida dei luchas entre companhas e lei concubinas de l'emperaire qu'avián començat en 153 av. JC ambé la nominacion dau prince Liu Rong coma eiretier oficiau. D'efèct, dins lo corrent de l'annada, lei faccions ostilas a Liu Rong obtenguèron son remplaçament per lo prince Liu Che. Aquel eveniment entraïnèt la mòrt de la concubina Li e la concubina Wang Zhi, maire dau novèl eiretier oficiau, venguèt emperatritz. Pasmens, la cort demorèt trebolada per divèrsei conflictes saunós durant encara mai d'una annada (→ -148).


text:
Lo govèrn modifica lo calendièr de las vacanças escolaras per s’adaptar a las condicions climaticas.
Coma l’a fait remarcar Laurent Fabius, lo torisme montanhard patís dempuèi d’annadas de vacanças de printemps tròp tardièras per faire lo plen, vist l’ennevament e doncas las reservacions. Lo calendièr a venir ne tendrà compte.
Avèm interrogat la ministra de l’educacion Nina Ballòt del Carcin sus aquel sicut : « A l’ora d’ara, los 8% los mai rics de la populacion que prenon de vacanças a la nèu son preses en ostage per la majoritat, e aquò es pas suportable. N’i a qu’acaban lors vacanças de prima lo 9 de mai, çò qu’es fòrça tròp tard per de bonas condicions d’ennevament. Lo governament va prene de mesuras.
D’en primièr, la prima s’acabarà d’ora enlà lo 30 d’abrial per daissar plaça a l’estiu . Aital, i aurà pas pus de vacanças de prima al mes de mai.
Lo calendièr escolar, el, serà tornar vist. Totas las vacanças se prendràn en tres zònas, e seràn melhor repartidas per poder emplenar corrèctament las logacions a la nèu.
Las vacanças de Nadal començaràn lo 2 de genièr per la zòna A per s’acabar lo 14 de febrièr per la zòna C.
Las vacanças d’ivèrn seràn repartidas entre lo 15 de febrièr e lo 28 de mars.
Las vacanças de prima entre lo 28 de mars e lo primièr de mai.
De mai, lo ministre del torisme poirà autrejar una setmana fluctuanta suplementària per las grandas vilas, Paris, Bordèu, Tolosa, Marselha e Lion se l’enneviament en decembre o en mai o necessita. Aquesta setmana serà recuperada en 24 oras efectuadas de diluns de ser repartits sus l’annada.
Lo governament es atentiu a las demandas dels professionals, e demandarà a de ritmedelenfantològs reconeguts d’aprobar aquesta reforma per rassegurar los parents ».
Manaset a lo regret de vos informar que, per causa d’enneviament important, lo trabalh de sos jornalistes, totes partits dins las estacions d’esqui, risca d’èsser perturbat pendent qualque temps.


text:
Après la patafix, son tres novèls produits que se son mes al ròse : lo dentifrici, los clavèls e lo chocolat.
« Es tres còps mai car que lo dentifrici blanc, mas tant pis, es un solaç de me poder enfin fretar las dents », çò fisa Aurora, 27 ans. D’efièit, dempuèi una setmana, existís un dentifrici ròse, per que las femnas elas tanben ne pòscan utilizar.
Una autra entrepresa a ensajat de conquesir lo mercat femenin, es lo chocolatièr « Limp ». « Per nosautres, èra normal que las femnas ajan lo dreit de manjar de chocolat, elas tanben. Sèm fòrça estacats al principi d’egalitat dels sèxes », çò explica Alan Masset, son PDG.
Enfin, los clavèls « Arrieu » an eles tanben sortit una gamma per las femnas, mas aquí encontrèt pas la capitada esperada. « Es pas estonant », çò explica lo sociològ Timotèu Bras. « Los clavèls servisson mai que mai al bricolatge, e sabèm totes qu’aquò es una activitat d’òme. Ensajar de vendre de clavèls ròses èra perdut d’avança. Las femnas son pas prèstas a clavelar, encara. »
Aqueles exemples soslevèron fòrça interès dins lo mitan industrial, e se parla ja, segon nòstras informacions, d’escòtch, de juc de poma e de vièlas de ròdas ròses.


text:
Arquitectura
L'arquitectura, tèrme eissit del latin architectura, mot trach del grèc apxιtektwv (« perrièr en cap») de apxι (« cap-mèstre ») e tektwv («bastidor », « fustièr») designa una disciplina qu'associa art e sciéncia de bastir de bastiments terrèstres o navals, e d'estructuras.
Es un mestièr multidisciplinari que pòt pas far sens la filosofia, la sociopsicologia, lo drech o la politica car l'arquitècte es mai que mai lo conceptor de nòstre biais de viure e impausa sas causidas als usancièrs de las seunas construccions. Aquela disciplina se tracha de la construccion d'espacis (que siá de vilas, de bastiments, d'interiors, de païsatges, de mòbles, d'espacis virtuals...). D'un autre costat, designa tanben l'estudi e la classificacion de las construccions, que lor concepcion siá estada pensada o pas. La practica d'aqueste mestièr es codificada pels òrdres d'arquitèctes. Dins la màger part dels païses industrializats, lo títol d'arquitècte es limitat sonca als membres d'aqueles òrdres.
Per extension, lo tèrme d'arquitectura es tanben utilizat per designar la concepcion o l'acte de concepcion dels sistèmas complèxes, per exemple l'arquitectura logiciala e l'arquitectura informatica. Dins aquel cas se fa referéncia a l'estructura generala del sistèma.
Qualques arquitèctes modèrnes[modificar | modificar la font]
- Frank Lloyd Wright
- Le Corbusier
- Josep Lluís Sert
- Walter Gropius
- Alvar Aalto
- Carlos Raúl Villanueva
- Lúcio Costa
- Oscar Niemeyer
- Ieoh Ming Pei


text:
Es un pauc coma quand Calandreta es atacada a Montpelhièr per èstre egemonica per l’ensenhement de l’occitan ; aquí a Montpelhièr es una ataca politica, de l’esquèrra extremista e universitària.
E ben, l’ataca de la Libre Pensée lemosina contra Calandreta a Lemòtges es una ataca contra l’occitan tanben, tota la lenga. S’espèra mantunes comunicats occitanistas, d’occitanisme politic, per exemple del partit occitan per exemple, vist que lo secretariat es gaire elonhat de Lemòtges ; mas s’espèra mantuneas autras organizacion e benlèu una manifestacion aquí tanben, coma a Clarmont d’Auvernhe, mas sèm benlèu pus en temps electoral ; los comunicats seràn alara totas publicats dins Le Populaire, L’Écho du Centre, La Montagne, etc… e dins totas las estacions localas (Totem, RF, RTF, radio PAC, etc.).
