text:
Estats Units d'America(Redirigit dempuèi Estats Units)
Los Estats Units d’America (EUA o los Estats Units, o mai los USA [ˌyˌɛsˈa] - en anglés United States of America, United States, USA) son un estat federal de l’America del Nòrd qu’es bordat pels oceans Atlantic a l’èst e Pacific a l’oèst. Confronta Mexic al sud e Canadà al nòrd.
La capitala es Washington, DC.
Lo gentilici es tradicionalament american -a, o segon d’unes mai recentament estatsunidenc -a.
Somari
IstòriaModificar
- Article principal: Istòria dels Estats Units
Nadius americans e colonizadors europèusModificar
Los pòbles indigènas del territòri continental dels Estats Units e d'Alaska arribèron dempuèi Asia, segon l'ipotèsi mai acceptada del poblament del continent. Comencèron d'arribar fa 12 000 o 40 000 ans. Divèrsas comunitats indigènas de l'èra precolombina desvolopèron de tecnicas agricòlas avançadas, de complèxes arquitectonics e de societats de vila-estat. En 1492, l'explorador Cristòl Colomb, jol contracte de la corona espanhòla arribèt dins las islas Cariba, aquò foguèt lo primièr contacte europèu amb los pòbles nadius. Pendent los ans seguents, la majoritat dels pòbles nòrd-americans moriguèron de las epidèmias europèas desconegudas al Nòu Mond.
Lo 2 d'abril, de 1513, lo conquistador espanhòl Juan Ponce de León arribèt al territòri que nomenèt Florida—la primièra arribada europèa documentada al territòri que seriá mai tard los Estats Units. De las colònias qu'Espanha establiguèt dins la region, sol lo poblament de Sant Agustin, fondat en 1565 subrevisquèt. Dins los poblaments posteriors en Califòrnia e autres territòris de la Nòva Espanha—après Mexic— s'establiguèron d'immigrants espanhòls. Los franceses s'installèron en Nòva França lo meteis sègle près dels Grands Lacs, consacrats al comèrci de las pèls. França amb lo temps estendèt los sieus territòris cap al sud fins al Golf de Mexic. Los primièrs poblaments angleses capitats serián la colònia de Virgínia a Jamestown en 1607 e la colònia de Plymouth dels pelegrins. L'establiment de la Colònia de la Baia de Massachusetts produsiguèt una ondada d'imigracion; en 1634 s'èran installats en Nòva Anglatèrra 10 000 puritans. Entre 1610 e la Guèrra d'Independéncia dels Estats Units s'envièron près de 50 000 presonièrs a las colònias nòrd-americanas de la Grand Bretanha. Dempuèi 1614, los neerlandeses establiguèron divèrses poblaments als bòrds del riu Hudson près de la còsta, e en Nòva Amsterdam per l'illa de Manhattan. Lo poblament anterior de la Nòva Suècia, fondat al bòrd del riu Delaware en 1638 foguèt pres pels neerlandeses en 1655.
En 1674, las fòrças anglesas avián ja ganhat las ancianas colònias neerlandesas; la província dels Nòus Païses Basses foguèt rebatejada Nòva York. de mai en mai de personas immigravan en America del Nòrd, subretot al sud del territòri actual dels Estats Units, fòrça d'entre eles èran d'esclaus. Amb la division de las Carolinas en 1729 e la colonizacion de Georgia en 1732, las tretze colònias que se farián independentas per formar los Estats Units, s'èran ja establidas. Totas tretze avián de formas de govèrn local amb d'eleccions que i participavan d'òmes liures, segon la tradicion dels dreches dels angleses; aquela forma d'autonomia enfortiguèt lo republicanisme. Totas tretze avián legalizat lo comèrci d'esclaus d'Africa. Amb un taus de natalitat naut, una mortalitat bassa e l'imigracion contunha, la populacion de las colònias doblava cada vint-e-cinc ans. Lo movement crestian de reviscolament dels decennis de 1730 e 1740, conegut jol nom de Grand Revelh donèt fòrça a la religiositat e a la libertat religiosa. Pendent la Guèrra francesa e indiana, las fòrças britanicas prenguèron lo territòri de Canadà als franceses, mas la populacion francòfona demorèt isolada politicament de las tretze colònias del sud. En 1770, aquelas tretze colònias avián ja una populacion de tres milions de personas, aperaquí la mitat de la populacion de Grand Bretanha. Maldespièit del fach que pagavan d'impòstes, avián pas cap de representacion al Parlament de la Grand Bretanha.
Independéncia e expansionModificar
Amb l'agravament de las tensions entre los colons nòrd-americans e los britanics, esclatèt la Guèrra d'Independéncia dels Estats Units entre 1775 e 1781. Lo 14 de junh, de 1775, lo Segond Congrès Continental, amassat a Filadèlfia, establiguèt l'Armada Continentala, jol comandament de George Washington. E en proclamant que « totes los òmes son creats parièrs » e dotats de « dreches inalienables », lo Congrès adoptèt la Declaracion de l'Independéncia lo 4 de julhet, de 1776. La declaracion, escricha gaireben tota per Thomas Jefferson, declarava que las colònias emancipadas èran d'estats sobeirans. En 1777, los Articles de la Confederacion foguèron adoptats, en jonhent los estats jos un govèrn central flac qu'operèt fins en 1788. Aperaquí 80 000 personas leialas a la corona britanica fugiguèron dels estats rebèls cap a Canadà e a la Nòva Escòcia. Los nadius nòrd-americans s'aliguèron a ambedoas partidas del conflicte.
Après la desbranda de l'armada britanica, amb lo supòrt dels franceses, la Grand Bretanha, mejançant lo Tractat de París reconeguèt la sobeiranetat dels tretze estats en 1783. Una convencion constitucionala s'amassèt en 1787, amb l'intencion de crear un govèrn nacional pus fòrt amb poder suls estats constituents. En junh de 1788, nòu estats avián ja ratificat la nòva constitucion dels Estats Units, nombre requerit per establir lo nòu govèrn. George Washington foguèt elegit coma primièr president e lo Congrès res amassèt pel primièr còp. En 1791 los estats ratifiquèron la Declaracion de Dreches de la constitucion dels Estats Units, dètz esmendaments a la constitucion qu'enebissián la restriccion federala de las libertats personalas e garantissián de divèrsas proteccions legalas. Las opinions en çò que tanh a l'esclavatge variavan; una clausula de la constitucion l'acceptava fins a 1808. Los estats del nòrd aboliguèron l'esclavatge entre 1780 e 1804. En 1800, lo govèrn federal se moguèt dins la nòva capitala Washington DC. Lo Segond Grand Despertar faguèt de l' evangelisme la fòrça dels movements reformistas.
Lo desir d'expansion territoriala donèt naissença a una sèria de guèrras contra los nadius nòrd-americans per prene lors tèrras, conegudas pels colons coma lo Far West. La crompa de Loïsiana a França dupliquèt la superfícia de la nacion. La guèrra de 1812 contra la Grand Bretanha, enfortiguèt lo nacionalisme nòrd-american. Après una sèria d'incursions militaras en Florida, Espanha cediguèt aquel territòri e d'autres de la còsta del Golf en 1819. Los Estats Units annexèron la Republica de Tèxas en 1845, que s'èra facha independenta de Mexic qualques ans abans. Lo concèpte del Destin Manifèst se popularizèt pendent aquel periòde. Amb lo Tractat d'Oregon, s'annexèron los territòris del nòrd-oèst als Estats Units. Après la Guèrra amb Mexic, los Estats Units prenguèron la mitat del territòri mexican, que compreniá los territòris de Califòrnia, Nòu Mexic, Arizòna, Nevada, Colorado, qualques seccions d'Utah e Wyoming, e los airals disputats de Tèxas. Lo transpòrt ferroviari faguèt lo movement de migrants fòrça mai facil malgrat qu'aumentèt los conflictes amb los amerindis.
La Guèrra Civila e l'industrializacionModificar
Las tensions entre los estats que protegissián l'esclavatge —coneguts coma los "estats esclaus"— e los estats liures s'agreugèron amb l'annexion de nòus estats a la federacion, e la possibilitat d'i enebir l'esclavatge. Abraham Lincoln, Candidat del Partit Republican, que s'opausava a l'esclavatge, foguèt elegit per president en 1860. Abans de prene lo poder, sèt estats esclaus declarèron lor secession dels Estats Units e formèron los Estats Confederats d'America. Pel govèrn federal, la secession èra illegala, e amb la Batalha de Fort Sumter, esclatèt la Guèrra Civila, e quatre estats s'apondèron mai a la Confederacion. L'Union —los estats qu'èran demorats en la federacion— declarava la libertat dels esclaus en avançar la siá armada cap al sud. Après la victòria de l'Union en 1865, tres esmendaments a la constitucion nòrd-americana assegurèron la libertat per gaireben quatre milions d'afroamericans qu'avián patit l'esclavatge. Lo catorzen esmendament los declarèt ciutadans, e lo quinzen lor autregèt lo drech al vòte. La guèrra aguèt per resultat indirècte una aumentacion del poder central.
Après la guèrra, l'assassinat del president Lincoln radicalizèt las politicas de reconstruccion amb l'intencion de reintegrar e rebastir los estats vencuts del sud e i assegurar a l'encòp la libertat dels esclaus. La resolucion de l'eleccion presidenciala de 1876 marquèt la fin de la Reconstruccion e l'aprovacion de las Leis de Jim Crow. Pauc a pauc, los estats del sud aprovèron de leis que de manièra indirècta mas efectiva, empachavan que los negres poguèssen votar. Al nòrd, l'urbanizacion e una ondada massiva d'immigrants sens precedenta accelerèron l'industrializacion del país. Aquela ondada d'immigracion, que contunhèt fins en 1929, provesiguèt de man d'òbra per las entrepresas nòvas e transformèt la cultura americana. Los Estats Units crompèron Alaska a Russia en 1867, en acabant aital l'expansion continentala. Lo Massacre de Wounded Knee en 1890 foguèt lo darrièr conflicte de las guèrras amb los amerindis. En 1893, l'anciana monarquia nadiva del reialme de Hawaii foguèt depausada en còp d'Estat dirigit pels residents nòrd-americans, e l'archipèla foguèt annexat als Estats Units en 1898. Amb la victòria dels Estats Units en la Guèrra hispanoamericana sus Espanha, los Estats Units se consolidèron coma poténcia mondiala, e annexèron Puerto Rico e las Filipinas. Las Filipinas se faguèron independentas lo sègle seguent; Puerto Rico es a l'ora d'ara un Estat liure associat als Estats Units.
Las Guèrras mondialas e la Granda DepressionModificar
Quand la Primièra Guèrra Mondiala comencèt en 1914, los Estats Units se declarèron neutres. Los americans simpatizavan amb los britanics e los franceses, malgrat que fòrça ciutadans, la majoritat irlandesa e alemanda s'opausavan a l'intervencion dels Estats Units dins la guèrra. En 1917, los Estats Units se jonhèron als Aliats, qu'atenguèron la victòria pauc après. En refusant de s'implicar dins las questions europèas, lo Senat dels Estats Units ratifiquèt pas lo Tractat de Versalhas qu'establissiá la Liga de Nacions. Lo país contunhèt amb una politica d'unilateralisme e quitament d'isolament. En 1920, lo movement pels dreches de las femnas atenguèt que s'aprovès lo dètz-e-noven amendament a la constitucion qu'autrejava lo drech de vòte a las femnas. Lo govèrn autregèt la ciutadania als amerindis en 1924.
Pendent lo decenni de 1920, los Estats Units coneguèron un periòde de prosperitat sens precedent amb un rapid creissença industriala rapida, que totun, culminèt en la casuda de la borsa de Wall Street en 1929 e lo començament de la Granda Depression, lo periòde economic pus grèu de l'istòria del país e del mond. La Granda Depression s'agreugèt per en causa de la catastròfa naturala del "Dust Bowl", o la "Conca de Povàses", coma se nomenèt l'airal central del país afectat per una grèva seria de tempèstas de povàses pendent gaireben tot lo decenni dels ans 1930. Après la siá eleccion coma president en 1932, Franklin Delano Roosevelt introdusiguèt un "Nòu Pacte" (lo New Deal), una sèria de politicas que permetián l'intervencion del govèrn en las questions economicas. La nacion se recuperèt pas plenament de la depression economica mas fins la mobilizacion industriala produsida per l'entrada del país dins la Segonda Guèrra Mondiala. Los Estats Units, neutres pendent los primièrs ans de la guèrra, comencèron de provesir de material de guèrra als aliats tre març de 1941.
Lo 7 de decembre, 1941, los Estats Units se jonhèron als Aliats après l'atac japonés de Pearl Harbor. A causa de la mobilizacion de personas e las despensas industrialas pel bastiment d'armament, los Estats Units foguèron l'unic país aligat qu'en acabar la guèrra, èra pus ric e pas pus paure. Lo govèrn nòrd-american aprovèt lo Plan Marshall per'mor de sosténer economicament la reconstruccion d'Euròpa. Las reünions de Bretton Woods e Yalta establiguèron un nòu sistèma d'organizacion internacionala politica e economica. Los Estats Units fabriquèron la primièra arma nucleara e l'utilizèron sus Hiroshima e Nagasaki en agost de 1945. Lo Japon capitulèt lo 2 d'agost.
Guèrra Freda e de dreches civilsModificar
Los Estats Units e l'Union Sovietica s'afrontèron durant lo periòde dich de la Guèrra Freda e dominèron las questions militaras d'Euròpa mejançant l'OTAN e lo Pacte de Varsòvia. Los Estats Units promovián la democracia liberala e lo capitalisme, del temps que l'Union Sovietica promoviá lo comunisme e l'economia planificada pel govèrn central. Los Estats Units participèron a la Guèrra de Corèa de 1950 a 1953. Lo Senador Joseph McCarthy dirigiguèt una sèria d'investigacions anticomunistas.
L'Union Sovietica lancèt la primièra nau espaciala tripulada per un uman, Iorii Gagarin, en 1961. Los Estats Units, coma responsa, investiguèron en recèrca matematica e scientifica; lo president John F. Kennedy declarèt que lo país deviá èsser lo primièr a arribar subre la luna, çò que faguèron en 1969.
Los decennis seguents l'economia dels Estats Units cresquèt de manièra sostenguda. Lo movement dels dreches umans, dirigit per divèrses afroamericans eminents, coma Martin Luther King Jr., s'opausèt a la segregacion e la discriminacion raciala e culminèt amb l'abolicion de las Leis de Jim Crow. Après l'assassinat del president Kennedy en 1963, s'aprovèt l'Acte dels Dreches Civils en 1954. Los Estats Units, jos las administracions de Johnson e lo sieu successor, Richard Nixon, participèron a la Guèrra de Vietnam.
Coma resultat de l'escandal de Watergate, en 1974 Nixon venguèt lo primièr president dels Estats Units a se demetre, per'mor de pas èsser acusat d'obstruccion a la justícia e d'abús de poder. Li succediguèt lo vicepresident Gerald Ford que li autregèt l'immunitat. Pendent l'administracion de Jimmy Carter, l'economia nòrd-americana aguèt una estagflacion. L'eleccion de Ronald Reagan marquèt lo començament d'un cambiament de las politicas socialas e economicas.
Èra contemporanèaModificar
Pendent l'administracion de Bill Clinton los Estats Units visquèron l'expansion economica mai longa de l'istòria, del 1991 al 2001.
Las eleccions controvertidas del 2000 se resolguèron per una decision de la Cort Suprèma de Justícia que donèt la presidéncia a l'èx-governador de Tèxas, George W. Bush. Lo 11 de setembre de 2001, lo grop terrorista al-Qaida perpetrèt un atac contra las torres del World Trade Center a Nòva York e lo Pentagòn. Lo president Bush lancèt una "guèrra contra lo terrorisme" segon lo principi de la guèrra preventiva, ara coneguda coma la "Doctrina Bush". A la fins de 2001, una coalicion internacionala dirigida pels Estats Units ocupèt Afganistan, en desrocant lo regim taliban e en destrusent totes los camps d'entrainament d'al-Qaida. Los talibans, totun, se reorganizèron e contunhan de lutar aferrissadament contra las fòrças de la coalicion.
En 2002, l'administracion de Bush demandèt un cambiament de regim e la dubertura d'Iraq als controladors nuclears de l'ONU. Sens lo supòrt de l'OTAN ni de las Nacions Unidas per realizar una intervencion militara, lo govèrn de Bush formèt una coalicion amb païses aliats e ocupèt Iraq en 2003, totjorn segon la teoria de la "guèrra preventiva", en desrocant lo regim de Saddam Hussein. Malgrat la pression extèrna e intèrna, per que se'n retirèsson, los Estats Units e divèrses païses de la coalicion originala i an encara de tropas.
Las eleccions presidencialas de 2008 marcan una fita istorica pels Estats Units, en essent las primièras qu'un afroamerican i participa coma candidat d'un dels partits majoritaris —Barack Obama, del Partit Democrata—, e los segon comicis amb una femna coma candidata per la vicepresidéncia d'un autre partit majoritari —Sarah Palin, del Partit Republican. L'eleccion d'un politic afroamerican coma candidat per president dels Estats Units es venguda solament quaranta cinc ans après l'istoric discors de Martin Luther King lo 28 d'agost de 1963, en favor de l'egalitat entre totas las raças. Lo 4 de novembre de 2008, Obama ganhèt las eleccions presidencialas, e lo 20 de genièr de 2009, assumiguèt la carga e venguèt lo primièr president elegit afroamerican del país.
PoliticaModificar
De veire: Lista dels presidents dels Estats Units d'America · Sistèma electoral dels Estats Units d'America
Forma de l'estatModificar
Los Estats Units son una entitat federala fòrça descentralizada constituïda de cinquanta estats relativament autonòms per endreçar sos afars enterns. Lo principi de la separacion dels poders caracteriza l'organizacion del poder central qu'es compausat:
- d'un poder executiu endreçat per un president elegit per quatre ans.
- d'un poder legislatiu dich Congrès. Es compausat de doas assembladas que son lo Senat e la Chambra dels Representants.
- d'un poder judiciari dich Cors Suprèma que los membres son nomenats pel president e assolidats pel Congrès. Après lor nominacion, los membres son fòrça independents dei poders executiu e legislatiu.
L'organizacion intèrna dels estats de la federacion es generalament similara a aquela del govern central :
- un poder executiu endreçat per un governador elegit que sos poders vàrian fòrtament entre los estats.
- un poder legislatiu generalament compausat de doas assembladas.
- un poder judiciari generalament endreçat per un còrs suprèm.
Los estats son fòrça autonòms e lo govern central a pas gaire de drechs per intervenir dirèctament dins los afars intèrns d'un estat. Aital, los domenis d'intervencion principals del govèrn central son los afars estrangièrs, la defensa e lo vòte de leis generalas somesas a la ratificacion de cada estat.
Simbòls de l'estatModificar
Los simbòls principals dels Estats Units son la bandièra escaissada Stars and Stripes, l'imne nacional The Star-Spangled Banner e la devisa In God We Trust.
Organizacion del territòriModificar
Lo territòri dels Estats Units es devesit entre cinquanta estats e un districte federal situat a l'entorn de la capitala Washington. Los estats an una autonomia granda e son egalament devesits en comtats relativament autonòms. Totes los estats, levat l'Alaska e Hawaii, forman un blòt atenent situat entre Canadà e Mexic. Qualques terradors dins lo rèsta del mond son de dependéncias dels Estats Units sens aver l'estatut d'estats federals :
- Atol Johnston.
- Guam.
- Illa Wake.
- Illas Verges Americanas.
- Marianas del Nòrd.
- Puerto Rico.
- Samoa Americana.
Lengas oficialasModificar
Lo govern federal a pas adoptat de lei definissant una lenga oficiala per los Estats Units. Dins los fachs, l'anglés es la lenga principala de las institucions e de la majoritat de la populacion. 30 an çaquela adoptat una lei au profiech de l'anglés, Hawaii a adoptat l'anglés e l'hawaian coma lenga oficialas e dos estats utilizan de facto doas lengas principalas : l'anglés e l'espanhòu au Nòu Mexic, l'anglés e lo francés en Loïsiana. En 2010, las lengas pus parladas per la populacion son l'anglés (80%), l'espanhòu (12,8%), lo chinés (2,9%), lei lengas indigenas (0,9%) e lo francés (0,5%).
GeografiaModificar
Diplomàcia e defensaModificar
Afars estrangièrsModificar
Los Estats Units d'America son la primièra potencia mondiala. Son membres de las institucions internacionalas principalas coma l'ONU, qu'es membre fondator e membre permanent dau Conselh de Seguretat, l'OMC e l'OTAN. Tènon de relacions fòrça solidas amb Reialme Unit, Israèl, Japon, Corèa del Sud e Austràlia. De mai, fa partida d'una zona d'escambis desliures amb Canadà e Mexic dicha NAFTA. Enfin, divèrsei país coma Alemanha o Corèa del Sud aculhisson de basas militaras estatsunidencas permanentas.
Dempuei 2001, los afars estrangièrs estatsunidencs son fòrça pertocadas per la lucha còntra los movements islamistas magerament en Afganistan (invasion dau país en 2001) e dins l'Orient Mejan (Iraq, Yemen...). Pasmens, aquela politica se tustèt a una oposicion de las popolacions localas e los Estats Units son engatjats dins divèrsei guèrras localas e los movements islamistas de la region son totjorn actifs.
Fòrças armadasModificar
Las fòrças armadas de los Estats Units d'America forman l'armada mai potenta amb 1,38 milions de soldats, un budget de 528 miliards de dolars que representa 46% de las mesas mondialas e 770 installacions majoras sus totes los continents levat d'Antartida. L'armada es comandada per lo President dels Estats Units. En 2010, es devesida entre cinc brancas principalas :
- l'armada de tèrra dicha US Army (520 400 òmes) que ten 73 bregadas de combat e 21 bregadas d'aviacion de combat.
- la marina militara dicha US Navy (520 400 òmes) que ten mai de 300 naviris que 14 pòrta-aeronaus, 84 naviris grands de superficia, mai de 50 sosmarins nuclears d'ataca e 14 sosmarins nuclears mandaires de missils nuclears.
- l'armada de l'èr dicha US Air Force (520 400 òmes) que ten mai de 70 escadras qu'un vintenau es dedicat au combat.
- lo còrs de las tropas d'infantariá de marina que tèn tanben d'unitats d'aviacion dich US Marine Corps (203 000 òmes).
- un còrs militarizat per la proteccion dei còstas estatsunidencas dich US Marine Corps (39 000 òmes). Sos equipaments tenon mai de 2 000 naviris leugiers, 40 aeronaus e 150 elicoptèrs.
La màger part d'aqueles equipaments son fòrça modèrns e lo país ten tanben un arsenal nuclear important amb mai de 5 100 ogivas en setembre de 2009.
EconomiaModificar
De veire: Economia dels Estats Units
AgriculturaModificar
L'agricultura estatsunidenca es la primièra del monde ambé l'Union Europèa. Es fòrça modèrna e utilizava en 2004 1,7% de la populacion activa. Sos produccions principalas son l'elevatge (bovins, porcins...) e la cultura del tabat, de las cerealas, del coton e dels fruches. Pasmens, aquel modèl d'agricultura intensiva causa de prejudicis importants per l'environament e a d'efièchs marrits sus la qualitat de l'aiga. Per exemple, en 2000, un estudi del govern central aviá notat la preséncia de pollucion dins 39% dels rius e 45% dels lacs estatsunidencs.
Dins lo domeni minièr, leis Estats Units fan partida dels productors principaus de fòrça ressorsas importantas coma lo caolin (1en reng mondial), lo magnèsi (1en reng mondial), lo carbon (2en reng mondial), lo petròli (2en reng mondial), lo gas naturel (2en reng mondial), l'aur (2en reng mondial), lo coire (2en reng mondial), lo plomb (3en reng mondial), lo titane (4en reng mondial) o lo fèrre (7en reng mondial). Lo taus de cubertura energetica èra egala a 72,7% en 2003.
IndustriaModificar
Lo sector secondari estatsunidenc utilizava en 2004 20,8% de la populacion activa. Coma l'agricultura, es un sector modern. Es principalament concentrat dins cinc estats que son la Califòrnia, l'Ohio, l'Illinois, lo Michigan e la Pensilvània. Un nombre grand de companhiás internacionalas majoras son basadas sus lo terrador estatsunidenc :
- d'industrias grandas coma la rafinatge del petròli o la siderurgia. Leis Estats Units an una capacitat de rafinatge de 827 milions de tonas qu'es la primièra del monde e son lo segond productor d'acièr mondial.
- d'industrias aeronauticas e espacialas coma Boeing.
- d'industrias militaras coma Lockheed, Northrop Grumman et Raytheon.
- d'industrias automobilas coma General Motors (3en grop mondial en 2008) o Ford (4en grop mondial en 2008).
- d'industrias electronicas e informaticas coma IBM o Microsoft.
- d'industrias alimentaras coma Coca-Cola o McDonald.
- d'industrias de bens de consomacion coma Eastman Kodak, Whirlpool, Gillette Company, Nike o Procter & Gamble.
ServicisModificar
Lei servicis son lo centre de l'economia estatsunidenca amb 77,4% de la populacion activa e 72% del PIB anual. Son caracterizats per l'importància dels sectors de la santat (15,3% del PIB) e de la finança. Los cambis comercials amb los país estrangiers son fòrça desequilibrats e los Estats Units an una deute publica fòrça important qu'es la premièra del monde. Mentretant, la soliditat e la reputacion de l'economia estatsunidenca permet au govern de contuniar aisidament d'empruntar de l'argent.
RecèrcaModificar
Gràcias a de budgets fòrça importants e un retum dens d'universitats e d'estructuras de recerca fondamentala o de recerca e desvolopament, los Estats Units son la primièra potencia scientifica mondiala. Lo sector es caracterizat per l'importància donat a la recerca militara que representava en 2004 55% de las despensas publicas.
CulturaModificar
BibliografiaModificar
- (fr) Michel Goussot, Les États-Unis, société contrastée, puissance contestée, La Documentation photographique no 8056, mars-avril 2007.
- (fr) André Kaspi, Comprendre les États-Unis d'aujourd'hui, Librairie Académique Perrin, 2008 (ISBN 2-2620-2806-0).
- (fr) Frédéric Salmon, Atlas historique des États-Unis : De 1783 à nos jours, Armand Colin, 2008 (ISBN 2-2003-4760-X).
- (fr) Arnaud Coutant, L'Amérique des États : Les contradictions d'une Démocratie fédérale, Mare et Martin, 2011 (ISBN 2-8493-4085-5).
- (fr) John Atherton, Nicole Bernheim, Sophie Body-Gendrot, François Brunet, États-Unis, peuple et culture, La Découverte, 2004 (ISBN 2-7071-4260-3).
- (fr) Daniel Van Euwen, Isabelle Vagnoux, Les États-Unis et le monde aujourd'hui, Éditions de l'Aube, 2008 (ISBN 2-7526-0421-1).
- (fr) Denis Lacorne, Les États-Unis, Fayard, 2006 (ISBN 2-2136-2672-3).
Vejatz tanbenModificar
Ligams extèrnesModificar
- (en) Ostal Blanc
- (en) Senat dels Estats Units
- (en) House of Representatives / Cambra dels Representants
- (en) CIA
Alemanha | Austràlia | Àustria | Belgica | Canadà | Corèa del Sud | Danemarc | Eslovaquia | Espanha | Estats Units d'America | Finlàndia | França | Grècia | Irlanda | Islàndia | Itàlia | Japon | Luxemborg | Mexic | Norvègia | Nòva Zelanda | Ongria | Païses Basses | Polonha | Portugal | Reialme Unit Republica Chèca | Soïssa | Suècia | Turquia |
Nòtas e referénciasModificar


