text:
Tamarind
Lo tamarind (Tamarindus indica) es l'unica espècia coneguda dins lo genre Tamarindus e aparten a la familha de las leguminosas o Fabaceae.
Etimologia[modificar | modificar la font]
Lo mot "tamarind" ven de l'arabia "tamar hind" (تمر هند), que significa "datilièr d'Índia".
Distribucion e descripcion[modificar | modificar la font]
Lo tamarind viu dins de luòcs de clima tropical e subtropical. Es originari de l'èst d'Africa e se trapa pels tropics sobretot en Asia e America, majoritàriament a la Cariba, onte sovent se cultiva per la seuna polpa.
Es un arbre grand de fuèlhas persistentas en localitats sens sason seca mas caduc dins lo cas contrari. A de fuèlhas amb fins a 40 foliolas e flors en pinhas. Lo fruch es una golça pelana d'una polpa brumenca comestibla e de qualques granas duras.
Usatges[modificar | modificar la font]
La polpa a l'entorn de las granas dels fruches del tamarind es de gost agradablament acida. A de multiples aplicacions dins la cosina tradicionala dels païses de las zonas tropicalas asiaticas, africanas e sudamericanas. Tanben es un dels ingredients de la salsa Worcester.
La polpa es garda subretot al sal. Confita amb de mèl o de sucre èra una de las confisariás dels bedoïns del desèrt.
La fusta de l'arbre es dura e fòrça apreciada pel seu color roja per ne far de mòbles e postams. Al sud d'Índia servissiá per far de travèrsas de camin de fèrre.
Tanben a d'usatges medicinals subretot dins l'Ayurveda per combatre los problèmas digestius.
Referéncias[modificar | modificar la font]
- (en)Dassanayake, M. D. & Fosberg, F. R. (Eds.). (1991). A Revised Handbook to the Flora of Ceylon. Washington, D. C.: Smithsonian Institution.
- (en)Joseph Dalton Hooker. (1879). The Flora of British India, Vol II. London: L. Reeve & Co.


c: text/html

text:
Harold en Italia
Harold en Italia (o Sinfonia en quate partidas dab alto principau « Harold en Italia », op. 16 o H 68) qu'ei ua sinfonia d'Hector Berlioz escrivuda entà har estinglar l'alto (çò qui la hè d'un genre particular enter sinfonia e concerto).
Istòria[modificar | modificar la font]
Dens los sons Memòris las circonstàncias particularas de la soa composicion : lo violonista Niccolò Paganini que seré anat trobar Berlioz entà eth comandar la soa composicion per'mor de la soa aquesida d'un vriulon alto stradivari e que sentiva la manca de musica entà lo jogar ; quan Berlioz e presentè lo son tribalh, Paganini no'u voló pas interpretar, decebut de la part tròp modesta vodada au son instrument. Totun, en l'audir que s'anè tornar véder Berlioz entà'u testimoniar la soa immensa admiracion que soslinhé en eth auherir 20 000 francs qui Berlioz arrecebé en ua tempsada qui'us s'avèva efectivament besonh.
Aquesta òbra qu'ei literariament inspirada peu roman en vers de Lord Byron Childe-Harold's Pilgrimage (lo « Romiatge de l'enfant Harold ») e musicaument per las camadas de Berlioz dens los Abruç durant lo son sejorn en Italia.
Que ho interpretat peu purmèr còp lo 23 de noveme de 1834 au Conservatòri de París per l'altista Chrétien Urhan.
Estructura[modificar | modificar la font]
Harold en Italia que's compausa de quate movements :
- Purmèr movement : Harold hens las montanhas (Harold aux montagnes)
- Dusau movement : La marcha deus romius (La marche de pélerins)
- Tresau movement : Serenada (Sérénade)
- Quatau movement : Orgia de bandolèrs (Orgie de Brigands)
Ligam extèrne[modificar | modificar la font]
- [1] Serenada de Harold en Italia sus youtube.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Ajuda:Modèl
Per Wikipèdia, un modèl es un blòt d'informacion que pòt èsser inclús dins las autras paginas. Pòt servir a:
- inserir un messatge estandard, exemple : lo message indicant qu'un article es prepausat a la supression Modèl:Supression
- inserir un tablèu comun a mantuna pagina d'un meteis domeni. Exemple : lo tablèu biografic utilizat pels presidents dels Estats Units Modèl:FichaPresidentUS. Aqueste modèl es parametrable, es a dire qu'i a un fons de tablèu comun e de variablas que lo contengut ne càmbia dins cada article.
- inserir una paleta de navigacion dins totas las paginas d'un meteis domeni. Exemple : la paleta utilizada pels articles del domeni aeronautic Modèl:Aeronautic.
- etc.
Dins totes los cases s'inserís lo modèl dins un article en i ajustant, a l'emplaçament adeqüat, lo libellat {{Nom del modèl}}
Nòta : la nocion de modèl de Wikipèdia es diferenta de la utilizada dins los logicials de tractament de tèxt.
Los modèls son gerits dins un espaci de noms. Atal, una pagina especiala ne balha una lista alfabetica. Vejatz la lista dels modèls principals utilizats dins Wikipèdia.
Los modèls son de paginas coma las autras e son donc accessibles a l'edicion a totes los contributors. Pasmens, los cal modificar prudentament car lo resultat apareis sus de paginas nombrosas. Quand la pagina correspondent al modèl s'aficha, se pòt clicar sus l'iperligam Paginas ligadas del menut d'esquèrra per consultar las paginas utilizant lo modèl e verificar, abans modificacion, qu'aquestas paginas seràn pas perturbadas.
Somari
- 1 Creacion d'un modèl
- 2 Modificacion
- 3 Utilizacion
- 4 Modèls amb paramètres
- 5 Modèls especials
- 6 Las balisas d'inclusion selectiva
- 7 Modèls utilizaire
- 8 Problèmas fréquents sus las paginas contenant des modèls
- 9 Vejatz tanben
Creacion d'un modèl[modificar | modificar la font]
Lo metòde es identic a lo de la creacion d'una pagina quina que siá. Lo pus simple es d'inserir un apèl dins lo modèl d'un article, puèi de clicar sul ligam (qu'apareisserà en roge).
Trucs e astúcias[modificar | modificar la font]
Se lo modèl conten un ligam interlenga, alara aqueste ligam es inclús dins totas las paginas utilizant lo modèl, çò que generalament es pas lo resultat volgut. Se dos ligams interlenga vèrs una meteissa autra lenga se tròban dins una pagina, lo resultat es imprevisible. S'evitarà aquestes conflictes en utilizant las balisas d'inclusion selectiva.
Los noms de modèls utilizant de mots abreujats o empegats son de mal reténer perque cap de convencion s'es pas impausada. I a pas de rason tecnica per s'inspirar pas de las convencions suls títols tanben pels noms de modèl.
Se lo modèl aparten a una categoria, es a dire que la pagina del modèl conten un libellat de la forma [[Categoria:Nom d'una categoria]] totes los articles contenent lo modèl apartendràn a aquesta categoria. Se pòt utilizar aquesta astúcia, per exemple, per obténer la lista de totes los articles esbòs d'un domeni donat.
Modificacion[modificar | modificar la font]
Dins nòstre exemple, rendètz-vos sus la pagina Modèl:En cors per lo modificar, autrament, remplaçar lo « En cors » pel nom de la paleta desirada.
Utilizacion[modificar | modificar la font]
Per inclure un modèl cal utilizar la sintaxi Wikipèdia seguenta (la primièra letra del nom del modèl es pas sensibla a la cassa) :
- {{Nom del modèl}} per que lo modèl siá inclús a cada cargament d'una pagina l'utilizant. Atal, tre que lo modèl es modificat, la modificacion se fa visibla dins totas las paginas utilizant lo modèl.
- {{subst:Nom del modèl}} per que lo modèl siá copiat un còp per totes dins la pagina l'utilizant. Dins aqueste cas, una modificacion del modèl a pas cap d'incidéncia sus la pagina.
Atal, un modèl brèu e temporari destinat a èsser suprimit lèu se deurià copiar amb subst:, l'avantatge es qu'apareisserà dirèctament dins la font de l'article. Una notícia normala destinada a demorar sus una pagina per una durada longa o definitivament se deuriá inclure amb l'ajuda de {{Nom del modèl}}, de biais que las mesas a jorn eventualas sián mai aisidas. Un modèl contenent un ligam temporari o susceptible de cambiar deuriá çaquelà pas èsser ajustat per {{Nom del modèl}}. Aqueste metòde, en efièch, met pas a jorn lo ligam Paginas ligadas a mens que cada article contenent lo {{Nom del modèl}} siá efectivament modificat aprèp la modificacion del ligam dins lo modèl en question.
- Es possible d'inclure de tèxt provenent d'autres espacis de nom ; coma per exemple {{Wikipèdia:Darrièrs cambiaments}}.
