text:
Iran
Iran (en persan: ايران) o oficialament la Republica Islamica d'Iran es un país de l'Orient Mejan. Fins a 1935 èra conegut coma Pèrsia.
Fa frontièra amb los païses seguents: Turcmenistan, Afganistan e Paquistan a l'èst; Iraq, Turquia, Azerbaitjan e Armenia a l'oèst. Al nòrd es banhat per la Mar Caspiana e al sud pel Golf Persic, que s'i trapa l'estrech d'Ormuz.
La capitala es Teheran.
Lo gentilici es iranian -a.
Somari
- 1 Istòria
- 1.1 La Preïstòria e l'Antiquitat anciana
- 1.2 La migracion dei pòbles iranians vèrs lo plan iranian
- 1.3 L'Empèri Aquemenida
- 1.4 La conquista d'Alexandre lo Grand e la formacion de l'Empèri Seleucida
- 1.5 L'Empèri Part
- 1.6 L'Empèri Sassanida
- 1.7 La conquista e la dominacion aràbias
- 1.8 La conquista seldjokida e la formacion dau Sultanat de Khwarezm
- 1.9 La conquista mongòla
- 1.10 Lo periòde de Tamburlan
- 1.11 L'Empèri Safavida e l'introduccion dau chiisme
- 1.12 La Dinastia Qajara
- 1.13 La revolucion constitucionala e lei temptativas de modernizacion dau país dei Pahlavi
- 1.14 La Revolucion e la Republica Islamica
- 2 Geografia
- 3 Organizacions politica e territòriala
- 4 Afaires estrangiers e fòrças armadas
- 5 Economia
- 6 Religion
- 7 Lengas
- 8 Cultura
- 9 Bibliografia
- 10 Ligams intèrns
- 11 Ligams extèrnes
- 12 Nòtas & referéncias
Istòria[modificar | modificar la font]
La Preïstòria e l'Antiquitat anciana[modificar | modificar la font]
Lei vestigis pus ancians d'ocupacion umana descubèrts en Iran datan de 800 000 ans e son situats dins lo sud-èst dau país. Puei, unei vestigis neolitics mostran l'emergéncia progressiva d'una societat agricòla a partir dei millenis VII e VI avC. La metallurgia sembla aparéisser vèrs la fin dau milleni V avC dins la region de Susa que va venir lo centre de la civilizacion elamita. L'escritura e lei premierei vilas apareguèron, totjorn dins la region de Susa, au milleni III avC.
L'Empèri Elamita venguèt una poissança importanta de la region. Fins a sa destruccion per leis Assirians au sègle VII avC, aguèt de relacions mai o mens conflictualas ambé lei civilizacions de Mesopotamia. Èra dominat per lei vilas de Susa e d'Anshan. Mai d'un còp, leis Elamitas capitèron d'ocupar una partida de Mesopotamia e aguèron un ròtle important dins l'afondrament de la Tresena dinastia d'Ur en 2004 avC[2] ò dins la disparicion de la dinastia kasita de Babilònia au sègle XII avC[3]. Pasmens, fuguèron tanben de còps vencuts e parcialament ocupats per lei Mesopotamians.
La migracion dei pòbles iranians vèrs lo plan iranian[modificar | modificar la font]
Aprofichant l'afebliment elamita, divèrsei pòbles migrèron vèrs lo plan iranian dins lo corrent dei premiers sègles dau milleni I avC. Ansin, vèrs lo sègle VII avC, lei Medes ocupèron la màger part de la region e venguèron una poissança importanta enemiga deis Assirians que dominavan Mesopotamia. Aliats ai Babilonians, capitèron de conquistar e de destrurre l'Empèri Assirian entre 614 e 609 avC e formèron lo premier empèri centrat sus lo plan iranian[4]. De combats còntra leis Escites permetèron de conquistar lo nòrd-oèst de l'Iran modèrne[5] e Anatolia fuguèt finalament partejada ambé lei Lidians[6]. Pasmens, en 559, un còp d'estat menat per lo Pèrsa Cir II lo Gran, rèi d'Anshan e vassau dei Medes, entraïnèt la fin de la dinastia dei Medes e son remplaçament per leis Aquemenidas[7]. Una partida de l'aristocràcia dei Medes deviá probablament sostenir lo complòt car gardèt son influéncia sus leis afaires de l'estat.
L'Empèri Aquemenida[modificar | modificar la font]
Lo rèine de Cir II lo Gran (vèrs 559-529 avC) permetèt d'unificar l'empèri mede e de fondar lo premier Empèri Pèrsa après lei conquistas de Lidia, de Babilònia e d'una partida de l'Asia Centrala. Au contrari deis Assirians, lei Pèrsas s'ocupèron d'integrar lei pòbles vencuts au sen de l'administracion imperiala e laissèron una autonòmia importanta ais autoritats localas[8]. Aquò limitèt un pauc lei revòutas — fòrça frequentas durant lo periòde assirian — e permetèt ai successors de Cir II de contuniar una politica d'expansion territòriala. A son apogèu, l'Empèri s'estendiguèt sus leis estats actuaus d'Iran, d'Iraq, d'Armenia, d'Afganistan, de Turquia, de Bulgaria, d'Israèl, de Liban, de Jordania, d'Egipte, de Siria e sus una partida de Grècia, d'Arabia Saudita e de Paquistan. Pasmens, lei desfachas còntra lei ciutats-estats grègas (Guèrras Medicas) marquèron lei limits de la poissança d'un empèri que fuguèt finalament pas capable d'unificar d'un biais eficaç de soudats d'origina diferenta e tanben pas capable de dominar un pòble refusant la senhoriá — de còps solament teorica en causa de l'alunchament — dau poder centrau pèrsa[9]. A partir dau rèine de Xerxes Ièr (486-465 avC), leis Aquemenidas fuguèron subretot obligats de defendre l'empèri còntra quauquei revòutas localas e leis expedicions militaras organizadas per lei Grècs o leis Escites, pòble nomada de l'Asia Centrala. Divèrsei complòts au sen de la dinastia imperiala e de la Cort aumentèron lei dificultats de la dinastia que son poder declinèt pauc a pauc dins lo corrent dau sègle IV avC[10].
La conquista d'Alexandre lo Grand e la formacion de l'Empèri Seleucida[modificar | modificar la font]
L'Empèri Aquemenida s'afondrèt de 334 a 330 en fàcia de l'invasion dei tropas macedonianas d'Alexandre lo Grand. D'efèct, ja afeblit per de divisions intèrnas, Darius III (336-330 avC) deviá totjorn faciar la dificultat d'assemblar de pòbles diferents per formar una armada coerenta e èra presonier de concepcions tacticas perimidas còntra la falanja grèga. Ansin, la conquista de la mitat occidentala de l'Empèri fuguèt quasi una promenada militara que necessitèt solament tres batalhas importantas (Lo Granic, Issos, Gaugamèlas) e un sètge malaisat (Tir)[11]. La màger part dei governadors pèrsas, franc d'aquelei de Caucàs que venguèron independents, preferiguèron negociar ambé lo venceire e capitulèron rapidament. Ansin, après la revirada de la resisténcia desesperada de sei darrierei fòrças ai Portaus Persics, Darius III fuguèt assassinat e Alexandre poguèt se proclamar son successor[12].
De 330 a 324 avC, la conquista de la mitat orientala de l'Empèri Aquemenida fuguèt pus malaisada car certanei populacions i opausèron una resisténcia vertadiera. Ansin, Bactriana fuguèt parcialament conquistada e Alexandre poguèt solament s'assegurar dau contraròtle dei vilas principalas[13]. Puei, de lòng d'Indus, sei tropas subiguèron de pèrdas importantas per arrestar lei cargas deis elefants indians durant la batalha de l'Hidaspes. Alexandre deguèt finalament se contentar d'establir sa senhoriá sus la region e de se retirar. Moriguèt a Babilònia en 323 avC.
Son empèri fuguèt partejat entre sei generaus. La màger part de l'Empèri Aquemenida, levat d'Egipte e d'una partida d'Anatolia, venguèt lo reiaume de Seleuc Nicator que fondèt l'Empèri Seleucida. Tre sa fondacion, aquel estat aguèt de dificultats per contraròtlar lo plan iranian e lei províncias orientalas de l'empèri[14]. De mai, franc d'Antíoc III (223-187 avC), la màger part dei sobeirans seleucidas fuguèron afeblits per de crisis de succession e per de guèrras entre estats grècs. Lei regions orientalas de l'empèri fuguèron donc pauc a pauc conquistadas per lei Parts e, en 160 avC, l'Empèri Seleucida èra vengut un reiaume sirian que subreviquèt fins 64 avC.
L'Empèri Part[modificar | modificar la font]
Au sègle III avC, l'estèpa asiatica conoguèt una tièra de migracions intèrnas e certanei pòbles nomadas se dirigiguèron vèrs lo plan iranian. Lei Parts fuguèron lo pus important. S'installèron au nòrd-èst de l'Iran actuau e aprofichèron lo declin progressiu de l'Empèri Seleucida per s'estendre pauc a pauc vèrs l'oèst. Lo plan iranian fuguèt totalament ocupat a partir dau sègle II avC. Pasmens, aquò fuguèt la fin dei grandei conquistas partas e lei frontieras s'estabilizéron au sègle I avC.
Au sègle I avC, l'arribada dei Romans dins lei regions orientalas de la Mar Mediterranèa marquèt la fin dei progrès parts vèrs l'oèst. Dins lei regions orientalas de l'Empèri, de migracions novèlas de pòbles nomadas asiatics entraïnèt una pression militara importanta e s'acabèt per l'abandon de l'Afganistan modèrn. Lo plan iranian venguèt donc lo centre de l'Empèri Part qu'installèt sa capitala a Ctesifont per susvelhar sa frontiera occidentala. D'efèct, unei guèrras se debanèron entre lei Romans e lei Parts, magerament per lo contraròtle d'Armenia. Dins aquò, maugrat de batalhas resclantissentas, coma la batalha de Carrhes en 53 avC ò la campanha de Mesopotamia de Trajan de 116, lei dos camps mau capitèron d'averar una victòria decisiva e, fin finala, lo limit entre lei dos empèris demorèt establa.
Relativament mau conegut en causa de la manca de documents escrichs[15], lo periòde part veguèt la fondacion, o la refondacion, d'unei vilas novèlas coma Merv, Ctesifont e Firuzabad, la perseguida de l'evolucion de l'art ellenistic introduch per la conquista macedoniana e lo desvolopament de divèrsei corrents religiós o filosics que venguèron importants durant lo periòde sassanida[16]. Lo sègle II veguèt lo declin de la dinastia parta en causa de complòts intèrns e de la contuniacion dei guèrras còntra lei Romans[17]. De 224 a 226, la revòuta d'Ardachir Ièr (224-241), vassau poderós dei regions de Susa e d'Isfahan, entraïnèt la casuda de la dinastia e son remplaçament per lei Sassanidas.
L'Empèri Sassanida[modificar | modificar la font]
Lo remplaçament dei Parts per lei Sassanidas entraïnèt una contuniacion de la politica estrangiera e lo començament d'una tièra de reformas intèrnas[18]. Ansin, se debanèron de guèrras novèlas còntra l'Empèri Roman que s'acabèron per lo mantenement dau statu quo maugrat la victòria d'Edessa en 260 e la captura de l'emperaire Valerian[19]. En revènge, sus lei frontieras orientalas, lei Sassanidas prenguèron pauc a pauc l'avantatge sus lei Kochans e vassalizèron lei regions entre lo limit oèst dau plan orientau e l'Índia modèrna. Enfin, au sen de l'empèri, Shapur Ièr (241-272), segond sobeiran sassanida, reorganizèt l'administracion e leis afaires religiós.
Lei successors de Shapur Ièr fuguèron mens capables e lei Romans aprofichèron la situacion per impausar la signatura d'un tractat de patz de quaranta annadas en 298 durant lo rèine de Narsès (293-302). Shapur II (309-379) capitèt de redreiçar la poissança de l'Empèri gràcias a sei victòrias còntra lei Kochans e a sa resisténcia ai Romans arribats dins la region de Ctesifont en 363.
A partir dau sègle V, lo començament deis invasions dei Huns Blancs venguèron una menaça novèla e Peroz Ièr (457-484) deguèt se defendre. Pasmens, fuguèt capturat en 466 e, après sa liberacion, finalament tuat en 484[20] [21]. Afganistan, la region de Merv e una partida de Khorasan fuguèron abandonats après aquelei reviradas e fins au començament dau sègle VI, lei Sassanidas deguèron pagar un tribút important ais envaïsseires. La segonda mitat dau sègle V fuguèt tanben caracterizada per una tièra de crisis intèrnas coma la famina de 464-471. Aquò entraïnèt una insureccion de la populacion e una crisi de succession en 497-499[22].
Lo darrier redreiçament de l'Empèri Sassanida se debanèt durant lo rèine de Cosrau Ièr (531-578). Militarament, obtenguèt un tribút de l'emperaire bizantin Justinian Ièr (527-565) en cambi d'una trèva e s'alièt ambé lei Tujues per destrurre lei Huns Blancs entre 562 e 568. Pasmens, aquela aliança èra fragila e Sassanidas e Tujues, sostenguts per lei Bizantins, venguèron rapidament enemics[23]. De 588 a 589, leis invasions dei Tujues fuguèron arrestats e, en 602, acomencèt una guèrra lònga e acarnada còntra lei Bizantins. En 614, lei Sassanidas ocupèron Jerusalèm e intrèron en Egipte e en Anatolia onte Constantinòple deguèt faciar un sètge malaisat en 626. Dins aquò, l'emperaire bizantin Heraclius (610-641) reorganizèt sei territòris e aprofichèt lei divisions entre lei princes de l'Anatolia orientala per formar una armada importanta e esquichar lei Sassanidas a Niniva a 628. La guèrra s'acabèt per la restauracion dei frontieras de 602 e per un afebliment major dei dos empèris que devián faciar lei premiereis invasions deis Arabis musulmans[24].