c: text/html

text:
Fuèlha
La fuèlha (var. fuelha, fuòlha, huelha) es un organ laminar de creissença limitada dins las plantas, especializat dins la fotosintèsi. Nais dins los noses e se dispausa lateralament subre la camba. Es generalament verda amb simetria bilaterala.
Es tipicament plana e fina, çò que favoriza l'exposicion dels cloroplasts de las cellulas (clorenquima) a la lutz subre una superfícia larga e permet que la lutz s'introdusisca entièrament dins los teissuts fins. Es dins las fuèlhas que la majoritat de las plantas realizan la respiracion e la transpiracion.
Las fuèlhas se pòdon especializar dins çò d'acumular d'aiga, de noiridura o dins d'autras foncions. Las plantas sens fuèlhas se nomenan afillas.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Aeretes
Aeretes melanopterus
(Edwards, 1867)
244px
NT : Quasi menaçat
Lo genre Aeretes compòrta pas qu'una sola espècia, un rosegaire de la familha dels sciurids :
Aeretes melanopterus es un esquiròl volant localizat dins lo nòrd de China.
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- Aeretes melanopterus dins Mammal Species of the World (MSW) (en)
- Referéncia ITIS : Aeretes melanopterus (Milne-Edwards, 1867) (fr) (+ version anglesa (en))
- Referéncia Animal Diversity Web : Aeretes melanopterus (en)
- Referéncia NCBI : Aeretes melanopterus (en)
- Referéncia UICN : espècia Aeretes melanopterus (Milne-Edwards, 1867) (en)


text:
Eth Club Karate Aran se desplacèc tà Saragossa dimenge passat, dia 6 de mai, entà participar en XVIIIau Campionat Interautonomic de Karate (finau des Jòcs Escolars celebradi eth 20 de gèr).
En aguest Campionat participèren escolans d’Aragon, La Rioja, Navarra e Catalonha. Es aranesi deth Karate Aran artenheren 5 pòdiums:
– Irene del Cueto. 3au en Kumite e 2au en Katas (10/11ans).
– Beltrán Bascones. 2au en Katas (12/13ans).
– Max Nart. 3au en Kumite (Prebenjamin).
– Mª Luisa Díaz. 2au en Katas (Sènior).
Eth Shihan e professor dera Escòla de Karate deth Palai de Gèu de Vielha, Ángel Mateo, a soslinhat tanben era bona actuacion des aranesi: Diego Ojeda, Agatha Medina Ruiz e Juanma Agede.
Vielha, 8 de mai de 2017
Conselh Generau d’Aran: Núria Sanjuan
Hònt e fotos: Club Karate Aran


text:
Un dels grands Occitanistas de Gasconha que s'èi mòrt ; la novèla arriba ièr ambe aquel bilhet d'en David Grosclaude.
Ieu tanben l'iniciacion al Gascon m'a hèra ajudat per entendre la vision gascona de la lenga occitana, istòria d'ensemble e sos-ensemble, istòria de la dignitat lingüistica dins la diversitat d'una lenga, coma tota la lenga normala totun.
Aquel manual gascon es d'una ajuda, encara uèi lo dia, al XXIen sègle, per tot occitan qu'a mestièr de saber TOTA LA LENGA OCCITANA.
Repausa en patz Robèrt Darrigrand.


text:
annada 2011, vos desiri
Annada 2011: vos desiri una brava annada de revòlta contra las bancas e la mafia.
Annada 2011: vos desiri una polida proteccion sociala, un emplec, una escòla occitana. Vos desiri lo sòmi d'un ostal , de vacanças , de plasers variats , de viatges .
Annada 2011: vos desiri un monde a gratis, sens cap de religion per se far la guèrra , vos desiri la patz e l'amor .
Annada 2011 que cadun aja son orgasme cerebral , lo d'una vida meravilhosa , a l' orgasme poëtic e rica d'astradas, e l' orgasme apocaliptic, que fan cantar los clitoris e udolar los vièches, lo ser al plond d'un bòsc.
Annada 2011:vos desiri encara pus la libertat entièra, quitament lo zen, es a dire la consciéncia d'aquela vida tant corta , deu vos dona cada segonda , la possibilitat d'èstre susprés , amistadós , vulnerable, e de plorar e de rire , ambe a la fin sa segonda de plaser e de glòria. Tant corta e bèla que lo ridicul poirà pas jamai l'escanar.
Vos desiri a mai , que totes los rofians , que gaitan l'òme pas que per son profièch financièr , e son gèst mecanic , se trapar la caganha verda , e que la pèl lor saute als uèlhs.
E pels enfants, vos desiri en 2011 un autre monde , qu'aquel que debana uèi sos imatges d'infèrn.
Fin finala: vos desiri pels vièlhs los remembres clars de l'avenir, las fèstas del còr e del còs, en levant lo gòt, d'estrambòrd, que contunharetz de trucar en l'onor de la vida.
Annada 2011: l'annada de Joan Jaures? del socialisme vertadièr?
Soli que degun sap pas pus ont es , mas cadun sap plan ont es pas....
Annada 2011: vos desiri una lenga occitana renadissa.
Amistadosament a vos de còs e de còr.
Manjacostel