- Totes los caractèrs son acceptats, comprés los blancs.
- Tot cambiament d'un modèl escafa automaticament lo cache de totas las paginas utilizant aqueste modèl.
- Los modèls pòdon prendre d'arguments, referenciats per posicion o per nom (vejatz l'exemple pus elaborat çai jos). La sintaxi es la seguenta: {{causa|paramètre=valor}} amb de balisas {{{paramètre}}} dins lo modèl, o {{brol|valor1|valor2}} amb {{{1}}}, {{{2}}}, etc. Notatz que las balisas de paramètres dins lo modèl demandan tres acoladas e non pas doas.
- Un modèl pòt inclure un o mantun autre modèl,
- Un modèl pòt pas èsser el-meteis paramètre d'un autre modèl.
- Las redireccions entre modèls foncionan.
Dins un modèl, per far un ligam vèrs una pagina que depend d'un paramètre d'un modèl, los ligams de tipe extèrne son sovent utilizats même per de ligams intèrnes per evitar qu'on aboutisse sus la pagina en mode d'edicion même se aquesta pagina existe.
Modèls amb paramètres[modificar | modificar la font]
Un modèl pòt èsser escrich per acceptar de paramètres. Aquò permet de crear, per exemple, de tablèus preformatats que solas cèrtas valors ne cambian segon la pagina invocant lo modèl.
(per mai de detalhs vejatz Infobox
Per exemple, lo modèl Modèl:Planeta menora se legís en partida :
- {| align="right" rules="all" cellpadding="4" cellspacing="0" style="margin: 0 0 1em 1em; border: 1px solid #999; border-right-width: 2px; border-bottom-width: 2px; background-color: #CEDAF2"
- ...
- | style="background: #003399" align="center" width="100%" | '''{{{nom}}}'''
- | padding=15px|
- |}
- |-
- ! bgcolor="#6295DA" colspan="2" align="center" | Descobèrta
- |-
- | Qui || {{{descobreire}}}
- |-
- | Quand || {{{data_descobèrta}}}
- |-
- | [[Designacion dels asteroïdes|Designacion(s) provisòria(s)]] || {{{designacions}}}
- |-
- ...
- | [[Temperatura]] de superfícia || {{{temperatura}}}
- |}
Lo contengut d'aqueste modèl es un tablèu formatat, especificant colors, alinhament, etc. Las partidas apareissent entre triplas acoladas son los paramètres que seràn utilizats per la pagina invocant lo modèl. Se vei çai sus (en gras) los paramètres nom, descobreire, data_descobèrta, designacions e temperatura.
Sus la pagina 14 Irena, se tròba, en partida :
- {{Planeta menora | nom=14 Irena (14 Irena)
- | descobreire=[[John Russell Hind]]
- | data_descobèrta=[[19 de mai]] de [[1851]]
- | designacions=A906 QC; A913 EA; 1952 TM
- | categorizacion=[[cintura d'asteroïdes]]
- | orbita=386,730 [[gigamètre|Gm]] (2,585 [[unitat astronomica|ua]])
- ...
- | dimensions=181,8 km  [http://spiff.rit.edu/richmond/parallax/phot/LCSUMPUB.TXT 1]
- ...
- | temperatura=~234 [[kelvin|K]]}}
Per melhorar la lisibilitat al moment de l'edicion, de retorns a la linha pòdon aparéisser dins lo modèl, coma dins los tablèus. Idealament, coma se constata çai sus, i pòt aver un retorn a la linha abans cada "|" exceptat lo primièr. Las valors dels paramètres son especificadas en escrivent paramètre=valor. Deu pas i aver de retorn a la linha dins la valor, mas   es permés. La valor pòt inclure un ligam exterior (per exemple, lo paramètre dimensions) o interior (per exemple, orbita). Se remarcarà que la sintaxi abituala dels ligams wiki es possibla (es a dire [[pagina visada|tèxt qu'apareisserà]]).
Valor per defaut d'un paramètre[modificar | modificar la font]
Los paramètres pòdon prendre una valor per defaut, es a dire una valor utilizada automaticament en l'absence d'especificacion sus la pagina d'inclusion, coma aquò {{{3|123}}} (se i a pas de 3en paramètre, 123 serà utilizat en plaça), o coma aquò {{{paramètre|123}}}.
D'exemples son donats sus la pagina Discussion Modèl:Qif.
Modèls especials[modificar | modificar la font]
Aquestes modèls son predefinits e se devon pas utilizar coma noms de modèls.
Exemples d'utilizacion de modèls especials[modificar | modificar la font]
Las balisas d'inclusion selectiva[modificar | modificar la font]
De còps que i a, es util de plaçar cèrts elements dins lo còde font del modèl (per exemple los ligams interlengas) sens qu'aquestes elements aparescan sus la pagina ont lo modèl es inserit. Per aquò far, se plaça los elements d'exclure de l'insercion entre las balisas   e  .
Invèrsament, los elements qu'òm vòl veire aparéisser en insercion, mas qu'òm vòl veire disparéisser al moment de la visualizacion del modèl sol son plaçats entre las balisas   e  .
Plaçar un títol en balisatge "includeonly" pòt desorganizar la numerotacion del somari e dels ligams "modificar" qu'apareisson a drecha dels títols.
Se recomanda de laissar almens un blanc entre lo darrièr signe "=" d'un títol e una balisa  .
Se recomanda tanben, quand se plaça una sequéncia  ... , siá de la far precedir d'un blanc o, encara melhor, compte tengut dels risques d'escafament accidental d'aqueste blanc, e donc d'effets segondaris indesirables (interwikis d'un modèl reproduchs d'un biais non pertinent dins las paginas qu'utilizan lo modèl), sus una linha separada, precedida per una autra linha contenent lo comentari invisible  .
Balisa d'inclusion selectiva e substitucion[modificar | modificar la font]
Al moment d'una insercion per substitucion ( {{subst:modèl}} ) las balisas   e   e mai que lo tèxt qu'enquadran son reproduchas, mas ne son pas accionadas, donc lo tèxt atal enquadrat es inséré, contràriament a ce qu'on pourrait croire.
Se poirà donc pas ajustar de ligams interlengas dins de modèls generalament utilizats amb una insercion per substitucion. Vejatz Ajuda:Ligam_interlenga#Ligam_interlenga_per_los_modèls_:_attencion_!.
Modèls utilizaire[modificar | modificar la font]
Per crear un modèl non enciclopedic (per ex. destinat a èsser apelat per una pagina d'utilizaire) o per far de tèstes, es pas de besonh de « polluar » l'espaci dels modèls. Aquò se pòt far sus una sospagina d'utilizaire.
Per exemple, se Utilizaire:Quidam vòl testar un modèl apelat « Article fastigós », procedís coma seguís :
- Crea una sospagina d'utilizaire Utilizaire:Quidam/Article fastigós dins laquelle il écrit lo modèl :
''Aquò es un article fastigós. Lo taus de fàstic es estimat a {{{fàstic}}}%.''
- utiliza alavetz laguens sas paginas e jos-paginas personalas en tapant :
{{Utilizaire:Quidam/Article fastigós|fàstic=55}}
çò da :
Aquò es un article fastigós. Lo taus de fàstic es estimat a 55%.
De maninèra generala, la sintaxi (entre claus) mèrca lo modèl :
{{espaci de nommage:nom d’article|paramètre1=valor1}}
reconeis la preséncia de l’espaci de nommage:, qui ne prend la valor per défaut Modèl: que quand l'espaci non es pas indicat explicitament. De la mateisa faiçon, es paramètres pòdon èsser nomenats explicitament, o implicitament per lor rang d'aparicion laguens l'appèl del modèl.
Problèmas fréquents sus las paginas contenant des modèls[modificar | modificar la font]
Rafraîchissement : Per rafraîchir una pagina qui es restée inchangée, alors que los modèls qu'elle contient son estat modifiés, crear un ligam del tipe :
[http://fr.wikipedia.org/w/index.php?title=nom de la pagina&accion=purge rafraîchir la pagina] e clicar dessus, o utiliser {{purger lo cache}}.
Mesa a jorn des taulas : Quand una pagina contient una autre pagina, e que aquesta darrièra es modifiée, la pagina principale es mesa a jorn mas pas la taula des ligams, ni las categorias. Même un &accion=purge n'y change rien. I a deux moyens per forcer la mesa a jorn des ligams e des categorias :
- Se es un problèma ponctuel, far una modificacion vide sus la pagina (clicar sus modifier puis sus sauvegarder sens rien cambiar : rien n'apparaît dins l'istoric mas la taula des ligams es mesa a jorn)
- Se es un problèma récurrent, o se de nombreuses paginas son concernées : demander a un robòt de passer régulièrement sus la pagina concernée en utilizant lo script
touch.py. Déposez vòstra requèsta sus Wikipèdia:Bòt/Requèstas.
Los développeurs son estat meses al corrent de totes aquestes problèmas sus la pagina Bugzilla N°939.
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
- Paletas de navigacion
- Wikipèdia:Modèls
- Wikipèdia:Lista dels modèls
- Nauc de sabla (per s'entraïnar a l'utilizacion dels modèls)


