text:
Suècia
Suècia (en suedés Sverige) es un país de l'Euròpa del Nòrd, en Escandinàvia. Suècia a de frontièras terrèstras amb Norvègia a l'oèst e amb Finlàndia al nòrd-èst, e es religada a Danemarc pel pont sus l'estrèch d'Ø̈resund.
Son gentilici es suedés -esa.
Amb 450 000 km2, Suècia es lo tresen país de l'Union Europèa en superfícia. Ten una populacion totala de 9,2 milions d'abitants. Suècia a una densitat de populacion de 20 abitants per quilomètre carrat, mas la densitat pus fòrta es dins la mitat meridionala del país. A l'entorn de 85% de la populacion viu en airal urban[1]. La capitala de Suècia es Estocòlme, la quala es tanben la vila pus poblada, amb 1,3 milions d'abitants, e 2 milions dins l'airal metropolitan. Las autras vilas pus pobladas son Göteborg e Malmö.
Somari
- 1 Istòria
- 1.1 Preïstòria e Antiquitat
- 1.2 L'Edat Mejana
- 1.3 L'apogèu de Suècia
- 1.4 Lo declin suedés
- 1.5 Suècia dempuei 1814
- 2 Politica
- 3 Geografia
- 4 Economia
- 5 Cultura
- 6 Bibliografia
- 7 Vejatz tanben
- 8 Ligams extèrnes
- 9 Nòtas e referéncias
Istòria[modificar | modificar la font]
Preïstòria e Antiquitat[modificar | modificar la font]
Lo territòri suedés foguèt cubèrt de glaç durant lei periòdes glaciaris. L'installacion de l'èsser uman dins la region se debanèt après lo rescaufament dau clima. Lei traças pus ancianas, en Escània, datan de 8 000 av. JC. Formadas de caçaires culheires, aquelei populacions avancèron pauc a pauc vèrs lo nòrd. Fins a 6 000 av. JC, lo Maglonesian foguèt la cultura dominanta seguit per la cultura de Kongemose (6 000-5 200 av. JC) e per la cultura d'Ertebolle (5 200-4 000 av. JC). En parallèl d'aquela cultura, d'autrei grops existiguèron au nòrd coma lei culturas de Fosna e de Hensbacka, contemporanèas dau Maglonesian, que foguèron remplaçadas per lei culturas de Nostvet e de Lihult. A partir de 4 000 av. JC, de culturas caracterizadas per terralhas particularas (cultura megalitica dei betas d'embut, cultura de la terralha perforada, cultura de la terralha cordada) apareguèron ambé lo desvolopament de l'agricultura.
L'utilizacion dau bronze apareguèt dins lo corrent dau millenari II av. JC. La societat escandinava dau periòde acomencèt tanben de s'organizar a l'entorn de clans ierarquizats prefigurant lo modèl viking. A partir dau sègle VI av. JC, de contactes èran establits ambé lei culturas dau sud de la Mar Baltica. Lei premierei descripcions — limitadas — de la region foguèron l'òbra d'autors romans coma Tacit. L'utilizacion dau fèrre foguèt relativament tardiva que comencèt au sègle VI ap. JC. Lo modèl clanic se renforcèt coma lo mostra lei cavaments de tombas de guerriers mostrant l'importància de l'armament. Lo periòde veguèt tanben l'aparicion dei premiers navigators escandinaus. Se contentant encara de viatges d'exploracion ò amb un objectiu unicament comerciau, foguèron a l'origina dei premierei rotas maritimas utilizadas per lei Vikings.
L'Edat Mejana[modificar | modificar la font]
Lo periòde viking[modificar | modificar la font]
Au començament de l'Edat Mejana, Suècia fasiá partida de l'espaci viking e partejava alora una cultura comuna ambé lo rèsta d'Escandinàvia. Navigators audaciós e combatents disciplinats, lei Vikings organizavan d'incursions còntra leis estats europèus pus rics qu'entraïnavan sovent lo pilhatge deis endrechs mau defenduts. A respèct dei Norvegians e dei Danés, lei Suedés, dichs Varegs, s'interessèron ai rius de Russia e a la Mar Negra ont intrèron en relacion ambé l'Empèri Bizantin. Maugrat de pilhatges recurrents, fondèron un important ret comerciau ambé la construccion de comptadors e de vilas e aguèron un ròtle primordiau dins la formacion dau Rus' de Kiev, premier estat eslau situat entre Novgorod e Kiev.
La formacion de Suècia[modificar | modificar la font]
La formacion acomencèt dins lo corrent de la segonda mitat dau sègle XI amb una dinastia originària de Gotaland qu'entreprenguèt d'impausar lo cristianisme. En 1164, un arquevescat foguèt fondat a Uppsala. Au sègle seguent, la pression de la Liga Anseatica entraïnèt la dubertura dau reiaume au comèrci estrangier. Estocòlme, fondada en 1252, ne'n venguèt la capitala.
En despiech de la fin dau periòde vareg, lei Suedés gardèron d'ambicions territòrialas en Mar Baltica. Una crosada — probablament legendària — seriá estada organizada tre lo sègle XII per convertir lei Finés. En revènge, a partir de 1249, lei crosadas suedesas son ben attestadas. Durèron fins a 1323 e foguèron marcadas per de combats murtriers còntra lei pòbles finés e baltics. Au sègle XIV, Suècia èra venguda una poissança regionala de remarca gràcias ai ressorsas mineralas de Dalarna (fèrre, coire... etc.). Assaièt de conquistar lei territòris danés sus la riba orientala de Sund. Prenguèt Escània en 1332 mai deguèt finalament l'abandonar en fàcia dei còntra-ofensivas danesa organizadas per lo rèi Valdemar IV (1340-1375).
L'Union de Kalmar[modificar | modificar la font]
{veire|Union de Kalmar}}
A la mòrt sensa eiretier de Valdemar IV, sa filha Margarida qu'èra la frema dau rèi Haakon VI de Norvègia, faguèt designar son fiu Oluf coma rèi e obtenguèt la regéncia. Après la mòrt de son marit, venguèt tanben regenta de Norvègia. Òr, gràcias ai liames tescuts entre lei diferentei dinastias escandinavas, Oluf èra tanben pretendent a la corona suedesa. Après sa disparicion prematura en 1387, Margarida gardèt lo contraròtle de Danemarc e de Norvègia e se portèt candidat a la corona de Suècia. Lo rèi Albèrt de Mecklembourg foguèt reversat per son aristocracia e Margarida dirigiguèt lei tres reiaumes nòrdics fins a sa mòrt en 1412. En 1397, chausiguèt son nebòt Eric coma successor e una assemblada de senhors danés, norvegians e suedés definiguèt a Kalmar lei modalitats de l'union entre lei tres estats.
Segon lo tèxte adoptat a Kalmar, l'Union èra limitada ais afaires estrangiers e a la defensa, especialament còntra leis Alemands, e cada reiaume deviá gardar seis institucions e son autonòmia. Dins lei fachs, Danemarc dirigiguèt l'ensems e Norvègia ne'n venguèt rapidament una despendéncia. En revènge, Suècia resistiguèt e se dotèt dins lo corrent dau sègle XV de regents mai ò mens ostils au poder danés. De son caire, Danemarc aprofichèt sa poissança novèla per afeblir la Liga anseatica que declinava dempuei l'acomençament dau sègle XV. En particular, en 1429, un peatge foguèt instaurat per lei naviris passant Sund.
Pasmens, lo conflicte entre Danés e Suedés s'agravèt e entraïnèt l'abdicacion d'Eric de Pomerània en 1439. Cristian d'Oldenborg restaurèt un temps l'Union mai en Suècia, la realitat dau poder passèt pauc a pauc a de regents. Son fiu Joan Ièr foguèt elegit rèi de Danemarc sensa dificultat (1483) mai deguèt luchar per sometre Suècia (1497). Son successor Cristian II decidèt d'assassinar seis adversaris au sen de l'aristocracia suedesa (chaple d'Estocòlme en 1520), çò que precipitèt la fin de l'Union. Dalecàrlia se revoutèt sota la direccion de Gustav Vasa (1523-1560). Leis insurgents capitèron de caçar lei Danés fòra de Suècia en 1523.
L'apogèu de Suècia[modificar | modificar la font]
La Reforma[modificar | modificar la font]
Après sa victòria, Gustav Vasa reorganizèt lo reiaume e la monarquia i venguèt ereditària en 1544. La Reforma recebèt un acuelh favorable e una dieta l'adoptèt oficialament en 1527. Pasmens, a la fin dau sègle, lo rèi Sigismond III Vasa (1587-1632), qu'èra rèi de Suècia e de Polonha-Lituània en union personala, assaièt de restaurar lo catolicisme. Aquò entraïnèt una revòuta dirigida per un fiu de Gustav Vasa, Carles IX (1604-1610). Divèrsei guèrras contunièron entre lei dos reiaumes a prepaus dau contraròtle dei regions balticas. Venguèron un conflicte periferic de la Guèrra de Trenta Ans (1618-1648) e s'acabèron en 1629 per la conquista suedesa de Livònia franc de la partida sud-èst d'aquela region. Aperavans, lo país aviá pres Estònia (1561-1582), Ingria e Carèlia (1617).
La Guèrra de Trenta Ans[modificar | modificar la font]
Suècia, encoratjada per França, participèt a la Guèrra de Trenta Ans a partir de 1630 dins lo camp protestant. Lo rèi Gustau II Adolf (1611-1632) ganhèt una tiera de batalhas còntra leis Imperiaus mai foguèt finalament tuat a la batalha de Lutzen. Sa filha Cristina (1632-1654) sota la regéncia d'Axel Oenstierna que contunièt la politica dau rèi. Après l'intervencion dirècta de França dins lo conflicte, la situacion dei Suedés, menaçadas per de còntra-ofensivas imperialas, se melhorèt e Suècia faguèt partida dei venceires de la guèrra. Ai Tractats de Vestfàlia, obtenguèt la Pomerània Anteriora, lo pòrt de Wismar e lei principats eclesiastics secularizats de Brema e de Virden.
L'expansion au detriment de Danemarc[modificar | modificar la font]
A la fin dau sègle XVI, Danemarc e Suècia participèron ensems a la Guèrra de Livònia que permetèt ai Suedés d'obtenir Estònia en 1561-1582 e ai Danés l'illa d'Ösel en 1573. Pasmens, la rompedura de l'equilibri europèu — favorable ai Suedés — entraïnat per la Guèrra de Trenta Ans foguèt la fònt de tensions entre Copenaga e Estocòlme. De 1643 a 1645, una premiera guèrra s'acabèt per una victòria suedesa e l'annexion de Jämtland, de Gotland e d'Ösel. Puei, una segonda guèrra opausèt tornarmai Danemarc, aliat a Polonha-Lituània, e Suècia. S'acabèt per una victòria novèla dei Suedés que prenguèron lo contraròtle de Bohus, d'Halland e d'Escània.
Lo declin suedés[modificar | modificar la font]
Lo reculament suedés en fàcia de Russia[modificar | modificar la font]
Una guèrra aguèt tornarmai luòc entre Danemarc e Suècia dins l'encastre de la Guèrra d'Olanda de 1675 a 1679. Aliada a la França de Loís XIV, Suècia ataquèt leis aliats alemands dei Províncias Unidas per leis empachar de concentrar sei fòrças còntra lei Francés. Pasmens, l'armada suedesa foguèt desfacha a la batalha de Fehrbellin per Brandeborg. Estocòlme mantenguèt son integritat territòriala car Loís XIV refusèt d'acceptar la mendra pèrda per son aliat au Tractat de Nimega.
Lo sègle seguent foguèt caracterizat per l'emergéncia de la poissança russa que s'afirmèt en Mar Baltica au detriment de Suècia. D'efèct, en 1700, acomencèt la Granda Guèrra dau Nòrd qu'opausèt Suècia a la quasi totalitat de sei vesins. En 1700, Danemarc foguèt aisament vencut e se retirèt dau conflicte fins a 1709. Lei Rus subiguèron tanben una desfacha dura a Narva mai la lònga campanha còntra polonesa li permetèt de se reorganizar. Ocupèron Ingria, Livònia e Estònia. En 1709, lo rèi Carles XII (1697-1718) foguèt batut a Batalha de Poltava que s'acabèt per la destruccion de la màger part de l'armada suedesa. Aquò donèt l'avantatge ai Rus que conquistèron Finlàndia en 1714 e intrèron en Suècia en 1718. Après la mòrt de Carles XII, lei Suedés foguèron obligats de cessar lo combat e d'abandonar la màger part de sei conquistas dau sègle XVI (Carèlia, Estònia, Livònia, sud de la Pomerània anteriora e leis evescats de Brema e de Verden). De mai, Suècia fasiá d'ara endavant plus partida dei poissanças majoras dau continent europèu.
Après aquela desfacha, la Cort se devesiguèt entre doas faccions favorablas siá a una aliança anglorussa siá au mantenement de l'aliança francesa. Lo partit favorable ai Francés capitèt de convencre lo govèrn d'acomençar una guèrra còntra Russia en 1741. Pasmens, s'acabèt per una revirada e per la pèrda dau sud-èst de Finlàndia en 1743. Aquò amaisèt pas la situacion au sen de la Dieta e lo lassitge generau fàcia au blocatge politic dau reiaume permetèt au rèi Gustau III (1771-1792) de demenir lo poder de la chambra en 1772. D'ara endavant mèstre dau govèrn, engatjèt una politica de modernizacion dau país. Pasmens, de tensions intèrnas importantas contunièron d'agitar la vida politica e la populacion. En 1788, Gustau III declarèt la guèrra ai Rus per assaiar sensa succès de resòuvre aqueu problema. Lo conflicte s'acabèt per una patz blanca e lo rèi foguèt assassinat dos ans pus tard.
Lei guèrras napoleonencas[modificar | modificar la font]
Lei guèrras napoleonencas foguèt un periòde de dificultats per Suècia, aliada au Reiaume Unit. Inicialament, lo país assaièt de demorar neutre e participèt en 1800 au projècte de liga de neutralitat per la proteccion dau comèrci maritim gropant Russia, Danemarc e Prússia. Pasmens, en 1808, son aliança ambé Londres foguèt utilizat coma pretèxte per Russia, alora aliada de Napoleon Ièr, per atacar e conquistar Finlàndia a l'eissida de la guèrra de 1808-1809.