text:
Tèrra
La Tèrra es la tresena planeta del Sistèma Solar per çò qu'es de sa proximitat al Solelh e la cinquena per son diamètre. Fa partida de las planetas terrèstras o telluricas e es lo solet còrs celèst ont es confirmada la preséncia de vida. Vira a l'entorn del Solelh long d'una orbita pas gaire excentrica (una ellipsa que sembla una circonferéncia) a una distància mejana de 149 600 000 km (1 UA) e a una velocitat de 29,8 km/s. Vira sus se e a un periòde de rotacion de 23 h 56 min 3,5 s, movement que determina lo jorn e la nuèch. Son diamètre eqüatorial es de 12 756 km. A sonque un satellit natural, la Luna.
Somari
Caracteristicas fisicasModificar
La Tèrra fa partida dei quatre planetas rocassosas dau Sistèma Solar ambé Mercuri, Vènus e Mart coma o indica sa densitat importanta egala a 5,515. Es la pus granda de categoria e tèn egalament la densitat la pus auta deis planetas dau Sistèma Solar. Sa massa es egala a 5,9736·1024 kg e a una forma quasi esferica.
ComposicionModificar
La composicion de la Tèrra es en massa:
Estructura intèrnaModificar
La Tèrra se compausa de jaces divèrses qu'an de composicions quimicas e un compòrtament geologic diferents:
- escòrça: es lo jaç superficial. A una prigondor que varia entre 12 km, dins los oceans, fins a 80 km dins los cratons (las porcions pus ancianas dels nuclèus continentals). Se compausa de basalte dins las concas oceanicas e de granit dins los continents.
- mantèl: es un jaç intermediari entre l'escòrça e lo nuclèu. Arriba fins a una prigondor de 2900 km. Se compausa de peridotita.
- litosfèra: es la partida superficiala qu'a un foncionar elastic. A una espessor de 250 km e compren l'escòrça e la porcion superiora del mantèl.
- astenosfèra: es la porcion del mantèl que se compòrta d'un biais fluid.
- nuclèu: es lo jaç mai fonzut de la planeta e a una espessor de 3475 km. Se compausa d'un aliatge de fèrre e de niquèl e es dins aquesta partida qu'es generat lo camp magnetic terrèstre. Lo nuclèu se sosdevesís el tanben en nuclèu intèrne, qu'es solid, e nuclèu extèrne, qu'es liquid.
Cal saber a mai que l'escòrça e una partida del mantèl superior forman la litosfèra.
L'idrosfèraModificar
La Tèrra es la sola planeta del Sistèma Solar nòstre qu'a una superfícia liquida. L'aiga cobrís aperaquí 71% de la superfícia de la Tèrra (que 97% n'es d'aiga de mar e 3% d'aiga doça). Forma cinc oceans e sèt continents.
La Tèrra es realament a la distància del Solelh adeqüada per aver d'aiga liquida a sa superfícia. Pasmens, sens l'efièch de sèrra, l'aiga se gelariá sus Tèrra. Al començament lo Solelh emetiá mens de radiacion que ara, mas los oceans se gelèron pas perque l'atmosfèra primitiva de la Tèrra aviá fòrça mai de CO2 e per consequent un efècte de sèrra pus important. Dins d'autras planetas, coma Vènus, l'aiga desapareguèt perque la radiacion solara ultravioleta copa la molecula e l'ion idrogèn, qu'es leugièr, s'escapa de l'atmosfèra. Aqueste efècte es lent, mas inexorable. Aquò es una ipotèsi qu'explica perqué Vènus a pas d'aiga. Dins l'atmosfèra de la Tèrra, un jaç tèune d'ozòn dins l'estratosfèra absorbís la màger part de la radiacion ultravioleta en redusent l'efècte. L'ozòn apara la bioesfèra de l'efècte perniciós de la radiacion ultravioleta. La magnetosfèra tanben es un escut que nos apara del vent solar.
La massa totala de l'idrosfèra es aperaquí de 1,4 × 1021 kg.
Geologia de la superficiaModificar
Activitat tectonicaModificar
La Tèrra a una activitat tectonica importanta causada per lo movement de partidas de la litosfèra dichas placas. Aquelei movements son liats ambé lei movements de conveccion dau mantèu terrèstre mai an luòc de maniera divèrsa per lei diferentei placas[1]. En consequéncia, tres tipes d'interaccions existisson ai frontieras de placas :
- lei zonas de convergéncia o de subduccion onte doas placas se rintran dedins. Generalament, un placa passa en dessota de l'autra e cabussa dins lo mantèu terrèstre.
- lei zonas de divergéncia onte doas placas s'alunchan. I a generalament un apòrt de matèria entre lei doas placas.
- lei zonas transformantas onte doas placas esquilhan lateralament.
La velocitat mejana dei movements tectonics principaus varia segon lei placas entre 9,5 mm/an per la placa eurasiatica e 75 mm/an per la placa dei Cocos[2]. De mai, l'activitat tectonica es la fònt de la màger part dau volcanisme terrèstre, dei tèrratrems, de la formacion dei montanhas o dei fòssas oceanicas[3].
L'activitat tectonica de la Tèrra permet lo renovelament constant de la crosta oceanica. D'efèct, la crosta oceanica es facha de materiaus venent dei dorsalas oceanicas que dispareisson tornarmai dins lo mantèu au nivèu dei zonas de subduccion. Ansin, lo periòde de la crosta oceanica es generalament inferior a 100 milions d'annadas e lo pus ancian es d'environ 200 milions d'annadas[4] [5]. En revenge, lo renovelament de la crosta dei continents es pus lent e son periòde pòu montar a 4,03 miliards d'annadas[6].
Continents e oceansModificar
Environ 70,8% de la superficia de la Tèrra es recubèrta per d'oceans d'aiga. Lo rèsta de la superficia forma lei continents que son lei relèus pus auts de la planeta. Dos tipes de crosta existisson entre lei zonas oceanicas e continentalas. D'efèct, la crosta oceanica es principalament facha de basalte, una ròca densa, e a una espessor mejana de sièis quilomètres. De son caire, la crosta continentala es pus espessa, entre 30 e 50 quilomètres, mai compausada de materiaus pus leugiers coma lo granite.
Lei relèus oceanics principaus son lei dorsalas, lei fòssas, lei plans abissaus e lei ribas continentaus. Lei dorsalas son de zonas de divergéncia entre doas placas. Tènon un volcanisme actiu que crea de partidas novèlas de crosta oceanica. A l'invèrs, lei fòssas son situadas dins lei regions de subduccion ont una placa dispareis dins lo mantèu. Son lei ponchs pus bas de la planeta. Lei plans abissaus son lei regions relativament platas au fons deis oceans. Enfin, lei ribas continentaus forman la basa immergida dei continents.
Sus lei continents, lei relèus principaus son lei plans, lei platèus e lei cadenas de montanhas. Lei plans son de regions relativament platnests e situadas a una altitud febla. Lei planestèus son tanben de regions platas mai lor altitud es generalament pus auta. Son generalament la transicion entre lei plans e lei montanhas. Aquelei son lei ponchs pus auts de la planeta.
Circulacion d'aiga e erosionModificar
Una caracteristica importanta e unica de la Tèrra dins lo Sistèma Solar es l'existéncia d'aiga sus leis estats gasós, liquid e solid. Ansin, tota la superficia terrèstra es somesa a una erosion importanta entraïnada per la circulacion d'aiga liquid. Aqueu fenomèn d'erosion, egalament renforçat per lo vent, causa la formacion de ròcas sedimentàrias que cuerbon la màger part dei superficias oceanicas e continentalas. 97,5% de l'aiga es salada amb una valor mejana egala a 35 g.L-1 [7].
La circulacion d'aiga forma un circuit dich cicle de l'aiga entre lei quatre sèrvas terrèstres que son :
- leis oceans e lei mars.
- lei fluvis, lei rius e lei lacs.
- lei glacièrs e lei calòtas polaras.
- l'aiga atmosfèrica.
La descripcion simplificada d'aqueu cicle pòu acomençar ambé l'evaporacion de l'aiga deis oceans caufada per lo raionament ultraviolet dau Soleu. Puei, aquela evaporacion causa la formacion de nívols e, après, de precipitacions. Enfin, l'aiga dei precipitacions regola a la superficia fins ais oceans.
MontanhasModificar
La Tèrra tèn divèrsei cadenas de montanhas. Lor formacion es generalament entraïnada per l'activitat tectonica a l'entorn d'una zona de subduccion entre doas placas coma per l'Imalaia. Dins aquò, la formacion es possibla a l'entorn dei frontieras entre lei placas dins lei zonas transformantas o de divergéncia. Enfin, lo volcanisme pòu egalament formar de montanhas importantas coma lo Mauna Kea.
VolcansModificar
La Tèrra tèn un volcanisme actiu que pren de formas diferentas segon lei mitans oceanics e continentaus. Lo volcanisme pus actiu es aqueu dau mitan oceanic, especialament a l'entorn dei dorsalas sota-marina. 75% dei materiaus volcanics son emés per lei dorsalas. Lor lava es fluida. Existís tanben de volcans sota-marins au dessús d'un ponch caud coma lo Loihi. Enfin, lo rèsta dei volcans sota-marins son de volcans de zona de subduccion coma lo Kick-'em-Jenny.
Lei volcans terrèstres son mens nombrós e lei proporcions entre lei volcans de zonas de divergéncia, de zonas de subduccion e de ponchs cauds son diferents. D'efèct, lei volcans de zonas de divergéncia son pus rars et principalament situats dins lei regions onte una dorsala es presenta au dessús deis oceans. Per exemple, es lo cas en Islàndia. Lo volcanisme de ponch caud es egalament relativament visible ambé d'erupcions importantas dins lei regions continentaus (Deccan) e d'illas dins leis oceans coma leis illas Kerguelen. Un nombre fòrça important dei volcans terrèstres son de volcans de zonas de subduccion, especialament a l'entorn de l'ocean Pacific. Certanei volcans dei zonas de subduccion an d'erupcions explosiva importanta acompanhadas per de plumachos de cendres e d'autrei manifestacions coma de lahars. Enfin, existís una categoria de volcans particulars e mau coneguts que son dichs super-volcans. Aquelei son de caldeiras o de volcans fòrça importanta coma lo Yellowstone o lo Cantal que pòdon entraïnar d'erupcions colossalas amb un periòde d'unei miliers d'annadas.
Cratèr d'impacteModificar
Lo nombre de cratèrs d'impacte importants sus la Tèrra es relativament feble en causa de l'erosion, dau renovelament de la superficia per lo volcanisme, de la vida especialament la vegetacion qu'escond lei traças d'impactes e de la preséncia d'aiga per amportir lo tuert sus 71% de la superficia de la planeta. Lo nombre de cratèrs de talha pichona es egalament limitat per la preséncia d'una atmosfèra espessa. La màger part dei cratèrs foguèron descubèrts dempuei l'invencion dei satellits. D'efèct, pòdon senhalar pus facilament lei vestigis d'un cratèr. Lo pus important e pus ancian es lo cratèr de Vredefort qu'a una estructura en anèus multiples d'un diamètre de 300 quilomètres e un periòde superior a 2 miliards d'annadas.
GeografiaModificar
La Tèrra tèn sièis continents e quatre oceans principaus. Lo continent pus important es Eurasia dins l'emisfèri nòrd. Africa se situa au sud-oèst d'aqueu continent e Oceania au sud-èst. L'Antartida es localizat a l'entorn dau pòl sud de la planeta. Enfin, leis autreis continets son l'America del Nòrd e l'America del Sud. Entre lei continents, leis oceans son l'ocean Atlantic entre Eurasia, Africa e America, l'ocean Pacific entre America, Eurasia e Oceania, l'Ocean Indian au sud d'Eurasia entre Africa e Oceania e l'Ocean Artic a l'entorn dau pòl nòrd.
AtmosfèraModificar
ComposicionModificar
La composicion de l'atmosfèra tèn principalament tres gas que son l'azòt (78,1 %), l'oxigèn (20,9 %) e l'argon (0,93 %). I a de traças de dioxid de carbòni (386 ppm), de neon (18,2 ppm), d'èli (5,2 ppm), de metan (1,7 ppm) e de cripton (1,1 ppm). La proporcion d'aiga pòu variar considerablament mai es generalament situada entre 1 e 4 %.
EstructuraModificar
L'estructura de l'atmosfèra terrèstra tèn cinc jaç principaus que son[8] :
- la troposfèra entre la superficia e una altitud egala a 8-15 quilomètres.
- l'estratosfèra entre 8-15 e 50 quilomètres d'altitud.
- la mesosfèra entre 50 e 80 km.
- la termosfèra entre 80 e 350-800 km.
- l'exosfèra fins a 50 000 km.
De mai, tèn egalament una ionosfèra.
TroposfèraModificar
La troposfèra es la region bassa de l'atmosfèra. Son espessor varia entre 8 km ai pòls e 15 km dins lei regions equätorialas[9]. Tèn 80 a 90% de la massa dei gas atmosferics e quasi la totalitat dei vapors d'aiga. Sa temperatura mejana varia de 20 °C a la superficia fins a -50 °C. la pression demenís egalament ambé l'altitud. Enterin, la pression mejana passa de 101 325 Pa a 22 632 Pa. La frontiera entre l'estratosfèra e la troposfèra es dicha tropopausa.
EstratosfèraModificar
L'estratosfèra es lo jaç situat entre la troposfèra e la mesosfèra. Sei frontieras son donc entre 8-15 km per lei regions bassas e 40-60 km per lei regions autas. Aqueleis altituds varian principalament ambé la latitud. La temperatura de l'estratosfèra varia de -50 °C au limit ambé la troposfèra a quasi 0 °C vèrs lo començament de la mesosfèra. La pression es environ egala a 5 474,9 Pa a 20 000 mètres d'altitud e 868,02 Pa a 32 000 mètres. De movements de gas e de reaccions quimicas an luòc de maniera importanta dins l'estratosfèra.
Jaç d'ozònModificar
Lo jaç d'ozòn fa partida de l'estratosfèra mai es generalament considerada coma un jaç especiau. D'efèct, sa composicion quimica es diferenta d'aqula dau rèsta de l'estratosfèra car assosta lei reaccions de sintèsi de l'ozòn. Aquela molecula es importanta per la vida terrèstra car apara la superficia de la màger part dei rais ultraviolets dau Soleu[10].
MesosfèraModificar
La mesosfèra es lo jaç situat entre 50 e 80 km a respèct de la superficia de la Tèrra. Tèn la temperatura pus freja de la Tèrra amb una valor egala a -100 °C e una valor mejana de -85 °C [11]. Es tanben la region onte lei meteorits son generalement brutlats e destruchs per lei fretaments atmosferics.
TermosfèraModificar
La termosfèra es lo jaç pus bas de l'atmosfèra exteriora onte la composicion es plus unifòrma. Acomença vèrs 90-100 km d'altitud mai son espessor varia dins lo temps. L'activitat solara a generalament una influéncia sus l'evolucion d'aquela espessor. La temperatura varia entre 300 e 1 600 °C. L'origina d'aquelei temperaturas depend de l'absorcion de radiacions ultravioletas de longors d'onda situadas entre 100 e 200 nm. Ansin, lei moleculas de dioxigèn son rompudas. L'oxigèn atomic es donc lo compausat principau de la termosfèra.
IonosfèraModificar
L'ionosfèra es la region atmosferica ionizada per lei radiacions solaras. Se situa entre 50 e 1 000 km d'altitud, d'escambarlons sus la termosfèra e l'exosfèra. Es tanben la partida inferiora de la magnetosfèra. Sa composicion varia entre lo jorn e la nuech. Lei principaus jaç son :
- lo jaç D, entre 60 e 90 km, existís solament de jorn. Sa ionizacion es relativament febla e principalament causada per l'accion dei radiacions ultravioletas de 121,5 nm sus lei moleculas d'oxid d'azòt NO.
- lo jaç E, entre 90 e 120 km, a una ionizacion febla dei moleculas de dioxigèn entraïnada per lei radiacions X e ultravioletas entre lei longors d'onda 1-10 nm. Aqueu jaç existís de nuech e de jorn.
