text:
Tanzania
Tanzania (oficialament Republica Unida de Tanzania) es un país d'Africa de l'Èst situat lòng de l'Ocean Indian dins la region tropicala de l'emisfèri sud. Es enviroutat per Kenya, Oganda, Rwanda, Burundi, la Republica Democratica de Còngo, Zambia, Malawi e Moçambic. A una superficia de 945 087 km² e una populacion de 43 milions d'abitants en 2010. Es una republica federala parlamentària de regime presidenciau que sa capitala es la vila de Dodoma.
Si formèt en 1964 a partir de la fusion dei doas colonias britanicas dau Tanganyika Britanic e de Zanzibar vengudas independentas en 1961 e en 1964. Lo Tanganyika Britanic èra eissida dau partiment de l'Africa Orientala Alemanda entre Britanics e Bèlgas après la Premiera Guèrra Mondiala. De son caire, Zanzibar èra un protectorat britanic conclut a la fin dau sègle XIX entre Londres e lo sultanat de Zanzibar. Aquel estat s'èra format dins la region entre lei sègles XVII e XIX quand leis Omanés la conquistèron sus lei Portugués installats dempuei lei sègles XV e XVI.
Lo gentilici es tanzanian -a.
Somari
- 1 Geografia
- 2 Istòria
- 2.1 Preïstòria, Antiquitat e Edat Mejana
- 2.2 Lei periòdes portuguesas e omanesas
- 2.2.1 Lei pòbles dau Platèu la fin de l’Edat Mejana
- 2.2.2 L’emergéncia dei ciutats marchands de la costat orientala d’Africa
- 2.2.3 La conquista portuguesa dei vilas marchandas
- 2.2.4 Lo partiment dei vilas marchandas entre Portugal e Oman
- 2.2.5 La dominacion omanesa e la formacion dau sultanat de Zanzibar
- 2.3 Lo periòde coloniau dei sègles XIX e XX
- 2.4 La fin de la colonizacion britanica e la formacion de Tanzania
- 2.5 La Tanzania contemporanèa
- 3 Estructura de l'Estat e dau poder
- 4 Afaires estrangiers e defensa
- 5 Economia
- 6 Ligams extèrnes
Geografia[modificar | modificar la font]
Geografia fisica[modificar | modificar la font]
Lei diferentei regions de Tanzania an una topografia variada. Au nòrd, lo país es montanhós e si situa unei volcans actius coma lo Mont Meru (4 565 m) ò amorçats coma lo Mont Kilimanjaro (5 895 m) qu’es la cima pus auta d’Africa e una attraccion toristica importanta.
A l’oèst d’aquelei montanhas, s’estend lo Rift Gregory qu’es la partida orientala dau Grand Rift African. Dins son plan centrau, si troba mai d’un grand lac salat coma lo lac Natron au nòrd, lo lac Manayara au sud e lo lac Eyasi au sud-èst. Si pòu obsersar unei relèus ò attraccions toristicas de remarca dins aquela region coma lo Highland Crater, lo volcan Ol Doinyo Lengai e sei lavas negras a basa de natrocarbonaita e enfin, lo Parc Nacionau de Serengeti.
Au nòrd-oèst, la geografia es marcada per la preséncia dau lac Victòria qu’es lo lac pus grand dau continent. Es generalament considerat coma la fònt de Nil. Au sud-oèst, s’estend lo lac Tanganyika que separa Tanzania de la Republica Democratica de Còngo. Es lo segond lac pus prefond de la planeta après lo lac Baikal de Russia. Enfin, au sud, si troba lo lac Malawi que si situa entre Tanzania e Malawi.
Lo centre dau país es ocupat per un platèu continentau d’altitud important que fa partida dau Platèu d’Africa Orientala. Es una region d’estèpa e de savana e es favorabla a l’agricultura dins sa mitat septentrionala. La capitala Dodoma si situa dins aquela zòna.
La region maritima orientala presenta unei pòrts, especialament Dar es Salaam qu’es la vila pus granda dau país. Si troba tanben l’archipèu de Zanzibar. Una partida d’aquela costat es compausada d’una tièra de mangròvas que fan partida de la Mangròva d’Africa Orientala qu’es una fònt majora de biodiversitat.
Clima[modificar | modificar la font]
Tanzania a un clima tropicau que presenta de variacions regionalas en foncion de la topografia. Aquò a d’efècts de remarca sus la temperatura e la quantitat dei precipitacions anualas. Pron establa dins lo corrent de l’annada, la temperatura conoisse una sason cauda de novembre a febrier e una sason freja de mai a aost. Dins lei regions d’altitud auta, la temperatura varia de 10 a 20°C entre lei sasons freja e cauda. Lei zònas d’altitud pus febla presentan de temperaturas de 15-20°C pendent la sason freja e 25-31°C durant la sason cauda.
Lei variacions de precipitacions son pus importantas qu’aquelei de la temperatura. D’efèct, en causa dau relèu, lei regions nòrd e oèst dau territòri tanzanian an un regime diferent dei zònas èst, sud e centre. Dins lo premier cas, existisse doas sasons de precipitacions que son dichas cortas (octòbre-decembre) e lòngas (març-mai). Dins lo segond cas, i a solament una sason de precipitacions que comença en octòbre e s’acaba en mai.
Demografia e vilas principalas[modificar | modificar la font]
A la fin de 2012, la populacion de Tanzania èra de 44 928 923 abitants. En 1967, èra de 12 313 469 abitants, ço qu'indica un taus creissença mejan de 2,9%/an. Dempuei aqueu periòde, l'estructura de la populacion es relativament establa amb un nombre important d'abitants entre 0 e 15 ans (44,1% en 2012, 45,8% en 1965), una majoritat febla entre 15 e 64 ans (52,2% en 2012, 51,7% en 1965) e gaire d'abitants de mai de 64 ans (3,8% en 2012, 2,4% en 1967).
La reparticion d'aquela populacion sus lo territòri tanzanian es fòrça inegala ambé de densitats evolucionant de mens de 1 ab/km² dins certanei regions dau plan d'altitud a 51 ab/km² dins lei regions pus drudas de Tanganyika e a 134/km² sus l'illa de Zanzibar. Es compausada de mai de 120 etnias diferentas que son generalament d'origina banto. Solament cinc grops (Sukuma, Haya, Nyakyusa, Nyamwezi e Chagga) passan lo milion d'abitants.
En 2012, la vila pus importanta de Tanzania es Dar es Salaam qu'es l'unica ciutat dau país que passa lo milion d'abitants ambé 4 364 541 abitants. Leis autrei vilas importantas son Mawanza (706 543 abitants), Arusha (416 442), Dodoma (410 956) e Mbeya (385 279).
Lengas[modificar | modificar la font]
La lenga oficiala de Tanzania es lo swahili. Permet la comunicacion intèrna entre lei diferenteis etnias tanzanianas que parlan de lengas diferentas dins la vida vidanta. Pasmens, l’influéncia de l’anglés demora important au sen deis elèits, de certanei sectors economics e dau sistèma judiciari superior. Es donc sovent considerat, compres per lei Tanzanians, coma la segonda lenga oficiala dau país. Aquela division foguèt oficializada dins la politica lingüistica de 1984.
Dins aquò, mai d’un centenau de lengas existisson au sen dei diferentei tribús dau país. Son de lengas d’origina banto (Nyamwezi, Sukuma, Hehe, Ngon, Yao…), sodanesa centrala (Massai…), coshitica (Iraqw) e khoisan (Sandawe). La màger part es representada per de lengas bantos. Lei tres autrei grops son concentrats dins lo nòrd. Lei Massais e leis autrei pòbles originaris de la region de Nil forman una minoritat reducha en Tanzania mai son pus presents sus lo territòri de Kenya. Lei pòbles Iraqw e Sandawe son lei vestigis dei migracions ancians en Africa Orientala. A l’ora d’ara, forman d’enclavas au sen de la majoritat banto e nilotic. Certanei lengas etnicas son pauc a pauc menaçadas per lei progrès de l’anglés e, subretot, dau swahili au sen de la societat tanzanian.
En fòra dau swahili, de l’anglés e dei lengas etnicas de Tanzania, si parla tanben de lengas indianas e europèas. La lenga indiana principala es lo gujarati qu’es parlat per la minoritat eissida dei marchands indians venguts s’installar dins la region au sègle XIX. Lei doas lengas europèas pus frequentas en fòra de l’anglés son lo francés, parlat magerament dins lei regions frontalieras ambé lei país francofòns de l’ancian empèri coloniau bèlga (Republica Democratica de Còngo, Rwanda e Burundi), e lo portugués que si parla dins lei regions a la frontiera ambé Moçambic. Enfin, si fau notar la quasi disparicion de l’alemand après la conquista britanica de l’Africa Orientala Alemanda en 1918. Uèi, aquela lenga es venguda fòrça rara en Tanzania.
Religions[modificar | modificar la font]
La situacion religiosa generala de Tanzania es mau coneguda en l’absència de recensament precís sus lo territòri de Tanganyika. Leis estudis mostran la preséncia de tres grops principaus compausats per lo crestianisme (magerament lo catolicisme), l’islam (magerament lo sunisme) e lei religions africanas tradicionalas. Pasmens, l’estimacion dei proporcions entre aquelei grops fa l’objècte de resultats fòrça diferents e illustra la dificultat de definicion dei religions tradicionalas africanas que son de còps fòrça influenciadas per lei rites crestians ò musulmans. Ansin, la part dei crestians es estimada entre 30 e 63% de la populacion, aquela dei musulmans entre 30 e 45% e aquela dei religions tradicionalas entre 1,8 e 35%.
Maugrat aquelei dificultats d’estimacion, existisse tanben quauquei zònas quasi omogenèas onte leis estimacions son pus aisadas. Per exemple, es lo cas deis illas de Zanzibar que son quasi unicament musulmanas (97% en 2012).
Istòria[modificar | modificar la font]
Preïstòria, Antiquitat e Edat Mejana[modificar | modificar la font]
En causa de la manca de documents escrichs, lei conóissanças istoricas sus l’Antiquitat de l’Africa Orientala son relativament limitadas fins a l’emergéncia d’estats marchands lòng de la costat a partir de la fin de l’Edat Mejana. Pasmens, la region foguèt una crosiera importanta per lei migracions etnicas sus lo continent african e leis arqueològs an donc descubèrt mai d’un vestigi tocant son poblament. Dos elements importants se’n desgatjan :
- lo premier es l’existéncia de tres ondas successivas de populacions de la region de Nil que venguèron s’installar dins la region dau lac Victòria a partir dau milleni II avC. Son a l’origina d’unei pòbles contemporanèus coma lei Massais ò lei Luos.
- lo segond es l’existéncia d’una migracions de populacions bantos a partir de la premier amitat dau milleni I avC vèrs lo sud de la region dei Grands Lacs. S’installèron fins au riu Zambèzi e migrèron lòng de l’Ocean Indian. Es a l’origina dei pòbles actuaus d’aquelei regions, en particular lo grop swahili.
Pauc a pauc, la geografia isolèt tres regions principalas :
- la zòna dei Grands Lacs caracterizada per la formacion de principats pichons amb una economia generalement basada sus l’agricultura e lo norrigatge coma lei reiaumes de Rwanda e de Burundi.
- la zòna maritima caracterizada per la formacion de vilas marchandas en relacion ambé lei continents asiatic puei europèu.
- la zòna dau platèu d’altitud que son economia èra basada sus una agricultura nomada d’estèpa. Aquela region isolava tanben lei Grands Lacs dei regions maritimas en causa de luchas militaras quasi permanentas entre certanei pòbles.
Lei periòdes portuguesas e omanesas[modificar | modificar la font]
Lei pòbles dau Platèu la fin de l’Edat Mejana[modificar | modificar la font]
A l’arribada dei premiers Europèus dins la region a la fin de l’Edat Mejana, lo platèu èra devesit entre quatre zònas diferentas :
- la savana nòrd situada en fòra de la Tanzania modèrna au nòrd dau lac Victòria.
- una zòna d’agricultura pastorala situada de l’oèst dau lac Turkana au sud dau mont Kilimanjaro. Èra dominada per lei Massais que l’agressivitat entraïnèt de reorganizacion militara au sen d’autrei pòbles (Kikuyu…) per resistir ais atacas. Coma durant lei sègles precedents, aquelei conflictes empachavan totjorn lo passatge dei caravanas entre lei Grands Lacs e la costat.
- de zònas d’altitud auta coma lei monts Kilimanjaro ò Meru onte lei societats avián desvolopats d’activitats agricòlas sedentàrias.
- la savana sud situada au sud dau lac Victòria èra gaire poblada en causa de sa manca de drudessa. En revènge, èra una region productritz d’evòri gràcias a la preséncia importanta d’elefants. La region èra donc en relacion ambé leis estats marchands de la costat. Lei Nyamwezis èran lo pòble pus important de la region e l’i formavan unei tribús independentas entre elei.
L’emergéncia dei ciutats marchands de la costat orientala d’Africa[modificar | modificar la font]
L’emergéncia dei ciutats marchandas de la costat orientala d’Africa comencèt ai sègles VIII e IX quand lei populacions bantos dei regions maritimas, explorant la costat vèrs lo nòrd, rescontrèron de marchands arabopersans, explorant la costat en direccion dau sud. Si desvolopèt alora de cambis entre lei dos pòbles. Lei Bantons aprenguèron la navigacion lòng dei costats e adoptèron l’islam coma religion e lei marchands arabopersans prenguèron lo poder mai s’integrèron pauc a pauc dins la societat locala. Dins lo corrent dei sègles seguents, aquelei vilas venguèron d’actors importants dau comèrci dins l’Ocean Indian gràcias a la produccion d’evòri e de metaus preciós.
La conquista portuguesa dei vilas marchandas[modificar | modificar la font]
Lei Portugués arribèron dins la region après lo passatge dau Cap de Bona Esperança per Vasco de Gama en 1498. Organizèron rapidament una tièra d’expedicions militaras per conquistar lei vilas marchandas : Sofala en 1502, Kilwa e Mombasa en 1505, leis illas de Mafia, Zanzibar e Memba en 1509. En revènge, mau capitèron d’ocupar Mogadisho.
Lei vilas de la region èra consideradas per lei Portugués coma d’etapas sus lo camin vèrs l’Asia dau Sud-Èst e de fònts de revengus gràcias a l’impausicion de tributs importants de pager per lei diferentei ciutats. Aquò entraïnèt donc de revòutas sostengudas per de predicators musulmans. Mombasa foguèt lo centre principau d’aquela resisténcia e foguèt pilhada dos còps per lei Portugués en 1528 e en 1588 per reprimir d’insureccions. Un fòrt poderós l’i foguèt tanben bastit.
Lo partiment dei vilas marchandas entre Portugal e Oman[modificar | modificar la font]
Dins lo corrent de la segonda mitat dau sègle XVII, lei possessions portuguesas foguèron menaçadas per leis Omanés, sostenguts per leis Olandés. Ataquèron lei vilas marchandas dau nòrd puei aquelei ocupadas per lei Portugués. Conquistèron Mombasa en 1698, Zanzibar en 1699 e Kilwa en 1710. De temptativas portuguesas per reconquistar lei zònas perdudas mau capitèron e, en 1752, un tractat de partiment de la region en zònas d’influéncia foguèt signat entre lei dos estats.
D’Omanés venguèron s’installar dins lei vilas presas ai Portugués e l’i formèron una aristocràcia novèla entraïnant de tensions ambé leis ancianeis aristocràcias d’origina aràbia. Pasmens, la dominacion novèla demorèt leugiera en causa dei luchas intèrnas dins lo sultanat d’Oman. Au contrari, causèron l’afebliment deis Omanés e unei vilas poguèron si proclamar independentas a partir deis annadas 1750.
La dominacion omanesa e la formacion dau sultanat de Zanzibar[modificar | modificar la font]
Après la fin dau periòde d’agitacion intèrna de la mitat dau sègle XVIII, leis Omanés,sostenguts per lei Britanics, s’interessèron tornarmai ai vilas marchandas de la costat orientala d’Africa, en particular aquelei de la Tanzania modèrna. Pasmens, la reconquista foguèt lònga. Comencèt en 1785 ambé la presa de Kilwa e s’acabèt solament en 1837 ambé la captura de Mombasa.
Aquò permetèt de restaurar la poissança dau sultanat d’Oman que sa capitala foguèt transferida de Mascate a Zanzibar en 1840. En revènge, en cambi dau sostèn britanic, lo sultan Saïd Sayyid (1804-1856) deguèt acceptar de signar en 1822 un acòrd marcant la quasi fin dau trafeg d’esclaus. De mai, deguèt tanben acceptar l’aumentacion de l’influéncia de Londres dins leis afaires dau sultanat. Dins aquò, lo sultanat capitèt d’organizar l’activitat comerciala de la region a son profiech gràcias a la dubertura de liasons ambé lei reiaumes de l’Africa interiora, especialament dins la region dei Grands Lacs. Lei produchs principaus d’aqueu comèrci èran l’evòri e leis espècias. Un trafeg d’esclau reduch contunièt d’existir ambé lei país d’Orient Mejan.
L’influéncia dau comèrci menat per lo sultanat de Zanzibar aguèt divèrsei consequéncias au sen dei populacions localas. Premier, d’equilibris novèus apareguèron dins la populacion dau sultanat entre leis Arabis de la dinastia au poder, leis Indians que dominavan leis activitats d’exportacions comercialas dempuei Zanzibar e lo rèsta de la populacion qu’un tèrç èra compausada d’òmes liures d’origina swahili e que dos tèrç èran d’esclaus africans. En particular, aquò causèt lo declin de l’anciana classa superiora arabopersana que foguèt limitada ai ròtles subaltèrnes durant aqueu periòde.
D’autra part, l’aumentacion dau comèrci d’evòri entraïnèt una multiplicacion deis itineraris comerciaus dins l’estèpa dau platèu tanzanian maugrat l’ostilitat de certanei pòbles locaus. Gràcias a d’armas europèas, lei marchands swahilis agantèron lo lac Tanganyika vèrs 1820 e prenguèron lo contraròtle dau comèrci de la region orientala dei Grands Lacs a partir de 1850.
Lo periòde coloniau dei sègles XIX e XX[modificar | modificar la font]
L'installacion de l'influéncia britanica au sen dau sultanat[modificar | modificar la font]
En 1841, s’installèt a Zanzibar un cònsul britanic. Aquò confirmèt l’aumentacion de l’influéncia e deis interès de Londres dins la region. En 1845, impausèt la signatura d’un tractat que defendèt lo comèrci d’esclaus en fòra dei territòris africans dau sultanat. Puei, après la mòrt de Saïd Sayyid en 1856, lei Britanics participèron ai luchas intèrnas per la succession e sostenguèron Sayyid Majid còntra sei fraires. Aquò entraïnèt en 1861 la scission entre Zanzibar e Oman que formèron d’ara endavant dos estats separats. Enfin, en 1873, Londres impausèt la signatura d’un tractat marcant la fin dau trafeg d’esclaus dins lo sultanat.
Lei sultans mau capitèron de limitar aquela influéncia. De temptativas foguèron ansin menadas per assaiar d’implicar d’autrei poissanças coma França ò Alemanha dins leis afaires du sultanat. Pasmens, per la seguida, aquò va entraïnar l’arribada de fòrças alemandas per colonizar la region.
La formacion e lo declin de l’estat nyamwezi de Mirambo[modificar | modificar la font]
