text:
143
Cronologia mensuala:
Gen - Feb - Mar - Abr - Mai - Junh
Julh - Ago - Set - Oct - Nov - Dec
Cronologias tematicas:
Literatura - Musica - Sciéncia - Espòrt
Aquesta pagina concernís l'an 143 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
Empèri Roman[modificar | modificar la font]
En Dàcia, acabament dei trabalhs de renfòrçament dau limes acomençats après l'agitacion barbara de 138 e de trèbols grèus mai desconeguts en 139. Pasmens, l'annada foguèt marcada dins aquela region per l'acomençament d'una crisi militara novèla[1]. Coma per la precedenta, sa natura (invasion ? revòuta ?) es desconeguda mai durèt pus lòngtemps (→ 144).


c: text/html

text:
1723
Aquesta pagina concernís l'an 1723 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Mond[modificar | modificar la font]
Arts[modificar | modificar la font]
Sciéncias e tecnicas[modificar | modificar la font]
Economia[modificar | modificar la font]
Naissenças[modificar | modificar la font]
Decèsses[modificar | modificar la font]
- 26 d'agost - Antonie van Leeuwenhoek, scientific neerlandés (n. 1632)

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Anneville-Ambourville
Anneville-Ambourville es una comuna francesa, situada dins lo departament de la Sèina Maritima e la region de la Nauta Normandia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Lo senhor d'aquel vilatge #seguir Guillaume lo Conquistador en lo sieu expedicion, #combatre a batalha de Hastings e #recebre de bens en Angleterre.
La municipalitat a constituit per la fusion, en 1975, de Anneville-sus-Seine e de Ambourville.
En 1992, a luòc lo question Kaas.
Le seigneur de ce village suivit Guillaume le Conquérant dans son expédition, combattit à bataille d'Hastings et reçut des biens en Angleterre.
La commune est constituée par la fusion, en 1975, d'Anneville-sur-Seine et d'Ambourville.
En 1992, a lieu l'affaire Kaas.


text:
Man invisibla
Lo principi de la man invisibla es una forma metaforica inventada per l'economista escocés Adam Smith. La trobam dins divèrses escriches sieus e subretot dins La Riquesa de las Nacions. La metafòra ensaja de descriure lo mecanisme amb que un individú que pretend d'obtenir un benefici personal e que concentra son esfòrç a lo capitar, fin finala acaba en estimulant l'economia de sa comunitat e en melhorant lo nivèl de benestar d'aquela, pasmens qu'aqueste serà pas partit de son desir inicial.
-
- « Es pas a causa de la bontat del maselièr, del bierraire ni del fornièr qu'esperam de poder sopar, mas perque aquestes miran cap als seus pròpris interèsses »[1].
Los seus pròpris interèsses son çò d'obtenir de beneficis derivats de las vendas de sos produches a de consumidors potencials. De lor costat, aqueles consumidors satisfaràn de necessitats mercé a l'interès egoïsta del maselièr, del bierraire e del fornièr. Tanpauc, l'idèa primièra d'aqueles es pas aquela de melhorar lo nivèl de benestar de la comunitat mas simplament d'obtenir un benefici.
-
- « ...governant aquela industria de biais que lo seu produch siá de la majora valor possible, aquel cèrca sonque lo seu pròpri benefici, e per aquò, coma dins fòrça autres cases, es dirigit per una man invisibla per aténher una fin qu'èra pas partit de la seuna intencion »[2].


text:
Vaudreching
Vaudreching es una comuna francesa, situada dins lo departament de Mosèla e la region de Lorena.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Lo vilatge se situa en lo País de Nied, près de la vila de Bouzonville, cap de-luòc del costat.
Le village se situe dans le Pays de Nied, à proximité de la ville de Bouzonville, chef-lieu du canton.
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
- Dépendait De l'anciana província de Lorraine, en la distincion de Bérus.
- Vièlh domeni del Abbaye Santa-Crotz de Bouzonville (1030).
- Parròquia de la abbaye fins en 1802.
- Dépendait de l'ancienne province de Lorraine, dans la seigneurie de Bérus.
- Vieux domaine de l'Abbaye Sainte-Croix de Bouzonville (1030).
- Paroisse de l'abbaye jusqu'en 1802.


text:
1047
Cronologia mensuala:
Gen - Feb - Mar - Abr - Mai - Junh
Julh - Ago - Set - Oct - Nov - Dec
Cronologias tematicas:
Literatura - Musica - Sciéncia - Espòrt
Aquesta pagina concernís l'an 1047 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Batalha de Val-ès-Dune lo 10 de julhet entre lei fòrças dau rèi de França e dau duc de Normandia còntra aquelei dei senhors en revòuta dempuei l'annada passada. S'acabèt per una desfacha deis insurgents que permetèt de restablir la patz — franc dins lei fèus de Gui de Brionne que contunièt la lucha fins a 1051 — e lo poder ducau en Normandia.


text:
Nòva França
Nòva França (en francés: La Nouvelle-France), foguèt una colonia francesa situada en America dau Nòrd. Foguèt fondada en 1543 e desapareguèt en 1763 après la victòria anglesa a l'eissida de la Guèrra de Sèt Ans. Aquela annexion marquèt la fondacion de l'Empèri Britanic e la fin del Primièr empèri colonial francés. Foguèt d'en primièr una colonia-comptador administrada par de companhiás colonialas, puèi una colonia de poblament reiala.
Lo territòri de la Nòva França aviá per capitala Quebèc e èra constituït de las colonias seguentas: Acadie, Canadà, e Loisiana. A son apogèu, compreniá tanben lo bacin del Sant Laurenç, dels Grands Lacs e del Mississipí, lo nòrd de la Prada, e una granda part de la peninsula de Labrador.
La posicion geografica de la Nòva França empechava l'expansion cap a l'oèst de las colonias britanicas d'America del Nòrd, e lo raliament de las tretze colonias a la Tèrra de Rupert. Aquò entrainèt fòrça tensions que culminèron amb la batalha de Jumonville en 1754, eveniment que provoquèt la Guèrra de Sèt ans que se soldèt per la capitulacion de la Nòva França en 1760, puèi lo tractat de París de 1763.


text:
Batalha dei Camps Catalaunics
La batalha dei Camps Catalàunics se debanèt lo 20 de junh de 451 dins la region de la vila actuala de Tròias. Opausèt una armada coalizada de l'Empèri Roman d'Occident e dau Reiaume visigòt, dirigida per Aetius e Teodoric Ièr a una armada hunnica renfòrçada per divèrsei pòbles germanics vassaus comandada per Atila.
Fòrça indecisa, la batalha s'acabèt per de pèrdas importantas au sen de l'armada visigota e dei pòbles vassaus dei Huns après una jornada de combats acarnats. Lei Visigòts perdiguèron tanben son rèi e poguèron pas contuniar la batalha. Sensa aqueu sostèn, lei Romans poguèron pas perseguir Atila que poguèt se retirar lentament en direccion de Ren.
La victòria d'una armada crestiana còntra de nomadas pagans foguèt utilizada per la Glèisa crestiana per renfòrçar son influéncia. Ansin, lo racònte de la batalha dei Camps Catalàunics foguèt fòrça modificada per leis autors crestians per ne'n donar l'imatge d'una desfacha decisiva deis òrdas paganas dirigidas per Atila lo « Flèu de Dieu ». Pasmens, en realitat, lei fòrças hunnicas poguèron se retirar amb un butin important mai capitèron tanben de se restaurar rapidament car ataquèron lo nòrd d'Itàlia tre 452 sensa resisténcia vertadiera dei Romans.
Liames intèrns[modificar | modificar la font]
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Aquò es la data de la batalha principala. Pasmens, de combats entraïnèron de pèrdas importantas entre d'unitats avançadas tre lo 19.


text:
Jeff Goldblum
Jeffrey Lynn Goldblum (West Homestead, Pittsburgh, Pennsilvània, 22 d'octobre de 1952) es un actor american. Es conegut principalament pels films Jurassic Park, The Fly o Independence Day. A participat tanben dins divèrsas sèrias de television prestigiosas coma per exemle Los Simpsons e Friends. Foguèt nomenat al Oscar al melhor cortmetratge per Little Surprises (1995).
Biografia[modificar | modificar la font]
Jeff Goldblum nasquèt en 1952 a West Homestead. Son paire èra mètge e eduquèt los filhs a l'ortodoxia jusieva, malgrat que promoguèt las siás inquietuds artisticas. En Jeff a quatre fraires: Rick (que moriguèt d'una malautiá d'arnelh quand Jeff aviá dètz-e-nòu ans); Pamela, qu'es tanben actritz; e un autre fraire qu'es agent de l'Estat.
Quand aviá dètz-e-sèt ans Goldblum se n'anèt a Nòva Yòrk per venir actor. Estudièt a l'escòla Neighborhood Playhouse, dirigida per Stanford Meisner.
Comencèt a trabalhar pel teatree amb un pichon ròtle dins l'òbra de William Shakespeare Two Gentlemen of Verona e puèi comencèt a far d'interpretacions amb mai de continuitat, e joguèt divèrses ròtles a Broadway durant quatre ans, abans d'arribar dins lo cinèma.
Aguèt un ròtle a la produccion comica Death Wish, e foguèt alara descobèrt pel director Robert Altman, que li ofriguèt de trabalhar cap a la mitat dels ans 1970 dins California Split (1974) e Nashville (1975).
La decada de las annadas 1980 foguèt plena de projèctes. Entre los longmetratges destacats i a The Big Chill (1983) de Lawrence Kasdan e The Fly (1986) de David Cronenberg; e tanben qualques sonats fracàses coma Earth Girls Are Easy. En aquela epòca aguèt una relacion turbulenta amb Geena Davis amb qui se maridèt, pasmens pauc de temps aprèp divorcièron. Èra estat abans maridat amb la coprotagonista de Silverado, Patricia Gaul). Foguèt tanben ligat a la siá companha de despartiment de Jurassic Park (1993) de Steven Spielberg, Laura Dern.


text:
Sant Andrieu (Aups d'Auta Provença)
Sant Andrieu (Saint-André-les-Alpes en francés) es una comuna provençala, situada dins lo departament deis Aups d'Auta Provença e la region de Provença-Aups-Còsta d'Azur.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Sant-André-los-Alpes a situat al confluisson del Issole e del Verdon, e al extrèm del lac de Castillon, a 804 m d'altitud[1].
Sant Andrieu est situé au confluent de l’Issole et du Verdon, et au bout du lac de Castillon, à 804 m d’altitude[1].
Istòria[modificar | modificar la font]
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ 1,0 1,1 Modèl:Labor Error de citacion : Invalid
tag; name "La_Torre" defined multiple times with different content


text:
Charles Darwin
Charles Robert Darwin (The Mount, Shrewbury, Anglatèrra 12 de febrèr de 1809 - Down House, Kent, Anglatèrra, 19 d'abriu de 1882) qu'ei un biologista anglés. Que desvolopè la prumèra teoria d'un mecanisme biologic de l'evolucion, la seleccion naturau, qu'explica la diversificacion de la vita a travèrs un lent procès de modificacion per l'adaptacion.
- 1000 articles fondamentals
- Charles Darwin
- Naturalista
- Naturalista britanic
- Escrivan britanic
- Escrivan de lenga anglesa
- Istòria de la biologia de l'evolucion
- Membre de la Royal Society
- Laureat de la medalha Copley
- Personalitat de la francmaçonariá britanica
- Evolucion
- Biologista britanic
- Naissença en 1809
- Decès en 1882
- Recipiendari de la Medalha Copley


text:
Saragossa
La ciutat de Saragossa (en aragonés SLA: Zaragoça; en aragonés GO e castelhan: Zaragoza) es la capitala de la província de Saragossa e de la Comunautat autonòma d'Aragon. Es situada a 300 km de Tolosa, Barcelona, Valéncia, Bilbao e Madrid.
Es la cinquena comuna d'Espanha per la populacion, qu'es de 660 895 abitants.
Lo gentilici es saragossan -a.
S'i trapava ancianament un vilatge iberic sonat Salduie o Salduba e pus tard una ciutat romana pròcha de la localitat sonada Caesaraugusta, fondada per l'emperaire Cesar August en 24 aC. Los arabis la nomenèron Saraqusta (سرقسطة), que venguèt Zaragoça/Zaragoza en aragonés, Zaragoza en castelhan e Saragossa en occitan e catalan.
De 1018 a 1110 foguèt la capitala de la Taifa de Saragossa, tanben sonada reialme moro de Saragossa, que sa residéncia reiala, lo palais de l'Aljaferia, es actualament lo sèti de las Còrts d'Aragon.
Lo rei Anfós I d'Aragon conquistèt Saragossa en 1118, que venguèt la capitala del reialme d'Aragon. La ciutat foguèt partejada en quartièrs josieu, musulman e crestian.
Tre 1164 a 1707 venguèt una de las ciutats principalas de la Corona d'Aragon (qu'aviá pas de capitala).
Un tractat important foguèt signat a Saragossa (Tractat de Saragossa) en 1529 entre espanhòls e portugueses per lo partatge de las descobèrtas del Mond Novèl.
Pendent l'invasion d'Espanha per Napoleon, Saragossa sofriguèt dos sètges e foguèt practicament destrucha.
Foguèt lo sèti d'EXPO-2008.


