c: text/html

collection: archivebot

text:
Esclavatge
L'esclavatge (mot vengut d'esclau, del latin sclavus, manlevat al grèc bizantin σkλάBoς qu'a probablament son origina dins lo nom de pòble Slav, çò es « eslau ») es la condicion d'una persona que se tròba jol contraròtle o la dominacion d'una autra, contra sa volontat, obligada per la violéncia o d'autras formas de constrencha, per tal de la far trabalhar o de ne far comèrci, coma se foguèsse un animal. Dins lo sens estricte del mot, los esclaus son los que trabalhan per d'autres sens cap de remuneracion e qu'an pas cap de dreches. Lo mot ven del grèc bizantin sklábos.
La forma d'esclavatge qu'implica la proprietat legala de las personas es actualament proïbida dins totes los païses del mond. La Convencion sus l'Esclavatge promoguda per la Societat de las Nacions lo 25 de setembre de 1926 lo descriguèt coma "... l'estatut o condicion d'una persona qu'i s'exercisson mantun o totes los dreches de possession ...". Aital entendèm qu'un esclau es lo que pòt pas daissar o abandonar son patron, proprietari, cap, o contrarotlaire... sens una autorizacion explicita e que serà tornat a aqueste se s'esgara o s'escapa. Los patrons pòdon aver d'acòrds illicits amb la polícia o amb d'autras autoritats de lors païses, per encausa de lor condicion de personas ricas o possessoras de tèrras.
Lo comèrci negrièr[modificar | modificar la font]
A partir de l'arribada sul continent american dels europèus e subretot la conquesta dels territòris, se dessenhèron de plans d'expansion que demandavan una man d'òbra bon mercat. A la debuta los primièrs esclaus foguèron los pòbles indigènas americans. Mas al cap d'un brieu, la legislacion espanhòla s'entreva plan aviat de la practica (gràcias als escriches de Bartolomé de las Casas e de l'Escòla de Salamanca), çò que faguèt que comencèron las "importacions", en considerar las personas coma de bens, de personas capturadas en Africa, que presentavan l'avantatge d'èsser mai resistents fisicament e mens vulnerables a las malautiás que las populacions autoctònas d'America. Aital se desvolopèt un comèrci que lèu deviá aténher una granda escala amb d'esclaus capturats en Africa: lo comèrci negrièr o Maafa.
A l'entorn del sègle XVII se produsiguèt un granda aumentacion del nombre d'esclaus per encausa de sa importància coma man d'òbra dins las explotacions agricòlas d'extension considerabla (sistèma de plantacions) en America del Nòrd, del Sud e, d'un biais mai pesuc encara, dins Cariba. Segon l'istorian britanic Eric Hobsbawm lo nombre d'esclaus africans transportats en America seriá d'un milion durant lo sègle XVI, de tres milions durant lo XVII e arribariá als sèt milions durant lo sègle XVIII, permetent una enòrma acumulacion de capital fàcia al desvolopament del capitalisme europèu durant la Revolucion industriala.[1]
Aquest aument del comèrci negrièr foguèt acompanhat, dins la màger part dels cases, per una ideologia racista plan fòrta: los negres èran considerats coma d'èssers inferiors, èran assimilats frequentament a d'animals, sens poder èsser considerats subjèctes de drech e doncas considerats, juridicament, com a causas. Encara que especialament, lo debat èra inicialament en se los individús de raça negra an una arma umana, ja que en cas afirmatiu aquesta activitat seriá considerada illegala per la Glèisa, la quala causa portèt a un fort movement per afirmar que las gents de pèl negra an pas d'arma. Dins lo cas dels indigènas d'America s'èra decidit qu'avián una arma e alara podián pas venir esclaus. D'efièch èra costuma a planas plantacions d'explechar l'esclau jos de condicions sevèras que podián menar a la mòrt, ja que costava mens car de cromprar d'esclaus novèls que de melhorar sas condicions de vida. La font d'esclaus foguèt Africa, e l'Illa de Gorèa, colonia francesa, foguèt l'endrech precís qu'i s'establiguèt lo mercat d'esclaus, conegut tanben coma lo luòc sens retorn e ont se desseparavan d'un biais definitiu las familhas qu'èran desintegradas per l'esclavatge.
Parièirament los arabs mantenguèron un trafèc important d'esclaus africans, tant a travèrs de rotas que traversavan lo Sahara coma a travèrs de la còsta orientala d'Africa, en particular l'Isla de Zanzibar. Aqueste comèrci s'espandiguèt dempuèi lo sègle VII fins al sègle XX e arribèt a de proporcions similaras o superioras al comèrci negrièr de l'Atlantic.
Lo nombre de persones esclavadas desrabadas d'Africa fluctua, en foncion de las diferentas estimacions entre 10 e 28 milions de personas,[2] encara que n'i a que parlan de 60 milions. Fins a 1850, almens 13 milions anèron a las colonias d'America, especialament America del Nòrd e la Cariba. E mai l'investigador Enrique Peregalli, calcula que caldriá ajustar un 25% de mòrts durant las capturas e un autre 25% durant lo viatge per l'Atlàntic.[3] E mai se calcula que 17 milions foguèron venduts dins l'Índia, Orient Mejan e lo nòrd d'Africa.
Las principalas poténcias esclavatgistas que foguèron implicadas dins lo comèrci e transpòrt de personas esclavadas originàrias d'Africa a la Tracha Atlantica, serián segon d'estimacions: [4]
- Estats Units / America del Nòrd britanica 1 775 000 dins lo nòrd e 3 950 000 dins las colonias del sud [5]
- Granda Bretanha 2 600 000
- Espanha 1 60 1000 0 000
- França 1 250 000
- Païses Basses 500 000
- Danemarc 50 000
- Autres 50 000
La fin de l'esclavatge[modificar | modificar la font]
L'abolicionisme, valent a dire l'oposicion politica e sociala a l'esclavatge, apareguèt pro rapidament aprèp que l'esclavatge venguèt una practica frequenta dins cèrtas societats, pasmens demorèt plan minoritari a la debuta. Aital l'intervencion del fraire Bartolomé de las Casas permetèt de liberar las populacions nadivas d'America de l'esclavatge, pasmenns la practica afèctet sulpic los pòbles africans, las victimas mai importantas de l'esclavatge. Durant lo sègle XVII, qualques grops religioses coma los quakers e d'autres condamnèron aquel tractament que consideravan contrari a l'etica crestiana e durant lo sègle XVIII los pensaires racionalistas del Sègle de las Luses critiquèron lo sistèma per sa violacion dels dreches de l'òme. Calguèt esperar pasmens la fin d'aquel sègle per veire aparéisser la fin de l'esclavatge dins divèrses païses (coma se pòt contemplar dins lo tablèu seguent per çò qu'es del continent american):
Bibliografia[modificar | modificar la font]
- Error de Lua a Mòdul:Biblio/Comun a la línia 408: utilizacion d'una variabla globala, liste.
- Error de Lua a Mòdul:Biblio/Comun a la línia 408: utilizacion d'una variabla globala, liste.
Referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Eric Hobsbawm 'Indústria i Imperi' Editorial Crítica, 2001 p.48
- ↑ Xifres de la esclavitud
- ↑ La esclavitud: Amèrica conquerida, Àfrica esclavitzada
- ↑ Thomas, Hugh. La Tracta d'Esclaus, 1997.
- ↑ [http://eh.net/encyclopedia/article/wahl.slavery.us EH.Net Enciclopèdia: l'esclavatge dins los Estats Units

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Ròms
Los Ròms o Romanís, segon lo lor endonim, tanben designats peus exonims de Gitanos, Boemians, Boèmis, Tzingarins o Singaros (var. Síngaros), que son un pòble indoarian e originari d'Índia, esparpalhat dens hèra país, dab tradicions de vida quora nomadas, quora sedentàrias. La lor lenga qu'ei lo ròm (o romaní, gitano, boemian, boèmi, tzingarin, singaro).
Que's cred que quitèn l'Índia a l'Edat Mejana après l'invasion e la repression musulmana.
Que son portadors d'ua cultura universaument famosa mei que mei per las soas musicas ricas deus percors geografics d'aqueth pòble e de la soa coexisténcia desempuish l'Etat Mejana dab mantuns autes pòbles.
Au cors de la los coexisténcias los Ròm qu'enriquín divèrsas culturas autoctònas au punt d'estar pregondament associats dab lo folclòre idealizat peu romantisme de las loas navèras regions (aquò qu'ei, per exemple, lo cas dab lo flamenco e dab las danças sevilhanas en Andalosia e dab la musica d'Euròpa Orientau, çò qui való aus Ròms lo nom de Boèmis - de Boèmia - ). En Occitània que contribuín de segur tanben a enriquir la cultura e mei que mei la musica (com los Manoish de Bearn e las comunautats gitanas de las regions pròchas d'Espanha e de Catalonha) e Lei Santas e Provença son un lòc màger de romiatge deus Ròms.
Com per d'autes grops exogènes, que hon sovent mespresats e l'objècte de mes.hidança qui anèn dinc a acusacions de panatòri, expulsions e exterminacion massiva dehens l'encastre deu genocidi (aperat Porajmos dens l'istòria ròm) dens los camps de concentracion nazis perpetrat per Alemanha e los sons partisans d'extrèma dreta dens los país ocupats durant la Segonda Guèrra Mondiau.
A despart d'Euròpa e de l'Asia occidentau, los Ròms qu'emigrèn tanben de cap a l'America (Estats Units d'America, Brasil e Argentina mei que mei).
Personalitats ròms[modificar | modificar la font]
Musicians[modificar | modificar la font]
Ligam intèrne[modificar | modificar la font]
- Lăutari : musicians tradicionaus ròms de Romania.
- Flamenco
- Lei Santas
- Porajmos