Situat a l’entorn de la vila d’Urambo, aquel estat si formèt a partir deis annadas 1830-1840 a partir dei revenguts comerciaus obtenguts de l’itineraris comerciaus passant sus lo platèu tanzanian. Son cap Mirambo capitèt d’unificar lo país dei Nyamwezis sota sa direccion. Puei, assaièt sensa succès de conquistar la crosiera marchanda de Tabora defendut per lei marchands swahilis. Après una guèrra de 1871 a 1875, Zanzibar e Mirambo signèron una patz. Pasmens, lo conflicte contunièt au nivèu religiós car Mirambo s’opausèt a l’expansion de l’islam sostenguda per lei marchands dau sultanat. Per aquò, intrèt en contacte ambé leis Europèus fins a sa mòrt que marquèt la fin de son estat.
La formacion e lo declin de l’estat de Tippo Tip[modificar | modificar la font]
Nascut vèrs 1839, Tippo Tip èra un marchand araboswahili que participava au comèrci caravanier entre Zanzibar e lei Grands Lacs. Vèrs 1870, rescontrèt l’explorator britanic David Livingstone e l’ajudèt dins seis expedicions. Dins leis annadas 1870, agantèron la region de l’oèst dau lac Tanganyika onte Tippo Tip e d’autrei marchands prenguèron lo contraròtle dau territòri. L’i creèron un estat de tipe coloniau basat sus lo comèrci d’evòri e de produchs agricòlas. En 1887, lei Britanics lo nomèron governador de la província orientala de Còngo fins a una revòuta en 1891 que marquèt la fin de son sistèma. Si retirèt alora a Zanzibar onte demorèt fins a sa mòrt en 1905.
Lei colonizacions alemanda e britanica[modificar | modificar la font]
A la fin deis annadas 1870, la populacion britanica comencèt de s’interessar a la region orientala dei Grands Lacs ambé la question dei missionaris mandats dins lo reiaume de Buganda. Pasmens, lo govèrn de Londres contunièt dins la region de sostenir lo sultanat de Zanzibar coma relèu de l’influéncia britanica. Ansin, leis Alemands poguèron desbarcar dins la region au començament deis annadas 1880 e signar rapidament d’acòrds ambé leis estats dau platèu tanzanian en 1884 sensa oposicion armada britanica.
Lo Reiaume Unit deguèt acceptar de negociar amb Alemanha e un acòrd foguèt signat en 1886 sensa l’avejaire dau sultan. Lo territòri dau sultanat foguèt limitat a una faissa de 16 quilomètres lòng de la costat e lei regions interioras foguèron devesidas entre una zòna d’influéncia alemanda au sud e britanica au nòrd. Puei, entre 1888 e 1889, lo sultanat deguèt laissar l’administracion dei regions maritimas sud e nòrd ais Alemands e ai Britanics. Enfin, en 1890, leis Alemands agantèron lo territòri de l’Oganda actuau.
Aquò entraïnèt de negociacions novèlas entre Londres e Berlin qu’organizèron lo partiment de la region. La màger part de la Tanzania actuala formèt la colonia d’Africa Orientala Alemanda. Oganda e l’illa de Zanzibar demorèron sota la dominacion britanica en cambi de l’illa europèa de Heligoland. Lo sultanat de Zanzibar venguèt un protectorat britanic segon un tractat signat en 1886 que leis Alemands acceptèron de reconóisser. Una guèrra en 1896 confirmèt la dominacion britanica sus l’illa e son drech d’impausar un sultan favorable a seis interès. En 1897, l’esclavatge foguèt oficialament abolida mai la liberacion deis esclaus foguèt fòrça lònga e durèt de decennis. Lei Britanics protegèron lo poder dau sultan e deis Arabis (17% de la populacion vèrs la mitat dau sègle XX) e leis Indians (6%) gardèron lo contraròtle de l’economia. De tensions apareguèron donc pauc a pauc entre Arabis, Indians e Africans e tanben entre Zanzibar, centre dau poder, e l’illa de Pemba. Pasmens, fins a 1956, leis Arabis capitèron de resistir ai temptativas de partiment dau poder fins a l’impausicion de reformas per lei Britanics.
L’Africa Orientala Alemanda[modificar | modificar la font]
L’Africa Orientala Alemanda existèt de sa fondacion a la fin deis annadas 1880 fins a 1918 e son ocupacion per leis Aliats. Sa capitala foguèt installada a Dar es Salaam. Entraïnèt de transformacions majoras au sen dei societats africanas dau platèu ambé l’expansion de l’influéncia swahili, lo declin deis poders ancians, la repression saunosa dei revòutas còntra l’autoritat coloniala e l’introduccion de culturas agricòlas novèlas dictadas per d’interès economics alemands (coton…).
Doas revòutas importantas si debanèron en 1897-1898 e en 1905. La premiera regardèt lo pòble Hehe que foguèt esquichat. Après aquela desfacha, son territòri e sa populacion foguèron utilizats per installar de plantacions de coton. La segonda insureccion majora comencèt au sud de la capitala quand un masc locau, Kinjikitile Ngwale, decidèt d’organizar una campanha d’expulsion deis Alemands. Foguèt rapidament arrestat mai unei pòbles (Ngingo, Ngoni…) jonhèron la revòuta e leis autoritats militaras alemandas deguèron esperar l’arribada de renfòrç venguts d’Euròpa. Ambé aquela ajuda, ataquèron e pilhèron lei regions rebèlas entraïnant la mòrt de 300 000 personas dins lo corrent d’una famina causada per la destruccion dei recòltas.
Dins leis annadas 1890, leis Alemands contunièron d’estendre sa dominacion dins lei regions occidentalas de la colonia. En particular, agantèron lei reiaumes de Burundi e de Rwanda. A partir de 1896, s’organizèt d’expedicions còntra aqueleis estats que deguèron finalament acceptar un protectorat alemand.
En 1914, la colonia foguèt atacada per lei Britanics. Fòrça inferiors en nombre, lei tropas alemandas dirigidas per Paul von Lettow-Vorbeck capitèron de si retirar e de secutar lei fòrças de l’Entenduda fins a la fin de la guèrra. Après la desfacha alemanda, l’Africa Orientala Alemanda foguèt partejada entre lo Reiaume Unit qu’obtenguèt la màger part e Belgica qu’obtenguèt lei dos reiaumes de Burundi e de Rwanda. La partida britanica prenguèt lo nom de Tanganyika Britanic.
Lo Tanganyika Britanic[modificar | modificar la font]
La presa de contraròtle britanic de la màger part de l’Africa Orientala Alemanda foguèt reconeguda en 1919 per la Societat dei Nacions que donèt un mandat a Londres per administrar e desvolopar la region. En realitat, lo territòri foguèt administrat coma una colonia britanica normala entraïnant la contuniacion dau declin deis estructuras de sa societat tradicionala. En parallèl, apareguèt dins leis annadas 1930 d’organizacions novèlas de païsans africans productors de coton ò de cafè que l’objectiu èra de defendre leis interès locaus en delà de l’encastre etnic.
En 1946, après la Segonda Guèrra Mondiala, lo Tanganyika Britanic foguèt plaçat sota la tutèla de l’Organizacion dei Nacions Unidas e lei Britanics assaièron sensa succès d’i encoratjar la formacion d’una societat multietnica.
La fin de la colonizacion britanica e la formacion de Tanzania[modificar | modificar la font]
Au començament deis annadas 1950, lo regime d’autonòmia donada au Tanganyika Britanic permetèt la formacion de partits politics e d’eleccions. Foguèron caracterizadas per lei victòrias de l’Union Africana Nacionala de Tanganyika (TANU) fondada en 1951 per Julius Nyerere. L’objectiu de Nyerere èra de renfòrçar l’autonòmia locala puei de demandar l’independéncia. Sei victòrias de 1958 e de 1960 li permetèron de venir Premier Ministre de Tanganyika e Londres deguèt acceptar de laissar l’independéncia a sa colonia en decembre de 1961. En 1962, venguèt una republica e Nyerere foguèt elegit president.
A Zanzibar, la situacion foguèt pus conflictuala ambé la formacion de tres partits a la fin deis annadas 1950. Vengut independent en decembre de 1963, lo sultanat foguèt inicialament dirigit per una coalicion dau Partit nacionalista de Zanzibar (ZNP) que representava la comunautat aràbia e dau Partit dau pòble de Zanzibar e de Pemba (ZPPP) que gropava de moderats. Pasmens, aqueu govèrn foguèt rapidament reversat per una insureccion dirigida per lo Partit Afro-Chirazi (ASP) qu’èra fòrça ostil au mantenement dau sultanat. Aperaquí 10 000 Arabis foguèron chaplats e lo sultan quitèt lo país. Venceire, l’ASP proclamèt l’abolicion de la monarquia e la formacion d’un Conseu Popular de Zanzibar e de Pemba. Venguèt tanben partit unic e creèt un regime autoritari dirigit per Abeid Amani Karume fins a son assassinat en 1972.
Per empachar una intervencion estrangiera còntra son regime. Karume si raprochèt rapidament dau govèrn de Nyerere per trobar una proteccion poderosa. En 1964, foguèt donc signat un tractat d’union entre Tanganyika e Zanzibar que formèron la Republica Unida de Tanzania. Pasmens, lei dos estats d’origina gardavan una autonòmia fòrça importanta.
La Tanzania contemporanèa[modificar | modificar la font]
Julius Nyemere demorèt lo cap dau país fins a sa retirada de la vida politica en 1985. Maugrat un bilanç economic feble, sa politica permetèt l’emergéncia d’un estat democratic multietnic. Au nivèu diplomatic, si definiguèt coma socialista e signèt un acòrd ambé la China comunista mai capitèt de gardar de relacions bònas ambé lo blòt occidentau. En revènge, lei relacions amb Oganda e Kenya venguèron marridas en causa de tensions territòrialas e economicas. En 1978, Oganda ataquèt lo nòrd de Tanzania entraïnant una guèrra entre lei dos país. Après una mobilizacion importanta, Tanzania capitèt de conquistar lo territòri ogandés e de reversar la dictatura d’Idi Amin Dada.
Julius Nyemere foguèt remplaçat per Ali Hassan Mwinyi qu’èra lo president de Zanzibar. Autorizèt lo multipartisme en 1992 e d’eleccions liuras en 1995. Benjamin William Mkapa foguèt elegit president en 1995 e 2000. Foguèt remplaçat per Jakaya Kikwete en 2005. Deguèron faciar divèrsei problemas regionaus coma de crisis economicas regardant lei prètz dei matèrias premieras ò de crisis politicas coma la gestion dei consequéncias dei guèrras de Burundi e de Rwanda.
Estructura de l'Estat e dau poder[modificar | modificar la font]
Estructura generala[modificar | modificar la font]
Tanzania si definisse coma una republica federala de regime presidenciau. Aqueu sistèma si formèt deis annadas 1960 ais annadas 1990 a partir de la fusion entre Tanganyika e Zanzibar, de la redaccion de la constitucion actuala en 1977, de sa modificacion en 1984 e de l'autorizacion dei partits politics en 1992. Lo poder executiu es dirigit per lo president de la republica qu'es tanben cap dau govèrn. Lo poder legislatiu es partejat entre lo govèrn e lo parlament. Enfin, lo sistèma judiciari es independent dei dos autrei poders. Zanzibar a gardat una autonòmia locala fòrça importanta e a lei sieus govèrn e parlament que son competents per adoptar lei sieunas leis dins certanei domenis de competéncias.
Poder executiu[modificar | modificar la font]
Lo poder executiu es dirigit per lo president de la republica elegit au sufragi universau per un mandat de cinc annadas. Es lo cap dau govèrn e chausisse son Premier Ministre e sei ministres au sen dau parlament. A tanben lo drech de nomar dètz parlamentaris non elegits que pòdon ocupar una carga de ministre. Lo ròtle dau premier ministre es fòrça limitat e consistisse magerament de representar lo president au parlament.
Poder legislatiu[modificar | modificar la font]
Lo parlamenent es compausat d'una chambre unica dicha assemblada nacionala. Es compausat de 274 deputats. 232 son elegits au sufragi universau dirèct per un mandat de cinc annadas, 37 son de sètis reservats a de fremas nomadas per lo president e 5 son reservats a de membres dau parlament de Zanzibar. Lo parlament es competent per adoptar lei leis que van s'aplicar au sen de la federacion de Tanzania e per sa partida continentala (Tanganyika).
Zanzibar a lo sieu parlament qu'es compausat de 50 deputats elegits, de 10 deputats nomats per lo president de Zanzibar e de 5 deputs ex officio. A lo drech d'adoptar lei sieunas leis dins certanei domenis.
Sistèma judiciari[modificar | modificar la font]
Lo sistèma judiciari de Tanzania es compausat de cinc nivèus principaus gropant leis institucions eissidas dei estructuras tribalas, de la lei islamica e de la Common law. Es organizat en tribunaus de premiera instància, en tribunau de districte, en cort magistrala, en Cort Auta e en Cort d'Apèu. Lei jutges son nomats per lei jutges de reng superior franc de la Cort Auta e de la Cort d'Apèu que sei membres son nomats per lo president. Zanzibar a un sistèma judiciari similar mai es possible de far apèu dei questions de drech constitucionau ò islamic auprès de la Cort d'Apèu de l'union.
Organizacion territòriala[modificar | modificar la font]
Lo territòri de Tanzania es devesit entre 30 regions que son tanben devesidas entre 127 districtes. 25 regions son continentalas e eissidas de Tanganyika e 5 son insularas e eissidas de l'estat de Zanzibar.
Simbòls de l'Estat[modificar | modificar la font]
L'Estat tanzanian a unei simbòls. Son drapèu foguèt adoptat lo 30 de junh de 1964 a partir de la fusion dei drapèus de Tanganyika e de Zanzibar. Lo vèrd representa la vegetacion dau país, lo blau l'Ocean Indian, lei lacs e lei rius, lo negre la color de pèu dei Tanzanians e lo jaune lei ressorsas mineralas importantas de Tanzania. Son blason es tanben eissit de la fusion dei blasons de Zanzibar e de Tanganyika. Sa devisa es « Libertat e Unitat » (Uhuru na Umoja en swahili) e son imne nacionau es « Dieu benesisse Africa » (Mungu ibariki Afrika en swahili).
-
-
-
-
-
-
Coat of arms of Zanzibar.png
Blason de Zanzibar.
Afaires estrangiers e defensa[modificar | modificar la font]
Afaires estrangiers[modificar | modificar la font]
Dempuei son independéncia, Tanzania es una poissança diplomatica importanta sus lo continent african, en partida gràcias au prestigi dau president Julius Nyerere e a son adopcion d'un sistèma socialista limitat que li permetèt de gardar sei relacions ambé lei dos blòts de la Guèrra Freja. Tanzania participèt tanben a la fondacion dau Movement dei Non Alinhats, dau G77 e l'Organizacion de l'Unitat Africana. Son unica crisi diplomatica si debanèt dins leis annadas 1970 quand lei relacions amb Oganda e Kenya venguèron marridas après de temptativas mancadas d'union economica. Entre 1978 e 1979, aquò causèt la Guèrra Ogandotanzaniana que s'acabèt per una victòria tanzaniana.
Dempuei la fin de la Guèrra Freja, lei relacions tanzanianas ambé lei país estrangiers son vengudas tornarmai bònas. Tanzania participèt au reglament ai conflictes de la Republica Democratica de Còngo e de Burundi. De mai, a partir de març 1996, de discussions novèlas permetèron au projècte de cooperacion economica entre Tanzania, Oganda e Kenya de tornar començar fins a la conclusion d'un acòrd en 1999.
Fòrças armadas[modificar | modificar la font]
Lei fòrças armadas tanzanianas foguèron fondadas en 1964 après la formacion de la federacion. Tre lo començament, l'insisténcia foguèt donada sur l'importància de l'autoritat civila sus la ierarquia militara. Ansin, caracteristica de remarca en Africa, l'armada tanzaniana a jamai menat de còp d'estat còntra lo govèrn. Dempuei sa fondacion, participèt a la Guèrra Ogandotanzaniana (1978-1979), sostenguèt lo FRELIMO durant la Guèrra Civila de Moçambic (1975-1992) e formèt la màger part dei tropas africanas pendent l'invasion d'Anjouan en 2008. Participèt tanben a unei missions dei Nacions Unidas.
En 2013, lei fòrças armadas tanzanianas alinhavan 27 000 militars amb un budget representant 0,9% dau PIB. Èran devesits entre una armada terrèstra, una armada aeriana e una fòrça navala. La màger part deis armaments datan dei premiereis annadas de la Guèrra Freja (T-55, T-62, Mig-21...) e una partida importanta es en resèrva.
Economia[modificar | modificar la font]
De veire: Economia de Tanzania.
Ressorsas naturalas[modificar | modificar la font]
Tanzania a de ressorsas naturalas fòrça importantas que son un axe de desvolopament major per lo govèrn. D'efècte, a la fin deis annadas 2000, lo sector minier representava entre 3 e 4% dau PIB tanzanian. Dins aquò, de projèctes existisson per aumentar aquela part fins a 10% vèrs 2025. Per aquò, Tanzania adoptèt una politica fòrça atractiva per lei companhiás estrangieras basada sus una taxacion febla (solament 68,9 milions de dolars en 2005 per d'exportacions de 693 milions). Aquò permet de compensar lei defaus de l'economia tanzaniana, especialament la manca d'infrastructuras e de personaus corrèctament formats.
Lei ressorsas dau país son donc a l'ora d'ara pauc esplechadas. Son compausadas de metaus utilizat dins l'industria (fèrre, niquel), de metaus preciós (aur), de pèiras preciosas (diamant, tanzanita...), de fònts d'energia (carbon, urani) e de divèrsei mineraus coma gip, unei menas de fosfats. Enfin, existisse de jaciments de gas ò de petròli es tanben es sospichada dins certanei regions.
Agricultura[modificar | modificar la font]
L'agricultura representa la partida principala de l'economia tanzaniana. En 2004, per exemple, gropava 51% dei gasanhs de devisas estrangieras, 75% deis emplechs e 47% dau PIB. Es basada sus un partiment entre de tenements pichons esplechats per de familhas e de tenements pus importants eissits de l'anciana economia socialista. L'objectiu principau de l'agricultura es de produrre per lo mercat intèrn de Tanzania. Leis exportacions son feblas e regardan magerament lo cafè, lo coton e lo tabac. De progrès tecnics son estats realizats dempuei l'independéncia illustrats per l'absència de crisi alimentara importanta en Tanzania. De mai, lo sector declina en causa de l'importància donada au sector minier en plaça de l'agricultura.
Industria[modificar | modificar la font]
Lo sector industriau de Tanzania es fòrça limitat e magerament destinat a la transformacion de matèrias premieras localas agricòlas. Lo sector de la produccion de ciment conoisse una creissança importanta sostenguda per lei besonhs dau sector minier.
Servicis[modificar | modificar la font]
Lo sector dei servicis tanzanian es magerament dominat per lo torisme passat de 12 000 visitors en 1961 a quasiment un milion en 2010. Aqueu sector es ajudat per la preséncia de sètis naturaus excepcionaus coma lo Mont Kilimanjaro, la region dau Rift e una biodiversitat importanta. Es vengut la segonda fònt de devisas estrangieras dau país e sa part dins lo PIB nacionau passèt de 1% en 1980 a 13% en 2000.
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas & referéncias[modificar | modificar la font]


