text:
Champagney (Nauta Sòna)
Champagney es una comuna francesa administrada per lo departament de la Nauta Sòna de la region de la Franca Comtat.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Champagney Se situa entre los primièrs contreforts de Vòges e lo massís del Chériomont.
Champagney se situe entre les premiers contreforts de Vosges et le massif du Chériomont.
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
L'istòria de Champagney a #èsser puslèu marcat pels houillères de Ronchamp.
Veire a Vœu de Champagney
L'histoire de Champagney a été plutôt marqué par les houillères de Ronchamp.
Voir à Vœu de Champagney


c: text/html

text:
Tycho Brahe
Tycho Brahe (Tyge Ottesen Brahe), (14 de decembre de 1546 — 24 d'octobre de 1601), es un astronòm d'una region istorica de Danemarc que fa uèi partida de Suècia. Es conegut per aver establit un catalòg d’estelas precís per l'epòca, e tanben per aver produch un modèl d’univèrs cercant a combinar los sistèmas geocentric de Ptolemèu e eliocentric de Nicolau Copernic.
Tycho Brahe capitèt a far sas òbras en astronomia mercé a l’autreg d’un domeni sus l’illa de Ven onte bastiguèt un observatòri astronomic que nomenèt Uraniborg e una pension annala del rei Frederic II de Danemarc.
De 1600 fins a sa mòrt en 1601, foguèt assistit per Johannes Kepler, que mai tard utilizèt sas donadas astronomicas per desvolopar la seunas teorias sur l’astronomia e formular las tres leis del movement dels planetas sonadas leis de Kepler.
Somari
- 1 Biografia
- 2 Principals trabalhs
- 3 L'astronòm
- 4 Controvèrsia sus sa mòrt
- 5 Bibliografia
- 6 Nòtas e referéncias
- 7 Vejatz tanben
Biografia[modificar | modificar la font]
L'enfança[modificar | modificar la font]
Tycho Brahe nasquèt al castèl de Knutstorp, en Scania, alara província danesa. Èra l’ainat dels filhs d’Otto Brahe e Beatte Bille, eissits de la nauta noblesa danesa. La familha Brahe èra d’originària suedesa, mas son grand e son paire èran d'una branca familhala fixada al Danemarc[1]. Son besson moriguèt abans d’èsser batejat. Tycho Brahe aviá tanben doas sòrres, que l’ainada èra Kristine e la mai jova Sophia que vendriá mai tard astronoma e quimista. Lo paire, Otto Brahe, èra un nòble important de la cort del rei du Danemarc. La maire èra eissida d’una importanta familha que donèt d'òmes politics e d'òmes de glèisa.
Las capacitats intellectualas de Tycho Brahe dempuèi l'enfança foguèron remarcadas per un dels seus oncles mairals, Steno Bille, que faguèt son educacion. L'aculhiguèt dins son domeni d'Herritzwart prèp de Knudstrup onte podèt se consacrar a d'observacions astronomicas e a l’estudi de l’alquimia que son oncle afeccionava fòrça[2]. Grandiguèt enseguida amb son oncle Jorgen Brahe que l'adoptèt e ne faguèt l'eretièr.
Una vocacion[modificar | modificar la font]
Lo 19 d'abril de 1559, Tycho Brahe foguèt enviat a l’universitat de Copenaga. Ailà, seguissent los vòts de l'oncle, estudièt lo drech e tanben la filosofia e la retorica. A Leipzig, comencèt en secret d'estudis relativas a l’astronomia. Lo 21 d'agost de 1560, un eclipsi solar l'interessèt als fenomèns astronomics. Alara, comencèt a estudiar los efemerids de Joannes Stadius e la teoria de l'esfèra amb de libres coma aqueles de Sacrobosco (Tractatus de Sphaera), Apiono (Cosmographia) e Regiomontanus, (De triangulis omnimodis). Crompèt l’Almagesta de Ptolemèu. Pasmens, la vocacion nasquèt amb un autre eveniment: pendent una conjoncion Jupitèr-Saturne que los melhors efemerids a sa disposicion anoncièron amb una error de mai d'un jorn; aquela incertitud lo marquèt, e se desfièt de l’explicar. Aquel eveniment se passèt lo 17 d'agost de 1563[3].
D'estudis caotics[modificar | modificar la font]
Lo Tycho jòve fòrça lèu volguèt far d'estudis scientifics a l’universitat de Rostock contra l’avís del paire que lo predestinava al drech e a la diplomacia per qu'ocupe un emplec public. A l’universitat de Leipzig, quand recebèt una instruccion elementària, faguèt, a l’amagat de son governador, d'estudis de matematicas e d’astronomia[4] e de disciplinas mai foscas coma l’alquimia e l’astrologia.
Coma los joves de la noblesa de son temps, commencèt de viatjar. Entre 1565 e 1566 èra dins las universitats de Wittenberg e de Rostock, en Alemanha. Anèt puèi a Augsborg en Bavièra e a Basilèa en Soïssa e encontrèt d'astronòms reputats.
Pendent aquel periòde, Tycho recebèt regularament d’argent per satisfar los seus plasers, que consacrava tot per comprar de libres e d’instruments d’alquimia e l’astronomia[5]. Tanben comencèt de fabricar los seus instruments.
Pendent un duel a Wittenberg en 1566 amb un cosin estudiant, segurament aprèp un desacòrdi matematic o astronomic, perdèt lo cap del nas. D’autres istorians contan qu'aquò seriá estat lo resultat d’un accident. Dempuèi, portava un nas postís fach d’argent e d’aur.
A la mòrt del paire, en 1571, tornèt en Scania e eretèt d’un domeni e i installèt un laboratòri. Descobriguèt en 1572, una estela novèla dins la constellacion de Cassiopèa tant brilhanta coma Vènus que ne seguiguèt la trajectòria aparenta amb un sextant e cridèt en latin: « Nova ! Nova !… ». Aquela revelacion l’alunhèt de l’alquimia per se consacrar a l’astronomia. Faguèt publicar l'an seguent De Nova Stella, que conta sas conclusions e escriguèt que las nòvas son d'estèla que venon visiblas o mai remarcablas pels observadors de la Tèrra, aprèp una aumentacion de lor brilhança. Ara, se nomenariá supernova de tipe I. Aquela descobèrta tornèt sus l’immudabilitat dels cèls e lo faguèt venir famós en Euròpa.
La consecracion[modificar | modificar la font]
En 1574, donèt de corses e conferéncias a l’universitat de Copenaga. Dempuèi alara, èra convencut que los progreses de l’astronomia se farián per d'observacions menimosas. Aprèp un autre torn d’Alemanha per encontrar lo mai grand nombre d’astronòms possible, Brahe acceptèt l'ofèrta del rei Frederic II de Danemarc, que li prepausèt de fondar un observatòri astronomic e d'acceptar una pension annadièra. Li foguèt donada una illa pichona, Ven (o Hven) en fàcia de Copenaga, que i faguèt bastir en 1576 Uraniborg (« palais d’Urania o Palais dels Cèls », Urania essent la musa de l’Astronomia) que venguèt l'observatòri mai grand d’Euròpa. Aviá l'autoritat suprèma sul domèni e recebèt los ganhs del trabalh dels abitants de l’illa. Tanben faguèt bastir un palais que las òbras foguèron financiadas pel rei e demorèron quatre ans, de 1576 a 1580. Èra un edifici luxuós amb un talhèr de construccion d’instruments per l’astronomia, una estampariá destinada a publicar sas òbra, un laboratòri d’alquimia.
Uraniborg venguèt lèu un centre scientific important e reputat, que trasiá los estudiants e los astronòms d’Euròpa tota. Tycho Brahe èra fòrça pimpilhós e conservava totas las donadas de las observacions; aquò li permetèt d’establir lo catalòg d’estelas mai complèt e precís de l’epòca. Èra considerat pels collègas e contemporanèus coma lo mai exacte dels observadors. Cal notar que totas las seunas observacions se faguèron abans l’invencion del telescòpi e de la luneta astronomica. Ailà tanben Tycho Brahe imaginèt lo seu sistèma del mond que pòrta son nom e qu'es coma una conciliacion entre lo sistèma de Ptolemèu e aquel de Copernic[6].
En 1577, comencèt las seunas observacions e lo 13 de novembre, descobriguèt la cometa que foguèt a la basa de son segond obratge suls movements[7] De Mundi atherei recentioribus Phoenomenus Progymnasmatum publicat en 1587[8]. Faguèt bastir en 1584 un observatòri astronomic enterrat que nomenèt Stjerneborg (Palais de las estelas).
La fin de sa vida[modificar | modificar la font]
En 1588, Tycho Brahe, a la mòrt del rei Frederic II, perdèt los mecènas. Coma èra un marrit administrator, fòrça sevèr pels abitants de l’illa que ne monopolizava las ressorsas, perdèt lo sosten del Christian VI de Danemarc e la pension. En 1597, aprèp la destruccion del domèni pels detractors, perdèt los seus bens tots e faguèt armar una nau per el, sa femna, los enfants e qualques discípols fidèls, e daissèron l’illa de Ven[9]. Viatjèt pendent uns ans, puèi, en 1599, s’installèt dins lo castèl de Beneteck prèp de Praga onte trabalhèt coma matematician Emperial de la còrt de l’emperaire Rodòlf II del Sant Empèri. Moriguèt dins la vila de Praga en 1601. Sul lièch de mòrt, desparlava mas dins los moments licids diguèt a Kepler : « Ne frustra vixisse videar ! » (Arenga te per que pareis qu'ai pas viscut en van!), perque comprenguèt qu'aviá realizat pas que de Progymnasmata (òbras preliminàrias). Kepler respondèt a aquel darrièr al vòt en publicant Astronomiae instauratae progymnasmata en 1602[10].
Seriá mòrt d’un calcul o d’una septicemia, que seriá estat provocat pel fach que se seriá retengut tròp longtemps d’urinar pendent un viatge de mai d'una ora en carròça amb l’emperaire Rodòlf II o pendent un long repàs[11]. Sa mòrt inspira una expression Chèca: « Vòli pas morir coma Tycho Brahe », parlant d'une enveja pressanta. Es tanben possible que Tycho Brahe siá estat empoisonat segon d’autras fonts. Aprèp la mòrt de Tycho Brahe, Rodòlf II comprèt los instruments pels far embarrar a l’ostal de Curzt per las salvar de las cobesenças.
Coma gaireben totes los astronòms abans el, Tycho Brahe crèiiá en l’astrologia[12]. Calculèt d’esperel lo seu tèma astral : « Tycho Brahe, nascut lo 14 de decembre de 1546 a 10h47 de Greenwich a Scania (Danemarc). Solelh en 2°07 Capricòrne, AS en 16°38 Aquari, Luna en 23°11 Verge, MC en 15°19 Sagitari. »
Es enterrat dins la glèisa de Nòtra Dama de Týn, prèp del Relòtge astronomic a Praga.
L’asteroïde (1677) Tycho Brahe foguèt nomenat en son onor, coma un cratèri lunar e un cratèri martian.
Principals trabalhs[modificar | modificar la font]
Supernova[modificar | modificar la font]
SN 1572 (o Nova de Tycho') es une supernova venguda dins la constellacion de Cassiopèa, e l’una dels escasses que foguèt visible a l’uèlh nud.
Foguèt observada l'11 de novembre de 1572 per Tycho Brahe, depuèi Herrevad Abbey[13],[14], alara qu’èra mai brilhanta que Vènus, amb una magnitud aparenta de -4. A partir de març 1574, sa luminositat tombèt jol lindal de visibilitat a l’uèlh nud.
En fach, Brahe seriá pas vertadièrament lo primièr que l’observèt, seriá estat vista per Wolfgang Schuler lo 6 de novembre de 1572, per John Dee e son discípol Thomas Digges, puèi per l’astronòm italian Francesco Maurolico. Mas Brahe foguèt lo primièr a l’aver descricha e estudiada en detalh.
L’antiquitat, aprèp Aristòtel, distingava lo mond sublunar, somés a la generacion e a la corrupcion e, al delà de l’orbita lunar, lo mond celèsta, presumit eternal e imudable. Per "explicar" l'apareisson d'aquela nòva estela, de contemporanèus ne deduguèron que l’objècte seriá estat aparegut entre la Luna e la Tèrra.
D'en primièr, Tycho Brahe faguèt remarcar que l’objècte a pas de parallaxa diurna dins lo contèxte de las estelas fixas de plan enrè. Aquò implica que trapava de segur mai lunh que la Luna e las planetas, que elas, mòstran de talas parallaxas. Aprèp, constatèt que, pendent mai d'un mes, l’objècte modifiquèt pas sa posicion al respècte de las estelas fixas, coma lo fan las planetas. Aquò provòca la conclusion que lo novèl objècte celèst èra pas une planeta, mas una estela fixa dins lo domeni estelar, al delà de totas las planetas.
Publiquèt al subjècte un pichon libre nomenat De Stella Nova, De la nòva estela (1573). Sabèm ara qu'aquela supernova se trapa a 7 500 al de la Tèrra.
L’apareisson de la supernova de 1572 es l’un dels dos o tres eveniments mai importants de l’istòria de l’astronomia. La « nòva estela » contribuiguèt a trencar las ancianas representacions del cèl, e a provocar una revolucion astronomica. Aquela descobèrta permetèt de realizar de classificacion astrometricas melhoras catalogadas, e faguèt necessari l'utilizacion d'instruments d'observacion astronomic mai precís. La Supernova de 1572 es souvent nomenada « la supernova Tycho », per causa del grand trabalh que Tycho Brahe aviá accomplit.
La granda cometa de 1577[modificar | modificar la font]
La granda cometa de 1577 (C/1577 V1) passèt prèp de la Tèrra pendent l’an 1577. Aquel objècte celèst foguèt remarcat dins l’Euròpa tota e subretot per Tycho Brahe.
En observant aquela, se convenquèt de l’error d’Aristòtel que pensava qu'aqueles còs se formavan jos la Luna e dins nòtra atmosfèra[15]. Per sas observacions, Tycho demonstrèt qu’aviá pas de parallaxa diurna mesurable, e qu'aquel objècte deuriá se situar ben mai luènh de la Tèrra que la Luna e fòra de l’atmosfèra terrèstra[16].
Un escambi de correspondéncia se faguèt entre los astronòms de l’epòca. En observator neutre, Tycho examinèt totas las donadas reculhidas atal coma las seunas. Per el, lo resultat es clar: la cometa deuriá descriure una orbita eliptica a l'entorn del solelh fòrça mai al delà de la Luna, recopant aquelas de las planetas. Ne tirèt la consequéncia que las planetas repausavan pas sus d'esfèras solidas transparentas (las « esfèras de cristal » d'Aristòtel) que Georg von Purbach tornèt establir dins sa representacion de l'esfèra celesta[17]. Pasmens que conservava lo geocentrisme, Tornèt pausar lo dobte sus dos punts importants dels modèls antics que dels seus contemporanèus èran encora ligats: la « soliditat » de las esfèras e la circularitat del movement dels astres[18] ; Kepler (1571-1630), son discípol e assistant, generalizèt lo principi de las orbitas eliptcas a totas las planètas.
Los instruments[modificar | modificar la font]
Pendent la conjoncion de Jupitèr e de Saturne en 1563, Tycho Brahe remarquèt que la precision de las taulas astronomicas disponiblas a l'epòca èra pas sufisenta. Convaincut qu'aquela devián èsser melhoradas, perfeccionèt e la creèt d’instruments de mesura. Èra amb la balèsta que faguèt las primièras mesuras amb una precision limitada. Inventèt alara coma un sextant, que la dubertura se fa sus seisenta gras (que lo nom). Aquela invencion li permetèt en 1572 de mesurar la posicion de la supernova situada dans la constellacion de Cassiopèa. Mai tard, en 1581, faguèt construire un sextant d'un mètre cinquanta montat sus pivòt esferic[19].
Tycho melhorèt o inventèt una dotzena d’instruments diferents que d'uns, abans lor perfeccionament e usatge en astronomia, foguèron d’en primièr utilizats dins la navigacion maritima. L’un dels mai conegut èra lo quadrant mural d’un rai de dos mètres amb que èra possible de mesurar une declinason a dètz segondas d’arc prèp.
Faguèt tanben construire d'esfèras armilharas qu'una aviá un diamètre de prèp de tres mètres. Aquò servissiá a mesurar las coordonadas de las estelas dins lo cèl mai precisament possible e se far una melhora representacion del movement dels còs celèsts observats.