text:
Grèc (lenga)
Lo grèc o pus rarament grègo, ellenic (en grèc ancian ἡ Ἑλλnvιkὴ Yλῶtta = hê hêllênikế glỗtta, en grèc modèrne ta eλλnvιkά / n eλλnvιkή Yλώσσa = ta ellinika / i elliniki glossa) es una dei lengas indoeuropèas, apareguda en Grècia vèrs 2000 avans lo Crist, que uei la parlan 12 milions de personas en Grècia, a Chipre e dins de comunitats grègas nombrosas dins totei lei parts dau Mond.
Somari
- 1 Classificacion
- 2 Lo grèc micenèu
- 3 Lo grèc arcaïc
- 4 Lo grèc ancian o classic
- 5 Lo grèc medievau o bizantin
- 6 Lo grèc modèrne
- 7 Vejatz tanben
- 8 Nòtas
Classificacion[modificar | modificar la font]
Lo grèc es una branca de la familha dei lengas indoeuropèas e aquela branca se compausa d'una sola lenga, lo grèc (es una situacion similara a aquelei de l'armèni e de l'albanés).
Lei dialèctes deis originas a uei[modificar | modificar la font]
Dialèctes d'origina: ipotèsi tradicionala[modificar | modificar la font]
Segon una ipotèsi tradicionala, lo grèc antic auriá tengut aumens dos grands pòls dialectaus: lei dialèctes ionians qu'ocupavan lo gròs de Grècia a l'epòca micenèa (sègles XVI a XI avans lo Crist) e lei dialèctes dorians que serián venguts dau nòrd de Grècia o benlèu de Danubi (a travèrs deis "invasions dorianas", vèrs lo sègle IX avans lo Crist) per s'espandir puei dins una partida dau sud de Grècia, en fasent s'afondrar la civilizacion micenèa, e avans l'espelida dau grèc classic (a partir dau sègle V avans lo Crist).
Dialèctes d'origina: ipotèsi modèrna[modificar | modificar la font]
Ara, pasmens, lei darrierei recèrcas an pron remés en causa l'esquèma tradicionau e s'orientam vèrs una classificacion pus exacta dei dialèctes antics, que son totei apareguts en Grècia[1].
- Lei dialèctes meridionaus (o orientaus) comprenián:
- Lo micenèu, dialècte preponderant au còr de Grècia durant l'epòca micenèa.
- L'arcade o arcadochipriòta, varietat conservatritz, que s'espandiguèt après l'epòca micenèa en Arcadia, a Chipre e en Panfilia (sud-oèst d'Anatolia).
- L'ionian, varietat particulara e evolutiva, que s'espandiguèt après l'epòca micenèa en Atica, en Eubèa, dins lei Cicladas e en Ionia (còsta centreoccidentala d'Anatolia).
- L'eolian, que s'espandiguèt après l'epòca micenèa de Beocia a Tessàlia, au nòrd de la mar Egèa (a Lèsbos...) e sus la còsta nòrd-occidentala d'Anatolia. L'eolian teniá d'influéncias fòrtas dau grèc dau nòrd-oèst (o benlèu èra de grèc dau nòrd-oèst amb una influéncia meridionala).
- Lei dialèctes septentrionaus (o occidentaus), originaris d'Epir e de Tessàlia, comprenián:
- Lo grèc dau nòrd-oèst, que s'espandiguèt après l'epòca micenèa en Focida (Dèlfes...), dins lei doas Locridas, en Acarnania, en Etolia, en Elida e dins lo nòrd-oèst de Peloponès.
- Lo dorian, varietat particulara dau grèc dau nòrd-oèst, eissida de Dorida, que s'espandiguèt après l'epòca micenèa dins l'èst e lo sud de Peloponès, dins lo sud de la mar Egèa (Creta...), a Ròdes e sus de còstas vesinas d'Anatolia. Puei, amb la colonizacion grèga començada au sègle VIII avans lo Crist, s'espandiguèt pereu a Cirèna (Africa), en Sicília e en Itàlia dau sud.
- Lo grop etòlomacedonian, encara pus septentrionau. Èra probable un dialècte grèc periferic, o mens probable una lenga indoeuropèa pròcha dau grèc. Compreniá:
- Lo macedonian antic, parlat en Macedònia (a pas ges de rapòrt amb lo macedonian actuau qu'es una lenga eslava).
- L'etolian, parlat a l'origina en Etolia, Acarnania e Epir, que se faguèt remplaçar d'ora per lo grèc dau nòrd-oèst.
Evolucions ulterioras[modificar | modificar la font]
Dedins la darriera part de l'epòca grèga classica, l'epòca ellenistica favorizèt la desparicion dei dialèctes a partir dau sègle IV avans lo Crist. Aquò se faguèt per l'expansion de l'ionian dins sa varietat parlada en Atica, dins la region d'Atenas. Aquel ionian-atic foguèt la basa de la koinè, una varietat literària pus prestigiosa que leis autras que remplacèt gaireben totei leis autrei dialèctes.
Durant leis epòcas ulterioras, dau periòde roman e fins a uei, la koinè a engenerat tornarmai de dialèctes diversificats dins tot lo mond ellenic. Lei dialèctes dau grèc modèrne venon de la koinè e son pron omogenèus, levat d'unei que son originaus coma lo chipriòta e lo pontic. Pasmens, un sol dialècte dorian a subreviscut fins a nòstra epòca, es lo tsakonian, acantonat a quauquei localitats dei confinhas orientalas d'Argolida e de Laconia.
Lo grèc micenèu[modificar | modificar la font]
Naissença dau grèc[modificar | modificar la font]
Lo grèc apareis aproximativament vèrs 2000 avans lo Crist. Emergís a travèrs de l'arribada de populacions d'origina indoeuropèa que s'installan en Grècia e que lai assimilan lingüisticament de populacions anterioras, coma lei misteriós pelasgues e mai lei de la civilizacion cicladica dins lei Cicladas.
Espandiment[modificar | modificar la font]
La fasa dau grèc micenèu comença pus tard, vèrs 1600 avans lo Crist. Dura dei sègles XVI a XI avans lo Crist e es ligada a la civilizacion micenèa. A la fin de l'epòca micenèa, lo grèc comença de remplaçar lo minoïc, una lenga non indoeuropèa que se parlava en Creta.
Escritura[modificar | modificar la font]
La forma premiera d'escritura atestada per notar un dialècte grèc es lo linear B, un sillabari sens rapòrt amb l'alfabet grèc, servent a transcriure una forma arcaïca d'un dialècte arcadochipriòta emplegat en Grècia continentala e en Creta entre aperaquí -1550 e -1200. Entre -800 e -200, una escritura semblanta, lo sillabari chipriòta, foguèt emplegada a Chipre. Aquesto sillabari porriá venir dau chiprominoïc (veire çai-sota).
Fau notar que d'escrituras pus ancianas que lo linear B e lo chipriòta existiguèron en Grècia, sens que siguem segurs que servèron a notar de grèc :
- lo linear A (entre -1800 e -1450, en Creta e dins d'illas de la mar Egèa) ;
- lo cretés ieroglific (entre -1750 et -1600, en Creta) ;
- lo chiprominoïc (entre -1500 et -1200, a Chipre), benlèu derivat dau linear A.
Lo grèc arcaïc[modificar | modificar la font]
Après una crisi e un afondrament de la civilizacion micenèa, lo grèc arcaïc seguís dei sègles XI a VI avans lo Crist, .
Dialèctes arcaïcs[modificar | modificar la font]
Lo dialècte dorian, originari de Dorida e dau grop dau grèc dau nòrd-oèst, s'installa dins de regions grandas de l'oèst e dau sud de Grècia a travèrs de migracions de populacions (es pas segur que se pòsca parlar d'"invasions dorianas" violentas, segon lei recèrcas istoricas pus recentas). Ansin, lo dorian penètra dins una partida dau domeni dei dialèctes meridionaus, mentre que lo dialècte macedonian demòra acantonat au nòrd.
Escritura[modificar | modificar la font]
Lei trébols que seguisson l'epòca micenèa an entraïnat la desparicion dau linear A e lo grèc s'escriu plus entre lei sègles XI e IX. L'alfabet grèc actuau nais vèrs lo sègle IX avans lo Crist en s'inspirant de l'alfabet fenician, gràcias a un reviscòu dau comèrci amb lo Pròche Orient.
Literatura[modificar | modificar la font]
Una tradicion orala solida permet l'emergéncia e la transmission dei poèmas epics de l'Odisssèa e de l'Iliada, compausats per Omèr au sègle VIII avans lo Crist, puei transcrichs. Se discutís l'existéncia istorica d'Omèr, coma persona.
Lo grèc ancian o classic[modificar | modificar la font]
Lei dialèctes e la koinè[modificar | modificar la font]
Au començament, i aviá una varietat importanta de dialèctes, acampats en quatre grops : arcadochipriòta, occidentau, eolian e ionian-atic.
Parlar dau grèc ancian vòu pas dire grand causa se si vòu referir a un dei lengatges antics : dins lei fachs, pasmens, lo grèc designa lo dialècte d'Atenas. L'atic (dialècte dau grope ionian-atic), lenga de l'Atenas antica, constituís aquela que i es escricha la màger part de la literatura grèga classica. Sota l'aflat d'Alexandre lo Grand, l'utilizacion dei dialèctes foguèt restancada, dau biais que lo monde grèc empleguèt la koinè, lenga comuna (es la significacion de l'adjectiu koinos, que donèt puei la famosa koinè occitana dei trobadors) eissida de mai d'un dialècte dau grope ionian-atic. Aqueu d'aquí li permetiá de comunicar ambé son armada e èra ensenhat ai ciutadans dei regions conquistadas, venent ansin la lingua franca de l'Antiquitat, en concurréncia ambé lo latin. La koinè venguèt puei lenga oficiala de l'Empèri Roman d'Orient, avans que de contunhar d'evoluir per far nàisser lo grèc modèrne d'encuei.
Escritura[modificar | modificar la font]
L'alfabet grèc, eiretat dei Fenicians e de son alfabet, foguèt emplegat sota diferentei versions (dichas epicorics) partent dau IX ab.JC o dau XVIII ab.JC puei foguèt normalizat e impausat au demai dau monde ellenofòn per Atenas en -403. Apondent de vocalas an aquest abjad semitic, lei Grècs son leis inventors deis alfabets occidentaus. D'efiech, manlevat per leis Etruscs (cf. alfabet etrusc), que lo passèron ai Romans, faguèt nàisser l'alfabet latin, mai tanben, sens passar per leis Etruscs, l'alfabet gotic, lo cirillic, l'alfabet còpte...
Fonologia[modificar | modificar la font]
Resumit :
Lo grèc ancian es una lenga d'accent d'autor possedent doas (o tres, segon leis interpretacions) intonacions : aguda e circonflèxa (cf. accentuacion dau grèc). Se caracteriza tanben per un sistèma de consonantas aspiradas e per un juec d'oposicions de quantitats vocalicas. Existís mai d'una règla de sandhi, tant intèrnas qu'extèrnas.
Passant de l'indoeuropèu au grèc, la lenga subiguèt de modificacions foneticas nombrosas que lei pus vesiblas son descrichas per la lei de Grassmann, la lei d'Osthoff e la lei de Rix. Se nòta pereu que permete de restituir dins fòrça cas la color dei laringalas IE. Per acabar, es una lenga centum.
Morfologia[modificar | modificar la font]
Lo grèc, coma d'autrei lengas indoeuropèas ancianas, es autament flexionau. Alevat de l'utilizacion de desinéncias, lo grèc se caracteriza per de mejans eiretats de l'indoeuropèu coma l'alternança vocalica, l'utilizacion dau doblament e de l'aument per lei vèrbes.
Sistèma nominau[modificar | modificar la font]
Per exemple, lei noms an cinc cas (nominatiu, vocatiu, acusatiu, genitiu e datiu), tres genres (masculin, femenin e neutre, de còps redusits a una oposicion animat / inanimat) e tres nombres (singular, duau, plurau e collectiu per lei neutres). Lo grèc modèrne emplega plus lo datiu, alevat dins certaneis expressions coma en taxei, mai leis autrei cas son generalament servats.
Se compta tres grands tipes de declinasons, tant per lei noms coma per leis adjectius (tipe en -a/n, tipe tematic en -oς e tipe atematic), qu'an mai d'un sostipe. Lei pronoms seguisson un sistèma que li es pròpri e que, aguent influenciat lei tipes nominaus, ne son gaire aluenchats.
La riquessa de la flexion nominala ne fa la complexitat.
Sistèma verbau[modificar | modificar la font]
Lei vèrbes an tres votz (activa, mejana e passiva), tres personas e tres nombres. Se conjuga segon sièis mòdes, quatre personaus (indicatiu, imperatiu, subjontiu e optatiu) e dos impersonauls (infinitiu e participi). Existisson sièis temps (present, imperfach, aorist, futur, perfach, plus-que-perfach), despartits d'un biais inegau entre lei mòdes. Certaneis formacions segondàrias existisson, coma lo futur anterior.
A despart dau temps, lo vèrbe exprimís subretot, d'un biais fòrça precís, tres aspèctes (imperfectiu, aspècte zèro e estatic) e mai d'un mòde de procès (incoatiu, iteratiu, frequentatiu, etc.). L'indicatiu solet marca lei temps: a totei leis autrei mòdes, es solament l'aspècte qu'es indicat.
Existisson doas grandei categorias de conjugasons: lei tematicas (o vèrbes en -w) e leis atematicas (dichs vèrbes en -uι). Aquestei categorias se devesisson en un grand nombre de soscategorias. Lo sistèma verbau es fòrça complicat, que la flexion fa jogar de mejans nombrós coma l'alternància vocalica, la sufixacion per lo biais de desinéncias, l'utilizacion d'una vocala tematica, aquela de l'aument e dau doblament. A toteis aquestei mejans se i apond de modificacions foneticas grandas au mitan d'un mesme paradigma.
Fin finala, es quasi pas tròp de dire qu'existís mai de vèrbes irregulars que de regulars.
Influéncia dau grèc ancian sus lei lengas modèrnas[modificar | modificar la font]
Mots sabents e radicaus grècs[modificar | modificar la font]
Un nombre grand de mots en latin, occitan, catalan, francés e anglés, per parlar solament d'aquestei lengas, son d'origina grèga e la part màger dei neologismes sabents emplegats dins lo monde es bastida sus de radicaus grècs (soventei fes mesclats de radicaus latins). Solament quauquei lengas, coma l'islandés d'un biais sistematic, e dins una part mendre, l'alemand, emplegan pas aquestei radicaus mai traduson per calc lei tèrmes sabents grècs au mejan de radicaus que li son pròpris.
Mots corrents[modificar | modificar la font]
De mots coma botiga, caractèr, burre o sartan venon tanben dau grèc. Passats per lo latin e eiretats coma taus dins la lenga occitana, an subit lei mesmei modificacions foneticas que leis autrei mots eiretats e son desenant fòrça aluenchats de son etimon grèc: fau avisar darrier chascun d'aquelei ἀπoθήkn apothếkê, xapaktήp kharaktếr et Boύtupov boútyron.
Lo grèc medievau o bizantin[modificar | modificar la font]
Lo grèc modèrne[modificar | modificar la font]
Lo grèc modèrne existís tre l'epòca de l'ocupacion otomana. Lo grèc modèrne parlat se diferéncia pauc a cha pauc dau grèc bizantin, que se manten pasmens dins l'usança liturgica e teologica de la Glèisa Ortodòxa.
Lo grèc modèrne s'es desvolopat a travèrs de doas varietats concurrentas a partir dau sègle XIX e de l'independéncia de Grècia:
- La dimotikí (δnuotιkή, "lenga populara") es pròcha dau grèc parlat e ten gaireben lo monopòli de la cançon e de la literatura. Per ex. to ψάpι = to psári "lo peis". Tanben ten de manlèus ai lengas modèrnas coma lo turc, l'albanés, lo bulgar-macedonian, lo romanés, l'italian e lo nòrd-italian (sustot lo venèt).
- La katharevousa (kaθapeύouσa, "lenga purificanta") èra arcaïzanta, artificiala, defugissiá lei manlèus e teniá una morfologia de tipe antic o medievau. Per còntra se prononciava segon la fonetica dau grèc modèrne. Per ex. tό ὀψάpιov = to opsárion "lo peis".
La katharevousa foguèt la sola varietat oficiala fins en 1976 maugrat un militantisme actiu dei partisans de la dimotikí. Après la dictatura dei coronèus de 1967 a 1974, lo retorn de la democracia entraïnèt l'adopcion de la dimotikí coma sola lenga oficiala en 1976 perque la vesián coma pus confòrma a l'esperit democratic. Uei, sonque la glèisa ortodòxa contunha d'utilizar la katharevousa dins la liturgia.
Avans 1982 utilizavan lo sistèma tradicionau e complèxe de l’accentuacion politonica, que teniá tres accents grafics (accents tonaus ancians) e dos "esperits" (marca o abséncia dau sòn [h] ancian). Aquò rebatiá una fonetica antica sens rapòrt amb la pronóncia modèrna. En 1982 adoptèron lo sistèma de l'accentuacion monotonica, ben pus simple, amb un sol accent grafic e sens "esperits". Totun, uei, certanei personas e quauqueis editors encara utilizan lo sistèma politonic, que garda una valor ren que decorativa.
La dimotikí actuala, en tot cas, intègra certanei formas de la katharevousa per completar e diversificar lo lexic e antau, se manten un liame estrech entre lo grèc modèrne e lo grèc antic o medievau.
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ SERGENT Bernard (1995) Les Indo-Européens: histoire, langues et mythes, coll. Bibliothèque scientifique Payot, París: Payot