text:
Dettwiller
Dettweiler en alemannisch (Dettwiller en francés) es una comuna francesa del departament del Bas Ren e de la region d'Alsàcia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Lo vilatge a situat en la vallée de la Zorn entre las Vòges a l'oèst, la plana de Alsace a l'èst, los tucs del país de Hanau al nòrd e las nautors del Kochersberg al sud.
Situat a unitat|8|km {{}} de Saverne e a unitat|36|km {{}} de Estrasburg, Dettwiller es desservi per la linha SNCF Sarrebourg-Estrasburg e la RD 421.
Lo Canal de la Marna al Rhin passa egalament a las immeditaeses del vilatge e separa lo ban communal d'aquel de Lupstein.
Le village est situé dans la vallée de la Zorn entre les Vosges à l'ouest, la plaine d’Alsace à l'est, les collines du pays de Hanau au nord et les hauteurs du Kochersberg au sud.
Situé à 8 km de Saverne et à 36 km de Strasbourg, Dettwiller est desservi par la ligne SNCF Sarrebourg-Strasbourg et la RD 421.
Le Canal de la Marne au Rhin passe également aux abords du village et sépare le ban communal de celui de Lupstein.


text:
Clima
Lo clima correspònd a l'ensemble de la distribucion estatistica dei condicions atmosfericas dins una region donada pendent un periòde donat. Se diferencia de la meteorologia que designa l'estudi dei fenomèns atmosferics a tèrme cort. L'estudi dau clima es dich climatologia. Utiliza principalament d'otís coma de mesuras estatisticas mensualas o annalas o la frequéncia dei donadas atmosfericas localas coma la temperatura, lei precipitacions, l'umiditat o la velocitat e l'orientacion dei vents.
Somari
- 1 Causas
- 2 Classas diferentas de climas
- 3 Variacions localas dau clima
- 4 Classificacion
- 5 Nòtas e referéncias
- 6 Liames intèrnes
- 7 Bibliografia
Causas[modificar | modificar la font]
Lei sistèmas climatics son causats per l'ensemble deis interaccions entre l'atmosfèra, l'aiga de la superfícia, la criosfèra, la litosfèra, la biosfèra e lo dardalh solar. Aquelei paramètres an una influéncia diferenta mai totei son liats entre elei. L'energia solara recebuda es un paramètre fòrça important en causa de son influéncia sus leis autreis elements. D'efèct, leis oceans representan la resèrva principala de calor capturada e d'umiditat que son cambiats principalament ambé lei massas d'aire atmosfericas. La posicion dei corrents marins e lor temperatura determinan donc una partida majora dau clima terrèstre. Sus lei continents, lo dardalh solar a egalament un ròtle major que seis efiechs pòdon èsser compensats o aumentats per lo relèu o lei barrieras fisicas ai movements atmosferics.
Classas diferentas de climas[modificar | modificar la font]
Climas tropicaus umids[modificar | modificar la font]
Aquelei climas son generalament presents a l'entorn de l'eqüator, de còp fins a 15 o 25 gras de latitud nòrd e sud. La temperatura mensuala mejana es totjorn superiora a 18 °C. S'i distinguís una sason seca e una sason umida. La durada d'aquela darriera a aumentat dins lei regions pròchas de l'eqüator. Enfin, lei litoraus tropicaus situats a l'oèst pòdon presentar una variacion fòrça importanta de la temperatura.
Climas tropicaus secs[modificar | modificar la font]
Un clima tropicau sec es caracterizat per una evaporacion superiora ai precipitacions e una temperatura annala mejana superiora a 18 °C. S'i distinguís quauquei mes onte pòdon se debanar de precipitacions. La vegetacion es de còp absenta. Aqueu tipe de climas s'estend entre 10 e 35 gras de latitud nòrd e sud. Es generalament caracteristic dei regions deserticas o semideserticas dei zonas a l'oèst o au centre d'un continent, sovent enviroutadas per de montanhas.
Climas subtropicaus[modificar | modificar la font]
Aquelei climas existisson generalament ai latituds situadas entre 45 e 70°, excepcionalament fins a 100° au nòrd dau Bacin Mediterranèu. Son influenciats per lei massas d'aire tropicalas durant lei mes d'estiu. La temperatura mejana d'aquelei mes es donc generalament auta. En revenge, aquelei climas coneisson tanben una sason freja vertadiera sota l'influéncia de massas d'aire polaras. Generalament, se definís dos tipes de climas subtropicaus que lo clima mediterranèu sus lei façadas maritimas occidentalas e lo clima subtropicau umid sus lei façadas orientalas. Fau tanben notar, qu'en causa de l'existéncia d'una sason freja, lei climas subtropicaus son de còp classats coma climas temperats cauds.
Climas temperats[modificar | modificar la font]
Lei climas temperats son generalament caracterizats per l'existéncia d'una sason freja (ivèrn) e d'una sason cauda (estiu). Existisson dos grops principaus que son compausats per lei climas oceanics influenciats per leis oceans e lei corrents marins (façadas oèst dei continents) e lei climas continentaus (façadas èst dei continents). Lo premier tipe es caracterizat per una amplitud dei temperaturas relativament febla e de precipitacions regularas durant tot l'annada. Se situa sovent entre 35 e 50 gras de latitud. Au contràri, lo segond tipe es marcat per una amplitud de temperatura fòrta e lei precipitacions se debanan sovent durant lei mes d'estiu.
Climas subarctics[modificar | modificar la font]
Un clima subarctic es un intermediari entre un clima temperat e un clima polar. La diferéncia entre l'estiu e l'ivèrn es totjorn presenta mai lo premier es generalament relativament freg e cort. Lei climas subarctics son solament presents dins l'emisfèri nòrd en Canadà, en Russia e en China. Dins certanei classificacions, son considerats coma de climas temperats fregs.
Climas polars[modificar | modificar la font]
Lei climas polars son caracterizats per de temperaturas frejas tot l'an. Son caracteristics dei zonas arcticas, antarcticas e dei ribas nòrd dei continents american, europèu e asiatic.
Climas montanhards[modificar | modificar la font]
Lei climas montanhards son de climas especifics dei cadenas de montanhas. Son caracterizats per de condicions de precipitacions e d'insolacion similars ai zonas climaticas pròchas. Pasmens, lo relèu entraïna de modificacions mai o mens importantas. En particular, lei temperaturas mejanas vènon pus bassas quand l'altitud aumenta e lo nivèu dei precipitacions pòu tanben venir pus important.
Variacions localas dau clima[modificar | modificar la font]
Climas regionaus[modificar | modificar la font]
La nocion de clima regionau, o mesoclima, s'aplica en de regions d'una superficia d'unei miliers de quilomètres carrats, somesas a certanei fenomèns meteorologics particulars (mistrau, eisseròc...) en causa d'una interaccion especiala entre la circulacion generalament dei massas d'aire e un relèu important. Per exemple, lo clima d'Alsàcia es pus sec en causa de l'interaccion dau vent amb lo relèu dei Vosges.
Climas locaus[modificar | modificar la font]
La nocion de clima locau s'aplica sus de regions d'un desenau de quilomètres carrats. Sa preséncia es generalament entraïnada per un relèu coma una cadena de montanhas, una estenduda d'aiga que son capablas d'influenciar sus lo vent, l'umiditat e la temperatura. Per exemple, dins lei regions montanhosas, lo clima pòu aisadament variar segon l'orientacion d'una valada a respèct dau Soleu.
Microclimas[modificar | modificar la font]
Lei microclimas s'aplican en de zonas pauc estendudas, generalament quauquei centenaus de mètres carrats de superficia. Son generalament causats per la preséncia d'un element locau particular dins la topografia (pèiras capablas de gardar la calor... etc.) e dins la vegetacion. Lor influéncia pòu de còps modificar d'un biais fòrça important un clima donat dins una zona limitada.
Classificacion[modificar | modificar la font]
Existisson divèrsei classificacions climaticas desvolopadas dempuei l'Antiquitat. Son basadas sus lei paramètres mesurables dau clima coma l'umiditat, la velocitat dei vents, l'insolacion, la temperatura... e l'estudi estatistic d'aquelei paramètres. Dins totei lei cas, aquelei classificacions respòndon a d'objectius que pòdon èsser ecologics, economics, toristics... La pus coneguda es la classificacion de Köppen.
Classificacion de Köppen[modificar | modificar la font]
La classificacion de Köppen es la classificacion principala dei climas terrèstres[1]. Tèn tres nivèus per descriure lei climas diferents en foncion de la temperatura mejana, de la pluviositat e de variacions de temperatura[2]. Ansin, per la temperatura mejana, existís cinc categorias principalas :
- A per lei climas tropicaus. Son caracterizats per una temperatura mejana egala a 18 °C cada mes, l'abséncia d'ivèrn e de precipitacions fòrça importantas e superioras a l'evaporacion naturala.
- B per lei climas secs. Son caracterizats per l'abséncia de corrents d'aiga permanents e per una evaporacion naturala pus importanta que lei precipitacions.
- C per lei climas subtropicaus. Son caracterizats per una temperatura situada entre -3 °C e 18 °C per lei tres mes pus fregs, una temperatura mejana superiora a 10 °C per lo mes pus caud e d'ivèrns e d'estius ben definits.
- D per lei climas temperats. Son caracterizats per una temperatura mejana pus bassa que -3 °C que lo mes pus freg, una temperatura pus auta que 10 °C per lo mes pus caud e d'ivèrns e d'estius ben definits.
- E per lei climas polars. Son caracterizats per una temperatura mejana inferiora a 10 °C per lo mes pus caud e d'estius quasi absents.
La pluviositat es devesida entre nòu nivèus :
- S per lei climas d'estèpas ambé de precipitacions entre 380 e 760 mm. S'aplica unicament ai climas dau tipe B.
- W per lei climas desertics ambé de precipitacions inferioras a 250 mm. S'aplica unicament ai climas dau tipe B.
- f per lei climas umids ambé de precipitacions cada mes sensa sason seca. S'aplica ai climas dei tipes A, C e D.
- w per lei climas amb una sason seca d'ivèrn. S'aplica ai climas dei tipes A, C e D.
- s per lei climas amb una sason seca d'estiu. S'aplica ai climas dei tipes A, C e D.
- m per lei climas de monson ambé de precipitacions annualas pus importantas que 1 500 mm e superioras a 60 mm per lo mes pus sec. S'aplica unicament ai climas dau tipe A.
- T per lei climas amb una temperatura mejana entre 0 °C e 10 °C per lo mes pus caud. S'aplica unicament ai climas dau tipe E.
- F per lei climas amb una temperatura mejana inferiora a 0 °C per lo mes pus caud. S'aplica unicament ai climas dau tipe E.
- M per lei climas ambé de precipitacions importantas e una temperatura mejana dau mes pus greg superiora a -10 °C. S'aplica unicament ai climas dau tipe E.
Enfin, sièis nivèus depintan lei variacions de temperatura :
- a per lei climas amb un estiu caud, es a dire que la temperatura mejana dau mes pus caud es superiora a 22 °C. S'aplica ai climas dei tipes C e D.
- b per lei climas amb un estiu temperat. Es a dire que la temperatura mejana dau mes pus caud es inferiora a 22 °C mai que quatre mes an de mejanas superioras a 10 °C. S'aplica ai climas dei tipes C e D.
- c per lei climas amb un estiu cort e freg. Es similara au tipe b aqueu clima tèn mens de quatre mes amb una temperatura superiora a 10 °C e lo mes pus freg amb una mejana pus auta que -38 °C. S'aplica ai climas dei tipes C e D.
- d per lei climas amb un ivèrn fòrça freg. Es a dire que la temperatura mejana dau mes pus freg es pus bassa que -38 °C. S'aplica unicament ai climas dau tipe D.
- h per lei climas secs e cauds amb una temperatura mejana annuala pus auta que 18 °C. S'aplica ai climas dau tipe D.
- k per lei climas secs e fregs amb una temperatura mejana annuala pus bassa que 18 °C. S'aplica ai climas dau tipe D.
Classificacion de Thornthwaite[modificar | modificar la font]
La classificacion de Thornthwaite es principalament basada sus de paramètres liats au desvolopament de la vegetacion, especialament dau concèpte d'evapotranspiracion e de l'indici d'ariditat fondat sus lei temperaturas mejanas. Puei, lei climas son classats segon un ensemble de categorias que son clima arid, semiarid, subarid, subumid, umid e iperumid. Permetèt tanben de definir un indici d'eficacitat dei precipitacions e un paramètre termic. Lo premier es utilizat per estudiar la vegetacion, leis animaus vivent dins una region e lei transformacions climaticas. Lo segond permet de definir tres regims de temperatura que son :
- lei regims microtermaus ambé de temperaturas feblas, generalament entre 0 e 14 °C, un estiu cort e una evaporacion potenciala entre 140 e 430 mm.
- lei regims mesotermaus que tènon de temperaturas frejas persistentas e una evaporacion potenciala entre 570 e 1 140 mm.
- lei regims megatermaus onte lei temperaturas son autas e lei precipitacions fòrça importantas amb una evaporacion potenciala superiora a 1 140 mm.
Classificacion dei massas d'aire de Bergeron[modificar | modificar la font]
La màger part dei classificacions modèrnas considèran lei movements dei massas d'aire coma un paramètre. La classificacion de Bergeron es la mai utilizada per la meteorologia. Dins aqueu modèl, s'utiliza tres letras per descriure una massa d'aire :
- la premiera designa l'umiditat : "c" per lei massas continentalas e "m" per lei massas marinas.
- la segonda permet de definir la region d'origina de la massa : "T" per una zona tropicala, "P" per lei regions polaras, A per l'Arctic o l'Antarctic, M per la mosson, E per l'eqüator e S per una massa d'aire sec formada per una baissa significativa dau movement de l'atmosfèra.
- la tresena, "w" o "k", designa l'estabilitat de la massa d'aire.
Aqueu sistèma permet de definir unei climas diferents que son lo clima polar sec, lo clima temperat sec, lo clima tropicau sec, lo clima tropicau umid, lo clima temperat umid.
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Berger, Wolfgang H. (2002). "The Earth's Climate System". University of California, San Diego. [1]
- ↑ McKnight, Tom L; Hess, Darrel (2000). "Climate Zones and Types: The Köppen System". Physical Geography: A Landscape Appreciation. Upper Saddle River, NJ: Prentice Hall. pp. 200–1. ISBN 0-13-020263-0.