La conquista e la dominacion aràbias[modificar | modificar la font]
La conquista arabia de Pèrsia acomencèt après la repression dei revòutas consecutivas a la mòrt de Maomet. Fòrça afeblit per la guèrra Bizantinosassanida de 602-628, l'Empèri Sassanida fuguèt rapidament en dificultat[25]. Tre 633, lei tribús arabias vassalas fuguèron somesas per leis armadas musulmanas que contunièron d'avançar en direccion de Pèrsia. Inicialament blocats, leis Arabis fuguèron venceires a Buwayd (635) e an al-Qadisiyya (636). Ctesifont tombèt en 637 e lei darrierei fòrças sassanidas importantas fuguèron anientadas a Nehavend en 642. Après aquela revirada, lo darrier sobeiran sassanida, Yazdgart III (632-651), fugiguèt per assaiar d'organizar una armada novèla mai, coma Darius III còntra Alexandre, fuguèt finalament assassinat per un vassau a Merv[26].
Après aqueu succès, lei Musulmans fuguèron ocupats per la succession d'Ali e la guèrra civila entre lei partisans deis Omeias — que formèron lei sunitas — e lei deis eiretiers d'Ali — que formèron lei chiitas. Mesopotomia e la mitat occidentala de Pèrsia fuguèron lo teatre principau d'aquelei guèrras civilas[27]. Aquò fragilizèt la dominacion arabia sus lo plan iranian que venguèt lo refugi de divèrseis opausants e lo luòc de revòutas quasi continualas. L'insureccion decisiva acomencèt en genier de 748 quand Abu Muslim capitèt d'unificar lei maucontents e de conquistar Merv au profiech deis Abbassidas. En 750, la batalha de Zab entraïnèt la destruccion dau Califat Omeia e l'instauracion dau Califat abbassida.
Pasmens, lei revòutas contunièron car Abu Muslim, vengut fòrça poderós, fuguèt assassinat en 755 per leis Abbassidas. Aquò entraïnèt una tièra de revòutas fins a 783 que son dichas lei Revòutas dei Companhons d'Abu Muslim. Pasmens, la fin d'aquelei movements marquèt pas la fin dei revòutas iranianas e, maugrat l'installacion de la capitala abbassida a Bagdad, lo contraròtle arabi sus Pèrsia demeniguèt pauc a pauc[28]. A la fin dau sègle IX, la region èra devesida entre divèrsei dinastias localas e, en 945, leis Abbassidas esperelei fuguèron plaçats sota lo protectorat dei Boidas chiitas[29].
La conquista seldjokida e la formacion dau Sultanat de Khwarezm[modificar | modificar la font]
Lo periòde de division de Pèrsia durèt aperaquí un sègle que veguèt l'establiment — jamai definitiu — de plusors empèris sus la màger part dau plan iranian. Aguèron per consequéncia de permetre lo retorn de populacions iranianas desplaçadas dins l'èst de Pèrsia per lei combats de la conquista arabia e l'arribada de pòbles turcs. Aquò entraïnèt una restauracion de la lenga e de la cultura persanas e una demenicion rapida de l'arabizacion de la region.
A partir de la mitat dau sègle XI, Pèrsia fuguèt atacada per lei Turcs Seldjokides que venián, coma la màger part deis envaïsseires d'Iran, de l'estèpa asiatica. Fondèron un principat dins la region de Korasan e ocupèron pauc a pauc lo rèsta de la region fins a la conquista de Bagdad en 1055[30]. Après aquelei victòrias, Alp Arslan (1063-1072) fuguèt lo fondator vertadier de l'estat seldjokide gràcias a son òbra administrativa e a la neutralizacion de la menaça bizantina a Manzikert (1071). Son fiu Malik Chah Ièr (1072-1092) acabèt l'unificacion de Pèrsia après la conquista de Sogdiana en 1074[31]. Pasmens, après sa mòrt, l'autoritat dei Seldjokides demeniguèt e sei vassaus venguèron lei caps vertadiers de l'empèri[32]. Per exemple, de 1180 a 1225, lo Califat abbassida restaurèt son independéncia a l'entorn de Bagdad. En 1141, lei Seldjokides fuguèron esquichats a Katwan per lei Karakitais. Lei regions orientalas dau plan iranian fuguèron envaïdas per divèrsei nomadas e lei Seldjokides fuguèron definitivament anientats en 1194. Lei venceires venguèron lei senhors dau Sultanat de Khwarezm e capitèron d'ocupar lo plan iranian mai pas Mesopotamia que demorèt sota contraròtle abbassida[33].
La conquista mongòla[modificar | modificar la font]
Quauquei decennis après la destruccion dau Sultanat Seldjokide, lo Sultanat de Khwarezm s'estendiguèt vèrs l'Asia Centrala onte deguèt faciar lei tropas mongòlas de Genghis Khan. Un acòrd de patz fuguèt conclut mai lo chaple d'una caravana marchanda protegida per lei Mongòls entraïnèt una guèrra novèla a partir de 1219. Lei Mongòls ocupèron Samarcanda en març de 1220 e pilhèron sensa dificultat la region que sei fòrças èran tròp dispersadas per resistir[34] [35]. A partir de 1222, leis expedicions de pilhatge se transformèron en campanhas d'annexion e Korasan fuguèt integrat a l'Empèri Mongòl.
D'autreis expedicions se debanèron dins la region iraniana en 1229-1230, en 1243 e en 1258-1260. Entraïnèron la conquista mongòla de la màger part de l'Orient Mejan e de destruccions majoras coma lei dau sac de Bagdad e dau Califat abbassida en 1258[36]. Après la division de l'Empèri Mongòl, la region faguèt partida de l'Ilkhanat. Aquel estat deguèt faciar divèrsei crisis intèrnas. Premier, l'introduccion de l'islam au sen de son elèit se turtèt a l'oposicion d'una partida de l'aristocràcia mongòla e causèt mai d'un còp d'estat avans son acceptacion definitiva au començament dau sègle XIV. Pasmens, aquò permetèt pas d'estabilizar l'autoritat dau khan que deguèt luchar còntra lei temptativas secessionistas de sei vassaus, compres sei generaus e sei ministres[37]. Ansin, après 1327, l'Ilkhanat s'afondrèt e dispareguèt finalament en 1336.
Aqueu periòde causèt la migracion d'unei pòbles e aguèt una influéncia fòrça importanta sus lo poblament de l'Iran modèrn. Confirmèt tanben l'implantacion de l'islam en Pèrsia gràcias a la conversion rapida deis envaïsseires e ai movements de reaccion nacionalista còntra la dominacion mongòla[38]. Ansin, mai d'una granda mosqueta fuguèt bastida a partir de la fin dau sègle XIV per leis estats successors de l'Ilkhanat : Turcomans dau Moton Negre e Turcomans dau Moton Blanc en Mesopotamia Auta e Muzaffaridas dins lo centre de Pèrsia.
Lo periòde de Tamburlan[modificar | modificar la font]
Lo periòde de division de Pèrsia après l'afondrament de l'Ilkhanat durèt gaire e la region fuguèt tornarmai unificada per Tamburlan (vèrs 1370 - 1405). Senhor d'origina turcomongòla, installèt sa capitala a Samarcada en 1369 e acomencèt una tièra de campanhas militaras[39]. En 1381, èra lo cap de tot lo plan iranian puei contunièt seis ofensivas còntra lo Khanat de l'Òrda d'Aur, Índia e lei principats de l'Asia Centrala[40]. Aquò entraïnèt de destruccions majoras dins lei regions ocupadas[41]. En particular, la destruccions dei canaus d'aigatge causèt lo declin economic de regions importantas dau centre d'Asia. Pasmens, après lei combats, Tamburlan favorizèt lo redreiçament de sei possessions e Samarcanda conoguèt un desvolopament economic e culturau fòrça important[42].
Après sa mòrt, son empèri deguèt faciar una tièra de crisis intèrnas (complòt per la succession, revòutas...) e extèrnas (guèrras...)[43]. En 1469, perdiguèt sei regions occidentalas au profiech dei Turcomans dau Moton Blanc e dispareguèt definitivament en 1507. La dinastia subrevisquèt a la tèsta de principats situada en Asia Centrala e, subretot, a la tèsta de l'Empèri Mogòl fondat per Babur dins leis annadas 1520. En revènge, lo plan iranian fuguèt perdut e una dinastia locala i prenguèt lo poder fondant l'Empèri Safavida en 1501.
L'Empèri Safavida e l'introduccion dau chiisme[modificar | modificar la font]
La conquista dau poder per lei Safavidas se debanèt de 1500 a 1510 quand Ismail Ièr (1501-1524), un senhor locau de l'Azerbaitjan actuau, reüniguèt una armada e acomencèt d'unificar la region sota son autoritat. Tre 1501, prenguèt Bakó e creèt la dinastia dei Safavidas. La confederacion dau Moton Blanc mau capitèt de s'opausar a sei conquistas e, en 1503, perdiguèt una batalha dins lo nòrd de Mesopotamia que s'acabèt per la pèrda d'Iraq e de la vila de Fars. Lo rèsta de la conquista dau plan iranian rescontrèt per la seguida mens de resisténcia e se finiguèt en 1510. Aquela unificacion de Pèrsia per una dinastia d'origina locala marquèt la naissença de l'Iran modèrne[44].
En lucha còntra l'Empèri Otoman e desfach en 1514 a Chaldiran, la dinastia novèla adoptèt lo chiisme coma religion d'estat e l'impausèt per fòrça[45]. Venguèt un factor d'unitat fòrça poderós que permetèt de demenir lei tensions entre pòbles diferents au profiech de la defensa de la causa religiosa comuna[46]. Aquò permetèt ai Safavidas de resistir a la tièra de conflictes que se debanèron durant lo sègle XVI : còntra leis Otomans a l'oèst, còntra lei Mogòls a l'èst, còntra leis Ozbècs ò lei Rus au nòrd e enfin còntra leis Europèus, especialament lei Portugués au sud. A la fin dau sègle, lei progrès otomans e ozbècs èran venguts una menaça mai lo rèine de Abbas Ièr (1588-1629) permetèt de redreiçar la situacion[47].
En 1588, lei Safavidas s'alièron ambé leis Anglés que reorganizèron l'armada pèrsa. En 1622, leis Anglés reconquistèron Ormuz en cambi dau drech de fondar una basa navala a Bander Abbas. Capitèron tanben d'equilibrar lei relacions ambé leis Otomans e lei Mogòls. En 1639, la frontiera fuguèt finalament definida ambé l'Empèri Otoman : Pèrsia perdiguèt la màger part de Mesopotamia mai gardèt lo contraròtle de l'Armenia Orientala e d'Azerbaitjan[48]. En fòra dei guèrras, lo periòde veguèt tanben l'adopcion d'una politica de desvolopament economic ambé, per exemple, la bastida d'obradors de produccion de tapís e lo transferiment de la capitala a Isfahan.
Lo declin de la dinastia acomencèt après la mòrt de Chah Abbas. Mens capables e de còps gaire interessats per leis afaires dau govèrn, sei successors adoptèron una politica religiosa pus dura còntra lo sunisme, especialament durant lo rèine de Chah Sultan Husain (1694-1722)[49]. Aquò entraïnèt de tensions grèvas dins certanei províncias e finalament una revòuta generala d'Afganistan en 1707. L'armada safavida fuguèt batuda e Isfahan pilhada en 1722 marcant la fin de la dinastia[50].
La Dinastia Qajara[modificar | modificar la font]
La conquista de la capitala per l'insureccion afgana entraïnèt l'afondrament totala de l'autoritat centrala. D'un caire, lei províncias refusèron de reconóisser lo poder afgan e preferiguèron venir independentas. D'autre caire, leis estats vesins, especialament l'Empèri Otoman, l'Empèri Rus e lei Britanics aprofichèron lo caòs intèrn per ocupar certanei zònas frontalieras[51]. Aquela situacion malaisada fuguèt aprofichat per Nadir Chah que capitèt de reünir una armada e d'obtenir lo sostèn dau darrier senhor safavida — sobeiran teoric de Pèrsia — per legitimar son poder après la reconquista d'Isfahan. Puei, reversèt oficialament la dinastia e se proclamèt chah en 1736. Fins a son assassinat en 1747, obliguèt leis Otomans (1736) e lei Rus (1739) de se retirar dau territòri iranian, vassalizèt lei Khanats Ozbècs (1739) e dirigiguèt una campanha victoriosa còntra l'Empèri Mogòl que sa capitala fuguèt pilhada en 1739.
Sa mòrt dubriguèt un periòde novèu de caòs e entraïnèt l'independéncia d'Afganistan[52]. L'unificacion fuguèt l'òbra de Karim Khan Zarim (1750-1779), governador de Chiraz, que fondèt la dinastia Zand. Pasmens, a sa mòrt, Agha Mohammad Chah contestèt l'autoritat de sei successors, creèt la Dinastia Qajara e acomencèt d'estendre sa dominacion sus lo plan iranian. Se proclamèt chah en 1787 e conquistèt Isfahan e Chiraz en 1796. Utilizèt de metòdes feroç durant sa conquista per limitar lo risc de revòuta coma, per exemple, la mutilacion de la màger deis òmes de la vila de Kirman en 1794. Aquò favorizèt la pacificacion de Pèrsia[53]. Pasmens, en Georgia, aquò permetèt ais abitants de demandar l'ajuda de Russia qu'ocupèt la region en 1797.
Lo començament dau sègle XIX marquèt lo començament dau declin de la poissança iraniana que perdiguèt divèrsei territòris e fuguèt partejada en zònas d'influéncia. Ansin, en 1813 e en 1828, Pèrsia deguèt abandonar una partida de Caucàs, divèrsei territòris au sud de la Mar Caspiana e la region de Merv au profiech de Russia. Puei, a partir deis annadas 1840, lei progrès britanics en Índia menacèron lei regions orientalas e Teheran deguèt reconóisser la pèrda d'unei territòris ais Afgans o ai Britanics. En revènge, l'afebliment dau Sultanat d'Oman permetèt ais Iranians de reconquistar tota la zòna litorala dau sud-èst dau país ocupada a partir de 1780.