Cal rassegurar J.-P Denanot e li donar la rason de l’ataca, es de nacional-expansionisme francés, son pel netejament lingüistic del territòri de dominacion imperiala e republicana parisenca. Es de nacionalisme d’agression, Claude Duneton auriá segurament trapar que la vòstra reaccion es pas pron fòrta ; aquel nacionalisme francés, el, l’a descrivut dins un libre Le monument, que vos conselhi de legir, mas cal pas èstre dins lo tristum… Lo nacionalisme francés a emplenat los monuments als mòrts de la vòstra region administrativa francesa. A la Libre Pensée li agrada los tempos de mòrts.
Senon, per entendre la Libre Pensée, cal se situar al sègle passat, lo libre Claude Duneton explica dins Parler Croquant coma la lnga lemosina es estada atacada ; la Libre Pensée es dins aquela dralha d’un Jules Ferry, que de lenga ne voliá qu’una, e que del pòble superior (lo francés) li aviá donat una rason, aquela d’educar los pòbles inferior que… parlávan patois !
E dire que lo Lemsoin es estat la tèrra qu’a vist nàisser una demanda politica de normalizacion de la lenga de l’administracion d’Aquitània, e qu’es devenguda la lenga del Trobadors ! La Libre Pensée es dins la dreita linha de l’excepcion francesa, l’ignorança.
-°-
-°-
i a un dessenh que circula sul net, me sembla que cal far una correccion politica rapida, e que conven plan dins la seguiida d’aquel bilhet. I a mantunes professors duberts (se lor podrà pas negar) politicament (tanpauc se lor negarà pas) que semblan pas imaginar que son los pionts del sistèma politic francés aplicat dins l'escòla.
Aquel dessenh lo fan circular mantunes regents occitanistas (lor cal pas negar que cal èstre militants per èstre dedins lo sistèma, a l’imatge de Fèlix-Marcel Castan dins lo PCf) ; me pensi personalament, i a tròp de professors dins l’occitanisme, cal dubrir a d’autras professions per aver una vision politica mai clara de l’occitanisme politic, e mai simplament per Occitània...


text:
L'amic Tederic, lo mèste de Gasconha.com
, qu'a decidit d'autrejar d'ara endavant estelas tà las comunas de Gasconha. Entà guanhar estelas, dinc a cinc tà ua comuna, que cau complir un o mei d'uns critèris fixats peu Tederic. Que son coma segueishen:
Que cau d'inscripcions en gascon dens las arruas, ne botar suu site wèb de la comuna, organizar ua hera annau deus produits locaus e regionaus, organizar vueita-solèrs deus bons, aver ua Banda, ua Calandreta, quilhar banèras gasconas
, organizar bessoatges dab las comunas d'Occitània o deu Bascoat, enterténguer lo patrimòni bastit, favorizar la convivialitat, los jòcs tradicionaus, la marcha de solaç, lo velo... .
Soi anat tà l'Isla de Baish (Gèrs), près Tolosa, entà véder dinc a quin punt tot aquò i èra present.
1- Las inscripcions en gascon
A l'Isla, que n'i a quauqu'uas, mès pas tròp. Que caleré continuar l'esfòrç de'n botar mei.
En prumèr, que i a las qui senhalan l'entrada de la vila.
E puish, que cau mencionar las de la plaça principau, la Plaça de l'Ostau de Vila:
Que i a duas placas en aquera plaça. Ua qu'ei estada hicada tà'n indicar lo nom :
A la glèisa Sent Bertran (fin deu sègle 18), ailàs non s'i disen pas nada missa en gascon, ça'm sembla.
Alavetz, las meas conclusions tà çò qui tòca au punt 1:
Que i a plan quauquas indicacions en gascon, vertat qu'ei, òsca!!! Mès non son pas pro. Que caleré generalizar la senhalizacion bilingüa en centre vila. A mei, botar en gascon MUSÈU CAMPANARI, be marcaré plan, aquerò !!!
2- Lo site web de la comuna
qu'ei sonque en francés, malaja!!!
Jo que i èi deishat lo messatget bilingüe qui segueish:
Car sénher,
Que trobam lo vòste site web fòrça interessant e d'ua gran utilitat entà tots los vòstes administrats e visitors. Totun, qu'arregretam que n'i aja pas cap de version en gascon. Esperam que nse'n poderatz prepausar ua lèu lèu. Atau lo monde que saberà que l'Isla de Baish es ua comuna fièra de la soa gasconitat e la lenga nòsta que se'n portarà plan miélher.
Plan coraument,
Cher Monsieur,
Nous trouvons votre site web très intéressant e d'une grande utilité pour tous vos administrés et pour tous les visiteurs. Cependant nous regrettons qu'il n'y ait pas de version en gascon. Nous espérons que vous pourrez nous en proposer une bien rapidement. Ainsi le monde saura que l'Isle-Jourdain est une commune fière d'être gasconne et notre langue ne s'en portera que mieux.
Bien cordialement,
S'i voletz hornir lo vòste, que'vs cau clicar aquí
.
3-La hera, lo vueita-solèr eca: que'm sembla que i a tot çò qui cau a l'Isla. A mei qu'an ua equipa de Rugbí
, non compta pas, aquò? D'acòrd, qu'an perdut dus còps contra Tuïr
, mès tots que sabem los de Tuïr que son tostemp dopats dab Byrrh
, alavetz, n'ei pas significatiu.
A mei, a l'Isla, que s'i tien lo hestenau Escota e Minja
(sic
, en gascon, se vos platz) qui's debana los prumèrs divendres e dissabte de julhet. Qu'ei un hestenau de musicas gascona e occitana. E com èm en Gasconha, qu'ei doblat per un hestenau de gastronomia (qu'escotam e que minjam, lo pè totau, qué). E, plan segur, que i a de bandas gasconas, enfin!!!
4- Calandretas e escòlas occitanas.
N' i a pas nada calandreta en Gèrs. La calandreta gascona mei pròishe qu'ei la de Murèth (un trentenat de km). Tolosa, dab las soas duas calandretas, qu'ei a un trentenat de km tanben (per la 4-vias). A L'Isla, que s'i pòt estudiar l'occitan au collègi Louise Michel e au licèu Joseph Saverne.
5- Banèras gasconas
A l'ostau de vila que i penjan lo drapèu occitan (lo de la region Mieidia-Pirenèus, probable), a costat de l'europèu e deu francés.
E suu sòu de la plaça, que i trobam lo blason de la vila on i figuran los leons gascons e duas crotz occitanas.
6- Peus ciclistas, l'Isla n'ei pas au "tòp". Totun, que i a las barcas e, a l'estiu, los pedalòs.
E que i a tostemp los guits (lits) e las aucas...Non son pas enguiserats, aqueris:
Té, qu'èi hèit picar lo peishàs, ça'm sembla !!! lol
Jo que disi que cau tostemp acabar dab ua musiqueta qui va plan :Mercat deu Gras A Samatan (tròç) - Verd e Blu
E com ja ac sabetz tots, los CDs de Verd e Blu que son de comandar a Menestrèrs Gascons
.