text:
Oreguer
Oreguer [1] (Oragarre en basco, Orègue en francés) qu'ei ua comuna deu Bascoat, en Baisha Navarra.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comunas tòcatocantas[modificar | modificar la font]
- Bardòs en Labord e Bidaishe au nòrd
- Arrauta-Sharrita a l'èst
- La Bastida de Clarença, Aiherra e Isturits a l'oèst
- Amoròs-Sucòs au sud-èst
- Sent Martin d'Arberoa au sud-oèst
- Meharin au sud
Istòria[modificar | modificar la font]
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Referéncia[modificar | modificar la font]
- ↑ Estats de Navarra, Colleccion manuscrita de 11 volums de deliberacions (1606 à 1789) - Archius departamentaus deus Pirenèus Atlantics


text:
1849
Aquesta pagina concernís l'an 1849 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
En Africa, fondacion de Libreville a l'entorn d'un fòrt francés per d'esclaus negres escapats d'un naviri negrier brasilian.
Euròpa[modificar | modificar la font]
Danemarc[modificar | modificar la font]
A l'iniciativa de Frederic VII, transformacion dau paísen monarquia constitucionala ambé la creacion lo 5 de junh d'un parlament compausat d'una Assemblada dau Pòble e d'una Assemblada dei Grands Proprietaris.
Mond[modificar | modificar la font]
Arts[modificar | modificar la font]
Sciéncias e tecnicas[modificar | modificar la font]
Transpòrt[modificar | modificar la font]
Intrada en servici dau Leviathan, premier carrejaire. Foguèt concebut per l'engenhaire britanic Thomas Bouch (1822-1880). Especialista dau camin de fèrre, imaginèt un sistèma de rampas dotadas de ralhs, bastidas sus lo cai, que permetiá de cargar ò de descargar de vagons dins un naviri. Per la seguida, lo sistèma de rampas foguèt adaptat ai veïculs automobils.
Economia[modificar | modificar la font]
Naissenças[modificar | modificar la font]
- 18 de genièr - Edmund Barton, primièr ministre d'Austràlia (m. 1920)
- 22 de genièr - August Strindberg, escrivan suedés (m. 1912)
- 3 de mai - Bernhard von Bülow, cancelièr d'Alemanha (m. 1929)
- 14 de setembre - Ivan Pavlov, scientific rus, Prèmi Nobel de Fisiologia o Medecina (m. 1936)


text:
Barçalona de Gers
Barçalona de Gers (Barcelonne-du-Gers en francés) ei una comuna francesa, situada dens lo departament de Gers e la region de Lengadòc Rosselhon Miègjorn Pirenèus.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Lo Pelegrinatge de Compostèla[modificar | modificar la font]
Barçalona qu'ei sus la Via Podiensis deu Pelegrinatge de Sant Jacme de Compostèla.
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Economia[modificar | modificar la font]
Viticultura : Costalats de Sent Mont (AOVDQS)
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- Barçalona de Gers sus lo sit de l'Institut Geografic Nacionau
- Barçalona de Gers sus lo sit de l'Insee


text:
Illas Balearas
Las Illas Balearas o las Illas Balearas e Pitiusas o las Balearas (en catalan les/ses Illes, les Illes Balears, les Illes Balears i Pitiüses) son un archipèla de la Mediterranèa Occidentala, una region dels Païses Catalans e una comunautat autonòma d'Espanha.
Se compausan de las illas majoralas de Menòrca, Malhòrca, Eivissa e Formentera.
Lor capitala es Palma.
Lo gentilici es balear -a.
Somari
Istòria[modificar | modificar la font]
Organizacion territoriala[modificar | modificar la font]
La comunautat autonòma de las Balearas se compausa d'una sola província e de quatre illas qu’an caduna un Conselh.
Demografia[modificar | modificar la font]
Economia[modificar | modificar la font]
Lo torisme es una de las principalas activitats economicas de las Balearas.


text:
Dèlta fluvial
Un dèlta es un tipe d'embocadura qu'un riu pòt presentar al luòc ont s'escampa dins un ocean, una mar o un lac.
Dins de condicions ligadas a la turbuléncia de la mar e a la quantitat de sediment carrejats pel riu, se pòt formar un amàs de fons. Aquel dividissent lo riu en divèrses braces que lor traçat amb la còsta es sovent triangular, semblant a la letra grèga A (Dèlta). La primièra division del riu a la dintrada del dèlta se nomena l'apèx.
L'activitat alluvionària intensa condutz la forma pròpria del dèlta a cambiar segon lo temps.
Existís dos grands tipes de dèlta : de tipe Gilbert, e marins. Lo dèlta de tipe Gilbert es pus corrent e pus simple. Possedís un ventalh ribassut e de depaus sedimentaris basals, frontals e suls sucs. Los dèltas marins son pus complèxes dins lor arquitectura, perque possedisson una partida deltaïca aeriana e una autra sosmarina.
Un dèlta fòrça conegut es aquel format per Nil quand s'escampa dins la mar Mediterranèa per dos braces : lo de Damieta e lo de Roseta.
Somari
Ecologia dels dèltas[modificar | modificar la font]
Coma los estuaris, los dèltas constituisson d'ecosistèmas particulars. l'engorgament fangós e la mescla d'aigas de densitat, salinitat, temperaturas e turbiditat diferentas i crèan de condicions e abitats unics, expleitats per qualques espècias pendent tot o partida de lor cicle de la vida.
Ecotoxicologia[modificar | modificar la font]
Ont lo corrent alentís e segon los fenomèns de bioconcentracion e de sedimentacion, de « pòchas » de sediments polluits pòdon aparéisser, mai o mens renduts al moment de las tempèstas, dels curatges e dels aigats sasonièrs, o quand se pesca amb lo chalut. Lo projècte « CAROL » (Camarga Ròse Lengadòc) mostrèt la preséncia [1] de pòchas de sediments fòrça radioactius al drech de l’embocadura del Grand Ròse, contaminats per de Cèsi 137, fixat suls sediments.
[modificar | modificar la font]
Lista dels principals rius que lor embocadura forma un dèlta[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Asia[modificar | modificar la font]
- Òb
- Ienissèi (lac Baikal e ocean Artic), e lo Golf d'Ienissèi
- Olenek
- Lena
- Indigirka
- Huang He
- Xi Jiang
- Flume Roge
- Mekong
- Chao Phraya
- Irrawaddy
- Ganges e Dèlta de Ganges
- Mahanadi
- Godâvarî
- Krishna
- Kâverî
- Indus
- Chatt-el-Arab (reünion d'Eufrates e de Tigre)
- Kora
- Oral
- Amodarià (sec)
- Sirdarià (sec)
Africa[modificar | modificar la font]
- Nil e dèlta de Nil
- Nigèr (dèlta interior e ocean Atlantic)
- Ogooe
- Okavango (dèlta interior)
- Salom e son dèlta Sinesalom
Oceania[modificar | modificar la font]
Pas cap
America[modificar | modificar la font]
- Amazonas
- Orinòco
- Coco
- Rio Jacuí
- Mississipí
- Albani
- Mackenzie
- Yukon
- Colorado
- Paraná
- Sacramento (flume)
Antartida[modificar | modificar la font]
Pas cap
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ (fr)Rapòrt final del projècte Carol per l'Institut de Radioprotection et de Sûreté Nucléaire. Vejatz tanben (fr) B. Lansard, 2005. Distribution et remobilisation du plutonium dans les sédiments du prodelta du Rhône (Méditerranée nord-occidentale). Tèsi de doctorat, Universitat d'Ais-Marselha 2.
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- (fr)Menaces sur les deltas numèro 121 revista Hérodote
- (fr)De l’importance des liens géographie physique/géographie humaine pour comprendre les risques de submersion des deltas surpeuplés per Sylvie Fanchette


text:
Beinheim
Beinheim en alemannisch (Beinheim en francés) es una comuna francesa del departament del Bas Ren e de la region d'Alsàcia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Situada la longitud de la autoroute A35 entre Roppenheim e Seltz
Située le long de l'autoroute A35 entre Roppenheim et Seltz
Istòria[modificar | modificar la font]
- 884 : Beinheim aperten al abbaye de Honau.
- 1255 : Beinheim aperten al baron de Fleckenstein.
- 1404 : Lo baron de Fleckenstein vend Beinheim al margrave de Bade.
- 1497 : Lo margrave de Bade vend Beinheim al elector palatin.
- 1557 : L'elector palatin vend Beinheim al margrave de Bade #que conserva lo vilatge fins a la Revolucion francesa.
- 884 : Beinheim appartient à l'abbaye de Honau.
- 1255 : Beinheim appartient au baron de Fleckenstein.
- 1404 : Le baron de Fleckenstein vend Beinheim au margrave de Bade.
- 1497 : Le margrave de Bade vend Beinheim à l'électeur palatin.
- 1557 : L'électeur palatin vend Beinheim au margrave de Bade qui conserve le village jusqu'à la Révolution française.


text:
Organizacion Internacionala del Trabalh
L'Organizacion Internacionala del trabalh (OIT) es una institucion de tres partidas especializada de l'ONU qu'assembla govèrns, emplegaires e trabalhadors dels Estats membres dins una accion comuna per promòure lo trabalh decent a travèrs lo monde[1].
Lo sèti es a Genèva en Soïssa e lo Director general es dempuèi 1999 le chilen Juan Somavía. L'organizacion recebèt lo Prèmi Nobel de la Patz en 1969.
Somari
Istòria[modificar | modificar la font]
En 1919 amb la fin de la Primièra Guèrra Mondiala, conscients perque « existís de condicions de trabalh implicant per un grand nombre de personas l'injustícia, la misèria e las privacions, çò qu'engendra un tal malcontentament que la patz e l'armonia universalas son mesas en dangièr »[2], los Estats signataris del Tractat de Versalhas crèan l'Organizacion Internacionala del Trabalh (OIT). Arthur Fontaine es un dels redactors de la partida XIII que permetèt la creacion de l'institucion[3]. Sa constitucion debuta en afirmant qu'« una patz universala e durable pòt èsser fondada solament sus la basa de la justícia sociala »[4].
Aquela novèla organizacion s'installèt al Centre William Rappard, Genèva en 1926. Reüniguèt la Conferéncia generala de l'Organizacion Internacionala del Trabalh en mai de 1944 a Filadèlfia ont adoptèt lo 10 de mai la declaracion de Filadèlfia. Existissent ja dins las institucions de la Societat de las Nacions (SdN), es la sola organizacion que subrevisquèt a la Segonda Guèrra Mondiala e a la fin de la SdN. L'OIT alara venguèt una institucion especializada de l'Organizacion de las Nacions Unidas (ONU) en 1946 e comptava en 2010 183 Estats membres.
Dotada d'una estructura unica de tres partidas, reünís dins un plan egal los representants dels govèrns, dels emplegaires e dels trabalhadors per disputar de las questions relativas al trabalh e a la politica sociala. Lo secretariat de l'Organizacion, lo Burèl Internacional del Trabalh (BIT), a son sèti a Genèva en Soïssa e gerís de burèls exteriors dins mai de 40 païses.
Per son cinquanten aniversari en 1969, l'OIT recebèt lo Prèmi Nobel de la Patz.
En février 2002, l'OIT crée une Commission mondiale sur la dimension sociale de la mondialisation. Cet organe indépendant a pour but d'amener le débat à quitter le terrain de la confrontation pour celui du dialogue et de jeter ainsi les bases de l'action pour faire en sorte que la mondialisation profite à davantage de personnes.
Lo 10 de junh de 2008, l'OIT adoptèt a l'unanimitat sa novèla declaracion de fe[5], la « Declaracion sus la justícia sociala per una mondializacion equitable »[6].
Organizacion[modificar | modificar la font]
La Conferéncia Internacionala del Trabalh, que reünís un còp l'an los mandants de l'OIT (representants dels govèrns, representants dels trabalhadors e representants dels emplegaires), orienta los trabalhs de l'Organizacion. Adòpta tanben de novèlas nòrmas internacionalas del trabalh quitament lo programa e lo budgèt de l’Organizacion. Entre doas reünions de la Conferéncia, es lo Conselh d’administracion, compausat de 28 membres governamentals, de 14 membres emplegaires e de 14 membres trabalhadors, qu'orienta las activitats de l’OIT.
Nòrmas e Declaracion relativa als principis e dreches fondamentals al trabalh[modificar | modificar la font]
Existisson uèi 188 convencions e 199 recomandacions, qu'unas remontan a la creacion de l'OIT en 1919.
Lo Conselh d'administracion del BIT qualifiquèt coma fondamentalas uèit convencions que tractan de questions consideradas coma de principis e de dreches fondamentals al trabalh:
- libertat sindicala e reconeissença efectiva del drech de negociacion collectiva,
- eliminacion del trabalh forçat o obligatòri (levat lo « servici militar, [del] trabalh dels prisonièrs jos garda apropriada e cases de fòrça majora coma las guèrras, los encendis o los tèrratrems »[7]),
- aboliment efectiu del trabalh dels enfants,
- eliminacion de la discriminacion al subjècte d'emplec e de profession.
Aqueles principis foguèron tanben enonciats dins la Declaracion de l'OIT relativa als principis e dreches fondamentals al trabalh de 1998.
Las convencions[modificar | modificar la font]
Convencions fondamentalas[modificar | modificar la font]
Las uèit convencions fondamentalas son las seguentas :
- convencion (nº 87) sus la libertat sindicala e la proteccion del drech sindical (1948)
- convencion (nº 98) sul drech d’organizacion e de negociacion collectiva (1949)
- convencion (nº 29) sul trabalh forcat (1930)
- convencion (nº 105) sur l'aboliment del trabalh forçat (1957)
- convencion (nº 138) sus l'edat minimum (1973)
- convencion (nº 182) suls piègers formas de trabalh dels enfants (1999)
- convencion (nº 100) sus l'egalitat de pagament (1951)
- convencion (nº 111) concernissent la discriminacion (emplec e profession) (1958)
Convencions prioritàrias[modificar | modificar la font]
Lo Conselh d'administracion del BIT tanben qualifiquèt quatre autras convencions d'instruments prioritaris, encoratjant atal los Estats membres a los ratificar en rason de lor importància pel foncionament del sistèma de nòrmas internacionalas del trabalh. Las quatre convencions prioritàrias son:
- convencion (nº 81) sus l'inspeccion del trabalh (1947)
- convencion (nº 129) sus l'inspeccion del trabalh (agricultura) (1969)
- convencion (nº 144) sus las consultacions a tres relativas a las nòrmas internacionalas del trabalh (1976)
- convencion (nº 122) sus la politica de l’emplec (1964)
Directors generals[modificar | modificar la font]
- Albert Thomas : 1920-1932 França
- Harold Butler : 1932-1939 Reialme Unit
- John Winant : 1939-1941 Estats Units
- Edward Phelan : 1941-1948 Irlanda
- David Morse : 1948-1970 Estats Units
- Wilfred Jenks : 1970-1973 Reialme Unit
- Francis Blanchard : 1974-1989 França
- Michel Hansenne : 1989-1999 Belgica
- Juan Somavía : dempuèi 1999 Chile
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Definicion sus la pagina d'acuèlh del (fr)site oficial de l'OIT
- ↑ (fr) [1] Origines et histoire, ed:OIT
- ↑ Michel Cointepas, Arthur Fontaine, 1860-1931 : un réformateur, pacifiste et mécène au sommet de la Troisième République, Presses Universitaires de Rennes, 2008, p.255.
- ↑ Origines et histoire de l'OIT
- ↑ Segon los tèrmes de son secretari general en preambul aquela declaracion
- ↑ (fr) [url=http://www.ilo.org/global/What_we_do/Publications/Officialdocuments/lang--fr/docName--WCMS_099767/index.htm] Déclaration de l'OIT sur la justice sociale pour une mondialisation équitable,10 juin 2008, ed: OIT
- ↑ OIT.[2]
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- (fr) Site officiel de l'Organisation internationale du travail
- (fr) Constitution de l'Organisation internationale du travail
- (fr) Base de données LABORSTA sur les Statistiques du Travail
- (fr) Base de données ILOLEX sur les Normes Internationales du Travail
- (fr) Base de données NATLEX sur les législations nationales relatives au droit du travail et à la politique sociale
- (fr) Rapport final de la Commission mondiale sur la dimension sociale de la mondialisation
- Modèl:Mul Observatoire du BIT sur la crise de l'emploi
- (fr) Programme d'Action Spécial pour combattre le Travail Forcé (SAP-FL)