En 1907, l'Empèri Rus e l'Empèri Britanic trobèron un acòrd de partiment deis influéncias respectivas dins la region e Iran fuguèt partejat entre una zòna russa au nòrd, una zòna britanica au sud-èst e una zòna neutra au centre. Aquò permetèt au país de demorar independent mai empachèt pas d'intervencions regularas d'estats europèus dins seis afaires intèrns. De mai, causèt la formacion de movements nacionalistas, fòrça ostils ais estrangiers, a l'origina de revòutas còntra leis interès estrangiers o lo poder[54]. L'afebliment dau govèrn centrau contunièt donc fins a la Premiera Guèrra Mondiala (1914-1918). Tròp feble per participar au conflicte, lo país fuguèt parcialament ocupat per leis Otomans puei per lei Rus e lei Britanics en 1917. Aquela ocupacion veguèt la descomposicion dei rèstas dau poder e la retirada britanica marquèt lo declin finau dei Qajaras[55] [56].
La revolucion constitucionala e lei temptativas de modernizacion dau país dei Pahlavi[modificar | modificar la font]
Tre lo retirament dei fòrças anglesas, una tropa comandada per lo coronèu Reza Pahlavi ocupèt la capitala lo 22 de febrier de 1921 e i prenguèt lo poder[57]. Venguèt oficialament Ministre de la Guèrra en 1921 puei Premier Ministre en 1923. Enfin, en 1925, obtenguèt l'abolicion de la dinastia qajara[58] e fuguèt coronat chah lo 25 d'abriu de 1926. Assaièt de modernizar lo país segon un modèl occidentau[59]. Per aquò, acomencèt de restablir l'òrdre e de crear una armada modèrna per assegurar l'autoritat dau govèrn centrau[60]. Desvolopèt tanben un programa de creacion d'escòlas e assaièt de limitar l'influéncia de l'islam ò de bastir d'infrastructuras novèlas[61].
Pasmens, aquelei projèctes conoguèron de dificultats importantas, especialament lei de desvolopament economic o educatiu en causa de la manca de personaus competents. Ansin, en 1935, lei progrès èran febles e la Segonda Guèrra Mondiala va entraïnar un novèu periòde de caòs dins lo país[62]. D'efèct, en causa de sa posicion estrategica per leis Aliats, fuguèt ocupat lo 25 d'aost de 1941 per lei Britanics e lei Sovietics. Aquò entraïnèt l'abdicacion dau chah au profiech de son fiu lo 15 de setembre e una tièra de dificultats economicas en causa de l'ocupacion e dau conflicte mondiau[63]. Puei, a la fin de la guèrra en 1945, Iran venguèt provisòriament un enjòc dei premiereis annadas de la Guèrra Freja e lei Sovietics i sostenguèron la creacion d'estats independents dins lo nòrd-oèst dau país e i demandèron un drech d'esplecha deis idrocarburs[64]. Pasmens, una reaccion diplomatica determinada de Londres e de Washington causèt l'abandon de l'ajuda sovietica ai revòutas e Iran fuguèt tornarmai unificat en 1946[65].
Pasmens, lei crisis intèrnas contunièron au començament deis annadas 1950 quand lo chah, sostengut per leis Estats Units e lo Reiaume Unit, rebutèt lo Premier Ministre Mossadegh, sospichat de simpatia comunista en causa de sa politica favorabla a la nacionalizacion dei ressorsas petrolieras iranianas, en 1953[66] [67] [68]. Lo chah Mohammad Reza Pahlavi assaièt sensa succès vertadier de contuniar la politica de modernizacion de son paire. A partir de 1972, lei dificultats economicas e la lentor dei progrès de la politica de desvolopament entraïnèt una division de la populacion entre comunistas, republicans, defensors dau comèrci tradicionau e islamistas[69]. En 1975, lo caòs politic entraïnèt l'adopcion de mesuras fòrça repressivas per lo govèrn. Pasmens, la situacion contunièt de se desgradar e la Revolucion Islamica de 1979 causèt la disparicion de la monarquia.
La Revolucion e la Republica Islamica[modificar | modificar la font]
Après de mes de protestacions popularas còntra son regim, Mohammad Reza Pahlavi quitèt Iran lo 16 de genier de 1979. Après la proclamacion de la neutralitat dei fòrças armadas, l'islamista Rouhollah Khomeini declarèt la fin de la monarquia lo 11 de febrier e la formacion d'un govèrn provisori. Ben organizats, leis islamistas capitèron d'eliminar leis autrei faccions revolucionàrias e la Republica Islamica d'Iran fuguèt proclamada lo 1èr d'abriu de 1979. Pasmens, lei premiereis annadas fuguèron malaisadas en causa de la crisi deis ostatges de l'ambaissada estatsunidenca (4 de novembre de 1979 - 20 de genier de 1981) causada per l'acuèlh dau chah exilat per Washington e, subretot, per l'invasion iraquiana de 1980 qu'entraïnèt la lònga guèrra Iran-Iraq (1980-1988).
Finalament, la crisi deis ostatges fuguèt reglada per un acòrd secrèt ambé l'administracion Reagan (en cambi d'armas per luchar còntra Iraq) e la guèrra còntra Bagdad s'acabèt per un mantenement dau statu quo ante en 1988[70]. Pasmens, lo conflicte fuguèt saunós[71] per una armada iraniana mau equipada que deguèt adoptar de tacticas murtrieras d'ondas umanas per assaiar de rompre lei linhas d'una armada iraquiana sostenguda per l'URSS e lei país occidentaus e utilizant d'armas quimicas.
En 1989, la mòrt de Khomeini e son remplaçament per Ali Khamenei coma Guida de la Revolucion demostrèt la soliditat deis institucions maugrat quauquei modificacions de la constitucion. En 1991, Iran fuguèt neutre durant la Guèrra de Kuwait (1990-1991)[72]. Durant aqueu periòde, lo redreiçament economic après leis annadas de guèrra venguèt la prioritat d'un govèrn dirigit per de religiós moderats[73]. Pasmens, la revirada economica dei moderats permetèt ai conservadors de se renfòrçar e d'averar leis eleccions de 2005 ambé la victòria de Mahmoud Ahmadinejad[74]. Fins a 2013, sa presidéncia fuguèt caracterizada per la restauracion d'un discors nacionalista opausat ais Estats Units d'America e a seis aliats. Son ponch centrau es lo desvolopament d'un programa nuclear civiu, sospichat de desvolopar en secrèt d'aplicacions militaras per leis Occidentaus e Israèl. Aquò entraïnèt l'adopcion d'una tièra de sancions internacionalas còntra Iran.
Geografia[modificar | modificar la font]
La geografia fisica[modificar | modificar la font]
Iran es lo dètz-e-uechen país pus estendut de la planeta amb una superficia de 1 648 195 km². Son territòri se situa entre lei latituds 24° e 40°N e entre lei longituds 44 e 64°E. A de frontieras amb Azerbaitjan, Armenia, Turquia, Iraq, Paquistan, Afganistan e Turcmenistan. Au nòrd, es tanben en contact ambé la Mar Caspiana e au sud ambé lo Golf Persic e lo Golf d'Oman.
Franc dei costats de lòng de la Mar Caspiana e de la província de Khuzestan, Iran es compausat d'un platèu montanhós format de bacins e de plans separats per de cadenas de montanhas[75]. Lei cimas son pus autas dins la partida occidentala dau país ambé lei montanhas de Caucàs, dei Monts Zagros e dei Monts Alborz. Lo ponch culminant d'Iran es lo Mont Damavand (5 671 m) qu'es un volcan amorçat dei Monts Alborz. Lei plans pus importants son situats au nòrd e a l'èst dau platèu e son ocupats per lei desèrts de Kavir e de Lut.
Lo clima[modificar | modificar la font]
Lo clima d'Iran es magerament de tipe arid o semiarid franc de la zòna litorala caspiana, dei montanhós pus autas e d'una faissa occidentala de tipe mediterranèu. Au nòrd-oèst, leis ivèrns son caracterizats per de temperaturas bassas e de precipitacions importantas e leis estius son secs. Dins lo rèsta dau país, leis ivèrns son generalament doç e leis estius cauds e secs. Lei temperaturas pus importantas son mesuradas dins lei regions orientalas. Lei precipitacions son rarament superiors a 250 mm e pòdon èsser inferioras a 100 mm dins certanei bacins desertics.
La demografia[modificar | modificar la font]
Dins lo corrent dau sègle XX, Iran conoguèt un desvolopament demografic major amb una aumentacion de sa populacion de 10 milions d'abitants vèrs 1900 a 77 milions en 2010. Maugrat una baissa dau taus de feconditat (1,89 en 2010), la proporcion febla d'ancians entraïna un mantenement d'aquela aumentacion e la populacion devriá s'estabilizar vèrs 2050 a l'entorn de 100 milions d'abitants. Aquela populacion es urbana a 70% e l'urbanizacion contunia amb una demenicion anuala de la populacion rurala egala a 0,7%. Lei zònas pus pobladas son situadas au nòrd e a l'oèst dau país. En 2006, sièis vilas avián mai d'un milion d'abitants : Teheran (7,8 milions), Mashhad (2,5 milions), Isfahan (1,6 milions), Tabriz (1,4 milions), Karaj (1,4 milions) e Chiraz (1,2 milions).
Organizacions politica e territòriala[modificar | modificar la font]
La forma de l'estat[modificar | modificar la font]
L'organizacion dau poder de la Republica Islamica d'Iran es defenida per la Constitucion de 1979. Es una teocracia que seis institucions religiosas son associadas a un sistèma de representacion d'institucions democraticas elegidas au sufragi universau. Pasmens, lo poder religiós a un drech de veto sus lei decisions adoptadas per lo poder democratic. De mai, lo multipartisme es parciau car lei candidaturas ais eleccions pus importantas son examinadas per un conseu qu'a lo drech d'anullar aquelei jutjadas incompatiblas ambé l'islam. Enfin, certaneis eleccions, especialament leis eleccions presidencialas de 2009, fuguèron contestadas en causa d'acusacions de fraudas.
Lo poder executiu[modificar | modificar la font]
Lo poder executiu es partejat entre lo Guida de la Revolucion, cap suprèm de l'estat e deis institucions religiosas, e lo President de la Republica, cap deis institucions civilas. Lo premier es elegit per l'Assemblada deis expèrts per una durada indeterminada. Es cargat de la supervision dei politicas generalas d'Iran. Es tanben lo comandant dei fòrças armadas, lo cap dei servicis d'ensenhament militar e de seguritat e es l'unica persona que pòu declarar la guèrra. A tanben lo drech de destituir lo president.
Lo segond es definit coma la segonda autoritat pus importanta d'Iran après lo Guida. Es elegit au sufragi universau per un periòde de quatre ans. Es cargat de l'aplicacion de la constitucion dau país, de l'exercici dei poders executius — franc dei poders dau Guida — de la nominacion dau cap dau govèrn, de la coordinacion de la politica dau govèrn e de la seleccion dei projèctes de lèi transmès au Parlament.
Lo poder legislatiu[modificar | modificar la font]
Lo poder legislatiu es devesit entre quatre organs principaus que son la Majles (« Assemblada consultativa islamica »), l'Assemblada deis expèrts, lo Conseu dei gardians e lo Conseu de destriament de l'interès superior dau regim. La premiera es l'assemblada unica deis institucions civilas. Es compausada de 290 deputats elegits per quatre annadas. En 2006, cinc sètis èran reservats ai minoritats. Es cargada dau vòte de la legislacion, de la ratificacion dei tractats internacionaus e dau vòte dau budget nacionau.
L'Assemblada deis expèrts es compausada de 86 religiós elegits au sufragi universau per uech annadas. Non permanenta, aquela assemblada es cargada de validar lei candidaturas e d'elegir lo Guida de la Revolucion. A tanben lo drech de lo destituir. Pasmens, dempuei 1979, l'Assemblada deis expèrts s'es jamai opausada ai decisions dau Guida.
Lo Conseu dei Gardians es compausat de dotze juristas. Sièis son nomats dirèctament per lo Guida e sièis per lo cap dau poder judiciari (après una nominacion oficiala per la Majles). Es cargat d'interpretar la constiticion e a lo drech d'opausar un veto ai decisions de l'Assemblada consultativa.
Enfin, lo Conseu de destriament de l'interès superior dau regim es compausat de sièis membres religiós dau Conseu dei Gardians, dei caps dei poders legislatiu, judiciari e executiu e dau ministre en carga dei questions estudiadas. Es cargat de la mediacion entre lei diferenteis institucions, especialament entre l'Assemblada consultativa e lo Conseu dei Gardians, e pòu servir d'organ de consultacion au Guida.
Lo poder judiciari[modificar | modificar la font]
Lo poder judiciari es devesit entre unei tipes de tribunaus especializats. Lo Guida de la Revolucion noma lo cap dau poder judiciari que noma lo cap de la Cort Suprèma. Existís unei tipes de tribunaus coma lei tribunaus publics en carga deis afaires civius e criminaus o lei tribunaus revolucionaris en carga deis afaires regardant la seguritat nacionala. Se fau tanben nòtar l'existéncia dau tribunau especiau dau clergat plaçat sota l'autoritat unica dau Guida. Lei lèis son inspiradas de la legislacion votada per lo poder legislatiu mai la constitucion permet tanben de jutjar segon lo drech islamic. Aquò entraïna una variacion importanta dei penas segon la fònt utilizada. Per exemple, es lo cas de la lapidacion per adultèr dispareguda dau còde penau dempuei 2012 mai totjorn autorizada per lo drech islamic.