Fin finau, Tederic, quantas estelas tà l'Isla, segon tu????
PS Tà vs'assabentar mei suu musèu campanari d'Isla de Baish, que podetz véder las videos dab los explics EN GASCON ( de basa tolosana mès drin "akoinejat", de hèra bon compréner) en tot "clicar" aquiu
.


text:
America
America o Abya Yala es un continent e una partida del Mond. De còps qualifican America de «Mond Nòu» (var. Mond Nuòu, Mond Nau), per oposicion al «Continent Vièlh» (Euròpa) o al «Mond Vièlh» (Euròpa, Africa e Asia), d'un ponch de vista europèu de segur.
Lo continent american es generalament dividit en tres partidas, per facilitar l'analisi geografica:
- l'America del Nòrd (i restacan pas tostemps l'illa de Groenlàndia)
- l'America Centrala (de còps, la Cariba es considerada a part).
- l'America del Sud
Lo nom del continent es sovent mes al plural: Las Americas.
Lo primièr còp que s'utilizèt lo nom America foguèt en 1507. D'un ponch de vista europeocentric, mentre qu'America foguèt descobèrta pel viking Leif Eriksson en l'an 1000 e redescobèrta per Cristòl Colomb en 1492, lo continent foguèt nomenat segon Amerigo Vespucci, un navigaire italian posterior a Colomb.
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- Vidèos de las "Jornades sobre la censura espanyola" (a l'epòca de la Descobèrta d'America e apuèi)
- Institut Nova Història: darrièras descobèrtas concernentas a l'epòca de la Descobèrta d'America


text:
Per Patric
Lengadòc batalhièr e Provença qu’encanta
“Lengadòc que combat e Provença que canta” *
Provença e Lengadòc dempuèi totjorn vesins
Dempuèi totjorn vesins totjorn desseparats pas jamai desunits
Provença dei montanha e Provença marina
Provença de Camarga e di gent de bovina
Lo Ròse flume grand brigalha pas lo còr
Brigalha pas lo còr ni mai lo roge e l’aur e pas mai l’estrambòrd
Lengadòc e Provença dempuèi lo premièr jorn
Lo reiaume de França vos dèu lo mòt Amor
Lengadòc e Provença terra de Trobadors
Rasigas e mantenença son per donar de flors
Lengadòc rebossièr Provença cantarèla
Lengadòc tant secret e Provença tant bèla
Segur siatz pas parièrs mai segur siatz enfants
Mai segur siatz enfants d’un pòble qu’es en trin de fargar son deman
Provença au nom secret d’una tèrra d’Empèri
Lengadocian que siòi i a tant de temps qu’espèri
“Dis Aups aus Pirenèus”* te poder retrobar
Te poder retrobar te poder regardar e te poder gardar
Lengadòc e Provença dempuèi lo premièr jorn
Lo reiaume de França vos dèu lo mòt Amor
Lengadòc e Provença siòi vòstre trobador
Lengadòc e Provença vos aimarai totjorn
*Citacions de Frederic Mistral
Vos cal connectar per poder postar de comentaris.
Concepcion : Aure Séguier, Grafismes : Géraldine Puel


text:
Tolosa — Acamp per la liberacion dels presonièrs politics de Catalonha
Dissabte 11 de novembre, a l'iniciativa a l'encòp de ciutadans e d'organizacions coma lo Partit Occitan Tolosa e Albigés, NPA, Ensemble, « La veu dèls països catalans » e çò d'autres, un acamp se debanèt davant lo Monument aus Combatents a Tolosa.
Èran amassadas qualques desenats de personas per la liberacion dels presonièrs politics en Catalonha. Exigisson l'intervencion de l'Union europèa dins l'afar qu'es « pas pus un afar intèrn d'Espanha » car « aquel atemptat a la democracia es inacceptable per l'umanitat tota entièra » (cf Lo Jornalet).
Gérard Onesta, membre d'Europe Ecologie Les Verts e conselhièr regional d'Occitània, David Grosclaude o encara Guilhèm Latrubessa èran presents e prenguèron la paraula davant lo Consulat d'Espanha. Èran l'uns dels 33 observators internacionals del referendum en Catalonha lo 1ièr d'octòbre passat.
Dins un entreten amb lo jornal Liberation, Gérard Onesta s'èra exprimit juste aprèp lo referendum sul sicut : « Mariano Rajoy es un cas unic d'autisme politic. Es en granda dificultat, minoritari sul plan politic e en conflicte permanent amb los jutges, los que son pas nommats per son partit. Quand un regim es aflaquit, a tendéncia a cristallizar una forma d'agressivitat. Lo Primièr ministre espanhòl espèra se pausar com lo grand amassaire d'Espanha, per far pujar sa popularitat. […] Soi admiratiu d'aquel pòble, davant aquela joventut qu'aspira a una novèla Republica. Quand d'un costat, aquel pòble, dempuèi 10 ans a mostrat una volontat de tot far d'un biais pacifica e que de l'autre, avèm aquel Rajoy que refusa de negociar amb una Guardia Civil que tabasa fortament, es facil de causir son camp. La Generalitat vòl un dialòg apatzat amb Madrid. E contràriament a çò que dison los defendeires de l'Espanha “ una y libre ”, cèrca pas a gardar sas riquesas ni a sortir de l'Union europèa ». Legir l'entreten en entièr aicí.
- Publicat dens Politique


text:
1038
Cronologia mensuala:
Gen - Feb - Mar - Abr - Mai - Junh
Julh - Ago - Set - Oct - Nov - Dec
Cronologias tematicas:
Literatura - Musica - Sciéncia - Espòrt
Aquesta pagina concernís l'an 1038 del calendièr gregorian.
Somari
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Empèri Bizantin[modificar | modificar la font]
Capitada dau desbarcament d'una expedicion destinada a la reconquista de Sicília.
Escòcia[modificar | modificar la font]
Revirada d'una expedicion dirigida per lo rèi Duncan còntra Bernícia. S'acabèt per de destruccions dins lo Reiaume de Strathclyde pilhat per lei fòrças dau còmte Eadulf III de Bernícia.
Ongria[modificar | modificar la font]
Mòrt d'Estève d'Ongria que foguèt remplaçat per son nebòt venecian Pèire d'Ongria.


text: Foguèt elegit president de la Republica de Chile en 1970, après aver obtengut la victòria amb la coalicion nomenada Unitat Populara. Lo seu mandat coma president deviá anar fins a 1976 mas lo còp d'Estat de l'onze de setembre de 1973 perpetrat pels militars opausats a sa politica socialista, sostenguts pels mitans de l'extrèma dreta e pels Estats Units, acabèt aquest periòde democratic de reformas socialas. Sa mòrt se produguèt pendent lo bombardament del Palais de la Moneda pels militars, mentre que se suicidèt, en defendre fins al darrièr moment lo govèrn legitim que representava.