text:
Istme de Panamà
L’istme de Panamà es una faissa de tèrra estrecha que se tròba entre la mar Cariba e l'ocean Pacific, religant l'America del Sud e l'America del Nòrd. Se formèt fa 3 milions d'annadas pendent lo Pliocèn. Constituís l'essencial del territòri de la Republica de Panamà, e es copat en dos pel canal de Panamà. Coma fòrça d'istmes, es un luòc de granda importància estrategica. La Ciutat de Panamà foguèt fondada vèrs 1519.
Geologia[modificar | modificar la font]
L'istme comencèt de se formar fa 15 milions d'annadas per lo tust de la placa pacifica e de la placa cariba e l'aparicion d'un volcanisme de subduccion. L'istme se formèt en seguida tancat amb apòrt de sediment venant de l'America del Nòrd e de l'America del Sud fa 4,1 Ma pendent lo Pliocèn. Sa tancadura provoquèt un cambiament dins la circulacion dels oceans menant a la creacion del Corrent del Golf. Per qualques scientifics, la tancadura definitiva de l'istme de Panamà, en modificant las circulacions oceanicas, provoquèt un cambiament climatic responsable de las glaciacions del Quaternari. Pasmens, aquela ipotèsi demòra encara fòrça discutida.
Los nombroses cambiaments geologics qu'arribèron dins la region faguèron de l'istme de Panamà una mescla de geotipes marins, sedimentaris e magmatic que faguèron malaisida la bastison del canal de Panamà.
Biosfèra[modificar | modificar la font]
La biosfèra panamenca se compausa de fauna e de flòra venent tan d'America del Nòrd coma del Sud. Per exemple, i a mai de 500 espècias d'aucèls sus l'istme. Lo clima tropical encoratja tanben la proliferacion d'espècias coloradas : insèctes, sèrps, peisses e reptils. Devesit dins sa longor par una cadena de montanhas, lo clima de l'istme es generalament umid sus son costat Atlantic mas mòstra una neta division entre sason seca e sason de las pluèjas sul costat Pacific.


text:
Neurulacion
La neurulacion qu'ei ua etapa deu desvolopament embrionari qui segueish la gastrulacion. Òm hè ua distincion enter ua neurulacion primària e ua neurulacion segondària.
Durant la neurulacion primària un grop de cellulas de l'ectodèrma que constitueish ua placa neurau qui s'ingagina au dehens de l'embrion en tot quilhà's suus dus costats.
Quan aqueths dus bòrds be's juntan, que forman alavetz lo canèth neurau e qui caracteriza la neurulacion segondària. Aqueta etapa qu'ei caracteristica deus cordats e lo canèth neurau que balhará lo lor sistèma nerviós centrau.


text:
1756
Aquesta pagina concernís l'an 1756 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Anglatèrra[modificar | modificar la font]
Acomençament de la Guèrra de Sèt Ans en causa dei tensions recurrentas entre París e Londres a prepaus dau partiment coloniau d'America e d'Índia. Per neutralizar la poissança terrèstra, Anglatèrra signèt un tractat d'aliança ambé Prússia e encoratjèt Frederic II a una guèrra novèla còntra Àustria que França podiá pas abandonar. Aqueu plan capitèt ambé l'ataca prussiana còntra Saxònia qu'entraïnèt una guèrra generala. Pasmens, leis Anglés foguèron suspres per un desbarcament francés dins l'illa de Menòrca que sa basa navala estrategica foguèt perduda après una desfacha navala e un sètge (20 de mai - 29 de junh).
Àustria[modificar | modificar la font]
Acomençament de la Guèrra de Sèt Ans en causa dei tensions recurrentas entre Viena e Berlin dempuei la Guèrra de Succession d'Àustria (1740-1748) e la pèrda de Silèsia. D'efèct, après l'ataca suspresa dei Prussians còntra Saxònia entraïnèt una repòsta austriana qu'obtenguèt lo sostèn de França qu'èra menaçada per Anglatèrra, aliada de Prússia. La guèrra se generalizèt donc rapidament au continent europèu e ais empèris coloniaus francés e anglés. Pasmens, l'armada austriana foguèt batuda a la batalha de Lobositz (1èr d'octòbre) e deguèt laissar lo contraròtle de Saxònia a son adversari.
Corsega[modificar | modificar la font]
A la seguida d'un tractat entre la Republica de Gènoa e lo Reiaume de França, de tropas francesas desbarquèron dins l'illa per ocupar lei pòrts d'Aiacciu, de San Fiurenzu e de Calvi. Leis efectius èran pauc nombrós mai permetián d'empachar una presa de contraròtle anglesa. L'objectiu dei Genoés èra de gardar lo contraròtle de ponchs de sostèn per reconquistar l'illa. Pasmens, la resisténcia dei tropas dau generau Paoli empachèt tota temptativa de reconquista de part de l'armada genoesa e lei regions interioras demorèron independentas.
Prússia[modificar | modificar la font]
Acomençament de la Guèrra de Sèt Ans en causa dei tensions recurrentas entre Viena e Berlin dempuei la Guèrra de Succession d'Àustria (1740-1748) e l'annexion prussiana de Silèsia. En causa d'aquelei tensions, lo rèi Frederic II decidèt d'atacar per suspresa Saxònia qu'èra un estat ric mai militarament feble per i trobar lei ressorsas sufisentas a un conflicte còntra Àustria. Son ataca foguèt un succès mai entraïnèt una repòsta generala d'Àustria e leis alianças continentalas (França-Àustria-Russia còntra Anglatèrra-Prússia) entraïnèron la generalizacion rapida dau conflicte. Pasmens, lei premiereis atacas austrianas foguèron aisament arrestadas a la batalha de Lobositz (1èr d'octòbre).
Asia[modificar | modificar la font]
China[modificar | modificar la font]
Dins lo territòri dei Jungars — teoricament somés l'annada precedenta (→ 1755) — l'ancian aliat dei Chinés, lo prince Amursana se revoutèt. La causa de l'insureccion èra son maucontentament après lo reglament chinés de la crisi de succession de 1752 a la tèsta de son pòble. Foguèt sostengut per una partida importanta dei Jungars, çò que menaçava lei projèctes d'expansion vèrs l'oèst de l'emperaire Qianlong. Un còrs expedicionari foguèt donc mandat per restablir la dominacion chinesa (→ 1757). La guèrra prenguèt rapidament un aspèct implacable qu'anava entraïnar l'exterminacion de la quasi totalitat dei Jungars (→ 1758, 1759).
Arts[modificar | modificar la font]
Sciéncias e tecnicas[modificar | modificar la font]
Quimia[modificar | modificar la font]
Descubèrta de la premiera zeolita naturala per lo mineralogista suedés Axel Frederik Cronstedt (1722-1765). Li donèt lo nom d'estilbita e comprenguèt qu'aviá descubèrta una classa novèla de mineraus (→ 1840).
Economia[modificar | modificar la font]
Naissenças[modificar | modificar la font]
- 27 de genièr - Wolfgang Amadeus Mozart, compositor austrian (m. 1791)
Decèsses[modificar | modificar la font]
- 16 d'abril - Jacques Cassini, astronòm francés (n. 1677)


text:
Instrument de coire
Un Instrument de coire qu'ei un aerofòn on lo son b'ei produsit per la vibracion deus pòts dehens ua embocadura, independement qui l'instrument e sia efectivament hèit de coire o de tot aute materiau ; atau, lo saxofòn, a maugrat d'etsra hèit de coire qu'ei tanhent de la familha de la espiulas simplas mentre qui la trompa deus Aups, hèita de coire, que pertanh a la familha deus coire.
Tot canèr d'ua certa longor minumun qui perlonga aquesta embocadura que selecciona las vibracions d'ua certa seria de nòtas armonicas natraus (dit d'un aute biais, los sons de frequéncias multiplas de la frequéncia d'un son fondamentau).
Entà poder prodúser tots los sons d'ua gama cromatica que cau donc trobar un mejan de modificar la circulacion de l'aire dehens lo canèr de l'instrument. Qu'ei atau qu'òm pòt distiguir enter los coires :
- Los coires naturaus (com ac son las trompetas naturaus - la trompeta barròca e la trompeta de cavaleria - lo claron, la trompa deus Aups) qui son limitats a la produccion d'ua sola seria de nòtas armonicas naturaus.
- Los coires traucat o provesits de claus on lo son b'ei modificat en aubrir horats deus canèr entà deishar l'aire escapà's (qu'ei lo cas de la trompeta de claus, deu cornetto e de la sèrp). Lo problèma qu'ei que lo lor timbre qu'ei deformat e chic estiglant.
- Los coires eslissadís (com lo trombon on lo canèr b'ei alongat o abracat en tot eslissar ua deus son tròç).
- Los coires de pistons o de paletas (com la trompeta classica, lo cornet, lo bugle, lo còrn d'armonia, lo tuba, los saxhorns, l'elicon,lo sousafòn, lo trobon de pistons e la corneta iberica) on, en baishar o lhevar un o mantuns pistons o en har virar las paletas òm obliga l'aire de seguir un camin mei o mens long.
Lo coires que pòden tanben estar dividits en coires de canèr cilindric (com ac son los canèrs de las trompetas o deus trombons) o de canèr conic (com ac son los canèrs deu bugle, deu claron, deu cornet, deu tuba, deus saxhorn, de l'elicon, deu sosafòn). Los purmèrs an un son mei estiglant e lo segond mei doç.
Fin finau, òm pòt tanben destriar coire de canèr sancèr (qui pòden emitir lo son fondamentau de la loa seria armonica) e los coires de miei canèr (qui la loa nòta la mei grava qu'ei la segonda nòta mei grava de la loa seria armonica).