L'organizacion territòriala[modificar | modificar la font]
Iran es devesit en províncias, en comtats, en districtes e en sosdistrictes. Lei conseus locaus son elegits au sufragi universau per de mandats de quatre ans. Son cargats de l'eleccion dei consòls, de la supervision deis activitats municipalas, de l'estudi dei besonhs locaus sociaus o economics e participan a l'aplicacion dei politicas nacionalas.
Afaires estrangiers e fòrças armadas[modificar | modificar la font]
Leis afaires estrangiers[modificar | modificar la font]
Iran es un membre de la màger part deis institucions internacionalas principalas coma l'ONU o l'OPEP. Poissança regionala[76] de l'Orient Mejan amb Israèl, Egipte e l'Arabia Saudita, sa politica estrangiera es definida per son oposicion ais Estats Units d'America e au « sionisme » israelian, per sa volontat de rompre son isolament diplomatic e per divèrsei sostèns ai movements chiitas o opausats a Israèl.
Lei relacions son donc fòrça marridas ambé leis Estats Units e ambé leis aliats estatsunidencs de la region. En particular, lei relacions amb Israèl son fòrça degradadas dempuei leis annadas 2000 e lei dos país se menaçan regularament d'una ataca. La possibilitat de desvolopament d'un armament nuclear es un ponch centrau d'aquelei tensions e es, a l'ora d'ara, una question centrala dei relacions internacionalas. D'autra part, Teheran es tanben implicat dins un conflicte territòriau ambé leis Emirats Arabis Units per lo contraròtle de doas illas dau Golf Persic.
En revènge, lo país a de relacions melhoras ambé l'Union Europèa, que certanei membres (França, Itàlia...) son de practicas importantas deis exportacions de petròli iranian, e ambé Russia, China e d'estats non alinhats. Leis objectius d'aquelei relacions son comerciaus — leis exportacions de petròli son lo còr de l'economia — e diplomatics per assaiar de rompre l'isolament de Teheran. Enfin, per assaiar d'equilibrar l'influéncia estatsunidenca au Pròche Orient, Iran es un sostèn important de movements chiitas (insureccions chiitas d'Iemèn, Hezbollah) e d'advèrsaris deis Estats Units coma Siria. Assaia tanben d'estendre son influéncia dins lei regions chiitas d'Iraq.
Lei fòrças armadas[modificar | modificar la font]
En 2007, lo budget militar iranian èra de 7,3 milions de dolars (25en reng mondiau) e representava 2,6% dau PIB. Lei fòrças armadas de la Republica Islamica d'Iran son devesidas entre diferentei fòrças militaras o paramilitaras. La premiera es compausada dei fòrças regularas (420 000 òmes) organizadas segon una fòrça terrèstra, una fòrça aeriana, una fòrça navala e una fòrça de defensa antiaeriana. La segonda es facha dei Gardians de la Revolucion Islamica (130 000) que son tanben organizats sus un modèl de fòrças terrèstras, aerianas e navalas. Pasmens, gropan tanben lei fòrças especialas iranianas. Enfin, existís una tresena fòrça, paramilitara, dicha Basij formada de volontaris. Es plaçada sota lo contraròtle dei Gardians de la Revolucion. L'estimacion de seis efectius es fòrça malaisada e varia entre 90 000 e 12,6 milions. Dempuei la Revolucion de 1979, la guèrra de 1980-1988 e leis embargos internacionaus, Iran a creat una indústria militara pron importanta per assegurar la màger part de sei besonhs. Pasmens, durant lo periòde de desvolopament d'aquela indústria, lo país adoptèt divèrseis armaments d'origina occidentala avans 1979 puei d'origina sovietica, russa, chinesa o nòrd-coreans. Una partida d'aquelei partenariats son totjorn actius.
Economia[modificar | modificar la font]
De veire: Economia d'Iran.
L'organizacion de l'economia per l'Estat[modificar | modificar la font]
L'economia iraniana es caracterizada per un dirigisme estatic important e per l'existéncia d'un sector public desvolopat. D'efèct, segon la Constitucion, l'economia es devesida en tres sectors. Lo premier es dich public e gropa leis indústrias de basa, lo comèrci exterior, lei minas, la banca, leis asseguranças, l'energia, lei restancas e lei rets d'aiga, la ràdio e la television, l'aviacion, lei linhas maritimas e lei rets de rotas o de camins de fèrre. Lo segond sector es dich cooperatiu e gropa de companhiás cooperativas creadas segon lei principis islamics. Enfin, lo darrier sector es dich privat e gropa leis activitats de l'agricultura, lo rèsta de l'indústria, lo comèrci e lo rèsta dei servicis
Lo dirigisme de l'Estat fuguèt renfòrçat durant la guèrra còntra Iraq per assegurar l'avitalhament dei fòrças armadas. Lo sector cooperatiu fuguèt creat per favorizar una redistribucion dei revenguts dau petròli ai classas pus pauras o ai familhas dei tuats de la guèrra. A l'origina, èra format de fondacions religiosas. D'ara endavant, aquelei fondacions an format de consortiums pus importants plaçats sota l'autoritat dirècta dau Guida de la Revolucion. Lei sindicats son teoricament autorizats en Iran mai fòrça rars en realitat. Enfin, lo drech de grèva existís mai son utilizacion pòu entraïnar una repression violenta.
L'agricultura e lei ressorsas naturalas[modificar | modificar la font]
En causa dei condicions climatics desfavorablas, la superficia dei zònas agricòlas cultivadas es limitada a 11% de la superficia totala dau país. La màer part d'aquelei zònas son situadas au nòrd e l'oèst dau país e necessitan l'utilizacion de l'aigatge per foncionar. Ansin, l'agricultura iraniana es un sector fòrça sostengut per l'Estat per se modernizar e melhorar lo rendement. Dins aquò, lo país es pas encara totalament autosufisent e 10% de la norridura de basa es importada. D'autra part, dempuei 1979, se desvolopa un sector agricòla que sei produccions son destinadas a l'exportacion (pistachas, espècias...). En 2003, representava un quart deis exportacions non petrolieras d'Iran.
La produccion miniera representava à 0,6% dau PIB de 2011. Lo país a de resèrvas importantas de coire (2en reng mondiau), de carbon, de fèrre e de cròme. Pasmens, la produccion demora limitada en causa dei dificultats geograficas e de la feblessa deis infrastructuras iranianas. Per exemple, en 2008, maugrat sei resèrvas, lo país deviá importar entre 10 e 15% de sa consomacion de carbon. Ansin, dempuei la fin deis annadas 2010, divèrsei plans de desvolopament de la produccion miniera fuguèron adoptats per assaiar d'aumentar certanei produccions, especialament aquela de coire.
Enfin, lei ressorsas d'idrocarburs, descubèrtas en 1908[77], representan la fònt principala de revenguts de l'estat. En 2008, teniá 10% dei resèrvas mondialas de petròli e 15% d'aquelei de gas natural. Lei jaciments principaus son situats dins lo sud-oèst dau país. En 2004, Iran èra lo quatren país productor de petròli amb una produccion annuala de 4,3 miliards de barils que 2,5 fuguèron exportats.
L'indústria[modificar | modificar la font]
En 2012, l'indústria representava 38% dau PIB e 31% de la man d'òbra.[78]. Iran a una indústria de basa desvolopada e diversificada que permet au país de produrre localament divèrsei produchs impossible d'importar en causa dei sancions internacionalas. De mai, aquela indústria conoguèt tanben una creissença importanta dins lo corrent de la guèrra de 1980-1988 per assegurar l'avitalhament de l'armada. Ansin, en 2003, Iran aviá d'indústrias petroquimica, quimica, siderurgica, automobila, textila, militara e de produccion de materiaus de construccion importantas e èra considerat coma una poissança industriala emergenta. Lei centres industriaus principaus son situats au nòrd, au centre e au sud dau país. Pasmens, maugrat son importància, l'indústria iraniana dèu faciar una tièra de problemas importants coma la manca d'investiments, la manca de personaus qualificats o una corrupcion favorizada per lei dificultats entraïnadas per l'embargo internacionau.
Lei servicis[modificar | modificar la font]
En 2012, lo sector dei servicis representava 50,6% dau PIB iranian e 45% de la man d'òbra e sa part aumenta dempuei leis annadas 1990[78]. Es basat sus lei servicis necessaris a l'indústria, a l'armada o a l'urbanizacion creissenta (comèrci...) e sus lo torisme.
Lo comèrci intèrn despend ret de companhiás cooperativas o de marchands independents installats dins lei bazars. Lei supermercats son encara rars maugrat la creacion de companhiás nacionalas coma Refah en 1995. Lo torisme es en aumentacion regulara amb 1,6 milions de personas en 2004 e 2,3 milions en 2009. Lei motivacions dei toristas son fòrça variablas (romavatge dins lei luòcs sants, visita dei vestigis antics o de monuments...). Enfin, lo ret de transpòrt d'Iran es magerament basat sus l'automobila e, subretot, l'autobús per lei liasons entre lei ciutats. Existís tanben un ret de camin de fèrre e una companhiá aeriana. La modernizacion e lo melhorament dau sector dei transpòrts, especialament dins lei vilas pus importantas e lei pòrts comerciaus, es un aspèct important de l'economia actuala d'Iran e lo sector representava 9% dau PIB en 2008.
La recèrca[modificar | modificar la font]
La recèrca scientifica es una tradicion anciana de la region iraniana que fuguèt un centre intellectuau major durant l'Edat Mejana. Uei, lo país presenta de sectors scientifics fòrça avançats en quimia e en farmacologia e d'autrei sectors coma lei matematicas son relativament ben desvolopats. Pasmens, maugrat l'aumentacion fòrça importanta dau nombre de publicacions iranianas dins de revistas prestigiosas dempuei 1996, lo país dèu totjorn faciar de budgets tròp limitats que representavan 0,9% dau PIB còntra 1,4% per lei país desvolopats.
Religion[modificar | modificar la font]
La màger part d'Iran es musulman. 89% deis abitants se reclaman dau chiisme duodeciman qu'es la religion pus escampada au sen de la populacion. Aquò es una caracteristica dau país que fa partida dei quatre país musulmans (amb Iraq, Azerbaitjan e Bahrayn) que sa populacion es majoritàriament chiita e dos sanctuaris chiitas importants son situats sus lo territòri iranian a Mashad e a Qom. Lo sunisme es la religion de 9% de la populacion.
Lo rèsta es compausat de minoritats crestianas, josievas, zoroastrianas e bahaistas. La libertat e lei drechs religiós dei tres premierei minoritats religiosas son assegurats per l'article 14 de la Constitucion e lei tensions religiosas son feblas[79]. La situacion dei bahaistas es mens aisada. Lo govèrn respecta lei drechs religiós dei fidèus individuaus mai considera leis organizacions religiosas coma d'organizacions politicas ostilas[79]. Pasmens, dins totei lei cas, la natura teocratica de l'estat iranian entraïnèt una discriminacion importanta dins certanei domenis professionaus per lei non musulmans[79]. Per exemple, l'intrada dins lo sistèma judiciari, cargat d'aplicar de lèis inspiradas per lo drech islamic, o dins lei fòrças armadas es fòrça, cargadas de defendre la revolucion, es fòrça malaisada per lei minoritats[80].
Lengas[modificar | modificar la font]
La lenga oficiala d'Iran es lo persan qu'es parlat per la màger part de la populacion. Pasmens, leis invasions successivas dau plan iranian formèron divèrsei minoritats lingüisticas non negligiblas. Lei principalei son l'azèri (16%), lo curd (10%), lo lori (6%), lo balochi (2%) e lo turcmèn (2%).
Cultura[modificar | modificar la font]
Arquitectura[modificar | modificar la font]
Dins lo corrent dei sègles de son istòria, Pèrsia e Iran an desvolopat un patrimòni arquitectura fòrça important e fòrça variat de l'Antiquitat ai sègles modèrns[81]. Sièis periòdes principaus son generalament definidas per lo descriure. Lei dos premiers, de l'Antiquitat a l'an 600, son dichs estil parsi e estil part e gropan lei monuments bastits durant lei periòdes aquemenida, seulecid, part e sassanida. D'exemples son lei vestigis dei ciutats de Persèpolis e de Ctesifont o lo palais sassanida de Sarvestan. Lei quatre periòdes seguents apareguèron après la conquista arabia e son dichs islamics. Son compausats deis estils khorasani, razi, azari e isfahani. Son caracterizats per l'aparicion de monuments religiós islamics (mosqueta coma la Mosqueta Goharshad) e per un melhorament d'infrastructuras o de complèxs urbans ja coneguts coma de pònts o de bazars.