En 1810, lo manescau francés Bernadotte foguèt elegit prince eiretier de Suècia. Tre l'annada seguenta, prenguèt la direccion dau país en causa de la senilitat dau rèi Carles XIII (1808-1819). Après la revirada francesa en Russia, rompèt sei relacions ambé Napoleon Ièr e jonhèt lei coalizats. En particular, se destrièt a la batalha de Leipzig (1813) e menacèt Danemarc, aliat dei Francés. Aquò li permetèt d'obtenir Norvègia per compensar la pèrda de Finlàndia. Pasmens, aqueu restacament foguèt pas una annexion mai una union personala que laissèt ai Norvegians seis institucions e sa constitucion.
Suècia dempuei 1814[modificar | modificar la font]
Dempuei 1814, Suècia a pas participat a una guèrra e sa neutralitat foguèt respectada durant lei dos conflictes mondiaus. Pasmens, dins lo corrent de la Segonda Guèrra Mondiala, lo país, totalament enceuclat per l'Axe, deguèt adoptar una neutralitat globalament favorabla ais Alemands (circulacion de permissionaris, exportacions de metaus... etc.). En 1905, Norvègia obtenguèt son independéncia d'un biais pacific après lo refús suedés de laissar Òslo crear lo sieu servici diplomatic. A la fin dau sègle XX, Suècia intrèt au sen de l'Union Europèa (1995) mai adoptèt pas l'èuro coma moneda après un referendum en 2003.
En parallèl d'aquela politica estrangiera, la dinastia fondada per Bernadotte favorizèt la modernizacion de Suècia. Fins a la mitat dau sègle XIX, foguèt a l'origina d'un regime conservador favorizant lo melhorament dei tecnicas, especialament dins l'agricultura ambé l'introduccion de la tartifla. A partir de la Revolucion Industriala, l'industria (textil, transformacion de la fusta) se desvolopèt entraïnant una aumentacion dau nivèu de vida e de la populacion maugrat un important movement d'emigracion ais Estats Units d'America (un milion de personas entre 1850 e 1890). La societat se liberalizèt tanben pauc a pauc ambé l'abolicion dei monopòlis dei guildas, l'emergéncia d'una premsa lira, l'introduccion de reformas fiscalas e electoralas, la creacion d'un servici nacionau e l'aparicion de tres partits (sociau democrat, liberau e conservador) dominant e estabilizant la vida politica. Au sègle XX, Suècia creèt un sistèma de proteccion sociala fòrça avançada sota l'influéncia dei sociaus democrats que dirigiguèron lo país quasiment de contünia de 1928 a 1996. Dich modèl suedés, aquela politica permetèt a Suècia de venir un deis estats pus prospèrs de la planeta.
Politica[modificar | modificar la font]
Suècia es una monarquia parlamentària que son cap d'Estat es lo rei Carles XVI Gustau. Lo cap del govèrn es lo primièr ministre, actualament Stefan Löfven (S).
Lo Parlament suedés (Riksdag) es unicameral e a actualament 349 membres, elegits per un mandat de quatre ans.
Geografia[modificar | modificar la font]
Division administrativa[modificar | modificar la font]
Comtats (län)[modificar | modificar la font]
Suècia es un estat centralizat devesit en vint-e-un comtats o län:
Municipalitats (kommuner)[modificar | modificar la font]
Cada comtat es devesit en maitas municipalitats o kommuner, qu'èran un total de 290 en 2004.
Parçans istorics[modificar | modificar la font]
Regions istoricas (Landsdelar)[modificar | modificar la font]
Suècia s'es formada a partir de tres regions istoricas o Landsdelar : Götaland, Svealand e Norrland. An pas actualament de foncion administrativa.
Províncias istoricas (landskap)[modificar | modificar la font]
Las províncias de Suècia, o landskap, son de regions istoricas, geograficas e culturalas. Suècia a 25 províncias qu'an pas cap de foncion administrativa, mas que demòran un eiretatge istoric e un element important d'identificacion culturala.
Economia[modificar | modificar la font]
Cultura[modificar | modificar la font]
Bibliografia[modificar | modificar la font]
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Statistics Sweden. Yearbook of Housing and Building Statistics 2007. Statistics Sweden, Energy, Rents and Real Estate Statistics Unit, 2007. ISBN 978-91-618-1361-2. Available online in PDF format
- ↑ Lo Reialme Unit inicièt lo periòde necessari per la sortida de l'EU


c: text/html

text:
Topologia
La topologia (del grèc topos, « luòc » e logos, « sciéncia ») es una branca de las matematicas qu'estúdia las proprietats espacialas e las deformacions bicontinuas de l'espaci. Lo tèrme de topologia fa referéncia tanben a un objècte matematic dins aqueste airal. En aqueste sens, una topologia es una ensemble de partidas dichas « dobèrtas » somesas a cèrts axiòmas. Un espaci provesit d'una topologia es un espaci topologic. Leibniz Foguèt lo primièr qu'utilizèt lo tèrme d'analysus situs, emplegat après per far referéncia a çò qu'apelam ara topologia. Leonhard Euler, en 1736, es considerat lo primièr d'aténher de resultats de natura topologica.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Lo Congrès es l’organisme interregional de regulacion de la lenga occitana. La produccion de nòrmas e òbras normativas, dins divèrses domenis de la lenga, segon lo principi màger de l’afortiment de l’unitat prigonda de la lenga e del respècte de sa diversitat, es una de las missions que li son estadas fisadas : nòrmas graficas e lingüisticas, lexicografia, lexicologia, terminologia, neologia, fonologia, grafia, gramatica, toponimia, etc…
Aquelas missions son eissidas d’un procèssus collectiu e democratic qu'amassa las collectivitats, institucions e federacions istoricas occitanas, e que menèt a l’installacion oficiala del Congrès a l’Ostal de Region d'Aquitània a Bordèu, lo 18 de decembre de 2011.
Fòrt de la reconeissença publica e sociala, Lo Congrès s’apèva sus son Conselh lingüistic, una còla de lingüistas representatius de l’ensemble de l’espaci occitan. Aquel Conselh garantís lo nivèl scientific e academic de las produccions de la nòstra institucion. Lo Conselh dels usatgièrs, l’autre conselh assessor del Congrès, amassa de representants dels sectors de la transmission e de la difusion de la lenga, çò que permet d’associar e de prene en compte la demanda sociala.
Lo portal internet locongres.org, qu'a respondut d'en primièr als besonhs prioritaris dels usatgièrs, mai que mai per la lexicografia en linha, prepausa ara un espaci dedicat a las nòrmas e òbras normativas que serà progressivament crescut e enriquit.
Teni a mercejar totes los que trabalhan e trabalharàn per aquela rubrica, sòcis del Conselh lingüistic, Florença Marcouyre, lexicografa, Aura Séguier, administratritz del site, Benaset Dazéas, director del Congrès.
Gilabèrt Mercadièr, President del Congrès.
Nòrmas
Òbras normativas


text:
TIME OUT
Mai no he dissimulat el meu somni de veure aviat una repblica catalana. M’obligo a guardar una certa reserva perquè visc a la Catalunya del Nord, en territori francès per tant. Em molesta un xic opinar sobre el procés sense arriscar-se, protegit per l’exèrcit francès dels tancs espanyols.
'' Catalunya Nord. la llesqueta del septentrió '' Edicions El Jonc.
Es podria resumir a dues paraules la Ballarina de Berlín, l'últim llibre publicat per Joan-Daniel Bezsonoff, les dues paraules següents: sexe i espionatge. En efecte, de sexe no en falta, n'hi ha en orri, nuvolades i ruixats del Kamasutra o de la "Pyschopatologia sexualis" de Krafft-Ebin, la dialèctica "desig/ satisfacció" tensant el llibre, de quatre pàgines en quatre pàgines -dit amb una minsa exageració.
LO JORNALET 18/03/2017
“Sota les bigues vermelles del sostre [del plafon], les dones elegants de la capital, amb vestits de color de llimona i de cirera, semblaven colibrís de permís. Tot aquest petit món encantador havia oblidat que, deu anys enrere, havien torturat Rosa Luxemburg i Karl Liebknecht en aquell hotel”: aquí tot l’engenh de Joan Daniel Bezsonoff, de se far costejar en doas frasas çò leugier e çò tragic.Fa qualques meses, pendent una convèrsa nuechenca a Perpinhan amb de nòrd-catalans, foguèrem totes consents que i a, de tot segur, un estil particular a Joan Daniel Bezsonoff. Coma totes los grands autors, ten son univèrs, son biais pròpri de representar nòstre Mond. Aquò, o trobam tornarmai dins son darrièr roman, La ballarina de Berlín, que, coma sovent dins aquel autor, nos fach viatjar a una epòca marcada per l’Istòria, aqueste còp lo Berlin de la fin de la Republica de Weimar e de l’arribada al poder del nazisme. E coma totjorn, lo viatge istoric prepausat per Bezsonoff es un viatge cultural e intercultural. Se coma o diguèt Umberto Eco, la lenga d’Euròpa es la traduccion, Bezsonoff es un grand europèu, conscient d’una lenga a l’autra de la mescla de la civilizacion de nòstre continent.Contràriament a çò que lo títol nos poiriá far pensar, lo protagonista màger es pas una famosa balarina de Berlin, Lea Niako, pasmens representada sus la cobèrta del libre, mas un autre personatge istoric, lo capitani polonés Jerzy Sosnowski, famós espion. Se coma lo quite Bezsonoff, es un poliglòta afogat de lengas, l’eròi es mai que mai un montaire de cavals… e de femnas. Casanova dels ans 1930, amb mai d’amantas que lo rei Salomon, l’espion polonés fa servir sa passion del sèxe e del cuol per metre en plaça una ret d’espionatge e d’espionas al centre de la quala son tres femnas devòtas de son còr e de son còrs, Benita, Renate e Irene. Amodat per las proesas del capitani polonés, l’erotisme baila lo ton al roman, mas non sens l’ironia costumièra de l’autor: “Sosnowski l’enculava com Wilhelm Furtwängler dirigia l’Orquestra Filharmònica de Berlíin. Cada cop la mateixa perfecció, amb matisos quasi imperceptibles. La mateixa obra en mans d’Arturo Toscanini o del jove Herbert von Karajan presenta variacions microcòspiques”. Darrièr l’erotisme e l’ironia, la melangia (malenconiá) es pasmens jamai luènha dins nòstre autor, per exemple quand parla de la mòrt del provençal per las carrièras de Grassa, o amb d’elements tragics que desvoloparem pas aicí per servar l’interès de la lectura, mas que demòstra una reflexion discreta sus l’umanitat, que barreja en ela çò vil e çò grand, a un moment que l’apogèu del rafinament europèu en Alemanha se mescla al gorrinatge e alestís la victòria de mostres.E la balarina? Ne direm pas mai, mas coma dins las grandas tragèdias, son arribada tardièra amòda la catastròfa.Gerard Joan Barceló
Santiago Diaz i Cano
Per sempre
Lletra impresa Edicions
Notes de lectures 1
Les vingt ans du jeune homme vert Michel Déon
Segon llibre de Bezsonoff que cau, ara el més recent (se'm fa fins i tot estrany llegir un llibre quan encara està "calent" a les llibreries).
MARTES, 7 DE MARZO DEL 2017 - 14:05
Ruth von Morgen. Fotografia @Marianne Breslauer
Barcelona, 3 mar (EFE).- El escritor rosellonés Joan Daniel Bezsonoff vuelve al pasado en su nueva novela, "La ballarina de Berlín", en la que tiene un peso destacado el espía y capitán del ejército polaco Jerzy Sosnowski, pero también el humor, que es "la conciencia que tenemos de nuestra pequeñez ante la eternidad".
EL TEMPS
Eugeni Casanova Solanes
Els gitanos catalans de França. Llengua, cultura i itineraris de la gran diàspora


text:
E serét û trachaman ? Qu’èt lou soul à poùdẹ respoùnẹ. Que-m diserat, segu, que noû … e que sera ûe bère mensounye ! Trachamans, que-n cau, més pas de touts. Lous qui hèn serbìci, que soun lous qui counten hèytes fausses, noû pas sus lous àutẹs més sus éths-medichs. Bantariòus que cerquen à estouna en countan causes qui ne-us soun yamés arribades. Més, abisat-pe, ne cau pas descouradya û bantariòu en se trufan de ço qui dits.
Au coùntrẹ, que cau ha semblans de-u crédẹ, aco que l’encouradye e que perseguira à-p deberti dap ço qui-s enbénte. À Sént-Espedit que-n y a û deus boûs, Artur lou trachaman ou lou tracassiè coum dìsẹn. Que-u hè gay d’estouna lous qui soun à l’aubèrye de (deu) Sidòni, nou pèrdin (pèrdẹn) pas las soûes paraules e que-u hèn crédẹ que harlapen tout ço qui counte coum la hèyte d’aquéths dus lapîs qui a héns (déns) las lapinères.
Que soun tan bèths e machans que-us surbélhe dap la carabine à la mâ quoan la soûe hémne e-us porte de qué minya.
– « Qu’an l’oélh machan e que me-n meschìdi. »
– « E soun atau dap las lapines ? » ce-u demande û empertinén.
– « Ne-t trùfẹs pas, que-t y bouleri bédẹ ! »
Per bèth sé, (l’) Artur qu’éntre à l’aubèrye dap dus militàris, dus anglés qui a trebucat héns (déns) lou bosc de la coumune.
– « Que-m an hèyt coumprénẹ que-s èren esbarrits en manubres, labéts que-us èy amassats héns (déns) la remorque qui-m serbéch entaus céps. »
(L’) Artur que l’atéle au soû velo enta carreya dedzenats de quilos de céps qui amasse à la sesoû. Lous Anglés que bébẹn û cop, que saluden la coumpagnie e que se-n ban. Chic de téms adarroun, Artur qu’éy fièr d’amucha ûe létre qui a recebut deu counsul d’Angletèrre à Bourdèu.