text:
Nozay
Nozay es una comuna francesa, situada dins lo departament d'Essonne e la region d'Illa de França.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Nozay Aital coma La Vila-de detlo-Bòsc dépendait de la seigneurerie de Marcoussis. La glèisa de Nozay dépendait del prieuré de Longpont ; aquel fach a testificat en 1061.
Nozay ainsi que La Ville-du-Bois dépendait de la seigneurerie de Marcoussis. La glèisa de Nozay dépendait du prieuré de Longpont ; ce fait est attesté en 1061.


text:
Empèri Roman
L'Empèri Roman (Imperium romanum en latin) foguèt un periòde de la civilizacion romana entre 27 avC e la fin dau sègle V. Creat après la crisi deis institucions de la Republica, l'Empèri capitèt de conquistar totei lei territòris de Mediterranèa per venir una dei poissanças pus importantas de l'Istòria. Pasmens, après son apogèu au sègle I, l'Empèri conoguèt una tièra de crisis e de guèrras civilas entraïnadas per de dificultats de successions au tròne imperiau. D'efèct, l'Emperaire, qu'es lo cap unic de l'Empèri ai nivèus militar, civil e religiós, deguèt sovent luchar còntra l'influéncia creissenta de l'armada que venguèt pauc a pauc la fònt de legitimat dau poder. A partir dau sègle III, lei dificultats de l'Empèri entraïnèron sa division entre uneis emperaires e adjonchs per melhorar sa defensa. Aquela division venguèt permanenta après 395 entre Occident e Orient. L'Empèri Roman d'Occident dispareguèt en 476 après leis invasions barbaras enterin que l'Empèri Roman d'Orient capitèt de resistir per venir l'Empèri Bizantin.
Pasmens, L'influéncia de l'Empèri Roman es pas limitada au domeni istòric. D'efèct, au nivèu religiós, permetèt lo desvolopament dau crestianisme que venguèt la religion principala e quasi unica d'Euròpa. De mai, la lenga romana, lo latin, es tanben a l'origina de la màger part dei lengas actualas d'Euròpa occidentala coma francés o espanhòu. Enfin, aguèt un ròtle major dins lo desvolopament de la cultura occidentala gràcias a sei realizacions arquitecturalas (temples, pònts...) o artisticas (discors...).
Somari
IstòriaModificar
La fin de la RepublicaModificar
Lo declin deis institucions de la RepublicaModificar
Lo sègle I avC veguèt lo declin continú dau poder deis institucions amb una succession de crisis socialas e politicas :
- la question agricòla que venguèt un subjècte d'agitacion quasi permanent après leis assais de refòrmas menats per lei fraires Grac. D'efèct, après lei Guèrras punicas, leis inegalitats aumentèron e leis importacions de blat de Sicília intrèron en concurréncia ambé lei produccions dei productors italians.
- la Guèrra sociala entre Roma e leis autrei pòples italians. Après unei desfachas, lo Senat deguèt acordar lo drech de ciutat a totei leis abitants au sud dau fluvi Pò.
- lei rivalitats e guèrras civilas entre lei partisans de Marius e aquelei de Sulla entre 88 e 79 avC. Unei tièras de purga aguèron luòc dins l'aristocràcia romana e lo Senat deguèt obeïr ai menaças dei combatents dau camp venceire.
Aquelei crisis mostrèron l'afebliment dau Senat, centre dau poder de la Republica, e lo poder novèu dei generaus dins la vida politica de Roma.
Lei triumviratsModificar
De veire : Darriera Guèrra Civila de la Republica Romana.
L'evolucion entraïnada per la guèrra civila entre Marius e Sulla foguèt renforçada per la perseguida de trebols grèus (revòuta de partisans en Espanha, revòuta d'esclaus de Spartacus), menaças dei piratas...). Lei generaus venceires, Pompeu e Crassus, venguèron consuls puei partejèron lo poder ambé Juli Cesar, consul, a partir de 59 avC. Aquela aliança es dicha lo premier triumvirat.
En 49 avC, la mòrt de Crassus après la batalha de Carrhes en 53 avC, lo prestigi de Cesar après la conquista de Gaula (58-51 avC) e l'agitacion permanenta de la capitala decidiguèron lo Senat de donar lo poder a Pompeu. Aquò causèt una guèrra civila novèla que la conclusion foguèt la victòria de Cesar en 46 avC e lo venceire venguèt lo mèstre de Roma. Reorganizèt donc lo Senat a sa convenéncia, practiguèt una politica favorabla ai paures e obtenguèt la màger part dei poders detenguts per leis institucions republicanas e la mestreja dau govèrn. Lo regim de Cesar se transformèt donc pauc a pauc en monarquia e foguèt assassinat per una conjuracion desirant sauvar la Republica en 44 avC.
Pasmens, lei partisans e luòctenents de Cesar capitèron de descreditar puei de batre militarament lei conjurats a Phillipes. Un segond triumvirat foguèt creat ambé Octavian, Marc Antoni e Lèpid mai aquela patz foguèt solament provisòria. Rapidament, Lèpid foguèt despulhat de son estatut de triumvir per una intriga d'Octavian. Ansin, lo territòri de la Republica foguèt devesit entre Marc Antoine e Octavian fins a una guèrra novèla entre lei dos camps. Lei tropas d'Octavian avèron la batalha d'Actium en 31 avC entraïnant la capitulacion de la màger part dei fòrças de Marc Antoine. Aqueu darrièr se suicidèt en 30 avC e Octavian venguèt donc lo mèstre unic de Roma.
La fondacion de l'EmpèriModificar
Après sa victòria, Octavian èra vengut lo mèstre de l'Empèri. Leis institucions de la Republica son adonc oficialament restablidas enterin qu'Octavian obtenguèt la confirmacion de son poder personau que venguèt permanent e absolut ai nivèus civils, militars e religiós.
D'efèct, lo Senat e lei magistrats jurèron d'observar e de respectar sei decisions. Puei, lo Senat lo donèt lo poder consulaire per dètz annadas. En 27 avC, Octavian venguèt August ambé lo comandament suprèm deis armadas. Son poder aumentèt tanben fòrtament en 23 avC quand obtenguèt dau Senat e dau pòple de Roma la poissança dau tribunat e un imperium' proconsulaire superior a aquelei deis autrei proconsuls. Enfin, la mòrt de Lèpid en 12 avC foguèt l'occasion d'ajustar lo poder religiós suprèm dau Pontifex maximus.
L'Aut EmpèriModificar
De veire : Aut Empèri Roman.
La dinastia julio-claudiaModificar
La dinastia julio-claudia reinèt entre 27 avC e 68 apC. Capitèt de renforçar leis institucions novèla durant lei rèines d'August (27 avC - 14 apC) e de de successor Tibèri (14-37). De mai, après la desfacha de Teutoburg, lei dos emperaires acomencèron de limitar l'expansion de l'Empèri e de realizar de trabalhas de proteccion dei frontieras. Enfin, a l'interior, assaièron d'associar lo Senat a la politica de l'Empèri e d'assegurar la patz.