La geometria es un element important de l'arquitectura iraniana e l'utilizacion de formas puras (ceucle, carrat) es frequenta. L'art islamic gardèt aquela geometria e i faguèt intervenir de formas geometricas repetitivas e de superficias decoradas de ceramica, de stuc, de bricas formant generalament de motius decoratius, calligrafics o iconografics. Lo dòma e lei bastiments circulars son donc una caracteristica majora de l'arquitectura iraniana.
Vestigis de la vila de Persèpolis, capitala de l'Empèri Aquemenida.
Literatura[modificar | modificar la font]
La literatura iraniana apareguèt durant l'Antiquitat vèrs 500 avC dins lei regions de lenga persana de l'Empèri Aquemenida. Es escricha en persan e, segon lei periòdes istorics, en grèc o en arabi. Pasmens, en causa de la disparicion de la màger part dei tèxtes preislamics, la màger part deis òbras coneguts a l'ora d'ara fuguèron escrichas après la conquista arabia dau sègle VII. Après la presa dau poder abbassida, l'administracion dau Califat fuguèt dominada per de letruts pèrsas e la literatura, especialament la poesia, prenguèt una gròssa importància dins la cultura iraniana.
Filosofia[modificar | modificar la font]
La filosofia iraniana apareguèt durant l'Antiquitat. Lei fònts pus ancianas coneguts a l'ora d'ara son aquelei de l'Avesta, tèxte religiós sacrat dau Zoroastrisme. Pasmens, la data d'escritura dei partidas pus vièlhas d'aqueu tèxte es fòrça coneguda. Per la seguida, l'invasion d'Alexandre lo Grand e la formacion dei reiaumes ellenics permetèron de difusar l'òbra dei filosòfs grècs ancians dins lei regions pèrsas. Enfin, la region èra tanben sota l'influéncia de la filosofia chinesa venguda de l'èst. Ansin, la fin de l'Antiquitat veguèt l'emergéncia d'unei corrents filosofics e religiós importants coma la filosofia grecopèrsa, lo Maniqueisme o lo Zervanisme. Après la conversion de Pèrsia a l'Islam, aquelei filosofias participèron au desvolopament de la filosofia musulmana e la region, especialament Bagdad, venguèt un centre intellectuau major dau mond musulman ambé d'autors coma Avicena (980-1037). Leis invasions mongòlas entraïnèron un declin de l'importància intellectuala de Pèrsia. Dins aquò, la filosofia iraniana dispareguèt pas e es totjorn fòrça activa, especialament sus de subjèctes regardant dirèctament l'organizacion de la Revolucion Islamica coma l'estudi dei relacions entre la religion musulmana e lei corrents politics modèrns.
Musica[modificar | modificar la font]
La cultura musicala de Pèrsia es similara ai sistèmas musicaus de l'Asia Centrala e Occidentala. Pasmens, a gardat de trachs dinstintius e fuguèt tanben influenciada per la musica indiana e, dempuei la mitat dau sègle XIX, per de corrents artististics venguts d'Euròpa o d'Africa. Son origina es mau coneguda mai leis istorians grècs depintèron tre lo sègle V l'importància de la musica au sen de la Cort Aquemenida. Après l'invasion arabia, la musica iraniana gardèt un ròtle important (influéncia sus la musica medievala espanhòla) mai fuguèt de còps considerada d'un biais negatiu per leis autoritats religiosas.
Cinèma[modificar | modificar la font]
Lo cinèma apareguèt en Iran tre 1900 a la Cort reiala. Maugrat lo contraròtle e la censura per leis autoritats successivas, venguèt rapidament fòrça popular dins lo país e una produccion iraniana importanta se desvolopèt dins lo corrent dau sègle XX. Dempuei leis annadas 1990, sa qualitat es reconeguda au nivèu internacionau e divèrsei actors o realizators iranians an ganhat de recompensas prestigiosas, compres d'Oscars. De mai, s'organiza d'ara endavant de festivaus unicament consacrat au cinèma iranian.
Bibliografia[modificar | modificar la font]
- (fr) Gérard Chalian, Les empires nomades, Perrin (2006).
- (fr) Jean-Pierre Digard, Bernard Hourcade e Yann Richard, L'Iran au XXème siècle, Fayard (1996).
- (fr) Jean-Paul Roux, Histoire de l'Iran et des Iraniens, Fayard (2006).
Ligams intèrns[modificar | modificar la font]
- Alexandre lo Grand.
- Califat abbassida.
- Califat Omeia.
- Cir II lo Gran.
- Dinastia Qajara.
- Elam.
- Empèri Aquemenida.
- Empèri Mongòl.
- Empèri Part.
- Empèri Safavida.
- Empèri Sassanida.
- Empèri Seleucida.
- Ilkhanat.
- Revolucion Iraniana.
- Tamburlan.
- Turcs Seldjokids.
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas & referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ http://www.farsnews.com/newstext.php?nn=13911203000204
- ↑ (fr) Georges Roux, La Mésopotamie: essai d'histoire politique, économique et culturelle, Seuil (1985), p. 160.
- ↑ (fr) Paul Garelli e André Lemaire, Le Proche-Orient Asiatique, tome 2 : Les empires mésopotamiens, Israël, PUF (2001), pp. 44-45.
- ↑ (fr) Jean-Paul Roux, Histoire de l'Iran et des Iraniens, Fayard (2006), p. 56.
- ↑ (fr) Gérard Chalian, Les empires nomades, Perrin (2006), p. 39.
- ↑ (fr) Jean-Paul Roux, Histoire de l'Iran et des Iraniens, Fayard (2006), p. 60.
- ↑ (fr) Jean-Paul Roux, Histoire de l'Iran et des Iraniens, Fayard (2006), p. 63.
- ↑ (fr) Jean-Paul Roux, Histoire de l'Iran et des Iraniens, Fayard (2006), p. 97.
- ↑ (fr) Jean-Paul Roux, Histoire de l'Iran et des Iraniens, Fayard (2006), p. 100.
- ↑ (fr) Jean-Paul Roux, Histoire de l'Iran et des Iraniens, Fayard (2006), p. 102.
- ↑ (fr) Jean-Paul Roux, Histoire de l'Iran et des Iraniens, Fayard (2006), p. 145.
- ↑ (fr) Jean-Paul Roux, Histoire de l'Iran et des Iraniens, Fayard (2006), p. 151.
- ↑ (fr) Jean-Paul Roux, Histoire de l'Iran et des Iraniens, Fayard (2006), pp. 152-153.
- ↑ (fr) Jean-Paul Roux, Histoire de l'Iran et des Iraniens, Fayard (2006), p. 158.
- ↑ (fr) Jean-Paul Roux, Histoire de l'Iran et des Iraniens, Fayard (2006), p. 174.
- ↑ (fr) Jean-Paul Roux, Histoire de l'Iran et des Iraniens, Fayard (2006), p. 56.
- ↑ (fr) Jean-Paul Roux, Histoire de l'Iran et des Iraniens, Fayard (2006), pp. 182-185.
- ↑ (fr) Jean-Paul Roux, Histoire de l'Iran et des Iraniens, Fayard (2006), p. 196.
- ↑ (fr) Jean-Paul Roux, Histoire de l'Iran et des Iraniens, Fayard (2006), p. 197.
- ↑ (fr) Jean-Paul Roux, Histoire de l'Iran et des Iraniens, Fayard (2006), p. 202.
- ↑ (fr) Gérard Chalian, Les empires nomades, Perrin (2006), p. 82.
- ↑ (fr) Jean-Paul Roux, Histoire de l'Iran et des Iraniens, Fayard (2006), pp. 203-204.
- ↑ (fr) Jean-Paul Roux, Histoire de l'Iran et des Iraniens, Fayard (2006), p. 205.
- ↑ (fr) Jean-Paul Roux, Histoire de l'Iran et des Iraniens, Fayard (2006), pp. 207-208.
- ↑ (fr) Gérard Chalian, Les empires nomades, Perrin (2006), pp. 82-83.
- ↑ (fr) Jean-Paul Roux, Histoire de l'Iran et des Iraniens, Fayard (2006), p. 252.
- ↑ (fr) Jean-Paul Roux, Histoire de l'Iran et des Iraniens, Fayard (2006), pp. 253-254.
- ↑ (fr) Jean-Paul Roux, Histoire de l'Iran et des Iraniens, Fayard (2006), pp. 280-281.
- ↑ (fr) Gérard Chalian, Les empires nomades, Perrin (2006), p. 84.
- ↑ (fr) Jean-Paul Roux, Histoire de l'Iran et des Iraniens, Fayard (2006), p. 306.
- ↑ (fr) Jean-Paul Roux, Histoire de l'Iran et des Iraniens, Fayard (2006), p. 308.
- ↑ (fr) Jean-Paul Roux, Histoire de l'Iran et des Iraniens, Fayard (2006), p. 313.
- ↑ (fr) Gérard Chalian, Les empires nomades, Perrin (2006), p. 85.
- ↑ (fr) Gérard Chalian, Les empires nomades, Perrin (2006), pp. 126-127.
- ↑ (fr) Jean-Paul Roux, Histoire de l'Iran et des Iraniens, Fayard (2006), p. 336.
- ↑ (fr) Jean-Paul Roux, Histoire de l'Iran et des Iraniens, Fayard (2006), p. 338.
- ↑ (fr) Jean-Paul Roux, Histoire de l'Iran et des Iraniens, Fayard (2006), p. 345.
- ↑ (fr) Jean-Paul Roux, Histoire de l'Iran et des Iraniens, Fayard (2006), pp. 346-350.
- ↑ (fr) Gérard Chalian, Les empires nomades, Perrin (2006), p. 145.
- ↑ (fr) Jean-Paul Roux, Histoire de l'Iran et des Iraniens, Fayard (2006), p. 363.
- ↑ (fr) Jean-Paul Roux, Histoire de l'Iran et des Iraniens, Fayard (2006), p. 364.
- ↑ (fr) Gérard Chalian, Les empires nomades, Perrin (2006), p. 148.
- ↑ (fr) Jean-Paul Roux, Histoire de l'Iran et des Iraniens, Fayard (2006), pp. 370-371.
- ↑ (fr) Jean-Paul Roux, Histoire de l'Iran et des Iraniens, Fayard (2006), p. 388.
- ↑ (fr) Jean-Paul Roux, Histoire de l'Iran et des Iraniens, Fayard (2006), p. 391.
- ↑ (fr) Jean-Paul Roux, Histoire de l'Iran et des Iraniens, Fayard (2006), p. 392.
- ↑ (fr) Jean-Paul Roux, Histoire de l'Iran et des Iraniens, Fayard (2006), p. 400.
- ↑ (fr) Jean-Paul Roux, Histoire de l'Iran et des Iraniens, Fayard (2006), p. 402.
- ↑ (fr) Jean-Paul Roux, Histoire de l'Iran et des Iraniens, Fayard (2006), p. 407.
- ↑ (fr) Jean-Paul Roux, Histoire de l'Iran et des Iraniens, Fayard (2006), pp. 407-408.
- ↑ (fr) Jean-Paul Roux, Histoire de l'Iran et des Iraniens, Fayard (2006), p. 408.
- ↑ (fr) Jean-Paul Roux, Histoire de l'Iran et des Iraniens, Fayard (2006), pp. 410-411.
- ↑ (fr) Jean-Paul Roux, Histoire de l'Iran et des Iraniens, Fayard (2006), p. 411.
- ↑ (fr) Jean-Paul Roux, Histoire de l'Iran et des Iraniens, Fayard (2006), pp. 418-419 e 423.
- ↑ (fr) Jean-Pierre Digard, Bernard Hourcade e Yann Richard, L'Iran au XXème siècle, Fayard (1996), pp. 53-54.
- ↑ (fr) Jean-Paul Roux, Histoire de l'Iran et des Iraniens, Fayard (2006), p. 423.
- ↑ (fr) Jean-Pierre Digard, Bernard Hourcade e Yann Richard, L'Iran au XXème siècle, Fayard (1996), p. 64.
- ↑ (fr) Jean-Pierre Digard, Bernard Hourcade e Yann Richard, L'Iran au XXème siècle, Fayard (1996), p. 72.
- ↑ (fr) Jean-Paul Roux, Histoire de l'Iran et des Iraniens, Fayard (2006), pp. 425-426.
- ↑ (fr) Jean-Pierre Digard, Bernard Hourcade e Yann Richard, L'Iran au XXème siècle, Fayard (1996), p. 80.
- ↑ (fr) Jean-Pierre Digard, Bernard Hourcade e Yann Richard, L'Iran au XXème siècle, Fayard (1996), pp. 72-85.
- ↑ (fr) Jean-Paul Roux, Histoire de l'Iran et des Iraniens, Fayard (2006), p. 426.
- ↑ (fr) Jean-Paul Roux, Histoire de l'Iran et des Iraniens, Fayard (2006), p. 427.
- ↑ (fr) Patrice Touchard (dir.), Christine Bermond-Bousquet, Patrick Cabanel, Maxime Lefebvre, Le siècle des excès - Le XXème siècle de 1870 à nos jours, PUF (1992), pp. 251-252.
- ↑ (fr) Jean-Pierre Digard, Bernard Hourcade e Yann Richard, L'Iran au XXème siècle, Fayard (1996), pp. 102-104.
- ↑ (fr) Patrice Touchard (dir.), Christine Bermond-Bousquet, Patrick Cabanel, Maxime Lefebvre, Le siècle des excès - Le XXème siècle de 1870 à nos jours, PUF (1992), p. 78.
- ↑ (fr) Mark Gasiorowski, Quand la CIA complotait en Iran, Le Monde Diplomatique (octòbre de 2000).
- ↑ (fr) Jean-Pierre Digard, Bernard Hourcade e Yann Richard, L'Iran au XXème siècle, Fayard (1996), pp. 110-113.
- ↑ (fr) Jean-Paul Roux, Histoire de l'Iran et des Iraniens, Fayard (2006), p. 430.
- ↑ (fr) Jean-Pierre Digard, Bernard Hourcade e Yann Richard, L'Iran au XXème siècle, Fayard (1996), p. 196.
- ↑ (fr) Pierre Razoux, La guerre Iran-Iraq Première guerre du Golfe 1980-1988, Edicions Perrin, 2013, p. 572 : lo bilanç uman es estimat a 500 000 tuats e disparatus e 1 300 000 bleçats.
- ↑ (fr) Jean-Pierre Digard, Bernard Hourcade e Yann Richard, L'Iran au XXème siècle, Fayard (1996), p. 216.
- ↑ (fr) Laurent Lamote, L’heure de la reconstruction tarde à venir en Iran, Le Monde Diplomatique (aost de 1992).
- ↑ (fr) Alexandre Leroi-Ponant, L’Iran du président Mahmoud Ahmadinejad, Le Monde Diplomatique (decembre de 2005).
- ↑ (fr) Jean-Pierre Digard, Bernard Hourcade e Yann Richard, L'Iran au XXème siècle, Fayard (1996), pp. 14-15.
- ↑ (fr) Jean-Pierre Digard, Bernard Hourcade e Yann Richard, L'Iran au XXème siècle, Fayard (1996), p. 381.
- ↑ (fr) Jean-Pierre Digard, Bernard Hourcade e Yann Richard, L'Iran au XXème siècle, Fayard (1996), p. 10.
- ↑ 78,0 et 78,1 (en) CIA -— The World Factbook [1]
- ↑ 79,0, 79,1 et 79,2 (fr) Nacions Unidas, Rapport présenté par M. Abdelfattah Amor, rapporteur spécial, conformément à la résolution 1995/23 de la Commission des droits de l'homme, E/CN.4/1996/95/Add.2, 9 de febrier de 1996.
- ↑ (en) Discrimination against religious minorities in IRAN, FIDH, aost de 2003.
- ↑ (fr) I. Bahnam, L’archéologie et l’art de l’Iran, Le Monde Diplomatique (decembre de 1965).