– « Bràbẹ Moussû, la noùstẹ Réyne que-p arremercie d’abé aydat dus militàris esbarrits capbath deus boscs. Atau qu’an poudut tourna trouba lou lou reyimén. » Touts que truquen las mâs enta (l’) Artur. (Lou) Sidòni que ba cerca méy de bî. Per û cop qu’a dit la bertat. Quio, permou qu’aquére hèyte qu’éy bertadère, medich si (s’) éy arribade à û trachaman au Bos(c)-d’Arros.
Û DE LAS CADIÈRES – 26/10/2017


text:
Al Andalús
Al Andalús (arabi: الأندلس ) èra lo nom arabi balhat a las parts de la Peninsula Iberica e de Septimània governadas pels arabis e musulmans nòrd-africans (jol nom generic de "moros"), mantun còp dins lo periòde entre 711 e 1492.[1][2][3]
A la seguida de la conquista, Al Andalús èra devesit en cinc regions administrativas correspondentas aperaquí a Andalosia, Galícia, Portugal, Castelha e Leon, Aragon, Catalonha, e Septimània.[4] Coma entitat politica, Al Andalús constituiguèt successivament una província del Califat Omeia, governat pel califa Al Walid I (711–750); de l'Emirat de Còrdoa (750–929); del Califat de Còrdoa (929–1031); e de las taifas, pichons reialmes eissits de l'esberlament del Califat de Còrdoa.
Dins los sègles seguents, Al Andalús venguèt una província de las dinastias musulmanas berbèras dels Almoravids e Almoads, se fragmentèt puèi en fòrça estats minors, que lo mai conegut foguèt l'Emirat de Granada. Pendent una granda part de son istòria, mai que mai jol Califat de Còrdoa, Al Andalús èra un breç del saber, e la vila de Còrdoa venguèt un centre cultural e economic màger a l'encòp dins lo Bacin Mediterranèu e lo mond islamic.
Durant una granda part de son istòria, Al Andalús foguèt en conflicte amb los reialmes crestians del nòrd. En 1085, Anfós VI de Leon e Castelha prenguèt Toledo, en precipitar la decadéncia progressiva fins a 1236, amb la casuda de Còrdoa, l'Emirat de Granada demorèt lo sol territòri musulman dins çò qu'es uèi Espanha. La Reconquesta Portuguesa culminèt en 1249 amb la presa de l'Algarve per Anfós III. En 1238, l'Emirat de Granada venguèt oficialament un estat tributari de la corona de Castelha, alavetz dirigida per lo rei Ferrand III. Lo 2 de genièr de 1492, Boabdil capitulèt e daissèt l'Emirat de Granada a la reina Isabèl Ièra de Castelha, que amb son marit Ferrand II d'Aragon èran ambedós los Reis Catolics. La reddicion foguèt la fin d'Al Andalús coma entitat politica.
Somari
- 1 Etimologia d'Al Andalús
- 2 L'Emirat e lo Califat de Còrdoa
- 3 Lo primièr periòde Taifa
- 4 Almoravids, almoads e marinids
- 5 Societat
- 6 Cultura
- 7 Eiretatge d'Al Andalús
- 7.1 L'eiretatge scientific
- 7.2 Eiretatge cultural
- 7.3 Eiretatge tecnologic
- 8 Vejatz tanben
- 9 Nòtas
- 10 Bibliografia
- 11 Filmes
- 12 Ligams extèrnes
Etimologia d'Al Andalús[modificar | modificar la font]
L'etimologia del mot al-Andalus es discutida. En mai, l'espandi del territòri iberic designat pel terme cambièt durant los sègles. Coma designacion d'Iberia o de sa part sud, lo nom foguèt d'en primièr atestat sus de pèças de moneda batudas per lo novèl govèrn musulman d'Iberia cap a 715 (lo dobte sus l'an es degut al fach que las pèças èran bilingüas en latin e arabi e las doas inscripcions de l'an de la batuda èran diferentas).[5]
Fin finala tres etimologias especificas foguèron propausadas pels universitaris occidentals, totas presument que lo nom apareguèt aprèp lo periòde roman dins l'istòria de la Peninsula Iberica. Los aparaires d'aquela ipotèsi èran d'istorians. Recentament, una expertesa lingüistica foguèt facha per arribar a una conclusion. Los arguments de toponimia (estudi dels noms de luòc), d'istòria, e d'estructura de la lenga demostrèron la manca de substància de totas las proposicions precedentas, e metèron en evidéncia que lo nom èra anterior a l'ocupacion romana puslèu que posterior[6].
Una objeccion màger a las primièras proposicions es que lo meteis nom Andaluz (l'equivalent d' Andalus en ortografia espanhòla) existís dins mantun luòc montanhós de Castelha.[7] En mai, lo fragment and- es comun dins fòrça noms de luòcs en Espanha, e lo tròç -luz apareis tanben sovent.
Autras proposicions[modificar | modificar la font]
Lo nom "Andalosia" o "Vandalosia" èra tradicionalament considerat coma derivar de "Vandals" (la tribú germanica que colonizèt una part d'Iberia entre 407 e 429), pasmens, i a pas de referéncia istorica per o confirmar. Aquesta ipotèsi es de còps que i a associada a l'istorian del sègle XIX Reinhart Dozy,[8] mas se contradiguèt e reconeguèt sas decas. Emai qu'acceptèsse que "al-Andalús" derive de "vandal", cresiá que geograficament aquò se referissiá sonque al pòrt que lo vandals i partiguèron d'Iberia per Africa—la localizacion d'aquel pòrt èra desconeguda.[9]
Una autra proposicion es que "Andalús" es una version aràbia del nom "Atlantis". Aquesta idèa foguèt recentament defenduda per l'istorian espanhòl Vallvé, mas unicament pel fach que l'explicacion es versemblabla foneticament e explicariá d'unes faches toponimics (cap de pròva istorica foguèt pas provesida).[10] En arabi estandard modèrne, lo mot per "Atlantis" es aţlānţis.
Vallvé escriu:
Los tèxtes arabis que provesisson las primièras mencions de l'isla d'al-Andalús e de la mar d'al-Andalús venon extraordinàriament clars se cambiam aquela expression per "Atlantis" o "Atlantic". La meteissa causa se pòt dire per referéncia a Eracles e las Amazonas que l'isla, segon los comentaris arabis d'aquesta legenda grèga e latina, èra situada en jauf al-Andalús—es a dire, al nòrd o al dintre de l'Ocean Atlantic.
L'"Isla d'al-Andalús" es mencionada dins una cronica aràbia anonima de la conquista d'Iberia compausada dos o tres sègles aprèp los faches.[11] Es identificada coma l'endrech de l'arrambatge de l'abans garda de l'envasion musulmana d'Iberia. La cronica ditz tanben que l'"Isla d'al-Andalús" foguèt puèi tornar nomenada "Isla de Tarifa". Las fòrças d'envasion preliminaras de qualques centenats d'òmes menats pel cap berbèr, Tarif abu Zura, ocupèron lo primièr tròç de tèrra encontrat aprèp la traversada de l'Estrech de Gibartar en 710. La fòrça d'envasion principala menada per Tariq ibn Ziyad seguèt un an pus tard. Lo luòc de l'acostament, uèi conegut en Espanha jol nom de Punta Marroquí o Punta de Tarifa, es la punta sud d'un illon, nomenat Isla de Tarifa o Isla de las Palomas, situat al ras de las còstas d'Espanha.
Lo testimòni de la cronica aràbia, lo nom modèrne de l'"Isla de Tarifa", e la pròva toponimica mencionada çai sus mòstran que "Andaluz" es un nom d'origina preromana e pòrta a pensar que l'"Isla d'Al Andalús" es l'Isla de Tarifa de uèi, qu'es situada just a l'òrle de la vila espanhòla modèrna de Tarifa. L'extension de sens de la designacion "Al-Andalus" d'un simple illon a Iberia tota ten mantun precedents istorics.
Dins los ans 1980, l'istorian Halm, regetèt tanben l'ipotèsi "Vandal", en propausar una alternativa innovanta.[12] Halm pren coma punt de despart lo fach que las tribús germanicas èran conegudas per aver distribuit las tèrras conquistadas en las tirar al sòrt, e que Iberia durant lo periòde del poder visigotic èra de còps designada al defòra per un nom latin, Gothica Sors, que significa « parcèla de tèrra gotica ». Halm puèi especulèt sul fach que los quites visigòts podián aver sonat sas tèrras novèlas "parcèlas de tèrras ", e aquò dins sa lenga pròpria. Pasmens, la version gotica del tèrme Gothica Sors es pas atestada. Halm se declarèt capable de la tornar bastir, e propausèt *landahlauts (l'asterisc es lo simbòl estandard entre los lingüistas per una forma lingüistica qu'es sonque propausada e pas atestada). Halm suggeriguèt alara que lo tèrme gotic ipotetic auriá pogut menar a l'encòp al tèrme latin atestat, Gothica Sors (per revirada del sens), e al nom arabi, Al-Andalus (per imitacion fonetica). Pasmens, Halm provesiguèt pas cap de pròva (istorica o lingüistica) per sas ipotèsis.
L'Emirat e lo Califat de Còrdoa[modificar | modificar la font]
Jols òrdres del grand califa omeia Al-Walid I, Tariq ibn Ziyad desbarquèt amb una tropa pichona a Gibartar lo 30 d'abril de 711. Aprèp una victòria decisiva a la Batalha de Guadalete lo 19 de julhet de 711, Tariq ibn-Ziyad botèt la màger part de la Peninsula Iberica jos ocupacion musulmana dins una campanha militara de sèt ans. Traversèron los Pirenèus e ocupèron una part d'Occitània, mas foguèron desfaches pels francs de Carles Martèl a la Batalha de Peitieus en 732. Pasmens aquesta batalha arrestèt pas la progression berbèra e en 734 Avinhon èra conquistada, Arle atacada e Provença tota envasida. En 737, los musulmans atenguèron Borgonha, que i capturèron fòrça esclaus per los prendre en Iberia. Carles Martel respondèt de longa per de campanhas contre los musumans del sud de Gàllia entre 736 e 739 e 20 ans mai tard, en 759, los francs menats per Pepin lo Brèu fòrabandiguèron los musulmans de Septimània qu'èra una de las cinc regions administrativas d'Al Andalús.[13]
La Peninsula Iberica, levat lo Reialme d'Astúrias, venguèt part de l'espandit Califat Omeia, jol nom d' al-Andalús. La primièra atestacion d'aquel nom arabi es una pèça de moneda dinar, servada al musèu arqueologic de Madrid, datada de cinc ans aprèp la conquista (716). La pèça pòrta lo mot "al-Andalús" en escritura aràbia d'un costat e lo latin iberic "Span" a l'envers.[14]
Al començament, al Andalús èra dirigit per de governadors nomenats pel Califa, per de periòdes de tres ans. Pasmens, a partir de 740, una seria de guèrras civilas entre divèrs grops musulmans en Iberia faguèt que la situacion escapèt al contraròtle del califa, e Yūsuf al-Fihri, n'emergiguèt coma principal ganhant, en venir de fach un governador independent.
En 750, los abbassidas enversèron los omeias per contraròtlar lo grand Empèri Arabi. Mas en 756, lo prince omeia faidit Abd-ar-Rahman I (mai tard nomenat Al-Dākhil) cacèt Yūsuf al-Fihri per s'establir se meteis Emir de Còrdoa. Refusèt de se sometre al califa abbasida, que los soldats avián tuat una part de sa familha. Aprèp trenta ans de règne, establiguèt un poder tèune sus la màger part d'al Andalús, en vencir a l'encòp los partisans de la familha al-Fihri e del califa abbassida.
Per lo sègle e mièg seguent, sa descendéncia contunhèt d'èsser emir de Còrdoa, amb contraròtle nominal del rèsta d'al-Andalus e de còps que i a de qualques parts de Magrèb , mas amb un contraròtle real, mai que mai subre las marchas al ras de la frontièra crestiana, e cambiadís en foncion de la competéncia individuala de l'emir en plaça. D'efièch lo poder de l'emir Abdallah ibn Muhammad (cap a 900) s'espandiguèt pas de per delà de Còrdoa. Mas lo sieu felen Abd-al-Rahman III, que li succediguèt en 912, non solament restaurèt tant e lèu lo poder omeia a travèrs al Andalús mas l'estendèt tanben dins tot l'oèst de l'Africa del Nòrd. En 929 se proclamèt el meteis califa, en enauçar l'emirat a una posicion que rivalizava en prestigi non solament amb lo califa abbassida a Bagdad mas tanben amb lo califa Shi'ite a Tunis—amb qui èra en competicion pel contraròtle de l'Africa del Nòrd.
Lo periòde del Califat es vist pels escrivans musulmans coma edat d'aur d'al Andalús. La produccion de cerealas per irrigacion, aital coma l'importacion de manjar d'Orient Mejan, provesiguèron la region de Còrdoa e d'autras ciutats Andalusī amb un sector economic agricòla dels mai avançats d'Euròpa. Entre las ciutats europèas, Còrdoa jol califat, amb una populacion de saique 500 000, podiá gaireben despassar Constantinòple coma mai granda e mai benananta vila en Euròpa.[15] Dintre del mond islamic, Còrdoa èra un dels centres culturals màgers. Lo trabalh dels sieus mai importants filosòfs e scientifics (en particular Albucassis e Averroès) aguèt una infuéncia màger subre la vida intellectuala de l'Euròpa medievala.
Musulmans e non musulmans venguèron sovent de l'estrangièr per fin d'estudiar dins las bibliotècas e las universitats d'al Andalús aprèp la reconquista de Toledo en 1085. Lo mai conegut d'aqueles foguèt Michael Scot (1175- 1235), que portèt los trabalhs d'Ibn Rushd ("Averroès") e d'Ibn Sina ("Avicena") en Itàlia. Aquela transmission aguèt saique un impacte significatiu subre l'arribada de la Renaissença en Euròpa.