Tycho Brahe anèt al tèrme de la recerca observacionala del cèl sens l’ajuda de la lentilha. Sa vigilança e sa perseverança li permetèt de realizar de mesuras precisas al mejan de la mesa al punt d’instruments e de fòrça conversions utilizant la trigonometria esferica. Es conegut coma un scientific de primièr plan a causa de la precision de las mesuras astronomicas per l’epoòca e son catalòg d’estelas que Johannes Kepler mai tard tornèt prendre per lo completar.
Lo modèl geoeliocentric[modificar | modificar la font]
Tycho se donava una disciplina d’observacion quotidiana; formèt tota una generacion d’astronòms, aprenent l’art de l'observacion e a deduit d'aquelas qu'efectuèt un sistèma, dich « de Tycho Brahe », elaborat en partint de la teoria geocentrica de Ptolemèu (vèrs 90 - vèrs 168), de la teoria mixta d'Eraclides del Pont[20] (sègle IV AbC), que lo Solelh orbita a l'entorn de la Tèrra, alara que las cinc planetas viran a l'entorn del Solelh[21], e de la teoria eliocentrica de Copernic. Dins la teoria de Tycho Brahe, lo Solelh e la Luna viran a l'entorn de la Tèrra imobila, alara que Mart, Mercuri, Vènus, Jupitèr e Saturne viran a l'entorn del Solelh.
Lo sistèma de Copernic (1473 - 1543) foguèt declarat contrari a la Biblia per la Glèisa en 1616. Lo sistèma de Tycho Brahe foguèt adoptat pels Jesuistas.
Kepler capitèt pas a convencre Tycho d’adoptar lo modèl eliocentric del sistèma solar. Brahe semblava pas aver d’objeccion de principi, mas s’i opausèt per de rasons relativas a las observacions. En efècte,considerava que se la Tèrra orbitava annadièrament a l'entorn del Solelh, deuriá aver une parallaxa estelar observable sus un periòde de sièis meses, pendent que l’angle d’orientacion d’una estela cambiariá, çò qu'èra pas pas perceptible. Aquela parallaxa existís, mas es tan flaca que foguèt pas detectada abans los ans 1830, 240 ans aprèp son modèl.
L'astronòm[modificar | modificar la font]
Tycho foguèt lo darrièr dels astronòms de l’èra precedent l’invencion de la Luneta astronomica e del telescòpi. Quand aviá 17 ans, pendent una conjoncion de Jupitèr amb Saturne, Tycho remarquèt que las taulas astronomicas mancavan de precison. Aquò influencièt sul projècte de sa vida. Ensagèt pendent tota sa vida d'i remediar. Per sas observacions, reculhèr un fum de donadas amb que faguèt de mapa del cèl e produguèt de donadas fiables, qu'inscriguèt dins las Rudolphines. Formèt dins son escòla a Uraniborg tota una generacion d’astronòms, amb sos metodes d’observacion e sos instruments. Recrutèt los melhors, que Peder Jakobsen Flemløse (1554-1598)[22], Kristen Sørensen Langberg (Longomontanus) e Johannes Kepler per l’ajudar a realizar aquel projècte enòrme.
Pendent sa carrièra, afinèt los instruments d'observacion. Publiquèt en mai de 1598 lo catalòg estelar amb las posicions de 1 004 estelas[23]. Per l’epòca, èra la melhora referéncia mondiala per precision astrala. Mercé a aquel projècte, mai tard, totas aquelas observacions des trajectòria de las planetas permetèron a Johannes Kepler, son assistent, d’analizar lo camin dels astres e de ne sortir tres tresaurs: las leis universalas de Kepler. Mai tard Isaac Newton ne faguèt una demonstracion matematica e en deduguèt la lei de la gravitacion universala.
Foguèt lo primièr astronòm a percebre la refraccion de la lutz e a establir una taula complèta per corrigir las mesuras astronomicas dugudas a aquel efècte. Deduguèt de la seunas observacions un sistèma planetari, dich "sistèma de Tycho Brahe". Es un sistèma ibrid entre la teoria geocentrica e la teoria eliocentrica. Lo sistèma Tycho venguèt alara lo principal concurrent del systèma de Copernic[24]. Sus la paternitat del sistème, existiguèt un conflicte amb l’astronòm Ursus, qu'aviá avait visitat Uraniborg amb Heinrich Rantzau amic de Tycho Brahe. Fin finala, se deduisís qu'aquel darrièr se seriá inspirat del modèl de Paul Wittich (1546-1586)[25].
Tycho melhorèt o inventèt una dotzena d’instruments diferents qu'uns, abans lor perfeccionament e lor usatge en astronomia, foguèron d’e primièrs utilizats dins la navigacion maritima. Amb sas observacions de la Granda cometa de 1577, Tycho demonstrèt qu’aviá pas de parallaxa diurna mesurabla, e qu'aquel objècte deuriá se situar plan al delà de l’influéncia terrèstra[26]. Mostrèt atal que las cometas son pas de fenomèns de l'atmosfèra terrèstra.
Tycho èra un organizator, saviá utilizar tot çò que la sciéncia astronomica de l’epòca possedava. Se procurèt entre autre de libres de Paul Wittich. Sa bibliotèca grandiguèt amb escambis de libres e de compras. Tycho envièt de publicacions als princes e a las escòlas pel continent e recebèt fòrça donas de libres. Quand capitava pas a prene un libre, comprava tota la libraria[27]. E tanben pels seus contactes e viatges reculhèt un fum d’informacions ligadas a son projècte. Per tractatr aquelas donadas, Paul Wittich ensenhèt a Tycho son metòde nòu Algoritmo di prostaferesi, un algoritme davancièr dels logaritmes, fasent mai aviat la produccion dels calculs de son equipa.
Tycho Brahe demandèt a Johannes Kepler de calcular l’orbita presisa de Mart, per quina aviá remarcat une excentricitat de la trajectòria, considerada coma una anomalia a una epòca que, jos l'influéncia d'Aristòtel, se pensava encora a vegadas que los movements dels planetas incrivián de cercles, figuras parfèctas. Tycho pensa doncas a construire d'excentrics pels orbitas planetàrias. De tals cercles excentrics èran admeses dempuèi l'antiquitat, pel biais dels epicicles, per la Luna e lo Solelh
Mercé a las observacions pimpilosas de Tycho Brahe Johannes Kepler podèt elaborar las basas scientificas de la mecanica celesta repausant sul sistèma eliocentric qu'Isaac Newton acabèt. Ja amb Tycho Brahe, los modèls antics èran pas mai adaptats e una refonda totala de la geometria de las orbitas e de las taulas s'impausava. Pasmens aquel, banhat de prejutjats religioses[28] e refusant lo sistèma teoric de Copernic[29], cercava a crear un modèl de representacion del monde qu'èran un compromés entre aquel darrièr e aquel de Ptolemèu. Son sistèma qu'èra fòrça complicat foguèt pas seguit pel pars. Pasmens, a l'epòca quitament Galilèu foguèt contrenh d'abjurar, Gassendi acceptèt son sistèma, mas sens granda conviccion[30], e lo jesuista Riccioli ne prepausèt una varianta[31]. Cal doncas de remarcar qu'a partir del modèl de Brahe, venguèt possible de pensar l'eliocentrisme de las planetas (levat de la Tèrra) sens provacar la condamnacion de la Glèisa. La fe ecclesiastica dins lo modèl antic trantalhava, preludi a son abandon de fach pel papa Beneset XIV vèrs 1750.
Controvèrsia sus sa mòrt[modificar | modificar la font]
En 1901, pel tricentenari de sa mòrt, la tomba foguèt dubèrta e una autopsia foguèt realizada per verificar qu'èra de segur lo seu còs. De pels de barba foguèron preses e aprèp la casuda del Mur de Berlin, la nòva Republica chèca ofriguèt de pels de la barba de Brahe al govèrn danés. Foguèron analizat en 1992: se trobèt de taus de mercuri anormalament nauts mas que pòdon s'explicar per l'usatge d'aquel metal pendent las experiéncias d'alqueimie de Brahe.
Per esclarzir la rason de sa mòrt, un estudi se faguèt en 1996 per J. Pallon de l’institut de fisica de l’Universitat de Lund, en Suècia. Estudís mai precisament las racinas onte apareisson de concentracions letalas de mercuri. Son rapòrt concluís atal[32] : « En observant lo taus de creissença dels pels, foguèt conclusit que Brahe foguèt empoisonat pel mercuri un jorn abans sa mòrt. Es pauc probable que foguèt assassinat, malgrat una tèsi suspectant l'implicacion de Kepler[33]. Mas pareis fòrça probable que provoquèt l seunaa pròpia mòrt prenguent la velha de sa mòrt, per de guerrir, un remèdi fabricat d'esperel, ric en mercuri. Voliá guerrir de trobles del sistèm urinari (ipertrofia prostatica o, mens probabla, pèira a la bofiga). Segon los analisis, seriá pas estat explosion de la bofiga, mas lo mercuri de las seunas preparacions conduguèt a l’uremia que ne morriguèt. »
Peter Andersen, professor medievista a Estrasborg, evòca l'ipotèsi d’un complòt empusèt pel rei Christian[34]. Lo professor trobèt dins l'Archius nacionals d'Estocòlme lo jornal d’Erik Brahe, cosin alunhat de l'astronòm, escrich en alfabet criptat e que conta sos contactes amb lo prince Johan, fraire cabdet de Cristian IV. Erik Brahe auriá empoisonat Tycho sus l'òrdre indirècte del rei. Lo mobil del crime seriá la venjança: o lo rei seriá estat manipulat per son conselher personal Jon Jakobsen, copernician convencut e ferotge enemic de Tycho Brahe. O lo rei voliá eliminar Brahe que seriá estat l’amant de sa maire, la reina Sofia de Mecklenburg-Güstrow e, benlèu, lo seu paire[35].
Tycho Brahe èra tanben farmacian. Son laboratòri al sotsol d'Uraniborg i aviá setze forns, d'uns connectats a de distillators. Produisiá d'elixirs[36], que qualques èran a basa de mercuri.
Bibliografia[modificar | modificar la font]
- (fr)La loi de la gravitation universelle - Newton, Euler et Laplace. Prosper Schroeder (Springer - 2007) (ISBN 2-287-72082-0)
- (fr)Nouvelle biographie générale depuis les temps les plus reculés jusqu’à nos jours - Jean Chrétien Ferdinand Hoefer (Firmin Didot - 1866)
- (fr)Patrimoine littéraire européen anthologie en langue française - Jean-Claude Polet (De BoeK Université - 1992) (ISBN 2-8041-2079-1)
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ (fr)Nouvelle biographie générale depuis les temps les plus reculés jusqu’à nos jours. Jean Chrétien Ferdinand Hoefer, page 764 (Firmin Didot - 1866)
- ↑ (fr)Histoire de l’astronomie moderne. Jean Sylvain Bailly, tI, page 381 (Debure, Paris - 1779)
- ↑ (fr)La loi de la gravitation universelle - Newton, Euler et Laplace. Prosper Schroeder, page 14 (Springer - 2007) (ISBN 2-287-72082-0)
- ↑ (fr)Œuvres complètes de François Arago. François Arago, Pierre Flourens, page 186 (Gide et Baudry - 1855)
- ↑ (fr)Patrimoine littéraire européen, anthologie en langue française. Jean-Claude Polet, page 770 (De Boek Université - 1992) ((ISBN 2804120791))
- ↑ (fr)Encyclopédie, ou dictionnaire raisonné des sciences, des arts et des métiers. Denis Diderot, Jean Le Rond d’Alembert, tome 36, page 27 (Pellet - 1779)
- ↑ (fr)Astronomie. Joseph Jérôme Le Français de Lalande, page 1161 (Dessaint et Saillant, Paris - 1764)
- ↑ (fr)Mémoires pour servir à l'histoire des hommes illustres dans la république. Jean-Pierre Niceron, page 172 (Briasson - 1731)
- ↑ (fr)Encyclopédie méthodique. Tome III, page 488 (Panckoucke, Paris - 1788)
- ↑ (en)John Robert Christianson; Tycho Brahe and Prague, crossroads of European science; ed: Harri Deutsch Verlag; 2002
- ↑ Johannes Kepler lo mencioan dins une nòta en annèxa del jornal d'observacion de Tycho Brahe e Milan Kundera popularizèt aquela causa dins son roman L'Immortalitat que parla de Tycho Brahe coma de « l'immortal mai ridicul de totes los temps ».
- ↑ (fr)« Discors de l’astrologia del tems de Tycho »
- ↑ Places with connection to Tycho Brahe
- ↑ herrevadskloster
- ↑ (fr)Histoire universelle. Cesare Cantù, René Grousset, Eugène Aroux, Emile G. Léonard, Piersilvestro Leopardi, vol. 15, page 470 (Firmin Didot, Paris - 1848)
- ↑ "autogenerated1" (fr)Oeuvres complètes de François Arago. François Arago, TIII, p197 (Gide et Beaudry, París - 1855)
- ↑ (fr)Histoire de l'astronomie moderne. Jean-Baptiste Delambre. TI, Librairie pour les Sciences, 1821 (p395)
- ↑ La cresença del caractèr material de las esfèras orbitalas foguèron ja abandonada per Ptolemèu e fòrça probablament per Iparc, mas tornet mejans d'autors medievals e subretot dels astronòms arabis. La circularitat de las orbitas, venguèt relativa a partir d'Iparc, se consideram la resultanta dels movements dels astres suls deferents e los epicicles. Pasmens, la forma eliptica de las orbitas es una idèa nòva.
- ↑ (fr)Mécanique, une introduction par l’histoire de l’astronomie. Éric Lindemann, André Maeder, p100 (De Boek Université - 2000) ISBN 2-8041-3259-5
- ↑ (en)Bruce Eastwood, « Heraclides and Heliocentrism: Texts, Diagrams, and Interpretations », Journal for the History of Astronomy 23}} (1992) : 233-60.
- ↑ Vejatz los tres articles par Thoren, Jarell e Schofield & Wilson Taton (en) « Planetary astronomy from the Renaissance to the rise of astrophysics », (en)Part A: Tycho Brahe to Newton Cambridge University Press, 1989
- ↑ Peder Flemløse
- ↑ (en) Curriculum vitæ de Tycho Brahe
- ↑ image
- ↑ "autogenerated2"Allé Erich Owen, Robert S. Westman : (en)The Wittich Connection: Conflict and Priority in Late Sixteenth-century Cosmology, Societat filosofica americana, 1988
- ↑ "autogenerated1"
- ↑ (en) TYCHO’S COMMUNITIES: ASTRONOMICAL LETTERS, BOOKS AND INSTRUMENTS [pdf]
- ↑ (fr)Traité d'astronomie pour les gens du monde, avec des notes complémentaires. Frédéric Petit.T 2. Adamant media Corporation, page 213. ISBN 978-0-543-89181-5
- ↑ (fr)La Loi De Gravitation Universelle De Newton a Euler Et Laplace. Prosper Schroeder. Springer, 2007, p 13. ISBN 978-2-287-72082-6
- ↑ (fr)Friedrich Albert Lange, Histoire du matérialisme et critique de son importance à notre époque, t1, p. 237.
- ↑ (fr)Cesare Cantù, Histoire des Italiens, p. 462.
- ↑ Cossi Tycho morriguèt. Foguèt possible de realizar l'analiza pel metòde PIXE.
- ↑ Joshua e Ann-Lee Gilder (en): Heavenly Intrigue, Doubleday, mai de 2004.
- ↑ Peter Andersen, Kunstværket, Copenhague, 2009.
- ↑ (fr)[http://www.liberation.fr/societe/01012302191-etre-ou- Etre ou ne pas être empoisonné; Fabrice drouzy; 15 de novembre de 2010; Libération}}
- ↑ (en) Sul site www.tychobrahe.com
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Ligams intèrnes[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- (en), (da), (de), (sv) (en)A UNIVERSAL WEBSITE tychobrahe.com
- (fr) Découverte de l’orbite de la terre du point central de l’orbite du soleil De C. J. E. H. d’Aguila (Ursus)
- (fr) Dictionnaire universel de mathématique et de physique Les tables de Brahe et de Kepler
- (fr) « Discours de l’astrologie du tems de Tycho »
- (da) Généalogie Tycho et Sophia Brahe
- (fr) Histoire de l’astronomie moderne De J. B. Delambre, M Delambre
- (fr) Histoire de l’astronomie moderne depuis la fondation de l’école d’Alexandrie … De Jean Bailly Pages (380, 388, 398, 400, 404, 406, 409 à 413, 418 à 426, 441, 708 à 713, 716, 717 à 722, Page 723 les ouvrages de Tycho)
- (fr) Ouvrages de Brahe numérisés par le SCD de l’université Louis Pasteur de Strasbourg.
- (en) Photo Tycho Star
- (da) Tycho Brahes « Urania Titani » et digt om Sophie Brahe De Peter Zeeberg, Tycho Brahe
- (fr) Ursus et Tycho Brahe
- (de) Universitätsbibliothek Kiel – Digiport: Tabulæ Rudolphinæ - Tychone