text:
Guèrra de la Cinquena Coalicion
La Guèrra de la Cinquena Coalicion se debanèt dau 10 d'abriu au 14 d'octòbre de 1809. Opausèt l'Empèri Francés e seis estats satellits a una coalicion gropada a l'entorn de l'Empèri Austrian. S'acabèt per una victòria francesa après la batalha saunosa de Wagram. La patz de Schonbrunn entraïnèt unei pèrdas territòrialas per Àustria que capitèt de negociar la signatura d'una aliança francoaustriana e d'un tractat d'amistat. Aquò permetèt de mantenir l'Empèri Austrian.
Ligams intèrns[modificar | modificar la font]
- Guèrra de la Premiera Coalicion.
- Guèrra de la Segonda Coalicion.
- Guèrra de la Tresena Coalicion.
- Guèrra de la Quatrena Coalicion.
- Guèrra de la Seisena Coalicion.
- Guèrra de la Setena Coalicion.


text:
Omeopatia
L’omeopatia (del grèc hómoios, « similar » e pathê, « patiment ») es una doctrina medicala desvolopada particularament per Samuel Hahnemann a partir de tres principis: l'utilizacion de dòsis infinitesimalas, l'observacion del malaut dins son unitat psicosomatica, e la lei de similitud. Simbolizada per l'adagi « similia similibus curantur », aquela lei se resumís dins l'ipotèsi que los simptòmas d'una malautiá pòdon èsser tractats, a dòsi infinitesimala, per una dròga vegetala, animala o minerala capabla de produire a dòsi fòrta los meteis simptòmas sus la persona sana. D'aprèp las concepcions omeopaticas, aquestes produches son tant mai actius que lor dilucion es fòrta, del fach de la « dinamizacion de la preparacion ».


text:
Oppidum
Un oppidum (del latin n. oppidum, pl. oppida: luòc elevat, fortificacion), es un ancian luòc de poblament fortificat sovent situat sus un puèg, que data de l'Edat del Fèrre europèu. Los oppida son generalament associat a la civilizacion celtica tardiva (Cultura de La Tène).
Definicion[modificar | modificar la font]
Oppidum es un tèrme latin que significava "poblament principal" dins las divisions administrativas de la Roma antica. Lo mot deriva del latin primairenc ob-pedum, "espaci claus", benlèu vengut del Protoindoeuropèu *pedóm-, "espaci ocupat" o "pesada".
Dins sos Commentarii de Bello Gallico, Juli Cesar nomenèt oppida los pus grands poblaments qu'encontrèt en Gàllia durant la Guèrra de las Gàllias entre 58 e 52 abans JC. Emai qu'expique pas clarament en foncion de quals critèris nomena un poblament oppidum, es de bon compréner que: èran de sites economics importants, ont las merças èran produchas, negociadas e escambiadas, ont de còps que i a los mercants romans s'installavan e ont las legions romanas se podián aprovisionar. Èran tanben de centres politics importants, lo sèti d'autoritats que prenián de decisions que concernavan un grand nombre de personas – per exemple la nomenacion de Vercingetorix al cap de la revòlta gallesa en 52 ab JC..[1]Modèl:Rp
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ (2011) Keltenstädte aus der Luft/AID Sonderheft Plus (en de). WBG. ISBN 978-3-8062-2242-5.


text:
Còdi INSEE
Lo còdi INSEE o còdi Insee, en França, es un còdi numeric o alfanumeric elaborat per l'Institut Nacional de l'Estatistica e dels Estudis Economics, servici public encargat de la produccion e de l'analisi de las diferentas donadas estatisticas concernent las collectivitats (e donadas geograficas), los individús, e las entrepresas.
Lo còdi oficial geografic es la nomenclatura de las divisions administrativas francesas, establit per l’INSEE.
Còde de las zonas d'estudi e d'amainatjament del territòri[modificar | modificar la font]
Las ZEAT an un còde d'una chifra tanben utilizat coma prefixe per las regions.
Còde de las regions[modificar | modificar la font]
Las regions an un còde de doas chifras, de 01 (Guadalopa) a 94 (Corsega). Las nòvas regions de 2016 prenon un còde dins la meteissa desena.