c: text/html

text:
Indoïsme
L'indoïsme (sonat Hindū Dharma dins las lengas indianas actualas), es una religion originària del sos continent Indian. Dins l'usatge contemporanèu l'indoïsme es tanben de còps que i a sonat Sanātana Dharma (सनातन धर्म), una frasa en sanscrit que significa "la lei etèrna". L'indoïsme, que mantuna de sas originas pòdon èsser calcadas sus l'anciana civilization Vedica, es la pus vièlha religion del mond. Ensemble de cresenças e tradicions divèrsas, l'indoïsme a pas qu'un fondator. Es tanben la tresena religion al mond après lo Cristianisme e l'Islam, amb aperaquí un miliard d'adèptes, que 905 milions demòran en Índia e Nepal. Los autres païses amb una importanta populacion indó son Bangladèsh, Sri Lanka, Paquistan, Indonesia, Malàisia, Singapor, Maurici, Fiji, Surinam, Guyana e Trinitat e Tobago.
L'Indoïsme amassa una granda quantitat d'escrituras. Devesidas en "revelat" (Śruti) e "remembrat" (Smriti) e desvolopadas pendent de millennis, aquestas escrituras abòrdan la teologia, filosofia e mitologia, en porgissent una percepcion espirituala e de conselhs dins la practica del Dharma. D'un punt de vista ortodòxe, demest tant de tèxtes, los Vedas e los Upanishads son los primièrs en autoritat, importància e los pus vièlhs. D'autras escrituras màgers son los Tantras, los sectaris Agamas, los Puranas e los epics Mahabharata e Ramayana.
Etimologia[modificar | modificar la font]
Lo tèrme persan Hindū ven del sanscrit Sindhu, que designa lo fluvi d'Indus. Lo Rig Veda menciona la tèrra dels Indo-Arians coma Sapta Sindhu (la tèrra dels sèt rius, que un es Indus). Çò que correspond a Hapta Həndu dins l'Avesta, tèxte sagrat del Zoroastrianisme. Lo tèrme èra utilizat per la gent que viviá pròcha del riu d'Indus.
Cresenças[modificar | modificar la font]
L'Indoïsme es una religion fòrça divèrsa. Emai que unas doctrinas de la fe sián acceptadas per fòrça indós, los especialistas aguèron de dificultats per trapar mantuna doctrina amb una acceptacion universala demest totas las denominacions[1]. Los tèmas importants de las cresenças indós son demest d'autres : Dharma (etica/devers), Samsara (Lo cicle continu de naissença, vida, mòrt e renaissença), Karma (accion e reaccion : cicle de causa e d'efièch), Moksha (liberacion del cicle samsara), e los divèrses Iògas (camins o practicas).
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ {Harvnb|Weightman|1998|pp=262–263}