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Vimy
Vimy es una comuna francesa, situada dins lo departament del Pas de Calais e la region del Nòrd-Pas de Calais.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Vimy A situat a équidistance de Lens e de Arras. Lo sieu scenari domina la conca minaire, del temps que la part bassa de la vila a situat en la plana de la Gohelle, #que s'estend al pè de la crête de Vimy.
La còsta de Vimy correspond a una mancatz (la manque de Marqueffles) #qu'a davalat los terrens crayeux del nòrd per çò qu'es de terrens de meteissa natura al sud[1]. Los terrens, sensibles al érosion, an doncas conegut aquela pertorbació recentament (a l'escalièr dels tempses géologiques).
Vimy est située à équidistance de Lens et d'Arras. Son plateau domine le bassin minier, tandis que la partie basse de la ville est située dans la plaine de la Gohelle, qui s'étend au pied de la crête de Vimy.
La côte de Vimy correspond à une faille (la faille de Marqueffles) qui a abaissé les terrains crayeux du nord par rapport à des terrains de même nature au sud[2]. Les terrains, sensibles à l'érosion, ont donc connu cette perturbation récemment (à l'échelle des temps géologiques).
Istòria[modificar | modificar la font]
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Modèl:Labor
- ↑ Ricour, (ISBN 2-7159-0194-1)


text:
Linha 9 del Mètro de Barcelona
La Linha 9 e la Linha 10 del Mètro de Barcelona son a l'ora d'ara en bastiment. Se prevei qu'en octòbre de 2009 un pichon ramal dintre en foncionament abans qu'en 2014 ambedoas linhas foncionen ja en tot lo sieu trajècte. Lo sieu bastiment se fa mejançant lo metòde de bastiment amb tuneladora. Lo traçat serà sosterranh en granda part e cada via e cai anarà per un meteis tunèl mas a nivèls diferents, una sus l'autra. En qualques ponches arribarà a una prigondor de 90 mètres per evitar la rèsta de las linhas e salvar la geologia complèxa del plan de Barcelona. Ambedoas linhas partejaràn lo tram central, situat entre las estacions de Can Causidas e Bon Pastor. La rèsta dels trajèctes de cada linha seràn per ramals, dos per cada extrèm del tram central.
Lo ramal sud arribarà a l'Aeropòrt e connectarà amb lo tram central après Europa-Fira. La Linha 2 se jonherà a aquel tram e ne partejarà una part, en arribant tanben a l'aeropòrt. Lo ramal nòrd (Can Peixauet - Can Zam) servirà Badalona e Santa Coloma de Gramenet amb sièis estacions.
Los trams exclusius de la L10 seràn çò Polígon Pratenc - Provençana, al sud, e lo Llefià - Gorg, al nòrd. Lo ramal sud serà l'unic en superfícia, sus un viaducte.


text:
Chrysochloridae
Descripcion[modificar | modificar la font]
Las talpas dauradas son una familha classada dins l'òrdre Afrosoricida o Insectivora seguent la taxinomia. Vivon pas a l'estat salvatge que dins lo desèrt de Namibia. Lors caracteristicas mai marcantas son qu'an pas d'uèlhs ni d'aurelhas e qu'i a pas que 4 dets a las patas anterioras, provesits d'àrpias cortas. Sul cran, l'òs jugal e la barra postorbitària son perduts. I a tanben un parelh d'òsses dins la region occipitala apelats « tabulars » que se retròba pas dins los autres Mamifèrs. Las femèlas, coma los mascles, an un cloac ont desenbocan las vias urinaras e genitalas, contràriament als autres mamifèrs placentaris.
Lista dels genres[modificar | modificar la font]
La familha de las talpas dauradas, que la plaça al sen de l'òrdre dels insectivòrs es debatuda, es devesida en mantun genre :
- Amblysomus Pomel, 1848
- Calcochloris Mivart, 1867
- Chlorotalpa Roberts, 1924
- Chrysochloris Lacépède, 1799
- Chrysospalax Gill, 1883
- Cryptochloris Shortridge e Carter, 1938
- Eremitalpa Roberts, 1924
Segon ITIS[modificar | modificar la font]
- familha Chrysochloridae Gray, 1825
- sosfamilha Amblysominae Simonetta, 1957
- genre Amblysomus Pomel, 1848
- genre Calcochloris Mivart, 1867
- genre Neamblysomus Roberts, 1924
- sosfamilha Chrysochlorinae Gray, 1825
- genre Carpitalpa Lundholm, 1955
- genre Chlorotalpa Roberts, 1924
- genre Chrysochloris Lacépède, 1799
- genre Chrysospalax Gill, 1883
- genre Cryptochloris Shortridge and Carter, 1938
- genre Eremitalpa Roberts, 1924
- sosfamilha Amblysominae Simonetta, 1957
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- Chrysochloridae dins Tree of Life we project (en)
- Referéncia ITIS : TSN 633418 Chrysochloridae Gray, 1825 (en)
- Referéncia AnimalDiversityWeb : Chrysochloridae (en)
- Referéncia NCBI : Chrysochloridae (en)