text:
Indoeuropèu
Las lengas indoeuropèas que forman ua familha de lengas qui deriva d'ua lenga soca ipotetica, non-atestada dirèctament, lo protoindoeuropèu, qui's parlava au Neolitic, lhèu au nòrd de la mar Caspiana. Las lengas d'origina indoeuropèa, fòrça nombrosas, que s'espandín durant lo Neolitic e l'Antiquitat dens la màger part d'Euròpa e ua part d'Asia; puish, a partir de l'Edat Modèrna, uas quantas que s'espandín tanben dens d'autes continents. L'occitan qu'apartien a aquesta familha.
Somari
Gaireben dos sègles d'estudis indoeuropèus[modificar | modificar la font]
A partir del sègle XVII, maites sabents europèus notèron de semblanças estranhas entre lo grèc, lo latin, lo persan e de lengas europèas recentas; mas duscas a aquel moment, per una interpretacion literala de la Bíblia, se considerava l'ebrieu coma la lenga maire de totas las autras.
Pasmens, la descobèrta pels europèus del sanscrit a la fin del sègle XVIII permetèt de pausar l'ipotèsi d'una origina comuna al latin, al grèc, al gotic, a las lengas celticas, al persan e al sanscrit. En 1813, l'anglés Thomas Young creava lo mot indoeuropèu que serviguèt a designar a l'encòp aquel grop de lengas e la lenga comuna que ne derivan totas.
Lo deschiframent del persan vièlh (1846), de l'itita (entre 1880 e 1915), del tokharian (1908) e mai recentament del micenian foguèron tant de grandas etapas que per la comparason totjorn pus afinada permetèron de reconstruire lo protoindoeuropèu ; se parla de reconstruccion extèrna.
De la lenga los sabents an passat als indoeuropèus coma poblacion, cercant a establir lor fogal original, las diferentas epòcas de lors migracions, lor organizacion sociala, lor religion, etc.
Las lengas indoeuropèas[modificar | modificar la font]
Derivan dirèctament de l'indoeuropèu de lengas ancianas coma lo latin, lo grèc, lo celtic o lo sanscrit. De caduna d'aquelas lengas es eissit un grop de lengas.
Lengas latinas o romanicas[modificar | modificar la font]
Las lengas romanicas son l'occitan, lo catalan, l'aragonés, l'espanhòl, lo francés, lo francoprovençal, lo sosgrop retoromanic (romanch, ladin e friolan), l'italian, lo portugués, lo galèc, lo sarde, lo romanés, l' astur-leonés e lo dalmata.
Lengas germanicas[modificar | modificar la font]
Aquelas lengas son l'alemand, l'anglés, lo neerlandés, lo frison e las lengas escandinavas (feroés, islandés, danés, norvegian, suedés).
Lengas eslavas[modificar | modificar la font]
Las lengas eslavas, fòrça mai pròchas entre elas que las romanicas o las germanicas, comprenon un grop oriental amb lo rus, l'ucraïnian e lo bielorús, un grop occidental amb lo polonés, lo chèc, l'eslovac e lo sorab e un grop meridional amb l'eslovèn, lo sèrbe, lo croat, lo bosniac (cf. tanben sèrbocroat), lo macedonian e lo bulgar.
Lengas baltas[modificar | modificar la font]
Doas lengas d'aquel grop se parlan encara a l'òra d'ara, lo lituan e lo leton, pasmens n'i aguèt d'autras coma lo prussian vièlh que nos'n demòran de tèxtes.
Lengas indoarianas[modificar | modificar la font]
Se parlan sustot en al nòrd e al centre d'Índia, en Paquistan, Sri Lanka e Bangladèsh. Las qu'an lo pus grand nombre de locutors son l'indi e lo bengalin.
Fa partida d'aquel grop lo romaní, la lenga dels gitanos, dins una diaspòra presenta sus totes los continents.
Autras lengas[modificar | modificar la font]
Son tanben indoeuropèas las lengas dichas iranianas coma lo persan e lo curd, lo grèc, l'albanés, l'armèni e l'ancian grop tokharian (ara desparegut).


text:
Protoindoeuropèu
Lo protoindoeuropèu qu'ei la lenga parlada de 3 000 a 6 000 ans abans J. C., dont derivan las lengas indoeuropè 1000 as de uei lo dia.
Los locutors d'aquera lenga ne ns'an pas deishat nat document escriut, mes los lingüistas que pòden ensajar de la reconstituir per la reconstruccion extèrna, qui consisteish a comparar enter eras las lengas qui derivan deu protoindoeuropèu. Ua auta faiçon de procedir, mai aleatòria, qu'ei la reconstruccion intèrna, qu'ei a díser en partint de çò de dejà reconstituit per la reconstruccion extèrna.
Somari
Fonologia deu protoindoeuropèu[modificar | modificar la font]
Las sonantas[modificar | modificar la font]
Ua de las soas particularitats qu'èran las "sonantas", fonèmas qui segon lo contèxte e foncionavan coma vocalas o coma consonantas. L'indoeuropèu que'n possediva sheis: [j], [w], [r], [l], [m], [n]. Per exemple, a la desinéncia de l'acusatiu singular de la tresau declinason latina "(e)m" (sonanta consonantica) que correspond la desinéncia grèca "a" (sonanta vocalica passada a la vocala "a"): lat. consul-em, gr. kόpak-a.
Las laringalas[modificar | modificar la font]
Ua auta de las soas particularitats qu'èran las "laringalas", consonantas qui's vocalizèn mei tard en "schwa" (lo son de l'"e" dicha "muda" en francés), o, au contacte d'autas vocalas, evoluín segon los cas en E, A e O: que's nòtan alavetz respectivament H1, H2 e H3. Las laringalas qu'estón descobèrtas peu metòde de la reconstruccion intèrna peu lingüista Ferdinand de Saussure. En tribalhant de cap au sistèma vocalic de l'indoeuropèu, qu'avó l'idea de pausar que l'alternància de las vocalas longas e devè estar parallèla a la de las sequéncias vocala-sonanta, çò qui formulè ā : ə = ey : i. Que parlè de "quasi-sonanta" a prepaus deu schwa, qui mei tard aperarén laringala, e que la a longa (ā) èra lo resultat de la sequéncia qu'escrivèm eH2.
Morfologia de l'indoeuropèu[modificar | modificar la font]
Que nse'n tieneram a dus aspèctes de la morfologia: l'arraditz e la declinason.
L'arraditz[modificar | modificar la font]
L'arraditz qu'ei l'element lexicau ultime de l'analisi morfologica. Per exemple, dens la forma verbau grèga "δeίkvuuι", "amuishi", un còp identificats la desinéncia verbau "uι" e "vu" qui ei un sufixe verbau, que'ns demora "δeιk" on ne podem pas isolar mei d'un element: qu'ei donc l'arraditz. L'arraditz indoeuropèa que'se defeneish per las soas consonantas. Qu'an reconstituit arraditz dab duas o tres consonantas; *deyk- (δeιk) qu'ei ua arraditz de tres consonantas (d, y, k).
L'indoeuropèu que coneish l'alternància vocalica dins las arraditz, e tanben dens las desinéncias. Un exemple dab ua araditz qui's presenta dab las formas *weyd-, *woyd,-, *wid e exprimeish l'idea de "véder", "saber": que disen que la prumèra forma ei au grad normau, la segonda au grad flexit e la darrèra au grad zèro. Dab lo grad normau qu'avèm, en grèc, eἶδov "vedoi" (aorista) e dab lo grad flexit oἶδa "sèi" (perfèit dab sens de present); dab lo grad zèro que trobam lo latin video, "vedi".
La declinason[modificar | modificar la font]
Lo protoindoeuropèu qu'avè ueit cas: lo nominatiu, lo vocatiu, l'acusatiu, lo genitiu, lo datiu, lo locatiu, l'instrumentau e l'ablatiu.
Que's pòden distinguir duas granas classas de noms: los noms tematics, de qui lo tèma e's feneish per na vocala -o/-e qui s'insereish enter lo radicau e la desinéncia, e los noms atematics de qui lo tèma e's feneish en consonanta.
La declinason atematica qu'ei la mei anciana. Qu'ei a l'origina de las "tresaus declinasons" deu grèc e deu latin (kόpaE, consul).
La declinason tematica qu'ei a l'origina de las "segondas declinasons" de las lengas classicas (λόYoς, dominus). Las soas desinéncias respectivament en protoindoeuropèu, en grèc e en latin que son:
- Nominatiu -o-s, gr. -os λόYoς, lat. -us dominus
- Vocatiu -e, gr. -e λόYe, lat. -e domine
- Acusatiu -o-m/n, gr. -on λόYov, lat. -um dominum
- Genitiu -os et -os-yo, gr. ou λόYou (< λόYoιo), lat. -i domini
- Datiu -o-ey, gr. -ô-y λóYῳ, lat. -o domino
- Locatiu -e/o-i, gr. oἴkoι "a l'ostal", lat. humi "a tèrra"
- Instrumentau -e/o-H1, shens continuacion en gr. e en lat.
- Ablatiu enqüèra discutit, gr. a pas l'ablatiu, lat. ablatiu manlhevat aus pronoms
La declinason qui apèran "prumèra" deu grèc e deu latin, la deus noms feminins en -n o -a (keφaλή, rosa), que vien d'ua soscategoria de la declinason atematica: la deus tèmas en laringala; la -a de rosa, passada a -n (è longa) en grèc atic, que gesseish deu grope -eH2. Dab lo temps, aqueth grop qu'arribè a foncionar com la vocala tematica de la declinason d'aqueth nom; per'mor d'aquò qu'apèran la declinason deus tèmas en laringala -eH2 "declinason paratematica".
Sintaxi de l'indoeuropèu[modificar | modificar la font]
Com ne's pòt pas restituir morfèmas de subordinacion comuns a partir de las lengas conegudas, de que n'i a qu'an pensat que l'indoeuropèu n'auré pas avut unitats superioras a la frasa simpla: en plaça de la sintaxi (qui implica subordinacion), qu'auré practicat la parataxi (qui implica juxtaposicion). A l'òra d'ara, los especialistas qu'an abandonat aquera ipotèsi. Indicis qu'amuishan qu'au contra de çò qui's passa dins las lengas modèrnas, on las subordinadas e segueishen la principau, en indoeuropèu la subordinada qu'èra antepausada.