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
recruta lo son director(a).
Missions :
- desvolopar las activitats de l’IEO Aquitània : estructuracion
d’un hialat regionau de cors per adultes en partenariat dab lo Conselh
Regionau d’Aquitània, los conselhs generaus, las comunas e las
intercomunalitats, projèctes de socializacion de la lenga (label Oc per
l’occitan de cap a las entrepresas, patrimòni toponimic…)
- ajudar au desvolopament de las seccions departamentaus de
l’Institut d’Estudis Occitans en Aquitània
- participar a la mesa en plaça de projèctes interregionaus
desvolopats per l’IEO
Competéncias requesidas :
- qualitats d’analisi e d’escota
- capacitat a tribalhar en autonomia e a animar ua equipa
- capacitat a animar amassadas
- coneishença de l’occitan (orau, escriut) e de la cultura occitana
- coneishença e pratic deu montatge e gestio de projèctes
culturaus
- disponibilitat (desplaçaments, amassadas)
- nivèu licéncia minimum
- permès de conduir
- Tipe de contrat : CDD d’1 an
- Durada setmanèra deu tribalh : 35h
- Salari : 1500 € net
- Debuta deu contrat de tribalh : a comptar deu 1^er de julhet
de 2008
- Lòc de tribalh : Pessac
Letra de motivacion e CV a enviar abans lo 10 de junh a :
IEO nacionau, Ostal d’Occitania, 11 carrièra Malcosinat, 31000 Tolosa
(tel : 05 34 44 97 11, ieonacionau@hotmail.com
Entre-senhas au 05 34 44 97 11


text:
Darwinisme social
Lo darwinisme social es una teoria sociala inspirada per la teoria biologica de la seleccion naturala de Charles Darwin. Pasmens, a la diferéncia del mecanisme evolutiu prepausat per Darwin, lo darwinisme social (qu'es pas una idèa e que nimai obtenguèt lo supòrt d'aquel scientific) transpòrta mecanicament la teoria biologica de la seleccion naturala cap a las realitats socialas de l'umanitat. D'aquel biais, prepausa que la subrevida del mai ajustat es un element inerent a las relacions socialas, ignorant los aspèctes que constituisson la complexitat de las comunitats umanas. Atal, los postulats que venon de teorias associadas al darwinisme social son pas consideradas validas scientificament, aquò fa qu'aquela teoria se deu plaçar dins la definicion de la pseudociéncia.


text:
Tot comencet evidentament lo dissabte maitin amb lo fred, la broma e un començament de caganha(...)."Brouta journada" en perspectiva!!! Urosament la vespre vejeri a la telvision le ferotges rugbymen galleses de Cardiff fotre une bela branlada a n'aquestes Parisencs del Estadi Frances reinforçats per de renegats occitans e de mercenaris venguts de dela las mars, puei, en seguida los braves soldats occitans del Tefece ambe lors aligats venguts de las nacions oprimidas del monde sancer jos la bandiera dels contes de Tolosa foteron una autre polida branlada a l s tropas del president frances qu'eron demorats en vigilança al ras de Paris!!
Ufanos d'aquel triomfe dels "sudistes" sus l'opressor istoric, anerem amb la femna de cap a la vilassa a veser las Bombas de Bal que passavan al Zenith. Apres 45 minutas de rota dins la broma e un brava orada d'espèr davant las portas (e aquel començament de caganha) comencerem per veder un espectacle sus lo "barri encantant" botat en scena per lo guide grand Claudi S. Polit espectacle ont vejerem gens "coma nosauts" que parlavan cantavan eca... amb los calandrons de la region, que lor parlar me balhet lagrimas tant eran polidets quand parlavan occitan! Fresc e agradiu, mes eri pas vengut per per elis ni per las "Estelas deu coq", parel de femnas del Barri Naut Bernat que fan un pauc dins l'estile dels Fabuloos Trobadors. De fait eri vengut per elas "Las Bombas de Bal" e cal dire que n'ai agut per mon argent tant son bonas (cantairas) e polidas 'femnas) e boteron d'ambiença coma cal, amb tota una cola de convidats coma lo Magyd Cerfi, Carri del Massilia, Olivia Ruiz(!) o Mos e Akim (d'arabes que te cantan l'Estaca en catalan!!!) sens doblida lo Claud, evidentament! Polit espectacle vertadierament.
Lo dimenge foguet un pauc different, de maitin un pauc de solelh puei de cap a 11o e mijas ma messa!! Voli dire VAP sus FR3Sud. La mija ora d'occitan ebdomadari sus la television nacionala! de pas macar segurament!!! es pas redifusida e setmana (quand vesi que los alsacians an aquo cada jorn a 19.30!!! sens parlar de los corses qu'om pot veire sus lo satellita!). Foguet tabes una polida emission ont se parlava del collectage que se fa de cap als vieilhs que parlan lo patoes coma jamai parlarem l'occitan. Me faguet pensar a una mission per botar en conserva ço que resta encara d'occitan al secle 21, de cops qu'un jorn digus voldria far quicom per la restablir dins sa dignitat.
Lo vespre vejerem encara los braves soldats de l'estadi fotre dins la broma nlada de la dimanjada a d'ingleses, qu' eron segurament aligats al Tsar Nicolas I e que cresian venir far la lei en co nostre!!!
Fin finala lo ser angueri veser sul forum nostre la darrieras novelas: soncament 2 novels messages.
Condemnacion de Colonna, pauc de reaccions, om diria que tot lo monde s'en fot aqui (manca lo Cedric urosament que l'avem aquel!)
A si!!! sul second tema , lo debut d'una bona polemica coma las aimem entre d'occitanistas a prepaus d'un video (bona çaquelà) ont lo tipe (breton o occitan? amb lo sobriquet que s'es balhat om pot pas saber) parla malencontrosament (o non?) de sanqueta! Sacrilègi! Avem quauques bons moments de passar e vau ensajar de fotre mon gran de sal tre qu'aurai lo temps. Pensi totun que i a autra causa de mai important de far quan mema (o quand meteis, sabi pas mai)
Anem, merces plan d'aver esperat qu'aje acabat e a lèu!


text:
Irlanda (illa)
Irlanda (en gaelic irlandés: Éire e en anglés Ireland) es una isla del nòrd-oèst d'Euròpa, dins l'archipèla de las Islas Britanicas situadas dins l'Ocean Atlantic. L'isla compren una plana centrala envirada d'un anèl de montanhas costièras. Sa cima mai nauta es Carrauntochil que culmina a 1.041 mètres. La còsta oèst es plan accidentada, ten fòrça islons, de peninsulas, de caps e de baias. Lo territòri es traversat per Shannon, lo flum mai long d'Irlanda que fa 386 km de long e corre cap al sud dempuèi lo Comtat de Cavan en Ulstèr fins a l'Atlantic, al sud de Limerick.
Es separada de Granda Bretanha per la Mar d'Irlanda e del continent europèu per la Mar Celtica.
Es la pàtria del pòble irlandés e de la lenga gaelica irlandesa, mas la lenga uèi majoritària i es l'anglés. Es dividida politicament e administrativa entre:
- L'estat d'Irlanda, que n'ocupa la màger part.
- L'Irlanda del Nòrd, territòri apertenent a l'estat del Reialme Unit.
Lo gentilici es irlandés -esa.


text:
Compenha
Compenha (Compiègne en francés) qu'ei ua vila francesa istoricament situada au cap septentrionau d'Isla de França e uei lo dia dens lo departament d'Oise de la region de Picardia.
La ciutat qu'ei famosa per'mor deu son castèth (associat mei que mei dab lo sovier deus Ièr e IIIau empèris) e peu son bòsc on los sobirans francés e cacèn desempuish l'Etat Mejana.
Somari
Eraudica[modificar | modificar la font]
L'escut de Compenha que's blasona atau :
"D'argent au leon d'azur semiat de floralís d'aur e coroat deu medish, armat e lampassat de gules".
Toponimia[modificar | modificar la font]
La forma Compenha qu'ei atestada en occitan vielh, notadament dens las poesias de Bertran de Bòrn[1].
Geografia[modificar | modificar la font]
Bastida sus un ga de l'arriu d'Oise capsús de la confluéncia enter los arrius Aisne e Oise Compenha qu'ei traucada per aqueth darrèr e embarrada enter l'Oise e lo son bòsc a uns 75 km capsús de París. Uei lo dia qu'ei ua sosprefectura deu departament d'Oise dehens la region de Picardia.
Devisa[modificar | modificar la font]
"Regi et regno fidelissima" ("La mei hidèu au Rei e au Reiaume").
Istòria[modificar | modificar la font]
Dejà abans la conquèsta romana lo lòc on e's quilha Compenha uei lo dia qu'èra conegut peus pòbles celtas qui i cossiravan per'mor de la preséncia d'un ga suber l'arriu d'Oise. Per aquesta rason aqueste lòc que hore batejat Compendium en latin (qu'ei a díser [camin] abracat). A despart d'aquò que's sap chic de causas súber lo son passat roman au maugrat qui's tròbi dens ua region plan colonizada e latinizada on òm troba enqüera mantuas rueinas romanas.
Aquesta region que ho conquestada peus Francs gavidats per Clodovèu e integrada au domeni deus reis merovingians.
Lo rei Carles II lo Cauv que'n he la soa ciutat e, lo 2 de genèr de 847 qu'i fondè l'Abadia Saint-Corneille.
Termièra septentrionau deu domeni reiau (atanben aperat Isla de França), los reis de França qu'i establín ua residéncia loa entà poder caçar dens lo bòsc de Compenha (Gaston Febus qu'i caçè tanben).
Lo 23 de mai de 1430 Joana d'Arc que ho presa per las òsts borguinhonas en bèth dehéner la ciutat, desempuish pregondament ligada dab lo son sovier.
Compenha que reconegó de tira l'autoritat d'Enric III de Navarra, vadut Enric IV de França.
A la Revolucion Francesa, Compenha que ho tornada batejada Marat-sus-Oise e las soas carmelitas que hon guilhotinadas, çò qui inspirore Bernanos.
En 1770 lo rei Loís XV de França e lo Daufin (futur Loís XVI) qu'i arrecuelhón la futura reina Maria Antonieta d'Àustria.
Napoleon I e Napoleon III que sejornèn dab las loas corts dens lo castèth de Compenha, adobat a lors gosts (Napoleon III que horní lo Teatre Imperiau de Compenha).
En 1900 Compenha qu'acesó espravas deus Jòcs Olimpics.
L'armistici de l'11 de noveme de 1918 que ho signada dehens lo bòsc de Compenha en preséncia deu marescau gascon Ferran Foish.
Per aquesta rason, Adolf Hitler qu'i viengó signar l'armistici dab França après aver des.hèita l'armada francesa. La casèrna de Royallieu que ho utilizada peus alemands entà concentrar los presoèrs (judius mei que mei) abans de'us deportar entau camp d'exterminacion d'Auschwitz.
Las annadas 1970 que vedón la fondacion de l'Universitat de Tecnologia de Compenha, escòla d'engenhaires qui vadore grana escòla.
Monuments[modificar | modificar la font]
- Lo castèth de Compenha
- Lo claustre de Saint-Corneille (sol vestigi de bèth endom de l'antica abadia).
- La glèisa de Sant Antòni.
- La glèisa de Sant Jacme.
- La glèisa de Sant German.
Universitat[modificar | modificar la font]
Compenha qu'acesa l'UTC (Universitat de Tecnologia de Compenha), ua grana escòla d'engenheria qui ho a l'origina de duas autas antenas hens las vilas de Tròias e Sevenan (au ras de Belfòrt).
La ciutat que compta tanben ua Escòla Superiora de Comèrci de Compenha (ESCC, establiment privat).
Embessoatge[modificar | modificar la font]
- Belgica, Huy desempuish 1959.
- Alemanha, Landshut desempuish 1962.
- Itàlia, Arona desempuish 1962.
- Luxemborg, Vianden desempuish 1964.
- Reialme Unit, Bury St Edmunds desempuish 1967.
- Israèl, Kiryat Tivon desempuish 1988.
- Japon, Shirakawa desempuish 1988.
- Estats Units, Raleigh desempuish 1989.
- Polonha, Elbląg desempuish 2002.
- Portugal, Guimarães desempuish 2007.
Referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Wilhelmina Von Wiacek, Lexique des noms géographiques et ethniques dans les poésies des troubadours des XIIe et XIIIe siècles, Paris: A. G. Nizet, 1968, p. 102