text:
Piero della Francesca
Piero De Benedetto Dei Franceschi de nom compler Piero di Benedetto de Franceschi o encara Pietro Borghese (Sansepolcro, Toscana, 1416-1492) èra un pintre del Quattrocento italian conegut per l'escai Piero della Francesca. Tanben èra geomètra e matematician. Es un dels principals e fondamentals personatges de la Renaissença que trabalhèt pels Medicis, e, pasmens, passèt sonque un an a Florença.
Biografia[modificar | modificar la font]
Piero della Francesca es un personatge itinerant: se trobèt a Ferrara entre 1447 e 1448 trabalhant amb Lionello d’Este, a Rimini trabalhant per Sigismundo Malatesta a l'entorn de 1450, a Roma jols òrdres del Papa Piu II entre 1458 e 1459 e a Urbino trabalhant per Frederic III de Montefeltro en mai d'una ocasions. Dins la seuna itinerança l'acompanhava Leon Battista Alberti.
Nasquèt a Borgo San Sepolcro (Nord de Florença, dins la zona d'Ómbria) en 1416. Aquel territòri dins la primièra mitat del sègle XV canbièt de sobiraniá en diverses ocasions: d'en primièr dins las mans de Rimini, aprèp dins aquela de republica florentina e mai tard passèt jos la possession del papat. Per causa qu'èra un territòri frontalièr.
L’autor ven d’una familha de mercands, e d'aquò ven que sabiá l'aritmetica, lo calcul, l'algebra, la geometria e comptar amb l’abac. Aprèp l'aprendissatge que recebèt per tenir lo negòci familiar foguèt format amb un mèstre local que se nomenava Antonio di Anghiari per venit pintre. D'en primièr, entre 1432 e 1436, trabalhèt coma collaborador amb lo seu mèstre .
En 1438-39 trabalhèt a Florença, quand Masaccio veniá de morrir. Dins aquels moments existissián fòrça estils: encara èra al vam lo linealisme e lo lirisme de Fra Angelico, Panozzo Gonzolo o Filippo Lippi, e d'un autre caire veniá lo realisme geometric de Paolo Uccello. Dins la biografia de Piero es dificil de ligar la seuna vida de pintre amb la seuna vida de teorician. Segons Vasari, Piero, dins los seus darrièr 30 ans seriá estat cèc, e per aquò abandonèt la pintura dins aquel periòde, per se dedicar exclusivament a l’escriptura de tractats jos la dictat.
Piero escriguèt 3 tèxtes fòrça importants (dels mai cientifics del sègle XV e que foguèron la font basica per Da Vinci): un sul calcul amb l’abac, un sus la perspectiva pinctoriala e un autre sus la geometria.
Òbra[modificar | modificar la font]
La seuna òbra se caracteriza per una dignitat classica, coma Masaccio. Lo tractament dels personatges es fòrça volumetric e se percep un estudi anatomic, e una certa monumentalitat. Remarcam l'inexpressivitat e frejor dels personatges, amb de personatges que semblan èsser fòrça estatics, coma congeladas e calhats dins los seus pròpis moviments. Se percep tanben la volontat de construccion d'un espaci racional e coerent. Piero s'interessèt fòrça als problèmas del clarobscur e de la perspectiva, coma lo seu contemporanèu Melozzo da Forli.
La lutz dins los seus quadres es fòrça diafana, amb un tractament unifòrme, sens intensitats ni gradacion luminosa (leugièrament arcaïca, coma aquò de Fra Angelico). Arriba a donar la sensacion que los seus personatges son modelats dins de material dotat de lutz pròpia, intima, radianta. Las frescas coma la Legenda de la Santa Crotz, dins l'absida de la glèisa de San Francesc, Arezzo, son una òbra d'art de luminositat.
La perspectiva lineària èra la seuna caracteristica principala, se la pòt apreciar dins totes los seus quadres, que se distinguisson basicament pels seus colorits luminoses e un suau mas un traçat fèrme dels personatges.
A un estil pinctorial fòrça particular e es alara aisit d’identificar. Utiliza una lutz de plan jorn e de colors fòrça brilhantas, que li venon del seu contacte amb Domenico de Venezziano. Dins la seuna òbra totjorn es present lo pes de la geometria, qu'implica, d'un caire utilizar la perspectiva lineària e mermar los personatge a l’essencial.
Los personatges de Piero della Francesca son fòrça estetics, pauc emotius, çò que va al revèrs de las mai pinturas de la renaissença de Florença, qu'amb lo temps venián cada còp mai dinamics.
Longhi , quand parla de Piero, ditz que los seus personatges son de "columnas". Piero viu al meteis temps amb lo novelum de la Renaissença e l’evolucion de la pintura flamenca (realisme fragmentari). Piero della Francesca viatjèt pas en Flandra, mas ne visquèt fòrça pròcha e dins aquela influéncia: fa una mena de simbiòsi entre la renaissença italiana e la pintura flamenca.
Òbras celèbras[modificar | modificar la font]
- Trionf de la Castetat
- Poliptic de Sant Antòni
- Nativitat
- Madonna del parto
- Conversacion sacrada
- Maria Magdalena
- Lo baptisme del Crist, 1450, National Gallery de Londres.
- Flagellacion del Crist
- Verge de Misericòrdia
- Legenda de la Crotz Vertadièra


text:
Ambilly
Ambelyi en arpitan (Ambilly en francés) es una comuna arpitana de Savòia, situada dins lo departament de la Nauta Savòia e la region de Ròse-Aups.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Ambilly Se situa en la banlèga nòrd de Annemasse, dins la frontièra amb la Soïssa. Es la mai pichona municipalitat del departament de la Anautita-Savoie, mas tanben de las Savoie.
Ambilly se situe dans la banlieue nord d'Annemasse, à la frontière avec la Suisse. Elle est la plus petite commune du département de la Haute-Savoie, mais aussi des Savoie.


text:
1875
Aquesta pagina concernís l'an 1875 del calendièr gregorian.
Somari
Eveniments[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Africa[modificar | modificar la font]
Etiopia[modificar | modificar la font]
Preparacion d'una expedicion per sometre Choa qu'èra lo darrier principat etiopian que refusava de reconoisser lo títol de negus de Yohannes IV. Pasmens, avans lo començament de la campanha, Yohannes IV deguèt transferir sei tropas vèrs lo nòrd onte leis Egipcians èran a preparar una invasion dau territòri etiopian. Lo 16 de novembre, un còrs egipcian de 3 000 òmes foguèt quasi anientat a la batalha de Gundet. Aquela victòria permetèt la captura de 12 000 fusius e de 16 canons modèrnes.
Zanzibar[modificar | modificar la font]
Fin de la guèrra acomençada en 1871 còntra l'Estat de Mirambo. Pasmens, maugrat la fin dei combats, la situacion, especialament dins lo domeni religiós (oposicion entre l'islam de Zanzibar e lei religions tradicionalas africanas), èra pas reglada e lei tensions demorèron vivas.
Asia[modificar | modificar la font]
China[modificar | modificar la font]
Mòrt de l'emperaire Tongzhi lo 12 de genier. Foguèt remplaçat lo 25 de febrier per Guangxu. Dins lei fachs, Cixi demorèt a la tèsta de l'Empèri.
Arts[modificar | modificar la font]
Sciéncias e tecnicas[modificar | modificar la font]
Economia[modificar | modificar la font]
Naissenças[modificar | modificar la font]
- 9 de genièr - Julio Herrera y Reissig, poèta uruguaian (m. 1910)
- 14 de genièr - Albert Schweitzer, teologian alemand, Prèmi Nobel de la Patz (m. 1965)
- 2 de febrièr - Fritz Kreisler, violonista austriac (m. 1962)
- 4 de març - Mihály Károlyi, primièr ministre d'Ongria (m. 1955)
- 7 de març - Maurice Ravel, compositor francés (m. 1937)
- 26 de març - Syngman Rhee, president de la Corèa del Sud (m. 1965)
- 9 de junh - Henry Hallett Dale, bioquimista britanic, Prèmi Nobel de Fisiologia o Medecina (m. 1968)
- 15 de julhet - Adolfo Díaz Recinos, president de Nicaragua (m. 1964)
- 26 de julhet - Carl Gustav Jung, psiquiatre soís (m. 1961)
- 9 d'agost - Artur Bernardes, president de Brasil (m. 1955)
- 14 d'agost - Eusebio Ayala, president de Paraguai (m. 1942)
- 16 d'agost - Juho Sunila, primièr ministre de Finlàndia (m. 1936)
- 19 de decembre - Mileva Marić, matematiciana e fisiciana soïssa (m. 1948)
Decèsses[modificar | modificar la font]
- 31 de julhet - Andrew Johnson, president dels Estats Units d'America (m. 1808)


text:
Estève Pelabon
Estève Pelabon (Tolon, 25 de genèr de 1745 - Marselha? 1 de novembre de 1808) foguèt un escrivan de teatre provençau de lenga occitana dau sègle XVIII. Èra tolonenc e comencèt coma maquinista de teatre avans de compausar en provençau.
Se saup pauc de causas subre sa vida en defòra deis informacions balhadas per Joan Monné dins l'introduccion dau Grolier de 1901.
Pasmens son òbra marquèt decisivament l'istòria dau teatre occitan e tolonenc ambé sa comèdia Lo Grolier Bel Esprit, ò Suseta e Tribòr (Lou Groulié Bel Esprit, vo Suzeto et Tribor) interpretada a Tolon en 1789.
Se maridèt en 1766 ambé Margarida Loïsa Ponç e aguèron ensems dos enfants: Victor Josèp Alexandre en 1772 e Loís Estève en 1784. Après, escriguèt La Réunion Patriotique ò Minerve a Toulon (La réunion patriotique vo Minerve à Toulon en grafia originala) en 1790 e Matiu e Ana (Matiéu e Ano) en 1792. Maquinista a Marselha, foguèt menaçat per lei revolucionaris, qu'aviá sauvat la vida d'un reialista, e escriguèt per s'aparar una pèça revolucionària: Lo sens culòta a Niça (Lou sèns-culoto à Niço) que celèbra l'intrada dei tropas jacobinas a Marselha [1].
En defòra de çò d'estampat, sei manuscrichs foguèron malurosament perduts per son fiu, lo marin e poèta provençau Loís Estève Pelabon, dins un naufragi a l'escasença de la batalha de Trafalgar.
Lo felen d'Estève Pelabon, Loís Pelabon foguèt tanben poèta provençau e tolonenc.
Liame extèrne[modificar | modificar la font]
Referéncias[modificar | modificar la font]
Autors
Bearn : Pèir d'Esbarrebaca • Ciprian Desporrins • Teofil de Bordèu
Lengadòc : Mondonvila • Abat Fabre• Fabre d'Olivet
Roergue : Peiròt
Provença : Còia • d'Agevila • Germain • Gròs • Pelabon
Obras
Roman : Istòria de Joan-l’an-pres
Opèra : Dafnís e Alcimadura
Teatre : Lo Nòvi parat • Manicla
Sermon Burlesque : Lo Sermon deu Curé de Vidèren
Antologia e critica
J.F. Achard : Lo Boquet provençau


text:
Oserkaf
Oserkaf que ho lo purmèr faraon de la Vau dinastia. durant lo son brèu regnat que comencè la bastida deu temple solar de Per Osir (Abosir) en replica deu temple de Iono (Heliopolis).
L'aparicion de la Vau dinastia qu'ei mauconeguda (e, de tot biais, la nocion de dinastia egipciana qu'ei sovent tan per tan ua convencion qui segueish los la vista de Maneton qui las creè mantuns sègles après) e las relacions de familha enter oserkaf e la IVau dinastia tanben.
Lo Papirus de Westcar qu'evoca (mes que's tracta d'ua ficcion hèra posteriora a l'epòca d'Oserkaf) d'ua navèra dinastia a la seguida deu regnats deus hilhs deu faraon Khofo (Keòps) dab los regnats de tres hilhs de Redjedjet, molhèr deu prèste de Ra e emprenhada per la volontat d'aqueth diu. Segon Nicolas Grimal Redjedjet que poderé estar en vertat Khentkaós o tanben Oserkaf que poderé estar lo hilh Neferhetepés e donc l'arrèr hilh deu faraon Djedefra (que seré donc gessit d'un arram capbdet de la IVau dinastia.
lo son successor que ho Sahora, dilhèu lo son hilh, o, en bèth seguir la legenda deu papirus de Westcar, lo son hrair.
Titulatura[modificar | modificar la font]
- Lo son nom de Her qu'èra Irmaat ("qui restableish la justícia") :
- Lo son nom de Nisot-Biti qu'èra Oserkaf ("deu ka poderós - listas reiaus d'Abidòs e de Saqqara :
Hont[modificar | modificar la font]
- Grimal, Nicolas. Histoire de l'Egypte ancienne. París : Fayard, 1988.
- Shaw, Ian. The Oxford History of Ancient Egypte. Oxford : Oxford University Press, 2000.
Shepsekaf
Oserkaf
Sahora
Istòria | Geografia | Organizacion politica | Faraon | Art | Mitologia | Dius | Vida vidanta | Bibliografia | Egiptològs | Lexic


text:
Incheville
Incheville es una comuna francesa, situada dins lo departament de la Sèina Maritima e la region de la Nauta Normandia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
La municipalitat a situat en lo departament de la Seine Maritima, en la region Anautita Normandie. Lo Vilatge es suls bòrds de la Bresle, fleuve en servint de limit entre los departaments de la Soma e de la Seine Maritima, e entre la Normandie e la Picardie. Lo vilatge de Beauchamps, vesin de Incheville a ludut situat en lo departament de la Soma. La municipalitat es a 7 km de la vila d'Agut, 11 km del Tréport, 37 km de Dièpa, 47 km de Abbeville, 94 km de Roan, 63 km d'Amians e 158 km de París. Incheville Compte dos caserius Gousseauville e Breuilly.
La commune est situé dans le département de la Seine Maritime, dans la région Haute Normandie. Le Village est sur les bords de la Bresle, fleuve servant de limite entre les départements de la Somme et de la Seine Maritime, et entre la Normandie et la Picardie. Le village de Beauchamps, voisin d'Incheville est lui situé dans le département de la Somme. La commune est à 7 km de la ville d'Eu, 11 km du Tréport, 37 km de Dieppe, 47 km d'Abbeville, 94 km de Rouen, 63 km d'Amiens et 158 km de Paris. Incheville compte deux hameaux Gousseauville et Breuilly.
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Del començament del XXe sègle, als ans 1980, la vida economica de la municipalitat i aguèt marcat per la preséncia de las fabricas Maillard, #que i aviá situat sul luòc del pòble, las bastissas en essent uèi per la majoritat totjorn presenta. Aiçò èra una fabrica de fabricacion de ròda liura, e de divèrsas pèças de cicle. En los ans 1960, mai de 2 000 obrièrs i trabalhavan, mai que lo nombre d'abitants que la municipalitat contava a l'epòca. L'entrepresa possedissiá de fabricas annèxas a AGUT e Abbeville. La familha Maillard, a vendut l'entrepresa en los ans 1970 al grop Peugeot, a la siá clausura aperteniá al grop alemand Sachs. Existissiá egalament al començament del XXe sègle una verrerie, dins lo pòble, #que i aviá situat dins l'actuala Carrièra Pierre e Ostal Curie, anciana Rota de Monchy.
Du début du XXe siècle, aux années 1980, la vie économique de la commune fut marqué par la présence des usines Maillard, qui était situé sur la place du village, les bâtiments étant aujourd'hui pour la plupart toujours présent. C'était une usine de fabrication de roue libre, et diverses pièces de cycle. Dans les années 1960, plus de 2 000 ouvriers y travaillaient, plus que le nombre d'habitants que la commune contait à l'époque. L'entreprise possédait des usines annexe à EU et Abbeville. La famille Maillard, a vendu l'entreprise dans les années 1970 au groupe Peugeot, à sa fermeture elle appartenait au groupe allemand Sachs. Il existait également au début du XXe siècle une verrerie, dans le village, qui était situé dans l'actuel Rue Pierre et Marie Curie, ancienne Route de Monchy.