text:
Anno Domini
Anno Domini (la), (An del Senhor), o mai exactament Anno Domini Nostri Iesu Christi que significa: An de nòstre Senhor Jèsus Crist. Aquel terme designa l’an supausat de la naissença de Jèsus Crist de tal biais que foguèt evaluada al sègle VI. Decretada an 1, aquel an inaugura l’èra crestiana, tanben nomenada èra comuna, èra convencionala o la nòtra èra per evitar tota referéncia religiosa; aquel sistèma de datacion es comprés — senon aprovada — per totas las organizacions mondialas.
Somari
Datacion[modificar | modificar la font]
Aquela datacion foguèt calculada se basant sul Liber de Paschate[1] de Dionís l'Exigú, publicat vèrs 525; encargat pel cancelièr papal Bonofacius de concebre un metòde per preveire la data de Pasca segon la « Règla Alexandrina ». Aquela règla èra estat transcricha dins de tièras (dichas latinas) preparada vèrs 444 per un subordonat de l'evesque Ciril d'Alexàndria. Aquelas tièras cobrián de periòdes de 95 ans (o cinc cicles de 19 ans del grèc Meton) e davan los ans segon lo calendièr dich de l'èra de Dioclecian que la primièra annada es nòstre an 285.
Fins alara, la data de naissença de Jèsus repausava sus l'indicacion de l'evangelista Luc : Jèsus aviá 30 ans en l'an 15 de Tibèri (an 29/30 du calendièr actual). Clemenç d'Alexàndria faisiá coïncidir aquela datacion amb lo 28n an seguent la presa d'Alexàndria per August (es a dire en l'an -2 del calendièr actual), Ipolit de Roma e l'istorian Orosi a l'an 752 Ab Urbe Condita (an -2 del calendièr actual), Eusèbi de Cesarèa amb lo 42n an d'Octavi August (an -2 du calendièr actual).
En 525, Denís apondèt un cicle de 95 ans dempuèi l'an 247 de l'èra de Dioclecian onte s'arrestava las tièras alexandrinas qu'aviá en sa possession, (es a dire a partir de 285 + 247 = 532 de nòstre calendièr actual). Mas decidiguèt al meteis temps de modificar l'an de començament del calendièr per acabar amb la referéncia al calendièr de Dioclecian, emperaire qu'aviá fòrça persecutat los Crestians. Declarèt doncas que l'an que realizava aquel complement de tièras d'Alexàndria èra l'an 525 aprèp l'Incarnacion del Crist, que venguèt l'an de començament del nòu calendièr. Se sap pas de segur s'aviá notat que l'an 532, a partir de que aviá apondut un cicle de 95 ans, correspondava al produch de 19 (cicle de Meton), par 4 (pels ans bissextils), per 7 (pels jorns de la setmana), es a dire al cicle de 532 ans del calendièr alexandrin, cicle per que Pasca tomba lo meteis jorn del meteis mes.
Denís l'Exigú prenguèt coma jorn de començament lo 25 de març (jorn de l'equinòcci de prima dins lo calendièr julian inicial) de l'an 753 ab urbe condita, perque donava una coïncidéncia amb la Luna Nòva de Prima. En efècte, aquela annada, que correspond a l’an -1 del calendièr actual, o l'an 0 sus l'escala dels astronòms[2], la lina nòva de prima se produguèt lo 24 de març a 11 h 28 TU. Las annadas a l'entorn donavan pas aquela coïncidéncia.
Dempuèi lo sègle IV l'Annonciacion, fèsta de l'Incarnacion, se celebrava lo 25 de març. Atal Dionís l'Exigú esitèt pas a sacrificar la rigor de las marcas donadas per l'evangelista Luc, per una coïncidéncia astrala. Son calendièr de las datas de Pasca, aprovada pel papa Joan II en 533, servissiá a determinar la nòva èra que deviá succedir a aquela de Dioclecian. La naissença de Jèsus se'n trovant reportada al 25 de decembre de 753, l'an 1 de l'Anno Domini fuguèt alinhat sud l'an julian 754 ab urbe condita, començant lo primièr de genièr (las annadas començavan lo 1èr de genièr a Roma dempuèi sièis sègles) que tomba doncas lo jorn de la circoncision del Crist, perque los Josieus circoncizavan los mainats una setmana aprèp lor naissença. Lo calendièr de Denís foguèt pasmens pas adoptat sulcòp e se continuèt, quitament a Roma, d'utilizar lo calendièr de Dioclecian (Anno Diocletiani) fins al sègle VIII.
Lo calendrièr gregorian es emplegat per la majora partida del monde, qu'utiliza pel fach une datacion fasent referéncia al cristianisme.
Validitat istorica[modificar | modificar la font]
L'èra crestiana basada sul calendièr de Dionís l'Exigú donava doncas dos ans de retard sus las marcas cronologicas de l'evangili de Luc e las correspondéncias prepausadas pels istorians de l'Antiquitat. I aviá mai de quatre ans de retard sus las marcas de l'evangili de Matieu, segon que Jèsus seriá nascut al mens dos ans abans la mòrt d'Eròdes lo Grand en -4, se consideram lo recit del « chaple dels Innocents ».
Cal dire que los dos evangilis son contradictòris.
Las marcas de Luc serián estat estudiats en foncion de fonts de l'Istòria romana, subretot aqueles primièrs vèrses del capítol II:« Dins aquel temps pareguèt un edicte de Cesar August, ordonant un recensament de “tota la tèrra” (tot l'empèri roman). Aquel primièr recensament se faguèt alara que Quirin èra gouvernador de Siria. Totes anavan se far inscriure, cadun dins sa vila. Josèp pr'amor montèt de Galilèa, de la vila de Nazaret, per s'anar en Judèa, dins la vila de Dàvid, nomenada Betelèm perqu'èra de l'ostal e de la familha de Dàvid, per tòca de se far inscriure amb Maria, sa promesa, qu'èra encencha. » Una autra traduccion, constatant l’abséncia d’article dins le tèxte grèc, dona la version seguenta: « Quand Quirin venguèt governador de Siria, aquel venguèt lo primièr recensament », [3].
La lectura donada pel Codèx Bezae presenta pas de dificultat gramaticala e correspond a una revirada del grèc classic: « Aquel enregistrament s’averèt èsser lo primièr, Quirin èra governador de Siria ». Pasmens lo recensament fach per Publi Sulpici Quirin aguèt luòc en 6 de nòtra èra coma lo precisa l'istorian Flavi Josèp (Libre XVIII, cap. III). En mai de l'incoeréncia cronologica, lo tèxte de l'evangelista pausa d'autres problèmas istorics. Segon l'istorian Fergus Millar l'usatge que Luc fa del cens de Quirin, per explicar cossí Jèsus nasquèt a Betelèm, es « totalament enganós e anistoric[4] ». Perque lo cens de Quirin foguèt pas espandit fins a Galilèa, onte viviá la familha de Jèsus, puerque aquela darrièra èra dirigida per Eròdes Antipas e èra pas encara partida de la província. La mencion del cens pòt doncas pas èsser retenguda coma indici cronologic.
Annada zèro[modificar | modificar la font]
Existís pas d'an 0 dins l'èra crestiana (Anno Domini). En efècte l’usatge del nombre 0 en Euròpa es posterior a la creacion de l’Anno Domini. Passam doncas dirèctament de l’an 1 AbC. a l’an 1 ApC.. Atal lo 1èr de genièr d'1 marca lo començament de la primièra annada, de la primièra decennia, del primièr sègle, del primièr millennari de l'èra crestiana, que finisson respectivament lo 31 de decembre d'1, lo 31 decembre de 10, lo 31 decembre de 100, lo 31 decembre de 1000. Atal lo sègle XX e lo millenni II s'acbèron lo 31 de decembre de 2000; lo millennari III e lo sègle XXI comencèron lo 1èr de genièr de 2001.
Pasmens per simplificar los calculs d’efemerids, los astronòms modèrnes definisson una annada 0 que correspond a l’an -1 dels istorians, notada an 1 AbC. L’an -1 dels astronòms correspondent a l’an 2 AbC. dels istorians, eca.
De notar que lo calendièr revolucionari francés, lontemps aprèp l'invencion del zèro, comença el tanben dirèctament a l'annada 1. Aquò ven del fach que los calendièrs son consideratss coma un sistèma de comptage, que comença doncas a 1, al luòc d'un sistèma de mesura, que començariá a 0.
Nadal o le jour de l'an ? O le « jorn J » del començament del calendièr[modificar | modificar la font]
Si lo calendièr comença amb la naissença de Crist, perque l'annada comença pas ela tanben lo jorn de sa naissença?
Dins li judaïsme, la circoncision al luòc al uèiten jorn de l'enfant mascle, en preséncia de dètz òmes adults e es un rite fondator. Marca la dintrada del mainat mascle dins la comunautat dels òmes.
Dins lo cristianisme, la circoncision de Jèsus èra celebrada cada an lo 1èr de genièr (sèt jorns aprèp la naissença del Salvador fixada simbolicament lo 25 de decembre) e comemorada al començament de l'an 1. Aquela data es inscricha, fins a 1970 dins lo calendièr catolic romain.
L'ortodoxia regropa jol nom de Teofania del Salvador los tres eveniments: naissença (e adoracion dels mages), presentacion (e/o circoncision al Temple), e batisme dins lo Jourdan. Aquela fèsta es fixada non al 25 de decembre mas segon los rituals al primièr dimenge de genièr, e mai tradicionalament lo 6 de genièr, data que la Glèisa Catolica festava l'adoracion dels Mages, abans de plaçar aquela fèsta al primièr dimenge de l'an, per poder èsser accessible als fidèls salariats. Las glèisas eissidas de la Reforma, quand celèbrab Nadal, lo fan sul calendièr catolic que s'èran destacadas.
Dins lo catolicisme, es ni Nadal, ni lo primièr jorn de genièr que marca lo començament de l'an, d'un punt de vista liturgic. Cada an liturgic comença amb l'Avent: espèra del triple aveniment del Salvador, dins la carn a Nazaret, dins l'amne en cada òme, dins la glòria a la fin dels temps. Se las tres sont las dimensions realas de la fèsta de Nadal, lo primièr concerna mai dirèctament la Nativitat, le segond lo temps « ordinari » e lo darrièr la fèsta del Crist Rei, celebrada lo darrièr dimenge de novembre.
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ http://hbar.phys.msu.ru/gorm/chrono/paschata.htm
- ↑ http://web.archive.org/web/20041224220632/http://www.bdl.fr/fr/ephemerides/astronomie/Promenade/pages4/441.html
- ↑ cf. (fr)article de Vinandi in Revue biblique en 1997
- ↑ « wholly misleading and unhistorical », F. Millar, 1994, p. 46
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Articles connèxes[modificar | modificar la font]
- Calendièr ebrieu
- Èra comuna
- An de gràcia
- Anno Mundi
- Èra de l’Egira relativa al calendièr musulman
- Calendièr republican


text:
Missy (Calvados)
Missy es una comuna normanda, situada dins lo departament de Calvadòs e la region de la Bassa Normandia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
La municipalitat a situat a 9 quilomètres de Villers-Bocage e 15 de Can e s'estend sus una superficie de 506 ectaras. Lo Odon es lo sol riu important. Los ruisseaux de Sourdeval, de la Pigacière, d'O e de Cayer tiran lo sieu nom del endroit ont forman la siá font.
Caserius : Lo Bourg, la Flaguais, la Félière, las Bassas Cantieradas, las Anautitas Cantieradas, la Pigacière, lo Quesnot, lo Bas dels Forges, la Nautor de las Forges, Cayer, las Nouillons, lo Rosel.
La commune est située à 9 kilomètres de Villers-Bocage et 15 de Caen et s'étend sur une superficie de 506 hectares. L'Odon est la seule rivière importante. Les ruisseaux de Sourdeval, de la Pigacière, d'O et de Cayer tirent leur nom de l'endroit où ils forment leur source.
Hameaux : le Bourg, la Flaguais, la Félière, les Bas Monceaux, les Hauts Monceaux, la Pigacière, le Quesnot, le Bas des Forges, le Haut des Forges, Cayer, les Nouillons, le Rosel.
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Lo nom de Missy ven de la forma carolingienne o mérovingienne Missiacus, latinisé en Misseium. La parròquia de Missy dépendait de la sergenterie de Villers, del notariat de Nogueres, de l'eleccion de Can. A per patron sant Jean-Baptiste. Los noms dels senhors de Missy an grauat sus las campanas.
Lo masatge caseriu dels Forges es çò de mès de poblat. Al Mièja Edat, los forges #donar lo nom del pòble. La comuna e l'escòla datan de 1852.
Lo primièr marquillier de la parròquia èra François Jean-Pierre de Chazot, espós de Sophie-Marida de Vassy, ancian capitani de Infanterie. Se podiá veire antany al dedins de la glèisa de las pèiras tombales en remembrant la sépulture dels ancians senhors de Missy. Lo vièlh solar a l'ora d'ara a usatge de granja, prèpa de la glèisa aital coma çò presbytère daten del Sègle XVI. Lo castèl de Missy data dels primièrs ans del Sègle XVIII, a environat d'una douve, la endroit ont a #èsser bastit se nomenava lo luòc dels Préaux. La granja de la Guèrra sul ruisseau d'O a #èsser viscuda al Modèl:XVIe e Modèl:XVIIe sègle pels Vincent, sieurs de la Guèrra.
Lo doble crim del 2 de març 1921 dels esposes Baptiste #qu'avián una épicerie es demorat en la memòria collectiva.
Le nom de Missy vient de la forme carolingienne ou mérovingienne Missiacus, latinisé en Misseium. La paroisse de Missy dépendait de la sergenterie de Villers, du notariat de Noyers, de l'élection de Caen. Elle a pour patron saint Jean-Baptiste. Les noms des seigneurs de Missy sont gravés sur les cloches.
Le hameau des Forges est le plus peuplé. Au Moyen Âge, les forges donnèrent le nom du village. La mairie et l'école datent de 1852.
Le premier marquillier de la paroisse était François Jean-Pierre de Chazot, époux de Sophie-Marie de Vassy, ancien capitaine d'Infanterie. On pouvait voir jadis à l'intérieur de l'église des pierres tombales rappelant la sépulture des anciens seigneurs de Missy. Le vieux manoir actuellement à usage de ferme, proche de l'église ainsi que le presbytère datent du Sègle XVI. Le château de Missy date des premières années du Sègle XVIII, il est entouré d'une douve, l'endroit où il a été bâti se nommait le lieu des Préaux. La ferme de la Guerre sur le ruisseau d'O a été habitée au Modèl:XVIe et Modèl:XVIIe siècle par les Vincent, sieurs de la Guerre.
Le double crime du 2 mars 1921 des époux Baptiste qui tenaient une épicerie est resté dans la mémoire collective.


text:
Guèrra Civila d'Irlanda del Nòrd
La Guèrra Civila d'Irlanda del Nòrd, tanben dicha Conflicte Nòrd Irlandés o Lei Trebols, se debanèt deis annadas 1960 a 1998 dins leis illas britanicas e en Irlandia. Opausèt lei Republicans irlandés, partisans de l'unificacion de l'illa d'Irlanda ais autoritats britanicas, sostenguts per lo govèrn irlandés dau sud de l'illa, e ai movements partisans dau mantenement de l'union entre lo nòrd d'Irlàndia e lo Reiaume Unit. Coma lei Reublicans èran generalament eissits de la minoritat catolica dau nòrd d'Irlanda e leis unionistas de la majoritat protestanta, la guèrra aguèt tanben una dimension religiosa importanta. S'acabèt en 1998 après una tièra d'acòrds entre lei tres camps per formar una entitat autonòma au sen dau Reiaume Unit. Pamsens, au començament dau sègle XXI, certanei faccions republicanas o unionistas contunièron la guèrra mai lei mejans d'aquelei movements son, a l'ara d'ara, tròp limitats per menaçar lo foncionament deis institucions formadas après 1998.