c: text/html

text:
17/18
- Créée le
- Samedi 13 Octobre 2007
- Mots-clés
- 360, Aneto, Ariege, Mont Rouch, Mont Valier, Mont-Roig, Monteixo, Panorama, Pic de Baborte, Pic de Cataverdis, Pic de Coma Pedrosa, Pic de Font Blanca, Pic de Gerri, Pic de l'Estanyo, Pic de l'Etang Foucat, Pic de la Cabaneta, Pic de la Soucarrane, Pic de Malcaras, Pic de Medecourbe, Pic de Montcalm, Pic de Noris, Pic de Palomer, Pic de Saloria, Pic de Serrera, Pic de Serrere, Pic de Tristagne, Pic de Tristaina, Pic des Trois Seigneurs, Pic du Port de Sullo, Pique d'Endron, Pique d'Estats, Pirineos, Pirineus, Pyrenees, Torre de Cabus
- Visites
- 350
- Location
- Voir dans OpenStreetMap
- Score
- pas de note
- Notez cette photo
-

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
03 juillet 2014
Quin occitan per deman ? Discussion mondina del 27 de Junh 2014. Intervencion de Miquèu Pujòl
Lo divendres 27 de juhn passat, se debanèt a Tolosa, carrièra del Taur, dins la sala de l’Universitat del Temps Liure, una discussion publica, organizada mai que mai per Patric Sauzet e Manon Serres del departament d’Occitan de l’universitat de Tolosa Miralh ara Jan Jaurès, a l’entorn del tèxte manifeste d’Eric Fraj, Quin occitan per deman ? (publicat en occitan e en francés sus aqueste blògue e jos la fòrma d’un libre en çò de Reclam) en preséncia de l’autor e d’un quarantenat de personas. Lo debat foguèt – me pensi que sèm... [Lire la suite]


text:
Jaurés e Occitània
| avril 1985 | Commentaires fermés
Jòrdi Blanc
Prèmi Pau Froment 1985 e Joan Bodon 1987
« Lo nòstre Joanon » participèt a totas las luchas politicas e socialas d’abans Catòrze. Mas emplegava la lenga d’òc e foguèt en 1911 lo primièr òme politic d’importància a prene posicion per l’ensenhament de las lengas e culturas regionalas. Analisis e documents.
Escrichs
| décembre 1977 | Commentaires fermés
Una tièra d’articles pareguts de 1955 a 1975. Que s’agigue de filosofia, de teatre, de cinemà, d’istòria politica, d’etnologia, de sociologia, de literatura, de lenga e de cultura, o de Provença, Pèire Pessamèssa fa pròva de la pus granda libertat.
Los carbonièrs de La Sala
| avril 1975 | Commentaires fermés
Ives Roqueta
Prèmi Pau Froment 1975 – Tèxtes de Joan Bodon, Andrieu Pradel e Sèrgi Mallet, presentats per Ives Roqueta
La cauma granda de La Sala (Decazeville), de desembre de 1961 a febrièr de 1962. L’an I de l’engatjament politic occitanista e la primièra mobilizacion per viure al païs. Lo minaire Andrieu Pradèl, Mouly e Bodon i faguèron entendre lor votz.
Las cronicas de Viure
| mars 1975 | Commentaires fermés
De 1964 a 1973, editorialista, reportaire, pamfletari, istorian, critic literari, las contribucions d’Ives Roqueta a la revista Viure foguèron decisivas. Se meritan totjorn la visita. Mai que jamai, per melhor saupre d’ont venem e ont anam.


text:
Presidéncia dels Estats Units
Acòrds de Camp David (1978):
Menachem Begin, Jimmy Carter e
Anwar Sadat
La legislacion georgiana empachava Carter de se presentar a un segond mandat aprèp la fin del primièr, en 1975, çò que lo faguèt abandonar sa foncion e se concentrar sos esforces sus la corsa presidenciala. Quand dintrèt dins las primàrias presidencialas del Partit Democrata de 1976, fòrça gents consideravan que teniá pas gaire de possibilitats de ganhar en fàcia dels autres candidats mai coneguts a nivèl nacional. A despièch d'aquò, l'
escandal del Watergate encara demorava fresc dins la memòria dels electors, e lo fach que Carter foguèsse pas membre de la classa política de
Washington supausèt un avantatge per a Carter. La mesa en practica d'una estrategia intelligenta li permetèt de ganhar la nominacion del Partit Democrata a la presidéncia dels Estats Units.
Carter entamenèt la campanha electorala amb un avantatge important segon los sondatges sul president republican Gerald Ford, en part pr'amor que l'indult d'aqueste a Richard Nixon èra estat plan impopular. Malgrat aquò, Ford dapassèt remontèt e faguèt mermar la distància entre totes dos, ja que l'electorat aviá de dobtes davant aquel candidat pas gaire conegut qu'èra Carter. Fin finala, Carter acabèt venceire de las eleccions del 2 de novembre de 1976, amb 50,1% dels vòtes, mentre que son rival Ford n'obtenguèt 48%. Aital, venguèt lo primièr candidat del Sud Prigond a èsser elegit president dempuèi 1848.
Son mandat foguèt marcat per de capitadas importantas en politica exteriora, coma los tractats sul Canal de Panamà; los
Acòrds de patz de Camp David, tractat de patz entre Egipte e Israèl; lo
tractat SALT II amb l' e l'establiment de relacions diplomaticas amb la Republica Populara de China. En politica interiora, son govèrn creèt los ministèris de l'energia e de l'educacion e enfortiguèt la legislacion sus la proteccion de l'environament.
Dempuèi qu'abandonèt l'Ostal Blanc, s'es dedicat a far lo mediador dins de conflictes internacionals e a metre sa notorietat e prestigi al servici de las causas umanitàrias. En 2002 foguèt recompensat amb lo Prèmi Nobel de la Patz e s'ha distingit en literatura, sent autor de mantun libre.


text:
18/03/2017
Gaspard, per Joan Ganhaire, episòde 4
E quauques jorns passeren. Començavam de nos ‘bituar a quelas permenadas bassacadas, a queu silenci que paguna simfònia veniá treblar. Gaëtan laissava pas sos auvidors e podiam lo veire barrutlar dins los corredors o las ‘leias dau parc, seguent de la testa e daus braç daus ritmes que era lo sol a auvir. Pertant, lo Professor e Caüsac semblavan aver fait un pacte. Hofnagel era estat esbeluiat per la reaccion de Gaspard a la musica e a sas seanças dau matin aviá apondut un pitit temps musicau chausit dins la subrebela discoteca de Gaëtan. E lo resultat era plan inegau. Tot plen de bocins laissavan lo dròlle impassible e d’autres lo foitavan dins l’etat d’excitacion que ne’n eram estats tesmonhs l’autre jorn. Aviá daus gosts maitot classics, que ne’n disset Gaëtan. Beethoven, Mozart, Hayden, Bach lo botavan en transida, Webern, Bolez, Berg, los quites Satie, Debussy, Bartòk li fasián pas remudar un quite artelh. Mas lo Professor aviá dich, podem pas saber si quo es dau plaser o de la rauja… E totjorn pas la mendra explicacion. Caüsac, benleu era aura dins lo secret, mas nautres, la valetalha, eran laissats dins l’inhorença. La quita Ròsa, que aviá eissaiat de se metre d’ amics coma la Julia s’era facha rebutir sechament.( de segre)
Joan Ganhaire
Les commentaires sont fermés.


text:
jeudi, 20 septembre 2018
TOLOSA /ACAMP DEL COLLECTIU OCCITAN LO 22 DE SETEMBRE .
Amigas e amics del Collectiu Occitan ,
. Reunion del Collectiu Occitan dissabte 22 de setembre a
l'escasença del Forum ciutadan occitan /La Dintrada ,Sala Castelbou a Tolosa (12 oras ) . Nos cal faire lo bilanç de las 3 manifestacions , dels 5 aperitius reivendicatius , de las mocions votadas per mai de 100 comunas . Cal espandir la campanha e organisar de novèlas accions abans la discutida del projècte de lei de reforma de l'audiovisual .
21:01 Publié dans Actions, Actualités, Associations, Blog, Bons plans, Coup de coeur/Coup de griffe, Débat/Forum, La Lettre de Pais Nostre, Politique, solidaritat, Soutien | Lien permanent | Commentaires (0) | Facebook


text:
Lengas de França e d’Euròpa
Euròpa multiculturau
Euròpa per 46 país que compta 230 lengas. Tots los país d’Euròpa, manca Islàndia, qu’an dus o tres lengas parladas suu lor territòri. Véder mapa
Sonque 36 lengas europèus qu’an un estatut de lenga nacionau, totas las autas que son lengas ditas regionaus o minoritàrias. Ligam cap a la Carta europèu
França, país multilingüe
França qu’ei en Euròpa un deus país dab lo patrimòni lingüistic mei ric. Véder estudi INSEE de 2002
Las lengas de França que’s pòden classar en mantuns ensembles. Purmèr, las lengas romanicas com lo catalan, lo còrse e l’occitan. Lo breton eth, que tien la soa origina de las lengas ditas celticas. Duas lengas d’origina germanica que hèn tanben partida de las lengas de França, a saber l’alsacian e lo flamenc. Lo basco que tien enqüèra uei lo dia ua origina desconeguda, com n’ei pas ua lenga indo-europèa.
Los departaments e territòris d’Otramar, que son caracterizats per la practica deu creòle. Véder mapa
Estatut oficiau
Segon l’article 2 de la Constitucion francesa de 1958 modificat per la lei constitucionau deu 25 de junh de 1992 : « la lenga de la Republica qu’ei lo francés. »
Alavetz, nada lenga regionau o minoritària n’a d’estatut de lenga oficiau en França.
França que signè 39 articles de la Carta europèa de las lengas regionaus o minoritàrias suus 98 que contien lo tèxte, mes shens ratificà’us. Lo processus de ratificacion que s’estanquè en junh de 1999 quan lo Conselh Constitucionau sasit per Jacques Chirac, alavetz President de la Republica, qu’estimè que la carta que contienèva clausas institucionaus, incompatibles en particular dab l’article 2. Que caleré dongas ua modificacion de la Constitucion entà perméter aquera ratificacion.
Desempuish, la revision constitucionau deu 23 de julhet de 2008 qu’a introdusit ua mencion sus la valor patrimoniau de las lengas regionaus :
« Las lengas regionaus qu’apartienen au patrimòni de França ». – Article 75-1 de la Constitucion deu 4 d’octobre de 1958
La portada d’aqueth article qu’ei sonque declarativa e n’auhereish pas nat dret o libertat. L’Academia Francesa que s’èra opausada a tota mencion de las lengas regionaus en la Constitucio, segon ua declaracion publicada lo 12 junh de 2008. Atau, las lengas regionaus n’an tostemps pas d’estatut juridic vertadèr en França, çò qui ei ua anomalia en Euròpa e dens lo monde. La nosta Constitucion n’auhereish pas nat quadre a las lengas regionaus, qu’ei mei que mei necessari de legiferar entà las emparar. Qu’ei per aquò que la Federacion Deaprtamentau deus Establiments Calandreta deus Pirenèus Atlantics a signat lo proclam per las lengas minorizadas « Petitas mes granas » aviat per las Ikastolak* de Nvarra (Espanha) en linha ací.
* escòlas d’estatut associtiu hens deu País Basco qui parctican l’ensenhament per immercion en basco


text:
De vèrs de fin’amor farai per fin de cantar
Çò qu’en mon còr enfin afina mon trobar.
Va voliáu faire una cançon d’aubeta
Un tèxte d’amor, una istòria de papagai
Voliáu parlar de la prima en ma cançoneta
Quand sona lo riddim mon vèrs s’en vai
Vai en delai de tot çò qu’an imagenat
Siau pas trobador, siau cantaire de raggà
Siau manco pas cantaire mai mei paraulas s’escapan
Fau que prèni lo micrò, lei rimas m’arrapan
Ara que senti la bassa de lòng de mon esquina
Vòli dire qu’en fin’amor mon coraçon s’afina.
Repic
Dempuèi que lei parpalhons vòlan
dins mon
estomac
Sabi ben tot çò que vòlon, vòlon volastrejar
Passan per ma garganta e emplisson ja ma tèsta
En fin’amor se canta de cançons de gèsta
Mon còr envasit, es una mar granda
Plena de cetacèus imaginaris
Ma doça es la serena que manda
Mei naus sus d’estèus secularis
Lo sègle es dins ma mementa e ne fau un fialat de rimas
Ma doça es dins ma mementa e mon coraçon s’enlumina
Repic
De vèrs n’ai fach una ribambèla
Leis ai mes sus mon camin
Son un pauc perduts mai ma bèla
Vau ben mai que mile quatrins
Dempuèi tant de lunas an passat
Lo monde es una luseta esmarrada
De poëtas en ma lenga m’an laissat lo trobar
De molons de tèxtes e de causas cantadas
Quand tot aquò bolèga dins mon estomac
Es una biaça de vèrs que vòli t’adreiçar
Una biaça de vèrs de reggae enraiada
Solèu de mei jorns e marmures de fada.
Repic
Vos cal connectar per poder postar de comentaris.
Concepcion : Aure Séguier, Grafismes : Géraldine Puel


text:
Era Refundacion
Er objècte ei començar a bastir ua naua manèra d’enténer era relacion entre politica e societat ena Val d’Aran, e hè’c tanben d’ua manèra diferenta: volem iniciar eth camin de construccion der aranesisme deth segle XXI.
Entà artenhé’c, mos cau canviar era direccionalitat deth descurs politic e sociau: eth descurs politic aranés s’a de lheuar des dera pròpria societat dera Val. Era grana majoria d’aranesi e araneses auem de poder bastir amassa er aranesisme deth segle XXI, es bases deth futur politic dera Val d’Aran coma realitat nacionau. E aguest descurs, construït damb e pera societat, s’expandirà a toti es cornèrs dera Val, en tot èster eth nau motor dera nòsta politica institucionau.
Eth contèxte economic, politic e sociau pòt non semblar eth mès adient. Era grèu crisi economica se presente coma un clar obstacle ath bastiment unitàri deth nòste país d’oportunitats, era realitat nacionau modèu e referent que volem entà Aran. Tanpòc non ajude ath nòste propòsit eth descrèdit generau dera politica e des institucions publicque per part dera ciutadania.
Aguesti factors pòden èster visti coma cargues importanti, mès tanben son arrasons qu’an de motivar eth canvi que proposam, era naua manèra d’enténer era relacion entre politica e societat ena Val d’Aran. Perqué precisament en un contèxte coma er actuau ei quan podem establir es bases d’ua societat a on era exigéncia sigue mutua: entà es politics qu’an de parlar e actuar damb coeréncia, guanhant-se era credibilitat damb transparéncia e rigor, seguint era huelha de rota mercada pera societat aranesa e ent tot aplicà’c as institucions publiqus; mès tanben eixgéncia ara ciutadania dera Val, que non sonque a d’enténer era situacion politica e sociau generau senon que tanben a de poder servir ath pais des dera sua implicacion e participacion actiua en desvolopament democratic e nacionau d’Aran.
En clau nacionau, entà poder establir coma a d’èster er aranesisme deth segle XXI, mos cau començar hènt encara mès visibla era realitat istorica d’Aran, a on s’arraïtzent es bases deth nòste futur coma país. A compdar deth coneishement e analisi deth nòste passat, poderam afrontar es naues preguntes sus qué a d’èster er aranesisme deth present e futur, a qué a d’aspirar, e coma a de trabalhar entà arténher es sòns objectius.
E era Val d’Aran non viu isolada deth sòn entorn: er aranesisme tanben a de posicionar es qüestions que tanhen dirèctament as aranesi e araneses e as sues institucions, coma eth creishent qüestionament der Estat des autonomies o eth cada viatge mès evident centralisme de Madrid, er espòli fiscau que viu Catalunya e tanben patissen es ciutadans dera Val, o es intents d’actacs a politics e juridics contra era lengua aranesa que de hèt vòlen méter en dubte era nòsta identitat nacionau.
Qué ei er aranesisme aué en Catalunya, en Occitania, en España, en Euripa o en mon globalizat? Coma er aranesisme pòt èster eth motor d’ua realitat nacionau economicament pròspera e sociaument justa? Coma a de d’èster er aranesisme deth segle XXI?