text:
Peitieus
Peitieus (Poetae en peitavin-santongés, Poitiers en francés) es una comuna situada dins lo departament de Vinhana e la region de Nòva Aquitània. Sa populacion èra estimada a 85 800 abitants, en 2004. Sa superfícia totala es de 42,11 km². Es situada a 340 km al sud-oèst de París.
La localitat es coneguda per la batalha de Peitieus entre los Francs menats per Carles Martèl e los Arabis.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Peitieus a daissat lo sieu nom a tres grandas batalhas :
- la primièra batalha de Peitieus 507, o batalha de Vouillé es la mens coneguda. Foguèt emportada per Clodovèu subre Alaric II rei dels visigòts (al luòc dich Campus Vogladensis) al nòrd-oèst de Peitieus, e permetèt la conquista franca de tota la zòna entre Léger e Pirenèus.
- la batalha de Peitieus en 732 a Moussais, sus la municipalitat de Vouneuil-sur-Vienne, al Nòrd de Peitieus, amb la victòria de las Francs dirigits per Carles Martèl sus las tropas moros e los sieus aligats ;
- la batalha de 1356, que se debanèt a Nouaillé-Maupertuis al sud de Peitieus, amb la victòria dels angleses comandats pel Prince negre contra los franceses del rei Jean lo Bon.
(Veire l'article Peitau per las autras batalhas del Lindal del Peitau).
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
- Jean-Pierre Thiollet, escrivan francés


text:
Landeroat
Landerroat (Landerrouat en francés), ancianament Landar(r)oat es una comuna d’Occitània, en Gasconha, administrada per lo departament de Gironda de la region d’Aquitània.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
L'aigavèrs entre Dordonha e Dròt travèrsa la comuna; en consequéncia, lo relèu es pauc traversut, sens estar completament planèir.
Quasi tota la populacion es dens lo borg o près del borg. Localament, la ruia major, que conten la màger part de la zòna d'abitat massat, es apelada lo borg e los ostaus deu camin departementau Senta Fe-Esclòtas son qualificats de fauborg (faux bourg dens un tèxte de l'abat Miramond, curat de Landerroat abans la Revolucion).
En periferia deu borg, i a d'ostaus individuaus modèrnes, dont quauques uns dens un petit lotejament près deu castèu d'aiga.
Landerroat es coneishut per son importanta cava cooperativa, per la longa preséncia d'un dancing dempuèi la prumèira meitat del sègle XX e per sa forèst, adara en partida desboigada, que s'espand tanben sus las comunas de Savinhac de Duràs e d'Esclòtas.
Perimètre del territòri
Toponimia[modificar | modificar la font]
Las atestacions ancianas esitan entre una o duás r : Landarroatum, en latin, 1274, Landaroat (parochia de ~), en occitan, 1290. La prononciacion deus darrèrs locutors naturaus (document sus casseta magnetica de 1987, inedit) èra clarament ambe duás r, çò que justifica la grafia Landerroat segon las règlas de la grafia classica (i a un parelh minimau entre r simpla e r multipla). La varianta Landeroat, inusitada a data recenta, a estat mesa en circulacion per lo libre de Bénédicte Boyrie-Fénié, Dictionnaire Toponymique des Communes. Gironde, basat per fòrça ren que sus l'etimologia e una partida de las fòrmas medievalas. La fòrma grafica francesa, emb duás r, tròba una explicacion dens l'usatge locau.
L'etimologia es a religar a la deus toponimes Landerron (La Mòta Landerron) e Landerroet. Poiré èstre de procedéncia basca : "landare", planta, tot vegetau. Seré una fòrma sufixada de Landerron o Landeron, (Landeron + at ) [1] emb tombada de l'èna intervocalica, coma a Moliets (= Molinets). Es un indici d'un camjament dialectau, benlèu devut a l'arribada dels gavaches aprèp la Guèrra de Cent Ans, o anterior : lo parlar de Landerroat al sègle XX, a penas gascon, es en defòra de l'isoglòssa d'aqueth fenomèn.
Istòria[modificar | modificar la font]
Abans la Revolucion, Landerroat èra una parròquia de la diocèsi d'Agen[2].
Au sègle XVII, Landerroat èra un vilatge catolic (tradicion locala, qu'es benlèu pas la veritat completa [3]), mentre que d'autres près de Senta Fe èran reformats.
L'abat Pierre François Miramond, curat de Landerroat pendant la Revolucion, fut prèire constitucionau segon de las tradicions localas, mes coma lo canonge Durengues (que lo cita coma Pierre François Miramont) ne'n parla pas, aquò deu estar una error; Durengues precisa que morit pendent la Revolucion [4]. Dus tèxtes de l'abat Miramond son conservats : un començament de lista d'abitants de Landerroat e la copia d'una letra a l'avesque d'Agen. Lo darrèir curat de la parròquia fut Delphin Delord (curat de Landerroat entre 1920 e lo començament de las annadas 1960), neishut en 1872 e mòrt en 1964 après una corta retirada.
Cap a 1960, Landerroat avé tres especierias, una forneria, dus cafés, una sala de bal, un ressegaire, un faure, un marescau... L'escòla de Landerroat arribet a 92 escolans dens duás classas pendant las annadas 50 (una partida venièn de las comunas vesinas (Pelagrua, Savinhac de Duràs, Esclòtas, Riucau) perqué l'escòla de Landerroat èra pus près que la de lurs comunas respectivas e que venièn a pé o a bicicleta); pr'aquò, l'escòla barret pendent las annadas 80.
Administracion[modificar | modificar la font]
- Abans la refòrma cantonala de 2014, aplicada en 2015, la comuna èra deu canton de Pelagruia; es adara deu canton de Le Réolais et Les Bastides (en francés), donc Lo Reulés e las Bastidas. L'intercomunalitat es la Communauté de communes du pays Foyen.
Demografia[modificar | modificar la font]
- la populacion de 1793 estona. Fai supausar que lo territòri de la comuna a l'epòca èra pus vaste que après. Devé tanben èstre pus grand que lo de la parròquia d'Ancian Regime perqué lo canonge Durengues compta que 110 comuniants en 1789 [5]
- 2013 : 195 abitants (39 ab/km²)
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Glèisa de Sent Joan Baptista, en partida romanica. Lo aut deu mur fai veire que fut brutlada (Guèrras de Religion ?) e i a pas mèi de vòuta. Lo portau es gotic, entau coma una nau laterala, aquesta sens gaire d'estile.
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Bénédicte Boyrie-Fénié, Dictionnaire toponymique des Communes [de] Gironde, Cairn, Institut Occitan, 2008.
- ↑ http://gallica.bnf.fr/ark:/12148/btv1b77101733.zoom.r=seneschaussee+d%27agenois.f1.langFR%7C.
- ↑ https://archive.org/details/pouillhistoriq00dure p. 519
- ↑ https://archive.org/details/pouillhistoriq00dure p. 519
- ↑ https://archive.org/details/pouillhistoriq00dure p. 519


text:
Edoard Ièr d'Anglatèrra
Edoard Ièr d'Anglatèrra (17 de junh de 1239 – 7 de julhet de 1307) foguèt rei d'Anglatèrra de de 1272 fins a sa mòrt. Escaissat Edward Longshanks (Edoard de las cambas longas) e Hammer of the Scots (martèl dels escosseses).
Èra lo filhs del rei Enric III d'Anglatèrra e d'Alienòr de Provença, [1] Participèt a la Novena Crosada e foguèt lo conquistaire d'Escòcia e del País de Galas.
Participèt rapidament a la gestion deis afaires dau reiaume. Sostenguèt durant un periòde cort lo movement dei senhors reformators dirigit per Simon V de Montfòrt còntra l'autoritat de son paire. Pasmens, cambièt de camp e participèt a la desfacha e la mòrt de Montfòrt a Eversham en 1265. Après la pacificicacion dau país en 1269, dirigiguèt sensa succès vertadier la Novena Crosada (1271-1272). Vengut rèi durant lo retorn de la crosada, decidiguèt d'acomençar una reforma de l'administracion reiala e dau drech comun. Pasmens, s'interessèt tanben ais afaires estrangiers. En particular, ataquèt e conquistèt lo País de Galas entre 1282 e 1283. L'annexèt a son reiaume e bastiguèt un ret de castèus e de colonias anglés per limitar lo risc de revòuta. En 1291, Edoard foguèt tanben reconegut coma rèi d'Escòcia mai son autoritat foguèt contestada e mau segura. Pasmens, leis impòsts creats per finançar sa politica militara entraïnèron l'aparicion d'una oposicion religiosa que va crear una crisi grèva non reglada a sa mòrt.


text:
Dèlta fluvial
Un dèlta es un tipe d'embocadura qu'un riu pòt presentar al luòc ont s'escampa dins un ocean, una mar o un lac.
Dins de condicions ligadas a la turbuléncia de la mar e a la quantitat de sediment carrejats pel riu, se pòt formar un amàs de fons. Aquel dividissent lo riu en divèrses braces que lor traçat amb la còsta es sovent triangular, semblant a la letra grèga A (Dèlta). La primièra division del riu a la dintrada del dèlta se nomena l'apèx.
L'activitat alluvionària intensa condutz la forma pròpria del dèlta a cambiar segon lo temps.
Existís dos grands tipes de dèlta : de tipe Gilbert, e marins. Lo dèlta de tipe Gilbert es pus corrent e pus simple. Possedís un ventalh ribassut e de depaus sedimentaris basals, frontals e suls sucs. Los dèltas marins son pus complèxes dins lor arquitectura, perque possedisson una partida deltaïca aeriana e una autra sosmarina.
Un dèlta fòrça conegut es aquel format per Nil quand s'escampa dins la mar Mediterranèa per dos braces : lo de Damieta e lo de Roseta.
Somari
Ecologia dels dèltas[modificar | modificar la font]
Coma los estuaris, los dèltas constituisson d'ecosistèmas particulars. l'engorgament fangós e la mescla d'aigas de densitat, salinitat, temperaturas e turbiditat diferentas i crèan de condicions e abitats unics, expleitats per qualques espècias pendent tot o partida de lor cicle de la vida.
Ecotoxicologia[modificar | modificar la font]
Ont lo corrent alentís e segon los fenomèns de bioconcentracion e de sedimentacion, de « pòchas » de sediments polluits pòdon aparéisser, mai o mens renduts al moment de las tempèstas, dels curatges e dels aigats sasonièrs, o quand se pesca amb lo chalut. Lo projècte « CAROL » (Camarga Ròse Lengadòc) mostrèt la preséncia [1] de pòchas de sediments fòrça radioactius al drech de l’embocadura del Grand Ròse, contaminats per de Cèsi 137, fixat suls sediments.
[modificar | modificar la font]
Lista dels principals rius que lor embocadura forma un dèlta[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Asia[modificar | modificar la font]
- Òb
- Ienissèi (lac Baikal e ocean Artic), e lo Golf d'Ienissèi
- Olenek
- Lena
- Indigirka
- Huang He
- Xi Jiang
- Flume Roge
- Mekong
- Chao Phraya
- Irrawaddy
- Ganges e Dèlta de Ganges
- Mahanadi
- Godâvarî
- Krishna
- Kâverî
- Indus
- Chatt-el-Arab (reünion d'Eufrates e de Tigre)
- Kora
- Oral
- Amodarià (sec)
- Sirdarià (sec)
Africa[modificar | modificar la font]
- Nil e dèlta de Nil
- Nigèr (dèlta interior e ocean Atlantic)
- Ogooe
- Okavango (dèlta interior)
- Salom e son dèlta Sinesalom
Oceania[modificar | modificar la font]
Pas cap
America[modificar | modificar la font]
- Amazonas
- Orinòco
- Coco
- Rio Jacuí
- Mississipí
- Albani
- Mackenzie
- Yukon
- Colorado
- Paraná
- Sacramento (flume)
Antartida[modificar | modificar la font]
Pas cap
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ (fr)Rapòrt final del projècte Carol per l'Institut de Radioprotection et de Sûreté Nucléaire. Vejatz tanben (fr) B. Lansard, 2005. Distribution et remobilisation du plutonium dans les sédiments du prodelta du Rhône (Méditerranée nord-occidentale). Tèsi de doctorat, Universitat d'Ais-Marselha 2.
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- (fr)Menaces sur les deltas numèro 121 revista Hérodote
- (fr)De l’importance des liens géographie physique/géographie humaine pour comprendre les risques de submersion des deltas surpeuplés per Sylvie Fanchette