text:
Torba
La torba es un material vegetal fibrós de color negre o marron format en un mitan anaerobí e saturat d'aiga.
S'acumula e se crèa dins una torbièra ont la descomposicion e l'umidificacion de la matèria organica es fòrça lenta e constituís lo primièr estadi geologic de la formacion del carbon. Conten aproximativament 60% de carbòni, 35% d'oxigèn e 5% idrogèn.
Somari
Procèssus de formacion de la torba[modificar | modificar la font]
L'origina de totes los tipes de carbon, e tanben de la torba, es mejan la descomposicion, per via anaerobia, de las rèstas vegetalas enterradas pels sediments. Dins la part pus superficiala, aqueles residús vegetals son ja afectats per la descomposicion anaerobia, la lignina e la cellulòsa que forman part dels teissuts vegetals se transforman en torba. La torba se considèra coma un carbon cenozoïc o, dich d'un autre biais, un carbon actual. Aquela torba se, dins lo temps, a causa de l'enfonzament del produch amb de cambis fisicoquimics que supòrtan los sediments dempuèi que se dispausan fins que formen una ròca coerenta, demorarà pus compacta e calorosa e se transformarà en lignit.[1]
Tipes de torba[modificar | modificar la font]
- Oligotrofica: Lo material de basa es la mossa del genre Sphagnum que se transforma en un produch de pH fòrt acid, per sota de 4,5, e paure en cendres e en azòt. Se forma dins las nomenadas torbièras nautas de clima fred e plujós. La preferida en orticultura es aquela de Finlàndia.
- Mesotrofica: Se forma pas amb Sphagnum mas amb d'autres materials coma la graminèa Carex. Se forma en torbièras bassas dels paluns de clima pus caud. Lo produch es de pH neutre, ric en cendres e en lignina e practicament a pas d'aplicacion orticòla.
Utilizacion[modificar | modificar la font]
- Combustible: Limitada a las regions amb torbièras espleitablas e consumida in situ, per exemple en Irlanda o Escòcia, ont s'utiliza aquel material per secar los ingredients del whisky, li donant un aròma melhor.
- Jaç dels animals establats: Tanben en lòcs de torbièras
- Orticultura: Las caracteristicas principalas son la granda capacitat de retencion d'aiga, porositat adaptada, sens granas d'èrbas marridas, e l'estabilitat. Son pH bas permet la creissença de las plantas acidofilas e se pòt modificar amb una mescla. Se pòt utilizar sola o mesclada amb d'autres substrats coma la perlita, lo sable vermiculita etc.
- Construccion: dins las regions ont la fusta es escassa s'utilizava per bastir. En Islàndia, per exemple, s'emplegava a l'Edat Mejana per construire de granjas.


text:
169
Gabriéu Brun.
Etudes Comtadines.
Lou mestié de glòri.
Couvivènço Msicalo.
Jan-Pèire Monier.
Lou tourna de Cesar...
Pèire Mazodier.
ForrOccitània.
L’Astrado.
169
Dicho e raconte en terro de bouvino.
Etudes Comtadines.
Ensignadou Nòstis emissioun Prouvèrbi.
L'endeman d’eleicioun.
Editouriau Lou dèute.
L’atualita en image.
L’Evenamen.
Aveni di Lengo de Franço?
Trin di Fèsto e Manifestacioun Prouvençalo.
Carreto ramado, Carreto, Cavaucado
36en Festenau Prouvençau
Massugo
Gardian de sant Jòrgi
Sivèstre Clap.
Vièsti coumtadin
Santo-Estello.
Estage
Jouine de Prouvènço.
Lou mestié de glòri.
Nouvèu disque de Counvivènço Musicalo.
La Brigo en fèsto
Paumarés de la Mirèio d’Or e di Jouine de Prouvènço.
Lou municipe de Pamparigousto.
Prouvèrbi toucant lou bestiàri (fin).
Emilo Bonnel un pouèto de noste tèms.
Lis Esperita dóu Mount-Tabor.
Lou tourna de Cesar...
Tradicioun de la Sant-Bàqui.
Lis espacejado dóu barrulaire à velò. E la primo s’acampè!
Lou cantoun d’Estève dóu Mas de Grichaud
Paroles d’ici.
ForrOccitània.
L’Astrado.
Tradicioun de la Sant-Bàqui
En Prouvènço, la subre-vivènço d’escoundoun di diéu dóu paganisme es uno questioun que se soun pausado pèr lou mens dous escrivan.
Aquéli que counèisson la literaturo nostro pensaran d’abord à Jóusè d’Arbaud e à sa famouso Bèstio dóu Vacarès qu’es rèn d’autre que Pan, la divinita la mai representativo de l’anciano religioun. Soun noum meme, en grè, nous remando à l’idèio d’un grand Tout, d’un mounde embelina e aviva pèr uno meno de vitalita universalo.
Dins uno legèndo rapourtado pèr Plutarco, un navigaire, Thamus, que vivié souto lou règne de Tibèri, aurié ausi, en pleno mar, uno voues misteriouso ié demandant d’anouncia la mort de Pan. Tre qu’aguè crida : Lou grand Pan es mort, s’ausiguè de plang e de gingoulamen venènt d’uno moulounado de gènt sousprés e adoulenti. Aqueste raconte ispirè à Pau Arène uno nouvello que se dis La mort de Pan. Arène nous parlo aqui d’un ermitage dóu relarg de Sisteroun dedica à Sant-Pansié e rebateja Sant-Pìo pèr un abachoun que voulié pas s’acoumouda di soubro crestianado di culte d’antan (1).
Un sourgènt que s’agouto
Sant Pansié, s’aquéu noum èi pas sourti de l’imaginacioun d’Arène (2), sarié un bon eisèmple di rambuei leissa pèr lou paganisme. Mai l’anan vèire, Pansié es en bono coumpagno emé sant Bàqui e sant Marcelin.
En Febrié de 2007, en legissènt lou journau, dins la pajo counsacrado à Bouleno, toumbère sus un article entitula Fausses notes à Saint-Bach. Se ié parlavo d’un sourgènt que s’èro agouta tout d’uno en Avoust de 2006. Aquesto aigo avié avena la vilo de Bouleno pendènt de siècle enjusquo lis annado cinquanto ounte pousèron l’aigo dins la napo freatico dóu coustat de Mournas.
Lou journalisto disié que la font de Sant-Bàqui (soun noum en prouvençau) èro encaro utilisado pèr un quarantenau de pacan dóu caire boulenen de Sant-Blàsi, bèn countènt d’aseiga si jardin em’aquesto aigo à gratis pulèu que de paga aquelo de la vilo. Li gènt de l’endré se lagnavon tambèn de la desparicioun d’uno autro aigo que permetié d’arrousa li champ, aquelo d’un besau, vuei mandado au tout-à-l’esgout.
Li respounsable de la coumuno faguèron soun enquèsto e diguèron, en emplegant li mot de la toupounimìo loucalo, que la subre-verso de la Coumbo Gaiardo, proche lou Genestet, coulavo à grand rai e que li bacin de l’ancian lavadou èron nourmalamen alimenta, mai qu’à l’avau dóu pesquié, li bournèu s’èron misteriousamen desseca. Mandèron uno camera dins li canalisacioun, mai, de bado.
Coume dins Manon des Sources lou municipe aguè l’entencioun de fisa à-n-un engeniaire idroulogue la messioun d’atrouba l’óurigino de la mauparado. Pamens tre la debuto, quàuqui ribeiròu avien evouca l’ipoutèsi de la barraduro mal-encountrouso d’uno marteliero que s’atrobo au mitan de la routo despartamentalo 26, en seguido d’obro de refeicioun. Disien : Fau verifica, riscas rèn. Fin finalo, lou proumié de Mars de 2007, cavèron, atroubèron la marteliero barrado, la durbiguèron e l’aigo gisclè mai.
Sant-Bàqui
Lou sourgènt de Sant-Bàqui es sus li raro di coumuno de Bouleno e de Suzo-la-Rousso. Un doucumen ancian que fasié l’estat di bèn noble e d’aquéli que poudien èstre soumés à la taio endico que lou priéu de Suzo (3) poussedissié de terro à Sant-Bàqui ounte èro bastido l’anciano parròqui.
Lis istourian loucau dison que lis estajan aurien quita lou rode en seguido di bourroulamen de la guerro de cènt an. Dins lis archiéu, Sant-Bàqui fuguè pas toujour ourtougrafia coume vuei. En 1516 atrouban Baguilli o Baquilli, en 1648 Sant-Baguy, enfin Sant-Bacqui en 1690. La glèiso atualo de Suzo, counsacrado en 1851, es dedicado à sant Bàqui. Aqueste martire es en generau ounoura emé soun coulègo sant Sèrgi bord qu’èron tóuti dous sóudard de l’armado roumano en garnisoun à Nicoumedìo e que refusèron de sacrifica is idolo. Amor d’acò li flagelèron à mort en 303 à Rosafa en Sirìo. A Coustantinople uno ufanouso glèiso que se pòu encaro amira ié fuguè counsacrado. Roumo tambèn ounouravo si relicle.
Lou liame entre sant Bàqui e la vigno e lou vin se pòu legi dins sa noutiço agiougrafico. Se dis que lou martire fuguè chaucha coume lou rasin pièi que dous ange l’aubourèron au cèu mentre que soun sang gisclavo d’en pertout coume lou jus de la rapugo.
Dins la glèiso de Suzo, lou sant es representa sus un tablèu de Gustavo Lamanière, óufert pèr lou pouèto Ano Bignan (1795-1861), e dins un veiriau mouderne (1980). Emai acò noun fuguèsse fa à bèl esprèssi fau nouta quand meme que lou castèu de Suzo aculis desenant l’Universita dóu Vin…
A Jouco
Dins lou relarg sestian, à Jouco, atrouban tambèn uno capello que porto lou noum de Sant-Bàqui.
Dins un memòri guierdouna au councous di felibre de Paris en 1892, Anfos Michel, juge de pas à Marsiho, presentavo ansin lou roumavage dóu sant : Lou sèt d’Óutobre, qu’es la fèsto d’aquéu sant, e, en meme tèms, aquelo dóu vilage de Jouco, lis abitant d’aquelo loucalita se gandisson à l’ermitage pèr imploura la sousto de soun patroun que i’atribuïsson lou poudé de gari quàuquis enfiermita. Pendènt li nòu jour que precedisson aquelo fèsto, un tambour passejo li carriero dóu vilage en batant la diano. Or, li bacanalo antico duravon nòu jour; li bacanto courrien au son di cimbalo, di tambour e di cleiroun, fasènt restounti l’èr dóu crid : Io, Bacche!.
Lou noum dóu sant, en prouvençau sant Bàqui, (4) rapèlo aquéu dóu diéu de la vigno; sa fèsto toumbo en plen dins li vendèmi. Tout s’endevèn pèr establi que la fèsto de sant Baque es uno reminiscènci dóu culte de Bacchus.
La capello vuei es plus afetado au culte crestian. Se ié fai pamens de libacioun bord qu’es aro uno salo de restaurat. Dins lou rode un riéu porto tambèn lou noum de Sant-Bàqui.
Sant Marcelin
Lou sourgènt de Suzo, lou riéu de Jouco nous fan pensa au famous sant Marcelin de Bourboun qu’es bon pèr l’aigo e bon pèr lou vin. Tóuti lis an, lou premié de jun, au pèd de la Mountagneto, li Prouvençau de tradicioun s’acampon dins la capello Sant-Marcelin pèr la benedicioun di fiolo. Après la leituro d’un passage dóu proufèto Isaïo (63,1-4) e la prouclamacioun de l’Evangèli di Noço de Cana, lou prèire fai aqueste rampèu : Mi fraire, destapas vòsti fiolo e que touto barbo cale, vau faire la benedicioun. Li flasco estènt benesido, cadun chourlo un chiquet de vin pèr fin d’èstre garanti di fèbre d’Arle e di perdo d’apetis. Segound l’abat Aubert (5), ancian curat de Bourboun, la proucessioun di fiolo èro ligado en de souveni de l’epoco celtico. D’autre la fasien remounta au rite dis agapo de la glèiso primitivo.
Pamens, demié li proumié crestian se saup que li femo e lis ome manjavon e bevien en coumun, mentre que despièi toujour li femo soun forobandido de la ceremounié de la benedicioun dóu vin. Amor d’acò Anfos Michel pensavo que la Sant-Marcelin èro bèn uno soubro forço espurgado di bacanalo antico.
28189