text:
Equus caballus
Caval
Caval grís (Equus caballus)
de raça Mangalarga marchador
Lo cavau (var. chaval, chavau, caval, cavath) ò chivau (var. chivau)[1], de nom scientific Equus caballus ò Equus ferus caballus, es un grand mamifèr ongulat erbivòr. Correire rapide e poderós, foguèt domesticat vèrs lei millenaris V ò IV av. JC e aguèt un ròtle important dins lo desvolopament dei civilizacions d'Euròpa e d'Asia. D'efèct, foguèt un deis animaus domestics fins a l'epòca de la mecanizacion e sa fòrça contunia d'èsser fòrça utilizada dins lei país en desvolopament.
Lei femèlas an lo nom d'èga ò de cavala (var. chavala), lei pichons son lei polins.
Somari
- 1 Taxonomia
- 2 Ecologia e reparticion
- 3 Descripcion
- 4 Mòde de vida e reproduccion
- 5 Santat
- 6 Istòria
- 7 Cultura
- 8 Economia e utilizacions
- 9 Liames intèrnes
- 10 Liames extèrnes
- 11 Bibliografia
- 12 Nòtas e referéncias
Taxonomia[modificar | modificar la font]
La classificacion taxonomica dau cavau es totjorn l'objècte de debats. D'efèct, se son apartenéncia a la familha deis Equidae e au genre Equus es clara, lo rèsta de son classament es discutit. Istoricament, es considerat coma una espècia que porta lo nom scientific d’Equus caballus. Pasmens, d'estudis recents an entraïnat l'emergéncia d'una teoria novèla que dona au cavau l'apelacion d’Equus ferus caballus e lo classa coma sosespècia d'una espècia, dicha Equus ferus, que gropa lei diferents cavaus recensats dins lo mond (cavau domestic, cavau de Przewalski[2] e tarpan[3]).
Ecologia e reparticion[modificar | modificar la font]
Lo cavau es una espècia adaptada ai plans erbós que se difusèt dins lo mond entier (franc dei regions polaras) ambé l'expansion de son utilizacion per l'èsser uman. En 2007, la populacion mondiala èra estimada a 58,7 milions d'individüs. La màger part es domesticada e lei cavaus fèrs forman rarament de populacions importantas en fòra deis espacis demograficament vueges d'Oceania e d'America. Certanei, especialament en Austràlia onte son l'objècte de programas de caça, son considerats coma invasius.
Descripcion[modificar | modificar la font]
Aspèct exterior[modificar | modificar la font]
Mamifèr de la familha deis Equidae, lo cavau es un ongulat que mesura de 50 cm a 2 m d'autor e que pesa de quauquei desenaus de quilogramas a mai d'una tona. Generalament, un cavau adult que son autor au galet es inferiora a 1,42-1,50 m (non ferrat) es dich pòni ò cavalet[4]. Pasmens, mai d'una excepcion existís coma lo Camarga (1,35-1,50 m au galet) qu'es considerat coma un cavau en despiech de sa talha pichona.
Se destria l'avantman, region situada a l'avans dau cavalier en sèla, la rèireman, a l'arrier dau cavalier, e la partida centrala. La morfologia generala varia segon leis aptituds de l'animau (traccion, bast, corsa... etc.). Lo pelatge cuerb tot lo còrs e pòu aver de colors ò de motius variats. Lei crins (peus de la criniera e de la coa) pòdon aver una color particulara ò, au contrari, èsser de la meteissa coloracion que lo mantèu. Lei diferentei partidas dau còrs dau cavau son designadas per una terminologia especifica qu'emprunta dei tèrmes ais anatomias umana (boca, camba, nas... etc.) e animala (galet... etc.).
Esquelèta e musculatura[modificar | modificar la font]
Lo cavau a 205 òsses e 469 muscles. Seis òsses son classats en tres categorias gropant leis òsses lòngs (umerús, peronè... etc.), corts (vertèbras... etc.) e plans (òsses dau bacin... etc.). L'esquelèta e la musculatura illustran una bòna adaptacion a la corsa e au desplaçament rapide. Tres adaptacions principalas son a l'origina d'aquela evolucion. Premier, cada pata a un det unic protegit per una bata que permet de redurre la superficia en contact ambé lo sòu, çò qu'accelera lo movement. Puei, leis òsses de l'extremitat de la pata (lo canon) son alongats per permetre de cambadas lòngas. Enfin, de muscles e de tendons poderós permèton lo mantèn deis òsses.
Lo còr pesa de 3 a 5 kg dins un cavau de 500 kg. Situat dins la partida anteriora dau pitre, sa frequéncia cardiaca au repaus es de 28 a 40 baticòrs per minuta. Permet de sostenir leis acceleracions de l'animau gràcias a d'aumentacions importantas dau nombre de baticòrs per minuta (fins a 220). 20 litres de sang permèton de l'alimentar.
La dentadura dau cavau es ben adaptada a un regime erbivòr. A dotze incisivas amb una forma biselada que son destinadas a copar l'èrba. Puei, lei caissaus son autas e an de crèstas que permèton de la trissar. Enfin, lei dents de l'uelh son absentas dins lei femèlas e pichonas dins lei mascles.
Sens e percepcion[modificar | modificar la font]
Lei sens e la percepcion dau cavau semblan relativament variats segon lei raças. Lo camp de vision es limitat vèrs l'enbàs mai lateralament fòrça estendut. Pasmens, son acuitat es mau coneguda e presenta probablament de diferéncias importantas entre lei raças. En particular, 75% dei cavaus de tira son miòpes. L'odorat e l'ausida son generalament ben desvolopats. Leis aurelhas son mobilas e permèton de captar precisament lei sons a l’entorn. Son capablas de percebre lei frequéncias de 6 Hz a 33 500 Hz. Lo tocar es subretot desvolopat sus la tèsta e sus l'esquina. Enfin, lo gost pòu destriar lei sabors sucradas, saladas, amaras e acidas.
Sistèma digestiu[modificar | modificar la font]
Lei cavaus son d'erbivòrs non romiants que manja generalament d'èrba, de pastura e de fen. Pòu tanben de còps manjar de cerealas (civada, gròs blat... etc.) ò d'aliments especiaus (granulats... etc.). A un sistèma digestiu dotat d'un estomac unic e d'un intestin fòrça lòng. Aqueu sistèma es capable de digerir lei fibras vegetalas gràcias a una fermentacion assegurada per de microorganismes. Aqueu procès a principalament luòc dins lo caecum, premiera partida dau budèu gròs, onte de bactèris pòdon descompausar la cellulòsa.
Lo sistèma digestiu es relativament delicat car es pas capable de regurgitar son manjar. De mai, l'equilibri bacterian de la flòra intestinala es fragil. En particular, pòu èsser trebolat per de cambiaments rapides d'alimentacion ò per la preséncia de mosiduras ò de toxinas. Lo desreglament de l'intestin dau cavau pòu entraïnar de malautiás digestivas coma de colicas que son una causa importanta de la mortalitat cavalina. Lo cavau preferís donc manjar de pichonei quantitats de norridura d'un biais regular mai aquò es pas totjorn compatible ambé lo ritme d'una jornada de trabalh umana.
Raças[modificar | modificar la font]
En rason de l'utilizacion anciana dau cavau dins de sectors d'activitat variats, plusors centenaus de raças cavalinas existisson. Presentan d'adaptacions a son environament (resisténcia ai temperaturas frejas ò caudas, equilibri estable... etc.) e d'aptituds particularas (velocitat, fòrça... etc.). Son gropadas au sen de tres categorias principalas que son lei cavaus de tira destinats a la traccion, lei cavaus de sèla destinats a èsser montats e lei pònis. De registres d'inscripcion deis animaus de raça existisson e definisson d'estandards e de critèris de conformitat.
Mòde de vida e reproduccion[modificar | modificar la font]
Comportament sociau e comunicacion[modificar | modificar la font]
Lo cavau es un animau gregari que forma de tropèus d'un desenau d'individüs que passan la màger part dau temps a manjar (15 a 16 h per jorn). Un tropèu tipic es compausat d'un garanhon protector, de tres a quatre cavalas e de sei polins. Aquelei darriers demoran ambé lo tropèu fins a un temps de dos ò tres ans. Aquò entraïna la formacion de tropèus de cavaus joves que gropan generalament entre 2 e 15 animaus. Puei, lei garanhons forman lo sieu tropèu. I a de còps de combats entre mascles per la dominacion d'un tropèu.
Au sen d'un tropèu, una ierarquia existís sovent de tipe piramidau (l'individü A domina l'individü B, que domina l'individü C... etc.). Pus rarament, una ierarquia triangulara pòu se formar (l'individü A domina l'individü B, que domina l'individü C, que domina l'individü A). De manòbras d'intimidacion mantènon aquela ierarquia. Pasmens, en fòra dei liames ierarquics, de relacions privilegiadas se forman entre certanei cavaus d'un grop (fretaments, gratatges e teletas mutualas). Aqueu comportament s'observa tanben per lei cavaus domestics que desvolopan d'afinitats ambé certanei companhons de prat ò d'estable.
La comunicacion entre lei cavaus es principalament assegurada amb un lengatge corporau (gestuala generala, movements deis aurelhas, actituds de la tèsta... etc.). Per exemple, d'aurelhas cochadas en arrier indican la colèra mentre que d'aurelhas en avans significan l'atencion. L'endilhar, lo crit dau cavau, es utilizat per exprimir d'emocions fòrtas ò quand lei cavaus pòdon pas se veire (principalament per sonar un individü). Lo cavau a egalament un organe sensible ai feromònas que li permet de detectar leis autrei mascles, lei femèlas en calor ò de memorizar d'odors.
Sòm[modificar | modificar la font]
Lo sòm ocupa una pichona partida de la jornada d'un cavau (entre 3 e 5 h) coma per la màger part deis erbivòrs. Au contrari d'un crèire frequent, lo cavau dormís pas de drech franc de fasas de sòm leugier. Durant lei periòdes de sòm prefond e de sòm paradoxau, es obligat de se cochar.
Reproduccion[modificar | modificar la font]
La maduretat sexuala se situa entre 12 e 18 mes per lei mascles e vèrs 24 mes per lei femèlas. Lei calors se debanan entre febrier e l'autona. La durada mejana de la gestacion es d'onze mes (330 jorns) e la jacina a generalament luòc a la prima. Lei naissenças son unicas franc d'excepcions fòrça raras. Un cavau es considerat coma adult a partir de quatre ans mai sa creissença dura fins a uech ans.
En captivitat, la reproduccion es sovent dirigida per de norriguiers qu'utilizan de tecnicas de seleccion e d'inseminacion artificiala per obtenir la descendéncia desirada. De mai, pòdon tanben entraïnar de calors precòças gràcias a de modificacions de l'intensitat de l'esclairatge deis estables.
Lei mascles domestics son sovent esterilizats, generalament vèrs lo temps de dos ans, per redurre son agressivitat e favorizar la vida de grop. Lo contraròtle dei garanhons en preséncia de cavalas en calor es tanben relativament malaisat. Dichs crestats ò ongrats, lei cavaus esterilizats son mens musclats que lei garanhons mai an generalament mai de prestança.
D'ibridacions ambé d'autreis espècias dau genre Equus son possiblas. Lo produch d'un cavau e d'una sauma es dich bardòt, aqueu d'una cavala e d'un ase es dich muòu e aqueu d'una cavala e d'un zèbre es dich « zebrula ». Aqueleis ibrids son esterils franc de quauquei cas rarissimes. Lo muòu aguèt un ròtle economic e militar important e foguèt fòrça utilizat per lo transpòrt dei marchandisas ò deis equipaments militars (lei tropas aupencas italianas l'utilizèron fins a 1993).
Santat[modificar | modificar la font]
La durada de vida mejana d'un cavau se situa entre 25 e 30 ans. Pasmens, coma leis autreis organismes vivents, un cavau pòu èsser tocat per divèrsei malautiás ò parasitas. Lei condicions de vida en captivitat son de còps un factor d'agravament.
Entre lei malautiás importantas, se pòu citar lo tetanòs, la gripa equina, la ràbia, la vòrma, l'anemia infecciosa deis equides, de problemas respiratòris e de problemas cardiacs. En fòra d'aqueleis afeccions, una malautiá problematica es la pododermatiti aseptica difusa que se caracteriza per de dolors dei pès. Es sovent entraïnada per un trabalh tròp important e per una alimentacion marrida. La mioglobinuria (ò « còp de sang ») es una autra malautiá liada a la captivitat car es sovent causada per una mesa au trabalh dins de condicions marridas. Lei trèbols dau sistèma digestiu, especialament lei colicas, son de fònts de problemas en causa de la fragilitat deis intestins e necessitan sovent un contraròtle estricte de l'alimentacion per lei prevenir. Enfin, la vida dins leis estables essent regularament en oposicion ambé lei besonhs de libertat de l'animau, de trèbols psicologics dichs « vicis d'estables ».
Lei parasitas dau cavau son nombrós, especialament aquelei dau sistèma digestiu que son ingerits ambé la norridura. La ronha e lei micòsis son tanben de problemas frequents. Lei langastas pòdon transmetre la piroplasmòsi e lei parasites dau genre Borrelia pòdon causar la malautiá de Lyme. Enfin, lei cavaus crenhon particularament lei tavans.
Istòria[modificar | modificar la font]
Originas[modificar | modificar la font]
L'evolucion de la familha deis Equidae, probablament apareguda i a 54 milions d'annadas, es mau coneguda e sembla complèxa. Lo genre Equus (que gropa lei cavaus, lei zèbres e leis ases) seriá aparegut i a cinc milions d'annadas. Lo rèire dau cavau domestic apareguèt probablament sus lo continent american avans de se difusar en Asia e en Euròpa. I a 30 000 ans, acomencèt d'èsser l'objècte de representacions rupèstras en Occitània e en Espanha (Las Caus, Chauvet, Altamira... etc.). En revènge, dispareguèt d'America durant l'extincion de l'Olocèn (vèrs 15 000-10 000 av. JC).
D'estudis genetics an mostrat l'existéncia probabla de plusors menas diferentas de cavaus fèrs que devián retraire au tarpan e au cavau de Przewalski. Aqueleis espècias èran probablament forestieras. La transicion entre un mòde de vida adaptat ai seuvas e un mòde de vida adaptat ai pradariás e a l'estèpa es desconegut.
Domesticacion[modificar | modificar la font]
La data de la domesticacion dau cavau es pas coneguda precisament. Es generalament situada entre 4 500 e 3 500 av. JC. Aguèt luòc dins l'estèpa d'Asia Centrala. Foguèt probablament l'òbra de la cultura de Botaï que s'estendiguèt dins lo nòrd dau Cazacstan actuau dins lo corrent dau millenari IV av. JC. D'efèct, lei cavaments an descubèrt d'òsses de cavaus fòrça similars ais esquelètas dei cavaus modèrnes, de traças de lach de cavala dins de terralhas e de dents de cavaus ambé de traças de gauvidura causadas per de mòrs. L'usatge dau cavau foguèt tanben precòç dins la region de la Mar Negra ont apareguèt benlèu d'un biais independent.
Antiquitat[modificar | modificar la font]
A partir de l'estèpa eurasiatica, l'utilizacion dau cavau se difusèt dins lei regions vesinas coma l'Orient Mejan e lo continent europèu. En Euròpa e en Asia, foguèt adoptat per lei Grècs, lei Romans, lei Bizantins e lei Pèrses per lo combat, lei comunicacions, lei trabalhs agricòlas, lo transpòrt e lei lesers (corsa de carris, pòlo). D'autrei pòbles l'utilizèron per una partida d'aquelei pretzfachs coma leis Egipcians que l'adoptèron per lei trabalhs civius e per tirar de carris de combat. En Magrèb, lei Numides inventèron de tacticas de secutament militar basadas sus la cavalariá que fondèron sa reputacion de combatents.
En Asia, lei Chinés l'utilizèron subretot per tirar sei carris. Pasmens, inventèron plusors otís permetent de melhorar son usatge agricòla coma lo colar d'espatla. Puei, adoptèt tanben lo jòc de pòlo e l'estriu que foguèt concebut siá per lei Chinés siá per lei pòbles nomadas de l'estèpa. Lei pòbles nomadas foguèron probablament a l'origina dei principaleis innovacions militaras pertocant la cavalariá. En particular, imaginèron lo concèpte d'arquiers de cavalariá que foguèt a l'origina de sei succès còntra lei pòbles sedentaris fins a l'invencion deis armas de fuòc.
Edat Mejana[modificar | modificar la font]
Durant l'Edat Mejana, de tipes especifics d'animaus foguèron desvolopats en foncion de seis usatges. Ansin, en Euròpa, apareguèron lei premierei raças de destrièrs (cavau poderós destinats a la guèrra), de corsièrs (cavaus rapides egalament destinats au combat), de palafrés (cavau de prestigi e de parada) e de cavaus de bast. En parallèl, leis Europèus adoptèron l'estriu e melhorèron lei sèlas, lei colars d'espatla e lei fèrres. En 732, la Glèisa assaièt sensa succès d'enebir la consumacion de carn de cavau.
En Orient Mejan, leis Arabis desvolopèron de raças rapidas e ben adaptadas au combat. Leis Europèus e lei Bizantins adoptèron rapidament lei cavaus arabis per melhorar lei cavaus pesants generalament utilizats per lei Crosats. Enfin, en Asia, lei cavaus leugiers e rustics contunièron de dominar lei prats batalhiers e aguèron un ròtle primordiau dins lei victòrias dei nomadas, especialament aquelei dei Mongòls.
Renaissença e Temps Modèrnes[modificar | modificar la font]
L'invencion de la pouvera negra e lo desvolopament deis armas de fuòc entraïnèron lo declin de la cavalariá pesanta en Euròpa. La manobrabilitat venguèt alora un aspèct preponderant de la seleccion dei cavaus militars. Per aquò, lei premiereis academias d'equitacion foguèron dubèrtas a partir dau sègle XVI. De remontas foguèron tanben construchas per melhorar la seleccion e lo melhorament dei raças. Durant aqueu periòde, leis Europèus foguèron tanben a l'origina de la reïntroduccion dau cavau en America ambé leis individüs introduchs per lei conquistadors. Aquò foguèt a l'origina de populacions de cavaus fèrs dau continent. Leis Amerindians adoptèron rapidament l'usatge dei cavaus que prenguèron una plaça importanta au sen de sa societat.
Periòde contemporanèu[modificar | modificar la font]
Fins au començament dau sègle XX, lei cavaus contunièron de tenir un ròtle important au sen dei diferentei societats umanas. En particular, aguèron un ròtle important dins lei guèrras napoleonencas. Aquelei conflictes favorizèron la difusion dei pursangs arabis en Euròpa e foguèron a l'origina d'importants programas de crosaments destinats a melhorar lei raças militaras. En parallèl, d'autrei programas foguèron creats per melhorar leis autrei tipes de cavaus coma lei cavaus de tira.
La Revolucion industriala e la mecanizacion progressiva dei transpòrts e de l'agricultura entraïnèron lo declin deis usatges militars e economics dau cavau. Per exemple, la cavalariá militara passèt pauc a pauc dei cavaus de guèrra ai blindats e l'agricultura dei cavaus de tira ai tractors. Ansin, leis usatges tradicionaus dau cavau a quasiment disparegut dins lei país desvolopats e son venguts mens importants dins lei país en cors de desvolopament. En revènge, aqueu periòde veguèt lo desvolopament de l'equitacion de leser qu'es venguda la premiera fònt d'utilizacion de cavaus dins lo mond occidentau.
Cultura[modificar | modificar la font]
Arts[modificar | modificar la font]
Lo cavau es fòrça representat dins leis arts en causa de son ròtle primordiau au sen dei societats umanas. Pasmens, foguèt lòngtemps unicament considerat coma lo companhon deis eròis. Ansin, dins l'escultura, es un subjècte qu'apareis dempuei l'Antiquitat dins leis estatuas equestras que son una representacion agiografica d'un cap d'Estat ò d'un cap militar. La pintura, sovent utilizada a temps passat per glorificar lei proesas militaras, representa sovent de cavaus. Lo ròtle dau cavau foguèt identica en literatura ò en poesia ont es lo companhon fidèu deis eròis coma Rocinante dins lo roman Don Quichòte.
Aquò cambièt a partir dau sègle XVIII que veguèt lo cavau agantar l'estatut de personatge principau. Ansin, de pintors coma Théodore Géricault (1791-1824) ò George Stubbs (1724-1806) l'adoptèron coma fònt d'inspiracion e realizèron de tablèus unicament centrats sus lo cavau. Au sègle XIX, Anna Sewell (1820-1878) escriguèt lo premier roman animalier onte la naraccion èra assegurada per un cavau. Enfin, au sègle seguent, lo cinèma donèt tanben de ròtles importants a de cavaus coma dins lo film Crin-Blanc que conta leis aventuras d'un cavau de Camarga. Una autra evolucion regarda lei cavaus utilizats coma personatge segondari. Totjorn companhon fidèu de l'eròi dau racònte, veguèron son ròtle venir pus important e foguèron dotats de personalitats vertadieras coma Jolly Jumper dins la benda dessenhada Lucky Luke.
Crèires[modificar | modificar la font]
Lo cavau es fòrça present dins lei mites, lei legendas e lei religions. Ansin, dins lei religions paganas europèas, plusors cavaus tènon lo ròtle de creaturas divinas ò magicas. En Grècia, existiá per exemple de cavaus ailats (Pegàs) e un pòble mieg òme mieg cavau que portava lo nom de centaures. Dins lei regions cèltas, Epona èra una divessa importanta associada au cavau e a l'aristocracia militara.
La difusion dau crestianisme demeniguèt lo ròtle religiós dau cavau. Pasmens, mai d'un mite de la Bíblia garda de referéncias liadas au cavau. En particular, es lo cas dei Quatre Cavaliers de l'Apocalipsi. Divèrsei sants, coma Sant Jòrgi, son tanben representats a cavau. L'islam contunièt de reservar de ròtles de remarca ai cavaus coma, per exemple, dins l'episòdi dau viatge nuechenc de Maomet a Jerusalèm.
En Asia, lo cavau blanc venguèt un deis avatars de Vishnu. Foguèt pereu liat a Indra, divinitat de la guèrra. En China, regularament victima deis invasions dei cavaliers nomadas de l'estèpa, lo cavau èra un simbòl relativament negatiu que representava lei pòbles de l'estèpa e lei « Barbares ».
Cavaus famós[modificar | modificar la font]
Mai d'un cavau es vengut famós dins lo corrent de l'Istòria siá gràcias a la notorietat de son proprietari siá gràcias a sei succès dins lei corsas equestras. Lo nom dei monturas d'Alexandre lo Grand (Bucèfal), dau Cid (Babieca) ò de Napoleon Ièr (Lo Visir) son ansin coneguts. Certanei foguèron l'objècte de romans coma Serko, un pòni rus que participèt a l'exploracion de Siberia. Durant la Segonda Guèrra Mondiala, Iris XVI, cavau dau futur manescau Leclerc foguèt fusilhat per « acte de resisténcia » per aver tuat un oficier alemand.
Pasmens, ambé lo desvolopament important de l'equitacion esportiva, lei cavaus vènon d'ara endavant subretot famós per sei victòrias. Per exemple, foguèt lo cas dau cavau de saut d'obstacles Jappeloup de Luze que foguèt convidat en 1988 au jornau televisat. Plusors films ò documentaris li foguèron tanben consacrats. Lo mond de l'espectacle a tanben d'estars equestras coma lo cavau portugués Templado que venguèt famós gràcias a son bòn biais.
Economia e utilizacions[modificar | modificar la font]
Economia[modificar | modificar la font]
Dempuei sa domesticacion, lo cavau a una gròssa importància dins leis activitats umanas e, en despiech dau desvolopament de la mecanizacion, contunia de tenir un ròtle economic major compres dins lei país desvolopats. En 2006, aparaquí 100 milions de cavaus, d'ases e de mulets èran utilizats dins lo mond per lei trabalhs agricòlas e lo transpòrt. De mai, en 2005, dins leis Estats Units d'America, leis activitats liadas dirèctament au cavau representavan 39 miliards de dolars (0,3% dau PIB annuau). En França, en 2012, lo sector representava 72 000 emplechs dirècts e 12,3 miliards d'èuros (0,6% dau PIB).
D'efèct, lo cavau es a l'origina de plusors sectors economics liats au trabalh produch per lei cavaus, a l'equitacion de leser, ai suenhs veterinaris ò au norrigatge. De mai, divèrsei domenis novèus faguèron son aparicion a la fin dau sègle XX ò au començament dau sègle XXI coma l'aromaterapia equina. Enfin, la produccion de norridura per cavaus ò la consumacion de sa carn es a l'origina d'un important sector agroalimentari.
Utilizacions[modificar | modificar la font]
Trabalh e transpòrt[modificar | modificar la font]
L'utilizacion dau cavau per lo transpòrt e per la traccion agricòla es fòrça anciana e data de l'Antiquitat Auta. Maugrat l'aparicion de veïculs mecanizats, es totjorn fòrça utilizat dins aquelei ròtles dins lei país en cors de desvolopament onte lo còst dei maquinas empacha sa cròmpa. Dins lei país desvolopats, l'utilizacion dau cavau dins aquelei sectors conoís una pichona renaissença per de rasons toristicas (visita de vilas ancianas... etc.) ò environamentalas. Per exemple, la viticultura acomença tornarmai d'utilizar la traccion cavalina per lo lauratge. La silvicultura utiliza tanben regularament de cavaus per transportar lei troncs d'aubre dins lei seuvas car lei veïculs pòdon pas totjorn i intrar.
Utilizacions militaras[modificar | modificar la font]
Ambé lo transpòrt e lei trabalhs agricòlas, la guèrra foguèt l'autre domeni important de l'utilizacion dau cavau de l'Antiquitat a la Segonda Guèrra Mondiala. La cavalariá èra alora generalament utilizada per la reconóissença, per lo transpòrt, per secutar lei fòrças advèrsas e per rompre sa formacion. Lei nomadas eurasiatics dispausavan d'unitats d'arquiers de cavalariá que permetián d'assegurar d'atacas a distància e de quitar rapidament un prat batalhier gràcias a sa mobilitat. Se desvolopèt tanben l'infantariá montada qu'utilizava de cavaus per se desplaçar rapidament entre lei batalhas. En 1939, lei Polonés utilizèron aqueu modèl per formar de bregadas autonòmas, equipadas de canons anticarris e de pèças d'artilhariá, que causèron de dificultats importantas ais Alemands[5]. D'autra part, totei leis armadas de la Segonda Guèrra Mondiala (franc de l'armada estatsunidenca) utilizèron lo cavau coma mejan de transpòrt fins a 1945 (2,75 milions per la Wehmarcht, 3,5 milions per son omològa sovietica).
Uei, la generalizacion dei veïculs militars, compres au sen deis unitats de cavalariá, a limitat l'usatge militar dei cavaus mai a pas entraïnat sa disparicion totala. D'efèct, a respèct dei veïculs, lo cavau necessita una logistica relativament leugiera e es capable de se desplaçar dins un nombre pus important d'environaments. Ansin, de cavaus, ò de mulets, son totjorn utilizats dins lei regions montanhosas principalament per lo transpòrt d'equipament (Àustria, Soïssa). Pasmens, pòu tanben servir au sen d'unitats frontalieras per de missions de susvelhança (Sodan) ò dirèctament sus lo prat batalhier per atacar rapidament una posicion enemiga (Afganistan en 2001). D'unitas montadas son tanben mantengudas per mai d'una fòrça armada per de rasons de prestigi ò per de missions de mantèn de l'òrdre public.
Produccion alimentària[modificar | modificar la font]
La carn de cavau es una carn roja qu'es regularament consumada dins mai d'un país, principalament en America dau Sud, en China en Asia Centrala e en Euròpa. En revènge, es considerada coma tabó dins leis Illas Britanicas e ais Estats Units d'America. En 2005, la produccion mondiala agantava 720 000 tonas. La carn de cavau es caracterizat per un taus important de proteïnas (20 g per 100 g de carn) e d'acids gras insaturats, un taus feble de lipids (3 a 4%) e de concentracions relativament autas de vitaminas B3, B6 e B12. A generalament un gost leugierament sucrat en causa de la preséncia de glucides.
Lo lach de cavala es fòrça consumat dins lei país de l'èx-URSS, en Asia Centrala e dins lei país germanics. Ocupa una plaça importanta dins la gastronomia e la cultura mongòla. A una composicion relativament similara au lach uman.
Espòrt e leser[modificar | modificar la font]
Leis espòrts equestres apareguèron tre l'Antiquitat dins mai d'un país. En Euròpa, se pòu en particular citar lei corsas de carris de la Grècia antica. Adoptadas per l'Empèri Roman, se mantenguèron a Constantinòple fins au pilhatge de la vila per lei Crosats en 1204.
Uei, una gròssa varietat d'espòrts equestres existís e tres disciplinas fan partida dau programa dei Jòcs Olimpics (concors de saut d'obstacles, dreiçatge e concors complèt d'equitacion). Certanei corsas son l'enjòc d'escomessas que son un leser e un sector economic important. Lo cavau es tanben utilizat per d'activitats de leser coma l'escorreguda equestra. Enfin, d'espectacles equestres existisson.
Liames intèrnes[modificar | modificar la font]
- Espècias pròchas :
Liames extèrnes[modificar | modificar la font]
Bibliografia[modificar | modificar la font]
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Es fòrça frequenta dins las varietats occitanas una forma palatalizada pro anciana en chi- d'origina francoprovençala (segon la gramatica de Juli Ronjat): chival (var. chivau, shivau). Cèrts lingüistas pensan que la cal defugir, d'autres pensan que la cal admetre.
- ↑ Lo cavau de Przewalski es menaçat de disparicion. En 1969, dispareguèt a l'estat naturau e la subrevida de l'espècia foguèt assegurada per leis individüs captius dei zoos. Dempuei leis annadas 1990, de programmas assaian de lo reintrodurre dins la natura en Mongolia (330 cavaus en libertat en 2007) e dins de regions similaras a l'estèpa eurasiatica, compres lo Causse Mejan en Occitània.
- ↑ Lo tarpan dispareguèt a la fin dau sègle XIX ò au començament dau sègle XX.
- ↑ Lo limit despend de l'organizacion cavalina. La Federacion equestra internacionala la fixa a 1,48 m (1,49 m ambé lei fèrres).
- ↑ Contrariament a la legenda, lei Polonés utilizèron pas sa cavalariá per cargar de carris alemands. Aqueu mite es eissit d'una batalha que se debanèt lo 1èr de setembre de 1939 a Krojanty. Una bregada polonesa, qu'aviá atacat victoriosament una unitat d'infantariá alemanda, foguèt suspresa a descubèrt per l'arribada de renfòrç blindats e decimada. La propaganda nazi utilizèt l'incident per illustrar « l'inferioritat » de la « raça polonesa » e justificar l'annexion de son territòri per la « raça superiora » alemanda.