text:
29 août 2018
Andriu de Gavaudan : La Setmana post mortem
Soi content de poder balhar a legir l'editorial post mortem d'Andriu de Gavaudan per la Setmana (de veser aquí mon pichon article sus la mòrt de l'unic setmanièr d'informacion en occitan, volguda per l'Ofici Public de la lenga Occitana OPLO). A la fin ai apondut tanben un autre tèxte de Gavaudan paregut sul Jornalet diumenc darrièr. E òc: calarèm pas! Editorial post mortem… Es totjorn interessant de veire lo monde de per dejós… Mas i pensam pas jamès dins la vida vidanta qu’avèm generalament las gents fàcia e... [Lire la suite]
09 août 2018
Le festival occitan de Saint-Juéry (81)
L’occitanisme, un art modeste ? Fort dépité par la mort de La Setmana, l’unique hebdomadaire papier en occitan que nous avions (voir mon dernier billet), j’ai trouvé une raison de ne pas tout à fait désespérer en me rendant, alors que je séjournais à Albi, au « festival occitan » de Saint-Juéry (la ville des aciéries du Saut-du-Tarn, près d'Albi), qui s’est déroulé les 3 et 4 août derniers, au coeur de la canicule. Certes il n’y avait pas foule, l’événement était même un peu trop modeste et... [Lire la suite]
02 août 2018
Nòstras setmanas sens La Setmana
E ben òc es desapareguda... aqueste article se trapa tanben sul Jornalet Qual a tuat la Setmana e perque ? Es amb tristessa e amarum qu’ai apresa la mòrt de la societat Vistedit, es a dire de la Setmana, e de las revistas Plumalhon e Papagai. Amb elis es la premsa papièr en occitan, pels adults e pels mainatges, que desapareis… La Setmana acompanhèt mon camin dins l’occitanisme : me balhava dins la lenga d’informacions que trobavi pas endacòm mai, me permetiá tanben, quora zo voliái, d’exprimir... [Lire la suite]


text:
Mesfiatz v’autres que ai lu cerveu gripat. Desjà que fase de las fautas « normalament » songe que de ser, son las fautas que me fagueten.
La vila aviá minjat aura. La plueia dau mandin aviá balhat sa placa ad un piti solelh de passat mieijorn.
La Jania damandet a la Sonia de l’acompanhar d’aici la gara, que ‘la desirava li montrar quauquaren. Mas, coma ela eriá pas becanisada, faliá davalar la rue de Borgonha ‘vant de ‘trapar un velo libre servicí. Lu Piarron, se, prenguet sa bicicleta e se’n anet de son costat.
« Aquò te geinas pas de venir coma me ?
— Non, d’autant mai que deve te damandar de las chausas. Per eisemple, te, lu Cel, lu tipe desparegut, de que ne’n pensas lu ? »
Per la Jania, lu Cel, qu’eriá un politique, beleu un pauc mai dins la pertida becana de la politica, mas, un politique. Aquò se ditz qu’eu avia un planh per far montar lu percentatge de bicicleta dins la rua, mas, que ‘queu planh despareguet coma se.
Las meschaëntas lingas digueten que ne’n mai dau planh, i aviá de las eideias de grandas rotas reservadas a las becanas. Que, maugrat tot, lu Cel eriá dau costat de la bicicleta, sincerament.
« Pensas que lu Rivoirais l’auriá…
— Non, dins l’OCU, eu eriá sòu de creire que la bicicleta poviá estre usada per se desplaçar d’un punt ad un autre, maugrat sa frasa dau dos kilomètres. Lu sistemí de locacion, qu’es se. E eu faguet tot per l’aver avant los de París quantben a la desbuta quò marchava pas. Lu logiciau de guidatge per porta-onda, qu’es se, mesma se quò marcha pas. L’essenciau per lu Cel, qu’eriá que dins las revudas de descidors que descidan las descicions decidadas entre descidors, i aviá son nom de bana coma lu d’Orleans. Entau, qu’un poste de ministres, de conselhat, de senator siàa liure, e beleu que se, de li balhar, comprene.
— Fan be tots un pauc entau.
— As rason p’ita, mais se, mai deviá iò far d’enquera mai que eu se trobava tot sou de desfendre ‘na vision ciclabla de la comunautat ».
Dins l’esquipa de l’OCU, la Ivanka Redlight eriá beleu la pus meschaënta contra los amenajaments per las bicicletas. Quitament se ’la parlava pas d’un leser per borges. Los autres, dau costat daus faucialistes son tots venguts minjar au bachon de las regentarias, adonc, un res de fach, un pitit res, aquò los manhava gaire. Los mairs e mairessas de la majoritat MOLUSC, dau momint que l’esquipament ne vai pas contre los electors, las veituras, los camions, la circulation de las marchandisas, avián res contre.
Entau fasent, los politiques obligeten los ciclistes de far lu trepador coma la prumiera de las borrieras, uròs de daissar de las traças blanchas coma de las saulhaduras enquera mai urò de montrar lu nombre de kilomètres de linhas blanchas coma un relevat de comptadors.
Lu chifre eriá l’estalon de la lur mediocritat e tant pieg per la ’sieta de nolhas.
« Per ente passetetz per vos entornar de l’obrador ?
— Prenguetem pas lu trepador, que lu Piarron aima pas, passetem pas luenh de la mosqueia puei dins un quartier quitament nuòu. Eu me faguet mesma eschivar una pista verta balhada per lu porta-onda que i a ‘na marcha per la prener e una autra per ne’n surtir.
— Veiquí lu punt, tu eriá mai quauqu’un que sap. Autradament, tu ses bona per subir. Veiquí lu punt. Avieisa, perque segond te i a tant de bicicletas apres remontar la rua ?
— Sem dins ‘na zona trent…
— Ente res es estat fach per amenajar quau que siàia dau sens unique. Mesma pas un paneu. Lu monde es dotat d’una granda capacitat d’adaptacion, per lu melhors e lu pieg.Vaque coma me, vau te permenar d’aici la gara e un barrí ».
Las filhas parteten cap a la gara, sens passar per lu centre que los pavats son pauc agradius, mai que tot los jorns de plueia. Davant las escolas, d’enquera degun per esperar los goiats, adonc ‘quò rotla. Elas se mesfiaten dau virondeu de la catedrala puei engulheten los bolevards.
« Tu ses meitat esabanida de far de la bicicleta aquí.
— Non, eriám dins de las zonas limitadas e normalament lo coridor dau bus es per n’autres maitot. Aquí sem a l’estacion de tramway, mas desiram anar a la gara de Fleury, que dissabde quante van ‘ribats tos amics, serai pas aquí, e lu Piarron pas mai. Per te, per ente fau passar.
— Vau prener lu porta-onda… per Zola, gaita, lu cemeterí, e la gara.
— Aquò, qu’es bon per ne’n tornar, mas per i ‘nar, vem prener un chamin pus agradiu, sauf a la desbuta, que vem estre sur l’anciana rota nacionala, dins las veituras ».
Adonc, la Jania la prumièra, veiquí las filhas ‘trapadas de rotlar sus la rota, que res es estat fach, puei de prener la rua de la gara, jurtament, lu quartier Acacià e la gara de Fleury.
L’enchaison per Jania d’eisplicar que çò qu’es lu pus malaisat per una ciclista qu’es d’aver una vuda « dau dessus » de la vila, per aquò, una carta es totjorns utila.
« Aura que tu viguet ente es la gara, vam aus Blosièras per lu tuneu.
— Quò es pas de creire coma tot es desparrier, pertot. Un còp sus lu trepador, un còp ‘na banda, un còp res.
— Benvenguda dins la ’siata de nolha d’Orleans, la resulta d’una non-politica. Adonc, quante escotam lu pèra parlar que son los ciclistes que tuaten lu Cel, eu me fai rire. Degun te damanda d’estre la paròla daus ciclistes de la comunautat urbana, per aquò i la velorucion la setmana propchana. Mas, tant a aura ‘n eideia sus la politica, ‘n’ autra sus lu monde associatiu, te manque lu vejaire daus comerçants, e d’afortir la toá partica de la ciutat.
A la gara, as vut que lu teleferique relevava la platituda, Aquí, vas comprener perque quauqu’un te diguet que los « O O O O O » de la placa de Leire son las embochaduras dau trauc dau cuòu que chiet los estrons sus las bandas ciclablas ».
Sonia aguet pauc de temps per ò comprener, d’enquera una novela fòrma d’esquipament. Mas luqueu embarret la boscha d’ esgost d’un estron de ciment. Beleu un, o une que jamai fai de la bicicleta, fau creire.
« Bon, aviá fai la promessa d’un pitit torn, vam lu ‘chabar per la pista d’aur, nonmàs perque ela passa davant los impòsts ».
‘Sieta de nolhas
Coligny contrepestet
Restar oneste.
« Aquela es pas mala, vos los ciclistes vos planher totjorn.
— Perque deguetem far un escart, perque las p’itas marchas, perque la prioritat. E puei, una pista d’aur, sus cent cinquante mètres, avant e apres res. E d’enquera dins ‘queu sens, aquò vai, podriai estre de consent coma te apres aver pausar ma fiertat dins ma pocha e un mochanas per dessus. Mas en faça, gaita. te fau comprener que aura, tu ses de l’autre costat de l’esmiralh.
— Pòde pas virar la testa, que lu chause s’achabe sos lu fuòc.
— Tascha de restar vivanta d’aici la fin de ton estage.
— Banturla pas, deve arribar a la mediateca per los libres ».
Dins lu fauborg, la circulacion eriá pauc importanta.
Sonia se prometet de pausar de las questions aus comerçants dins un propchan rendez-vous, mesma a la tipessa que fai las relacions publicas de la meraria.
Afe, quò ferá jorn deman per tot aquò, per lu momint, cap a la bibliotèca.
~1220 mòts


text:
FIXACION DETH LENGUATGE JURIDIC ARANES
Eth passat dijaus dia 3 de mai s’inicièc un procés de fixacion deth lenguatge juridic en aranés, damb ua amassada entre era Acadèmia, representada peth sòn President, Jusèp Loís Sans e tecnics des Servicis lingüistics deth Parlament de Catalonha, coordinats pera Sra. Mardarida Sanjaume. Era resolucion de quauques vacillacions e de dubtes que se produïssen ena revirada des leis, deth catalan ar aranés, en compliment dera Lei der Occitan, ei er inici dera elaboracion d’un document qu’a de servir entà unificar eth lenguatge


text:
01/06/2015
Questa dimenjada sur Meitat-chen, meitat-pòrc...
Joan-Pau Verdier e Marçau Peironi nos informan que los convidats de l'emission dau diumenc 07 de junh a 11 oras sur França Blu Perigòrd seran Olivier Boudy e Micheu Samolhan dau Bornat dau Perigòrd, mai Mr Bonnet e Lucie Charrière, Reina de la Felibrejada que se debanara a La Dosa lo 3, 4 e 5 de julhet 2015.
Meitat chen , Meitat pòrc , chasque diumenc a 11 oras sur França Blu Perigòrd!
Veiqui lo ligam vers França Blu Perigòrd
e lo ligam vers lo site de Joan-Pau Verdier
18:23 Publié dans Actualitats, actualité, Musica, chants e dança | Lien permanent | Commentaires (0)
Les commentaires sont fermés.