- lo jaç F, entre 200 e 500 km, tèn una ionizacion importanta deis atòms d'oxigèn sus l'accion dei radiacions ultravioletas entre 10 e 100 nm. L'estructura dau jaç F evoluciona ambé l'esclairatge solar. D'efèct, tèn un jaç principau de nuech e dos de jorn dichs F1 e F2.
ExosfèraModificar
L'exosfèra es lo jaç superior de l'atmosfèra onte lei collisions entre lei particulas son raras e negligiblas. Es la transicion entre l'atmosfèra e lo mitan interplanetari. S'estend fins a 50 000 km de la superficia.
ClimaModificar
Lo clima terrèstre varia segon lei regions. La classificacion principala es dicha classificacion de Köppen[12]. Tèn tres nivèus per descriure lei climas diferents en foncion de la temperatura mejana, de la pluviositat e de variacions de temperatura[13]. Ansin, per la temperatura mejana, existís cinc categorias principalas :
- A per lei climas tropicaus. Son caracterizats per una temperatura mejana egala a 18 °C cada mes, l'abséncia d'ivèrn e de precipitacions fòrça importantas e superioras a l'evaporacion naturala.
- B per lei climas secs. Son caracterizats per l'abséncia de corrents d'aiga permanents e per una evaporacion naturala pus importanta que lei precipitacions.
- C per lei climas subtropicaus. Son caracterizats per una temperatura situada entre -3 °C e 18 °C per lei tres mes pus fregs, una temperatura mejana superiora a 10 °C per lo mes pus caud e d'ivèrns e d'estius ben definits.
- D per lei climas temperats. Son caracterizats per una temperatura mejana pus bassa que -3 °C que lo mes pus freg, una temperatura pus auta que 10 °C per lo mes pus caud e d'ivèrns e d'estius ben definits.
- E per lei climas polars. Son caracterizats per una temperatura mejana inferiora a 10 °C per lo mes pus caud e d'estius quasi absents.
La pluviositat es devesida entre nòu nivèus :
- S per lei climas d'estèpas ambé de precipitacions entre 380 e 760 mm. S'aplica unicament ai climas dau tipe B.
- W per lei climas desertics ambé de precipitacions inferioras a 250 mm. S'aplica unicament ai climas dau tipe B.
- f per lei climas umids ambé de precipitacions cada mese sensa sason seca. S'aplica ai climas dei tipes A, C e D.
- w per lei climas amb una sason seca d'ivèrn. S'aplica ai climas dei tipes A, C e D.
- s per lei climas amb una sason seca d'estiu. S'aplica ai climas dei tipes A, C e D.
- m per lei climas de monson ambé de precipitacions annualas pus importantas que 1 500 mm e superioras a 60 mm per lo mes pus sec. S'aplica unicament ai climas dau tipe A.
- T per lei climas amb una temperatura mejana entre 0 °C e 10 °C per lo mes pus caud. S'aplica unicament ai climas dau tipe E.
- F per lei climas amb una temperatura mejana inferiora a 0 °C per lo mes pus caud. S'aplica unicament ai climas dau tipe E.
- M per lei climas ambé de precipitacions importantas e una temperatura mejana dau mes pus greg superiora a -10 °C. S'aplica unicament ai climas dau tipe E.
Enfin, sièis nivèus depintan lei variacions de temperatura :
- a per lei climas amb un estiu caud, es a dire que la temperatura mejana dau mes pus caud es superiora a 22 °C. S'aplica ai climas dei tipes C e D.
- b per lei climas amb un estiu temperat. Es a dire que la temperatura mejana dau mes pus caud es inferiora a 22 °C mai que quatre mes an de mejanas superioras a 10 °C. S'aplica ai climas dei tipes C e D.
- c per lei climas amb un estiu cort e freg. Es similara au tipe b aqueu clima tèn mens de quatre mes amb una temperatura superiora a 10 °C e lo mes pus freg amb una mejana pus auta que -38 °C. S'aplica ai climas dei tipes C e D.
- d per lei climas amb un ivèrn fòrça freg. Es a dire que la temperatura mejana dau mes pus freg es pus bassa que -38 °C. S'aplica unicament ai climas dau tipe D.
- h per lei climas secs e cauds amb una temperatura mejana annuala pus auta que 18 °C. S'aplica ai climas dau tipe D.
- k per lei climas secs e fregs amb una temperatura mejana annuala pus bassa que 18 °C. S'aplica ai climas dau tipe D.
Camp magnetic e magnetosfèraModificar
La Tèrra tèn un camp magnetic causat per lei movements de conveccion dau nuclèu. A l'ora d'ara, lei pòls d'aqueu camp son situats pròches dei pòls geografics. Dins aquò, la localizacion dei pòls magnetics pòu variar car lei movements de conveccion dau nuclèu son generalament caotics. Ansin, lei pòls magnetics pòdon s'inversar unei còps per milion d'annadas[14] [15]. L'intensitat dau camp es actualament egala a 30 µT en America del Sud e de 60 µT dins certanei regions de Canadà vesinas dau pòl magnetic nòrd.
L'interaccion entre lo vent solar e lo camp magnetic terrèstre entraïna la formacion d'una magnetosfèra a l'entorn de la planeta que para la Tèrra contra lei particulas solaras. Un arc de tuert se situa entre la Tèrra e lo Soleu puei lo vent solar estira la magnetosfèra. De mai, lo vent solar a una influéncia preponderanta sus la densitat e l'orientacion de la magnetosfèra terrèstra. Enfin, aquela es responsabla de la formacion d'auròras polaras[16].
Orbita e rotacionModificar
RotacionModificar
Lo periòde de rotacion de la Tèrra a l'entorn de son axe a respèct dau Soleu es quasi 86 400 segondas[17]. Sa durada aumenta progressivament en causa dei fòrças de marèia. En consequéncia, lei segondas calculadas sus la rotacion terrèstra son fòrça leugierament pus longas que lei segondas dau sistèma SI. A respèct deis estèlas fixas dins lo cèu, la rotacion de la Tèrra, dicha jorn estellar, es egala a quasi 86 164 segondas.
Aqueu movement de rotacion es visible per l'observacion dei meteorits dins l'atmosfèra, per lei satellits en orbita bassa e subretot per lo movement aparent, de nuech, deis estèlas. Sa velocitat es d'environ 15°/h.
OrbitaModificar
La Tèrra orbita a l'entorn dau Soleu a una distància mejana de quasi 150 milions de quilomètres amb un periòde de 365,2564 jorns. Sa velocitat orbita es environ 30 km/h. La zona d'influéncia gravitacionala de la Tèrra a un rai de 1,5 milions de quilomètres[18].
Axe de rotacion e sasonsModificar
L'enclinason de l'axe de rotacion de la Tèrra es egala a 23,44°. Aquela enclinason entraïna l'aparicion de sasons marcadas per una partida importanta dei regions terrèstras. Aquelei sasons son definidas per lei solsticis e leis equinòccis :
- equinòcci de prima lo 21 de març.
- solstici d'estiu lo 21 de junh.
- equinòcci d'autona lo 21 de setembre.
- solstici d'ivèrn lo 21 de decembre.
L'enclinason es relativament constanta mai existís un movement de variacions feblas amb un periòde de 18,6 annadas.
SatellitsModificar
La Tèrra a un satellit naturau qu'es la Luna. Aqueu satellit es un còrs dau tipe terrèstre amb un diamètre mejan de 3 475 quilomètres. A respèct de sa planeta, es lo pus grand satellit dau Sistèma Solar. Orbita a l'entorn de la Tèrra en 27 jorns 7 oras e 43,7 minutas a una distància mejana de 384 400 quilomètres. Existisson de fòrças de marèia importantas entre lei dos còrs e la rotacion de la Tèrra a l'entorn de son axe es alentida per l'influéncia lunara. Ansin, fa 410 milions d'annadas, lo jorn terrèstre durava solament 21,8 oras e l'annada durava 400 jorns[19].
La Tèrra tèn egalament dos satellits coorbitaus, dichs 3753 Cruithne e 2002 AA29, e dos quasi-satellits 2001 GO2 et (164207) 2004 GU9. Entre 2006 e 2007, la Tèrra tenguèt un segond satellit naturau provisòri dich 2006 RH120.
FormacionModificar
Lo periòde dau Sistèma Solar es estimat a 4,5672 miliards d'annadas e aqueu de la formacion dei planetas a 4,54 miliards[20] [21] [22]. La premiera fasa de la formacion de la Tèrra foguèt la fasa d'accrecion que durèt probablament 10 e 20 milions d'annadas. Lei materiaus formant la Tèrra foguèron inicialament en fusion. Puei, i a 4,53 miliards d'annadas, la Luna se formèt probablament après un impacte fòrça important sus la Tèrra[23] [24]. Lei desgatjaments volcanics entraïnèron la formacion de l'atmosfèra primitiva. L'aiga dei gas volcanics foguèt adonc probablament completada per lei quantitats portadas per lei cometas e leis asteroïdes per formar lei premiers oceans[25]. Lei gas a efèct de sèrra e l'activitat solara empachèron l'aiga de gelar[26]. Enfin, lo camp magnetic terrèstre se metèt en plaça fa 3,5 miliards d'annadas.
Existéncia de la vidaModificar
Una planeta onte la vida existís es dicha abitabla. Ansin, la Tèrra es l'unica planeta coneguda que tèn lei condicions necessàrias per permetre lo desvolopament de moleculas organicas complèxas e fornir l'energia requesida per lo foncionament dau metabolisme[27]. La distància a respèct dau Solelh, l'excentricitat de l'orbita, la velocitat de rotacion, l'enclinason de l'axe de rotacion, una atmosfèra permanenta e un camp magnetic sufisent per parar la planeta dau vent solar fan partida dei condicions supausadas d'existéncia de la vida terrèstra[28].
Leis espècias viventas de la planeta forman la biosfèra. Son periòde seriá d'environ 3,5 miliards d'annadas. Es devesida entre de biòmas diferents abitats per d'espècias similaras. Lei biòmas son generalament definits per sei condicions d'umiditat, sa latitud e son altitud. Quasi totei lei regions terrèstras tènon de formas de vida. La màger part es situada dins lei regions eqüatorialas umidas[29]. Dins aquò, d'organismes vivents son estats detectats prefondament dins la crosta terrèstra o, a l'invèrs, dins lei jaç bas de l'estratosfèra[30] [31].
ProvèrbisModificar
- « Tèrra negra fa bon blat, tèrra blanca lo fa gamat ».
ReferénciasModificar
- ↑ Seligman, Courtney (2008). "The Structure of the Terrestrial Planets". Online Astronomy eText Table of Contents.
- ↑ Meschede, M.; Udo Barckhausen, U. (2000-11-20). "Plate Tectonic Evolution of the Cocos-Nazca Spreading Center". Proceedings of the Ocean Drilling Program. Texas A&M University. [1]
- ↑ Kious, W. J.; Tilling, R. I. (1999-05-05). "Understanding plate motions". USGS. [2]
- ↑ Duennebier, Fred (1999-08-12). "Pacific Plate Motion". University of Hawaii. [3]
- ↑ Mueller, R.D.; Roest, W.R.; Royer, J.-Y.; Gahagan, L.M.; Sclater, J.G. (2007-03-07). "Age of the Ocean Floor Poster". NOAA. [4]
- ↑ Bowring, Samuel A.; Williams, Ian S. (1999). "Priscoan (4.00–4.03 Ga) orthogneisses from northwestern Canada". Contributions to Mineralogy and Petrology 134: 3. doi:10.1007/s004100050465
- ↑ DOE (1994). "5". In A.G. Dickson & C. Goyet. Handbook of methods for the analysis of the various parameters of the carbon dioxide system in sea water. 2. ORNL/CDIAC-74. http://cdiac.esd.ornl.gov/ftp/cdiac74/chapter5.pdf.
- ↑ Staff (8 d'octòvre de 2003). "Earth's Atmosphere". NASA. [5]
- ↑ Geerts, B.; Linacre, E. (November 1997). "The height of the tropopause". Resources in Atmospheric Sciences. University of Wyoming. [6]
- ↑ The ozone lauyser, NASA, [7]
- ↑ States, Robert J.; Gardner, Chester S. (January 2000), "Thermal Structure of the Mesopause Region (80–105 km) at 40°N Latitude. Part I: Seasonal Variations", Journal of the Atmospheric Sciences 2000 57: 66–77.
- ↑ Berger, Wolfgang H. (2002). "The Earth's Climate System". University of California, San Diego. [8]
- ↑ McKnight, Tom L; Hess, Darrel (2000). "Climate Zones and Types: The Köppen System". Physical Geography: A Landscape Appreciation. Upper Saddle River, NJ: Prentice Hall. pp. 200–1. ISBN 0-13-020263-0.
- ↑ Campbell, Wallace Hall (2003). Introduction to Geomagnetic Fields. New York: Cambridge University Press. p. 57. ISBN 0-521-82206-8.
- ↑ Fitzpatrick, Richard (16 de febrier de 2006). "MHD dynamo theory". NASA WMAP. [9]
- ↑ Stern, David P. (8 de julhet de 2005). "Exploration of the Earth's Magnetosphere". NASA. [10]
- ↑ McCarthy, Dennis D.; Hackman, Christine; Nelson, Robert A. (November 2008). "The Physical Basis of the Leap Second". The Astronomical Journal 136 (5): 1906–1908. doi:10.1088/0004-6256/136/5/1906
- ↑ Vázquez, M.; Montañés Rodríguez, P.; Palle, E. (2006). "The Earth as an Object of Astrophysical Interest in the Search for Extrasolar Planets" (PDF). Instituto de Astrofísica de Canarias. [11]
- ↑ Poropudas, Hannu K. J. (1991-12-16). "Using Coral as a Clock". Skeptic Tank. [12]
- ↑ Bowring, S.; Housh, T. (1995). "The Earth's early evolution". Science 269 (5230): 1535. doi:10.1126/science.7667634
- ↑ Dalrymple, G.B. (1991). The Age of the Earth. California: Stanford University Press. ISBN 0-8047-1569-6.
- ↑ Dalrymple, G. Brent (2001). "The age of the Earth in the twentieth century: a problem (mostly) solved". Geological Society, London, Special Publications 190: 205–221. doi:10.1144/GSL.SP.2001.190.01.14
- ↑ Canup, R.; Asphaug, E. (2001). "Origin of the Moon in a giant impact near the end of the Earth's formation". Nature 412 (6848): 708–712. doi:10.1038/35089010
- ↑ Canup, R. M.; Asphaug, E. (Fall Meeting 2001). "An impact origin of the Earth-Moon system". Abstract #U51A-02
- ↑ Morbidelli, A.; Chambers, J.; Lunine, J. I.; Petit, J. M.; Robert, F.; Valsecchi, G. B.; Cyr, K. E. (2000). "Source regions and time scales for the delivery of water to Earth". Meteoritics & Planetary Science 35 (6): 1309–1320. doi:10.1111/j.1945-5100.2000.tb01518.x
- ↑ Guinan, E. F.; Ribas, I. "Our Changing Sun: The Role of Solar Nuclear Evolution and Magnetic Activity on Earth's Atmosphere and Climate". In Benjamin Montesinos, Alvaro Gimenez and Edward F. Guinan. ASP Conference Proceedings: The Evolving Sun and its Influence on Planetary Environments. San Francisco: Astronomical Society of the Pacific. ISBN 1-58381-109-5. [13]
- ↑ Staff (September 2003). "Astrobiology Roadmap". NASA, Lockheed Martin. [14]
- ↑ Dole, Stephen H. (1970). Habitable Planets for Man (2nd ed.). American Elsevier Publishing Co. ISBN 0-444-00092-5. [15]
- ↑ Hillebrand, Helmut (2004). "On the Generality of the Latitudinal Gradient". American Naturalist 163 (2): 192–211. doi:10.1086/381004
- ↑ States, Robert J.; Gardner, Chester S. (January 2000), "Thermal Structure of the Mesopause Region (80–105 km) at 40°N Latitude. Part I: Seasonal Variations", Journal of the Atmospheric Sciences 2000 57: 66–77.
- ↑ Thomas Alerstam, David A. Christie, Astrid Ulfstrand. Bird Migration (1990). Page 276.
Planetas
Mercuri · Vènus · Tèrra · Mart · Jupitèr · Saturne · Uranus · Neptun
Planetas nanas
Cères · Pluton · Èris
Pichons còrses
Asteroïdes · Cencha d'asteroïdes · Cometas · Cencha de Kuiper · Objèctes eparses · Nívol d'Oort
Satellits
T (1) : Luna — M (2) : Fòbos · Deimos — J (67) : Io · Euròpa · Ganimèdes · Callisto — S (62) : Titan · Rhea · Mimas · Enceladus · Tethys · Dione — U (27) : Miranda · Ariel · Umbriel · Titània · Oberó — N (14) : Triton