text:
Poecilia reticulata
Lo Guppy (Poecilia reticulata) es una espècia de peisses d'aiga doça tropicala. Primièra importacion en Euròpa en provenença de Barbados : 1861, E.A. Von Tremezzo; en Alemanha: 1908, Carl Siggelkow, Amborg. (o en 1860, pel doctor Robert John Lechmere Guppy (?).
Originas[modificar | modificar la font]
Es originari d'America del Sud (Brasil, Veneçuèla, Guaianas), America Centrala : Trinidad, Illa Leeward, Barbados. Uèi se tròba dins gaireben totas las aigas caudas de la planeta ont es estat introduit per lutar contra lo paludisme en se noirissent de las larvas de moissals, vectors de la malautiá.
Descripcion[modificar | modificar la font]
Talha adulta : 2,5 a 4 cm (mascle) 6 a 8 cm (femèla). De forma fòrça variable. Lo còs a una basa argentada, mas se colora sovent segon la varietat. Las caudalas son verdas, blavas, rojas, multicoloras, mai o mens alongadas o en plumacho. Femèla brun-jaunàs. Las formas amb de velas seleccionadas per Paul Hahnel, a Nòva York, son estadas mostradas en 1954, a l'ocasion de la primièra exposicion internacionala de Guppies d'Anòvra. Lo Guppy salvatge es pas gaire colorat, amb de nadarèlas cortas.
Dimorfisme sexual : Femèla 2 a 3 còps mai granda e netament mens colorada que lo mascle, amb una marca de gestacion escura a l'arrièr de l'abdomèn. Gonopòde (nadarèla anala modificada en organ copulatòri) pel mascle.
Reproduccion[modificar | modificar la font]
ovovivipar (falsament apelat vivipar): i a pas de ligam (cordon ombilical) entre la maire e los pichons que tiran lors substàncias vitalas de lor sac vitellin. Reproduccion fòrça aisida entre 24 °C e 28 °C. Un mascle per 3 o 4 femèlas. Lo peis garda sos uòus dins una pòcha especiala de son abdomèn e fa nàisser fins a 250 (generalament de 50 à 100) pichons entièrament formats e pron gròsses aprèp 4 a 6 setmanas de gestacion ; a 24 °C, dura 30 jorns ; es pus rapida amb una elevacion de la temperatura. Los espermatozoïdes demòran qualques jorns vivents dins los oviductes de la femèla, aquò li permet d'aver mai d'una portada sens rencontrar cap de mascle. Preveire una vegetacion densa (Cabomba, Myriophylle, Ceratophyllum) per far d'abrics als peissonets o utilizar un pondeiròl per evitar que los pichons sián manjats. Los peissonets manjan d'aliments fins, vivents, artificials e vegetals al cap d'una quinzena de jorns. Maturitat sexuala a 3 meses.
Installacion en aqüari[modificar | modificar la font]
Zònas d'aiga plena per la nada liura. 30 litres minimum.
Aiga : Doça a mièja dura 7-17° TH; pH 7-8; 20-28 °C (optimum: 23 °C). Li agrada l'aiga leugièrament salada (1 culhierat a cafè de sal per 10 litres d'aiga). Pòt viure en aiga saumastra.
Noiridura : Omnivòr. Viventa, congelada, flòcs liofilizats. Li agrada las artemias, e sustot las larvas de moissals. Apòrts vegetals de temps en temps.
Compòrtament : Viu en grop. Es un peis viu, totjorn en movement.
Compatibilitat : Peis fòrça pacific. Aqüari d'ensemble acceptat. S'acòrda amb totas las espècias se lor servís pas de preda...
Particularitats : Sa nada es maladreita a causa de l'ipertrofia de sa caudala. La femèla pòt fa nàisser fòrça portadas aprèp una sola inseminacion. Existís diferentas varietats : coa redonda, coa de lira, espasa nauta o espasa bassa, delta vela, coa de vela.
Longevitat : dos ans.
Basas taxinomicas[modificar | modificar la font]
- Referéncia Aqua-Passion.com : Poecilia reticulata (fr)
- Poecilia reticulata dins www.aquabase.org (fr)
- Referéncia Catalogue of Life : Poecilia reticulata Peters, 1859 (en)
- Referéncia Fauna Europaea : Poecilia reticulata (en)
- Referéncia GISD : espèce Poecilia reticulata (en)
- Referéncia ITIS : TSN 165903 Poecilia reticulata Peters, 1859 (en)
- Referéncia World Register of Marine Species : espècia Poecilia reticulata Peters, 1859 (en)
- Referéncia AnimalDiversityWeb : Poecilia reticulata (en)
- Referéncia NCBI : Poecilia reticulata (en)


text:
Teodoric Ièr
Teodoric (? - 451 prèp de Tròias) èra un rei visigòt de Tolosa de 418 a 451, filh illegitim d'Alaric I e nebot d'Ataülf. Succediguèt a Walia e menèt una politica mesurada, consolidèt lo reialme tolosan. La tradicion cristiana lo fa paire d'Antonin de Pàmias, venerat coma sant.
Biografia[modificar | modificar la font]
Lèu lèu rompèt la patz amb los romans e occupèt una partida de la Gàllia assetjant Arle en 425. Aeci se virèt contra el e se deguèt retirar cap a Tolosa, e fin finala, aprèp una autra derrota que i foguèt capturat lo general visigòt Arnaülf, faguèt la patz en (427 o 428); venguèt alavetz aliat de Roma e foguèt enviat en Ispània per luchar contra los vandals ont las seunas fòrças, e aquelas dels romans, foguèron derrotadas pels vandals a Marida, en 429.
En 436 quand los burgondis, que vivián en Gàllia coma federats, se revoltèron e envasiguèron la Gàllia Belga, trenquèron l'aliança amb los romans e assetjèron Narbona. Aeci venquèt los burgondis, tuant en combat lo rei burgonde Gundicari (los burgondis, dirigits pel filh del rei, Gondioc, emigrèron en Sabaudia e envièron Litori contra Teodoric perque èra retengut per la revòlta dels bagaudas; Narbona resistiguèt al sètge e fin finala Aeci arribèt en (437) e venquèt Teodoric, amb un grand chaple, e foguèt obligat de se retirar.
Aeci tornèt en Itàlia e daissèt Litori amb una armada formada subretot pels huns per contunhar la guèrra; Teodoric podèt pas resistir e se retirèt a Tolosa on foguèt assetjat per Litori en 439. Sens possibilitats de capitar, Teodoric negocièt mejans los evesques crestians; mai Litori, qu'èra pagan, recebent d'auguris favorables sus la victòria, refusèt totas las proposicions de patz de Teodoric.
Alara dins una sortida desesperada dels visigòts, prenguèron los romans per sorpresa e ganhèron e Litori foguèt fa prisonièr e portat en trionf per las carrièras de Tolosa. Alara daissèt lo sud de Gàllia expausat a las incursions dels visigòts, fins al Ròse; Rapidament, lo prefècte del pretòri de Gàllia, qu'aviá pas d'armada per resistir, dintrèt en negociacions amb Teodoric e faguèt la patz, en condicions desconegudas mas plan segur favorablas als visigòts. Foguèt un dels rare govèrn que domininèt efectivament la totalitat de l'actual territòri occitan, perque tanben lo reialme conteniá Aquitània.
Teodoric contunhèt sa política de consolidacion e maridèt una de las seunas filhas a Huneric, filh de Genseric rei dels vandals. Mas pauc aprèp Genseric, sospechant que la nòvia o voliá empoisonar, li faguèt copar lo nas e las aurelhas e la tornèt a son paire a Tolosa (445).[1] Per venjar l'otratge, Teodoric preparèt l'invasion d'Africa e los romans li ofriguèron son ajuda. Tanben faguèt una aliança amb los soabes que durèt fins a 449.
Alara Genseric persuadèt lo rei dels huns, Atila, d'atacar los romans e los visigòts. Atila passèt lo Ren a Estrasborg. Aeci reuniguèt una armada que se jonhèt a Teodoric, amb los seus dos filhs, Torismon e Teodoric lo Jove. Quora Aeci se sarrèt dels huns, atila, qu'assetjava Orleans, se retirèt a la plana de Champanha; fin finala las doas armadas se trapèron a Châlons-en-Champagne (batalha dels Camps Catalaunics) dins una batalha decisiva qu'Atila i foguèt derrotat; una granda partida de la capitada a de s'atribuir als gòts e al jove Torismon. Teodoric moriguèt al començament de la batalha (20 de setembre de 451) e li succediguèt lo seu filh Torismon.


text:
Villes et mairies du District de Prättigau-Davos (105)
Liste des communes
Davos
Ville de Davos, localité de la Suisse de 10 000 habitants.
La mairie de Davos a un site Internet.
Klosters-Serneus
Ville de Klosters-Serneus, localité de la Suisse de 3 800 habitants.
La mairie de Klosters-Serneus a une adresse e-mail et un site Internet.
Schiers
Ville de Schiers, localité de la Suisse de 2 400 habitants.
La mairie de Schiers a une adresse e-mail et un site Internet.
Seewis im Prättigau
Village de Seewis im Prättigau, localité de la Suisse de 1 300 habitants.
La mairie de Seewis im Prättigau a une adresse e-mail et un site Internet.
Grüsch
Village de Grüsch, localité de la Suisse de 1 200 habitants.
La mairie de Grüsch a une adresse e-mail et un site Internet.
Luzein
Village de Luzein, localité de la Suisse de 1 100 habitants.
La mairie de Luzein a une adresse e-mail et un site Internet.
Jenaz
Village de Jenaz, localité de la Suisse de 1 100 habitants.
La mairie de Jenaz a une adresse e-mail et un site Internet.
Küblis
Village de Küblis, localité de la Suisse de -1 000 habitants.
La mairie de Küblis a une adresse e-mail et un site Internet.
Saas
Village de Saas, localité de la Suisse de -1 000 habitants.
La mairie de Saas a une adresse e-mail et un site Internet.
Fideris
Village de Fideris, localité de la Suisse de -1 000 habitants.
La mairie de Fideris a une adresse e-mail.
Fanas
Village de Fanas, localité de la Suisse de -500 habitants.
La mairie de Fanas a une adresse e-mail et un site Internet.
Sankt Antönien
Village de Sankt Antönien, localité de la Suisse de -500 habitants.
La mairie de Sankt Antönien a une adresse e-mail.
Furna
Village de Furna, localité de la Suisse de -500 habitants.
La mairie de Furna a une adresse e-mail et un site Internet.
Conters im Prättigau
Village de Conters im Prättigau, localité de la Suisse de -500 habitants.
La mairie de Conters im Prättigau a une adresse e-mail et un site Internet.
Valzeina
Village de Valzeina, localité de la Suisse de -500 habitants.
La mairie de Valzeina a une adresse e-mail et un site Internet.


text:
Taxa Tobin
La Taxa Tobin o ITF (Impost sus las Transaccions Financièras)[1] es una prepausa d'impòst sul flux de capitals dins lo monde facha per l'economista estatsunian James Tobin en 1971, que recebèt lo Prèmi Nobel d'Economia en 1981, l'instauracion al nivèl internacional foguèt promoguda pel moviment ATTAC [2].
Tobin el meteis considerava que s'abusèt de son nom e de son idèa.[3] En 2011 tornèt demandar la creacion d'un impòst a las transaccions financièras, coma d'autors politics e monetaris -Union Europèa- e d'ONG coma Oxfam.[4][5]
Los moviments per un movement antiglobalizacion penson que los revenguts qu'aquel impòst poirián venir una importanta font de finançament per combatre la pauretat del monde, per d'autres, sobretot los liberals de l'escòla austriaca la considèran coma una mesura intervencionista pro perniciosa per far obstacle al liure escambi, causant prejudici segon eles als païses mai paures e presentent d'enòrmas dificultats de recobrament, gestion e utilizacion dels fons.[6]
Tecnicament la Taxa Tobin seriá un impòst, puslèu qu'una taxa.
Istòria[modificar | modificar la font]
Lo 15 d'agost de 1971, per òrdre del president Richard Nixon, lo Dolar american daissèt d'èsser convertible en lingots d'aur tanben pels govèrns e bancas centralas estrangièras. Atal èra la fin del sistema de Bretton Woods, e lo còp de gracia de l'escandalh aur. Amb l'adopcion d'un sistema de taus d'escambi flautants e la fin dels contraròtles suls moviments de capitals, Tobin suggeriguèt un nòu sistema per l'estabilitat monetària mondial e prepausèt qu'aquel sistema incluiguèsse una taxa que tocariá las transaccions comercialas internacionalas.
La idèa demorèt en sòm mai de 20 ans, rebutada per Tobin el meteis, que pretendava qu'èra estat malinterpretada. Mas, en 1997, Ignacio Ramonet, editor de Le Monde Diplomatique, revelhèt lo debat sus la creacion de la Taxa Tobin e creèt una associacion per la promòure: ATTAC (Associacion per la Taxacion de las Transaccions e per l'Ajuda als Ciutadans). La taxa venguèt un subjècte defendut pels grops altermundistas e venguèt al debat politic per qualques parlamants o coma per l'expresident francés Jaume Chirac.[7] D'altra banda, la Banca del Sud recentament creada, iniciativa del president Hugo Chávez de Veneçuèla e l'expresident Néstor Kirchner, prevei, per mantenir son autonomia al respècte amb organismes financièrs internacionals (Banca Mondiala, FMI, BID, CAF, e mai); sa capitalizacion amb los revenguts d'una taxa Tobin introdusida a escala regionala.[8]
La taxa[modificar | modificar la font]
La Taxa Tobin consistís a pagar un impòst cada còp que se produtz una operacion de cambi entre devisas, per frenar lo passatge d'una moneda a una autra e per, segon los dichs de Tobin, « escampar de sabla dins los engranatges tròp plan graissats » dels mercats monetaris e financièrs internacionals. La taxa deuriá èsser baissa, a l'entorn de 0,1%, per penalizar pas que las operacions purament especulativas d'anar e tornar a fòrça cort tèrme entre monedas, e pas los investiments.
La Conferéncia de las Nacions Unidas sul Comèrçi e lo Desvolopament (UNCTAD) concluguèt que la taxa Tobin permetriá de reculhir 720 000 000 000 dolars anals, de distribuir en partidas inegalas entre los govèrns collectors e los païses mai paures. Lo PNUD (progama de las Nacions Unidas pel Desvolopament), el, afirma qu'amb 10% de la soma collectada seriá possible d'ofrir de suènhs a totes los abitants de la planeta, suprimir las formas gravas de malnutricion e de fornir d'aiga potable al monde entièr, e qu'amb 3%, se poiriá reduire de mitat lo taus d'analfabetisme present dins la poblacion adulta, universalizant d'aquel biais l'ensenhament primari.
Alara que la taxa Tobin seriá orientada a totas las transaccions comercialas internacionalas, si se pensa reduire l'espèctre de son aplicacion, a causa de l'amplor del comèrçi, de l'economia reala, al camp exclusiu de las transaccions financièras de caràcter especulatiu, se fara un important diferéncia. Qualques son en acòrdi que la taxa Tobin vendriá atal dins un instrument del contraròlte de l'activitat especulativa basada en instruments financièrs complexes, de naut risc e nauta volatilitat. La crisi economica de 2008-2010, provocada pels inverstiments de naut risc de long tèrme, financiats amb deute de cort tèrme, mòstran que la taxa Tobin poirà venir un instrument estabilizador que poiriá evitar las crisis economicas.[9][10]
Criticas[modificar | modificar la font]
Los liberals, eles, rebutan l'idèa perque afirman que damatjaran sobretot los païses paures. Avançan los seguents seguents:
- Aqueles moviments ja son taxats dins fòrça païses. Impausar una taxa suplementària supausa acceptar que los govèrns son incapables de contrarotlar l'evasion fiscala amb impòstes, de biais qu'una nòva taxa es pas qu'una autra confiscacion arbitrària.
- Una ipotèsi es que la pauretat jamai poirá se resòlvre amb de transferiments, perque la pauretat es pas un problèma de distribucion mas de manca de produccion. Es pas eveident que los obstacles financièrs de la taxa Tobin, al final benefician als paures. Pel mens, l'injeccion de las quantitats de capital inducha per la taxa, provocariá una inflacion catastrofica.
- I a fòrça problèmas tecnics per collectar aquel impòst, tanben per gerir e repartir lo produch, activitats que demandan una enòrma (e presumida ineficienta) maquinariá burocratica.
- Lo mercat de las transaccions en devisas produtz de servicis grands a las institucions financièras e individús qu'i participan. La taxa Tobin ataca aqueles moviments de capital, fasent obstacle al liure comèrci e provòcant un isolament, cosa presisement an pas besonh los païses paubres del monde.
- Fòrça païses del Tèrç Monde an ligats los monedas flacas al dolar, de biais que se un ciutadan d'aqueles païses vend sos productes, per exemple, a la Union Europèa deuria cambiar, d'en primièr, los èuros en dòlars (pagant un còp la Taxa Tobin) e, aprèp, los dolars en moneda locala (pagant atal dos còps la Taxa Tobin).
Referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Conoce el ITF
- ↑ (es)Resucita la Tasa Tobin, 29/8/2009
- ↑ Lo movimiento antimondializacion abusa de mon nom, entrevista de James Tobin per Der Spiegel, 3 de setembre de 2001.
- ↑ (es)Susana Ruíz, Oxfam, retorn de la 'taxa Tobin', en version 2.0, 21/201/2010 - El País
- ↑ (es)En mai de la taxa Tobin 2.0?, José Antonio García Saez, 1èr de julhet de 2011 - Attac
- ↑ (es)Pobreza a todo gas
- ↑ (es)Los líderes mundiales buscan en Davos soluciones al subdesarrollo
- ↑ (es)El Banco del Sur
- ↑ id"publico"
- ↑ "elpais"