Lo primièr periòde Taifa[modificar | modificar la font]
Lo califat de Còrdoa s'abausonèt vertadièrament pendent una guèrra civila roïnosa entre 1009 e 1013 emai que foguèsse pas acabada completament abans 1031. Al Andalús s'esberlèt alavetz en nombroses estats independents sonats taifas. Èran generalament tròp flacs per se defendre sols contra las atacas repetidas dels estats crestians del nòrd e de l'oèst, que los musumans disián "las nacions galicianas",[16] e s'èran espandits dempuèi sos bastions inicials en Galícia, Astúrias, Cantàbria, Bascoat e dins la Marcha Ispanica carolingiana per venir los reialmes de Navarra, Leon, Portugal, Castelha, Aragon e lo Comtat de Barcelona. Fin finala las atacas virèron en conquistas, e en responsa los reis de las taifas foguèron forçats de demandar l'ajuda dels caps musulmans almoravids, de Magrèb. Aquesta manòbra desesperada riscava de virar al sieu desavantatge, quand los moravids qu'avián sonats anarián venir del sud e conquistar tanben mantuna taifa .
Almoravids, almoads e marinids[modificar | modificar la font]
En 1086 lo rei almoravid de Marròc Yusuf ibn Tashfin foguèt convidat pels princes musulmans d'Iberia per fin de los aparar contre Anfós VI, rei Castelha e Leon. Aqueste meteis an, Yusuf ibn Tashfin traversèt l'estrech per Algeciras e infligiguèt una desfacha sevèra als crestians a az-Zallaqah. En 1094, Yusuf ibn Tashfin aviá forabandit totes los princes musulmans d'Iberia e annexat sos estats, levat un a Saragossa. Tornèt conquistar Valéncia als crestians.
Los almoravids foguèron remplaçats al sègle XII pels almoads, una autra dinastia berbèra, aprèp la victòria d'Abu Yusuf Ya'qub al-Mansur sul castelhan Anfós VIII a la Batalha d'Alarcos. En 1212 una coalicion de reis crestians jol camandament del castelhan Anfós VIII vencèt los almohads a la Batalha de Las Navas de Tolosa. Los almohads contunhèron de dirigir Al Andalús per un autre decenni, mas amb un poder e un prestigi mai redusit; e la guèrra civila que seguèt la mòrt de Abu Ya'qub Yusuf II menèt lèu lèu al restabliment de las taifas. Las taifas, novèlament independentas mas ara aflaquidas, foguèron rapidament conquistadas per Portugal, Castelha e Aragon. Aprèp la casuda de Múrcia (1243) e d'Algarve (1249), sonque l'Emirat de Granada subrevisquèt coma estat musulman, mas tributari de Castelha. La majoritat dels tributs èran pagats en aur venent de çò qu'es uèi Mali e Burkina Faso e carrejat en Iberia per las rotas comercialas de Sahara.
La darrièra amenaça musulmana pels reialmes crestians foguèt lo règne dels marinids en Marròc al sègle XIV, que prenguèron Granada dins son esfèra d'influéncia e ocupèron mai d'una de sas vilas, coma Algeciras. Pasmens, foguèron incapables de prene Tarifa, que resistiguèt fins a l'arribada de l'armada castelhana menada per Anfós XI. Lo rei de Castelha, ajudat per Anfós IV de Portugal e Pèire IV d'Aragon, vencèt decisivament los marinids a la Batalha de Salado en 1340 e prenguèt Algeciras en 1344. Gibartar, alara jos poder granadin, èra assetjada en 1349–1350, Anfós XI e una granda part de son armada moriguèron de la pèsta negra. Son successor, Pèire de Castelha, faguèt la patz amb los musulmans e virèt son atencion cap a las tèrras crestianas, començèt un periòde de gaireben 150 ans de rebellions e guèrras entre los estats crestians qu'assegurèron la subervivença de Granada. En 1469 lo maridatge de Ferrand d'Aragon e Isabèl de Castelha marquèt lo debut de l'agression finala contre l'Emirat de Granada (Gharnatah). Lo rei e la reina convencèron lo papa de declarar la seuna guèrra una crosada. Los crestians van esclafar un centre de resisténcia aprèp l'autre e finalament, en genièr de 1492, aprèp un sètge long, lo sultan, Boabdil, va rendre lo palais de la fortalesa, lo famós Alhambra.
Societat[modificar | modificar la font]
La societat d'Al Andalús èra compausada de tres grops religioses principals: crestians, musulmans e josieus. E mai qu'units al nivèl religiós, los musulmans avián divèrsas divisions etnicas, la principala essent la distincion entre berbèrs e arabis. Los mossarabis èran de crestians qu'avián viscut longtemps jos poder musulmans e que n'avián adoptat las costumas, l'art e las paraulas, en tot manténer sos rituals crestians e sa lenga romanica pròpria. Caduna d'aquelas comunitats viviá dins de quartièrs diferents de las vilas. Al sègle X i aguèt una conversion massissa de crestians, de tal biais que los muladis (musulmans d'origina etnica iberica) formèron la majoritat de la populacion d'Al Andalús a la fin del sègle.[17]
Los berbèrs, que constituissián la màger part dels envasidors, demoravan dins las regions montanhosas de çò qu'es uèi lo nòrd de Portugal e dins la Meseta central (replanat central), mentre que los arabis èran dins lo sud e dins la val d'Èbre al nòrd-èst. Los josieus travalhavan mai que mai coma collectaires d'impòsts, dins lo negòci, o coma mètges o ambaissadors. A la fin del sègle XV i aviá aperaquí 50 000 josieus a Granada e saique 100 000 dins tota l'Iberia islamica.[18]
Non musulmans jol Califat[modificar | modificar la font]
Tractament dels non musulmans[modificar | modificar la font]
Los non musulmans avián l'estatut d'ahl al-dhimma (persona protegida), los adultes pagavan una taxa dicha "Jizya" , egala a un Dinar per an levat pels vièlhs, per las femnas, los mainatges e los estropiats, aquò cada còp que i aviá una autoritat crestiana dins la comunitat. Se que non, los non musulmans avián l'estatut de majus.[19]
Lo tractament dels non musulmans dins lo Califat foguèt lo subjècte de fòrça discussions entre los universitaris e comentaires, especialament los que son interessats per far de parallèls amb la coexisténcia entre musulmans e non musulmans dins lo mond modèrne. María Rosa Menocal, una especialista de la literatura iberica, afortissiá que "la tolerància èra un dels aspèctes inerents de la societat d'Al Andalús".[20] Al sieu vejaire, los dhimmis josieus e crestians que vivián jol Califat, e mai qu'aguèsson mens de dreches que los musulmans, èran dins una situacion melhora que non pas dins d'autres airals de l'Euròpa crestiana.
Los josieus constituissián mens de 5% de la populacion.[21] Al Andalús èra un centre clau de la vida josieva a la començança de l'Edat Mejana, e produsiguèt d'universitaris famoses e una comunitat josieva de las mai ricas e establas. Mas i pas de consensus entre los universitaris sul fach que las relacions entre josieus e musulmans èran d'efièch un modèl de relacions entre religions. Bernard Lewis s'opausa a aqueste vejaire, afortissent qu'es un usatge modèrne en contradiccion amb l'istòria e apologetica. Afortís que l'Islam tradicionalament assegura pas l'egalitat e pretendèt pas jamai d'o far, en apondre que seriá una « absurditat teologica e illogica. »[22]
Ascension e casuda del poder musulman[modificar | modificar la font]
Lo Califat tractèt los non musulmans d'un biais diferent segon las epòcas. Un long periòde de tolerància comencèt aprèp 912, amb lo règne d'Abd-ar-Rahman III e del sieu filh, Al-Hakam II ont los josieus d'Al Andalús prosperèron, se vodant se meteisses al servici del Califat de Còrdoa, a l'estudi de las sciéncias, al negòci e a l'industria, especialament al comerci de la seda e dels esclaus, en participar aital a la prosperitat del país. L'Iberia del sud venguèt un asil pels josieus oprimits dels autres païses.[23][24]
Los crestians, motivats per l'exemple de sos coreligionaris de l'autre costat de la frontièra d'Al Andalús, de còps que i a faguèron lo proselitisme del cristianisme en recercar mai o mens deliberadament d'èsser martirs, quitament pendent aquestes periòdes tolerants. Per exemple, 48 crestians de Còrdoa foguèron decapitats per ofensa religiosa contre l'Islam. Demorèron coneguts coma los Martirs de Còrdoa. Aquestas mòrts aguèron de consequéncias al delà d'un simple treboladís religiós, demorèron longtemps dins las memòrias; los felens dels martirs èran plenament conscients del destin de sos avis e causiguèron de s'opausar encara al poder islamic[25]
Jols Almoravids e Almoads se pòt que i aguèsse agut de secutaments intermitents dels Josieus,[26] mas las fonts son fòrça raras e donan pas un imatge clar, pasmens sembla que la situacion se siá degalhada aprèp l'an 1160.[27]
Pendent aquestas èrsas successivas de violéncia contre los non musulmans, d'unes josieus e qualques universitaris musulmans daissèron los parçans d'Iberia contrarotlats pels musulmans per la ciutat alara encara relativament toleranta de Toledo, qu'èra estada reconquista en 1085 pels crestians. D'unes josieus rejonguèron las armadas crestianas (aperaquí 40 000), alara que d'autres rejonguèron los Almoravids dins lo combat contra Anfós VI de Castelha.
Lo sègle XI vegèt de pogroms musulmans contra los josieus d'Al Andalús; aquestes se debanèron a Còrdoa en 1011 e a Granada en 1066.[28][29][30] Los Almoads, qu'avián pres lo contraròtle dels territòris almoravids de Magrèb e d'Andalusia cap a 1147,[31] superèron los Almoravides dins lor vejaire fondamentalista, e tractèron durament los dhimmis. Fàcia a la causida entre la conversion o la mòrt, fòrça josieus e crestians emigrèron.[32] D'unes, coma la familha de Maimonides, fugiguèron a l'èst cap a de tèrras musulmanas pus tolerantas,[32] mentre que d'autres anèron al nòrd s'installar dins los creissents reialmes crestians.[33][34]
Çò qu'es uèi lo territòri d'Espanha e de Portugal foguèt a l'Edat Mejana lo luòc de guèrras constantas entre musulmans e crestians. D'atacas periodicas èran lançadas a partir d'Al Andalus cap als reialmes crestians d'Espanha e Portugal, que tornavan amb pilha e esclaus. Durant una ataca contra Lisbona en 1189, per exemple, lo califa Almoad Yaqub al-Mansur prenguèt 3000 femnas e mainatges captius, mentre que lo governador de Còrdoa, dins una incursion a Silves en 1191, capturèt 3000 esclaus crestians.[35] Lo darrièr bastion musulman de la dinastia Nasrid, Granada caiguèt cap a 1492. D'aquel temps per çò qu'es dels arabis de Castelha denombrats "un mièg milion dins lo reialme, 100 000 foguèron tuats o faches esclaus, 200 000 emigrèron, e 200 000 demorèron coma populacion residuala. Una granda part de l'elèit musulman, i comprés Muhammad XII, que li èra estada donada la region de la montanha d'Alpujarra coma principautat, trobèt intolerabla la vida jos poder crestian e se n'anèt en Africa del Nòrd"[36]
Cultura[modificar | modificar la font]
C.W. Previte-Orton escriguèt dins son obratge Cambridge medieval history,[37]
La brilhanta civilizacion sarrasina de l'Espanha musulmana faguèt dels moros, quitament pendent son descreis jols reis de las Taifas, lo pòble de l'oèst pus cultivat.
Fòrça tribús, religions e raças coexistiguèron dins al-Andalús, caduna contribuiguèt a la prosperitat intellectuala d'Andalosia. L'alfabetizacion en Iberia islamica èra de luenh pus espandida que non pas dins cap autre país de l'oèst.[38]
Tre los primièrs jorn, los omèias volguèron èsser vistes coma los rivals intellectuals dels abbasidas, e per Còrdoa aver de bibliotècas e d'institutions d'educacion capablas de superar Bagdad. Emai que i aguèsse una rivalitat clara entre los dos poders, i aviá libertat de viatjar entre los dos califats, çò qu'ajudèt las idèas nòvas e innovacions de s'espandir.
Al sègle X, la ciutat de Còrdoa aviá 700 mosquetas, 60 000 palais, e 70 bibliotècas, que la pus granda assostava fins a 600 000 libres. En comparason, la pus granda bibliotèca de l'Euròpa crestiana a l'epòca aviá pas mai de 400 manuscrits, alara que la bibliotèca de l'Universitat de París aviá pas que solament 2000 libres encara al sègle XIV. Al total, aperaquí 60 000 tractats, poèmas, polemicas e compilacions se publicavan cada an en Al Andalús.[39] En comparason, l'Espanha modèrna publiquèt 46 330 libres l'an 1996.[40] Per una granda part de son istòria, particularament jol califat de Còrdoa, al-Andalús foguèt un far del saber, e la vila de Còrdoa venguèt un dels centres culturals e economics màgers a l'encòp del Bacin Mediterranèu e del mond islamic.
Filosofia[modificar | modificar la font]
Filosofia andalosa[modificar | modificar la font]
L'istorian Said Al-Andalusi escriguèt que lo califa Abd-ar-Rahman III aviá amassat de bibliotècas de libres e acordat son patronatge a d'universitaris en medecina e en "sciéncias ancianas". Pus tard, al-Mustansir (Al-Hakam II) venguèt e bastiguèt una universitat e de bibliotècas a Còrdoa que venguèt un dels centres mondials de la medecina e de las discussions filosoficas.
Pasmens, quand lo filh d'Al-Hakam Hisham II prenguèt lo contraròtle, lo poder vertadièr èra dins las mans del hajib, al-Mansur Ibn Abi Aamir. Al-Mansur èra clarament un òme religiós e desaprovava las sciéncias coma l'astronomia, la logica e especialament l'astrologia, d'un biais tal que fòrça libres sus aqueles subjèctes, qu'èran estats preservats e collectats amb grands fraisses per Al-Hakam II, foguèron cremats publicament. Pr'aquò, amb la mòrt d'Al-Mansur en 1002 se reviscolèt l'interès per la filosofia. De nombroses universitaris emergiguèron, coma Abu Uthman Ibn Fathun, que son trabalh màger èra lo tractat filosofic l'"Arbre de Saviesa". Un universitari excepcional en astronomia e astrologia èra Màslama Ibn Ahmad al-Majrití (defuntat en 1008), un viatjaire intrepid que viatgèt de per tot lo mond islamic e al delà, e que demorèt en contacte amb los Fraires de la Puretat. D'efièch se ditz qu'es el que portèt las 51 "Epistòlas dels Fraires de la Puretat" a al Andalús e qu'apondèt lo recuèlh a aqueste trabalh, pasmens es tanben possible que foguèsse apondut pus tard per un autre universitari del meteis nom d'al-Majrití. Un autre libre atribuit a al-Majrití es lo Ghayat al-Hakim "La Tòca del Savi", un libre qu'explora una sintèsi del Platonisme amb la filosofia ermetica. L'emplec d'incantacions faguèt que lo libre foguèt largament refusat dins los ans seguents, pasmens las comunitats Sofis contunhèron son estudi.