text:
Ajuda:Signatura
Aquesta pagina a per tòca d'explicar los diferents usatges en vigor sus Wikipèdia per las signaturas.
Somari
- 1 Dins los articles enciclopedics
- 2 Signar un imatge
- 3 Dins las paginas de discussion
- 4 Sintaxi
- 5 Vejatz tanben
Dins los articles enciclopedics[modificar | modificar la font]
Los articles enciclopedics son pas jamai signats, mas se pòt tornar trobar los noms dels autors en consultant l'onglet istoric.
- ► Podètz utilizar lo modèl {{signatura}} en pagina de discussion d'un utilizaire qu'auriá signat un article enciclopedic.
Signar un imatge[modificar | modificar la font]
Se desconselha fòrtament de signar un imatge dins l'imatge el-meteis: cada imatge possedís una pagina de descripcion ont lo nom de l'autor deu figurar : vejatz ajuda:Importar un fichièr.
- ► Podètz utilizar lo modèl {{imatge signat}} sus la pagina de descripcion d'un tal imatge.
Tanben es possible de far figurar lo nom de l'autor dins las donadas EXIF. Vejatz Commons:Commons:Manipulating meta data.
Dins las paginas de discussion[modificar | modificar la font]
En revenge, quand prenètz part a una discussion, se recomanda de signar vòstre messatge. Se signatz pas, pausaretz un problèma a la persona qu'escriurà darrièr vos, vòstre messatge riscant d'èsser interpretat pels lectors coma essent la primièra partida del sieu.
- ► Podètz utilizar lo modèl {{pas signat}} en seguida d'un messatge pas signat, per senhalar als autres utilizaires quin es son autor, e eventualament la data e l'ora, e mai un ligam vèrs aquesta modificacion.
Sintaxi[modificar | modificar la font]
Vaquí la sintaxi d'utilizar per signar un messatge :
Amb las tildas[modificar | modificar la font]
- Lo caractèr ~ es una tilda. L'obtenètz sus la màger part dels clavièrs :
- Per que las tildas sián remplaçadas per vòstre nom (o escais) d'utilizaire dins la pagina de discussion, devètz èsser enregistrat e connectat, siquenon es l'adreça IP de vòstre ordenador qu'apareisserà.
- Tot utilizaire, enregistrat o pas, pòt signar un messatge en escrivent simplament son nom o un pseudonim, seguit se o desira de cinc tildas per la data.
Amb la barra d'espleches[modificar | modificar la font]
Amb la paleta de caractèrs especials[modificar | modificar la font]
Rendut de la signatura[modificar | modificar la font]
Es possible, dins l'onglet « informacions personalas » de vòstras Preferéncias, de parametrar çò que serà inserit automaticament a la plaça de vòstre nom d'utilizaire quand signaretz.
Amb ligam automatic[modificar | modificar la font]
Se la casa « Signatura bruta (sens ligam automatic) » es desmarcada, es lo còde seguent qu'es automaticament inserit :
- [[Utilizaire:Vòstre nom d'utilizaire|escais]]
ont escais es lo contengut del camp « Signatura per las discussions (amb ~~~) » (se lo camp es void, es lo nom d'utilizaire qu'es utilizat).
Lo resultat serà alara :
- quand signaretz amb 3 tildas (~~~) : escais
- quand signaretz amb 4 tildas (~~~~) : escais 6 d'abril de 2007 a 18:18 (CEST)
Per exemple, se vòstre nom d'utilizaire es en majusculas (ROBÈRT (d · c · b)), e que desiratz qu'aparesca en minusculas dins vòstra signatura, vos sufís de picar « Robèrt » dins aqueste camp.
Amb signatura bruta[modificar | modificar la font]
En marquant la casa « Signatura bruta (sens ligam automatic) », podètz personalizar vòstra signatura de biais mai elaborat. Es per exemple l'ocasion d'integrar un ligam vèrs vòstra pagina de discussion.
Metòde[modificar | modificar la font]
Per aquò far, marcatz la casa, e picatz per exemple dins lo camp de picatge :
- — [[Utilizaire:Vòstre nom d'utilizaire|Vòstre nom d'utilizaire]]    [[[Discussion Utilizaire:Vòstre nom d'utilizaire|blabla]]]
en remplaçant cada ocurréncia de « Vòstre nom d'utilizaire » per vòstre nom d'utilizaire.
Lo resultat serà alara :
- quand signaretz amb 3 tildas (~~~) : — Vòstre nom d'utilizaire [blabla]
- quand signaretz amb 4 tildas (~~~~) : — Vòstre nom d'utilizaire [blabla] 6 d'abril de 2007 a 18:18 (CEST)
Precaucions importantas[modificar | modificar la font]
Qualques precaucions importantas que simplificaràn la vida als autres.
- Utilizacion de modèls
- Podètz pas utilizar de modèl dins aquesta signatura personalizada ; se picatz un còde que ne conten, seràn automaticament remplaçats al primièr nivèl.
- Afichatge del caractèr « | »
- Se volètz afichar lo caractèr « | », devètz utilizar l'entitat HTML « | » siquenon vòstra signatura farà bogar totes los modèls que lo contenon. (Nòta : lo | entre [[ e ]] dels ligams intèrnes de la signatura es pas concernit).
- Exemple : [[Utilizaire:Vòstre nom|Vòstre nom]] | [[Discussion Utilizaire:Vòstre nom|blabla]].
- Sobrietat
- Se recomanda de demorar relativament sòbri : los autres Wikipedians penaràn probablament a editar una pagina contenent una signatura que son còde ocupariá mai de doas linhas. Los degradats de color son doncas de defugir. Las signaturas tròp vivas son tanben, de biais general, de defugir, pel confòrt de lectura dels autres utilizaires.
- Verificacion del còde wiki
- Dins lo còde de vòstra signatura, doblidetz pas de plan tampar totas las balisas (e de las tampar dins l'òrdre invèrs dins lo qual son estadas plaçadas) qu'avètz dobèrtas, siquenon tot lo tèxte que seguirà vòstras signaturas serà interpretat coma inclús dins aquestas balisas non tampadas, e serà doncas formatat en consequéncia.
- Tèst de la signatura
- Remembratz-vos que totes los ligams intèrnes apareisson en tèxt gras quand son meses sus la pagina que ligan. Aquò es de prendre en compte se testatz vòstra signatura sus vòstre pagina d'utilizaire (o la pagina de discussion) e que vesètz pas aparéisser cap de ligam quand salvagardatz o previsualizatz.