text:
Albar
L'albar, o sause blanc, es un arbre de fuèlhas caducas de la familha de las Salicacèas. Lo nom latin Populus alba ven de la color blanca argentada del revèrs de las seunas fuèlhas. Aquel pibol es originari d'Euròpa centrala e miègjornala e d'Asia occidentala e centrala.
Somari
Descripcion[modificar | modificar la font]
-
Lenticèlas lausangicas sus la camba
-
-
Catons mascles
-
Aparelh vegetatiu[modificar | modificar la font]
Es un arbre que rebotat podent vivre de 200 a 400. La seuna rusca blancha, lissa, ven grisa e rufa amb los ans, puèi acaba per cretat en lenticèlas en forma de lausanges. Las fuèlhas son fòrça polimorfas, palmadas o subovalas, a vegada gaireben romboïdalas, de bòrd sinuós o lobat dentada. Son blancas tomentosas al revèrs, verd escur dessús. Lo petiòl a une seccion transversala arredondida.
Aparelh reproductor[modificar | modificar la font]
Aquela espècia es dioïca. La florason se fa de març a abril, abans l'apareison de las fuèlhas. L'inflorescéncia es un caton mascle o feme. Cada flor es portada per un periant en forma de copa e aparada per una bractèa dentada e cilièa. La flor mascle compren 8 etaminas rogencas; la flor feme un ovari unilocular, de doas carpèlas, susmontada de 4 estigmatas jaunas disposadas en crotz. La pollinizacion es anemogama.
Lo fruch obtengut aprèp fecondacion es una capsula bivalva, ovoída, de granas provesida d'una tufa blanca que la disseminacion es anemocòra.
Abitat e reparticion[modificar | modificar la font]
Aquela espècia viu en Euròpa centrala e miègjornala, mas tanben en Asia occidentala e centrale e en Africa de Nòrd. Se trapa aquela espècia dins gaireben tota Occitània e en França metropolitana, Corsega compresa e tanben en Catalonha[1].
Quitament se l'albar preferís las broas de rius o les luòcs umids, supòrta los mitans moderadament sècs. Presenta tanben una cèrta tolerància als embruns marins o una leugièra salinitat del sol. Es un arbre eliofil que preferís los sols neutres o basics[2]. Buta mai sovent a una altitud inferiora a 900 m.
Aquela espècia es caracteristica de las associacions vegetalas de las selvas ribairencs, o selvas e bartasses fòrça umids. Es caracteristica de las selvas mediterranèas dels grands Sauses (associacion Populetalia albae) mas tanben de las selvas mediterranèas de pibols, olms e fraisses (associacion Populion albae). Es una de las espècias secondàrias de l'associacion Querco-Ulmetum minoris[3].
Sistematica[modificar | modificar la font]
Descripcion[modificar | modificar la font]
Aquela espècia foguèt descricha pel primièr còp en 1753 par Carl von Linné, naturalista suedés, dins son Species plantarum (vol 2).
Etimologia[modificar | modificar la font]
Lo tèrme latin alba significa "blanc" e fa referéncia a la rusca blancosa de l'arbre.
Utilizacion[modificar | modificar la font]
Fusta[modificar | modificar la font]
Sa fusta pauc densa se trabalha aisidament, mas se polís mal. Se fa subretot de pasta de papièr, d'aluquetas, d'embalatges o contraplacats, mas es tanben utilizat en menusariá o fustariá. Autrescòps, èra utilizat per fabricar de meirams, de carrugas e carriòlas, o de pòsts per lad pinturas d'òli[4].
Es un combustible fòrça mediòcre, que produís pauc de calor a la combustion, e produís un carbon de paura qualitat[5].
Autres usatges[modificar | modificar la font]
- Plantat a titre ornamental, aquel arbre pòt tanben servir de paravent.
- Sa rusca contien de salicina e foguèt utilizada coma febrifug[6] e per fabricar l'aspirina
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Populus alba L. Association TELA BOTANICA sus tela botanica
- ↑ rmd
- ↑ (fr) Forêts riveraines, forêts et fourrés très humides Corine Biotope sus kaliop ed: Natura 2000}}
- ↑ rmd>(fr)Flore forestière française: Région méditerranéenne; Jean-Claude Rameau, Dominique Mansion, Gérard Dumé; ed: Forêt privée française; 2008; isbn 2904740937 en linha
- ↑ rmd
- ↑ rmd


text:
Wikipèdia:IRC
La comunautat wikipèdia utiliza la ret de servidors IRC Freenode : irc.freenode.net.
Nòta : La difusion publica d'un enregistrament (log) de las discussions suls salons Irc de la Wikimedia Foundation es interdicha. En revenge aquesta pagina prepausa un bestisièr.
Somari
Lista dels canals[modificar | modificar la font]
Canals dins divèrsas lengas[modificar | modificar la font]
- #wikipedia-oc (en occitan, encodage utf-8)
- #wikipedia (internacional mas discussions sovent tengudas en anglés)
- #wikipedia-ar (en arabi)
- #wikipedia-bg (en bulgar)
- #wikipedia-da (en danés)
- #wikipedia-de (en alemand)
- #wikipedia-en (en anglés)
- #wikipedia-es (en espanhòl)
- #wikipedia-fi (en finés)
- #fr.wikipedia (en francés)
- #wikipedia-id (en indonesian)
- #wikipedia-it (en italian)
- #wikipedia-ja (en japonés, encodage iso-2022-jp)
- #wikipedia-nl (en néerlandés, archivat publicament)
- #wikipedia-no (en norvegian)
- #wikipedia-pl (en polonés)
- #wikipedia-ru (en rus, encodage utf-8)
- #wikipedia-scn (en sicilian)
- #wikipedia-simple (en anglés simplificat)
- #wikipedia-sr (en sèrbe)
- #wikipedia-sq (en albanés, archivat publicament)
- #wikipedia-sv (en suedés)
Canals generals[modificar | modificar la font]
- #wikimedia-fr (en francés) discussions de l'associacion Wikimédia France.
- #wikimedia (en anglés) discussions de la Wikimedia Foundation.
- #mediawiki (anglofòn) discussions a l'entorn del logicial MediaWiki.
- #wiki (en anglés) feble trafic concernent los wikis en general.
Canals especializats[modificar | modificar la font]
- #egyptopedia (en francés/anglés) discussions a l'entorn del projècte Egyptopedia (egiptologia sus Wikipèdia) Lo canal sembla en som.
- #vandalism-fr-wp susvelhança del vandalisme sus la Wikipèdia francofòna.
- #wikisource canal pel projècte wikisource.
Rapòrt d'activitat[modificar | modificar la font]
E enfin, sus irc.wikimedia.org, los rapòrts d'activitat ont se parla pas (que son RecentChanges mas en dirècte e de contunh) :
- #fr.wikipedia (rapòrt d'activitat sul wiki francofòn)
- e mai generalament los canals #codelangue.projet
Diferéncias entre los rapòrts d'activitat sus IRC e las paginas de modificacions recentas :
- IRC provesís las edicions una tras una en temps real alara que las modificacions recentas acampan los darrièrs cambiaments a la demanda explicita de l'utilizaire. Un ligam es provesit e permet d'afichar dirèctament la diferéncia entre l'edicion concernida e la darrièra version. Las modificacions recentas provesisson mai de ligams.
- IRC provesís totas las edicions alara que los darrièrs cambiaments pòdon èsser reglats de de biais que s'afichen pas los cambiaments menors. Las edicions fachas per de robòts tanben s'afichan automaticament, contràriament als darrièrs cambiaments.
- Las edicions fachas abans la connexion a la cadena IRC son pas visiblas.
- Las modificacions son visiblas pus rapidament per IRC que per la pagina web.
Cossí se connectar[modificar | modificar la font]
La màger part dels utilizaires de SeaMonkey (seguida Mozilla), Opera o de mIRC pòdon simplament clicar sus irc://irc.freenode.net/wikipedia-oc.
Tot çò qu'avètz besonh es un client IRC installat sus vòstra maquina. Çaquelà, tanben es possible d'utilizar una interfàcia internet. Una lista de clients disponibles per vòstra maquina es disponibla sus la pagina Lista de clients IRC.
Un còp lo client descargat e installat, per vos connectar, seguissètz las etapas seguentas :
- Utilizatz la comanda /server per vos connectar a un servidor, e.g. /server irc.freenode.net
- Causissètz un pseudonim en picant /nick  , e.g. /nick PèireFabre. Los pseudonims pòdon aver una longor maximala de setze caractèrs. Podètz utilizar de chifras e de letras (pas d'espacis ni de simbòls)
- Rejonhètz lo canal en picant /join #wikipedia-oc. Los canals son l'equivalent dels salons de discussion sus IRC.
- Por obténer d'ajuda, picatz /help. Las comandas sus la màger part dels clients IRC devon èsser precedidas per « / », e las cadenas començan per « # ».
- Opcional : Podètz enregistrar vòstre pseudonim amb lo servici nickserv. Picatz /msg nickserv register  , e.g. /msg nickserv register tititatatoto. Quand vos connectaretz mai tard, picatz /msg nickserv identify   per que nickserv pòsca vos identificar coma lo possessor del pseudonim. Per una ajuda suplementària, picatz /msg nickserv help.
- Consultatz l'ajuda provesida amb vòstre client IRC per mai d'informacions.
Per accedir als chans IRC sens client IRC, se pòt utilizar un sit coma http://ircatwork.com/ (serveir eirc.freenode.net, causissètz vòstre chan), o unicament pels chans de la Wikimedia Foundation, http://www.wikizine.org prepausa una interfàcia web aicí.
Client IRC e encodatge de caractèr[modificar | modificar la font]
Exemple:
- /charset utf-8
- /charset iso-2022-jp
Escripts francofòns[modificar | modificar la font]
Annèxas[modificar | modificar la font]
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
- Wikipèdia:Wikipedians per messatjariá instantanèa
- Wikipèdia:IRC/comandas
- en:Wikipedia:Scripts per una lista d'escripts que permeton de transformar las [[...]] en ligams clicables dempuèi lo client IRC