text:
Issenhausen
Issenhausen en alemannisch (Issenhausen en francés) es una comuna francesa del departament del Bas Ren e de la region d'Alsàcia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Issenhausen A situat a 35 km al nòrd-oèst de Estrasburg, entre la plana de Alsace e lo piémont (contrefort) vosgien sus terrens sédimentaires (lœss). Lo païsatge a constituit de tucs (lo ponch en culminant se tròba sul Moenchberg a 254 mètres). Lo vilatge de tipe « pòbli-carrièra » se tròba a flanc de tuc e l'ensems del territòri communal forma una cuvette.
Lo ruisseau « Bachgraben », afluent de la Zorn adaiga la comuna.
Issenhausen est située à 35 km au nord-ouest de Strasbourg, entre la plaine d'Alsace et le piémont (contrefort) vosgien sur des terrains sédimentaires (lœss). Le paysage est constitué de collines (le point culminant se trouve sur le Moenchberg à 254 mètres). Le village de type « village-rue » se trouve à flanc de colline et l'ensemble du territoire communal forme une cuvette.
Le ruisseau « Bachgraben », affluent de la Zorn arrose la commune.


text:
Television
La television es la transmission, per cable o alara per las ondas radioelectricas, d'unes imatges ou de scènas animadas e que son generalament sonorizadas. Son reproduïdas sus un receptor que se sona normalament televisor (pasmens se ditz sovent colloquialament television), a flor e mesura que son recebudas. Los primièrs passes de la vision a distància per l'electricitat son lo telectroscòpi puèi la television. La television, coma la coneissèm uèi, es tanben tributària d'una ret economica (publicitat e/o redevància dins qualques païses coma França), politica e culturala (lengas d'estat o minorizadas, genres e formats).


text:
Glèisa Catolica Romana
La Glèisa Catolica Romana qu'ei l'ensemble de las institucions crestianas qui arreconeishen l'autoritat deu Papa de Roma (considerat com lo successor de Sant Pèir) e qui son arreconeguts per eth com estant catolics. Los membres de la Glèisa Catolica Romana que deven seguir lo dògma e la liturgia causits e decidits per era desempuish l'elaboracion deu catolicisme peus Pairs de la Glèisa puish peus Papas e peus concilis de la medisha glèisa. Los concilis màgers que hon: lo concili de Trent (1545-1563), lo concili de Vatican I (1870) e lo concili de Vatican II (1962-1965).
La Glèisa Catolica Romana qu'amassa uei lo màger ensemble de credents crestians.


text:
Pèir de Jeliòt
Pèir de Jeliòt (en francés la grafia de Pierre de Jélyotte que muisha totas la variantas possiblas dab G o J, Y o I e un o dus T), musician, clavecinista, guitarrista, violoncelista e compositor, que ho de segur lo màger deus cantadors francés deu sègle XVIIIau. Que vadó a La Seuva (Bearn) lo 13 d'abriu de 1713 e, mainatge, que s'anè estudiar lo cant e la musica a Tolosa. Que comencè la soa grana carrièra a París en 1733 e que tribalhè per annadas en estreta collaboracion dab Jean-Philippe Rameau per qui e cantè, dab la soprano bordalesa Mla Fèl, haut o baish tots los purmèrs ròtles deus sons opera. Jeliòt, com purmèr cantador deu son temps (qu'èra lo prim'uomò) qu'avó lo parat de cantar l'opera de Jean-Jacques Rousseau, Le Devin du Village davant la cort. Que demora ua letra qu'escrivó au filosòf per li condar l'escaduda de la soa òbra e que lo rei Loís XV que la cantava faus deu matin dinc au ser. 1754 que ho l'annada qui cantè Dafnís e Alcimadura, l'opera occitan de Mondonvila, a Fontainebleau, davant la cort e en companhia de mantuns cantadors occitan com Mla Fèl o Antòni Trial. Lo pertrèit mei famós que conservam de Jeliòt (e tanben de Mozart) qu'ei lo concert en ço deu prince de Conti on vedem lo mainatge Mozart au clavecin en companhia deu vielh Jeliòt cantant e jogant la guitarra. Jeliòt que's morí lo 12 d'octobre de 1797.
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- Portal:Vriulon/Articles ligats
- Referéncia qu'utiliza lo modèl Metaligam vèrs portal
- Portal:Bearn/Articles ligats
- Portal:Musica/Articles ligats
- Cantaire d'opèra
- Tropa de l'Opèra de París
- Personalitat dels Pirenèus Atlantics
- Naissença en 1713
- Decès en 1797
- Musician francés
- Compositor francés
- Compositor occitan
- Personalitat bearnesa
- Musician classic occitan
- Violoncelista occitan
- Violoncelista classic
- Clavecinista occitan
- Guitarrista occitan


text:
Metafisica
La metafisica es la branca de la filosofia qu'estúdia los principis de la realitat dins un nivèl d'abstraccion que transcendís aquel de tota autra disciplina. Estúdia los fondaments (causas e "primièrs principis"), las estructuras mai generalas, lo sens e la finalitat de tota realitat e tot èsser. A de grandas similituds amb l'autra branca de la filosofia nomenada ontologia. Per extension e d'un biais generic, se ditz que quicòm es metafisic quand subrepassa lo domeni de l'experiéncia sensibla, de la sciéncia positiva, de la realitat fenomenologica.
Los problèmas tradicionals de la metafisica uèi se son partejats en d'autras brancas del saber, coma la sciéncia, la filosofia del lengatge, etc. Mas i a de questions que demòran dins lo seu camp. Uèi de còps qu'i a s'utiliza lo mot en un sens pejoratiu per far referéncia a de causas pauc realas, tròp inconsequentas, discorses vuèits e complicats.
Somari
Origina e sens del tèrme[modificar | modificar la font]
Lo nom ven d'Andronic de Ròdes que, en classificant las òbras d'Aristòtel, placèt aquelas d'ontologia aprèp aquela de fisica (en grèc uetà tà φvσιkά). Se divisissiá tradicionalament en ontologia, teologia e sciéncia universala, que s'ocupava del sens de las causas, de l'esséncia de çò qu'entorneja l'èsser uman, de la realitat non perceptibla, de las leis primièras e las originas del monde, de l'esperit...
Istòria de la metafisica[modificar | modificar la font]
L'antiquitat[modificar | modificar la font]
Las primièras recèrcas filosoficas grègas son metafisicas perque s'interrògan sul principi de tot (l'arché presocratic). lo dualisme, que dividís la realitat en monde sensible e monde intelligible, foguèt fondamental per la metafisica (que seriá l'estudi d'aquel segond monde, formulat per Platon e que subrevisquèt jos d'autres noms). Los sceptics foguèron los primièrs a criticar lo tèrme e çò que designava. La batalha amb los estoïcs sus aquela question dividirà los filosofs posteriors en dos corrents que sonque foguèron unificats amb Kant.
L'edat mejana e modèrna[modificar | modificar la font]
A l'[[Edat Mejana|epòca medieval]a] la metafisica gaireben se confond amb la teologia e lo debat central se desplaça del principi primièr (que pels cresents es evident qu'es Dieu) a la batalha entre fe e rason.
Lo criticisme torna amb l'edat modèrna, precisament per oposicion a las afirmacions de la teologia. Los cambis dins la representacion del monde (eliocentrisme) tornan botar la question coma lo ròtle de Dieu e de l'arma, alara que l'èsser uman es pas mai vist coma lo centre e la fin de tota la creacion. Spinoza foguèt un dels autors que tornèt formular la metafisica, la tornant far viure del sègle XVII.
Christian Wolff la dividiguèt en doas partidas, l'ontologia e l'especifica, subdividida al seu torn en cosmologia, psicologia e teologia. Aquela division de la coneissença e lo seu metòde influiguèron Kant, que dividiguèt la realitat en fenomèn e noümèn, decretant que tot çò qu'aparteniá al noümen èra objècte d'estudi de la metafisica.
Periòde contemporanèu[modificar | modificar la font]
Al sègle XIX creis l'ateïsme que lo criticisme influiguèt la disciplina, amb d'autors coma Nietzsche. Per contra, d'autres filosòfs coma Hegel o Schopenhauer ensagèron de defendre la validitat del seu camp d'estudi, metent l'accent sus de matèrias coma l'istòria, l'etica e l'eternal problèma de la libertat per susmontar un ancoratge excessiu dins l'idèa de Dieu e de la creacion. Lo trabalh d'exegèsi del protestantisme sus la Bíblia, es de caractèr metaforic, reconcilia la religion amb la sciéncia, separant los seus camps d'accion d'un biais definitiu.
L'existencialisme a una fòrta compausanta metafisica, per qui sinterròga sul sentit de la vida, una mena de reflexion plan comprensibla aprèp las doas Guèrras Mondialas del sègle XX. (Louis Lavelle e Heidegger). Lo positivisme s'erigís coma lo principal corrent critic de l'epòca.
Dins los darrièrs ans del sègle XX, un cambi lingüistic de la filosofia desplacèt una granda partida dels tèmas metafisics cap a la semantica.
Autors que se consacrèron a la metafisica[modificar | modificar la font]
- Parmenides
- Aristòtel
- Kant
- Hegel
- Tomàs d'Aquin
- Heidegger
- Platon
- Agustin d'Ipòna
- Neoplatonicians
- Leibniz
- Spinoza


text:
Coll de Nargó
Coll de Nargó es una municipalitat de la comarca de l'Aut Urgèl (Catalonha). Situat a la drecha del riu Segre e amassa al palun de Oliana, passan per lo sieu tèrme tanben los rius de Perles e Sallent.
Situacion[modificar | modificar la font]
Coll de Nargó se tròba dins la comarca de l'Aut Urgèl. Limita amb la comarca del Palhars Jusan a l'oèst. Al nòrd limita amb la municipalitat alturgellenca de Cabó e Organyà, a l'èst amb Fígols i Alinyà, a sud-èst amb Oliana e al sud amb Peramola.
Demografia[modificar | modificar la font]
En 1553 incorpòra Fonollet; en 1787, Galleuda e Sallent de Organyà; en 1857, Valldarques; en 1970, Gavarra e Montanissell.


text:
806
Cronologia mensuala:
Gen - Feb - Mar - Abr - Mai - Junh
Julh - Ago - Set - Oct - Nov - Dec
Cronologias tematicas:
Literatura - Musica - Sciéncia - Espòrt
Aquesta pagina concernís l'an 806 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Empèri Bizantin[modificar | modificar la font]
Après la desfacha de l'annada precendenta, invasion d'amplor d'Anatolia per leis Arabis (135 000 òmes). Nicèfor Ièr, gràcias a sa politica de restauracion dei finanças imperialas, poguèt negociar sa retirada en cambi dau pagament d'un tribut important e de l'abandon d'unei fortalesas frontalieras. Pasmens, tre la retirada de l'armada abbassida, Nicèfor Ièr reocupèt lei posicions abandonadas aprofichant una revòuta dins lo nòrd-èst dau plan iranian.
En causa de dificultats intèrnas au sen de l'Empèri Bizantin e dau Califat abbassida, aquò foguèt lo començament dau periòde suau d'un vintenau d'annadas en Anatolia.
En Itàlia, rompedura entre lei Francs e lei Bizantins. Venècia, darriera posicion bizantina dins lo nòrd de la peninsula, foguèt l'enjòc principau dau conflicte. Pasmens, en causa de l'alunchament a respèct de Constantinòple, leis autoritats localas acceptèron de venir vassalas de l'Empèri Carolingian.