Lo rèine de Caligula (37-41) marquèt una rompedura amb aquela politica. Ridiculizèt lo Senat e leis institucions republicanas e assaièt d'èsser venerat coma un rèi orientau. Lo tesaur imperiau foguèt gamachat e l'Emperaire reprimiguèt una tièra de conjuracions mai o mens imaginarias fins a son assassinat per un membre de sa garda personala. Pasmens, a sa mòrt, l'institucion imperiala es pron poderosa perqué lo poder sigue donat a son oncle Claudi. Aquest darrier reinèt de 41 fins a empoisonament per sa frema en 54. Foguèt un emperaire capable e un grand constructor public. Mandèt tanben divèrseis expedicions militaras, especialament en Grand Bretanha que lo sud foguèt conquist.
Son successor foguèt Neron (54-68) que lo començament de son rèine es generalament coma prospèr amb una associacion importanta dau Senat a la politica de l'Empèri. Pasmens, pauc a pauc, Neron venguèt pauc a pauc tiranic e sa popularitat foguèt severàment tocada per l'incendi major de Roma en 64. Divèrsei conjuracions assaièron donc d'eliminar l'emperaire fins au succès d'un còp d'estat militar, ajudat per lo sostèn dau Senat. Lo sucidi de Neron causèt la fin de la dinastia enterin qu'unei generaus èran proclamats emperaire per sei tropas.
Lei dinastias flàvia e antoninaModificar
De veire : Dinastia flàvia e Dinastia antonina.
Après la fin de la dinastia julio-claudia, l'Empèri foguèt devesit per la guèrra civila durant doas annadas. En 69 avC, Vespasian venguèt emperaire e creèt la dinastia flàvia que reinèt fins a 96 avC e l'eliminacion de Domician (81-96). Aquela dinastia capitèt de restaurar lei finanças e la poissança de l'Empèri que poguèt mandar uneis ofensivas en Grand Bretanha e còntra lei Germans. De mai, de construccions publicas importantas foguèron realizadas coma lo Coliseu a Roma. Enfin, lo poder imperiau es precisat enterin que lo ròtle de l'armada dins la designacion de l'emperaire aumentèt.
En 96 avC, la dinastia flàvia foguèt reversada per una revòuta de palais e la guèrra civila foguèt evitar de pauc per lo nominacion au tròne imperiau dau generau Trajan. Aquò marquèt lo començament de la dinastia antonina e l'apogèu de l'Empèri. D'efèct, lo rèine de Trajan (98-117) es principalament caracterizada per un esfòrç militar còntra lei Germans e dins lei regions orientalas. Ansin, entre 101 e 106, Dàcia es conquista. L'annada 106 veguèt tanben la presa dau territòri nabatean. Enfin, entre 113 e 114, Mesopotàmia es presa per lei legions romanas. Pasmens, aquela darriera conquista èra malaisada de defendre e lo successor de Trajan, Adrian (117-138), abandonèt la region. Aquela retirada entraïnèt un cambiament important dins l'estrategia militara de l'Emperaire. D'ara endavant, sei successors van assaiar de defendre lei frontieras sensa mandar de conquistas d'envergadura. Ansin, Adrian realizèt de trabalhs de fortificacions (Muralha d'Adrian en Grand Bretanha...) e Marc Aureli diriguèt unei guèrras per pacificar la frontiera ambé Germània.
La dinastia antonina finiguèt d'un biais similar a la dinastia flàvia : son darrier emperaire, Còmmode (180-192), foguèt assassinat dins son palais après un rèine saunós e tiranic.
Lo Bas EmpèriModificar
De veire : Bas Empèri Roman.
La crisi de l'EmpèriModificar
La fin de la dinastia antonina entraïnèt un periòde de trebols. En 193 avC, Septimi Sevèr fondèt la dinastia Severa que reinèt fins a 235. La màger part dei sobeirans d'aquela dinastias foguèron assassinats e l'anarquia militara aumentèt : 64 emperaires o usurpators se succediguèron entre 235 e 286. Enterin, la poissança deis estats enemics de l'Empèri aumentèt, magement dins lei províncias orientalas. Per exemple, l'emperaire Valerian foguèt capturat per lo rèi sassanida en 260. L'Empèri es donc sovent devesits entre lei diferents pretendents au tròne. Entre 260 e 268, Gallian decidiguèt una tièra de refòrmas deis armadas. Cambièt lo posicionament dei legions per assegurar una defensa en prefondor dau territòri en plaça d'una defensa unicament centrada sus lei frontieras. Un impòst especiau es creat per finançar lei despensas militaras e lo recrutament de soudats barbars es autorizat. Lei fòrças armadas venguèron donc lo centre de la vida politica romana e la fònt principala de legitimitat d'emperaires que lo ròtle major es vengut la defènsa de l'Empèri.
La TetrarquiaModificar
En 274, Aurelian (270-275) realizèt tornarmai l'unitat de l'Empèri e restabliguèt sei mejans financièrs e militars gràcias a un ensems de decisions que desboquèron sus la Tetrarquia creat per Dioclecian (284-305). D'efèct, nomèt Maximian Cesar en 285 puei August en 286 per dirigir especialament Gaula còntra lei Germans e l'usurpator Carausius. Puei, en 293, nomèt un tornarmai dos adjonchs suplementaris que portavan lo títol de Cesar e assistèron un dei dos August. Ansin, lei quatre òmes se partajèron lo comandament dei tropas. Aqueu sistèma permetèt de melhorar la seguritat dei frontieras. De mai, Dioclecian reformèt la ierarquia militara e levèt lo comandament dei legions ai governadors dei províncias per limitar lei risques de secession.
En 305, Dioclecian e Maximian abandonèron lo poder e lei dos Cesar venguèron August. Dos Cesar novèus foguèron chausits. L'objectiu èra de clarificar lei règlas de succession e d'empachar lei guèrras civilas aguent luòc après la mòrt d'un emperaire. Pasmens, lo sistèma mau capitèt en causa deis ambicions de fius dei Cesar ancians exclús de la succession maugrat sei capacitats. Ansin, una guèrra civila novèla se debanèt entre 306 e 313.
Lo rèine de Constantin IèrModificar
En 313 avC, la guèrra civila de la Tetrarquia ambé la desfacha e l'eliminacion dei dos Cesar. L'Empèri èra adonc devesit entre dos August. L'unificacion aguèt luòc en 324 après doas guèrras suplementàrias e la victòria de Constantin Ier còntra Licinus. Lo venceire assaièt tornarmai de reformar l'organizacion de l'Empèri e de limitar l'influéncia deis armadas. Especialament, la garda pretoriana dispareguèt e una resèrva militara estrategica foguèt creada. La capitala foguèt egalament desplaçada de Roma a Constantinòple, pus aisada de defendre còntra una invasion. A sa mòrt, en 337, partegèt l'Empèri entre sei tres fius Constantin II, Constanci II e Constant Ièr.