text:
Mar Mòrta
La mar Mòrta es un lac d'aiga salada de l'Orient Mejan. D'una superfícia approximativa de 1050 km², es alimentada per lo riu Jordan e bordada per Israèl e Jordania. Quand la salinitat mejana de l'aiga de mar es de 2 a 4 %, aquela de la mar Mòrta es de gaireben 27,5 %. Pas cap de peisses e pas cap d'alga (macroscopica) pòdon subsistir dins de talas condicions, es çò que li balha lo nom de « mar Mòrta ». En realitat, aquela mar es pas completament mòrta pr'amor que se sap uèi que d'organismes microscopics (plancton, bactèris (alofilas e alobactèris), etc.) i vivon.
La baissa de la pluviometria, començada fa gaireben 40 000 ans, entrainèt, en rason d'una evaporacion fòrça fòrta, una regression del lac e una aumentacion constanta de sa salinitat.
Aquesta « aiga » es una solucion de sals que sa concentracion diferís grandament de la salinitat normala d'un ocean. Lo clorur de magnèsi e lo clorur de sòdi son los principals compausants d'aquela solucion. Ricas en minerals, las aigas de la mar Mòrta son reputadas per sonhar lo psoriasi e los raumatismes.
La massa volumica de l’aiga de la mar Mòrta (1240 kg/m³) es tala qu'un èsser uman i pòt flotejar sens cap de problèma.
La mar Mòrta es lo ponch pus bas de la tèrra (417 m jos lo nivèl de la mar).
La mar Mòrta baissa d'un mètre per an.
L'avenidor de la mar Mòrta[modificar | modificar la font]
Coma la mar d'Aral e lo lac Chad, la mar Mòrta perdèt, aquelas cinquanta darrièras annadas, lo tèrç de sa superfícia. L'assecament es tal qu'una larga benda de tèrra fendilhada la devesís uèi en doas concas distintas. La cause essenciala es la subresplecha creissenta del riu Jordan, la seuna unica font d'aiga doça, per l'irrigacion. Una autre causa importanta es l'evaporacion de volums importants d'aiga per las usinas de produccion de sal de la mar Mòrta. Serián responsablas de l'évaporacion de 300 000 000 m3 d'aiga per an.
La reduccion de la superfícia de la mar Mòrta se perseguís jorn aprèp jorn, e crèa a tèrme un risc ecologic, economic e geoestrategic dins la region.
Una solucion seriá de cavar un canal (nomenat « Canal de la Patz ») dempuèi la mar Roja, sus una longor de 180 km. La diferéncia de nivèl permetriá d'apondre una centrala de produccion d'electricitat e tanben bastir una centrala de dessalament. A la fin de 2006, la Banca Mondiala, l'Union Europèa, Japon e los Estats Units financièron un estudi e lo còst total del projècte es estimat a 3 o 4 miliards de dolars.
Aquela solucion ja foguèt ensajada en 1902 per Theodor Herzl, mas dempuèi la mar Mediterranèa mai pròche. Un dels projèctes consistiguèt en un canal sosterranh. Los primièrs mètres foguèron inaugurats per Menahem Begin, mas l'escavament foguèt arrestat puèi l'idèa abandonada en 1985.
Seguent los Acòrdis d'Òslo en 1993, l'idèa es de pompar l'aiga de la mar Roja fins a las montanhas pròche del golf d'Akaba (600 m en dessus del nivèl de la mar Mòrta). Puèi un canal de 184 km (134 d'entre eles cobèrts) seriá cavat en territòri jordanian per menar l'aiga. Mas d'organizacions environamentalas an de dobtes serioses a respècte d'aquela solucion, en particular per quant als impactes negatius sus l'ecosistèma.
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Ligams exteriors[modificar | modificar la font]
- (fr) Photos de la mer Morte (Jordanie)
- (fr)[ http://worldpictures.wordpress.com/2007/08/04/images-de-la-mer-morte/ Autres images de la mer Morte ]
- (fr) Photos de la mer Morte en Israël


text:
Guèrra de la Cinquena Coalicion
La Guèrra de la Cinquena Coalicion se debanèt dau 10 d'abriu au 14 d'octòbre de 1809. Opausèt l'Empèri Francés e seis estats satellits a una coalicion gropada a l'entorn de l'Empèri Austrian. S'acabèt per una victòria francesa après la batalha saunosa de Wagram. La patz de Schonbrunn entraïnèt unei pèrdas territòrialas per Àustria que capitèt de negociar la signatura d'una aliança francoaustriana e d'un tractat d'amistat. Aquò permetèt de mantenir l'Empèri Austrian.
Ligams intèrns[modificar | modificar la font]
- Guèrra de la Premiera Coalicion.
- Guèrra de la Segonda Coalicion.
- Guèrra de la Tresena Coalicion.
- Guèrra de la Quatrena Coalicion.
- Guèrra de la Seisena Coalicion.
- Guèrra de la Setena Coalicion.


text:
Hoste (Mosèla)
Hoste es una comuna francesa, situada dins lo departament de Mosèla e la region de Lorena.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
- Initialement Compausada dos pòbles de Hoste-Basses e de Hoste-Anautit, a fusionat amb lo anciana comuna de Valette (#qu'es totjorn lo nom de lo sieu vilatge desparièr mas en formant la mitat sud-oèst de la municipalitat actuala).
- Possession de la abbaye Santa-Glossinde de Mètz #que la vouerie n'èra un fief episcopal en la châtellenie de Hombourg-St-Avold.
- Initialement composée des deux villages de Hoste-Bas et de Hoste-Haut, elle a fusionné avec l'ancienne commune de Valette (qui est toujours le nom de son village distinct mais formant la moitié sud-ouest de la commune actuelle).
- Possession de l'abbaye Sainte-Glossinde de Metz dont la vouerie était un fief épiscopal dans la châtellenie de Hombourg-St-Avold.


text:
Los abitants originals de l'actual Angòla èran caçaires-culheires e parlavan las lengas khoisan. L'expansion dels pòbles bantos, en lo Millenni I, lor faguèron pèrdre la predominança dins la zòna. En grops redusits, los khoisans –bushmen pels europèus– abitan encara qualques zònas del sud del país.
Los bantos èran un pòble d'agricultors, culheires e de caçaires que probablement que comencèron las siás migracions dempuèi la selva umida, çò qu'es uèi la frontièra entre Nigèria e Cameron. La siá expansion se faguèt en grops pichons, que s'establiguèron en responsa a de circonstàncias politicas o economicas. A travèrs dels sègles XIV e XVII, establiguèron una seguida de reialmes, lo del Còngo essent lo principal. Aquel comprenguèt la franja qu'es a l'ora d'ara frontièra entre Angòla e la Republica Democratica de Còngo e son apogèu se debanèt durant los sègles XIII e XIV.
En 1482, a la desbocadura del riu Còngo arribèt una flòta portuguesa, comandada per Diogo Cão. Aquel foguèt lo primièr contacte amb los angolans –integrats en l'ancian reialme del Còngo– e lo començament del procèssus colonizador. Cão utilizèt d'en primièr las missions evangelizadoras, lo comèrci mai tard, e après d'expedicions militaras en contra los pòbles qu'abitavan l'interior del territòri.
Portugal s'establiguèt pel territòri en 1483, sul riu Còngo, ont existiguèron los estats del Còngo, Ndongo e Lunda. L'estat del Còngo s'estendiá de l'actual Gabon al nòrd, fins al riu Kwanza al sud. Portugal establiguèt en 1575 una colònia portuguesa a Luanda basada subre la tracta d'esclaus. Los portugueses prenguèron gradualament lo contraròtle de la franja costièra al cors del sègle XVI e a travèrs d'una sèria de tractats e de guèrras formèron la colònia d'Angòla.
Los olandeses ocupèron Luanda dempuèi 1641 fins a 1648, en porgissent un impulsion als estats anti-portugueses. En 1648, Portugal tornèt prendre Luanda e inicièt un procès de conquista militara dels estats de Còngo e Ndongo que s'acabèt amb la victòria portuguesa en 1671. Lo contraròtle administratiu total portugués de l'interior arribèt pas fins al començaments del sègle XX. En 1951, la colònia foguèt recategorizada coma una província d'otramar, nomenada tanben Africa Occidentala Portuguesa.


text:
Dordonha (riu)
Dordonha es un riu d'Occitània, dins lo Massís Central e lo Bacin Aquitan. Nais en Auvèrnhe, passa en Lemosin, en Carcin, en Peiregòrd e se geta dins l'estuari de Gironda.
La val de Dordonha es classada País d'Art e d'Istòria.
Somari
Ribièra o flume ?[modificar | modificar la font]
Dordonha se jonh a Garona per formar l'estuari de Gironda. Per aquò, es qualifiada de ribièra dins mai d'un diccionari e mai d'una enciclopedia, tanben per lo Service d'Administration Nationale des Données et Référentiels sur l'Eau (SANDRE). Pasmens, de mai en mai d'organismes regionals, per exemple lo Comitat de Bacin Ador-Garona o bentot l'Etabliment public territorial del bacin de Dordonha (EPIDOR) la qualifian de flume, que consideran que Gironda es un estuari comun a Garona e Dordonha. Se la causida impòrta gaire per l'apelacion del riu, implica tot parièr una ierarquizacion diferenta del o dels bacins aigapendents.
Etimologia[modificar | modificar la font]
A l'encontrari de çò que se ditz o legís de còps, lo nom de Dordonha a pas per origina l'assemblatge dels rius nomenats Dora e Donha. Son nom latin era Durānius, citat per Sidòni Apollinar, e veniá de la rasiga preceltica dur- (coma Durença, Drona,...). Pro lèu, lo nom subissèt una dobla sufixacion en -onna (aquel sufixe se tòrna trobar dins Garona, Drona, Lisona,...), per donar dur-on-onia. Trobam aital Dorononia fluvius (Gregòri de Tors, sègle VI), Dornonia (sègle VIII), per acabar sus l'occitan Dordonha.
Geografia[modificar | modificar la font]
Dordonha nais sus las pendas del Puèi de Sant Circ (1 885 m, Puèi Domat), de l'union de dos torrents : la Dora e la Donha.
S'acaba dins Gironda al bèc d'Ambés (Gironda), en un estuari comun amb Garona.
Idrografia[modificar | modificar la font]
Son debit de 400 m3/s al bocal pòt venir 5500 m3/s en temps de creguda. Dordonha es de navigar mas a l'aval de Liborna.
Percors[modificar | modificar la font]
Departaments e localitats asaigadas :
- Puèi Domat (63) : Lo Mont Dora (font), La Borbola, Sent Sauves d'Auvernha, Avesa, Singles, La Ròda, La Beceta
- Corresa (19) : Bòrt, Spontor, Argentat, Belluòc de Dordonha
- Òlt (46) : Martèl, Solhac
- Dordonha (24) : Doma, Bainac e Casenac, Lo Boisson de Cadonh, La Linda, Brageirac
- Gironda (33) : Senta Fe la Granda, Castilhon, Liborna
Afluents principals[modificar | modificar la font]
D'amont en aval:
- (D) Rua
- (D) Dièja
- (D) Lusèja
- (E) Sumèna
- (E) Ausa
- (D) Dostre
- (E) Marona
- (E) Cera
- (D) Sordoira
- (E) Oissa
- (E) Ceu
- (D) Vesera
- (D) Eila
- (E) Aurença
N.B. : (D) = afluent riba drecha ; (E) = afluent riba esquèrra