text:
Malària
La malària, tanben sonada paludisme, es una malautiá parasitària deguda a un protozoari transmés per la fissada de la feme d’un moissal, l’anofèla, e que provòca de fèbres intermitentas. Amb 300 000 000 a 500 000 000 malauts e 1 500 000 a 2 700 000 mòrts per an, lo paludisme es la parasitòsa tropicala pus importanta. 80 % dels cases son enregistrats en Africa Subsahariana, ont concernisson mai que mai los mainatges de mens de cinc ans e las femnas prens (OMS, 2005).
La causa de la malautiá foguèt descobèrta lo 6 de novembre de 1880 a l’espital militar de Constantina (Argeria) per un mètge de l’armada francesa, Alphonse Laveran, que reçaupèt lo Prèmi Nobel de Fisiologia o Medecina en 1907. Es en 1897 que le mètge anglés Ronald Ross (Prèmi Nobel en 1902) provèt que los moissals (Anopheles) èran los vectors de la malària. Aperabans, s'incriminava l'« aire marrit » dels paluns.
Los parasits Plasmodium (mai que mai P. falciparum – ancianament nomenat praecox –, P. vivax, pus rarament P. ovale et P. malariae) son transmés per la fissada de la feme d’un moissal sonat anofèla (genre Anopheles). Lo parasit es endemic, infècta las cellulas epaticas de la victima puèi circula dins la sang, en colonizar los eritrocits (globuls roges) e en los avalir.


text:
Sceautres
Sceautres (Sceautres en francés) es una comuna occitana de Vivarés, situada dins lo departament d'Ardecha e la region de Ròse-Aups.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
La municipalitat de Sceautres a situat a 20 minutas de Montélimar, 50 minutas de Valéncia e a 1 ora 30 de Marselha e de Lion.
La commune de Sceautres est située à 20 minutes de Montélimar, 50 minutes de Valence et à 1 heure 30 de Marseille et de Lyon.
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Sceautres dépendait Del diocèse de Viviers e de la subdélégation del Bas-Vivarais. A Modèl:La s-, en lo moment de las guèrras de religion, las protestants massacrèrent la garnison.
Sceautres dépendait du diocèse de Viviers et de la subdélégation du Bas-Vivarais. Au Modèl:S-, lors des guerres de religion, les protestants massacrèrent la garnison.


text:
-246
Cronologia mensuala:
Gen - Feb - Mar - Abr - Mai - Junh
Julh - Ago - Set - Oct - Nov - Dec
Cronologias tematicas:
Literatura - Musica - Sciéncia - Espòrt
Aquesta pagina concernís l'an -246 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Africa[modificar | modificar la font]
Cartage[modificar | modificar la font]
Perseguida de la Premiera Guèrra Punica còntra lei Romans. Pasmens, franc d'operacions de secutament, lei dos camps organizèron ges d'operacion importanta.


text:
Istamina
L'istamina es una amina biologica implicada dins de responsas immunas localas; regula tanben de foncions fisiologicas dins l'estomac e agís coma neurotransmetor. Una nòva evidéncia indica tanben que l'istamina jòga un ròtle en la quimiotaxi dels leucocits. L'istamina es tanben dins lo cervèl, mai son ròtle es pas encara ben clar. Es sintetizada e liberada per de neurònas del sistèma nerviós central qu'usan l'istamina coma neuromodulador. Fòra del sistèma nerviós central es un mediator de mejans fisiologics.


text:
Mòde (solfegi)
Dens la musica occidentau, los mòdes que son serias de nòtas desseparadas enter eras per intervaus diatonics determinats. La teorizacion deus mòdes que remonta a la Grècia antica. la paraula mòde totun que vien deu latin MODUS ("biais" o "mòde"), e la tradicion grèga qu'emplegava meilèu la paraula tonoi.
Los mòdes grècs, compausats de seria de ueit nòtas formant ua octava qu'èran los segents :
La musica occiedentau modèrna b'a conservat dus mòde identificats peus grècs : los mòdes mòde major (gessit deus mòde ionian) e menor (gessit deu mòde dorian) qui balhan cadun sengla seria de gamas armonicas segon la nòta de despartir de cada gama.


text:
Gryllidae
Los membres de la familha dels grilhids (pus comunament apelats grilhs) constituisson una familha importanta dels ensifèrs (Orthoptera) que lors femèlas son provesidas d'un long ovipositor ensifòrme e an de longas antenas finas.
Lo grilh (o galhon) es un cuquet de la familha de las Gryllidae. Se diferéncia d'autres ortoptèrs coma los saltabocs per qu'a un còrs pus plan e d'antenas fòrça mai longas. Lo cant dels grilhs solament ne fan los mascles, amb las alas dentadas que foncionan coma un violon. Lo son produsit s'apèla « estridulacion » e es diferent segon l'espècia e sa frequéncia depend de la temperatura. Dins lo mond i a 900 espècias conegudas de grilhs. N'i a fòrça folclòre dins tot lo mond. Dins mai d'una cultura se manjan. Se'n crian coma noiridura de mascòtas, pels reptils especialament.


text:
Catabolisme
Lo catabolisme qu'ei l'ensemble de las reaccions e de las vias metabolicas qui degradan las moleculas organicas entà liberar energia qui pòt estar conservada dehens moleculas energeticas com l'ATP.
Dehens lo metabolisme, lo catabolisme que s'opausa a l'anabolisme qui ei l'ensemble de las reaccions e de las vias metabolicas qui mian de cap a la sintèsi de las biomoleculas qui basteishen los èsters vius.
Au maugrat qui las reaccions catabolicas e pòsquin estar devisedas en catabolismes deus glucids, deus lipids, deus protids o deus acids nucleïcs, aquestas divèrsas vias que son estretament ligadas (e qu'ac son tanben dab las vias anabolicas)
La respiracion e la betaoxidacion que son vias catabolicas.


text:
Mosqueta
Una mosqueta es un luòc de culte per lei fidèus de l'islam, lei musulmans. Lo mot occitan de mosqueta ven de l'arabi masjid (plurau masājid).
Ròtle de la mosqueta[modificar | modificar la font]
La foncion majorala de la mosqueta es de servir de luòc d'amassada ai musulmans per que se i pòscan acampar e pregar. Dau ponch de vista arquitecturau, lei mosquetas an evolucionat significativament dempuei leis espacis a l'aire liure que constituissián lo tipe de la mosqueta de Quba coma la Masjid An Nabawī dau sègle VII. Uei la màger part dei mosquetas tenon de copòlas elaboradas, de minarets e de salas per pregar. Culturalament, son simplament de luòcs per adorar mai tanben per aprene l'islam e conéisser d'autrei fidèus.


text:
Centromèr
Lo centromèr qu'ei ua region mei estreta d'un cromosòma.
A maugrat deu son nom b'ei pas obligatoriament au miei deu cromosòma e que pòt gaireben ocupar lo son som o, mei generaument dessepara un braç cort e un braç long deu cromosòma. Quan lo cromosòma b'ei compausat de duas cromatidas (après que l'ADN de la cellula be's sia replicat) lo centromèr que religa las duas cromatidas.
Lo centromèr qu'ei mei que mei la region on la cromatina deu cromosòma b'ei associada dab las proteïnas deu quinetocòr e, per aquesta rason, qu'ei hèra important a l'escadença d'ua division cellulara (mitòsi o meiòsi) e, mercés au quinetocòr, quan los cromosòmas devin migrar entà se dessepara (a l'anafasa) be seràn arrapats peus microtubuls a partir deus lors centromèrs. Lo centromèr, com loa cromosòmas en generau, qu'ei pas de bon véder sonque au parat de la division.
Qu'ei compausat de sequéncias d'ADN hèra repetitivas.


text:
Honshū
Honshū en japonés : 本州 es la pus granda illa de Japon; es desseparada de Hokkaidō al nòrd per l'Estrech de Tsugaru, e de Shikoku al sud per la Mar Interiora de Seto, e al sud-oèst de Kyūshū per l'Estrech de Kanmon. Es la setena pus granda e la segonda pus poblada illa al mond après l'illa de Java.
L'illa mesura 1300 km de long e entre 50 a 230 km de larg, e sa superfícia totala es de 230 500 km², aperaquí 60% de la superfícia totala de Japon. .
Montanhosa e volcanica, Honshū coneis de tèrratrems frequents (lo Grand tèrratrem de Kantō daumatgèt fòrça Tòquio en setembre de 1923); lo suc pus naut es lo volcan actiu del Mont Fuji a 3776 m, que ne'n fa la setena illa pus nauta del mond. I a fòrça rius, inclús lo riu de Shinano, qu'es lo pus long de Japon. Lo clima es temperat, mas existís una diferéncia marcada entre los costats èst e sud (còsta pacifica o interiora), e los costats oèst e nòrd (còsta de la mar de Japon). Una cadena de montanha ocupa Honshū dins tota sa longor, a mai del Mt. Fuji, los Alps japoneses son caracteristics d'Honshū.
La populacion es de 98 352 000 abitants (en 1990; en 1975 èra de 89 101 702), concentrada dins las tèrras bassas disponiblas, mai que mai dins la plana de Kantō ont 25% de la populacion totala demòra dins lo Grand Airal de Tòquio, qu'inclutz las vilas de Tòquio e Yokohama, Kawasaki, Saitama e Chiba. La màger part de l'industria es localizada dins la region entre Tòquio e las vilas costièras del sud d'Honshu, inclutz Kyoto, Osaka, Nagoya, Kobe, e Hiroshima.
L'economia sus la còsta nòrd-oèst de la Mar de Japon es mai que mai la pesca e l'agricultura[1]; Niigata es senhalat coma un important productor de ris. Las planas de Kantō e Nōbi produson de ris e d'ortalissas. Yamanashi es una zona màger de la produccion de frucha, Aomori es famosa per sas pomas.
Lo centre istoric inclutz Kyoto, Nara, e Kamakura.
L'illa es devesida en cinc regions e conten 34 prefecturas, inclusa la metropòli de Tòquio. Las regions son Chūgoku (oèst), Kansai (sud, èst de Chūgoku), Chūbu (centre), Kantō (èst), e Tōhoku (nòrd).
Las prefecturas son:
- Chūgoku — Hiroshima, Okayama-ken, Shimane-ken, Tottori-ken, Yamaguchi-ken.
- Kansai — Hyōgo-ken, Kyoto-fu, Mie-ken, Nara-ken, Osaka-fu, Shiga-ken, Wakayama-ken.
- Chūbu — Aichi-ken, Fukui-ken, Gifu-ken, Ishikawa-ken, Nagano-ken, Niigata-ken, Toyama-ken, Shizuoka-ken, Yamanashi-ken.
- Kantō — Chiba-ken, Gunma-ken, Ibaraki-ken,Kanagawa-ken, Saitama-ken, Tochigi-ken, Tokyo-to.
- Tōhoku — Akita-ken, Aomori-ken, Fukushima-ken, Iwate-ken, Miyagi-ken, Yamagata-ken.
Honshū es religat a las illas de Hokkaidō, Kyūshū e Shikoku per de tunèls o ponts. De nombroses ponts nòus foguèron bastits entre las illas de la mar interiora e entre Honshū e Shikoku (Pont de Akashi-Kaikyo e lo Pont Ohnaruto; Pont Shin-Onomichi, Pont Innoshima, Pont Ikuchi, Pont Tatara, Pont Ohmishima, Pont Hakata-Ohshima, Pont Kurushima-Kaikyo; Pont Shimotsui-Seto, Pont Hitsuishijima, Pont Iwakurojima, Pont Yoshima, Pont Kita Bisan-Seto , e lo Pont Minami Bisan-Seto), e tanben lo Tunèl de Seikan que religa Honshū amb Hokkaidō.


text:
Oliva
L'oliva es lo fruch de l'olivièr. Botanicament es una drupa de pèl lisa, d'envolopa carnuda rica en matèria grassa contenent un clòsc força dur, ossós que dedins i a una grana, rarament doas. La seuna color d'en primièr es verda, puèi ven negra quand es madura.
Somari
Olivada[modificar | modificar la font]
La culhida de l'oliva se fa en espandir un ret jos l'arbre e en fasent tombar los fruchs dedins amb de pèrgas o de maquinas. La sason de l'olivada va de novembre fins a genièr, per las olivas destinadas a l'extraccion d'òli. La trolhada se fa al pus lèu, lo meteis jorn per tal d'evitar la fermentacion.
Utilizacion de l'oliva[modificar | modificar la font]
Oliva de taula[modificar | modificar la font]
A l'excepcion de qualques varietats coma la Thrubolea grèga, se pòt pas consomar las olivas de taula sens tractament per ne levar l'amargor. Se pòt far sonque en las botant dins l'aiga e en cambiar l'aiga mantun còp o en las sometre a l'accion de l'idroxid de sòdi amb una fermentacion finala (sistèma espanhòl o sevilhan) o sens fermentacion (sistèma californian o occitan). Se manja sola o coma ingredient dins de recèptas nombrosas (taperada o guit amb olivas...)
Òli d'oliva[modificar | modificar la font]
L'utilizacion màger de l'oliva es per l'extraccion de l'òli considerat coma lo melhor dels òlis alimentaris.