Un adèpte eminent d'al-Majriti foguèt lo filosòf e geomètre Abu al-Hakam al-Kirmani. Un adèpte d'aqueste darrièr ne foguèt lo grand Abu Bakr Ibn al-Sayigh, pus conegut dins lo mond arabi jol nom de Ibn Baja, "Avempace"
Lo filosòf andalós Averroès (1126–1198) es considerat coma lo paire de la pensada seculara en Euròpa e benlèu un dels pensaires pus important. Foguèt lo fondador de l'averroïsme, escòla de filosofia, e son trabalh e sos comentaris aguèron un impacte subre la pujada del secularisme en Euròpa de l'Oèst.[41] Desvolopèt tanben lo concèpte de "l'existéncia precedís l'esséncia".[42]
Un autre filosòf andalós qu'aguèt una influéncia significativa subre la filosofia modèrna foguèt Ibn Tufail. Sa novèla filosofica , Hayy ibn Yaqdhan, traduita en Latin en Philosophus Autodidactus en 1671, desvolopèt los tèmas d'empiricisme, tabula rasa, innat e aquesit,[43] condicion de possibilitat, materialisme,[44] e Problèma de Molyneux.[45] Entre los universitaris e escrivans europèus influenciats per aquesta novèla , podèm citar: John Locke,[46] Gottfried Leibniz,[47] Melchisédech Thévenot, John Wallis, Christiaan Huygens,[48] George Keith, Robert Barclay, los Quakers,[49] e Samuel Hartlib.[50]
Filosofia josieva e cultura[modificar | modificar la font]
Amb la tolerància relativa d' al-Andalús e lo descreis del centre de la pensada josieva de Babilònia, al-Andalús venguèt lo centre dels esfòrces intellectuals josieus. De poètas e comentaires coma Juda Haleví (1086–1145) e Dunash ben Labrat (920–990) contribuiguèron a la vida culturala d'al-Andalús, mas l'endrech èra encara mai important pel desvolopament de la filosofia josieva. Un corrent de filosòfs josieus, que s'auto-influencièron amb los filosòfs musulmans, culminèt amb lo pensaire josieu largament celebrat a l'Edat Mejana, Maimonides (1135–1205), e mai que realize pas son òbra en al-Andalús, amor que quand aviá 13 ans, sa familha fugiguèt los secutaments dels Almoads.
Eiretatge d'Al Andalús[modificar | modificar la font]
L'eiretatge scientific[modificar | modificar la font]
Astronomia[modificar | modificar la font]
Als sègles XI e XII, d'astronòms d'Al Andalús faguèron l'escomesa ja prepausada per Alhazen, de desvolopar una teoria alternativa qu'evitariá las errors trobadas dins lo modèl geocentrica de Ptolemèu[51]. Coma la critica d'Ibn al-Haytham, lo trabalh andalós anonim, al-Istidrak ala Batlamyus (Recapitulation regarding Ptolemy), faguèt una lista d'objeccions a l'astronomia ptolemaïca. Aquò marquèt lo començament de la revòlta de l'Escòla andalosa contra l'astronomia ptolemaïca, tanben nomenada la "revòlta andalosa"[52].
A la fin del sègle XI, al-Zarqali (Latinizat en Arzachel) descobriguèt que las orbitas de las planetas son ellipticas e non pas circularas,[53] though he still followed the Ptolemaic model.
Al sègle XII, Averroès regetèt l'epicicle prepausat per Ptolemèu. Regetèt lo modèl de Ptolemèu e afortiguèt que l'univèrs èra un modèl estrictament concentric. Escriguèt la critica seguenta subre lo modèl planetari de Ptolemèu:[54]
- D'afortir l'existéncia d'una esfèra epicentrica es contrari a la natura. [...] L'astronomia de nòstre temps ::nos balha pas la veritat, mas sonque apròva de calculs aluenhats de la realitat existenta.
Lo contemporanèu d'Averroes, Maimonides, escriguèt çò que seguís subre lo modèl planetari prepausat per Ibn Baja (Avempace):
- Ausiguèri que Abu Bakr [Ibn Bajja] descobriguèt un sistèma ont i a pas d'epicicles mas las ::esfèras excentricas son pas exclusas per el. L'ausiguèri pas d'un de sos ::estudiants; e quitament s'es vertadièr que descobriguèt un tal sistèma, ganhèt pas fòrça amb el, ::l'excentricitat es aicí meteis contrària als principis aplicats per Aristòtel ... T'ai explicat ::qu'aquestas dificultats concernisson pas l'astronòm, qu'a pas per vocacion de nos descriure las proprietats ::existentas de las esfèras, mas de suggerir, mai o mens correctament, una teoria que lo movement de las ::estelas e dels planetas i es unifòrme e circular, confòrme a las observacions.[55]
Ibn Bajjah prepausèt tanben que la galaxia de la Via Lactèa èra compausada de maitas estelas mas qu'apareissiá coma un imatge contunh pr'amor de l'efièch de refraccion dins l'atmosfèra terrestra.[56] Pus tard al sègle XII, sos contunhaires Ibn Tufail e Nur Ed-Din Al Betrugi (Alpetragius) foguèron los primièrs de prepausar de modèls planetaris sens pas cap d'equant, d'epicicles o excentricas. Al-Betrugi foguèt tanben lo primièr de descobrir que los planètas son autoluminós.[57] Sas configuracions, pasmens, foguèron pas acceptadas pr'amor de las posicions numericas dels planetas dins sos modèls qu'èran mens exactas qu'aquelas del modèl ptolemaïc,[58] subretot pr'amor que seguissián la nocion d'Aristòtel de movement cicular perfièch.
Sciéncias de la Tèrra[modificar | modificar la font]
A la fin del sègle XI, Abu 'Abd Allah Muhammad ibn Ma'udh, que demorava en Al Andalús, escriguèt un trabalh subre l'optica pus tard traduit en latin amb lo títol de Liber de crepisculis, que foguèt per error atribuit a Alhazen. Aquò èra un trabalh cortet que conteniá una estimacion de l'angle de davalada del solelh a la debuta del calabrun del matin e a la fin del luscre del vèspre, e un ensag per fin de calcular sus la basa aquesta e d'autras donadas lo pes de l'umiditat atmosferica responsabla de la refraccion dels rais del solelh. Mercé a son experimentacion, obtenguèt la valor exacta de 18°, que se sarra de la valor modèrna[59].
A la debuta del sègle XIII, lo biologista arabi d'Al Andalús Abu al-Abbas al-Nabati desvolopèt un metòde scientific per la botanica, que presentava de tecnicas empiricas e experimentalas per l'ensag, la descripcion e l'identificacion de nombrosas matèrias primièras naturalas, e separava los rapòrts non verificats d'aqueles apiejats per los ensages e las observacions[60]. Son escolan Ibn al-Baitar publiquèt lo Kitab al-Jami fi al-Adwiya al-Mufrada, qu'es considerat coma una de las compilacions botanicas màgers de l'istòria, e faguèt autoritat dins la botanica pendent de sègles. Conten d'articles detalhats sus almens 1400 plantas, mangiscas, e drògas, que 300 foguèron sas pròprias descobèrtas originalas. Lo Kitab al-Jami fi al-Adwiya al-Mufrada aguèt tanben una influéncia en Euròpa après d'essèr estat traduch en latin en 1758.[61][62]
Geografia e exploracion[modificar | modificar la font]
Los viatges de longas distàncias creèron un besonh de mapas novèlas, e los viatjaires sovent provesiguèron las informacions necessàrias. E mai que tals viatges foguèsson azardós a l'Edat Mejana, los musulmans entreprenguèron pasmens de viatges longasses. Una rason per aquò èra l'obligacion per cada musulman de far lo Hajj, lo romiatge musulman que cada an se debana a La Mèca en Arabia Saudita e trai de fidèls d'Africa, d'Al Andalús, de Pèrsia e d'Índia. Un autre motiu pels viatges èra lo negòci. Los musulmans fasián de comerci amb los europèus, los indians e los chineses e los mercants arabis viatjavan subre de longas distàncias per menar sos afars.[63]
Lo baculus, utilizat per l'astronomia nautica, a per origina Al Andalús e foguèt utilizat pus tard pels navigators portugueses pels viatges de longa distància.[64] Las origina de la caravèla, utilizada per las longas traversadas pels portugueses e espanhòls dempuèi lo sègle XV, remonta al qarib emplegats pels exploradors d'Al Andalús al sègle XIII.[65]
Segon una teoria controversiada, los exploradors d'Al Andalús aurián pogut viatjar fins a las Americas.
Medecina[modificar | modificar la font]
Còrdoa sola èra reputada per aver mai de 50 espitals (Bimaristan) al temps d'Abu al-Qasim al-Zahrawi (Abulcasis).[66] Sir John Bagot Glubb escriguèt:[67]
- A l'epòca de Mamun las escòlas de medecina èran extremament activas a Bagdad. Lo primièr espital public foguèt dubèrt a Bagdad durant lo Califat de Haroon-ar-Rashid. Coma lo sistèma se desvolopava, los mètges e cirurgians èran encargats de balhar de lecturas als estudiants en medecina e de decernir los diplòmas als que consideravan qualificats per practicar. Lo primièr espital en Egipte foguèt dubèrt en 872 AD e après aquò los espitals publics espeliguèron dins l'empèri d'Espanha tot fins a Magrèb e Pèrsia.
Los mètges musulmans d'Al-Andalús contribuguèron significativament dins lo camp de medecina, inclusent los domenis de l'anatomia e de la fisiologia. Abu al-Qasim al-Zahrawi (Abulcasis), qu'es considerat coma lo "paire de la cirurgia modèrna",[68] contribuguèt grandament a la disciplina de la cirurgia amb son Kitab al-Tasrif ("Metòde de Medecina"), una enciclopèdia medicala de 30 volums que foguèt pus tard traduita en latin e en occitan e utilizada dins las escòlas de medecina musulmanas e europèas pendent de sègles. Pausèt las fondacions de la cirurgia modèrna,[68] amb son Kitab al-Tasrif, que i inventèt nombrosas aisinas cirurgicalas, en particular las primièras aisinas cirurgicalas especificament femeninas,[69] e tanben l'usatge cirurgical del catgut, dels forceps, de la ligatura...etc. [70]
Cap al sègle Xen, los medecins e cirurgians musulmans aplicavan d'alcòl purificat subre las nafraduras coma agent antiseptic. Los cirurgians d'Al Andalús utilizavan de metòdes especials per fin de manténer l'antisepsia abans e pendent la cirurgia. Son tanben a l'origina de protocòls especifics per manténer l'igièna dins lo periòde que seguís l'operacion. Son taus de capitada èra tant enauçat que de dignitaris d'Euròpa tota venián a Còrdoa per èsser tractats dins una mena de "Clinica Mayo" de l'Edat Mejana[71].
Ibn Zuhr (Avenzoar) foguèt lo primièr cirurgian experimental conegut.[72] Al sègle XIIen foguèt responsable de l'introduccion del metòde scientific experimental dins la cirurgia, e foguèt lo primièr d'emplegar los ensages suls animals per fin d'experimentar de proceduras cirurgicalas abans de las aplicar als pacients umans.[73] Faguèt tanben las primièras disseccions e autopsias pòstmortem tant en çò dels umans qu'en çò dels animals.[74] Establiguèt tanben la cirurgia coma disciplina independenta de la medecina , en introdusir un cicle d'entraïnament pels futurs cirurgians, per fin de los qualificar abans que sián menats a far d'operacions d'un biais independent e per definir los ròtles dels practicans generalistas e dels cirurgians.[73]
A Al Andalús, Abu al-Qasim e Ibn Zuhr, entre d'autres cirurgians musulmans, practicavan de centenas d'operacions cirurgicalas jos anestesia per inalacion d'espongas trempadas dins de narcotics. Los mètges musulmans foguèron a l'origina de l'emplec de derivats de l'òpi coma anestesics a l'Edat Mejana. Ibn Sina (Avicena) escriguèt a prepaus de son emplec medical dins son Canon de la Medicina, que mai tard influencièt lo trabalh de Paracels.
Psicologia e Sociologia[modificar | modificar la font]
Abu al-Qasim (Abulcasis), lo paire de la cirurgia modèrna, desvolopèt de concepcions de materials e de tecnicas que son totjorn utilizadas en neurocirurgia. Ibn Zuhr (Avenzoar) faguèt la primièra descripcion precisa de trebolicis neurologics, coma la meningiti, la tromboflebiti intracraniana, e las tumors de cellulas germinalas mediastinalas, e portèt sas contribucions a la neurofarmacologia modèrna. Averroès suggeriguèt l'existéncia de la malautiá de Parkinson e atribuiguèt las proprietats fotorectrises de la retina. Maimonides escriguèt subre los trebolaments neuropsiquiatrics e descriguèt la ràbia e l'intoxicacion per la belladonna.[68]
Said Al-Andalusi (1029–1168) establiguèt que totes los umans de totas las regions del monde avián una origina comuna mas diferissián per d'unes aspèctes: "etica, aparéncia, païsatge e lenga". Considerèt l'Istòria d'Egipte coma una part de l'istòria universala de tota l'umanitat, e faguèt lo ligam entre Egipte e Sodan e l'istòria dels arabs a travèrs un avi comun.[75] Liguèron l'anciana Egipte a l'Istòria Musulmana a travèrs d'Hajar (Hagar), molher d'Ibrahim (Abraham) e maire d'Ismail (Ismaèl), lo patriarca dels arabis,[75] fasent d'Hajar la maire dels arabis.[76]
Agricultura[modificar | modificar la font]
Tre lo sègle IX, un sistèma agricòla modèrne venguèt central dins la vida economica e l'organizacion dels califats, en remplaçar lo modèl roman largament virat cap a l'exportacion. Las ciutats de l'Orient Mejan, d'Africa del Nòrd e de l'Espanha moresca èran provesidas d'un sistèma agricòla elaborat amb irrigacion extensiva basat sus la coneissença dels principis d'idraulica e d'idrostatica, que d'unes foguèron eiretats dels romans.