text:
04/06/2018
Passion occitana
Auei, Rubrica en òc rencontra Tomas Irondèla, professor d'istòria geografia mai d'occitan
SO : Tomas, podetz vos présenter en quauques mots ?
TI : Vene de Tarn, dau ranvers de Castres, ai 38 ans e demòre a Perigüers. Sei professor d'istòria geografia au liceu Laure Gatet. Tene l'occitan de familha, de mon pair e mos grand-parents ; aime bien la musicalitat de la lenga, legisse daus autors come Roger Tenèze dau Carcin, Cecila Chapduelh, los trobadors... Ai passat la certificacion complementaria a Bordeu en 2016, quò fai que aura pòde far professor d'occitan. Ai après lo lemosin dempuei que sei aqui en Perigòrd.
SO : Parlem de l'ensanhament de l'occitan...
TI : Au liceu Laure Gatet, anime, per la segonda annada, un talhier de conversacion coma daus eslevas mai daus professors, quò-qui per mon plaser, que sei professor d'istòria geografia dins queu establiment. En mai de quò, queste annada, vene de començar un trabalh de regent a l'escòla bilinga Jules Ferry de Rabeirac , en remplaçament dau regent en comget malaudia. Fau l'escòla a 14 CE1 e 23 CP/CE2. Per io, qu'es une experiença novela.
SO : Daus prefatz per la rentrada ?
Òc- plan, una plan bona novela. Lo collegi Montaigne de Perigüers vai drubir l'opcion en occitan en classa de siesiema e ne'n serai lo professor, doas oras per setmana per començar. Espere que los eslevas van se marquar au cors. Lo collegi fai desjà de las activitats per l'occitan, coma lo programa « Dancem au collegi », que aparentament marcha plan ben. Quò sira lo segond collegi a Perigüers, en mai de Bertran de Born.
SO : D'autras idèias par alhors ?
TI : Sei a preparar un libreton de conversacion en occitan lemosin « Parler comme un troubadour, comme une troubaïritz », mots e expressions correntas, emb de las aisinas de prononciacion, per los debutants, collegians, liceans o adultes, que deuria èsser editat en fin d'annada.
En mai de quò sei charjat d'animar lo facebook de l'associacion Novelum: https://www.facebook.com/Novelum-IEO-24-421163168345899/.
Zo vesetz, l'occitan es ma granda passion !
Òc-plan, podem parlar d'une vertadiera passion occitana !
Denis Gilabert.
Questa dimenjada sur Meitat-chen, meitat-pòrc...
Joan-Pau Verdier e Nicolau Puech nos informan que los convidats de l'emission dau diumenc 10 de junh 2018 a 11 oras sur França Blu Perigòrd seran Didier Dupont, president dau Bornat dau Perigòrd, Christel Grégoire mai Eliette Donnat, presidenta del comitat d'organisacion de la felibrejada de Sent-Cibran, que se debanara du 29 de junh au 1er julhet 2018.
De veire, lo facebook de la felibrejada a Sent-Cibran: https://fr-fr.facebook.com/felibreedupaysdesaintcyprien/
Meitat chen , Meitat pòrc , chasque diumenc a 11 oras sur França Blu Perigòrd!
Per escotar l'emission en directe o en redifusion, clicar sur lo ligam: França Blu Perigòrd
Veiqui lo ligam vers lo site de Joan-Pau Verdier
e los ligams vers lo sites de Nicolas Puech: www.nicolaspeuch.com e facebook.com/nicolaspeuch
13:22 Publié dans Actualitats, actualité, Associacions, Musica, chants e dança | Lien permanent | Commentaires (0)
Vaque coma me, de Jan-Peire Reidi
Dins son brave libre L’Aubre solet, l’escrivan lemosin Peire Lallet conta que son pair, « lo pair Jan », perdiá pas una ocasion de picar la curiosetat de son dròlle. Quante un avion passava, que quò ’ribava pas tan sovent qu’aüei, eu li credava :
« Pitit, vaque veire l’avion ! »
E, quante aviá mestier d’agusar la lama de la faucherza :
« Pitit, vaque virar la mòla ! ».
Vaque es un imperatiu de la seconda persona dau singular dau verbe venir que se ditz pas nonmas per apelar un chin o ben far segre las ovelhas. Òm auva sovent las mairs zo dire a lur mainatge, per exemple. Per convidar una persona que òm tutia, òm pòt li dire :
« Vaque minjar la sopa coma nautres ! »
Dins sa Grammaire limousine, p. 266, Chabaneu explica que vaque es benleu la reünion de ven e de ’quí (en francés : viens e ici), emb un desplaçament de l’accent sus la prumièra sillaba. Quo es nonmas una ipotesi. L’explicacion « ven ’quí » ’niriá finament si tots disian *véque, coma nautres que parlem è, e si lo parlar è era mai ancian, mas los que parlen a disen « vaque », emb un a long…
Chabaneu fai remarcar que « vaque » = « *ven quí » siriá desjà un pleonasme e que fariam un doble pleonasme en disent : « Vaque ’quí ! ».
« Vaque » es una fòrma que s’auva en lemosin naut, mas que, a Tula, disen « vene » (Chabaneu, p. 266). Quò empaicha pas Jan dau Melhau, que ne’n es pertant pas loenh, escris :
« Vaque veire quauqua res de brave ! ». (Una jornada a la campanha)
Justament, s’es vut qu’a la campanha lo òrdres eran pas totjorn tròp amistos, subretot quante volian eslunhar quauque chin que japava japaras-tu aprep un estrangier. La gent eran pas tan mofles coma au jorn d’aüei :
« Taicí, raca de chin ! »
E la paubre béstia se tirava d’aquí la coá entre las pautas per pas ’massar quauque còp de lata o d’agulhada.
« Taicí », prononçat *teici, ven probablament de « d’aicí » (Vai-te’n d’aicí !), coma quò se ditz enquera dins d’autres endrechs. Mas chausa amusanta, dins Lou Trésor dóu Felibrige, Mistral escris :
« TEICI, TAICI interj. que l’on emploie en Prov. pour appeler un animal, en Lim. pour le chasser » !
Anatz comprener… Mas una frasa sens gaire d’ambigüitat que aimavan dire, quo era : « Defòra n’es pas plen ! »
« Taicí, raca de chin ; defòra n’es pas plen ! ».
Quo es ben lo diable si òm pòt pas se far escoltar !
A Javerlhac, lo 30 de mai de 2018
Jan-Peire Reidi
Cronica de toponimia, per Joan-Claudi Dugros
Les Naudoux à Conne-de-Labarde, Saint-Amand-de-Vergt, Sadillac, Trémolat, Bourdeilles, etc .
En occitan Los Naudons [lu nɔwʼdu] (prononcer / lou naoudou/) : il s'agit des terres, du domaine du nom propre Naudou, forme aphérésée de la syllabe initiale (Ar)naud ou d'un autre nom propre terminé en -aud, auquel on a ajouté un suffixe diminutif -on créant un hypocoristique, très courant en occitan.
On trouve aussi Les Naudets (avec suffixe -et), Naudis (avec suffixe -is), Naudissou (avec double suffixe -is + -on), Naudonnet (avec double suffixe -on + -et). Aux Nodies, à Condat-sur-Trincou est une mauvaise graphie pour Naudis. Aussi Bois de Naud, à Boisse, Naudou, à Lavaur.
Joan-Claudi Dugros
Repas de fin d'année pour le TCO de Périgueux
Jeudi 7 juin, le TCOP fera son repas de fin d'année au café associatif les Thétards, 7 rue de la Bride à partir de 20 h 30, sous forme d'auberge espagnole.
Les invités seront les musiciens et danseurs du groupe "Los menestriers de la comba" pour mettre l'ambiance. Entrée libre.


text:
26/05/2014
Jornadas cultura òc de Sarlat: encore un succès
Chaque année depuis dix ans, enseignants itinérants et bénévoles organisent au dernier trimestre des journées festives pour les élèves des écoles du Sarladais. Cette année, c'était les mardi 19 et mercreedi 20 mai.Jean-Luc Meyre, organisateur de l'événement, enseignant itinérant en occitan et directeur d' école à Belvès ainsi que Sébastien Girard du Pôle Occitan de l'Agence Culturelle départementale nous en parlent.
Co-ditz lo Jean-Luc : « L'ideia venguet daus regents chaminaires de passar en fin d'annada un moment en òc coma los mainatges. Las escòlas del ranvers de Sarlat deven s'inscriure e fin finala reçaubem 20 classas e 400 escolans sur doas jornadas. Los benevòles perpauson pendant dos jorns en matinada dels talhiers de 30 minutas en gropes d'una dietzenada d' escolans. Los temas dels talhiers son la pratica d'instruments de musica (questa annada acordeon diatonic, viela , violon), la dança, las rondas e los juòcs cantats, los cants, los juòcs( ringueta, de strategia, valisa Cap Oc...), la biblioteca, los contes, en tot una quinzenada de talhiers ».E lo Sebastien d'apondre : « L'Agença Culturala sosten l'eveniment dempuei 2008. Fasem venir daus gropes de pertot per los espectacles de l'apres-mieijorn. Questa annada, qu'era la companhia Auboi, de Mauguiò dins l'Erau, que faguet un brave espectacle de dança tradicionala e contemporana que s'apela « Cossissefa ou Comment je suis devenu debout ». Un còp passat, qu'era « Lo chabretaire d'Essiduelh » per Alain Calendreau, un autre còp, una peça de teatre. Devem grandmercejar la vila de Sarlat per botar a la dispausicion daus ensenhaires la brava sala dau Centre Cultural, quò es ben la pròva que lo monde d' aqui son duberts a la lenga e la cultura occitanas, e lo public es de mai en mai nombros a segre. »
Jean-Luc et Sebastien ont tenu à remercier les bénévoles : « L'eveniment exista mercès los 25 benevòles plan motivats, membres de l'Asco, de la Ringueta, regents a la retirada, fidels companhons dempuei la debuta, coma per exemple Patric Ratineaud, (chafrat lo Ratinòc)que ven cada annada del païs de Nontron ». Un rendez-vous très apprécié des écoliers qui sont ainsi sensibilisés dans les meilleures conditions à la richesse et la variété de la culture occitane du Périgord et d'ailleurs.
Denis Gilabert
Photo: Patrick Ratineaud fidèle de la manifestation et les enfants lors d'un atelier de chant.
19:15 Publié dans Actualitats, actualité, Associacions, Espectacles | Lien permanent | Commentaires (0)
Les commentaires sont fermés.


text:
Aguesta dimenjada eth cap-lòc dera Val d’Aran, Vielha, se convertís en epicentre dera modalitat de enduro deth Pirenèu damb er acuèlh dera dusau edicion deth campionat Noth Face Enduro Series.
Era organizacion der eveniment non desvelharà eth lòc exacte de realizacion enquia uns dies abantes dera pròva, mès s’amiarà a tèrme entre es bòsqui ath torn de Vielha e Mijaran.
Deman dissabte comence era jornada damb era reconeishença deth circuit e ua Crono de tram secrèt a on s’establirà er orde de gessuda entara carrèra. Pera tarde, se realizarà un pica pica damb tiratges de materiau e recuelhuda des adesius damb er orde de gessuda deth dimenge. Ja londeman, dimenge 17, tàs 8 ores se darà inici ara Carrèra North Face Enduro Race, eth podium e eth minjar damb es assistents.
Ua dimenjada plia d’actiuetats en Vielha entàs aficionadi ath Enduro en toti es sòns nivèus.
Hònt: Ajuntament de Vieha e Mijaran
Foto: Aran Bike Parks


text:
Jungfrau
Jungfrau (en alemand: "gojata / verge") es lo somalh d'un massís montanhós del meteis nom, situat dins la region d'Oberland e lo canton de Bèrna en Soïssa. Los autres dos somalhs del massís son Eiger (3970 m) amb sa famosa fàcia nòrd, e Mönch (4099 m). Jungfrau es la tresena montanha pus nauta dels Alps après la Finsteraarhorn bernesa e Aletschhorn. La Jungfrau ten una auçada de 4.158 m.
Lo suc de la montanha foguèt escalat pel primièr còp lo 3 d'agost de 1811, pels fraires Meyer d'Aarau. A causa de l'accès malaisit, lo tren de cremalhièra del Jungfraubahn ara corrís per l'interior de la montanha, fins a l'estacion de tren del Jungfraujoch a 3.454 m, la pus nauta d'Euròpa.


text:
51-Plumalhon
2 juin 2004 11:21 0 messages
BD-Jep e Fidel
encordats sus un terrenh planèr
m’ahoneishi, l’espaluga
jòc : apariar tèxte e imatge
quate epòcas preistoricas
australopitècs : savana tropicau, erbivòres
òmis de Cròs-Manhon : ondrar parets d’espalugas
òmis de Neandertal : au ras de las cuèvas
lo periòde neolitic : agricultura e ciutats lacustras
los instruments de musica preïstorics
Paleolitic superior
- shiulets
- flabutas d’òs
- rombes
- rascladers
- percussions sus omoplats de mamot
Neolitic
- tamboròts de tèrra cueita
- cascavèths (dab canicas dehens)
- trompas de còrna de vaca
fabricacion d’una flabuta en òs d’ausèth
lo libe vielh
preistòria = tempsada de l’istòria de l’òmi avans l’invencion de l’escritura
per escàs
las pèiras deu temps de las piramidas
las pèiras talhadas (periclidas de Jupitèr) dinc au temps de las pèiras de fesilh
campaments de Sòrda d’Abadia : espernicar lo sòu
los jaç preïstorics : es interdeit d’i cavar.
las parets de la cauna de Lascaus, cercaires, art parietau
espalugas pregondas, traças de mau léger, peirèras
destapar las vielhas cuèvas
jòc de las estatuetas esbrigalhadas
Los Pirenèus 15 000 ans a
l’art parietau deus magdalenians en las cuèvas ondradas :
- crabas sauvatjas
- bisons
- chivalets qui semblan los pottòks
- rinocèros lanós
- auròcs
- ausèths
S’escaloreish lo cimat : saligas, bedoths, vèrns sus las arrivas
L’escrèpi
1400 espècias per lo monde, familha deus aracnids, n’an pas evolucionat dempuish 400 000 ans.
escrèpi lengadocian : hissada dolorosa, hisson au cap de la coda, sorteish de nueits, pinças de cranc,
petits escrèpis fragiles : cargats suus l’arrea per la mair
A chivau au Wyoming
tribalh deus vaquèrs de Red Canyon Ranch (barrancos) : neurir bestiar, vacada dehòra tà peisher, pradèras, peisheders erbassuts
las sèras deus chivaus : acavalat, laç
cavaucadas, percaçar bèstias indisciplinasdas, s’arrapar de plan, juntar còsti çò que còsti, la bèstia desaviada
conte-los chivaus deus nomades
per la classa de CE de Odile Goachet a Argoat
la palmerada gran deu desèrt d’Arabia
a la prima, la tribù se n’anava entà cuélher la sau
Fayçal lo petit nomada vadut capdau de sa tribù
pastissejar chivaus de tèrra, los miar a la mar per créisher : se botèn a arrenilhar e a vàder grans
esmudits
BD-la vop : penalti
Quin engèni !
Ginhèc !
lo portèr, un contrapè, plonjar, la cujòla
Dans la même rubrique
19 août 2008 – Plumalhon-126
4 février 2008 – Plumalhon-121
21 décembre 2007 – 120-Plumalhon
26 novembre 2007 – 119-Plumalhon
6 novembre 2007 – 113-Plumalhon