text:
864
Cronologia mensuala:
Gen - Feb - Mar - Abr - Mai - Junh
Julh - Ago - Set - Oct - Nov - Dec
Cronologias tematicas:
Literatura - Musica - Sciéncia - Espòrt
Aquesta pagina concernís l'an 864 del calendièr gregorian.
Somari
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Francia Occidentala[modificar | modificar la font]
En març de 864, represa de la guèrra en Aquitània amb una ataca organizada còntra Tolosa per lo rèi Pepin II d'Aquitània sostengut per de mercenaris vikings. Pasmens, lei missi dau rèi Carles capitèron de defendre la vila e leis assetjaires deguèron se contentar la region. Puei, Pepin II se retirèt mai foguèt capturat per lo còmte Rainaulf de Peitieus. Una assemblada reünida a Pîtres lo condamnèt a mòrt, pena que foguèt comudada en reclusion per lo rèi Carles. Pepin foguèt estremat a Senlis onte moriguèt. Lo fiu de Carles foguèt tornarmai installat coma rèi d'Aquitània per son paire.
D'autra part, creacion de la Moneda per lo rèi Carles II ambé l'Edicte de Pîtres. Aquela institucion existís totjorn au sègle XXI. Aquò permetèt de reorganizar la produccion de pèças de moneda au sen de nòu obradors oficiaus. Pereu, de penas fòrça sevèras foguèron adoptadas còntra lei faus-monediers.
Euròpa[modificar | modificar la font]
Empèri Bizantin[modificar | modificar la font]
Invasion de Bulgaria per una armada dirigida per l'emperaire Miquèu III e son oncle Bardas. L'objectiu principau èra d'empachar la conversion dau khan au cristianisme roman. Aquò capitèt car Boris Ièr foguèt vencut e acceptèt de se convertir au cristianisme bizantin. En cambi, la region frontaliera de Zagora foguèt laissada ai Bulgars. Aquela conversion es considerada coma un succès culturau e diplomatic major de tota l'istòria de l'Empèri.
Asia[modificar | modificar la font]
Califat Abbassida[modificar | modificar la font]
Perseguida de la revòuta aràbia en Iraq. Lo movement capitèt de conquistar lo pònt de Kufa ont una armada dau califa foguèt desfacha. Dins aquò, a la fin dau mes d'aost, leis insurgents foguèron vencuts permetent au califa e ai Turcs de restaurar son autoritat en Iraq en despiech dau mantenement d'una agitacion importanta (Rebellion dei Zanj de 869 a 883 dins lo sud).
Aprofichant aquelei dificultats intèrnas, lei princes de Tabaristan, region situada au sud de la Mar Caspiana e tradicionalament ostila au poder deis Abbassidas, venguèron de facto independents — mantenguèron oficialament l'autoritat nominala dei califas.


text:
Dilma Rousseff
Dilma Vana Rousseff, economista e femna politica nascuda en 1947 d'un paire bulgar, es la presidenta actuala de Brasil. Comencèt son primièr mandat lo 1èr de genièr de 2011. Lo 26 d'octobre de 2014, es elegida per un segond mandat.
Biografia[modificar | modificar la font]
Nascuda en una familha de classa mejana a Belo Horizonte, Dilma s'interessèt al socialisme dins la siá joenessa, après lo còp d'estat de 1964. Se jonhèt lèu a d'organizacions que luchèron contra la dictatura militar. Las siás activitats dins aquelas organizacions es considerada subjècte de polemica, e mai se ela declare aver jamai participat a la lucha armada. Après èsser capturada per las fòrças de la repression, passèt gaireben tres ans en preson, de 1970 a 1972, periòde qu'afirma èsser estada «brutalament torturada».[1]
Après sortir de la preson, Dilma a refach la siá vida a Rio Grande do Sul, amb Carlos Araújo, amb qui seriá maridada per 30 ans. Ajudèron a organizar lo "Partit Democratic Trabalhista" (Partido Democrático Trabalhista - PDT) dins l'estat, en participant activament a divèrsas campanhas electoralas. Ela se faguèt Secretària d'Isènda de Porto Alegre pendent lo govèrn Alceu Collares, e posteriorament Secretària d'Energia del Rio Grande don Sul, dins los govèrns de Collares e d'Olívio Dutra. Lo 2000, après una disputa intèrna, daissèt lo PDT e se jonhèt al Partit dels Trabalhadors (Partido dos Trabalhadores).
L'an 2002, Dilma se jonhèt a l'equipa responsabla per establir un plan energetic de govèrn pel candidat Luiz Inácio Lula da Silva. Après una participacion destacada en aquel grop, Lula la faguèt ministra d'Energia. Encara un còp reconeguda per los sieus merits tecnics e directius, foguèt nomenada Cap del Cabinet del President de la Republica, après la crisi politica que menèt la demission de José Dirceu. Coneguda per lo sieu gèni fòrt, ela se convertiguèt en lo centre de divèrsas controvèrsias, e mai se Lula l'escuelhèt coma la siá candidata favorita per li succedir[1][2][3][4].
Referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ 1,0 1,1 Her master's voice, The Economist
- ↑ Dilma Rousseff: "En 2014 no vamos a reconocer a Brasil" El País, 28 de setembre de 2009. Lenga = castelan
- ↑ Brazil could have first woman president after Lula picks successor Carroll Rory, The Guardian, 21 de febrièr de 2010
- ↑ Dilma Rousseff, la "dame de fer" brésilienne chargée de succéder à Lula - Le Monde, 20 de febrièr de 2010


text:
Cardessa
Cardessa qu'ei ua comuna de Bearn situada dens lo departament deus Pirenèus Atlantics de la region d'Aquitània sus la rota departamentau 9 enter Ortès e Auloron.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comunas tanhentas[modificar | modificar la font]
Monenh, Luc, Ledeuish, Auloron.
Istòria[modificar | modificar la font]
Cardessa que ho fondada com bastida en 1324 per Gaston II, vescomte de Foish-Bearn sus las tèrras deus èrms d'Arinc e de Ledeuish. Que dependèva de Monenh, mes dab Jurats e gardes pròpis. Gaston II qu'escambié Cardessa dab Fontaner de Lescun, Senhor d'Esgoarrabaca contra la soa viguria de Monenh. Dinc au sègle XVIau cardessa que ho ligada au Esgoarrabaca. Ad aquesta epòca Jacme de Santa Colòma, senhor d'Esgoarrabaca, rengat deu costat catolic, avó d'exilà's en Espanha, abans de vàder Governador de Tolon.
Istòria[modificar | modificar la font]
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- Portau de Bearn
-
{{Comunas de|insee= 64165


text:
Caucàs
Caucàs (en rus: KaBkaз e en armèni: Կովկաս) es una cadena de montanhas a las confinhas d'Euròpa e d'Asia, entre la mar Negra e la mar Caspiana. Son pendís nòrd es en Russia mentre que la part meridionala se tròba en Georgia e en Azerbaitjan. Son ponch culminant es lo mont Elbroz, qu'atenh 5642 m.
Lo nom Caucàs designa tanben la region d'Eurasia que se tròba a l'entorn d'aquela fila de montanhas e que compren mai que mai l'extrèm sud de Russia, Georgia, Azerbaitjan e eventualament Armenia.
Lo gentilici es caucasenc -a.


text:
832
Cronologia mensuala:
Gen - Feb - Mar - Abr - Mai - Junh
Julh - Ago - Set - Oct - Nov - Dec
Cronologias tematicas:
Literatura - Musica - Sciéncia - Espòrt
Aquesta pagina concernís l'an 832 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Empèri Bizantin[modificar | modificar la font]
Perseguida dei combats acomençats en 830 dins la region d'Anatolia còntra leis Abbassidas. Coma en 831, lei Bizantins foguèron desfachs en Capadòcia. Dins aquò, lei pèrdas importantas infligidas ais Arabis permetèron de limitar lei consequéncias de la batalha. L'emperaire Teòfil assaièt de negociar una patz ambé la califa Al-Mamun que refusèt d'acceptar de condicions equilibradas. La guèrra contunièt mai la mòrt d'Al-Mamun empachèt leis Abbassidas de mandar una ofensiva majora preparada entre 832 e 833.
Asia[modificar | modificar la font]
Califat Abbassida[modificar | modificar la font]
Fondacion de l'Ostau de la Saviesa de Bagdad per lo califa Al-Mamun. Èra un centre scientific fòrça important associant unei bibliotecas, de centres de traduccions e de luòcs de reünion per lei sabents. Permetèt la traduccion d'uneis òbras grègas ò pèrsas e la continuacion dei trabalhs antics. En Anatolia, perseguida dei combats còntra lei Bizantins que foguèron desfachs tornarmai en Capadòcia en despiech de pèrdas importantas dins lei rengs abbassidas.
En Egipte, lo califa ordonèt d'acomençar de cavaments dins la Granda Piramida de Giza per assaiar de descubrir de tesaurs e de coneissenças novèlas.


text:
Bauma de Cosquer
La Bauma de Cosquer, situada dins la Calanca de la Tripariá, a Marselha, en Provença, près dau Cap Morgiu, embarra de nombroseis òbras parietalas en mai de vestigis dins lo sòl de carbon de fusta, de tesas e quauquei silèx talhats.[1],[2] Pòrta lo nom d'Henri Cosquer, lo cabussaire que l'entresenhèt en 1991. Ambé mantuna autra cavitat dau mesme sector, ansin lei baumas de la Figuiera, dau Rainard, e de la Tripariá,[3] venguèt « monument istoric » lo 2 de setembre de 1992.
Somari
Istoric de la descubèrta[modificar | modificar la font]
L'intrada foguèt descubèrta en 1985 per Henri Cosquer, escafandrier professionau a Cassís, qu'entrepren lei premiereis exploracions. Après la mòrt accidentala de tres cabussaires dins lo corredor d'accès, l'Henri entresenhèt la bauma au Quartier deis Afars Maritims de Marselha lo 3 de setembre de 1991. Leis expèrts de la Direccion dei Recèrcas Arqueologicas Sosmarinas (DRASM) puei aquelei dau Servici Regionau de l'Arqueologia dependent dau Ministèri de la Cultura se carguèron dau dorsier. Una còla conducha sensiblament per lo preïstorian e cabussaire Joan Cortin e l'especialista de l'art parietau Joan Clòtas ambé l'ajuda dau naviri « Archéonaute » de la DRASM la visitèt dau 18 au 20 de setembre de la mesma annada. La bauma es pas dubèrta au public; de blòcs de beton barran l'intrada per fin de la preservar e de prevenir leis accidents. En junh de 1992 i foguèt filmat Lo secret de la Bauma Cosquer.[4] En 2002 e 2003, una recèrca e un inventari i foguèron menats per Luc Vanrell.
Descripcion de la cavitat[modificar | modificar la font]
Fa 20 000 ans, durant la darriera glaciacion, existiá una granda quantitat d'aiga sota la forma de calòtas glaciàrias e lo nivèu de la mar èra de 110 a 120 m pus bas que uei lo jorn. La riba de la Mediterranèa se situava alora a mantun quilomètre de l'emplaçament de la bauma. Quand lo nivèu de la mar s'elevèt[montèt?] progressivament au començament de l'Olocèn, l'intrada restèt submergida. Uei, la bauma es accessibla per un tunèl de 175 m de longor, que la sieuna intrada se tròba à 37 m de prefondor.
Lei partidas submergidas, en tot o en partida, son la Galariá d'accès, la Sala Bassa, lo Pichon Potz negat e lo Grand Potz negat; lei partidas emergidas son la Sala Nòrd, la Granda Sala, la « Plaja », l'Arca, lo Caòs e la Sala dau Felin.
Òbras[modificar | modificar la font]
L'abséncia d'ossaments e l'escarsetat deis aisinas e deis indicis d'activitats quotidianas significan qu'aqueu luòc foguèt pas concebut coma abitacion. La bauma embarra pus de 200 pinturas e gravaduras parietalas paleoliticas correspondent a doi fasas d'ocupacion distintas:
- una fasa anciana datant d'aperaquí 27 000 ans avans lo present (Gravetian), que ne son associats de trachs digitaus e 65 mans negativas (44 negras e 21 rojas);
- una fasa pus recenta datant d'aperaquí 19 000 ans avans lo present (Solutrean), que ne son restacats 216 signes, que 8 sexuaus (6 femenins e 2 masculins) e de pinturas e gravaduras figurativas de 117 animaus, que 9 fòcas, 3 grandei pingoïns, de medusas, de peis, de cetacèus, 63 chivaus, 28 boquetins, 17 cervids, 10 bisonts, 7 urs. Una gravadura foguèt interpretada coma una representacion dau tèma de l'« òme ferit ».
Referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ La Bauma Cosquer - Pargue Nacionau dei Calancas - Marselha
- ↑ La Bauma Cosquer
- ↑ Basa Merimée Notícia N°PA00081518, Ministèri francés de la Cultura.
- ↑ Le Secret de la grotte Cosquer. Realizacion: Bernard Rebatel e Gilles Sourice. Produccion: Fanny Broadcast. Durada: 26 min.
Liames extèrnes[modificar | modificar la font]
- Joan Josèp Blanc. "Lei baumas dau Massís dei Calancas (Marselhaveire, Puget, Archipèla de Rion). Canabàs tectonic, evolucion e emplenatges" Jean-Joseph Blanc. "Les grottes du Massif des Calanques (Marseilleveyre, Puget, Archipel de Riou). Canevas tectonique, évolution et remplissages". In: Quaternaire, volum 11, numèro 1, 2000.