Lei dos darriers moriguèron lèu e Constantin II recuperèt lei dos domenis de sei fraires. Pasmens, de generaus assaièron de prendre la plaça de l'Emperaire e Constantin II deguèt dirigir unei guèrras per assegurar sa posicion. Son Cesar Julian II li succediguèt en 360-361. Sa politica foguèt caracterizada per sa volontat de restaurar la religion politeïsta còntra lo desvolopament dau cristianisme. Moriguèt en 363 durant una campanha còntra lei Pèrsas.
La division e la fin de l'EmpèriModificar
La dinastia valentinianaModificar
Lei successors de Julian foguèt Valentinian Ièr, fondator de la dinastia valentiniana, que realizèt la premiera division complèta de l'Empèri ambé son fraire Valens. Lei dos òmes se partajèron « l'armada, lei foncionaris, lei ressorsas de l'Estat ». Valentinian Ièr assaièt de realizar d'autrei refòrmas e de bastir tornarmai lei fortificacions de lòng de Ren e de Danubi. Pasmens, moriguèt en 375 e foguèt remplaçat per son fiu Gratian. A l'èst, Valens deguèt faciar la menaça dei Pèrsas, dei Gòts e l'usurpacion de Procopi.
Lo rèine de Teodòsi IèrModificar
Après la mòrt de Valens durant la batalha d'Adrianopòlis en 378, l'Empèri traversèt tornarmai un periòde agitat. D'efèct, Gracian nomèt Teodòsi Ièr August de l'Empèri d'Orient mai foguèt assassinat en 383. Son fraire demorèt Emperaire d'Occident ambé lo sostèn d'un generau barbar, Arbogast, mai moriguèt tanben rapidament en 392. Arbogast nomèt adonc un professor, Eugèni, coma Emperaire. Enterin, Teodòsi Ièr decidiguèt d'enebir la religion politeïsta e d'atacar l'usurpator en Occident. La batalha decisiva aguèt luòc en 394 e li permetèt d'unificar l'Empèri. A sa mòrt, lo 17 de genier de 395, Teodòsi devesiguèt l'Empèri entre sei dos fius : Arcadi venguèt Emperaire d'Orient e Onori Emperaire d'Orient. Pasmens, a l'invèrs dei divisions precedentas, aquela va venir definitiva en causa dei circonstàncias.
Lo declin e la disparicion de l'Empèri d'OccidentModificar
De veire : Empèri Roman d'Occident.
Durant son existéncia (395-476), l'Empèri d'Occident conoguèt totjorn de dificultats importantas e un declin, especialament economic, progressiu. Ansin, foguèt plus capable de contraròtlar sei frontieras e sei províncias en causa d'una armada afeblida. De mai, lo poder de l'Emperaire èra tanben feble e leis usurpacions fòrça nombrosas fins a la fin oficiala de l'Empèri en 476.
Ansin, Onori (395-423) deguèt faciar uneis usurpacions e lo pilhatge de Roma per lei Wisigòts en 410. Aquelei darriers formèron un reiaume independent en Espanha e dins lo sud de Gaula vèrs 414. A partir de 407, lei Vandals mandèron una tièra d'invasions en Gaula, en Espanha puei en Africa onte prenguèron Cartage e una partida de la flòta imperiala. I formèron un reiaume poderós que menaçèt Roma e venguèt la poissança navala principala de Mediterranèa Occidentala.
Entre 450 e 470, l'Empèri d'Occident capitèt de replegar l'invasion dei Huns assaièt de reconquistar la region de Cartage. Pasmens, lei Vandals foguèron venceires en 461 e 468. Puei, lei darriers emperaires foguèron reversats e, en 476, lo cap barbar Odoacre mandèt leis ensenhas imperiaus d'Occident a l'Emperaire d'Orient marcant la fin de l'Empèri.
L'Empèri d'OrientModificar
De veire : Empèri Bizantin.
Au contrari de l'Empèri d'Occident, l'Empèri d'Orient èra pus poderós amb una populacion e de ressorsas pus importantas. Son govèrn foguèt capable de renforçar sei capacitats militaras e financieras. Ansin, venguèt pauc a pauc un estat distint que capitèt de resistir ais invasions barbaras dau sègle V. Inicialament simpla continuacion de l'Empèri Roman, l'Empèri se transformèt pauc a pauc per venir l'Empèri Bizantin qu'existèt fins a 1453 e la presa de Constantinòple per lei Turcs.
Modificar
Institucions principalas de l'EmpèriModificar
L'EmperaireModificar
L'Emperaire es lo cap de l'Empèri dau rèine d'August fins ais afondraments deis Empèris d'Occident e Bizantin. Lo tèrme definís pas una foncion precisa mai puslèu un ensems de poders variables dins lo corrent dei sègles. Pasmens, lo poder imperiau foguèt totjorn fòrça important. Seis atribucions principalas èran :
- lo comandament suprèm dei fòrças armadas.
- lo drech de declarar la guèrra o de faire la patz.
- lo drech de decidir deis impòsts e dei despensas de l'Estat.
- la direccion dei cultes publics de l'Empèri.
De mai, l'emperaire a drech de vida o de mòrt sus totei sei subjèctes. Fins a l'aveniment dau Cristianisme, es tanben l'objecte d'un culte e un personatge sacrat.
La mòrt de l'Emperaire èra generalament un periòde de crisis importantas. D'efèct, lo problema de la succession foguèt jamai clarificat. Lo començament de l'Empèri èra caracterizat per una succession dinastica. Pasmens, après la fin de la dinastia julio-claudia, la succession venguèt pauc a pauc violenta e marcada per l'influéncia de l'armada. Ansin, a la mòrt de l'Emperaire, divèrsei generaus podián èsser nomats emperaire per sei soudats entraïnant una division de l'Empèri e una guèrra civila entre lei pretendents diferents.
Lo SenatModificar
Lo Senat èra teoricament una partida capitala dau govèrn de l'Empèri ambé l'Emperaire e sei decrèts avián fòrça de lèi. Pasmens, aquela assemblada podiá pas realament s'opausar ai decisions imperialas e lo poder dau Senat èra dependent de la volontat de l'Emperaire de l'associar, o non, au govèrn de l'Empèri. Ansin, certaneis emperaires foguèron fòrça respectuós dau Senat mentre que d'autrei lo ridiculizèron. Lo Senat venguèt donc pauc a pauc una institucion de prestigi sensa poder real.
Lei fòrças armadasModificar
Lei fòrças armadas de l'Empèri èran devesits en tres còrs principaus :
- lei legions que lo nombre se situèt entre 25 e 30. Èran lo nuclèu dei fòrças imperialas.
- leis auxiliars que lo nombre aumentèt pauc a pauc dins lo corrent de l'Empèri per agantar un nombre similar ais efectius dei legions.
- la flòta que lo ròtle èra de protegir lei vias comercialas principalas e certanei frontieras coma lo Ren.