text:
Aciu daurisqui ua sèrie d’articles relacionadi damb es païsatges dera Val d’Aran. Era funcion principau –non ei promòir eth torisme de montanha– ei conscienciar as lectors dera importància e eth valor der entorn qu’amague era Val. Er estudi includís des de vistes irrepetibles peth sòn conjunt naturau coma ignorades pera sua sobreurbanizacion o anècdotiques peth sòn devolopament sociau.
Ena cafeteria d’Orri –entre Baqueira e Beret– se respire un ambient diferent ara rèsta dera Val. Ua bastissa damb ua terrassa plia de gent sostenent ua copa de champanha e dançant ath ritme d’un deejay que barreje chill out, soulful e deep –musica tranquilla–. I a figures coneishudes, sustot dera premsa ròsa, e persones que pera sua forma vestir semblen auèr un naut nivèu adquisitiu; ua radiografia de çò en que s’a convertit enes darrers ans era estacion d’esquí. Ua destinacion inondada d’òmes de negòci acompanhadi des sues hemnes entà èsser a vèir. Alavetz, eth Naut Aran s’a transformat en un lòc tà estar o tà víuer experiéncies? Depen des istòries que se conden ath tornar a casa.
En miei d’aguesta escenificacion sociau, ei dificil trapar un cornèr despoderat der ambient. Luènh d’agarrar imatges de famosi que revistes deth còr arregaïrien, eth païsatge de dejós se distinguís des dera madeisha cafeteria.


text:
Categoria:Comuna d'Espanha
Aquesta categoria deu comportar pas dirèctament cap de comuna. Las comunas se devon classar dins la soscategoria correspondenta a lor província.
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
La categoria vesina Categoria:Vila d'Espanha.
Soscategorias
Aquesta categoria dispausa de 16 soscategorias, sus un total de 16.
A
- Comuna d'Aragon (3 C)
C
- Comuna de Castelha e Leon (9 C)
- Comuna de Catalonha (5 C, 1 P)
- Comuna d'Andalosia (8 C)
- ► Comuna d'Astúrias (78 P)
- Comuna d'Extremadura (2 C)
- ► Comuna de Cantàbria (102 P)
- Comuna de Castelha-La Mancha (5 C)
- Comuna de Galícia (4 C)
- Comuna de la comunautat autonòma de Madrid (1 C, 179 P)
- ► Comuna de las Illas Balearas (67 P)
- Comuna de las Illas Canàrias (2 C)
- Comuna del País Valencian (3 C)
M
N
- ► Comuna de Navarra (272 P)
R
- ► Comuna de la Rioja (175 P)


text:
Linoleum
Lo linoleum (nom creat a partir de lin e del latin oleum, "òli") es un material que s'emplegar per fabricar de vestiments de sòl. Son inventor, l'anglés Frederick Walton lo descobriguèt en 1855 e lo melhorèt dapasset fins que patentèt la formula de son invencion en 1860. Sa fabricacion se fa a partir d'òli de lin solidificat, barrejat a de farina de fusta o de pols de siure, plaçat sus un supòrt de tela. Abitualament s'apondon qualques pigments a aquela barreja per li donar de colors divèrsas.