text:
DCL : se dobrís uèi las inscripcions per l’examen oficial d’occitan
Aquel examen oficial que certifica la competéncia lingüistica se tendrà lo 30 de mai de 2018 e se cal inscriure en linha fins al 6 d’abril
Se dobrís uèi, 30 d’octòbre, lo periòde d'inscripcions pel DCL en occitan, que durarà fins al 6 d’abril de 2018. Aquel examen oficial que certifica la competéncia lingüistica se tendrà lo 30 de mai de 2018 dins de centres administrats per las acadèmias de Bordèu, Montpelhièr e Tolosa. Vos podètz inscriure en linha sul sit del DCL. Podètz trobar mai d’informacions dins lo document çai jonch, o en mandant un e-mail a marie-jose.villeneuve(a)ac-montpellier.fr.
- Publicat dens La semaine en videos


text:
Domino foguèt elegit pel Grand Dragon de la legenda per èsser lo sieu luòc de repaus final, e mercés a aiçò, lo reialme gaudiguèt ďun long periòde de benanança, felicitat e patz. Los parents biologics de Bloom, lo Rei Oritel e la Reina Marion, son los sobirans del reialme.
Istòria Edit
Domino se vei ara coma un luòc polit, amb tucs verdes, e un magnific castèl al centre de la val.
Mas aiçò èra pas aital pendent 19 ans. Lo reialme foguèt condemnat en un ivèrn interminable après que las ancessoras mascas ataquèron lo reialme. En la batalha finala entre las mascas e la Companhiá de Lum, los abitants foguèron absorbats pel Reialme ďObsidiana. Un flux ďenergia negatiua foguèt mesa en libertat, que absorbèt tota la populacion de Domino a la dimension ďObsidiana e la planeta entièra se congelèt per complet e la tèrra èra cobèrta de gèl e nèu. Lo palai se convertiguèt en una estatua de gèl, e quina autra arquitectura que siá podiá pas èsser vist, a l'excepcion de la bibliotèca ďOritel a la part posteriora del Calhau. Tot èra possiblament destruit pendent la batalha que condusiguèt a la destruccion de Domino. Après que Bloom derrotèt a las mascas e liberèt lo sieu pòble en la pellicula “Winx Club I : Lo secrèt del reialme perdut”, lo reialme foguèt restaurat a la siá anciana glòria.
Caracteristicas Edit
Domino, aital coma la majoritat de las autras planetas en la dimension Magica, es una planeta controtlada per la monarquia. Lo rei Oritel, la siá esposa, la reina Marion, e las siás doas filhas, la princessa Daphne e la princessa Bloom conforman ľactuala linha de sang reiala. I a pas d'autras que s’ajan vist o mencionat al cors de la sèria. Sovent s’obsèrva en tota la sèria que Domino es lo país mai benanant amb un reialme meravilhós e poderós de tota la dimension magica.
Abans de la resurgança, Domino èra una planeta mòrta, poblat pels crancs de gèl e yetis. Un ausèl gigant de pèira nomenada Calhau protegissiá tanben la bibliotèca amaga ďOritel. Après la resurgança, la vida tornèt. Qualques animals congelats subrevisquèron a ľedat de gèl magic. La fauna es probablament similara dins la Tèrra. Se supausa que la flòra o es tanben. Granda part de las plantas son verda e fòrça flors se pòt veire en tot lo reialme.