text:
Categoria:Elements quimics
Aquesta categoria a per tòca d'acampar totes los noms d'elements quimics dins totas las lengas.
Vejatz lo tablèu periodic dels elements sul Wikiccionari.
Soscategorias
Aquesta categoria dispausa de 6 soscategorias, sus un total de 6.
E
- ► Elements quimics en espanhòl (7 P)
- ► Elements quimics en occitan (9 P)
- ► Elements quimics en volapük (2 P)
F
- ► Elements quimics en francés (5 P)
P
- ► Elements quimics en portugués (3 P)
S
- ► Simbòls dels elements quimics (1 P)


text:
Bugnicourt
Bugnicourt es una comuna francesa del departament del Nòrd e de la region del Nòrd-Pas de Calais.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Lo vilatge de BUGNICOURT se situa entre la vila de CAMBRAI (59) e de #DOTAR (59) sus la rota départementale RD643 (anciana RN43)
Brunémont, Arleux, Canten, Erchin, Villers-a lo-Tertre, Fressain, Aubigny-a lo-Bac son los pòbles limitrophes de BUGNICOURT
Le village de BUGNICOURT se situe entre la ville de CAMBRAI (59) et de DOUAI (59) sur la route départementale RD643 (ancienne RN43)
Brunémont, Arleux, Cantin, Erchin, Villers-au-Tertre, Fressain, Aubigny-au-Bac sont les villages limitrophes de BUGNICOURT


text:
Plaça San Martín (Buenos Aires)
La Plaça San Martín que's tròba dens lo quartièr de Retiro a Buenos Aires. Que ho decretada Lòc Istoric Nacionau per l'estat Argentin en 1942. Que costeja l'avienguda Santa Fe, las carreras Esmeralda, Arenales e Maipú, l'avienguda del Libertador, la Carrèra Florida e la carrera San Martín.
A l'orgina, quan Buenos Aires èra ua petita vila, lo lòc qu'èra estremat de la vila e los vicereis qui avèvan ua residencia on òm se podèva retirar de la ciutat (qui dè lo son nom au quartièr). Aqueth terrenh que ho crompat en 1713 per la South Sea Company anglesa entau comèrci d'esclaus atau com l'ac permetèva alavetz lo Tractat d'Utrech.
En 1801 uas arenas de corrida qu'i hon bastidas (non hon totun pas hèra utilizadas puish que l'Estat argentin qui vadore quauqes annadas après be vedore las corrudas de taurs, tradicions associadas dab lo país coloniau vençut).
Durant la invasions anglesas que hon un lòc de combat, çò qui'u valè lo nom de Campo de Gloria.
En 1812, durant la Guèrra d'Independéncia, lo generau José de San Martín qu'i installè e i preparè lo son Regiment de Granadèrs a Chivau e lo lòc que ho batejat Campo de Marte ("Camp de Març").
A la fin deu sègle XIX la plaça que ho batejada en aunor deu generau e un monument que'u ho vodat. La plaça que vadó jardin e qu'acesó durant quauques annadas lo Pabalhon Argentin de l'Exposicion Universau de París.
Lo monument aus sordats caduts durant la Guèrra de las Malvinas qu'i hon installat après lo conflicte.
Sus la carrèra Florida, l'Edifici Kavanagh (un deus mei emblematics e deus mei hauts de la vila) qu'ei virat de cap a la Plaça San Martín.


text:
26/10/2016
Lo liech, de Jan-Peire Reidi
Dins lo filme en occitan Las Sasons, que surtit quo fai desjà quauquas annadas, l’actritz principala damanda ad una femna dau Nontronés que fai coma me, que es pus tròp jòuna, de se sietar sus lo liech per li contar sa vita. Perque, çò-ditz la realizatritz, lo liech es un endrech ente òm se ditz daus secrets (« propice aux confidences »). Coma lo divan dau psicanalista ?
Quo es un de ’quilhs liechs « de rotleus », de brave bois de nogier, coma ne’n aviam chas nos autres còps e que avem gardats, faits per estre plaçats dins un coenh de la chambra o de la quita maison. Òm s’i trobava plan benaise : palhassa de panolhas, linçòus de lin un pauc rufes, cuberta de bona lana cosuda dins dau satin roge, eidredon de plumas. Daus liechs per doas personas que la gent d’aüei tròben tròp estrechs, tròp nauts e tròp pitits. Dins lo temps, la gent s’i anavan coijar per durmir la nuech o ben aprep disnar, l’estiu, quante fasiá tròp chaud per tornar trabalhar dins los prats e las terras, mas jamai a d’autres moments si eran pas malaudes. Degun auriá pensat s’i sietar per platussar en plen còr de jornada. Lo liech, quo era per se pausar, bicar, naistre, morir, pas per blagassar emb daus estrangiers.
Fuguí chucat. Sabiá ben que ’quela brava femna, que restava pas loenh de nautres, zo trobava un pauc esritjos, aitot ela, ’quela idéia de se sietar sus lo liech, mas la gent dau país son gaire contrarios, mai sirian benleu un pauc timides emb ’quilhs jòunes vilauds que an segut las escòlas… Me damande çò que nòstres ancians aurian pensat de veire una persona de ’quel atge escoltar entau una dròlla un pauc fantasiosa, la realizatritz, per far li plaser.
Aprep lo filme, degun parlet de çò que, per me, era una incongruitat culturala. Benleu que degun ne’n faguet de cas. Los autres pensavan benleu coma me que los occitanistas, que son son pas tròp espes, pòden gaire se permetre de se criticar entre ilhs e que valiá mielhs ren dire… O ben que quo era nonmas un detalh sens importança, mai avian benleu rason.
Çò que sentí a ’queu moment me faguet comprener que, tornat viure au país aprep de las annadas, ieu aviá gardat lo biais de pensar e de veire lo monde de nòstres pairs. La cultura era coma la linga ; aviá pas mestier de l’anar querre bien loenh au fons de me. Ieu aviá gardat lo sense de çò que se fai e de çò que se fai pas. La gent valhents se levavan dabora per trabalhar a la clardat, los fenhants demoravan au liech jorn o pas. Los que sabian se tener vos damandavan vòstre portament, las orsas vos ’visavan pas. Los bons vesins aimavan rendre servici e tornavan çò que empruntavan, los autres disian « mercés en atendent », mas òm podiá totjorn esperar… Los curios venian tustar a totas las barricas de vòstra cava… Los gelos, los chaitius, los linga de pelha, las farròlhas, los mocandiers… La referença morala, quo era « la brava gent ».
Las boinas que l’escòla, l’egleisa, la vita a la maison e au vilatge pausavan dins nòstre monde morau eran plan bien plantadas, talament prigondas que i son enquera. Me dise daus còps que quò auriá pogut nos menar a la severitat, la censura, mas pas de dangier ! Diu mercés, la brava gent de nòstre vilatge aimavan colhonar, bien minjar e bien beure ! Çò que me chuquet lo mai, dins ’queu bocin d’un filme que autrament a de las qualitats, quò fuguet que una jòuna cineasta estrangiera a nòstra cultura fagués bombar una de nòstras melhor actritz occitanas, Monica Burg, dins l’intimitat d’una persona pro vielha per meritar mai de respect.
Mas tot compte fait, si volem estre benaises per platussar tranquillament, quo es pas defendut de pausar nòstre fondament sus quauqua ren de mai mofle, de mai « favorable aus eschamges », que nòstras vielhas chadieras e l’archabanc dins lo canton ? Perque pas quauque fautuelh de clessas ? Benleu pas lo liech dins la chambra, perque ne’n sabe quauqu’uns que, los matins que van pas au collègi o ben au liceu, i demòren esvenlats jusc’a las onze oras-onze oras e demiá, jorn o pas…
A Marennes, lo 24 d’octòbre de 2016
Jan-Peire Reidi
Commentaires
Coma vos quò ma fasia consier d'avisar aquela paubra femna que avià l'aere de mostra qualqua ren qu'avia fach veire a degun nonmas a son òme, mas volia pas desplaire...
Sei, content que l'aguèssetz dich
Écrit par : MARTY | 30/10/2016
Les commentaires sont fermés.


text:
Tramolé
Nom desconegut en arpitan (Tramolé en francés) es una comuna arpitana dau Daufinat, situaa dins lo departament d'Isèra e la region de Ròse-Aups.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Tramolé Es una municipalitat situada en lo departament del Isère (region Rhône-Alpes).
La vila de Tramolé aperten al costat de Sants-Texans-de-Bournay e al arrondiment de Viena.
Los abitants de Tramolé se trucan los Tramoliens. La superficie es d'unitat|7|km {{}}². Tramolé Pòrta lo còdi Insee 38512 e a associat al còdi postal 38300. Se situa géographiquement a una altitud d'unitat|480|mètres {{}} aperaquí.
Tramolé est une commune située dans le département de l'Isère (région Rhône-Alpes).
La ville de Tramolé appartient au canton de Saint-Jean-de-Bournay et à l'arrondissement de Vienne.
Les habitants de Tramolé s'appellent les Tramoliens. La superficie est de 7 km². Tramolé porte le code Insee 38512 et est associée au code postal 38300. Elle se situe géographiquement à une altitude de 480 mètres environ.


text:
bork-oc a écrit:Per contra que seré temps d'arestar de confondre comunisme dab l'experiença sovietic.
Degun a dich quò dins que fiau...
bork-oc a écrit:Après segur adara n'ei pas aisit de criticar lo capitalisme, barbus que l'a dit, mai 68 hasec lo darrer momentòt on que podec criticar lo capitalisme de manèra plena e eficaça.
Me sembla que n'i a totjorn de las criticas dau capitalisme. Emai n'i a de las criticas fòrça interessantas que son pas marxistas. La decreissença ne'n es una. Emai si n'i a mai d'una decreissença (entre los libertaris, Gorz qu'es un pauc marxista, lo PPLD qu'es mai environementalista, ...)
De legir, un texte de Gorz, de 1974, un pauc marxista, mas interessant dins l'analis : http://ecorev.org/spip.php?article5.
Emb quauques pensaments sus l'evolucion de la situacion :
- lo capitalisme a trobat un talher ente lo cost de manòbra e de l'environament son fòrça bas : la China
- lo capitalisme a integrat lo cost de l'environament en crear un sector industriau dediat, que fai dau profiech e que fau portar la charja economica a la collectivitat
Alaidonc lo capitalisme a trobat lo mejan de pas tròp far aumentar sos pretz. Enfin, lo biò es char... l'analisi de les inegalitats es totjorn valabla e me fai pensar au Sarko emb sa rolex...