L'introduction de culturas nòvas transformèt l'agricultura en una industria globala capabla d'exportar pertot[77] en particular en Euròpa que l'agricultura s'i limitava a qualques varietats de blat vengudas d'Asia Centrala. L'Espanha moresca recebèt çò qu'anava transmetre a la rèsta d'Euròpa; de metòdes de cultura, e tanben de plantas, fruches e ortalissas nòvas. Aquelas nòvas culturas inclusián sucre de cana, ris, citrus, albricòts, coton, carchòfas, merinjanas, e safran. D'autras, ja conegudas, foguèron en mai desvolopadas. Maitas foguèron puèi exportadas de las còstas espanhòlas cap a las colonias espanhòlas del monde nòu. Tanben transmesa per l'influéncia musulmana, l'industria de la seda espeliguèt, lo lin èra cultivat e exportat, e l'espart, que butava salvatge en maitas bosigas, èra amassat e transformat en diferents articles.
Eiretatge cultural[modificar | modificar la font]
Arquitectura[modificar | modificar la font]
Los dirigents musulmans introdusiguèron un estil arquitectural arabi, que a la fin de son règne en Iberia inclusiá d'elements arabis, bizantins, e visigotics. Aquestes elements daissèron una influéncia dins la Peninsula Iberica après la Reconquista. Qualques exemples d'aquelas contribucions arquitecturalas a l'epòca de las taifas son la Granda Mosqueta de Còrdoa e lo palais cordoan d'al-Rustafa. Crestians e josieus adoptèron d'elements arquitecturals arabis dins sas pròprias glèisas e sinagògas. Aquò foguèt nomenat l'estil mossarabic. L'arquitectura mossarabica se caracteriza per l'abséncia de decoracion exteriora, la diversitat dels plans de sòl, l'usatge de l'arca de fèrre de caval dins l'estil islamic, e la preséncia de colomnas coma supòrt, amb un capitèl ondrat d'elements vegetals.
Cosina[modificar | modificar la font]
Los restaurants de l'Espanha islamica medievala servissián de repais de tres plats, coma o preconizèt Ziryab al sègle IX, en insistir sul fach que los plats avián d'èsser servits en tres etapas separadas: sopa, plat principal, e dessèrt[78].
Lingüistica e literatura[modificar | modificar la font]
L'escòla de Toledo foguèt un centre reputat de lingüistica medievala. De membres celèbres d'aquesta escòla foguèron: Yehudah ibn Tibbon, Hermannus Alemannus, Adelard de Bath e Gerard de Cremona.
Al sègle XII, lo filosòf e escrivan arabi andalós Ibn Tufail (latinizat en "Abubacer") demostrèt lo primièr que la teoria de tabula rasa d'Avicena èra una experiéncia mentala, dins sa novèla, Hayy ibn Yaqzan, que i descriu lo desvolopament de la ment d'un enfant salvatge "en partir de la tabula rasa entrò l'atge adult, en isolacion completa de la societat" subre una illa desèrta. La traduccion latina d'aquel trabalh, titolada Philosophus Autodidactus, publicada per Edward Pococke en 1671, aguèt una influéncia sus la formulacion de la tabula rasa de John Locke dins An Essay Concerning Human Understanding,[43] que venguèt una de las fonts pricipalas de l'empiricisme dins la filosofia occidentala modèrna, e influencièt maites filosòfs del sègle de las Luses, coma David Hume e George Berkeley.
Hadith Bayad wa Riyad (L'istòria de Bayad e Riyad) es una istòria d'amor del sègle XIII escrita a Al Andalús. Los personatges principals del raconte son Bayad, filh d'un mercant de Damasc, e Riyad, filha ben educada de la cort d'un Hajib (vizir o ministre) d'Al Andalús qu'es en relacion amb la domaisèla. Lo manuscrit Hadith Bayad wa Riyad es considerat coma lo sol manuscrit illustrat conegut qu'aja subreviscut a mai de uèit sègles de preséncia musulmana e aràbia dins la Peninsula Iberica.
Traduccions[modificar | modificar la font]
Una contribucion majora al desvolopament de la sciéncia en Euròpa foguèt la recèrca pels sabents europèus del saber portat pels musulmans de la Peninsula Iberica o de Sicília. Traduguèron aital de nombroses tèxtes scientifics e filosofics de l'arabi al latin.
Un dels traductors pus productius en Espanha èra Gerard de Cremona, que revirèt 87 libres de l'arabi al latin,[79] entre los quals Abreujat del calcul per la restauracion e la comparason de Muhammad ibn Musa al-Khwarizmi, Elementa astronomica de Jabir ibn Aflah ,[80]los trabalhs d'optica e d'astronomia de al-Kindi e Ahmad ibn Muhammad ibn Kathīr al-Farghānī, e sus la classificacion de las sciéncias de al-Farabi,[81] los trabalhs en quimia e medecina de Razi,[82] los trabalhs deThabit ibn Qurra e Hunayn ibn Ishaq,[83] e aqueles de Arzachel, Jabir ibn Aflah, lo Banū Mūsā, Abū Kāmil Shujā ibn Aslam, Abu al-Qasim, e Ibn al-Haytham (inclús lo Tractat d'Optica).[79]
Amb la casuda de l'Emirat de Granada en 1492, las iniciativas scientificas e tecnologicas del mond islamic foguèron eiretadas pels europèus e pausèron las fondacions de la Renaissença e de la Revolucion Scientifica en Euròpa.[84]
Musica[modificar | modificar la font]
Nombroses instruments musicals utilizats en musica classica, mai que mai dins la musica espanhòla, an per origina la musica aràbia e los instruments utilizats en Al-Andalus: lo laüt èra derivat del al'ud, lo rebèc (avi del violon) del rebab, la guitarra de la qitara, lo naker del naqareh, l'adufe del al-duff, l'alboka de l'al-buq, L'anafil del al-nafir, l'exabeba de l' al-shabbaba (flaüta), l'atabal de l' al-tabl, l'atambal del al-tinbal,[85] lo balaban, las cancarinetas del kasatan, las sonajas de azófar del sunuj al-sufr,[86] lo xelami del sulami o fistula (flaüta),[87] lo shawm e la dolçaina dels instruments d'ancas doblas zamr e al-zurna,[88] la gaita de la ghaita, lo rackett de l'iraqya o iraqiyya,[89] la arpa e la citara del qanun,[90] lo canon del qanun, lo violin del ghichak,[91] e la Teorba del tarab.[92] L'influéncia moresca se retròba tanben dins lo flamenc modèrne qu'aquò siá al nivèl vocal, instrumental o dins la dança.
Terralha[modificar | modificar la font]
La faiença ispanomoresca es un estil de terralha islamica creada a Al Andalús, après que los moros ajan introduits doas tecnicas de ceramica en Euròpa: vitrificacion amb faïença opaca blanca, e lustres metallics pintats. La faiença ispanomoresca diferissiá de la terralha dels païses crestians per sas decoracions.[93]
La vitrificacion de la ceramica foguèt inventada pels terralhaires musulmans al sègle VIII a Bassòra, Iraq.[94] La primièra ceramica vitrificada sembla que foguèsse estada facha en Iraq al sègle IX.[95] A partir d'aquí s'espandiguèt en Egipte, Pèrsia e Espanha, abans d'aténher Itàlia a la Renaissença, los Païses Basses al sègle XVI, e Anglatèrra, França e los autres païses europèus pauc après.
Los esmauts de Lustre metallic foguèron inventats per Jābir ibn Hayyān, que los apliquèt a la ceramica al sègle VIII[96] Puèi la produccion d'esmauts de lustre metallic venguèt populara en Orient Mejan, s'espandiguèt en Euròpa en primièr en Al Andalús, en particular a Malaga, puèi en Itàlia, que i foguèt utilizada per melhorar la majolica.
L'albarello es un tipe de terralha majolica originalament destinat a conténer las drògas dels apoticaris. Lo desvolopament d'aquel tipe de pòts de farmacia es eissit de l'Orient Mejan islamic. Foguèt portat en Itàlia pels mercants ispanomorescs al sègle XV.
Eiretatge tecnologic[modificar | modificar la font]
Infrastructura[modificar | modificar la font]
De molinas industrialas foguèron bastidas en Al-Andalus entre los sègles XI e XIII. Molins de caucatge, fabricas siderurgicas, e autres molins, s'espandiguèron de l'Espanha musulmana a l'Espanha crestiana al sègle XII.[97] Lo primièr molin de vent foguèt bastit en Sistan, Afganistan, aperaquí entre los sègles VII e VIII, coma lo descriguèron los geografs musulmans. Aqueles èran de molins de vent d'aisses verticals qu'avián un long arbre mecanic vertical e amb d'alas rectangularas.[98] Foguèron indrodusits en Euròpa per Espanha. Lo molin de pont èra un tipe de molina unic qu'èra bastit al dintre de la superestructura d'un pont. La primièra traça d'aquel tipe de molin se tròba a Còrdoa al sègle XII.[99] La primièra farga moguda per per l'energia idrolica d'una molina e non pas per la fòrça fisica, foguèt inventat al sègle VII dins l'Espanha islamica.[100] De molinas foguèron utilizada dins las minas a Samarcanda a partir de 973. En Pèrsia medievala servissián per trissar la mena; al sègle XI s'espandiguèron dins tot lo mond islamic inclús en Al Andalús.[101]
Fòrça paissièras, robinas, e sistèmas de provesiment d'aiga qanat, e sistèmas d'irrigacion "Tribunal d'aiga" foguèron bastits pendent l'Edat d'Aur Islamic e son totjorn en usatge uèi dins los païses islamics e las ancianas províncias islamicas europèas coma Sicília e la Peninsula Iberica, particularament en Andalosia, Aragon and Valéncia. Lo sistèma d'irrigacion e de distibucion d'aiga arabi foguèt pus tar adoptat per las Illas Canàrias e en America mercé als espanhòls e es sempre utilizat en Tèxas, Nòu Mexic, Mexic, Peró, e Chile.[102]
Las vilas musulmanas coma Còrdoa avián un sistèma avançat d'aiga correnta amb malhum de toats, banhs publics, fonts publicas, provesiment en aiga potabla,[103] e espandiguèron los comuns e los banhs privats e publics.[104] Los primièrs fanals foguèron fargats dins l'Empèri arabi,[105] mai que mai a Còrdoa , qu'aguèt tanben los primièrs comuns e conteneires d'escobilhas per amassar los descais.[106]
Aviacion[modificar | modificar la font]
Al sègle IX dins l'"Espanha islamica", Abbàs Ibn Firnàs (Armen Firnas) inventèt una version primitiva del paracasuda.[107][108][109][110] John H. Lienhard lo descriguèt coma seguís dins The Engines of Our Ingenuity:
"En 852, un califa nòu e una experiéncia estranha: un risca-tot nomenat Armen Firman decidiguèt de s'envolar d'una torre de Còrdoa. Planèt entrò la tèrra en fasent servir una mena de grand mantèl coma una ala per alentir sa casuda. Subrevisquèt amb de nafraduras menoras, e lo jove Ibn Firnas èra aila per o véser."[111]
Ibn Firnàs foguèt tanben lo primièr que faguèt un ensag de vòl contrarotlat, contrariament als ensages de planatge realizats dins la China anciana qu'èran incontrarotlables. Ibn Firnàs manipulèt las comandas de vòl de son ala dèlta en fasent servir un parelh d'alas artificialas per ajustar son altitud e cambiar de direccion. Capitèt de tornar d'ont èra partit, mas son aterratge foguèt un auvari.[112][113] Segon Philip Hitti dins Istòria dels Arabis:
"Ibn Firnas foguèt lo primièr òme de l'istòria que faguèt un ensag scientific del vòl."
La maquina d'Ibn Firnas èra saique la primièra ala dèlta, e mai que i aja agut d'ensages primairencs de sèrps volairas "embarcadas" dins la China anciana. La coneissença e las maquinas volantas de Firnas s'espandiguèron per las autras parts d'Euròpa a partir de referéncias aràbias.[107][108] L'ala volanta d'Ibn Firnas foguèt tanben la primièra d'aver d'alas artificialas, e mai lo vòl foguèsse pas fin finala capitat.
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
- Istòric de la preséncia musulmana dins la Peninsula Iberica
- Conquistas musulmanas
- Andalus
- Califat de Còrdoa
- Al'Garb Al'Andalús
- Almoravids
- Dinastia Almohada
- Convivéncia
- Edat d'Aur Islamica
- Islam en Espanha
- Istòria de l'Islam
- Istòria dels josieus jol poder musulman
- Edat d'Aur de la cultura josieva dins la Peninsula Iberica
- Islam e antisemitisme#Espanha
- Diaspora aràbia
- Dhimmi
- Morisco
- Mossarabi
- Muladi
- Kemal Reis
- Lista d'escrivans marroquins
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ "Pels autors arabis medievals, lo tèrme d'al Andalús designa la totalitat de las zonas conquistadas — siquiera temporalmente — por tropas arabo-musulmanas en territorios actualmente pertenecientes a Portugal, Espana y Francia" ("For the medieval Arab authors, al-Andalus designates all the conquered areas — even temporarily — by Arab-Muslim troops in territories now belonging to Portugal, Spain and France"), José Ángel García de Cortázar, V Semana de Estudios Medievales: Nájera, 1 al 5 de agosto de 1994, Gobierno de La Rioja, Instituto de Estudios Riojanos, 1995, p.52.