text:
La societat Micronutris basada a Sant Orenç de Gamevila a costat de Tolosa produsís e comercializa dempuèi qualques ans d'insèctes per la consomacion umana.
Mai d'un trentenat de produches son disponibles sus lor botiga en linha aquí. Tre la debuta se son posicionats sus una dralha respectuosa de l'environament. Ciblan los magazins biòs e las espicariás finas.
Lor produccion degalha pas res. Las dejeccions dels insèctes servisson a far d'engraisses pels òrts e donc a far creisse fruchas e legums. Las boitas d'uòus que se'n servisson per acculhir los grelhs son compostadas e tornan donc positivament integrar la filièra agricola.
Fan pas venir los aliments de luènh, provenon de la region e son eissits de l'agricultura biologica. Que, coma dison : « Al cors de sa vida un tenebrion manja un mièg brin de caròta rapada. Se merita que lo brin siá d'una excelenta caròta »
Los insèctes : de grelhs (sigillatus) e de tenebrions (tenebrio molitor).
Perqué produsir e consomar d'insèctes ?
Perque en comparason amb un buòu per la meteisa quantitat de nutriment un insècte aquò's :
- sèt còp mens d'aliment vegetal,
- cincanta còp mens d'aiga e
- cent còp mens de gaz a efièch de sèrra.
La consomacion d'insècte, pro comuna per exemple en Asia, es tot simplament mai sostenible d'un punt de vista environamental. La sofrença pel animals es tanben mendra.


text:
Publié : 2008-12-07
La formigueta
exercici oral de compreneson
1- a qual èran o son destinadas las faulas, fauletas o continas come « la paure formigueta »? donatz un exemple de raconte de faulas, fauletas o contina, qual, quora, cossi, e perqué ne contar ?
Las faulas èran destinadas a tot lo mond e mai que mai als enfants per lor aprene la saviesa, la patiença, e lo fach que n’i a pas totjorn de responsas o de solucions als problèmas de la vita.
La graula e lo renard es una faula de la Fontaine escricha al sègle XVII : lo renard blandis la graula que ne se sentissent pus de gaug daissa son formatge tombar dins la gola del renard pro content.
Lo blandiment pòt menar sus dels camins perilhós. Es pro util de l’aprene als petits e als grands.
2-Explicatz en una frasa cossí es bastida aquela fauleta de la « paura formigueta » :
La formigueta encontra diferents “personatges” que tots li disen que lo seguent farà melh qu’el.
exercici oral : contatz una o doas fauletas se ne coneissètz
un elefant que se brançolava
sus una tèla tèla tèla,
tèla d’aranha
e trobava aquel jòc talament amusant
que s’en anèt quèrre un segond elefant
doas elefants que se brançolavan
sus una tèla tèla tèla,
tèla d’aranha
e trobavavan aquel jòc talament amusant
que s’en anèren quèrre un trèsen elefant
très elefants que se brançolavan
sus una tèla tèla tèla,
tèla d’aranha
e trobavan aquel jòc talament amusant
que s’en anèren quèrre un quatren elefant
quatre elefants que se brançolavan
sus una tèla tèla tèla,
tèla d’aranha
e trobavavan aquel jòc talament amusant
que la tèla criquèt
e patratrac BOUM !
exercici gramatical
1- a) qual ne demorèt pas un briu ? (“quú” en périgòrd)
b) que quò es que erà plen de variças ?
c)qual son filh anèt quèrre ?
d) quora la vegèrem debarcar ?
e) dumpuèi quora caminava ?
f) amb qual jogava ?
g) quantas de vacas vegèrem ?
2 – a) auriam volgut que vengèssetz al mercat amb nosautres
b) li auriá agradat que li cantèssem la cançon del “pont mirabèl”
c) auriám mai estimat que margarida culhiguèsse de flors salvatjas
d)auriái volgut que los joves causiguèsson d’anar al cinemà puslèu qu’al cafè
e) aurián mai estimat que te batèsses contra los jogaires de l’autra equipa
f) nos auriá plan agradat que la familha nos portèsse un bon vin de gascoha puslèu qu’un flascon de perfum Chanel.


text:
Isoptera
Dins las classificacions ancianas, los isoptèrs (Isoptera) son un òrdre d'insèctes, sosclassa dels Pterigòts, seccion dels Neoptèrs, division dels Emimetabòls, superòrdre dels Ortopteroïdats.
Se caracterizan per :
- d'alas omonòmas,
- un cap ortognat,
- d'antenas monolifòrmas,
Los Isoptèrs son d'insèctes socials del còrs mòl. Son comunament coneguts jol nom de termits. Los « obrièrs » e los « soldats » son aptèrs, los termits sexuats son alats, las alas son perdudas aprèp lo vòl nupcial. Son lucifugs (fòra dels imagos alats) e sovent cecs.
Existís environ 1200 espècias de termits, regropadas en familhas que las principalas son :
- los Mastotermitids, los pus primitius amb un tars de 5 articles,
- los Calotermitids, amb un tars de 4 articles,
- los Termopsids, amb un tars de 4 o 5 articles e pas d'ocelles,
- los Olotermitids, sens ocelles,
- los Rinotermitids,
- los Termitids.


text:
Lo SISQA es una manifestacion volguda pel Conselh Regional de Tolosa, e principalament lo nòstre Martin Malvy. Donc la manifestacion demanda un pauc de promocion, ambe la pichona estructura qu’es lo Conselh Regional, vist que la politica de decentralizacion es pas estada cambiada per una eventuala lei preparada per la socialista, na Marylise Lebranchu ; alara lo Conselh Regional de Miègdia-Pirinèus (superficia del Benelux) fabrica una politica coma pòt, e convida çaquelà lo delegat del ministèri per l’ajudar (es la resulta de la visita del ministre Le Foll de l’an passat). Benlèu que na Marilyse Lebranchu deuriá benlèu davalar a Tolosa per la lei necita a Tolosa (e en Bretanha), lei qu’a enterrada e que fa mestièr al Martin Malvy per una politica eficaça, mai tanben al Alain Rousset coma l’avèm poscut veire en 2012 …
La promocion es una enquèsta comandada a un organisme parisenc Harris ; l’enquèsta se presentèt anuèit al vrespe ; d’un interès relatiu, mas utile per una fotografia instantanèa, mas li fauta grandament una perspectiva e sobretot un longtèrmi per poder veire l’eficacetat sociologica de las politicas agricòlas, PAC (Union Europèa), Estat e Conselh Regional.
En Miègdia-Pirinèu son çaquelà pron discrets per las demandas institucionalas, sobretot quora lo poder central es de la meteissa color politica. Mas son qualivòres per çò que concernís los restaurants de Tolosa … es benlèu ambe la securitat alimentària, una de las noveutats 2013.
S’espèra una politica per l’emplec de l’occitan, totparier ! La meteissa dinamica e lo vam tolzan similar !!
Avèm après pendent la conferéncia de premsa que la proximitat, per Harris e pel director actual de la DDA, es un sol entermediari entre la produccion e la consomacion ; la tecnocracia parla pus en nombre de km ! Se parlèt tanben d’«environament» dins las question de Harris, mas es puslèu per assegurar que cal minjar local, puslèu que de gaitar la filiara, encara que Qualivòre se vòl justament una responsa al consomar local, donc occitan (mas aquò o díson jamai).
Avèm plan comprès que lo «midi-pyrénéen» es una espècia umana qu’a a veire ambe las estadisticas que cal, estadisticas per parlar comunicacion al Conselh Regional, e promòure lo SISQA ; la decentralizacion a creat l’òmo-midipirenean. E lo «midi-pyréneén» parla pas occitan, pas pensa local, e qualitat ; es una pauc l’aficatge tecnocratic decentralizador novèl.
Lo director de la DDA a çaquelà mesurat la proximitat al nivèl euroregional per explicar que la zòna de consomacion dels produïts agricòls de la basa garonenca es una basa que davala a Barcelona ; aquò podrà estonar o es l’efèit LGV qu’arriba de Barcelona (quí sap, perqué lo director a gaire volgut respondre al subjecte, l’«esquive» es un biais de respondre). Causa qu’es jamai estat pensat pel conselhièr regional en carga del dorsier agricòl, bon, podèm dire çaquelà que Vincent LABARTHE a pas gaire causa de dire aprèp Martin Malvy ; pel Martin Malvy, es un subjecte que li agrada, pel bon minjar que trapa dins la region, e per la convivència qu’i trapa (l’ai poscut notar l’an passat). La cosina del SISQA es un luòc que, coma Martin Malvy, a agradat a mai de 60.000 visitors l’an passat. Es un succès popular qu’ameritan totes los produïts presentats. E se trapàn plan la lenga, se podrà trapar productors que lor agrada parlar occitan. Un conselh tanben de visita, val melhor venir lo dissabte al maitin o lo divendres. Lo dimenge, es plen !
André Andouy, escainom Moustache, restaurant “Chez Moustache” al mercat dels Gròs de Tolosa-Estats-Units, m’a explicat l’an passat l’interès que portava a l’emplec de l’occitan … e que los menús dels restaurants del SISQA li agradava ; se questionèt perqué l’occitan èra pas pron present ; me soi talament pausat la question e qu’ai jamai vist res arribat (sense qu’i aguèsse subvencion e còst) que lo seu questionament m’a quitament estonat per un actor bèl de la cosina de país occitan a Tolosa.
Veirèm dins quina mesura l’occitan serà mai present en 2013 ? Farai un rendut compte precis, benlèu jorn aprèp jorn del SISQA 2013.


text:
-521
Aquesta pagina concernís l'an -521 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Asia[modificar | modificar la font]
Empèri Aquemenida[modificar | modificar la font]
Après la temptativa d'usurpacion e l'assassinat de Smerdis, lei generaus autors dau complòt designèron Darius Ièr, probablament un descendent d'una branca menora de la dinastia aquemenida, coma rèi. Aquò entraïnèt de revòutas en Elam, en Babilònia, en Mèdia, en Assiria, en Egipte, en Partia, en Armenia e en Margiana. Pasmens, franc d'Armenia, aqueleis insureccions foguèron reprimidas avans la fin de l'annada per Darius eu meme ò per sei generaus (→ -519). Aquelei movements semblan èsser iniciats per l'aristocracia locala que sei caps foguèron generalament executats. En revènge, lei populacions aguèron una atitud pus neutra.


text:
Escanderbeg
Jòrdi[1] Castrioti dich Escanderbeg (1405 - 17 de genièr de 1468) nasquèt a Krujë, en Albania, de Gjon Kastrioti, senhor de l'Albania mejana, que foguèt obligat pels Otomans de pagar un tribut a l'Empèri. Per s'assegurar de la leialtat de sos dirigents regionals, lo soudan aviá costuma de prene lors enfants en ostatge e de los elevar a la cort otomana. En 1423, Gjergj Kastrioti e sos tres fraires foguèron emmenats pels turcs. Faguèt l'escòla militara de l'Empèri Otoman e ganhèt mantuna victòria militara en Euròpa pel compte de l'Empèri. Recebèt alara lo títol d'Iskander Bey, çò que significa en turc «Prince Alexandre» (en onor d'Alexandre lo Grand), occidentalizat en Escanderbeg. En albanés, lo tèrme es vengut Skënderbeu.
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Gjerg en albanés equival a "Jòrdi" en occitan.


text:
Anticitera
Anticitera (en grec ancian Ἀvtιkύθnpa, en grec moderne Avtιkύθnpa, literalament « en facia de Citera ») es une pitita illa greca situada au sud-èst dau Peloponès, entre l'illa de Citera e la Creta.
Anticitera es subretot coneguda per l'espava descubert en 1900, e que contenia un artefacte arqueologic antic qu'um batizet « machina d'Anticitera » entau que de las estatuas en bronze, conservadas auèi au Museu nationau arqueologic d'Atenas, coma l'Efebe d'Anticitera, un bronze dau segle IV av JC conservat dins un estat remarcable[1].


text:
Quand mourut Jonathan
Quand mourut Jonathan [Quand moriguèt Jonathan] es un roman de l’escrivan francés Tony Duvert, publicat en 1978. L’òbra conta la relacion amorosa e sexuala entre un artista de 28 ans, Jonathan, e un mainat de 8, Serge. L’argument es basat en la relacion que lo meteis autor aguèt l’estiu de 1973 amb un mainat de 6 ans.[1] Se n’an publicat d'edicions en anglés e italian.
Referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Sebhan, Gilles. Tony Duvert: L'enfant silencieux. Paris: Denoël, 2010, pp. 92-9.


text:
Simonetta Di Pippo
Simonetta Di Pippo (Roma, 1959) es una astrofisiciana italiana que foguèt directora dels vòls abitats a l'Agéncia Espaciala Europèa (ESA) dempuèi mai de 2008 a març de 2011.
Conselhièra especiala del director general de l'ESA entre abril de 2011 e mai de 2012, es actualament Responsabla de l'Observatòri per la Politica Espaciala Europèa de l'Agéncia Espaciala Italiana (ASI) a Brussèlas. Dempuèi junh de 2009, Di Pippo es presidenta e cofondadora de l'Associacion internacionala Women in Aerospace Europe, qu'es basada als Païses Basses.