En fòra de lor ròtle dins la defensa de l'Empèri, l'armada romana, magerament lei legions, avián una influéncia primordiala dins la succession imperiala. D'efèct, lei soudats, professionaus e dependent de lor generau, podián nomar lor cap emperaire entraïnant una guèrra civila per l'obtencion dau tròne. D'autra, la Garda Pretoriana, unitat de proteccion de l'Emperaire, participèt a divèrsei còps d'Estat e podiá tanben desinhar un emperaire novèu. Ansin, lo mecanisme de la succession venguèt pauc a pauc dependent d'una armada onte lo titól d'Emperaire èra considerat coma lo grade militar suprèm.
Ierarquia deis abitants de l'EmpèriModificar
EconomiaModificar
De veire : Economia de l'Empèri Roman.
DemografiaModificar
La demografia de l'Empèri Roman es mau coneguda. A son apogèu, l'estimacion tradicionala es d'aperaquí 55 milions d'abitants[1]. Pasmens, existís tanben d'estimacions situadas entre 60 e 100 milions d'abitants[2]. L'Empèri Roman foguèt donc l'ensems demografic pus important de la planeta fins a la fin dau millenni I.
AgriculturaModificar
De veire : Agricultura de Roma antica
L'agricultura èra lo domeni economic pus important de l'Empèri. De mai, ambé l'aumentacion de la talha de certanei ciutats, especialament Roma, venguèt un subjècte de seguretat de l'Estat e de legitimitat dau poder.
Ansin, l'agricultura representa l'activitat de la màger part de la populacion. Per exemple, au sègle Ièr, Itàlia tenguèt aperaquí 6,5 milions d'abitants que 2,5 milions trabalhavan dins la produccion agricola. Lei produccions principalas èran lei cerealas (òrdi, blat...), lo vin e l'òli d'oliva. Lo norrigatge regarda lei chivaus, leis ovins, lei bovins, leis ases e lei pòrcs. Certanei regions de l'Empèri èran especializadas dins un tipe d'agricultura, magement aquelei en carga de l'avitalhament de la capitala, coma Egipte.
L'organizacion de la produccion es una mescla entre proprietaris d'un tenement o d'un tropèu important que necessita l'utilizacion d'esclaus e païsans pus pichons. Pauc a pauc, lei domenis grands son devesits en lòts e fisats a una familha còntra una redevença. Aqueu sistèma prefigura, ambé la crisi de l'Empèri a partir dau sègle III, l'organizacion feudala dei sèrvs. D'efèct, certanei païsans venguèron de colons que pòdon èsser venduts ambé lo ben sensa aver lo drech de lo quitar.
IndustriaModificar
De veire : Industria de la Roma antica
L'Empèri Roman foguèt una poissança industriala majora que lei produccions demorèron inegaladas fins au sègle XIX. Dos tipes d'activitats pòdon èsser destriadas segon lo mòde de produccion. L'industria miniera e l'esplecha de la sau aguèron luòc a una escala importanta. En revenge, leis autrei produccions (fusta, lana, terralha...) èran realizadas au nivèu artesanau. L'utilizacion d'esclaus foguèt fòrça frequenta.
D'efèct, la mestria de tecnicas d'explecha miniera e de tractament dei mineraus relativament avançadas permetèt una produccion d'un nombre important de metaus en quantitats importantas. Lei principaus metaus èran lo fèrre, lo coire e lo plomb. Au maximau de l'activitat, la produccion annuala de fèrre èra egala a 82 500 t, aquela de coire a 15 000 t e aquela de plomb a 80 000 t[3]. Leis utilizacions d'aquelei metaus èran variadas coma per la fabricacion d'armas, de bornèus o joèias.
L'artesanat èra especializat car aperaquí 500 noms existisson per designar lei diferenteis activitats e 200 per lei diferents mestiers. La màger part deis obradors avián una dotzena de trabalhadors, generalament d'esclaus. L'ensenhament dei tecnicas es realizat per un sistèma que prefigura lo companhonatge de l'Edat Mejana. Ansin, lo mèstre ensenha solament a seis aprendís per limitar la concurréncia e assegurar sa reputacion.
MonedaModificar
Lei monedas de l'Empèri Roman son estrechament liadas ais institucions de l'Empèri, especialament l'emperaire. D'efèct, en fòra de son ròtle economic, la moneda es un ótis politic important. Ansin, lo drech de batre moneda es fòrça enquadrat e reservat a l'emperaire, au Senat e a certanei ciutats d'influéncia grèga.
La moneda imperiala èra generalament en aur o en argent enterin que lo Senat difusava de pèças en bronze. Lei monedas fabricadas dins l'Empèri èran generalament en bronze e pus rarament en argent. Per l'emperaire, la difusion de moneda aviá un ròtle politic important car lei pèças èran batudas ambé son retrach o amb aquelei de membres de sa familha coma sa frema o son eiretar. Ansin, la moneda èra un ótis per mostrar la legitimat d'un poder o assegurar una succession. De mai, certanei pèças comportavan de messatges de propaganda coma la commemoracion d'una victòria.
ReligionsModificar
Lo politeïsme romanModificar
De veire : Politeïsme roman.
Durant la premiera partida de l'Empèri, la religion romana èra una mescla politeïsta de divèrsei divinitats dei país conquists. L'influéncia de la religion grèga foguèt fòrça importanta e lei dieus principaus dau Panteon roman son assimilats ai dieus grècs. Pasmens, pauc a pauc dins lo corrent de l'istòria de l'Empèri, d'autrei divinitats venguèron l'enriquir car lei Romans èran relativament tolerants a condicion que lei cultes novèus foguèsson pas responsables de desòrdres.
La practica religiosa es principalament collectiva e lo fach de la ciutat. Ansin, un ciutadan podiá pas far culte a un dieu public sensa una convocacion. L'objectiu es d'obtenir la patz ambé lei dieus e la prosperitat per la vila. Un culte privat d'un dieu public es donc considerat coma una practica còntra lo collectiu de la ciutat.
Enfin, la religion politeïsta romana acordava tanben una importància auta ai rites e a la pietat. Lei premiers son lo mejan comunicar ambé lei dieus, especialament per reconéisser la superiotat dei divinitats. Lei Romans èran donc capables d'acomençar tornarmai un rite unei còps per lo capitar d'un biais perfèct. Aqueu respèct fa partida de la pietat. Pasmens, la pietat es tanben lo respèct de l'envèrs dei parents, de la patria e dei cultes domestics, a l'interior de l'ostau e de la familha.
Lo culte imperiauModificar
Lo culte imperiau èra lo culte deis emperaires mòrts que lo Senat o son successor auçavan a l'estatut de dieu après lor mòrt. L'importància d'aqueu culte venguèt pauc a pauc pus important fins au sègle III. Foguèt un mejan important per desvolopar la romanizacion, magement dins lei províncias orientalas de l'Empèri.