text:
Puègcèlsi
Puègcèlsi[1][2] (Puycelsi en francés) es una comuna lengadociana situada dins lo departament de Tarn e la region de Lengadòc Rosselhon Miègjorn Pirenèus.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Lo vilatge es quilhat sus un puèg rocassut que domina de 150 m la val de Vera, prèp de la selva de Gresinha.
Istòria[modificar | modificar la font]
Lo nom ven del celtic « Celto Dun », Fortalesa de fusta[ref. necessària]; que los romans transformèron en « Podium Celsium », terren plan naut.
La vila foguèt fondada al sègle X pels monges benedictins de l'abadiá d'Orlhac, prèp d'un ancian site preïstoric.
Luòc cobejat, sofriguèt de sètges, coma aquel de Simon IV de Montfòrt pendent la Crosada dels Albigeses (1211-1213). Lo castèl foguèt desmontat seguent lo Tractat de Meaux-París lo 12 d'abril de 1229.
Tanben foguèt assetjada per la Crosada dels pastorèls en 1320 e los Angleses en 1386 (Guèrra de Cent Ans). Jamai foguèt presa per fòrça.
Lo vilatge èra prospèr fins a 1830 amb prèp de 2000 abitants e gaireben abandonat dins los ans 1950. Foguèt restaurat per de residéncias segondàrias.
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
- Barris del sègle XIV. La pòrta de l'Eiriç amb un doble sistèma de defensa prèp la torre de la preson. Lo tot tresplomba las liças.
- Capèla de Sant Ròc 1703
- Castèl dels capitans governadors, sègle XV
- Capèla de Sant Jaume dicha « dels templièrs »
- Ostals dels sègles XV e XVI que l'ostal de vila
- Glèisa de Sant Cornelha dels sègles XIV e XV amb mòbles classats.
- Al pè del vilatge, vergièr conservatòri regional creat per contribuir a salvar d'espècias d'arbres fruitièrs tradicionalas e menaçadas.
- Sabonariá a la capèla de Sant Ròc: sabon natural e BIO
Personas ligadas a la comuna[modificar | modificar la font]
- Reno e Mélaka, dessenhaires e escrivans de bendas dessenhadas [3]
- Anne Duguël (Gudule), escrivana.
- Olivier Ka, escrivan e escenarista de bendas dessenhadas.
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Patrici Pojada, Repertòri toponimic de las comunas de la region Miègjorn-Pirenèus, Nouvelles Éditions Loubatières, 2009, ISBN 978-2-86266-573-3
- ↑ Sit Toponimia occitana
- ↑ LES REPENTIS - Melakarnets
- fonts
- Senhal explicatiu sus la plaça del vilatge
- site de la vila


text:
Arribe era demorada net. Dempús de molti dies escotant era canson, Madrid e Barça se enfronten en un düèl que comence a cansar. Que se trivote, Villa o Alexis ena dauantèra, defensa de tres, de quate o de cinquanta, eca. Tot alimentat per ua premsa cada còp mès jauna e semblanta as programes deth còr. A mes, era hegemonia des dues equipes en panorama internacionau a engreishat un conflicte basat en discussions de saumets.
Es mieis de Madrid hènt, per exemple, un reportatge sus es victòries des blancs, es arròdes de premsa de Guardiola o es numeròs e estadistiques dera equipa catalana. Rapidaments es diaris esportius e televisions de Barcelona aluguen es alarmes e contraataquen. Ara longa, se bastís ua torciròla qu’arribe a transformar-se un sense sentit d’allusions sus petits detalhs, insignificants a còp de uelh e magnificats per un collectiu mès mau vist cada dia que passe.
Dempús de trabalhar coma redactor d’esports en Diari de Tarragona, consideri que se pot hèr periodisme esportiu de qualitat sense quèir enes arratères des sensacionalistes. Actuauments, diaris d’informacion generau coma La Vanguardia, Ara, El País o El Periódico aufrissen milhors e rigorosi contenguts sus esports que non pas es que s’ocupen d’eri exclusivaments.
A tot açò, ja ei ora de qu’era pilòta comence a rodar.


text:
Seol
Seol (en corean hangeul: 서울, amb la transcripcion actuala: Seoul, en transcripcion anciana: Sŏul) es la capitala de Corèa dau Sud. A 10 297 004 estatjants (2005) e son aglomeracion a 22 770 000 estatjants.
La ciutat es situada aperaquí 50 km au sud de la termiera de la Corèa dau Nòrd, tanben coneguda coma Zona Desmilitarizada Coreana. Seol es una vila vielha, que foguèt la capitala istorica de la dinastia Baekje (18 abC – 660 apC) e de la dinastia Joseon (1392-1910). La ciutat venguèt la capitala de Corèa en 1394, dos ans après l'instauracion de la dinastia Joseon [1]. Designada per l'estatut de ciutat especiala, Seol es administrada directament per lo govèrn nacionau.
Sèti de las pus grandas entrepresas coreanas (las chaebol), coma Samsung, LG e Hyundai, Seol es considerada coma una vila globala. Son nivèl de vida fòrça enauçat e son PIB - lo quatren del mond per una aira urbana après Tòquio, Nòva York e Los Angeles - ne fan un dels principals centres economics del mond. Lo quartièr de Gangnam e la Digital Media City concentran d'entrepresas de novèlas technologias. La vila compta nombroses bastiments d'arquitectura futurista, coma lo Dongdaemun Design Plaza e la futura Lotte Super Tower 123, que deu aténher 555 mètres de naut en 2016 e despassarà la N Seoul Tower.
Importanta destinacion toristica, Seol compta tres monuments classats al patrimòni mondial de l'UNESCO : lo palais de Changdeokgung, lo santuari de Jongmyo e mai d'una tombas reialas de la dinastia Joseon. En rason de sa fòrta densitat de populacion, mai de tres milions de veïculs i son comptabilizats, çò qu'entraina d'encombraments quotidians.


text:
Partit Socialista Obrièr Espanhòl
Lo Partit Socialista Obrièr Espanhòl (Partido Socialista Obrero Español) o PSOE es un partit politic espanhòl de esquèrra sociala democrata membre del Partit socialista europèu e de l'Internacionala socialista.
Al poder d'octobre de 1982 fins a març de 1996, es a dire pendent mai de tretze ans, lo PSOE tornèt governar Espanha de març de 2004 a decembre de 2011. Per las eleccions legislativas espanhòlas de 2008, lo partit ganhèt mai grand nombre de vòtes jamai obtengut amb 11 288 698 vòtes alara que patiguèt de sa mai granda desbandada electorala dempuèi la transicion democratica espanhòla pendent las eleccions generalas de 2011.
Lo secretari general actual, José Luis Rodríguez Zapatero, que foguèt President del Govèrn d'Espanha de 2004 a 2011.
Lo PSOE govèrna actuelament las comunautata autonòmas d'Andalosia e de la Comunautat Autonòma Basca e participa al govèrn de las Canàrias e de la Comunautat Forala de Navarra. Dirigís tanben de vilas coma Vigo, Soria Saragossa.
A prèp de 550 000 membres, atal es lo segond partit politic d'Espanha pel nombre d'aderents aprèp lo Partit popular


text:
Cambio de fecha para reactivarla y darle singularidad El Ayuntamiento de Bossòst, junto al sector ganadero del municipio, ha decidido cambiar la fecha de celebración de la feria de otoño, que este 2016 tendrá lugar el día 29 de octubre, coincidiendo con Era...
L’Ajuntament felicita El Portalet i Er Occitan perquè aporten renom i distinció gastronòmica al municipi El municipi de Bossòst compta amb dos restaurants de la categoria Bib Gourmand de la Guia Michelin, reconeguts per l’alta gastronomia i el bon preu (menys de 35...
Con horario de 12.30h a 18.00h El Ayuntamiento de Bossòst ha aprobado la ampliación de la temporada de piscina durante este mes de septiembre, con horario de 12.30h a 18.00h y la renovación del contrato de una socorrista para esta finalidad. El alcalde, Amador Marqués,...
Benvenguts e benvengudes entà Bossòst!
Aguest ei eth tòn pòble, plaçat ena Val d’Aran, en miei deth Pirenèu. Damb lèu 1.200 abitants, compdam damb un patrimòni culturau e naturau unics, coma era nòsta glèisa romanica dera Purificacion (Ben Culturau d’Interès Nacionau, ena categoria de Monument Istoric), es Rotes Protectores des ermites qu’entoren era populacion, o un des paisatges mès espectaculars damb es vistes dera Maladeta ath pè de Còth de Barètja. Tanben podetz visitar Aran Park, en Portilhon, eth parc de flòra e fauna entath gaudi de tota era família, e, coma non, eth nòste nuclèu urban, configurat per alègre passeg deth Grauèr e eth casc antic de Cap dera Vila. Bossòst acuelh un animat èish comerciau e ua rica e plan excellenta ofèrta gastronomica, ath delà de lotjament entàs nòsti visitaries. Èm er unic pòble aranés qu’a conservat es processons de Setmana Santa, plan consolidades, damb mès de cent ans d’istòria, e un equip de fotbòl plan esforçat que jògue ena liga francesa, viradi coma èm entà Occitània. Escòla e AMPA, centre medicau, farmàcia, centre de jubilats, son d’autes des entitats e servicis que contribusissen a hèr de Bossòst un vilatge dinamic, prospèr e damb futur. T’i apuntes?
Eth Baile
Ua passejada per Bossòst…
Vídeo propietat: Lleida TV – XipTV


text:
Norvegian
Lo norvegian (norsk) es una de las lengas escandinavas (germanica del nòrd). Es la lenga oficiala de Norvègia.
Emplega l'alfabet latin.
Estandardizacion[modificar | modificar la font]
Existisson doas varietats estandard concurrentas en norvegian, que totas doas tenon una reconeissença oficiala en Norvègia. Cada comuna pòt causir l'usança preferenciala d'una o l'autra.
- Lo bokmål ("lenga dels libres", sonat a passat temps riksmål "lenga del reialme", de còps tanben se ditz danonorvegian) es la varietat mai utilizada dempuèi la segonda mitat del sègle XX. Es un mescladís entre la fonetica norvegiana e de formas venent del danés, qu'èra l'anciana lenga oficiala durant l'union entre Norvègia e Danemarc.
- Lo nynorsk o neonorvegian (sonat a passat temps landsmål "lenga del país") es una varietat que s'utiliza mai que mai dins las comunas de l'oèst e de l'interior del país. Lo nynorsk es mai pròche dels dialèctes norvegians modèrnes, qu'assaja de defugir rigorosament las interferéncias del danés.
L'estat norvegian a adoptat de reformas successivas al sègle XX per impausar de formas convergentas en bokmål e en nynorsk, mai que mai dins l'ortografia, los neologismes e certanas formas gramaticalas..


text:
Sègle
Un sègle es ara un periòde de cent ans. Lo mot ven del latin saeculum, i, que significava « raça, generacion ». Puèi indiquèt la durada d'una generacion umana e fasiá 33 ans 4 meses (d'ont benlèu l'edat del Crist?). Fòrt rapidament, lo sègle a significat una durada de 100 ans.
Dètz sègles forman un millenni.
Lo sègle I de l'èra crestiana comença lo 1èr de genièr de l'an 1 perque existís pas d'an 0 dins lo calendièr gregorian ni dins lo calendièr julian. Lo sègle II comença lo 1èr de genièr de 101 perque e atal de seguida fins al sègle XXI que comença lo 1èr de genièr de 2001 (2001 = 1 + 20 × 100).
Es una error fòrça correnta que de far començar lo sègle amb un an d'avança. Atal, Victor Hugo el meteis s'enganèt. Dins son recuèlh Les Feuilles d’automne, parlant de 1802, son annada de naissença, escriguèt :
- Aqueste sègle aviá dos ans! Roma remplaçava Esparta.
- Ja Napoleon traucava jos Bonaparte.
[:Ce siècle avait deux ans ! Rome remplaçait Sparte.
- Déjà Napoléon perçait sous Bonaparte.]
Usatge oral e escrich[modificar | modificar la font]
En occitan, los sègles s'exprimisson en metent lo mot sègle d'en primièr, seguit del nombre cardinal o ordinal.
En tipografia, s'òm seguís l'usatge majoritari de las lengas romanicas, lo nombre del sègle s'escriu en chifras romanas (sovent en pichonas majusculas). Lo nombre escrich en chifras romanas s'acompanha pas del sufixe dels nombres ordinals. Aital lo nombre escrich en chifras romanas pòt exprimir tant un ordinal coma un cardinal. Per exemple:
- sègle I se ditz "sègle un" o "sègle primièr"
- sègle II se ditz "sègle dos" o "sègle segond"
- sègle XV apC se ditz "sègle quinze après lo Crist" o "sègle quinzen (var. quinzesme, quinzau) après lo Crist"
- sègle XV abC (var. ... avC) se ditz "sègle quinze abans (var. avans) lo Crist" o "sègle quinzen (var. quinzesme, quinzau) abans (var. avans) lo Crist".
Dins una enumeracion o dins una durada limitada per de sègles, se ditz per exemple aital:
- los sègles XII, XIII e XIV, çò que se ditz "los sègles dotze, tretze e catòrze" o "los sègles dotzen, tretzen e catorzen" (var. "los sègles dotzesme, tretzesme, e catorzesme" o "los sègles dotzau, tretzau e catorzau").
- del sègle XII al sègle XIV, çò que se ditz "del sègle dotze al sègle catòrze " o "del sègle dotzen al sègle catorzen" (var. "...dotzesme ...catorzesme" o "...dotzau ...catorzau").
- Forma equivalenta: dels sègles XII a XIV, çò que se ditz "dels sègles dotze a catòrze " o "dels sègles dotzen a catorzen" (var. "...dotzesme a catorzesme" o "...dotzau a catorzau").
La nòrma classica recomanda s'utilizar la forma sègle; se desconselha lo francisme siècle* e l'italianisme sècolo*.
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Articles connèxes[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- 2001 : l’Odissèu de l’espaci… Començament del sègle XXI ?