text:
Serà pas demorada longtemps sensa responsa la demanda de l’escrivan Reinat Toscano. Lo mes passat aviá congostat nòstrei legeires dau mensuau Aquò d'Aquí am’una cançon de Novè pasmens pas ben risolenta…
« Campana de Calenas, perqué sonatz ensin ? / Lo mau vos encadena / E ganha plan planin / Aqueli gents que vivon / E duèrmon coma poàdon / Aqueli gent que trimon / Cu plora quora moàron ».
Si vei pas un grand optimisme segur, en temps de guerras. E l’autor demandava se un cantaire voliá pas enmusicar aquelei paraulas. Es en veritat una cantairís que l’a fa, e Jaumeta Ramel es ara a trabalhar leis accòrds d’aquela ballada.
« Es en niçard mon texte, e ela canta en provençau rodanenc, adonc es en trin de l’adaptar » que nous dís Reinat Toscano. Dins quauque temps aqueu troç aura benlèu l’astre d’apareisser sus un CD !


text:
La Tèrra es la tresena planeta del Sistèma Solar per çò qu’es de sa proximitat al Solelh e la cinquena per son diamètre. Fa partida de las planetas terrèstras o telluricas e es lo solet còrs celèst ont es confirmada la preséncia de vida. Vira a ľentorn del Solelh long ďuna orbita pas gaire excentrica (una ellipsa que sembla una circonferéncia) a una distància mejana de 149 600 000 km (1 UA) e a una velocitat de 29,8 km/s. Vira sus se e a un periòde de rotacion de 23 h 56 min 3,5 s, movement que determina lo jorn e la nuèch. Son diamètre eqüatorial es de 12 756 km. A sonque un satellit natural, la Luna.
La Tèrra es lo larèr adoptiu de Bloom, e coma lo luòc ďorigina de las fadas de la Tèrra e Roxy. En la sason 4, las Winx van dins la Tèrra e crèan una botiga nomenada Amor e Mascòtas per ajudar a restaurar la magia de la Tèrra e se tròban tanben la darrièra fada de la Tèrra, Roxy.
En ľantiquitat, las fadas protegissián los èssers de la Tèrra amb ľamor e ľesperança, mas après los Mascs del Cercle Negre las empresonèron, e i aguèt caòs e de guèrras. Los abitants de la Tèrra comencèron a desbrembar tot sus la magia, en talhant la Tèrra amb la rèsta de la dimension magica.
Après la destruccion de Domino per las mascas ancestralas, la princessa Bloom foguèt enviada dins la Tèrra per la Princessa Daphne, la siá sòr, en sabent qu'ela seriá defòra de perilh ailà.
Tres ans mai tard descobriguèt los sieus poders e descobrir la siá vertadièra identitat, ela e las Winx tòrnan dins la Tèrra per trobar ľdarrièra fada de la Tèrra (Roxy) e aital salvar las fadas de la Tèrra, e restaurar la fe en la magia dins la Tèrra e restaurar la connexion de la Tèrra amb la dimension magica.
Selina, una masca de la sason 6, es tanben de la Tèrra.


text:
Despartida de Bernadeta Fornièr
Comunicat de l’Institut d’Estudis Occitans
Marselha, lo 13 d’agost de 2012
Es ambé grand pena e tristum qu’avèm apres, ier, la despartida de Bernadeta Fournié, presidenta d’Òc-Bi, ambé cu trabalheriam en tota amistat per l’organizacion de la Manifestacion de 2012.
Era sus lo pontin de la Coordinacion ambé nautrei, au sera dau 31 de març, per butar lo monde a contunhar a se batre per l’avenidor de la lenga occitana !
Ne’n parleriam puei un bòn moment dins un cafè sus la plaça dau Capitòli.
Oblidarem pas !
Nòstrei pensadas acompanhan sa familha e seis amics...
Adieu l’Amiga ! Una estèla de mai lusís au firmament…
Pèire Bréchet President de l’IEO


text:
Bèlagarda (Gard)
Bèlagarda (oficialament en francés Bellegarde) es una comuna occitana de Lengadòc, situada administrativament dins lo departament de Gard e la region de Lengadòc-Rosselhon.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
- Baptista Bonet (1844-1925), escrivan felibrenc occitan.


text:
Lengoua d’oly
Historicament, la lengoua d’oly, ou tot simplament oly (oïl en francês ; prononciacion francêsa : o-il [ɔ.il], ou-il [u.il], oui [wi], o-ille [ɔj][1]), est la lengoua romana que s’est dèvelopâye dedens la partia enversenche de la Gôla, pués dedens la partia enversenche de la France, dedens lo mié-jorn de la Bèlg·ica (Bèlg·ica romana) et dedens les iles Angllo-Normandes avouéc, et pués qu’ére prègiêe u Moyen Âjo[2]. Dens un premiér temps, sè confond avouéc lo viely francês, qu’adonc engllobe los difèrents dialèctos d’oly. L’aparicion d’una fôrma lengouistica solèta et estandardisâye u comencement du temps modèrno (lo francês d’ora) rend cel’identificacion plurâla passâye de môda por lo moyen francês : prèjont dês adonc du francês d’una pârt, et de les ôtres lengoues d’oly d’ôtra pârt. Considèront que les lengoues d’oly constituont un groupo de les lengoues galo-romanes[3]. Cél groupo de la bise at consèrvâ un substrat cèltico més important et pués at endurâ na més granta portâ du gèrmanico que sa cusena occitano-romana du mié-jorn, la lengoua d’oc.
Dètaly de les lengoues[changiér | changiér lo tèxto sôrsa]
Les lengoues d’oly pôvont étre rassemblâyes d’aprés des critèros lengouisticos. Dens lo câs de celes prègiêes en France, los regroupâjos pôvont étre fêts avouéc un’endicacion g·eografica, que pèrmèt de localisar lo cârro lengouistico concèrnâ[4]. Celes lengoues sont,
- u centro (Ila-de-France et son vesenâjo) : francês (solèta lengoua felye du francien)[5] ;
- u levant : borguegnon-morvandiô, champenouès, lorren ;
- a la bise : pecârd, valon ;
- u nord-ouèste : normand[6] ;
- u cuchient : galô, groupo cuchientenc (angevin, mancél, mayenês avouéc) ;
- u sud-èste : franc-comtês[7] ;
- u sud-ouèste : pouètevin-santongês[8],[9],[10],[11],[12],[13],[14], doves variètâts (pouètevin, santongês) avouéc ;
- u mié-jorn : bèrrichon (borbonês avouéc).
Notes et rèferences[changiér | changiér lo tèxto sôrsa]
Notes[changiér | changiér lo tèxto sôrsa]
Rèferences[changiér | changiér lo tèxto sôrsa]
- * 1. 1871 : Traité complet de prononciation… (A. Lesaint) nota 2, p. 210, citacion traduita en arpetan « Langue d’oïl ou ben d’oil, d’ouil, d’ouyl, et pués d’oui (prononciéd o-il, ou-il, oui), nom balyê, dens lo Moyen Âjo, a la lengoua que prègiêvont los poplos de la France que réstâvont a la bise de Lêre, et que lo segno afirmatif sè prononciêve oil, ouil, etc. La langue d’oui, dialècto que sè prègiêve u XIIIo siècllo, vint aprés la langue d’oïl. » https://archive.org/stream/traitcompletde00lesauoft#page/210/mode/2up (ed.1890).
ou ben :
2. [ɔjl] fât rentrar dedens lo corent du XXo siècllo per mimètisacion de l’angllès « oil » (pètrolo ou ben ôlyo).[rèf. nècèssèra]
- Entrâ « oïl » du Trèsor de la lengoua francêsa enformatisâ sur lo seto Analisa et trètament enformatico de la lengoua francêsa.
- Bernard Cerquiglini, lengouisto, et pués dirèctor de l’Enstitut nacionâl de la lengoua francêsa (C.N.R.S.), note, dedens son rapôrt d’avril 1999, citacion traduita en arpetan, que « lo golèt at pas cèssâ de sè crosar entre-mié lo francês et les variètâts de la lengoua d’oly, qu’houé sariant pas considèrar coment des "dialèctos du francês" ; franc-comtês, valon, pecârd, normand, galô, pouètevin-santongês, borguegnon-morvandiô, lorren dêvont étre retegnus permié les lengoues de payis de la France ; les qualifieront dês adonc de « lengoues d’oly », en les entrement dedens la lista. » (Cerquiglini 1999).
- Lo present cllassement, èxcèpcion fêta des amènagements signalâs en nota, corrèspond a celi balyê per Hervé Abalain (Abalain 2007, pâge 156).
- Hervé Abalain endique, citacion traduita en arpetan, que « l’orlienês, lo torangél […], lo bèrrichon, lo borbonês, lo parlar d’Ila-de-France sont des variacions d’una méma lengoua vegnua lo francês estandârd » (Abalain 2007, pâge 154).
- Lo normand est ique placiê dedens un groupo a pârt por rèspèctar son unitât. Dedens lo cllassement prês ique en rèference, lo hiôt-normand figurâve a la bise et lo bâs-normand u cuchient.
- Lo franc-comtês figurâve u levant dedens lo cllassement prês ique en rèference, mas y ére placiê un pou a pârt. Sè distingue, en èfèt, de les ôtres lengoues de cél regroupâjo de per sa spèceficitât que fât de lui na lengoua de transicion de vers l’arpetan.
- André-Louis Terracher, Univèrsitât de Liverpool pués de Strasbôrg, La rencontre des langues entre Loire et Dordogne, dedens : Le Centre-Ouest de la France, encyclopédie régionale illustrée, 1926, citacion traduita en arpetan : « Sufit de parcorir les cent premiéres mapes de l’Atlâs lengouistico de la France de MM. Gilliéron et Edmont por s’apèrcêvre que los parlars du Centro-Ouèste (Pouètô, Ônis, Santonge et Engômouès) gouârdont, enqu’houé adés et pués a los prendre d’ensemblo, un’endèniâbla originalitât. ».
- Jacques Pignon, Univèrsitât de Pouètiérs, L’évolution phonétique des parlers du Poitou, 1960, citacion traduita en arpetan : « O est èvident que l’èvolucion fonètica des parlars pouètevins et cela des parlars santongês est a pou prés paralèla. Constituont, u cuchient du cârro galo-roman, na zona originâla yô que sè rencontront, d’una pârt, trèts d’oc et trèts d’oly, de l’ôtra doux-três dèvelopaments particuliérs, encognus dedens les provinces vesenes que sè trôvont a la Bise et u Mié-jorn. ».
- Liliane Jagueneau, Univèrsitât de Pouètiérs, Les Traits linguistiques du poitevin-saintongeais, dedens : La langue poitevine-saintongeaise : identité et ouverture, 1994, citacion traduita en arpetan : « los pouents du cârro pouètevin-santongês sont sufisament prôchos dens l’analisa (distance lengouistica fêbla) por étre considèrâs coment forment un ensemblo que sè tint. ».
- Brigitte Horiot, CNRS et Univèrsitât Liyon-III, Les Parlers du Sud-Ouest, dedens : Français de France et Français du Canada : Les parlers de l’Ouest de la France, du Québec et de l’Acadie, 1995, citacion traduita en arpetan : « La dèscripcion lengouistica du cârro de l’ALO bete en avant l’ègzistence entre-mié Lêre et Gironda d’un cârro lengouistico important, forgiê per sa situacion g·eografica et per son histouère, et que la particularitât est d’étre na mârche entre-mié la Bise et lo Mié-jorn, entre-mié los payis bretons et la règ·ion du Centro. ».
- Pierre Bonnaud, Univèrsitât de Cllârmont-Fèrrand, La langue régionale, dedens « Esquisse géohistorique du Poitou médioroman », 2006, citacion traduita en arpetan : « Y at pas moyen de trètar a pârt pouètevin et santongês, mas sont a côp solidèros et un pou distincts, tant dens lors origines que dens lor èvolucion. ».
- Hans Goebl, Univèrsitât de Salzburg, Regards dialectométriques sur les données de l’Atlas linguistique de la France (ALF): relations quantitatives et structures de profondeur, dedens : Estudis Romànics XXV, 2003, pâges 59-121. Liére en legne : Dedens cel’ètuda lo pouètevin-santongês aparêt coment un’unitât asse-ben u nivél de l’analisa supradialèctâla (mapa 20) que de l’analisa dialèctâla (mapa 22).
- Aprés un ècllipso entre 2007 et lo 19 de janviér 2010, lo pouètevin-santongês tôrne dens la lista de les lengoues de France, lengoues d’oly, comencement 2010, dedens lo seto Vouèbe de la Dèlègacion g·ènèrâla a la lengoua francêsa et a les lengoues de France (DGLFLF), sèrviço du Ministèro de la Cultura, desot ceti libelâ (traduit en arpetan) : « pouètevin-santongês [en ses doves variètâts : pouètevin et santongês] ».