text:
Letra
La letra es l'un dels signes grafics formant un alfabet e servissent a transcriure una lenga.
L'origina d'aquel mot eretat del latin (littera) es inconeguda. Le d'signale Benlèu una possibla provenença del grèc (lenga) o un manlèu etrusc[1]
Lo mot simple, unitat portadora de significacion d'una lenga donada, es un assemblatge d'una o mai letras, eventualament completadas par de signes diacritics (accents, cedilha, punts, croquets, tilda, rond al cap, etc.). Las letras d'un mot son juxtapausadas d'un biais convencional: en occitan, son linhadas orizontalament e escritas d'esquèrra cap a drecha.
La grafia d'una meteissa letra pòt variar :
- per un coble de letras donat, sovent un doblament de la meteissa letra: en alemand, lo caractèr ß remplaça lo coble ss ;
- en foncion de sa plaça dins lo mot; per exemple :
- la letra grèga σ s'escriu ς a la fin d'un mot (es una varianta contextuala) ;
- utilizacion de la majuscula per l'iniciala de qualques mots.
Istòria[modificar | modificar la font]
L'escritura existís dempuèi prèp de 5000 ans. Lo primièr vertadièr alfabet apareguèt en 1400 ab. C. e l'alfabet latin al sègle III amb sas 19 letras, davancièr de l'alfabet europèu.
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ (fr)Ernout e Meillet, Dictionnaire étymologique de la langue latine


text:
Claudi Ptolemèu
Claudi Ptolemeu (en grèc: Kλaύδιoς Πtoλeuaίoς, Klaudios Ptolemaios); vèrs 85 a Ptolemaïs de Tébaïde (Nauta Egipte) - vèrs 165 a Canope , d'autres autors dison v. 100- v. 170) foguèt un astronòm, geograf e matematician grecoegipcian, nomenat comunament Ptolemèu.
Visquèt e trabalhèt a Alexàndria, Egipte (Cresquèt en la famosa Bibliotèca d'Alexàndria). Foguèt astrològ e astronòm, activitats que en aquesta epòca èran intimament ligadas. Es l'autor del tractat astronomic l'Almagest (en grèc Ἡ MeYάλn EύvtaEις Hè Megalè Syntaxis, Lo grand tractat) que foguèt servat, coma totes los tractats de sciéncia grècs classics, dins los manuscrits arabis e venguèt disponible dins la traduccion en latin de Gerard de Cremona al sègle XII.
Eretièr de la concepcion de l'Univèrs donada per Platon e Aristòtel, son metòde de trabalh diferiguèt notablament d'aquela d'aquestes, perque mentre que Platon e Aristòtel donavan una cosmovision de l'Univèrs, Ptolomèu èra un empirista. Son trabalh consistiguèt a estudiar la granda quantitat de donadas existissent sus lo movement de las planetas e a far construire un modèl geometric qu'expliquèt las dichas posicions dins lo passat e foguèsse capable de predire sas posicions futuras.
La sciéncia grèga a doas possibilitats per explicar la natura: l'explicacion realista, que consistiguèt a exprimir de forma rigorosa e racionala çò que realament se passa dins la natura; e l'explicacion positivista, que consistiguèt a exprimir de forma racionala çò qu'es aparent, sens se preocupar de la relacion entre çò que se vei e çò qu'en realitat es. Ptolomèu afirmèt explicitament que son sistèma pretendiá pas descobrir la realitat, mas èra solament un metòde de calcul. Èra logic qu'adoptèsse un esquèma positivista, perque sa teoria geocentrica s'opausava flagrantament a la fisica aristoteliciana: per exe 1000 mple, las orbitas son sistèma èran excentricas, respècte a las circularas e perfèctas de Platon e Aristòtel.
Ptolomèu repertorièt fòrça estelas, assignant a aquelas un treslutz e una magnitud, e establiguèt de nòrmas per predire los eclipsis.
Son apòrt fondamental va èsser son modèl de l'univèrs: cresiá que la Tèrra èra immobila e ocupava lo centre de l'Univèrs, e que lo Solelh, la Luna, las planetas e las estelas, viravan a son entorn. A partir d'aquò, per mescla de la tecnica de l'epicicle-deferent, que son invencion s'atribuís a Apolini de Perge, ensajèt de resòlvre amb pro de succès los dos grands problèmas del movement planetari:
- La retrogradacion de las planetas e son aumentacion de lusor, quora retrogradan.
- La diferenta durada de las revolucions sideralas.
Sas teorias astronomicas influiràn la pensada de l'astronomia e las matematicas scientificas fins al sègle XVI.
Apliquèt sos estudis de trigonometria a la construccion d'astrolabs e relòtges solars. E tanben apliquèt l'estudi de l'astronomia a l'astrologia, creant los oroscòps. Totas aquelas teorias e estudis figuran dins son òbra Tetrabiblon.
Foguèt tanben bon en optica e geografia. Dins lo camp de l'optica explorèt las proprietats de la lutz, subretot de la refraccion e de la reflexion. Son òbra Optica es un bon tractat subre la teoria matematica de las proprietats de la lutz.
Una autra granda òbra seuna foguèt la Geografia, que descriu lo monde de son epòca, amb mapas d'Agatodemon. Utilizèt un sistèma de latitud e de longitud, que s 1000 ervirà d'exemple als cartografes pendent fòrça ans. Una de las vilas descricha en aquela òbra es La Mèca, dins la Peninsula Arabica, que nomenèt Makoraba.
Lo monde de la musica es tanben conegut per Ptolemèu. Escriurà un tractat de teoria musicala nomenat Armonicas.
Lista de las òbras[modificar | modificar la font]
- MeYάλn EύvtaEις tn̂ς ̓Aσtpovouίaς
- TetpάBιBλuς σύvtaEις, Tetrabiblon, o Quadripartitum de Apotelesmatibtus et Judiciis Astrorum
- Kavὼv Baσιλέwv
- φάσeις ἀπλavŵv ἀσtέpwv kaὶ σuvaYwYὴ ἐπισnuaσeιŵv ,De Apparentiis et Significationibus inerrantium
- De Analemmate
- Planisphaerium.
- Πepὶ ὑπoθέσewv tŵv πλavwuέvwv, De Planetarum Hypothesibus
- Aπuovιkŵv BιBλίa Y
- Πepὶ kpιtnpίou kaὶ ἡYeuovιkoû}De Judicandi Facultate e Animli Principatu
- ΓewYpaφιkὴ ̔YφήYnσις
- Geografia Matematica de Ptolemèu.
- Geografia istorica o positiva de Ptolemeu


text:
Dreches de l'Òme
Los Dreches de l'Òme (var. Drechs de l'Òme, Dreits de l'Òme, Drets de l'Òme, Dreits de l'Òmi) son, segon la teoria juridica del iusnaturalisme, de dreches inalienables que fan partida dels èssers umans totes. Aquela teoria afirma qu'aqueles dreches son de besonh per tal d'assegurar la libertat e la mantenença d'una qualitat de vida digna, e son garantits a las personas totas dins tot moment e luòc. Los dreches inalienables se pòdon pas concedir, limitar, cambiar o vendre. Los dreches inalienables o son assegurats o son violats.
Istòria[modificar | modificar la font]
Los Dreches Umans apareisson d'en primièr dins la politica anglesa coma una exigéncia borgesa d'aver de seguretat contra los abuses de la corona, per limitar lo poder dels reis subre lors ciutadans, en crear una seria de principis que los monarcas ne podián pas legislar o decidir. Amb la naissença de l'Assemblada de l'ONU, e la Declaracion Universala dels Dreches Umans lo 10 de decembre de 1948, lo concèpte de Dreches Umans s'universaliza. Per lor natura, los Dreches Umans son inerents a l'òme, mas fins a la Revolucion Francesa foguèron pas reconeguts.


text:
Ronald Reagan
Ronald Reagan (Tampico, Illinois, 6 de febrièr de 1911 - Bel Air, Califòrnia, 5 de junh de 2004) foguèt un actor e politician republican american. Ocupèt la presidéncia dels Estats Units d'America de 1981 a 1989. Abans de venir president, èra estat lo 33en governador de l'estat de Califòrnia de 1967 a 1975.
Biografia[modificar | modificar la font]
Ronald Reagan nasquèt a Tampico en 1911 mas cresquèt a Dixon en Illinois. Faguèt sos estudis a l'Eureka College, d'ont sortiguèt amb una licéncia en economia e en sociologia. Desbagajèt puèi en Iowa per trabalhar coma animator de ràdio, puèi en 1937 a Los Angeles, ont comencèt de far l'actor al cinèma e a la television. Knute Rockne, All American, Kings Row e Bedtime for Bonzo foguèron entre sos filmes pus notables. President de la Screen Actors Guild e portaparaula per General Electric, dintrèt puèi en politica.


text:
Khabarovsk
Khabarovsk (Rus: XaбapoBck; AFI: [xɐˈbarəfsk]; Chinés: 伯力) es la vila mai granda e lo centre administratiu del Krai de Khabarovsk, Russia. Es situada a 30km de la frontièra chinesa, a la confluéncia dels rius Amor e Ussuri, a 800 km al nòrd de Vladivostok. Al recensament de 2010, sa populacion èra de 577 441.
Somari
Populacion[modificar | modificar la font]
En 1880, la vila comptava sonque 1 400 abitants[1] mas coneguèt una expansion rapida amb lo desvolopament economic de la region (1900: 17 000 abitants; 1913: 52 000; 1939:199 000; 1990: 616 000) e la politica de valorizacion de Siberia menada pels sovietics.
Etnicament la vila es poblada mai que mai de Russes; lo Krai de Khabarovsk comptava 91,6% de Russes al recensament de 2010[2][3].
Istòria[modificar | modificar la font]
Periòde pre-rus[modificar | modificar la font]
Abans l'arribada dels Chinese e dels Russes, la region èra poblada mai que mai de pòbles de lenga tongoza (nanais, bensai manchós).
Arribada dels Russes e dels Chineses[modificar | modificar la font]
Las primièiras exploracions chinesas datan del sègle 15, en particular amb l'eunuc Yishiha que seguiguèt lo riu Amor capval fins a Tyr.
Los Russes arribèron tre 1650 e los Cosacs russ 1000 es, dins lor expansion, s'acarèron a las fòrças armadas chinesas. Los Russes bastiguèron un camp fortificat, nomenat Achanskii gorodok (AчaHckий ropoдok), sul territòri de l'actuala Khabarovsk. Lo cap d'aquesta decision foguèt Ierofei Khabarovsk. Lo sieu nom foguèt utilizat en 1858, quand Russia tornèt occupar la zòna, per nomenar lo camp militar qu'installèt dins la region. Amb l'expansion economica e la colonizacion de la region, lo camp venguèt una vila vèrs 1900.
Lo periòde chinés[modificar | modificar la font]
Entre lo Tractat de Nerchinsk (1689) e lo Tractat d'Aigun (1858) la region del riu Amor foguèt annexada per China. I aguèt pas jamai de populacions chinesas establas. Après l'annexion pels Russes de çò qu'es sonat per los Chineses Manchoria Exteriora, los Chineses, comprenent que l'abséncia de populacion èra una flaquesa, se lancèron dins una politica de poblament (Chuang Guandong) de la partida de Manchoria demorada possession chinesa e sonada pels Chineses Manchoria Interiora[4]. Aquestas consequéncias indirèctas de l'expansion russa menèron a la sinizacion de Manchoria.
Geografia[modificar | modificar la font]
Climat[modificar | modificar la font]
Lo climat de Khabarovsk es de tipe siberian umid, del tipe Dwb segon la classificacion de Köppen. Aquest climat es tanben lo del nòrd de Manchoria.
Referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ BpeMя и CoбыTия: ykaз.-kaлeHдapb пo ДaлbHeMy BocToky Ha 2003 roд / ЗoHaлbHый coBeT библиoTek ДaлbHero BocToka, ДaлbHeBocTocToчHaя rocyдapcTBeHHaя HayчHaя библиoTeka. — XaбapoBck, 2002
- ↑ http://www.gks.ru/free_doc/new_site/perepis2010/croc/results2.html
- ↑ http://www.gks.ru/free_doc/new_site/perepis2010/perepis_itogi1612.htm
- ↑ Entre 1891 e 1942 25 400 000 Chinese s'installèron dins la region