- ↑ "Los arabes y musulmanes de la Edad Media aplicaron el nombre de al-andalus a todas aquellas tierras que habian formado parte del reino visigodo : la Peninsula Ibérica y la Septimania ultrapirenaica." ("The Arabs and Muslims from the Middle Ages used the name of al-Andalus to all those lands that were formerly part of the Visigothic kingdom: the Iberian Peninsula and Septimania"), Eloy Benito Ruano, Tópicos y realidades de la Edad Media, Real Academia de la Historia, 2000, p.79.
- ↑ "Andalus, al-" Oxford Dictionary of Islam. John L. Esposito, Ed. Oxford University Press. 2003. Oxford Reference Online. Oxford University Press. Accessed 12 June 2006.
- ↑ Joseph F. O'Callaghan, A History of Medieval Spain , Cornell University Press, 1983, p.142
- ↑ Bossong 2002[online]:1
- ↑ Bossong 2002
- ↑ The village of Andaluz (41°31', -2°49') lies at the foot of Andaluz Mountain on the Duero River in the province of Soria, and within 10 km of it are the villages of Torreandaluz and Centenera de Andaluz. A brook named Andaluz is said to flow in the province of Guadalajara out of the Cueva de la Hoz (41°00', -2°18'). Bossong[online]:10-11, but the coordinates given are according to Google Maps and differ slightly from those in Bossong.
- ↑ Dozy, Reinhart P. 1881. Recherches sur l'histoire et la littérature des Arabes d'Espagne pendant le Moyen-Age.
- ↑ Bossong 2002[online]:2
- ↑ Vallvé Bermejo, Joaquín. 1986. The Territorial Divisions of Muslim Spain. Madrid: CSIC (Consejo Superior de Investigaciones Científicas).
- ↑ Bossong[online]:3. The document in question is the Akhbar Majmu'a fi fath al-Andalus, "Collection of traditions on the conquest of al-Andalus". It was published in Spanish translation in 1867 by Emilio Lafuente y Alcántara. Its subtitle indicates it dates from the 11th c., but several historians today say the 10th c. instead, during the rule of caliph 'Abd al-Rahman III.
- ↑ Halm 1989
- ↑ Franco Cardini, Europe and Islam , Wiley-Blackwell, 2001, p.9
- ↑ Halm 1989:254
- ↑ Tertius Chandler. Four Thousand Years of Urban Growth: An Historical Census (1987), St. David's University Press (etext.org). ISBN 0-88946-207-0.
- ↑ Khaldun. The Muqaddimah
- ↑ Islamic and Christian Spain in the Early Middle Ages. Chapter 5: Ethnic Relations, Thomas F. Glick
- ↑ Wasserstein, 1995, p. 101.
- ↑ Jayyusi. The legacy of Muslim Spain
- ↑ The Ornament of the World by María Rosa Menocal, Accessed, 12 June 2006.
- ↑ « Spain — AL ANDALUS »
- ↑ Lewis, Bernard W (1984). The Jews of Islam, p. 4.
- ↑ Stavans, 2003, p. 10.
- ↑ Kraemer, 2005, pp. 10–13.
- ↑ « Orthodox Europe: St Eulogius and the Blessing of Cordoba », Accessed 12 June 2006.
- ↑ O'Callaghan, 1975, p. 286.
- ↑ Roth, 1994, pp. 113–116.
- ↑ Frederick M. Schweitzer, Marvin Perry., Anti-Semitism: myth and hate from antiquity to the present, Palgrave Macmillan, 2002, ISBN 0-312-16561-7, pp. 267–268.
- ↑ Granada by Richard Gottheil, Meyer Kayserling, Jewish Encyclopedia. 1906 ed.
- ↑ Harzig, Hoerder and Shubert, 2003, p. 42.
- ↑ Islamic world. (2007). In Encyclopædia Britannica. Retrieved September 2, 2007, from Encyclopædia Britannica Online.
- ↑ 32,0 et 32,1 Frank and Leaman, 2003, pp. 137–138.
- ↑ « Sephardim »
- ↑ Kraemer, 2005, pp. 16–17.
- ↑ « Ransoming Captives in Crusader Spain: The Order of Merced on the Christian-Islamic Frontier »
- ↑ Henry Kamen, Spain 1469-1714 A Society of Conflict Third edition, pp 37–38
- ↑ Previte-Orton (1971), vol. 1, pg. 376
- ↑ Previte-Orton (1971), vol. 1, pg. 377
- ↑ Dato' Dzulkifli Abd Razak, Quest for knowledge, New Sunday Times, 3 July 2005
- ↑ UNESCO. "Europe", Book production: number of titles by UDC classes, UNESCO Institute of Statistics
- ↑ Majid Fakhry (2001). Averroes: His Life, Works and Influence. Oneworld Publications. ISBN 1-85168-269-4.
- ↑ « {{{1}}} »
- ↑ 43,0 et 43,1 G. A. Russell (1994), The 'Arabick' Interest of the Natural Philosophers in Seventeenth-Century England, pp. 224–262, Brill Publishers, ISBN 90-04-09459-8.
- ↑ Dominique Urvoy, "The Rationality of Everyday Life: The Andalusian Tradition? (Aropos of Hayy's First Experiences)", in Lawrence I. Conrad (1996), The World of Ibn Tufayl: Interdisciplinary Perspectives on Ḥayy Ibn Yaqẓān, pp. 38–46, Brill Publishers, ISBN 90-04-09300-1.
- ↑ Muhammad ibn Abd al-Malik Ibn Tufayl and Léon Gauthier (1981), Risalat Hayy ibn Yaqzan, p. 5, Editions de la Méditerranée.[1]
- ↑ G. A. Russell (1994), The 'Arabick' Interest of the Natural Philosophers in Seventeenth-Century England, pp. 224–239, Brill Publishers, ISBN 90-04-09459-8.
- ↑ Martin Wainwright, Desert island scripts, The Guardian, 22 March 2003
- ↑ G. A. Russell (1994), The 'Arabick' Interest of the Natural Philosophers in Seventeenth-Century England, p. 227, Brill Publishers, ISBN 90-04-09459-8.
- ↑ G. A. Russell (1994), The 'Arabick' Interest of the Natural Philosophers in Seventeenth-Century England, p. 247, Brill Publishers, ISBN 90-04-09459-8.
- ↑ G. J. Toomer (1996), Eastern Wisedome and Learning: The Study of Arabic in Seventeenth-Century England, p. 222, Oxford University Press, ISBN 0-19-820291-1.
- ↑ (Saliba 1981, p. 219)
- ↑ « {{{1}}} »
- ↑ Robert Briffault (1938). The Making of Humanity, p. 190.
- ↑ « {{{1}}} »
- ↑ Bernard R. Goldstein ::(March 1972). "Theory and Observation in Medieval Astronomy", Isis 63 (1): 39–47 [40–41].
- ↑ Josep Puig Montada, « Ibn Bajja », Stanford Encyclopedia of Philosophy, (consultat lo 11 julhet 2008)
- ↑ Bernard R. Goldstein (March 1972). "Theory and Observation in Medieval Astronomy", Isis 63 (1): 39–47 [41].
- ↑ « {{{1}}} »
- ↑ « {{{1}}} »
- ↑ « {{{1}}} »
- ↑ Diane Boulanger (2002), "The Islamic Contribution to Science, Mathematics and Technology", OISE Papers, in STSE Education, Vol. 3.
- ↑ Russell McNeil, Ibn al-Baitar, Malaspina University-College.
- ↑ Edson and Savage-Smith (2004), pp. 113–6
- ↑ Dr. Salah Zaimeche PhD (University of Manchester Institute of Science and Technology), 1000 years of missing Astronomy, FSTC.
- ↑ John M. Hobson (2004), The Eastern Origins of Western Civilisation, p. 141, Cambridge University Press, ISBN 0-521-54724-5.
- ↑ « Muslim Contribution to Cosmetics », FSTC Limited, (consultat lo 29 genièr 2008)
- ↑ John Bagot Glubb (cf. Quotations on Islamic Civilization)
- ↑ 68,0, 68,1 et 68,2 A. Martin-Araguz, C. Bustamante-Martinez, Ajo V. Fernandez-Armayor, J. M. Moreno-Martinez (2002). "Neuroscience in al-Andalus and its influence on medieval scholastic medicine", Revista de neurología 34 (9): 877–892 Error de citacion : Balise
non valide ; le nom « Araguz » est défini plusieurs fois avec des contenus différents
- ↑ Bashar Saad, Hassan Azaizeh, Omar Said (October 2005). "Tradition and Perspectives of Arab Herbal Medicine: A Review", Evidence-based Complementary and Alternative Medicine 2 (4), pp. 475–479 [476]. Oxford University Press.
- ↑ Khaled al-Hadidi (1978), "The Role of Muslim Scholars in Oto-rhino-Laryngology", The Egyptian Journal of O.R.L. 4 (1), pp. 1–15. (cf. Ear, Nose and Throat Medical Practice in Muslim Heritage, Foundation for Science Technology and Civilization.)
- ↑ Dr. Kasem Ajram (1992), Miracle of Islamic Science, Appendix B. Knowledge House Publishers, ISBN 0-911119-43-4
- ↑ Rabie E. Abdel-Halim (2006), "Contributions of Muhadhdhab Al-Deen Al-Baghdadi to the progress of medicine and urology", Saudi Medical Journal 27 (11): 1631–1641.
- ↑ 73,0 et 73,1 Rabie E. Abdel-Halim (2005), "Contributions of Ibn Zuhr (Avenzoar) to the progress of surgery: A study and translations from his book Al-Taisir", Saudi Medical Journal 2005; Vol. 26 (9): 1333–1339.
- ↑ Islamic medicine, Hutchinson Encyclopedia.
- ↑ 75,0 et 75,1 « {{{1}}} »
- ↑ « {{{1}}} »
- ↑ Andrew M. Watson (1974), "The Arab Agricultural Revolution and Its Diffusion, 700–1100", The Journal of Economic History 34 (1), pp. 8–35.
- ↑ Salma Khadra Jayyusi and Manuela Marin (1994), The Legacy of Muslim Spain, p. 117, Brill Publishers, ISBN 90-04-09599-3
- ↑ 79,0 et 79,1 Salah Zaimeche (2003). Aspects of the Islamic Influence on Science and Learning in the Christian West, p. 10. Foundation for Science Technology and Civilisation.
- ↑ V. J. Katz, A History of Mathematics: An Introduction, p. 291
- ↑ For a list of Gerard of Cremona's translations see: Edward Grant (1974) A Source Book in Medieval Science, (Cambridge: Harvard Univ. Pr.), pp. 35–8 or Charles Burnett, "The Coherence of the Arabic-Latin Translation Program in Toledo in the Twelfth Century," Science in Context, 14 (2001): at 249–288, at pp. 275–281.
- ↑ Jerome B. Bieber. Medieval Translation Table 2: Arabic Sources, Santa Fe Community College.
- ↑ D. Campbell, Arabian Medicine and Its Influence on the Middle Ages, p. 6.
- ↑ Edward Grant (1996), The Foundations of Modern Science in the Middle Ages: Their Religious, Institutional, and Intellectual Contexts, Cambridge: Cambridge University Press
- ↑ (Farmer 1988, p. 137)
- ↑ (Farmer 1988, p. 140)
- ↑ (Farmer 1988)
- ↑ (Farmer 1988, p. 141)
- ↑ (Farmer 1988, p. 142)
- ↑ Rabab Saoud, « The Arab Contribution to the Music of the Western World » [PDF], FSTC Limited, (consultat lo 20 junh 2008)
- ↑ (Farmer 1988, p. 143)
- ↑ (Farmer 1988, p. 144)
- ↑ Caiger-Smith, 1973, p.65
- ↑ Mason, Robert B. (1995). New Looks at Old Pots: Results of Recent Multidisciplinary Studies of Glazed Ceramics from the Islamic World XII. Brill Academic Publishers, 1. ISBN 90-04-10314-7.
- ↑ Caiger-Smith, 1973, p.23
- ↑ Ahmad Y Hassan, Lustre Glass and Lazaward And Zaffer Cobalt Oxide In Islamic And Western Lustre Glass And Ceramics, History of Science and Technology in Islam
- ↑ Adam Robert Lucas (2005), "Industrial Milling in the Ancient and Medieval Worlds: A Survey of the Evidence for an Industrial Revolution in Medieval Europe", Technology and Culture 46 (1): 1–30 [11]
- ↑ Ahmad Y Hassan, Donald Routledge Hill (1986). Islamic Technology: An illustrated history, p. 54. Cambridge University Press. ISBN 0-521-42239-6.
- ↑ Adam Lucas (2006), Wind, Water, Work: Ancient and Medieval Milling Technology, p. 62, BRILL, ISBN 90-04-14649-0
- ↑ Adam Lucas (2006), Wind, Water, Work: Ancient and Medieval Milling Technology, p. 65, Brill Publishers, ISBN 90-04-14649-0
- ↑ Adam Robert Lucas (2005), "Industrial Milling in the Ancient and Medieval Worlds: A Survey of the Evidence for an Industrial Revolution in Medieval Europe", Technology and Culture 46 (1): 1–30 [10–1 and 27]
- ↑ Ahmad Y Hassan, Transfer Of Islamic Technology To The West, Part II: Transmission Of Islamic Engineering
- ↑ Fiona MacDonald (2006), The Plague and Medicine in he Middle Ages, pp. 42–3, Gareth Stevens, ISBN 0-8368-5907-3.
- ↑ Tor Eigeland, "The Tiles of Iberia", Sa comaudi Aramco World, March-April 1992, pp. 24–31.
- ↑ Fielding H. Garrison, History of Medicine: Modèl:Quote
- ↑ S. P. Scott (1904), History of the Moorish Empire in Europe, 3 vols, J. B. Lippincott Company, Philadelphia and London.
F. B. Artz (1980), The Mind of the Middle Ages, Third edition revised, University of Chicago Press, pp 148–50.
(cf. References, 1001 Inventions)
- ↑ 107,0 et 107,1 Poore, Daniel. A History of Early Flight. New York: Alfred Knopf, 1952.
- ↑ 108,0 et 108,1 Smithsonian Institution. Manned Flight. Pamphlet 1990.
- ↑ David W. Tschanz, Flights of Fancy on Manmade Wings, IslamOnline.net.
- ↑ Parachutes, Principles of Aeronautics, Franklin Institute.