text:
Calian (Var)
Calian ( Callian en francés) es una comuna de Provença administrada per lo departament de Var dins la region de Provença-Aups-Còsta d'Azur .
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Es pròcha de Frejús, de Sant Rafèu e dau Massís de l'Esterèu.
Istòria[modificar | modificar la font]
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Sòr Emmanuelle i moriguèt e Chirstian Dior i es sepelit.


text:
Siria
Siria (en arabi سوريا) que son nom oficial es Republica Aràbia Siriana (en arabi الجمهوريّة العربيّة السّوريّة Al-Jumhuryiah al Arabiah al Suryiah) es un estat de l'Orient Mejan situat a la broa de la Mar Mediterranèa, al sud de Turquia, a l'oèst d'Iraq e al nòrd de Jordania, Israèl e Liban.
La capitala es Damasc.
Lo gentilici es sirian -a.
Somari
Istòria[modificar | modificar la font]
Siria fa partida d'Asia, pus precisament de l'Orient Mejan. Lo nom de Siria es tan ancian coma son istòria, e se retròban multituda de referéncias al país dins la Bíblia. Anteriorament, fasiá partida d'un territòri fòrça mai ample, qu'inclusiá en mai los actuals Chipre, Liban, Jordania, Iraq e Israèl, que son nom èra Bilad al Cham o Territòri del Lunar, amb capitala Damasc, tanben sonada Cham, un oasi al mitan del desèrt.
Siria faguèt partida, amb Egipte, de la Republica Aràbia Unida entre 1958 e 1961.
Pendent un brèu periòde dins lo decenni de 1970, Siria amb Libia e Egipte formèt una federacion que pretendiá d'èsser l'embrion de l'unitat aràbia definitiva. Aquela federacion èra estada impulsada de manièra decidida pel cap libian Moammar al-Gaddafi, mas fracassèt, per encausa dels conflictes d'interèsses entre los tres païses que se vegèron dividits entre autres per sa postura fàcia a Israèl.
Politica[modificar | modificar la font]
De manifestacions comencèron en Siria lo 26 de genièr de 2011 influénciada per las autres manifestacions de la region; lo meteis jorn, un cas d'autoimmolacion foguèt raportat. Los manifestants demandavan de refòrmas politicas, lo retorn dels dreches civils, e la fin de l'estat d'urgéncia mes en plaça dempuèi 1963.[1]
Geografia[modificar | modificar la font]
La populacion se concentra dins los territòris plaçats a l'oèst; lo taus de creissença vegetativa es fòrça naut.
Economia[modificar | modificar la font]
- De veire: Economia de Siria.
En çò que tanh a l'economia lo país es en via de desvolopament, e mai se dempuèi 1973, e a causa de de problèmas politics que li an fach destinar part del sieu pressupòst a de despensas militaras, l'inflacion a frenat aqueste progrès.


text:
Còde ATC
Lo còde ATC o Sistèma de Classificacion Quimica Anatomicoterapeutica (ATC: acronim de Anatomical, Therapeutic, Chemical classification system) es un ensenhador de substàncias farmacologicas e medicaments, organizats segons de grops terapeutics. Aqueste sistèma foguèt instituït per l'Organizacion Mondiala de la Santat, e es estat adoptat per Euròpa. Lo còde amassa los sistèmas o organas subre los quals agís, l'efièch farmacologic, las indicacions terapeuticas e l'estructura quimica del medicament.
Somari
Classificacion[modificar | modificar la font]
Aquel còde es estructurat en cinc nivèls:
Nivèl primièr[modificar | modificar la font]
Tracta un grop anatomic, o siá, l'òrgan o sistèma subre lo qual agís lo medicament. Es una letra E existisson 14 grops en total.
2nd nivèl[modificar | modificar la font]
Lo segond nivèl del còde se basa sus lo grop terapeutic. Consistís en 2 caractèrs numerics.
3en nivèl[modificar | modificar la font]
Lo tresen nivèl del còde se basa sus lo sosgrop farmacologic/terapeutic. Consistís en una letra.
4en nivèl[modificar | modificar la font]
Lo quatren nivèl del còde se basa sus lo sosgrop quimic/farmacologic/terapeutic. Consistís en una letra.
5en nivèll[modificar | modificar la font]
Lo cinquen nivèl del còde se basa sus lo nom de la substància quimica o l'associacion farmacologica e consistís en dos caractèrs numerics.
ATCvet[modificar | modificar la font]
Lo sistèma de Classificacion Quimica Anatomicoterapeutica per los medicaments veterinaris (ATCvet) s'utiliza per classificar los medicaments veterinaris. Los còdes ATCvet se pòdon crear per la collocacion de la letra Q al davant del còde ATC dels medicaments umans. Per exemple, la furosemida per usatge veterinari a lo còde QC03CA01.


text:
1859
Aquesta pagina concernís l'an 1859 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
America[modificar | modificar la font]
Mexic[modificar | modificar la font]
Perseguida de la guèrra civila entre conservadors e liberaus. Retirat en Veracruz, lo govèrn liberau de Benito Juárez decidèt de nacionalizar lei bens de la Glèisa. Aquò agravèt lo conflicte e foguèt una causa de l'invasion francesa de 1862-1863.
Asia[modificar | modificar la font]
China[modificar | modificar la font]
La resisténcia de la garnison de Tianjin entraïnèt la revirada d'una ataca francobritanica còntra la vila. Pasmens, la guèrra contunièt.
Arts[modificar | modificar la font]
Arquitectura[modificar | modificar la font]
Acabament dei trabalhs de restauracion pus importants de l'istòria dau Pònt de Gard. Dirigits per l'arquitecta francés Jean-Charles Laisné, son a la basa de l'aspèct actuau dau pònt que foguèt classat au Patrimòni Mondiau de l'Umanitat en 1985.
Acabament dei trabalhs de construccion de Big Ben dins lo Palais de Westminster de Londres
Sciéncias e tecnicas[modificar | modificar la font]
Armament[modificar | modificar la font]
Intrada en servici (dins la flòta francesa) dau premier naviri protegit per una còca de fèrre. Aquò prefigura l'aparicion progressiva dau cuirassat que remplacèt pauc a pauc lo naviri de linha.
Astronomia[modificar | modificar la font]
James Clerk Maxwell demostrèt l'aspèct particulari e non solid deis anèus de Saturne.
Energia[modificar | modificar la font]
Presentacion dau premier acumulator de plomb per lo fisician francés Gaston Planté (1834-1839).
Economia[modificar | modificar la font]
Naissenças[modificar | modificar la font]
- 27 de genièr - Emperaire Guilhèm II d'Alemanha (m. 1941)
- 10 de febrièr - Alexandre Millerand, president e primièr ministre de la Republica Francesa (m. 1943)
- 19 de febrièr - Svante Arrhenius, quimista suedés, Prèmi Nobel (m. 1927)
- 6 de mai - Juan Antonio Escurra, president de Paraguai (m. 1919)
- 15 de mai - Pierre Curie, fisician francés, Prèmi Nobel (m. 1906)
- 22 de mai Arthur Conan Doyle, escrivan escocés (m. 1930)
- 6 de julhet - Verner von Heidenstam, escrivan suedés, Prèmi Nobel (m. 1940)
- 4 d'agost - Knut Hamsun, escrivan norvegian, Prèmi Nobel (m. 1952)
- 3 de setembre - Joan Jaurés, socialista occitan (m. 1914)
- 7 de setembre - Juan Campisteguy, president d'Uruguai (m. 1937)
- 9 d'octobre - Alfred Dreyfus, militar francés (m. 1935)
- 18 d'octobre - Henri Bergson, filosòf francés, Prèmi Nobel en literatura (m. 1941)
- 21 d'octobre - Francesc Macià, president dera Generalitat de Catalonha (m. 1933)
- 15 de novembre - Christopher Hornsrud, primièr ministre de Norvègia (m. 1960)
- 2 de decembre - Georges Seurat, pintor francés (m. 1891)
- 15 de decembre - Ludwig Zamenhof, escrivan rus-polonés, creator d'Esperanto (m. 1917)
- 29 de decembre - Venustiano Carranza, president de Mexic (m. 1920)
Decèsses[modificar | modificar la font]
- 28 de genièr - Frederick John Robinson, primièr ministre del Reialme Unit (n. 1782)
- 16 d'abril - Alexis de Tocqueville, istorian francés (n. 1805)
- 5 de mai - Alexander von Humboldt, naturalista alemand (n.1769)
- 8 de decembre - Thomas de Quincey, escrivan anglés (n. 1785)


text:
Sant Joan lo Vièlh
Sant Joan lo Vièlh[1] es una comuna d'Occitània (Lengadòc) del departament francés de la Nauta Garona (Miègjorn-Pirenèus).
Geografia[modificar | modificar la font]
Comuna de l'Airal urban de Tolosa e de la Comunautat urbana del Grand Tolosa Nòrd-Èst de la vila.
Accès[modificar | modificar la font]
Per la rota departamentale 888, (anciana rota nacionale 88) o rota d'Albi (sortida 14 del periferic de Tolosa).
Istòria[modificar | modificar la font]
L'origina del nom de Sant Joan vendriá del sègle XII. I a un luòc de preguièra fondat pels Cavalièrs de l'Òrdre de Malta, sus de tèrras qu'espleitèron al luòc encara uèi nomenat Estacabuòu.
La comuna ten una istòria mai que mai complèxa.
Jos lo Regim Ancian, i aviá doas comunautats que formèron una sola parròquia, installadas dels dos costats del grand camin d'Albi, sus las comunas de Sent Joan lo Vièlh e de Sant Joan lo Nòu.
En març de 1791, l'administracion despartamentala las reüniguèt en una sola comuna novèlament nomenada Saint-Jean de Kyrie-Eleison. Malgrat l'oposicion dels abitants, lo Directoire departamental persistiguèt dins la reünificacion mas en cambiant lo nom.
En 1816, lo Conselh municipal torna separar las comunautats.
Administracion[modificar | modificar la font]
Monuments e luòcs[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- Siti de la vila de Sant Joan lo Vièlh
- Autre site sus Sant Joan lo Vièlh
- Sant Joan lo Vièlh sul site de l'IGN


text:
Illas Malvinas
Las illas Malvinas (var.islas, isclas, isolas/ísolas, nisolas Malvinas) o Falkland (en anglés Falkland Islands pel Reialme Unit o Malvinas Islands per l’OEA ; en espanhòl Islas Malvinas - de la vila bretona de Saint-Malo -) son un archipèla situat dins l’Atlantic sud, a 483 km de l’America del Sud.
Es considerat pel Reialme Unit coma un territòri d’otramar, mas per Argentina es un territòri sieu, administrat per la Província de Tèrra del Fuòc, Antartida e Illas de l’Atlantic Sud ; per l’ONU, fin finala, i a ua disputa de sobeiranitat e las doas partidas devon discutir e negociar ensems.
Istòria[modificar | modificar la font]
Devon lor nom als primièrs colons bretons e a la vila de Saint-Malo. Faguèron partida de l’empèri espanhòl e foguèron colonizadas e administrada per Argentina fins a l’invasion anglesa e a l’expulsion de la populacion argentina e del comandant argentin Luis Vernet.
La sobeiranitat demorèt en disputa fins a l’invasion lançada per la Dictatura Militara Argentina, qui, inspirada e sostienguda politicament pels regims capitalistas anglosaxons, cresèva las poder recuperar aisidament mercès a sa proximitat ideologica amb los Estats Units e lo Reiaume Unit e pr'amor del pauc interès aparent de Grand Bretanha per las Malvinas e, atal, compensar la siá manca de legitimitat e las siá marridas casudas economicas.
Al cap de la Guèrra de las Malvinas Grand Bretanha tornèt ocupar las Illas e la Dictatura Argentina casèt.
Despuèi, lo tèma de las Malvinas es una font de tension entre los dos país e la sobeiranitat es en discussion segon las Nacions Unidas malgrat lo fach qu’Anglatèrra refusa de’n discutir. Vejatz tanben: Guèrra de las Malvinas.
Politica e administracion[modificar | modificar la font]
Per l’administracion anglesa, lo cap d’Estat de las illas Falkland es la reina Elisabeta II del Reialme Unit, representada per un governador (actualament Colin Roberts).
Geografia[modificar | modificar la font]
Economia[modificar | modificar la font]
Vejatz Economia de las illas Falkland.


text:
Pizzicato
Pizzicato qu'ei ua tecnica emplegada dens lo jòc deus instruments de còrdas hregadas e qui consiteish a puntejar las loas còrdas en lòc d'i eslissar l'arquet. Au vriulon, lo pizzicato que's hè en bèth puntejar las còrda dab l'index de la man dreta. Totun, que's pòt tanben har dab los dits de la mans esquerra qui, alavetz e preme e puntejan successivament las còrdas. Aquesta tecnica, desvolopada au sègle XIX (dab Niccolò Paganini mei que mei) qu'ei mauaisida e generaument associada dab ua mena virtositat.
Dens la composicion de musica academica, la Pizzicato Polka de Johann Straus e la simple Symphoni e Benjamin Britten que son lo exemple màger de composicion ostendent aquesta tecnica.
La contrabassa, instrument tanhent de la grana familha deus instruments de còrdas hregadas, que's jòga hèra sovent (e mei que mei au jazz) en pizzicato.