text:
2101
Anaram Au Patac, movement revolucionari de l’esquèrra occitana, qu’orbeish au debut de genèr de 2007 ua campanha « Occitan lenga oficiau ». Aquera campanha qu’ei motivada per la situacion actuau de la lenga nosta. Qu’estimam que’ns cau passar ua etapa, reivindicar lo dret de víver en occitan pertot, tostemps, de har víver e espelí’s la lenga au truvèrs de la societat sancèra aus quate còrns de l’Occitània.
Los objectius de la campanha que son :
Matòs de campanha
Liberòt Occitan Lenga Oficiau (français)
L’occitan qu’es ua lenga parlada per mei de 2 milions de personas e comprenguda per 6 milions de personas. Tanben l’occitan qu’es la lenga oficiau dens l’estat italian (valladas alpinas) e dens l’estat espanhòu (val d’Aran).
A maugrat de tot aquò, au dia de uei la lenga nosta n’ei pas briga reconeishuda dens l’estat francés. E sordeish qu’es escarnida, arrenegada, desbrombada !!! La lenga nosta que creva a tot doç. La situacion que’ns sembla grèva (a maugrat de quauques chifras encoratjants) pr’amor los 3 governements concernats que’s trufan vertaderament de la lenga nosta e que la subervita d’aquera ne depen que deus desparrèrs militants qui tots dias lutan entà la conservar.
En efèit ANARAM AU PATAC que sap hèra plan que n’ei pas dens los burèus politics que la lenga nosta serà sauvada e qu’arrefusa tota actitud de mendicaire. Mendicar n’ei pas sonque esperar brigalhas, qu’ei acceptar la posicion de dominacion deu poder e, sordeish, acceptar la nosta posicion de mestrejats. Pro de saunei, pro d’oportunisme. Los poders imperialistas qui’ns mestrejan que son pro assabentas e non coneishen pas qu’ua causa : lo rapòrt de fòrça.
Adara qu’am de parlar clar e de díser las causas com son : que volem l’occitan com lenga oficiau !! En efèit, lo combat tà l’occitan qu’ei lo noste dret. Qu’am un dret legitime d’emplegar la lenga nosta en la vita vitanta e en lo maine oficiau, la vita administrativa e politica, economica, sociau e tanben en l’ensenhament. Çò qui significa que no’ns podem pas acontentar d’ua reconeishança « oficiau » shens definir la plaça a l’existéncia de la lenga nosta tà la societat occitana.
ANARAM AU PATAC qu’es donc partisan d’aver l’occitan com lenga oficiau tà l’Occitània sancèra, en tot compréner que tà lenga nosta que significa lo dret a ua preséncia complèta tà la vita admistrativa, economica, sociau e culturau, de segur peu sistèma d’educacion de la mairau dinc a l’universitat com tà la formacion professionau e los mèdias. Que cau que sia efectiu lo dret tà tot ciutadan occitan tà l’Occitània d’emplegar la lenga soa tà tota relacion publica, lo dret de l’emplegar a tot moment de la vita e en tots los maines.
Qu’es entà tot aquò qu’ANARAM AU PATAC e participè en 2005 a la manifestacion de Carcassonna entà la lenga occitana darrèr ua bandaròla que revendicava l’Occitan com lenga oficiau. E qu’ei totjorn en aqueth sens qu’ANARAM AU PATAC qu’a decidat de miar ua grana campanha tà l’oficializacion de la lenga nosta dont la grana manifestacion tà la lenga de Besièrs (lo 17 de març de 2007) que serà un deus moments hòrts. En éfeit que cau passar a ua auta estapa, que cau revendicar lo noste dret de víver « en Occitan » pertot, tostemps ! Aquera navèra campanha entà la lenga que va préner fòrmas desparrièras : manifestacions, afichas … entà amassar lo mei de monde en darrèr d’aquera reïvindicacion.Tà tot aquò ANARAM AU PATAC qu’apera a la generositat militanta de tots e de totas (que sia fisica o financèra) entà finançar e miar d’un bon biaish aquera campanha.
Mercés d'enviar los vòstes chècs a l'òrdi de ISO en precisar a l'esquia "campanha tà la lenga" :
Anaram
Au Patac
Tor deu Borrèu
2, còsta de la Hont - Hedàs
64000 Pau
ENGATJATZ-VE 178 E SOSTIENETZ-NSE ENTÀ L’OFICIALIZACION DE LA LENGA NOSTA !!!


text:
Satira
La satira es un sosgenre liric qu'exprimís d'indignacion cap a mantuna causa o persona, amb una tòca moralizairitz, ludica o risolièra. S'escriu en pròsa o en vèrs o en alternant las doas formas (satira meni 1000 pea).
Origina[modificar | modificar la font]
Sorgís en Grècia (los iambografs Simonides de Amorgos e Arquiloco de Pharos principalament, encara que tanben lo comediograf Aristofanes, l'utilizan dins sas òbras, coma tanben lo poèta Bion e los filosòfs cinics Menip de Gadara e Lucian de Samosata), mas se desvolòpa fondamentalament a Roma (Enni, Lucili, Varron, Catul, Oraci, Juvenal, Persi, Marcial, per ordre cronologic). Marc Fabi Quintilian considerava tanben la satira coma un genre complètament roman.
Estil[modificar | modificar la font]
La satira se servís generalament de l'umor, de l'anecdòta e de l'engenh per tal de ridiculizar los defèctes socials o individuals, en fasent atal una critica sociala; imita de còps l'epigrama, qu'exprimís un sol concèpte e un unic tèma de borla; mas, al contrari, la satira es generalament pus longa e prolixa.
Autors[modificar | modificar la font]
Enni, Lucili e Varron escriguèron de satiras inspiradas per la filosofia cinica o estoica, que s'exprimiá a travèrs discors morals nomenats diatribas. Epictet, Bion, Menip e Lucian de Samosata avián ja escrich aquel tipe de discors que ridiculizavan los defèctes morals e socials e serviguèron de modèl d'aquestes escrivans latins.


text:
Folc III d'Anjau
Folc III d'Anjau, que li disián Nerra, en francés Foulques III (cap a 970 - Marçon, 21 de junh de 1040), foguèt lo quatren comte d'Anjau de 987 entrò la mòrt.
Folco Nerra foguèt una de las figuras pus marcantas entre la fin dau segle X e la prumiera mitat dau segle XI de l'Edat Mejana francesa, qu'assolidèt e alarguèt los domenis dau comtat d'Anjau e aumentèt son influéncia a la cor de França. , en tot persegre la construccion de fortalesas (coma Montbazon) e d'edificis religiós (coma l'abadiá de Beaulieu-lès-Loches, en 1007) en Anjau e en Torena; èra partisan de las «rotas comitalas», bastidas sul modèle roman. Folco èra d'un caracter impulsiu e contradictòri; emai se se comportava, en d'unas enchaisons, coma una persona vertadierament piosa, dins sos abús, ren podiá pas l'arestar, enquera mens los comandaments de Dieu. L'istorian francés Achille Luchaire qualifiquèt Folco Nerra: «un daus batalhaires pus agitats de l'Edat Mejana».


text:
Patrimòni Mondial de l'Umanitat
Lo Patrimòni Mondial de l'UNESCO o Patrimòni Mondial de l'Umanitat es una lista de luòcs excepcional al nivèl natural o cultural designat per l'UNESCO, aquesta lista existís dempuèi lo 16 de novembre de 1972. La tòca primièra es de conservar los luòcs, en 2008 i a 851 luòcs classat al patrimòni, 660 culturals, 166 naturals e 25 mixtes, dins 141 estats amb 10 en Occitània[1].
En 2007, lo concèpte de Patrimòni Oral e Immaterial de l'Umanitat foguèt definit.
Critèris de seleccion[modificar | modificar la font]
Per figurar dins la lista del Patrimòni Mondial, i a 6 critèris pels luòcs culturals e 4 critèris pels luòcs naturals[2] :
Luòc cultural[modificar | modificar la font]
- Representar un cap d'òbra del gèni creator uman.
- Testimoniar d'un escambi d'influéncias considerable pendent un periòde donat o dins un airal cultural determinat sus lo desvolopament de l'arquitectura o de la tecnologica, de las arts monumentalas, de la planificacion de las vilas o de la creacion de païsatges.
- Aportar un testimoniatge unic o almens excepcional sus una tradicion culturala o una civilizacion viventa o desapareguda.
- Ofrir un exemple eminent d'una mena de construccion o d'ensemble arquitectural o tecnologica o de païsatges illustrat un o de periòdes significatius de l'istòria umana.
- Èsser un exemple eminent d'establiment uman tradicional, de l'utilizacion tradicionala del territòri o de la mar, que siá representatiu d'una cultura (o culturas), o de l'interaccion umana amb l'environament, especialament quand aqueste es vengut vulnerable jos l'impacte d'una mutacion irreversibla.
- Èsser dirèctament o materialament associat a d'eveniments o 477 de tradicions viventas, d'idèas, de cresenças òbra artisticas e literàrias amb una significacion universala excepcionala.
Luòc natural[modificar | modificar la font]
- Representar de fenomèns naturals o d'airals d'una beutat naturala e d'una importància estetica excepcionalas.
- Èsser d'exemples representatius de grands estadis de l'istòria de la tèrra, inclús lo testimoniatge de la vida, de procediment geologic 3FC0 en cors dins lo desvolopament de formas terrèstras o d'elements geomorfics o fisiografics amb una granda significacion.
- Èsser d'exemples representatius de procediments ecologics e biologics en cors dins l'evolucion e lo desvolopament d'ecosistèmas e comunautats de plantas e d'animals terrèstres, aqüatics, costièrs e marins.
- Conténer los abitats naturals pus representatius e pus importants per la conservacion in situ de la diversitat biologica, inclús los, ont subrevivon d'espècias menaçadas amb una valor universala excepcionala del vejaire de la sciéncia o de la conservacion.
Occitània[modificar | modificar la font]
En Occitània, 12 luòcs son dins la lista :
- Albi, centre istoric
- Monuments romans e romanics d'Arle
- Aurenja: teatre antic e Arc de Trionf
- Avinhon: lo Palais dels Papas, Pont d’Avinhon e ensemble episcopal
- Bordèu, Pòrt de la Luna
- Jurisdiccion de Sent Milion
- Los Camins de Sant Jaume
- Ciutat de Carcassona
- Pont de Gard
- Canal de las Doas Mars
- lo Mont Perdut
- Caunas ornadas de la valada de Vesera
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- (fr) (en) Sit oficial