Lo crestianismeModificar
Lo crestianisme es aparegut dins lo corrent dau sègle I. Durant lo sègle II, aquela religion capitèt de s'estendre dins lo rèsta de l'Empèri. Leis autoritats imperialas consideravan alora lo crestianisme coma una sècta dau judaïsme e gaire de mesuras foguèron presas còntra son expansion. Lo rèine de Neron foguèt una excepcion après de persecucions après l'incendi de Roma enterin que l'Emperaire èra confrontat a de trebols en Judèa. Lei premierei campanhas de persecucions organizadas a una escala importanta acomencèron a la fin dau sègle II. Èran generalament d'operacions dirigidas per lo poder locau. Pasmens, certanei periòdes foguèron caracterizadas per de persecucions ordonadas per l'Emperaire, especialament entre 246 e 251 o entre 303 e 311, menaçant la ierarquia crestiana dins lei ciutats principalas de l'Empèri.
Dins aquò, lo crestianisme venguèt pauc a pauc tròp important per èsser eliminat. En 313, un edicte autorizèt aquela religion. Puei, Constantin Ièr (324-337) venguèt lo premier emperaire crestian. Enfin, Teodòsi Ièr establiguèt lo crestianisme coma religion oficiala de l'Empèri. Ansin, au sègle V, lo crestianisme aviá prefondament transformat la societat romana enterin que la religion politeïsta anciana èra d'ara endavant reprimida per lo poder.
LengasModificar
Lei lengas pus importantas de l'Empèri foguèron lo latin e lo grèc. Pasmens, certanei províncias conservèron sei lengas pròprias, magerament dins lei regions orientalas.
D'efèct, lo latin èra la lenga oficiala de l'Empèri. Son airau d'utilizacion èra principalament situat dins lei regions occidentalas. Es devesit en dos registres :
- lo premier es lo latin classic utilizat per lo poder que sa forma demorèt relativament establa durant l'Edat Mejana.
- lo segond es lo latin vulgar qu'èra la lenga quotidiana de la populacion. Es a l'origina dei lengas romanicas.
Lo grèc aviá tanben un ròtle important dins la societat romana, especialament après la conquista de la màger part de Grècia en 146 avC. Venguèt la lenga de l'elèit e de la cultura. De mai, lo grèc èra conegut per un nombre important d'abitants dei províncias orientalas coma lingua franca. Ansin, la correspondéncia oficiala èra generalament escricha en latin a l'Oèst e en grèc a l'Est. Aquela situacion permetèt lo mantenement d'unei lengas dins la mitat orientala, coma lo còpte, lo fenician o encara l'aramèu, car lo grèc èra pas pron fòrt per s'impausar coma lenga unica.
CulturaModificar
ArquitecturaModificar
De veire : Arquitectura romana.
L'arquitectura romana es inspirada dei construccions etruscas, grègas e fenicianas. Es ben coneguda gràcia ai vestigis nombrós qu'existisson totjorn a l'ora d'ara e per de tractats teorics dau periòde imperiau. Es caracterizada per l'utilizacion d'arcadas e de dòmas e per la construccion de monuments fòrça importants coma de pòrta-aigas o de tèrmas. L'objectiu èra de magnificar la poissança imperiala, especialament dins la capitala.
LiteraturaModificar
De veire : Literatura romana.
La literatura romana foguèt influénciada per la literatura de l'Antiquitat grèga. Tenguèt un ensems fòrça variat d'òbras coma de tractats de filosofia, de discors, de trabalhs istòrics... etc. Foguèt principalament escricha en latin e venguèt donc una fònt d'inspiracion importanta durant l'Edat Mejana.
ReferénciasModificar
- ↑ Goldsmith, Raymond W. (1984): "An Estimate of the Size and Structure of the National Product of the Early Roman Empire", Review of Income and Wealth, Vol. 30, No. 3, pp. 263–288 (263)
- ↑ Walter Scheidel: Population and demography, Princeton/Stanford Working Papers in Classics, Version 1.0, April 2006.
- ↑ Craddock, Paul T. (2008): "Mining and Metallurgy", in: Oleson, John Peter (ed.): The Oxford Handbook of Engineering and Technology in the Classical World, Oxford University Press, ISBN 978-0-19-518731-1, p. 108; Sim, David; Ridge, Isabel (2002): Iron for the Eagles. The Iron Industry of Roman Britain, Tempus, Stroud, Gloucestershire, ISBN 0-7524-1900-5, p. 23; Healy, John F. (1978): Mining and Metallurgy in the Greek and Roman World, Thames and Hudson, London, ISBN 0-500-40035-0, p. 196.
BibliografiaModificar
- (en) Frank Frost Abbott (1901). A History and Description of Roman Political Institutions. Elibron Classics.
- (en) John Bagnell Bury, A History of the Roman Empire from its Foundation to the death of Marcus Aurelius, 1913.
- (en) J. A. Crook, Law and Life of Rome, 90 BC–AD 212, 1967.
- (en) Goldsworthy, Adrian. In the Name of Rome: The Men Who Won the Roman Empire, Weidenfield and Nicholson, 2003.
- (fr) Jean-Michel Carrié e Aline Rousselle, L'Empire romain en mutation : Des Sévères à Constantin (192-337), t. 10, Le Seuil, coll. « Points Histoire / Nouvelle Histoire de l'Antiquité », 2003.
- (fr) Jean-Pierre Martin, Alain Chauvot e Mireille Cébeillac-Gervasoni, Histoire romaine, Paris, Armand Colin, coll. « collection U », 2001.
- (fr) Yann Le Bohec, L'armée romaine sous le Bas-Empire, Paris, Picard, 2006.
- (fr) Paul Petit, Histoire générale de l'Empire romain, Le Seuil, coll. « Points Histoire », 1978.
- (fr) André Piganiol, L'Empire chrétien, París, Presses universitaires de France, 1972.
- (fr) Roger Rémondonon, La Crise de l'Empire romain : De Marc-Aurèle à Anastase, París, Presses universitaires de France, coll. « La Nouvelle Clio », 1980.
- (fr) Philippe Richardot, La fin de l'armée romaine : 284-476, París, Economica, 2005.


text:
Gròßa question !
Sabèm, cars Internautas, que l’installacion de Renault al Marròc aurà consequéncias logisticas per Occitània. Mas de qué podèm pensar coma consequéncias de l’emplec de l’alemand per Renault dins sas publicitats parisencas ? Ai essajat ambe un esquèma manipulat de vos indicar lo camin :
En alemand, es de gloto-alemand que pròva que los capolièrs del marqueting de Renault an agut problèma en alemand, una realitat gaire excepcionala francesa :
En occitan ? Quora ?
Ah, lo modèl alemand !
E mantunes ignorants franceses, e çaquelà curioses, se pausaràn la question : perqué tantes parallèls entre l’occitan e l’alemand ? Coma la lingüistica es pas ensnehada quitament a l’universitat (unicament en francés totun !), nos podèm questionar, aurèm pas la responsa clara d’un Francés.
-°-