text:
Poèta, pensaire, assagista, lingüista, escrivan de teatre, istorian (de la literatura e medievista), òme politic, romancièr, poliglòt... e grand amorós de la lenga occitana!
Robèrt Lafont, nasquèt a Nimes lo 16 de març de 1923. Saique l’occitan de Lafont li venguèsse de sos grands qu'èran de Nimes, que los costejava pendent las vacanças e, benlèu per d’unas annadas escolaras ?
En 1945, Robèrt Lafont participèt a la fondacion de l'Institut d’Etudis Occitans que remplaçava la Societat d'Estudis Occitans (SOE) discreditada per son comportament pendent l'ocupacion. L'IEO se plaçava, tre sa naissença, coma eissida de la Resisténcia al nazisme, e beneficièt de l'apièg d'intellectuals parisencs coma Jean Cassou, Tristan Tzara...
En 1950, Robèrt Lafont venguèt secretari general de l'IEO que prenguèt la seguida de Max Roqueta.
Aquel ensenhament volontarista de l'occitan, son accion militanta de cercaire en domeni occitan, la qualitat de sa produccion d'escrivan lo menèron a jónher En Carles Camprós a l’Universitat de Montpelhièr. Acabèt amb lo títol de professor emerit de l'Universitat Paul valery de Montpelhièr.
De 1969 a 1974 lo sieu combat se desplacèt progressivament e crosèt lo del Larzac. En 1971 fonda « Luta Occitana ».
En 1974 s'endralhèt cap a una candidatura a las eleccions presidencialas francesas mas poguèt pas complir amb las condicions prealablas. Intra en contacte amb Mitterrand e sosten sa candidatura.
Nos daissa una òbra tras que bèla, baste que legiscam la sieuna bibliografia. Amb doas caracteristicas particularas:


text:
Parallèl
Un article de Wikipèdia, l'enciclopèdia liura.
- en matematicas, drechas o plans son parallèls quand an la meteissa direccion ;
- en geografia, un parallèl es una linha imaginària sus la superficia de la Tèrra ;
- en informatica :
- lo calcul parallèl es l'execucion simultanèa d'una tasca repetitiva sus de processors multiples formant un unic sistèma informatic; permet d'obtenir de resultats pus rapidament ;
- un pòrt parallèl es una connexion utilizada per transmetre d'informacions a un periferic ;
- en electricitat, un circuit en parallèl es un circuit electric ont los corrents s'addicionan, en oposicion al circuit en seria ;
- en sciéncia-ficcion, un univèrs parallèl es una representacion imaginària de nòstre monde que diferís a l'origina per un eveniment.


text:
En fach, en lemosin, coma prononcem pas las finalas e que parlem leu, de còps avem de las vocalas que se boiren.
Coma "una abelha", en lemosin, quo es vengut : "una 'belha". Avem enlevat un "a", e a l'escriu, l'emplacem per una apostròfa (per contra, aqui, n'i a pas, coma quo es un mot savent). E avem generalisat, donc enlevem sistematicament las "a" de la debuta, quitament se n'i a pas una avant...
Mas 'quò depen tanben dau registre de lenga, l'apòcope quo es mai popular.
P.S : E sei un rei de la linguistica lemosina, tanben. Interessent, non ?


text:
Limòtges
Limòtges en forma usuala locala o Lemòtges en forma classicizanta (oficialament en francés Limoges) es una vila dau nord-oest d'Occitània (e dau mieg oest de França), es la vila principala e chapluòc de la region de Nòva Aquitània e dau departament de la Nauta Vinhana (87), sus Vinhana.
Lo gentilici es limotjaud -a o lemotjaud -a.
Somari
- 1 Nom
- 2 Istòria
- 3 Geografia
- 4 Monuments istorics
- 5 Economia
- 6 Demografia
- 7 Administracion
- 8 Quartiers
- 9 Embessonatges
- 10 Espòrt
- 11 Limotjauds celèbres
- 12 Ligams extèrnes
- 13 Administracion
- 14 Demografia
- 15 Luòcs e monuments
- 16 Personalitats ligadas amb la comuna
- 17 Véser tanben
- 18 Ligams extèrnes
- 19 Nòtas
Nom[modificar | modificar la font]
Lo classicisme dins l’usatge renaissentista escriu Lemòtges (forma classica. Desrozier & Ros 1974). Limòtges (forma correnta. Lavalada 2000). Peireguers (forma classica. Lo Bornat 1994-98) costeja Perigüers (forma correnta).
Istòria[modificar | modificar la font]
Geografia[modificar | modificar la font]
Monuments istorics[modificar | modificar la font]
- Cripta de Sent Marçau : darrier la plaça de la Republica
- Abadiá de Santa Maria de la Regla
- Anfiteatre galloroman : vargier d'Orsay
- Convent daus Carmes (segle XIII) : avenguda de Sent Alec
- Pavilhon dau Verdurier (segle XX)
- Catedrala de Sent Estève
- Chapela de Sent Aurelian (segle XVII)
- Chasteu de Beuvés (segle XVIII) : Sent Marçau (Landoja)
- Chasteu daus Eissarts (segle XVII) : Beuna
- Caserna de la Visitacion (segle XVII)
- Egleisa de Sent Micheu daus Lions (segle XIV)
- Egleisa de Sent Peire (segle XIII)
- Egleisa de Beuna
- Palais de l'Eveschat (segle XVIII) : Museu Municipau
- Font de las Barras (segle XVII)
- Gara daus Benedictins (segle XX)
- L'Ala (segle XIX)
- Ancian ospitau (segle XVIII) : Biblioteca multimèdia
- Ostau Estienne de la Ribiera (segle XIX) : plaça dau Presidiau
- Ostau Maledent de Savinhac de Festiac (segle XVII) : rua Nauta de la Comedia
- Ostau de Vila e font (segle XIX)
- Liceu Gay Lussac (segle XVII)
- Cort dau Temple (segle XVI)
- Museu Adrien Dubouché (segle XIX)
- Plaça de la Mòta
- Pont de Sent Estève (segle XIII)
- Pont de Sent Marçau (segle XIII)
- Prefectura (segle XX)
- Forn daus Casseus (segle XIX)
Economia[modificar | modificar la font]
Limòtges es reputat per sa porcelana, fabricada en tirant dau caolin de Sent Iriès.
- Industria mecanica e electrica
- Quimia
Demografia[modificar | modificar la font]
Administracion[modificar | modificar la font]
Meras de Limòtges :


text:
Fender
La Fender Musical Instruments Corporation, a la debuta nomenada Fender Electric Instrument Manufacturing Company, foguèt fondada per Clarence Leonidas Fender en 1946, e es una de las mai famosas societats que fabrican de guitarras electricas, bassas electricas e amplificadors, e tanben de guitarras acosticas e autres produches que s'i raportan.
Fender es particularament important per son ròtle dins la diffusion de massa de las guitarras electricas de tipe solid body (de còs solid). Fender porgiguèt la primièra produccion de massa de guitarra electrica solid-body d'estil espanhòl, la Telecaster (d'en primièr nomenada 'Broadcaster', 'Esquire' es una version unica represa); la primièra bassa electrica produsida en massa, la Precision Bass (P-Bass); e la fòrça famosa guitarra Stratocaster (Strat) . Fender foguèt pas la primièra entrepresa de fabricar de guitarras electricas , d'autres societats avian produsida de guitarras electricas dempuèi 1920,mas pas cap d'aquelas aguèt pas lo succès de Fender. A mai, coma totas las autres guitarras mai pròches èran de guitarras de còs cau o d'instruments mai especializats coma las guitarras lap steel hawaiianas Rickenbacker, Fender creèt una guitarra electrica polivalenta de còs solid.
D'autres instuments Fender populars e/o notable son: las guitarras Mustang, Jazzmaster, Jaguar, Starcaster, Duosonic,e Bronco ; per las bassas : la Jazz Bass, la 'Telecaster Bass' represa de la Precision Bass originala de 1950; una linha de lap steels; tres models de violon electrics , e lo piano electric Fender Rhodes.
L'ostal maire de la societat es situada a Scottsdale (Arizòna), e los luòcs de fabricacion a Corona (Califòrnia), Ensenada (Mexic), e en Corèa e Japon.
Somari
Produches[modificar | modificar la font]
Guitarras electricas[modificar | modificar la font]
- Fender Broadcaster
- Fender Bullet
- Fender Duo-Sonic
- Fender Electric XII
- Fender Jaguar
- Fender Jag-Stang - cocreada amb Kurt Cobain
- Fender Jazzmaster
- Fender Contemporary Stratocaster Japan
- Fender HM Strat EUA/Japon
- Fender Lead Series
- Fender LTD
- Fender Musicmaster
- Fender Mustang
- Fender Prodigy
- Fender Performer
- Fender Showmaster
- Fender Starcaster
- Fender Stratocaster
- Buddy Guy Polka Dot Stratocaster
- Eric Clapton Stratocaster
- Eric Johnson Stratocaster
- Jeff Beck Stratocaster
- Jimmie Vaughan Tex-Mex Stratocaster
- John Mayer Stratocaster
- Mark Knopfler Stratocaster
- Ritchie Blackmore Stratocaster
- Robert Cray Standard Stratocaster
- Stevie Ray Vaughan Signature Stratocaster
- Yngwie Malmsteen Stratocaster
- Stratocaster XII
- Fat Strat
- Fender Telecaster
- Fender Bronco
- Fender Custom
- Fender Katana
- Fender Swinger
- Fender Toronado
- Fender Cyclone
Bassas electricas[modificar | modificar la font]
- Fender Aerodyne Jazz Bass
- Fender Jazz Bass
- Fender Jaguar Bass
- Fender Mustang Bass
- Fender Precision Bass
- Fender Performer Bass
- Fender Tele Bass
- Fender VI
- Fender Zone Bass
- Fender Dimension Bass
- Fender Bass V
- Fender Bronco Bass
- Fender Bullet Bass
Amplificadors[modificar | modificar la font]
- Twin
- Twin Reverb
- Deluxe Reverb
- Fender Tremolux
- Super Reverb
- Blues Junior
- Blues Deluxe
- Blues DeVille
- Bassman
- Bandmaster
- Bandmaster Reverb
- Showman
- Dual-Showman
- Concert
- Princeton
- MetalHead
- Vibroverb
- vibro-King
- Pro Junior
- Hot Rod Deluxe
- Hot Rod DeVille
- Supersonic
- Frontman II
- G-DEC
- B-DEC
- Cyber Twin
- Ultimate Chorus
Veire tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- Fender Musical Instruments sit oficial
- Bass Guitar Magazine criticas de las bassas Fender


text:
Universitat de Bolonha
L' Universitat de Bolonha es l'universitat mai anciana d'Euròpa e del mond occidental; foguèt fondada a Bolonha, Itàlia, en 1088, per Irnerius.
Istòria[modificar | modificar la font]
A l'Edat Mejana, foguèt famosa dins Euròpa tota per sas escòlas de Sciéncias umanas e Drech, tant Drech canonic amb las figuras de Graciá e lor Concordia Discordántium Cánonum e d'Irnerius, coma en Drech Civil balhant al Drech a una epòca d'esplendor en Euròpa e provocant son independéncia coma sciéncia juridica de la retorica.
Los poètas Dante e Petrarca estudièron dins aquesta universitat. Nomenada oficialament Alma mater studiorum, l'universitat es una institucion pels estudiants dels dos sèxes, mantenguda per l'estat. Porgís de corses d'Arts, Drech, Medecina, Farmacia, Matematicas, Engenhariá, Agronomia, Medecina Veterinària e Pedagogia. Lo semiològ e escrivan italian Umberto Eco es lo titular de la cadièra de Semiotica d'aquesta universitat. Lo primièr ministre d'Itàlia, Romano Prodi, i es professor del departament d'Economia.


text:
Glyptodon
Lo gliptodont (Glyptodon clavipes, gr. "Dent ranurat") es una espècia extincta de mamifèr cingulat de la familha Glyptodontidae.
Aqueste animal, ligat als actuals armadillos, èra natiu d'America. Lo gliptodont mesurava près de 3 m e pesava près de 1,4 t, en essent equivalenta en forma e tamanho a un Volkswagen Escaravat. Èra erbivòr e, per la siá constitucion, se supausa que foguèt pas fòrça agila. La siá defensa contra los predadors se basava en lo sieu clèsc rigit. Las desparièras espècias se distinguisson pels patrons e tipes de clèsques. Pendent milenis, fòrça d'aquestes clèsques demorèron vuèges al cors de las planicies d'Uruguai, Riu Grand del Sud e d'Argentina, en servint probablament de refugi pels umans primitius de la region.


text:
500
Cronologia mensuala:
Gen - Feb - Mar - Abr - Mai - Junh
Julh - Ago - Set - Oct - Nov - Dec
Cronologias tematicas:
Literatura - Musica - Sciéncia - Espòrt
Aquesta pagina concernís l'an 500 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Reiaume Ostrogòt[modificar | modificar la font]
Viatge dau rèi Teodoric lo Grand a Roma. Capitèt d'i renfòrçar son autoritat gràcias a de mesuras destinadas a protegir e mantenir leis institucions romanas.
Visigòts[modificar | modificar la font]
Vèrs aqueu periòde, lei Burgondes capitèron de conquistar Arle entraïnant una repòsta dei Visigòts que reconquistèron la vila tre l'annada seguenta.