text:
42c
Bernart Sicart de Maruèjols
Bernart Sicart de Maruèjols (Francès : Bernard Sicart de Marvejols) (...1230...) èra un trobador lengadocian originari de Maruèjols (actualament en Losera).
Biografia
La vida de Bernart Sicart nos es completament desconeguda que pas qu'un sol de sos trabalhs nos pervenguèt, un sirventés titolat Ab greu cossire 430 , que Bernart i comenta la Crosada dels Albigeses e la perda de la cultura occitana que se'n seguèt. Se pensa que lo sirventés, dedicat al sobeiran Jaume I lo conqueridor, foguèt escrich en 1230, pauc aprèp lo Tractat de París. Lo mètre e la melodia del siventés foguèron manlevats al trobador catalan Guilhèm de Cabestanh. Estilisticament seguís lo trabalh de Pèire Cardenal.
Son tèxt es mai que mai una ataca contra los crosats franceses, los òrdres militars del Temple e dels espitalièrs, e los clergues que predicavan la crosada e suportavan lo Papa. Es un planh plen de tristesa tant coma de ràbia e d'aversion, a l'encòp emocionalament intens e fòrça sarcastic. Lo fragment mai conegut de la composicion d'en Bernart es: "Ai, Toloza e Proensa e la terra d'Agensa, Bezers e Carcassey, qui vos vi e quo us vey!"
http://oc.wikipedia.org/wiki/Bernart_Sicart_de_Maru%C3%A8jols


text:
42b
Aquesta satira la fau lo còr dolent
Dieus! Qual pòt dire ni saupre lo torment
Ont que me vire siòi en grand pensament
Consi escriure aquel azirament ?
Lo mond es giblat uèi que corrompon e lei
E sagrament e fe
Cadun son vesin pensa l’aver per malvolença
Om se tua entre se sens rason e sens drech
Ai! Tolosa e Provença e la terra d’Argença
Besièrs e Carcassés qui t’a vist e te vei
Totjorn m’azire e ai azirament
la nuòch sospire e velhant e dorment
Ont que me vire ausisse brave gent
Que cridon “Sire !” al françès umilment
Lo françès n’a mercès son que s’en pòt aver
D’argent sens autre drech
A(n)eles l’abondança e la granda bombança
Engana e traison aqui lor confession
Coma un sauvatge que canta al missant temps
Ai lo coratge de cantar de present
Vesent paratge que vai en se perdent
E bon linhatge que vai en descasent
Quand creis la malvestat los barons rebusats
Enganaires enganats
Valor menan darrièra e desonor premièra
Es un marrit afar que l’argent mal ganhat
inviata da Nicolas Aurelhan - 3/6/2012 - 15:13


text:
42b
Repic Que volè en purmèr
a2f
, sonque sauvar la seuva,
Qui hasè viver plan, sus amics " seringueros ",
Mes eths que l'an tuat, com açi tots los arbes
l'alet de noste terra, son pais qu'èra lo breç
Chico , Chico sabè, Chico, que comprenè (bis)
Vadut au mielh d'un vilatje paisa,
Dab chic de terra , a costat d'un arriu,
Que trivalhè shens jamei arrestar
Praube e valent , ta poder estar viu,
Mes los mei horts son tostem deu costat
On la moneda e lo mau son mesclats
Que'us panèn ço qui aven amassat,
Un troç de bosc, qui'u hase tots mindjar
Longtemps après, que'm sovieni encoèr,
Sias segut, no seras pas darrèr,
Pensar que uei qu'ei lo temps d'arrestar
De crevar tot , enta viver domar
inviata da donquijote82 - 23/4/2014 - 15:00


text:
42a
Ara s'envisquen li lumieras,
scrasàas dal cèl, aval a l'orizont
pian pian veu despareiser Iera,
devino encar lo pòrt de Tolon
La libertat es l'aire sul morre,
aquesta mar es tot çò que ai
l'aire e la tela, vòli dire,
sies estat abituda, vida e pantalh
Mòri per estre çò que eri,
ma vida val la mia finicion,
e dins lo cul aquel Emperi,
tuchi i Engles e Napoleon
Fraire de la mar, fraire de la còsta,
l'aiga nos pòrta al nòste destin
la libertat es l'aire e la vela,
la libertat, l'onda e lo dalfin.


text:
42a
Lo comte Arnau, lo cavalier,
dins lo Piemont va batalhier.
Comte Arnau, ara tu ten vas;
digas-nos quora tornaras.
Enta Sant Joan ieu tornarai
e viu o mort aici serai.
Ma femna deu enta Sant Joan
me far lo pair d'un bel enfant.
Mas la Sant Joan ven d'arribar,
lo Comte Amau ven a mancar.
Sa mair, del mai naut de l'ostal,
lo vei venir sus son caval.
“Mair, fasetz far prompte lo leit
que longtemps non i dormirai.
Fasetz-lo naut. fasetz-lo bas,
que ma femna non auja pas.”
Comte Arnau, a que vos pensatz
qu'un bel enfant vos quitariatz?
Ni per un enfant ni perdus,
mair, non ressuscitarai plus.
“Mair, que es aquel bruch dins l'ostal?
Sembla las orasons d'Arnau.
La femna que ven d'enfantar
orasons non deu escotar.”
“Mair, per la festa de deman
quina rauba me botaran?
La femna que ven d’enfantar
la rauba negra deu portar!”
“Mair, porque tant de pregadors?
Que dison dins las orasons?”
Dison: la que ven d'enfantar
a la misseta deu anar.
A la misseta ela se'n va,
vei lo Comt’ Arnau enterat.
“V’aqui las claus de mon cinton,
mair, torni plus a la maison.”
“Terra santa, tel cal obrir,
Voli parlar a mon marit;
Terra santa, te cal barrar,
amb Arnau voli demorar.


text:
42a
Aiè as passat la refòrma
Aviam degun per n'ajudar
cadet sias bastit dins lei fòrmas
As tirat tretze e sias sordat
As tirat tretze e sias sordat.
Lei cochabuòus sus nòstrei tèrras
Fan son trabalh per la tuarià
li vas garnir sa bocharià
Mon bel anhèu vas a la guèrra
Pagar l'impòst de ma misera.
Quand leis avesque après la messa
Au nom d'un Dieu enverinat
Vènon benesir la joinessa
que parte per s'entresagnar,
s'entresagnar.
Quand no cantan sei meravilhas
S'a ben gafolhat son sadol
Coma un chin de l'adobador
Dins lo sang jusqu'a la cavilha
Suson que plora es une impia!
Dieu qu'es la lèi afrosa lèi
Que cresta mai tant de familhas
L'abolissèt nòstre bòn rèi
Si suivià plus dedins Marselha
Es pas la lèi es un orròr
Es un decret de l'Emperòr
Es lo cotèu de la tripièra
Au còr dei mèras!
Au còr dei mèras!
Metem que debarques escape
A nòu cènts legas dau pais
Cadet fau que la mòrt t'arrape
Tombes en plen dedins lo tris,
Tombes en plen dedins lo tris.
Pas pus lèu t'an nosat l'amarra
Prenes lei massacres a prètz-fach
Sus de mesquins que t'an ren fach
Corres de suita donar barra
Dau tèmps ti juegan de fanfarras!...
Esconde-ti, fau pas que partes
vanta tot deves escapar
Lei mestres diràn que desartes
la lèi dau Senhòr va ditz pas,
la lèi dau Senhòr va ditz pas.
Qu'es que reclama la Patria,
Boai de sei drechs tacats de sang
Per ieu la França es mon enfant
Sei drechs!....Suson ni la paurilha
N'an pas manco leis escorilhas
Dieu qu'es la lèi afrosa lèi
Que cresta mai tant de familhas
L'abolissèt nòstre bòn rèi
Si suivià plus dedins M 75b arselha
Es pas la lèi es un orròr
Es un decret de l'Emperòr
Es lo cotèu de la tripièra
Au còr dei mèras!
Au còr dei mèras!


text:
971
Anita non far la loba, Anita non far lo morre
Lo miéu destin es de corre, emai n'aguess' una foira
Di-li-li-li dam pressa, pressa
Di-li-li-li dam d'ora, d'ora !...
Anita, mai que belessa! S'un cop s'acaba lo trèbol
quand menerai la joinessa, vuejar lo monde d'aquelei pègos
S'instalarem a Antíbol, a la valièra de Menton
L'aurá per tota la vida, ponhas, pòutinas emai potons
Pepin, Pepin-Anita Anita!
Oh Mam'Anita tu siás la “comparsita”...
Anita siás baumassièra, t'agrada viure en la “silva”
Velhar sensa lassièra, dormir'un liech que ti gibla
mai vestida de princessa, t'agradará sentir leis amics
portar son brinde a l'ostessa que son menú leis a reljoït
Farem venir de Mexíco, toei lei melhors que fan flòri
se siás malanconica, li tornarem au camin de glòri
bolegatz reaccionaris, mèfi qu'Anita pren lo fuséu
acampatz vos libertaris, Pin Garibaldi es totjom viu!


text:
42b
Pels clercs es apellatz herege qui ne jura
Segon la lor razon d'engan e de faussura;
E tenen per nien la sainta escriptura,
Qu'a tota hora menten laidament sens mesura
E volen qu'om los trob figlos plens de dreitura.
Lor avers es tant grantz que ne-l podent escondre,
Mas nuls ne lor demand, que n'i degnent respondre
E fugent alcun si ne-l podent raire ho tóndre,
Peri no se vei qui les honisc'e deshóndre
Et om les soste quant les deuría confóndre.
Ieu ja non auzirai quella faussa clergía
Que non onren ne Deu ne la vergen María
Et en ditz et en fatz son pejor cascun día!
Et aquel que les crey ne que en lor se fía
Troba-ls voidz de merce e sensa cortesía.
Il son plen de folor e d'orguelh e d'ufana
Aquest mestre pastor de la gleisa romana.
Il son faus e truand vers la gent crestiana.
Qui reignet entre lor a volontat trafana
E mostran mal labor set jorns de la semmana.
Tau mal labor fan tuit en ditz et en parvensa,
Aquil gasta-conduitz, figlo de descrezensa,
De qui leutatz s'enfuy e vera penitensa:
En lor troben reduit tuit mal e mantenensa,
E tuit ben son destruit en lor obediensa.


text:
42b
L’Utopia es embandida, mai farà son camin
La tremor s’es facha sentir de ton
Pople que s’encamina.
L’utopia es embandida, mai farà son camin
Combatent, li sias vengut dins lo fosc
Deis combaus.
Assabentat, dins un fuec de lenga que
Desbonda, un rai sembla durbir
L’esclarit de ta pensada, assabentada
Dins un fuec de lenga que
Desbonda, mai degun vou entendre
L’embelit de ton eime, l’esclarit de ta pensada.
Poble Montanhou, pople de montanha
Sentinela de la nuech, tostemp boscant
Leis mercants de pantais an mandat leis sordats.
L’utopia es embandida, mai farà son
Camin d’en pertot lo pople se requinca
La fantasia sera l’endana per enventar l’endeman,
Sensa esperar deman.


text:
Julo Cèsâr
Julo Cèsâr (en latin Caius Julius Caesar) (nèssu lo 13 de j·ulyèt 100 dev. J.-C. - 15 de mârs 44 dev J.-C.) ére un leader politico et militèro de la fin de la Rèpublica romena. Il at aviu un rolo dens la transicion de la Rèpublica a l'Empiro.
Julo Cèsâr est nèssu dens una famelye patriciana de Roma, los Iulii. Sotegnu per les classes populères, il at menâ una granta carriére politica. De 58 a 51 dev. J.-C., Cèsâr at conquis la Gâlya A son retôrn, lo Sènat et Pompê ont montrâ lyor oposicion a les ambicions de ceti. O at dècllenchiâ la Seconda guèrra civila remportâ per Cèsâr en 46 dev. J.-C. Il s'est donc èparâ du povêr et s'est fêt nomâ dictator a via. Una conspiracion de sènators l'at assassinâ lo jôrn des ides de mârs 44 dev. J.-C.
O est son petit-nevot Octâvo que at achavonâ lo changement vers l'Empiro aprés la Derrière guèrra civila de la Rèpublica romena.