text:
Corona d'Aragon
La Corona d'Aragon, (en aragonés: Corona d'Aragón, en catalan Corona d'Aragó) foguèt un ensemble de territòris qu'èran jos la jurisdiccion del rei d'Aragon entre 1164 e 1715. Aqueste ensemble territorial èra format inicialament pel reialme d'Aragon e lo comtat de Barcelona. Sa naissença foguèt lo fruch de l'union dinastica del maridatge entre lo comte Ramon Berenguièr IV de Barcelona e la reina Peironela d'Aragon en 1137, que donèron en eiretatge sos territòris e títols al seu filh e successor comun, Anfós lo Cast, primièr rei d'Aragon e comte de Barcelona (1164). L'estructuracion politica de l'ensemble territorial transcendèt l'union dinastica iniciala e s'organizèt coma una federacion d'estats medievals, respectant las singularitats de cada territòri e i desvolopant d'estructuras politicas equivalentas e similaras entre elas: Corts, Generalitats e Constitucions. Menavan una politica exteriora comuna e la diversitat dels estats convergissiá en la figura unitària dels sobeirans de l'Ostal d'Aragon[1]
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Ferran Soldevila: Història de Catalunya, Volum 1, cap. VII, pàg. 161 « L'Ostal de Barcelona foguèt designat, e mai pels quites catalans, amb lo nom d'Ostal d'Aragon »


text:
Estereoquimia
L'estereoquimia qu'ei ua branca de la quimia qui s'interèssa a la disposicion dens l'espaci de las moleculas quimicas e mei que mei a las moleculas quiraus (moleculas qui, com las duas mans, be semblan parièras mes que shens estar brica superpausablas).
Se l'estereoquimia que tanha ambz la quimia minerau e la quimia organica, la grana majoritat deus compausats estudiats per aquesta disciplina que son moleculas organicas ; la rason que n'ei en purmèr la complexitat qui pòt anar hèra luenh deus compausats organics e, sustot lo hèit que sian bastits dab atòms de carbòni tetravalents e qui poden formar un tetraèdre ligat dab quate grops quimics diferents en formar atau un carbòni quirau. Duas moleculas dab aus mens un carbòni quirau que poden aver la medisha composicion, ua estructura hèra pròcha mes totun non pas poder estar superpausadas (e, atau, aver proprietats fisicas, quimicas o biologicas diferentas).
La formula bruta e la formula desenvolopada d'ua molecula non son pas brica sufisentas entà representar la forma e donc d'ua molecula quimica. Pas sonque la representacion dita representacion de Cram o ua projeccion de Fischer be permeten de visualizar l'arrengament dens l'espaci deus diferents grops d'un carbòni quirau.
Istoricament l'estudi de l'estereoquimia que debutè en 1849 quan Louis Pasteur e descrobí que creats sau gessit de l'acid tartric qu'avèvan la proprietat de desviar la lutz polarizada mentre que d'autes non pas. Aquesta proprietat diferenta de duas moleculas de medisha composicion que ho aperada isomeria optica. En 1874, Jacobus Henricus van't Hoff e Joseph Achille Le Bel que descrobín qu'aquesta proprietat qu'èra devuda a la preséncia d'un carbòni quirau.


text:
Genocidi
Se nomena genocidi lo fach delictuós d'exterminar un collectiu uman, per fin de far desparéisser lo grop que ne fa partida, independentament que siá un grop etnic, nacional, religiós, politic o d'autre tipe.
Evolucion istorica[modificar | modificar la font]
Lo mot genocidi foguèt creat per Raphael Lemkin, jusieu de Polonha, en 1944, de las raices genos (tèrme grèc que significa familha, tribú o raça) e -cidi (del latin -cidere, forma combinatòria de caedere 'tuar'). Lemkin se referissiá a las tuadas per motius racials, nacionals o religioses. Luchèt per que las nòrmas internacionalas definiguèsson e proïbiguèsson lo genocidi. L'Acòrd o Carta de Londres del 8 d'agost de 1945, qu'establís l'Estatut del Tribunal de Nurembèrg, definís coma crimes contra l'umanitat los assassinats e las agressions contra las poblacions civilas o las persecucions per motius politics, racials o religioses. En 1946, l'Assemblada Generala de las Nacions Unidas confirmèt los principis de Drech internacional reconeguts per l'Estatut del Tribunal e proclamèt la resolucion 96 (I) sul crime de genocidi, que definís coma una negacion del drech d'existéncia a de grops umans entièrs, coma los grops racials, religioses o politics, en instant a prene de mesuras per tal de prevenir e de sancionar aqueste delicte. Aquesta resolucion se cristallizèt dins la Convencion per la Prevencion e Sancion del Delicte de Genocidi, adoptada per l'Assemblada Generala de las Nacions Unidas dins sa resolucion 260 A (III), del 9 de decembre de 1948, e qu'entrèt en vigor en 1951. La definicion de genocidi de la Convencion de 1948 es estada aculhida dins l'article 4 de l'Estatut del Tribunal Penal Internacional per l'anciana Iogoslavia, de 1993, per l'article 2 de l'Estatut del Tribunal Penal Internacional per Rwanda, de 1994, e per l'article 6 de l'Estatut de Roma de 1998, pel qual se creèt la Cort Penala Internacionala.
Regulacion juridica[modificar | modificar la font]
D'après la Convencion per la Prevencion e la Sancion del Delicte de Genocidi, son de genocidi los faches seguents dins la tòca de destrusir, totalament o non, un grop nacional, etnic, racial o religiós:
- Tuada de membres d'un grop
- Lesion grèva a l'integritat fisica o mentala dels membres del grop
- Somission intencionala del grop a de condicions d'existéncia que significan sa destruccion fisica, totala o non
- Mesuras destinadas a empachar las naissenças dins lo grop
- Desplaçament forçat de mainatges del grop a un autre grop. Al delà del genocidi se punisson d'autres delictes ligats, que son l'associacion per cometre de genocidi, l'instigacion dirècta e publica, la temptativa e la complicitat. Las persones acusadas de genocidi seràn jutjadas, segon l'article 6 de la Convencion, per un tribunal competent del territòri ont se cometèt lo delicte. Ça que là, es parallèlament sorgit un drech consuetudinari pel qual los tribunals dels Estats podrián jutjar los cas de genocidi, encara que foguèsson cometuts per non-nacionals e defòra de son territòri. La Cort Penala Internacionala pòt jutjar aqueste delicte s'es competenta. La Convencion afirma qu'es insignificant que l'acusat siá un governant, un foncionari o un particular e declara que, a l'efècte d'extradicion, se considerarà pas lo genocidi coma delicte politic.


text:
-585
Aquesta pagina concernís l'an -585 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Asia[modificar | modificar la font]
Babilònia[modificar | modificar la font]
Après la batalha de l'Eclipsi (28 de mai), Nabucodonosòr II prepausèt son arbitratge entre lei Medes e lei Lidians. I ganhèt lo drech d'annexar Cilícia e Anatolia retrobèt una estabilitat politica certana per quauqueis annadas.


text:
Odobenus rosmarus
Odobenus rosmarus
especimen de la sosespècia tipe,
bacin de Foxe, Canadà
La mòrsa (Odobenus rosmarus) es un grand e placid mamifèr vivent dins lo nòrd de l'Atlantic e del Pacific (mar de Bering). Las mòrsas vivon dins las mars articas sus d'icebergs e d'illas.
Las defensas de la mòrsa se compausan d'evòri e fòrman una arma fòrça dissuasiva. Lor servisson tant plan de pic de glaç coma de pigassa.
Las mòrsas se noirisson sustot de peissum, de molluscs e d'autres invertebrats marins.
Somari
Descripcion fisica[modificar | modificar la font]
Pes[modificar | modificar la font]
Talha de las defensas de la mòrsa[modificar | modificar la font]
- Lo mascle : 1 m.
- La femèla : 50 cm.
Talha[modificar | modificar la font]
- Lo mascle mesura entre 2,90 e 3,20 m.
- La femèla mesura entre 2,50 e 2,70 m.
Reproduccion[modificar | modificar la font]
Los mascles dominants constituisson d'arèms constituits de mantuna femèla, que susvelhan gelosament. Lo mascle es alara fòrt territorial. Tota temptativa d'un autre mascle de penetrar sus son territòri entrainarà un combat, de còps que i a violentàs.
Los acoplaments e las jacinas an luòc sus la tèrra ferma o sus una banquisa. Lo periòde de gestacion es de 15 meses çò la mòrsa e la sason de reproduccion va de decembre a març.
Las mòrsas atenhon lor maturitat sexuala vèrs l'edat de sièis ans. A partir d'aquesta edat, la femèla dona generalament naissença a un pichon cada tres ans. Las naissenças an luòc a la prima.
Los pichons pesan en mejana 55 kg a la naissença, e mesuran 1,2 m. Son gris argentat, mas prenon rapidament lor color bruna definitiva.
Noiridura[modificar | modificar la font]
Las mòrsas se noirisson sustot de peisses, de mollusques e autres invertebrats marins. Excepcionalament, de mòrsas son estadas vistas tuant e manjant de fòcas[1]. Dins l'estomac de certanas, s'es retrobat las rèstas de congenères pus pichons[2].
La preferéncia de las mòrsas pels invertebrats explica qu'abiten sustot d'aigas costièras pauc pregondas. La mòrsa es a aqueste títol plan mens pelagica que d'autras espècias de pinnipèdes, coma l'elefant de mar, per exemple.
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Filmat dins un documentari alemand de Sigurd Tesche, produch en 2005.
- ↑ D'aprèp un documentari alemand de Sigurd Tesche, produch en 2005.
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- Odobenus rosmarus dins Mammal Species of the World (MSW) (en)
- Referéncia ITIS : TSN 180639 Odobenus rosmarus (Linnaeus, 1758) (en)
- Referéncia AnimalDiversityWeb : Odobenus rosmarus (en)
- Referéncia NCBI : Odobenus rosmarus (en)
- Referéncia IUCN : espècia Odobenus rosmarus (Linnaeus, 1758) (en)
- Referéncia CITES : espècia Odobenus rosmarus (Linnaeus, 1758) (fr+en) (sul sit de l'UNEP-WCMC)
- reparticion : Odobenus rosmarus (Linnaeus, 1758) (fr+en)


text:
Andòrra
Andòrra, oficialament en catalan lo Principat d'Andorra, es un pichon Estat independent europenc, situat dins los Pirenèus entre Espanha e França, en limitant amb la comunitat autonòma de Catalonha al sud, e amb los departaments dels Pirenèus Orientals (Catalonha Nòrd) e d'Arièja (Occitània) al nòrd. Andòrra es un dels Estats mai pichons del monde, amb sonque 468 km2 e una populacion estimada de 80 000 personas. Amb 81 222 abitants, representa 0,59% de la populacion totala dels Païses Catalans. Sa capitala es Andòrra la Vièlha. Lo gentilici es andorran -a.
Pendent 715 ans, de 1278 fins a 1993, lo govèrn andorran foguèt dirigit per un coprincipat, governat per un cap d'Estat catalan, l'Evesque d'Urgèl e un occitan, lo comte de Fois que, après la Revolucion Francesa foguèt eretat pel President de la Republica. Pasmens que la constitucion andorrana a conservat aquel sistèma, lo govèrn s'es transformat en una democracia parlamentària e un coprincipat constitucional. Es lo sòl coprincipat parlamentari del monde. Pendent longtemps paura e isolada, la montanhosa Andòrra comencèt prosperar après la Segonda Guèrra Mondiala, mejançant l'indústria del torisme. La poderosa economia a atragut fòrça d'immigrants provenents tant d'Espanha (sustot catalans e galècs) coma de Portugal e de França. Un dels factors qu'atrai mai lo comèrci e los clients es l'inexisténcia de l'impòst sul revengut.
Las Valadas d'Andòrra (Valls d'Andorra en catalan) es lo nom istoric d'Andòrra e se conois sovent aquel estat per aquel tèrme. Aquel nom rau del relèu andorran, format de divèrsas valadas qu'apertenon principalament a la conca de la Valira, exceptant l'entèsta d'Arièja que desboca dins la Garona.
Somari
Istòria[modificar | modificar la font]
Pendent los sègles XII-XIII las vals d'Andorra s'amassèron jol poder del comtat d'Urgèl. Amb l'expansion d'aiceste comtat vers lo sud (Mur, Àger, Ponts, Balaguer, Guissona, Agramunt, Meià, Santa Linya, Cubelles, Camarasa, Linhòla e Barbens), ont i aviá de tèrras pus fertilas, las zonas de montanha aguèron pas mai d'interès pel comte. L'evesque donèt en fèu aqueste territòri al vescomtat de Castellbó. Pr'amor de maridatges, lors domenis passèron dins las mans del comtat de Fois e aqueste darrièr amassèt de poders (Bearn, Reiaume de Navarra e, d'aicí, lo Reiaume de França). Coma consequéncia dels conflictes entre lo comte de Fois e l'evesque d'Urgèl, en 1278 se sinhèt lo primièr "pariatge", pr'amor de fixar los limits del poder de cadun dels senhors feudals, e que representa la fondacion del Principat d'Andorra e definís las obligacions dels andorrans en matèria d'imposicions e afars militars. Dètz ans après, coma consequéncia de la construccion d'una glèisa fortificada a Sant Vincenç d'Enclar per lo Comte de Fois, ont podiá espiar las activitats de l'evesque d'Urgèl, se sinhèt lo segond "Pareatge" en 1288. Aiceste segond tractat atribuís, entre d'autres aspèctes, lo drech de nomenar per las doas parts de notaris que detenon sa representacion sul Principat. Tre alara, los caps d'Estat seràn l'evesque d'Urgèl e lo rei de França (uèi, lo president de la Republica Francesa).
Politica[modificar | modificar la font]
Administracion[modificar | modificar la font]
Andòrra es dividida en set parròquias.
Geografia[modificar | modificar la font]
La superfícia d'Andòrra, dins la Peninsula Iberica, es de 468 km². Es un país de montanhas, amb 65 pics de mai de 2500 m d'altitud. La montanha pus nauta es Comapedrosa amb 2942 m d'altitud
Economia[modificar | modificar la font]
De veire: Economia d'Andòrra.
Cultura[modificar | modificar la font]
La lenga oficiala d'Andòrra es lo catalan.
Bibliografia[modificar | modificar la font]
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas & referéncias[modificar | modificar la font]