- ↑ Modèl:Cite episode
- ↑ Lynn Townsend White, Jr. (Spring, 1961). "Eilmer of Malmesbury, an Eleventh Century Aviator: A Case Study of Technological Innovation, Its Context and Tradition", Technology and Culture 2 (2), pp. 97–111 [100–101].
- ↑ First Flights, Saudi Aramco World, January-February 1964, pp. 8–9.
Bibliografia[modificar | modificar la font]
- Alfonso, Esperanza, 2007. Islamic culture through Jewish eyes: al-Andalus from the tenth to twelfth century. New York, NY: Routledge. ISBN 978-0-415-43732-5
- Al-Djazairi, S.E. 2005. The Hidden Debt to Islamic Civilisation. Bayt Al-Hikma Press. ISBN 0-9551156-1-2
- Bossong, Georg. 2002. Der Name Al-Andalus: Neue Überlegungen zu einem alten Problem. In David Restle and Dietmar Zaefferer, eds, Sounds and systems: studies in structure and change. A festschrift for Theo Vennemann. Berlin: Mouton de Gruyter. pp. 149–164. (In German) Also available online: see External Links below.
- Cohen, Mark. 1995. Under Crescent and Cross: The Jews in the Middle Ages Princeton University Press. ISBN 0-691-01082-X
- Collins, Roger. 1989. The Arab Conquest of Spain, 710–797, Blackwell. ISBN 0-631-19405-3
- Frank, Daniel H. and Leaman, Oliver. 2003. The Cambridge Companion to Medieval Jewish Philosophy. Cambridge University Press. ISBN 0-521-65574-9
- Gerli, E. Michael, ed., 2003. Medieval Iberia: an encyclopedia. New York. ISBN 0-415-93918-6
- Halm, Heinz. 1989. Al-Andalus und Gothica Sors. Der Islam 66:252–263.
- Hamilton, Michelle M., Sarah J. Portnoy, and David A. Wacks, eds. 2004. Wine, Women, and Song: Hebrew and Arabic Literature in Medieval Iberia. Newark, Del.: Juan de la Cuesta Hispanic Monographs.
- Harzig, Christiane, Hoerder, Dirk and Shubert, Adrian. 2003. The Historical Practice in Diversity. Berghahn Books. ISBN 1-57181-377-2
- Jayyusi, Salma Khadra, ed. 1994. The legacy of Muslim Spain. 2 vol. Chief consultant to the editor, Manuela Marín. Leiden: Brill. [Originally published 1992 in German.]
- Kennedy, Hugh. 1996. Muslim Spain and Portugal: A Political History of al-Andalus, Longman. ISBN 0-582-49515-6
- Kraemer, Joel. 1997. Comparing Crescent and Cross (book review). The Journal of Religion, 1997 July, 77(3):449–454.
- Kraemer, Joel. 2005. Moses Maimonides: An Intellectual Portrait. In Kenneth Seeskin, ed., The Cambridge Companion to Maimonides. Cambridge University Press. ISBN 0-521-81974-1
- Kraemer, Joel. 2008. Maimonides : the life and world of one of civilization's greatest minds. New York :Doubleday. ISBN 0-385-51199-X
- Lafuente y Alcántara, Emilio, translator. 1867. Ajbar Machmua (colección de tradiciones): crónica anónima del siglo XI / dada a luz por primera vez, traducida y anotada por Emilio Lafuente y Alcántara. Madrid: Real Academia de la Historia y Geografía. In Spanish and Arabic. Also available in the public domain online, see External Links.
- Luscombe, David et al., eds. 2004. The New Cambridge Medieval History: Volume 4, c.1024–c.1198, Part 1. Cambridge University Press. ISBN 0-521-41411-3
- Marcus, Ivan G.,1985. Beyond the Sepahrdic mystique. in Orim, vol. 1, 35-53.
- Marín, Manuela et al., eds. 1998. The Formation of Al-Andalus: History and Society. Ashgate. ISBN 0-86078-708-7
- Menocal, Maria Rosa. 2002. Ornament of the World: How Muslims, Jews, and Christians Created a Culture of Tolerance in Medieval Spain. Back Bay Books. ISBN 0-316-16871-8
- Monroe, James T. 1970. Islam and the Arabs in Spanish scholarship : (Sixteenth century to the present). Leiden.
- Monroe, James T. 1974. Hispano-Arabic Poetry: A Student Anthology. Berkeley: University of California Press.
- Netanyahu, Benzion. 1995. The Origins Of The Inquisition In Fifteenth Century Spain. Random House ISBN 0-679-41065-1
- O'Callaghan, Joseph F. 1975. A History of Medieval Spain. Cornell University Press. ISBN 0-8014-9264-5
- Omaar, Rageh. 2005. An Islamic History of Europe. video documentary, BBC 4, August 2005.
- Reilly, Bernard F. 1993. The Medieval Spains. Cambridge University Press. ISBN 0-521-39741-3
- Roth, Norman. 1994. Jews, Visigoths and Muslims in Medieval Spain: Cooperation and Conflict. Leiden: Brill. ISBN 90-04-06131-2
- Sanchez-Albornoz, Claudio. 1974. El Islam de España y el Occidente. Madrid: Espasa-Calpe. Colección Austral; 1560. [Originally published in 1965 in the conference proceedings, L'occidente e l'islam nell'alto medioevo: 2-8 aprile 1964, 2 vols. Spoleto: Centro Italiano di studi sull'Alto Medioevo. Series: Settimane di studio del Centro Italiano di studi sull'Alto Medioevo; 12. Vol. 1:149–308.]
- Schorsch, Ismar, 1989. The myth of Sephardic supremacy, in The Leo Baeck Institute Yearbook 34, 47-66
- Stavans, Ilan. 2003. The Scroll and the Cross: 1,000 Years of Jewish-Hispanic Literature. London: Routledge. ISBN 0-415-92930-X
- Wasserstein, David J. 1995. Jewish élites in Al-Andalus. In Daniel Frank (Ed.). The Jews of Medieval Islam: Community, Society and Identity. Brill. ISBN 90-04-10404-6
Filmes[modificar | modificar la font]
- "Cities of Light: The Rise and Fall of Islamic Spain" (documentary film)
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- Paper by Georg Bossong evaluating proposals for the etymology of "al-Andalus". In German.
- Photocopy of the Ajbar Machmu'a, translated by Lafuente 1867
- The routes of al-Andalus (from the UNESCO web site)
- Muslim contributions to Andalus
- History and influences of Andalusian music
- The Library of Iberian Resources Online
- Al-Andalus Chronology and Photos
- Christian Martyrs in Muslim Spain by Kenneth Baxter Wolf
- The Musical Legacy of Al-Andalus – historical maps, photos, and music showing the Great Mosque of Córdoba and related movements of people and culture over time


text:
Ala
Error: No pot estar buit l'atribut
name dels indicadors d'estat de la pàgina.
Una ala es una superfícia que s'emplega per produire una fòrça aerodinamica normala a la direccion de movement per desplaçament dins l'atmosfèra de la Tèrra, l'aire o un autre mitan gasós, que facilita lo vòl. L'emplec primièr del mot se fasiá pels membres anteriors dels aucèls, mas son emplec es estat espandit per inclure las alas dels insèctes, las ratapenadas e los pterosaures e puèi las mecanicas fachas per l'òme.
Una ala es una mecanica extrèmament eficaça per generar una fòrça ascensionala.


text:
Lo vèrbe "to thrash" que significa "trucar" en anglés. Lo nom de l'estil que vien donc de la faiçon de jogar agressiva deus trucaires. Qu'utilizan sovent ritmes binaris hòrt simples e rapides mes pas enqüèra los "blastbeats" qui haràn los trucaires de death metal o de black metal. Quan lo ritme n'ei pas rapide qu'ei sovent hòrt marcat e binari, a còps marciau
. Aqueths trucaires qu'exploraràn tanben las possibilitats de las doblas gròssas caishas e de las doblas pedalas.
Los guitarristas de thrash qu'an ua predileccion peus ritmes simples dab acòrds de puishença (o powerchords) e que'us agradan tanben los soli. Entà seguir la rapiditat de la bateria, que hèn sovent anar-tornars rapides dab lo mediator. Quauques uns qu'an un nivèu tecnic hòra deu comun e qu'aiman d'ac har vàler.
Enfin lo cant "thrash" que pòt estar cridat (véder l'article vocaus) o melodic. Dens aqueste segond cas que parlam meilèu de heavy thrash o power thrash.


text:
La pedagogia institucionau elaborada per Fernand Oury (1920-1998), regent qui purmèr èra membre deu movement Freinet, qu’ei un perlongament de la pedagogie Freinet. Fernand Oury qu’a totun romput dab lo movement Freinet.
Que demora fidèu a quauques aspèctes de la classa cooperativa, mes qu’apita de faiçon diferenta las « institucions » deu son foncionar : lo « Qué de nau ?« , « lo conselh ». Per çò de la teoria, que s’inspira de la psicanalisi entà trobar ua plaça a cadun en la classa.
La mira de la pedagogia institucionau qu’ei d’apitar, de crear e de har respectar règlas de vita hens de l’escola, per institucions apropriadas ; Se lo mainatge e ved la classa com un endret dab referéncias, de securitat, de vita, on se pòt reglar las questions, que va chic a chic préner en carga la soa vita d’escolan. Que va guardar e arretrobar los gost d’apréner, peu son engatjament, las soas iniciativas…
Apèrs
L’institucion clau que consista sustot en « lòcs de paraula » hicats en plaça dens las classas. L’enterajuda e la fraternitat qu’existeishen e lo regent que balha tota la soa plaça a la paraula deu mainatge.
Lo qué de nau ?
Lo « qué de nau » qu’ei une temps de paraula jornalèr pendent lo quau, lo matin en arribant, l’escolan e pòt díser a la classa çò qui a hami de’u har partatjar. La mira qu’ei dobla :
- Perméter au mainatge de pausar çò qui l’importa hèra, entà estar mei disponible après e poder entrar dens las activitats escolaras. Qu’ei ua transicion enter l’escola e la maison.
- Encoratjar l’expression orau, en apirtant situacions de comunicacion vertadèra pendent las quaus l’escolan e parla a la classa per’mor qu’a reaument quauquaurren a’u díser.
Lo conselH de classA coopEratiU
Lo conselh de classa cooperatiu qu’ei l’amassada deus escolans on se discuta de tot çò qui pertòca la vita de la classa. Generaument setmanèr, que tracta deu reglament deus conflictes, deus projèctes, de las decisions a préner o tanben de las causas a melhorar.
La pedagogia institucionau qu’arrefusa a barrei l’apressada non-directiva. Un mainatge a qui deisham har tot çò qui ac vòu ne pòt pas aver enveja de vàder gran. Que cau qu’ajan leis en classas qui ne sian pas transgressadas.
Las cintas d’ANAR e
de competéncias
Las cintas de nivèu que permeten aus mainatges d’evaluar la lor escaduda dens tau o tau maine d’activitat de la classa. Mercés au tablèu de cintas aficat en permanéncia dens la classa, los mainatges que saben tostemps on ne son.
Los dus corrents de la pedagogia institucionau
En 1964 qu’estó la scission enter los corrents Fernand Oury e Raymond Fonvieille, cadun se reclamant d’ua « pedagogia institucionau, a duas caras.
L’ua, dont lo cap de còla ei Fernand Oury, qu’ei d’inspiracion psicanalitica, ligada a la psicoterapia institucionau, sustot a Jean Oury e a Félix Guattari. Los mainatges au près de qui e tribalha Fernand Oury que son de l’educacion especializada ; la finalitat qu’ei educaiva mes tanben terapeutica.
L’aute, lo cap de còla qu’ei Raymond Fonvieille, d’inspiracion psico-sociologica e autogestionària, ligada a sociològues com Georges Lapassade, René Lourau et Michel Lobrot. Aquiu, los escolans que son sustot sortits d’ambients sociaus desfavorizats e que son en situacion d’escac escolar màger. Qu’ei meilèu hicat l’accent sus la dimension socio-poloitica e l’analisi d’aquesta dens lo quadre de la classa.


text:
Un pauc de natura en vila
Nosautres, aviam coma mission de trobar indicis de la natura dins la vila.
Lo matin vegèrem la font de l'auca (mas es un cigne puslèu !) e la font amb caps de leons.
Apuèi anèrem veire lo riu de Foish : sul riu vegèrem de tirons.
Per miègjorn nos arrestèrem al pargue de jòcs : i aviá un fum de colombs.
L'aprèp miègjorn, anèrem al castèl e vegèrem una reproduccion del libre de caça de Gaston Fèbus : i a de gosses, de cavals e plen d'autres animals. Enfin vegèrem d'escalpraduras de balenas, de dracs e de leon suls capitèls dins lo musèu.
Enfin aquò per vos dire que dins Foish i a plen de traças d'animals !
Anna et Julia
Aucun commentaire:
Inscription à : Publier les commentaires (Atom)


text:
Lo site web d’informaciens pure player
Marsactu ditz qu’a capitat son aumentacien de capitau. Aqueu jornau …de jornalistas (ges de capitalista au cap dau media). La còla
a reussit a amolonar 121 000€, am’un torn de taula participatiu, bòrd que
son premier quaranta quatre de sei legeires qu’an donat entre 500 e 7000€ e seràn desenant
proprietàris de 17% dau capitau. An donat dins l’encastre dau nòu dispositiu d’entrepresa solidària, que li faràn economisar d’impòsts. Un autre jornau, ara prestigiós, Mediapart, intra au capitau, a autor de 12%. Mai au finau, la còla de jornalistas demoràn lei majoritàri dau capitau amé 70%.
Creat per Pèire Boucaud, un ancian dau grope Lagardère, en 2010, Marsactu
aviá sempre perdut d’argent. Niel, lo patron de free, intra au capitau, mai en març 2015, lo jornau depausa lo bilanç. La còla repren lo media a la bara dau Tribunau dau Comerci. L’an d’après, aqueu jornau d’investigacien es cambriolat dos còps a-de-rèng, probable en causa de seis activitats. S’es fach una especialitat deis affaires tocant lo clientelisme dins lei Bocas-dau-Ròse.