text:
Juli Cesar
Juli Cesar (nom latin complèt Gaius Iulius Caesar) (vèrs 100- 15 de març 44 avC) foguèt un generau e un òme d'estat roman que tenguèt un ròtle primordiau dins la transformacion de la Republica Romana en Empèri Roman. D'efèct, orator famós elegit ai foncions pus autas de la Republica gràcias au sostèn dei classas popularas e de l'aristocràcia bassa, formèt una aliança politica ambé Crassus e Pompèa que li permetèt de dominar la vida politica romana fins a sa partença per la conquista de Gàllia de 58 a 51 avC. A son retorn, deguèt faciar l'ostilitat dau Senat e de Pompèa que va entraïnar una guèrra civila fins a 46 avC. Venceire, Cesar venguèt lo mèstre unic de Roma. Pasmens, la menaça d'una restauracion de la monarquiá romana a son profiech uniguèt seis advèrsaris dins un complòt que capitèt de l'assassinar. A sa mòrt, la situacion politica romana venguèt marrida e divèrsei guèrras civilas van s'acabar per l'instauracion de l'Empèri sota la direccion de son nebot Octavi vengut August.
Naissença, educacion e jovença[modificar | modificar la font]
Juli Cesar nasquèt vèrs 100 avC dins la familha patriciana deis Iulii. Son paire èra Caius Iulius Caesar III que foguèt pretor en 92 avC e sa maire Aurelia Cotta. Aguèt tanben doas sòrres dichas Julia Caesaris Minor e Julia Caesaris Maior. Sa familha fasiá de l'aristocràcia menora de la Republica Romana. Pasmens, maugrat aquel estatut, certanei de sei membres agantèron de pòstes importants au sen deis institucions republicanas coma l'oncle de Cesar, Sextus Iulius Caesar III, que foguèt consul en 91 avC. De mai, la familha Cotta, tanben d'origina patriciana, teniá tanben de relacions e de proteccions importantas que foguèron utilas pendent lei premiereis annadas de la carriera politica de Cesar.
Dirigida per sa maire, l'educacion de Cesar e de sei sòrres foguèt exemplara[1]. Venguèt un orator fòrça dotat e mestrejèt fòrça ben totei leis arts dei relacions socialas romanas : amabilitat e cortesiá ambé seis òstes, prodigalitat sensa retenguda,viure dau monde pendent lei banquets, discussion brilhanta e cultura importanta[2]. Gràcias a aquelei qualitats, Cesar se dirigiguèt vèrs la vida politica de Roma dins lo camp dei populares que sa familha èra membre.
Maridatge e descendéncia[modificar | modificar la font]
Contèxte politic[modificar | modificar la font]
Pendent lo sègle I avC, Roma foguèt entraïnada dins una tièra de conquistas novèlas sota l'influéncia de generaus ambiciós. Marius conquistèt una partida de Numibia, Silla prenguèt definitivament lo contraròtle de Grècia e ocupèt una partida d'Anatòlia e, enfin, Pompèa conquistèt Siria e ocupèt lo reiaume de Judèa. Òr, aqueleis agrandiments e sei consequéncias ai nivèus politics, economics e sociaus van destabilizacion leis institucions e l'estructura de la Republica Romana.
Dificultats economicas[modificar | modificar la font]
Au nivèu economic, lei conquistas dau sègle I avC e la distribucion dei butins de guèrra e dei tributs pagats per lei províncias permetèron l'enrichiment de l'Estat e de certanei particulars. Ansin, lei bens publics foguèron pauc a pauc partejats entre lei membres de l'aristocràcia. Lei senators assaièron d'encaparrar lo maximum de terrens e lei chivaliers, classa inferiora de la noblesa mai en plena ascension, s'ocupèron de l'esplecha dau rèsta dei bens publics e d'activitats comercialas o financieras. Pasmens, lo rèsta dei ciutadans romans e de la populacion dei territòris contraròtlats per la Republica, especialament leis abitants deis autrei ciutats italianas, demorèron en defòra de la proprietat e dei revenguts produchs per aquelei bens. Aquelei tensions economicas va rapidàment trobar un ecò au nivèu politic e entraïnar una crisi grèva deis institucions de la Republica Romana.
Crisi deis institucions republicanas[modificar | modificar la font]
Causada per leis inegalitats economicas multiplas, la crisi deis institucions republicanas regardèt dos nivèus de la societat romana : l'estatut dei vilas italianas somesas per leis armadas romanas e la lucha entre lei faccions politicas popularas e optimates dins Roma. Enfin, se fau notar la reforma de l'armada romana lei consulats de Marius. Au contrari dau modèl d'armada dei premiers sègles de la Republica, sei soudats èran plus de ciutadans protegent Roma mai de professionaus estacats a un generau. Aquò afebliguèt lo contraròtle dau Senat e dei consuls sus lei fòrças armadas aumentant lei possibilitats de còps d'estat car lei generaus aprofichèron sei succès per realizar de carrieras politicas majoras. De mai, aquela reforma donèt una valor fòrça inegala ai diferenteis unitats militaras romanas en foncion de lor generau. La repression malaisada de la revòuta d'esclaus d'Espartac (73-71 avC) ne'n foguèt la demonstracion.
Lei tensions entre Roma e lo rèsta dei vilas d'Itàlia virèron en guèrra civila (Guèrra Sociala) de 91 a 88 avC. Leis abitants dei províncias, que sei governadors avián pus esplechadas qu'administradas, revendiquèron l'egalitat ambé lei ciutadans romans. Après una guèrra acarnada e una repression saunosa, lei revòutas obtenguèron finalament satisfaccion.
En revènge, a l'interior de la capitala, la situacion politica se melhorèt pas entre popularas, favorables ai revendicacions dei classas popularas e de l'aristocràcia bassa, e optimates defendent una linha conservatritz e lo mantenement deis institucions republicanas. Lo conflicte entre lei doas tendàncias acomencèt vèrs 130 avC ambé leis assais de reformas dei fraires Grac. En causa de l'afebliment dau poder centrau e de l'autonomia granda de l'armada romana, aquelei tensions causèron divèrsei guèrras civilas entre lei partisans de Marius favorable ai populares e Silla favorable ais optimates. Lo segond foguèt venceire e installèt sa dictatura. Seis objectius èran d'eliminar seis advèrsaris politics e de restaurar l'autoritat dau Senat. Pasmens, son òbra subrevisquèt gaire a sa mòrt en 78 avC.
Carriera politica e militara[modificar | modificar la font]
L'ascension politica[modificar | modificar la font]
L'ascension politica au sen de la vida politica romana se debanèt de 78 avC a son eleccion coma consul en 59 avC. Pasmens, sei relacions ambé lo monde politic acomencèron tre la fin deis annadas 80 avC. D'efèct tre 82 avC, Cesar, que sa familha fasiá partida dei populares, deguèt faciar l'ostilitat de Silla. Foguèt somat de repudiar sa frema Cornelia Cinna. Refusèt mai deguèt s'alunchar de Roma. I perdiguèt una carga dins lo clergat de Jupitèr obtenguda en 84 avC, la dot de son maridatge e la màger part de seis eiretatges. Après quauquei mes, lo sostèn de sa familha maternala permetèt d'arrestar sa traca per lei partisans de Silla. Dins aquò, Cesar preferiguèt s'exilar dins lei províncias orientalas que i participèt a d'operacions militaras coma lo sètge de Mitilena. Rintrèt a Roma après la mòrt de Silla en 78 avC.
La carriera politica de Cesar acomencèt per d'accusacions publicas còntra de governadors partisans de Silla. Aquò foguèt l'occasion de venir una figura coneguda de la vida politica romana maugrat doas reviradas còntra Gnaeus Cornelius Dolabella e Gaius Antonius Hybrida. Pasmens, se lo premier èra pron poderós per obtenir l'ajuda d'uneis orators e un sostèn politic important, lo segond deguèt demandar l'intervencion dei tribuns per empachar una condamnacion. Puei, Cesar anèt en Grècia a Ròda per melhorar son talent d'orator. Au retorn, foguèt capturat per de piratas e deguèt pagar un recapte per sa liberacion.
Durant son absència de Roma, foguèt estat nomat pontife. Rintrèt en 73 avC e entreprenguèt de realizar lo cursus honorum. Per aquò, Cesar decidiguèt d'empruntar fòrça de sòus per poder flatar leis electors. Lei resultats foguèron rapidàment obtenguts. Venguèt questor en 69 avC, senator en 67 avC, edil en 65 avC, Pontifex Maximus en 63 avC, pretor en 62 avC, propretor per Espanha en 61 avC e enfin consul en 59 avC. Durant aqueleis annadas, venguèt un membre eminent dei populares e un pròche de Licinius Crassus, una dei premierei fortunas de Roma. Vèrs la fin deis annadas 60 avC, aprofichèt sei pòstes per ajudar un complòt mancat per atribuir la dictatura a Crassus e faguèt probablament partida dei partisans de Catilina a l'interior de Roma esperant un succès de la conjuracion per prendre lo contraròtle de la ciutat. Dins aqueu darrier cas, sa popularitat e l'absència de pròvas evidentas entraïnèt l'abandon rapids dei sospicions.
Lo premier triumvirat[modificar | modificar la font]
Lo premier triumvirat foguèt lo nom donat a l'aliança formada per Cesar, Crassus e Pompèa per dirigir la politica de la Republica Romana. Permetèt l'eleccion de Cesar coma consul en 60 avC per l'annada 59 avC. Consul, Cesar capitèt rapidàment son omològ Bibulus dau partit de l'aristocràcia qu'aviá d'empachar Cesar d'aplicar sa politica per una tièra de mesuras gaire abilas coma lo tiratge d'augurs marridas per empachar lei reünions de vòte. Après quatre mes de blocatge, foguèt caçat dau forum per la fòga e demorèt dins son domeni fins a la fin de l'annada. Ansin, Cesar poguèt donc contentar lei classas popularas, cumplir lei promessas de Pompèa que lo Senat aviá refusadas après son succès còntra Mitridates VI Eupator e trobar de sostèns novèus dins l'aristocràcia bassa o en província.
Lei metòdes de Cesar foguèron generalament autoritàrias per butassar l'oposicion dau Senat e, de còps, aquela dau tribunat dei plebèus. Sei mesuras principalas foguèron la ratificacion dei promessas politicas de Pompèa en Òrient, l'adopcion d'una lèi agrària permetent de distribuir de terrens publics ai veterans de Pompèa e ai paures de Roma e una reforma de l'administracion dei províncias. Capitèt tanben de formar una aliança politica entre Roma e Egipte. I obtenguèt una recompensa dau rèi Ptolemèu XIII que li permetèt de pagar lo rèsta de sei deutes.
A la fin de son annada de consulat, lo nombre de partisans de Cesar aviá donc fòrtament aumentat e poguèt preparar sa partença per Gàllia. Aliat ambé lei tribuns dei plebèus, obtenguèt lo govèrn dei províncias dau nòrd d'Itàlia e dau sud de Gàllia. Enfin, poguèt ajudar l'eleccion d'amics ai pòstes majors de la Republica e exilar son advèrsari Ciceron.
La conquista de Gàllia[modificar | modificar la font]
La conquista de Gàllia se debanèt de 58 a 51 avC. L'objectiu d'aquela guèrra èra d'aumentar son prestigi e sa fortuna e d'assegurar la fidelitat d'un nombre important de soudats. Au començament de la guèrra, Cesar assaièt d'instaurar de protectorats romans sus lei pòbles de la region e de trobar d'aliats fisables. Pasmens, seis operacions de pacificacion se turtèron pauc a pauc a una resisténcia fòrta car lei Gallès èran pus organizats que previst e se revoutèron 008000 mai d'un còp còntra lei Romans. Ansin, la guèrra se transformèt en guèrra de conquista que va s'acabar per l'eliminacion d'unei pòbles e l'annexion de Gàllia a l'empèri de la Republica Romana.
Leis operacions acomencèron en 58 avC quand leis Eduens demandèron son ajuda per arrestar la migracion deis Elvètas. Puei, s'ocupèt de replegar la temptativa d'invasion d'una coalicion germanica, sostenguda per certanei Gallés, d'Arioviste totjorn en 58 avC. Aquelei dos succès li permetèt d'obtenir l'aliança deis Eduens e de venir l'arbitre dei relacions entre pòbles gallés. De 56 avC a 54 avC, Cesar someteguèt lei populacions dei regions pròchas l'Ocean Atlantic e la Manja, traversèt lo Ren per una demonstracion militara sus lo territòri german e impausèt un tribut — teoric — a certanei tribús de Granda Bretanha.
Pasmens, a partir de 54 avC, la situacion venguèt pus malaisada e dos revòutas generalas se debanèron en 54 avC puei en 52 avC. Lei doas foguèron reprimidas e après la rediccion de Vercingetorix a l'eissida dau sètge d'Alesia. Dins aquò, au contrari dei Commentaris de Cesar, Alesia marquèt pas la fin finala de la conquista car de resisténcias localas deguèron èstre vencudas durant tot l'annada seguenta fins a la presa d'Uxellodunum.
La fin dau triumvirat[modificar | modificar la font]
Durant l'abséncia de Cesar, seis advèrsaris romans finiguèron per se renfòrçar tornarmai e per organizar de complòts còntra lo poder de Cesar jutjat tròp important o còntra la politica de son consulat qu'aviá creada una ostilitat gròssa dins l'aristocràcia. Lo Senat venguèt pauc a pauc lo centre d'aquela contestacion e la mòrt de Crassus en 53 avC, que marquèt la fin dau triumvirat, foguèt l'occasion per encoratjar lei dissensions entre Pompèa e Cesar. Lo premier venguèt pauc a pauc lo cap de l'oposicion a Cesar e lei republicans assiaèron de l'utilizar per abaissar lo prestigi de Cesar.
Lo Senat acomencèt d'aplicar oficialament aquela politica a partir de 52 avC quand Pompèa foguèt nomat consul unic. Per s'i opausar, Cesar demandèt l'autorizacion de se presentar au segond pòste sensa venir a Roma ambé lo sostèn dei tribuns dei plebèus. Lo Senat, ajudat per Pompèa, refusèt. Cesar demorèt donc dins lo nòrd d'Itàlia onte concentrèt de tropas per la seguida deis eveniments. Son refús d'abandonar sei cargas oficialas coma cap dei províncias dau nòrd d'Itàlia e dau sud de Gàllia après la fin de sei mandats entraïnèt l'òrdre de son retorn a Roma per lo Senat. Refusant tornarmai d'obeïr, Cesar e son armada se dirigiguèt donc vèrs la capitala que foguèt abandonada per Pompèa e sei partisans. Aquò foguèt lo començament de la guèrra civila.
La guèrra civila còntra Pompèa[modificar | modificar la font]
Au començament de la guèrra civila, lei fòrças de Pompèa èran pus nombrosas. Pasmens, aviá pas dirigit d'operacions militaras dempuei un nombre grand d'annadas e sei conselhiers èran magerament de politicians. En fàcia, lei tropas de Cesar, en campanha dempuei 58 avC, èran pus experimentadas, fòrça fidèlas e avián una organizacion melhora. Conquistèron donc aisament lo rèsta d'Itàlia mai Pompèa capitèt de s'embarcar a Brindisi. Cesar se dirigiguèt alora vèrs Espanha per eliminar una basa importanta dei partisans de Pompèa. En camin, deguèt tanben conquistar Marselha que se revòutèt en causa dei consequéncias economicas marridas per la vila de l'ocupacion romana de Gàllia. La ciutat grèga capitulèt en mai de 49 avC e Espanha en aost. En 48 avC, Cesar poguèt donc rintrar a Roma onte un Senat reduch li donèt la carga de dictator.
Puei, Cesar anèt en Epira e en Tessalia per atacar lei fòrças principalas de Pompèa. Maugrat de condicions malaisadas còntra de tropas numericament fòrça superioras, capitèt de vencre son advèrsari a Farsàlia. Sensa armada après aquela desfacha, Pompèa fugiguèt en Egipte onte será assassinat per Ptolemèu XIII enterin que Metellus Scipion e Caton partiguèron organizar de fòrças novèlas en Africa. Desbarcat a son torn en Egipte, Cesar decidiguèt de rebutar Ptolemèu XIII per l'assassinat de son rivau e participèt ai combats per la succession entre Ptolemèu XIV e Cleopatra VII. Puei, defendiguèt lei províncias orientalas romanas còntra una ofensiva dau rèi de Pont gràcias a un succès a Zela. Foguèt a l'occasion d'aquela campanha corta que Cesar auriá escrich sa frasa famosa « Veni, Vidi, Vici » (« Siáu vengut, ai vist, ai vencut ») per marcar la rapiditat de sa victòria. Enfin, acabèt son viatge egipcian per una visita dau país ambé la rèina Cleopatra.
La relacion entre Cesar e Cleopatra acomencèt probablament durant aqueu periòde. S'un maridatge èra impossible en causa dei lèis romanas permetent solament d'unir de Romans, aquela relacion èra tanben pas considerada coma un adultèr e va donc poder contuniar. Ansin, Cleopatra podriá faire divèrsei visitas a Roma dins lo domeni pròpri de Cesar e lo parèu aurá un enfant dich Cesarion (47-30 avC). Enfant masculin unic de Cesar, será assassinat per Octavi per eliminar un rivau dangerós au tròne imperiau.
Enfin, a partir de l'ivèrn 46 avC fins a la prima de 45 avC, Cesar s'ocupèt d'eliminar lei darrierei fòrças dei partisans de Pompèa. Lo 6 d'abriu de 46 avC, la victòria de Tapsus li permetèt de prendre lo contraròtle d'Africa. Enfin, lo 17 de març de 45 avC, lo rèsta dei tropas pompeianas foguèron anientadas a Munda marcant lo succès finau de Cesar dins la guèrra civila.
La fondacion d'un òrdre roman novèu[modificar | modificar la font]
Après son succès còntra Pompèa, Cesar èra lo cap unic de Roma. Ansin, se leis institucions republicanas foguèron mantengudas, obtenguèt divèrseis onors e cargas que li permetèron de formar un govèrn inedit anonciant aqueu de l'Empèri e dirigir la Republica sensa oposicion ni limit. Lei principaus foguèron sa nominacion coma dictator per un mandat novèu, puei consul per cinc annadas, dictator per dètz annadas, consul per dètz annadas, prefècte dei mors (carga novèla similara a aquela de censor) e portaire de l'inviolabilitat dei tribuns dei plebèus. Finalament, donèt un sens novèu a la carga d'imperator, qu'èra alora solament una foncion militara, per venir l'autoritat suprèma de Roma.
Fins a sa mòrt, va aplicar una politica de reformas per renfòrçar son poder, restaurar l'economia e modernizar la societat. Per aquò, va menar una politica de reconciliacion ambé seis enemics que son liberats o barrats dei listas de proscripcion e la memòria de seis advèrsaris (Silla, Pompèa...) foguèt tanben restaurat. De mai, la libertat religiosa foguèt donada ai pòbles vencuts, i comprés lei Jusieus fòrça oposats au paganisme. Enfin, lei partisans e soudats de Cesar foguèron pas oblidats ambé la distribucion de terrens dins la region de Roma o de vilas estrategicas de l'empèri coma Corint o Arle. La restauracion de l'economia permetèt tanben de renfòrçar lo poder de Cesar. Lei distribucions de terrens foguèron donc estendudas ai paures de la capitala e un politica importanta de trabalhs publics i foguèt acomençada. La moneda foguèt estabilizada e l'aur foguèt tornarmai adoptat coma referéncia. Enfin, lo tresen aspèct de la politica de Cesar, la modernizacion, contunièt d'ajudar dins lo redreiçament de l'economia e dins la consolidacion dau poder novèu. L'organizacion intèrna de la vila de Roma foguèt modernizada per permetre d'aerar la ciutat. Lo drech de ciutadanetat romana foguèt tanben acordats ais abitants dau nòrd d'Itàlia e de Sicília. D'un biais generau, lei drechs politics de l'aristocràcia anciana foguèron demenits au profiech deis autrei classas de la societat. Lo personau politic deguèt egalament faciar una epuracion importanta que permetèt de restaurar la probitat de l'administracion a respèct de la corrupcion importanta deis annadas precedentas.
Fin de vida e succession[modificar | modificar la font]
La menaça d'una restauracion de la monarquia[modificar | modificar la font]
En fòra de la demenicion dau prestigi e dau poder dau Senat, lo renfòrçament de l'autoritat de Cesar se caracterizèt per lo desvolopament d'un culte de sa personalitat e la mesa en plaça dei condicions favorablas a la restauracion de la monarquiá. Pasmens, lo pòble roman destetava la monarquiá e l'abolicion de la Republica deviá prendre la forma d'un procediment lòng e complèx. En 44, lei condicions se melhorèron e, ja divinizat coma lei rèis d'Orient, Cesar obtenguèt dau Senat dei poders similars a un rèi coma la carga de dictatura a vida o lo drech de faire figurar son retrach sus lei pèças de moneda. En febrier, lo Senat li accordèt un costum reiau e un tròne. Puei, Marc Antòni li prepausèt publicament un diadèm mai, en fàcia de la fòga, Cesar preferiguèt refusar. Dins aquò, maugrat aqueu refús, leis advèrsaris de Cesar demorèron inquiets d'una acceptacion futura.
Lo complòt dei partisans de la Republica e l'execucion de Cesar[modificar | modificar la font]
Per luchar còntra lei pretencions de Cesar a la monarquiá, una conspiracion menada per Cessius e Brutus reüniguèt d'enemics de Cesar e de partisans de la Republica. Lo 15 de març de 44, Cesar foguèt assassinat dins lo Senat per 35 còps de ponhau. Sa mòrt foguèt considerada de biais variadas : un sacrifici necessari per lei Republicans o l'eliminacion de l'òme providenciau. Aquel assassinat foguèt facilitat per lo licenciament de sa garda personala e l'indiferéncia ais avertiments de complòts e ai prediccions desfavorablas.
Lo partiment de son eiretatge e la lucha de succession[modificar | modificar la font]
Dins son testament, Cesar designèt sei nebots Octavi, Lucius Pinarius Scarpus e Quintus Pedius coma eiretier. Lo premier ne'n obtenguèron tres quarts e Cesar li leguèt son nom. Lei dos darriers se partajèron lo quart restant. De mai, Cesar leguèt sei jardins pròche dau Tibre ai Romans e donèt tres cents sesterces a chasque ciutadan. En revènge, son eiretatge politic foguèt pus malaisat de partejar car lo complòt poguèt pas eliminar unei caps dei partisans de Cesar coma Marc Antòni, Lepide o Octavi. Lo premier aprofichèt lei funeralhas oficialas de Cesar per descreditar seis assassins que deguèron fugir en Grècia onte foguèron vencuts a la batalha de Filipes en 42 avC. De son caire, après lo discors e la mesa en scena de Marc Antòni decidiguèt d'organizar un lenhier d'apoteòsi per Cesar que son còrs foguèt donc cremat sus lo Forum. Puei, un temple foguèt bastit sus lo luòc de la cremacion. Un segond triumvirat foguèt organizat entre Marc Antòni, Lepide o Octavi que va desbocar sus de guèrras civilas novèlas e l'instauracion de l'Empèri Roman per Octavi après sa victòria.
Bibliografia[modificar | modificar la font]
- (fr) Christian Meier, César, París, Seuil,
- (fr) Eberhard Horst, César, la naissance d'un mythe, Marabout Histoire,
- (fr) Gérard Walter, César, Marabout,
- (fr) Jean Malye, La véritable histoire de Jules César, Les Belles Lettres,
- (fr) Jérôme Carcopino, Jules César, París, Presses universitaires de France,
- (fr) Joël Schmidt, Jules César, Gallimard,
- (fr) Luciano Canfora, Jules César, le dictateur démocrate, París, Flammarion,
- (fr) Paul Marius Martin, Tuer César, Brussèlas, Complexe,
- Robert Étienne, Jules César, París, Fayard,