text:
Hauts Pirenèus
Eths Hauts Pirenèus (65), qu'òm pòt aperar tanben eths Nauts Pirenèus o Auts Pirenèus, que son un departament francés situat en Occitània. Que hèn partida dera region administrativa de Mieidia-Pirenèus e dera region istorica de Gasconha.
NB — Ena nòrma deth occitan, qu'ei desconselhada era utilizacion dera forma afrancesada *Hautas Pirenèas emplegada peth conselh generau.
Eth son caplòc qu'ei Tarba.
Somari
- 1 Istòria deths Hauts Pirenèus
- 1.1 Preïstòria
- 1.2 Era colonizacion romana
- 1.3 Er’edat mejana deras abadias
- 1.4 Dera pèsta taras guèrras de religion
- 1.5 Eths temps de prosperitat
- 1.6 Era formacion deth departament
- 1.7 Eras guèrras deths sègles XIXau e XXau
- 1.8 Eras mutacions economicas deths sègles XIXau e XXau
- 1.9 Era hada electricitat
- 2 Economia
- 3 Vejatz tanben
- 4 Nòtas
Istòria deths Hauts Pirenèus[modificar | modificar la font]
Preïstòria[modificar | modificar la font]
Despuish plan mes de 100 000 ans, eths òmes que son presents en espaci deths Nauts Pirenèus.
Era preïstòria qu’a deishat documents excepcionaus tanpè eth Paleolitic mejan e sustot ath superior en tutas ondradas e decoradas ricament a Gargàs, Lortèth, era Bastida e tanben en calcari deth pèmont 30 000 ans e i a. Eras pèiras lissadas deth Neolitic que’s tròban en quantitat enas arribèras der'Ador e der'Arròs, eth son afluent.
Mès ua deras hòrtas originalitats deth departament qu’ei era riquessa arqueologica dera sua Protoistòria (periòde de 2000 avant Jèsus-Crist dinc ar’arribada deths Romans en 56 av. J.-C.).
Pendent aqueth doble millenari, eras tribús celtibèras que s’installan hortament sus eths soms deras còstas on amainatjan vertadèras ciutadèlas de tèrra e de husta (oppidums). Quauquas uas que demoran encòra en un bon estat relatiu, coma era de "Castèth Crabèr" ara Garda sus mes de 6 ha.
Era colonizacion romana[modificar | modificar la font]
Aqueth pòble aperat " Bigerrion " peths Romans qu’a deishat mes de 200 menhirs, dolmèns, cromlècs e tumuli sus eths platèus de Ger e de Lanamesa, un vertadèr tresaur arqueologic.
Pendent 5 sègles eths Romans qu’ocupan eth territòri Bigerrion e desvelòpan ua remirabla mesa en valor deth espaci basada sus un hialat plan sarrat de "villas", poderosas entrepresas agricòlas tostemps ath mes pròche der’Ador, der’Eishés, der’Arròs e enas arribèras deras vaths pirenencas. Que n’em a mes de 20 villas conegudas ath dia de uei. Eths romans que basteishen duas villas o dus nuclèus urbans a Tarba, ena plana e sus er'aiga. Bigòrra o Sent Leser a 20 km a capvath sus un oppidum que pòrta era sola muralhada maçonada deth departament sus quasi un quilomètre de longor. Eras descobèrtas arqueologicas que s’i multiplican.
Er’edat mejana deras abadias[modificar | modificar la font]
Era longa edat mejana de 500 dinc a 1500 qu’ei ua epòca agitada e troblada. Eras granas invasions deth sègle IV tau IX qu’an destrusit eras villas e eras vilas romanas. Er’insecuritat qu’ei grana. Eths premèrs contes de Bigòrra que son installats de cap a 840 a Sent Leser-Bigòrra tot premèr e a Tarba après, ath sègle XII,en ua dobla vila fortificada : era ua episcopau ar’entorn dera glèisa dera sèda, er’auta condau ar’entorn deth Brauhauban. Era mèrca originau der’edat mejana sus eths Hauts Pirenèus que demora eth hialat hèra sarrat de eras abadias benedictinas tanpè eth sègle VII. Que segueishen eths camins de Sent Jaques de Compostèla e que’us asseguran. De cap a 1200, que n’i a un bon dotzenat : clunisianas dab Sent Leser, Sent Savin, Sent Pèr de Bigòrra o Madiran, ua cisterciana dab er’Escaladiu, totas plan renomadas.
Aths sègles XIII e XIV, era Bigòrra que pateish maishantament dera longa guèrra feudau entre eras duas monarquias francesa e anglesa a qui e’s somet successivament. Se Petronilha , eficàcia contessa qui avó cinc marits, assegura er’integralitat deth contat, non n’ei pas brica parelh dab eth son arrehilh Esquivat qui pèrd definitivament era Ribèra Baisha, tot eth capvath dera Bigòrra.
Dera pèsta taras guèrras de religion[modificar | modificar la font]
De 1300 tà 1425, eth Comtat que passa devath sequèstre deths reis de França e eth prestigiós Gaston Febus n’i pòt pas arren. Era grana pèsta negra venguda d’Espanha enlà que tua era quasi mitat dera populacion : temps deths maishants !
Se ua bona lançada economica e s’anonça de cap a 1500, eras guèrras de religion de 1569 tà 1589 que botan era Bigòrra dera planha en ua tarribla horrèra militara : pilhatge, violéncia, destruccion e mort entà Tarba, Rabastens e Vic… Eths responsables que’n son cada un a son torn Montgomerry entaus prostestants o Blasi Montluc entaus catolics. Eras vaths pirenencas mes plan defenudas o organizadas que demoran meslèu acesadas.
Eths temps de prosperitat[modificar | modificar la font]
Eth sègle XVII qu’ei tanben deths maishants entaths bigordans, d’autant mes qu’equipan Versalhas, a plan bon mercat tath rei, en husta, pèiras o marbres de qualitat.
Eth Sègle Gran de prosperitat tornada qu’ei eth XVIIIau, après 1725. Qu’ei basat sus 3 pielars deths solides : eths grans particularament eth blat, eths shivaus e eths mulets, era vinha e eth vin. Vilatges e vilas que’s tornan quilhar e eth país bigordan que’s plea d’ostaus, de casteròts o de castèths d’epòca tostemps aquiu ara ! eth baron d’Etigny, intendent d’Aush, que traça rotas reiaus en longas linhas dretas qui demoran çò de màger deth noste hialat rotièr.
Era Bigòrra qu’ei prèsta entàra Revolucion, de qui va crear eth departament deths Hauts Pirenèus eth 4 de herevèr de 1790 mercés a Bertran Barère. Qu’ei compausat essenciaument dera Bigòrra e deras Quate Vaths.
Era formacion deth departament[modificar | modificar la font]
Er’Assemblada Nacionau (aperada Constituenta) que decrèta, devath era impulsion deths dus deputats bigordans deth Tèrç Estat (Dupont de Lus e sustot Bertran Barère), que "era Bigòrra e eras Quate Vaths que formaràn un departament e qu'er’assemblada e’s tenguerà a Tarba".
Eth pairin que n’estó Pinteville de Cernon, president deth "comitat de division", qui causigó eth nom de "Hautes-Pyrénées". Eth prumèr president deth Conselh Generau (aperat Directoire) qu’estó de 1790 tà 1793 eth varossés Pèir-Clar de Fondeville, visconte de Labatut.
Eras Quate Vaths estent geograficament esparricadas (Aura, Varossa, Manhoac e Nestés), que horniscón tanben territòris d’Astarac, de Comenge, de Nebosan e de Ribèra Baisha, e tanben eth Loron qui tanhèva ara "Ribèra Verdun". Cas quasi unic en França (dab era Vauclusa) eths Hauts Pirenèus que conservèn tanben eras enclavas de l’ex-Bigòrra en Biarn.
Eth navèth departament qu’estó despartit en cinc districtes (Tarba, Banhèras, Vic e eths aperats "era Montanha" (Argelèrs) e "era Nèsta" (La Barta), puish en 1800 en tres arrondiments dab eras madeishas sosprefecturas que uei.
Eras guèrras deths sègles XIXau e XXau[modificar | modificar la font]
Er’invasion anglesa ath moment dera purmèra cajuda der Empèri (1814) qu’estó miada ací per Wellington simadeish contra er’armada deth Marescau Soult (combat entre Tarba e Vic).
Ath lonh deras termièras alemandas, eths Hauts Pirenèus non conegueràn pas mes nada ocupacion estrangèra dinc a 1942-1944. Eths efèits deras guèrras francoalemandas que s’i trobèn :
- Après era des.hèita de 1871, peth replec der Arsenal de Mulhouse mercés ath Coronèu de Reffye (creacion de l’ATS, talhèr de construction de Tarba) e eth renforçament dera garnison (duas navèras casèrnas, tres regiments qui preparan tots era " Revenja ")
- En 1914-1918 pera mobilizacion de 40 000 òmes sus eth fronts e de 18 000 "arsenalistas" entàth esfòrç de guèrra, era creacion d’ua podrèra a Lanamesa, era glòria entath hilh deth país Ferdinand Foch, eth " vencedor dera guèrra ", mès tanben era mort de 6000 òmes – d’aquiu eth minimum demografic absolut de 1921 (185 000 poblants).
- E pendent er’Ocupacion (noveme de 1942 – aost de 1944) pera vajuda enas seuvas d’un sarròt de maquís (Esparròs, Nistòs, Palhòla, Sombrun…) e eth ròtle deths pòrts de montanha en eths hialats d’escapada de cap ar’Espanha.
Eths Hauts Pirenèus qu’an viscut tanben eths dramas de l’Espanha vesia : emigrants dera misèra aragonesa (pera vath d’Aura), refugiats hujant eras guèrras carlistas, puish, ara fin dera guèrra civiu de 1936-39, ath franquisme. Era frontèra que demorarà barrada dinc a 1950 e n’ei pas qu’en 1976 qu’ua ligason rotèra ei establida (tunèl Aranhoet-Bielsa). En 1986, Espanha qu’ei integrada ar’Union Europèa, çò qui amiarà era disparicion dera doana termièra.
Eras mutacions economicas deths sègles XIXau e XXau[modificar | modificar la font]
Eth sègle XIX qu’a transformat un país pro praube (qui èra d’aulhors estacat a Aush pendent eth Regim Ancian) e patissent d’un suberpoblament rurau (maximum absolut : 251 000 poblants en 1851) en un departament "toristic" mercés a dus atots :
Eth termalisme, vielh dejà, de qui s’espandeish dab er’epòca romantica qui hè devier " ara mòda " era montanha e amia eth " tout Paris " a vénguer entà i "préner eras aigas", sustot a Banhèras de Bigòrra, "er’Atenas deths Pirenèus" (Chateaubriand, Hugo, Lamartine, G. Sand).
Gavarnia e eras suas "hastiosas galihòrças" que simbolizan eth torisme naishent e eths soms, dejà tots vençuts ath mei deth sègle, que hèn vàger eth "pireneisme".
Lorda après eras aparicions de 1858, qui pòt hèr vénguer eths pelegrins mercés ar’ajuda dera piosa imperatriç Eugenia e sustot ara via de camin de hèr (1866). Eth gran pelegrinatge nacionau de 1872 qu’aubreish era tempsada de Lorda, vila mariau.
Lonh deths bacins carboèrs, eth departament deths Nauts Pirenèus que demora a despart dera premèra Revolucion industriau e er’Arsenal qu’i ei era sola grana industria.
Era hada electricitat[modificar | modificar la font]
Era segonda revolucion industriau qu’ei entaths Nauts Pirenèus era dera hada electricitat, ena fòrma deth carbon blanc e de totas eras industrias seguentas (materiau d’equipament electric, electroquimia, electrometallurgia) dab tres grans fasas :
- Era gahada deras hautas cajudas e eras purmèras centraus idroelectricas ara debuta deth sègle : eth corrent, de qui no’s podèva pas transportar lonh, que devèva èster utilizat sus plaça (electrificacion ferroviària, quimia de Lanamesa e Pèirahita).
- Entre eras duas guèrras : era creacion en 1921-23 d’industrias de materiau electric e ferroviari (conductas forçadas, pilònes, isolators, pòrtacatenaris, wagons…) devath er’impulsion de J.-Raoul Paul, director deths Camins de Hèr deu Meidia a Banhèras e sustot ar’entorn de Tarba (Badèth, Aussun, Semeac, Soas) balhant-la atau ua tonalitat de vila obrèra. En 1983, Pechiney, bèth consomator de corrent que crea a Lanamesa ua usia d’alumini.
- Ar’entorn de 1950, er’equipament integrau per EDF (a despart deth bacin de Cauterés) dab centralas ath briu der’aiga e barratges-resèrvas (complèxe de Cap de Long-Pranhèras en 1954). Aqueras infrastructuras n’an pas creat que pòques emplecs, mès que’n demoran rotas d’interèst toristic e redevenças aras comunas qui an finançat era creacions d’estacions d’esquí (Sent Lari).
Economia[modificar | modificar la font]
Era segonda mitat deth sègle XX e era sua societat de consomacion non pòrta pas qu’ua navèra industria : eth electromenatgèr (SEB) a Lorda.
Era dominanta agricòla que baisha (disparicion deths 3/4 de las expleitacions) e era policultura que dèisha plaça a ua quasi-monocultura deth milhòc ena planha der’Ador, favorizada per’adaigament (sièti a Tarba dera Companhia d’Amainatjament deras Còstas de Gasconha en 1959). Mes recentament que s’an tornat desvolopar produccions de qualitat (guits taths hitges, pòrcs, vins de Madiran).
Er’importància deths lesers que valoreja eths atots deths Hauts Pirenèus, país deth torisme deras quate sasons e deths eco-espòrts.
Sectors principaus deth torisme navèth :
- Er’aur blanc : creacion d’estacions d’altitud enas annadas 60-70 (era Mongia, St Lari-Solà, Piau-Engali) puish d’unitats petitas d’esqui de hons après 1980.
- Era passejada e era descobèrta dera natura (creacion en 1967 deth Parc Nacionau deths Pirenèus, hialat deths GR)
- Eths espòrts ciclistas (ciclotorisme, VTT) aprofitant dera notorietat devuda ath Torn de França (etapa tradicionau deths grans pòrts pirenencs, arribadas en montanha).
- Eths eco-espòrts aerians (parapenta, deltaplana) e d’aigas vivas (canoë, rafting).
D’aquiu enlà era renavida demografica dera montanha on suberviu tanben ua economia pastorala tradicionau (aulhas e vacas de carn dab muda de cap a las estivas) indispensabla entar enviroament mercés ara pluriactivitat e a ua politica d’ajudas financiaras (ISM : indemnitats especiaus montanha).
Enfin, eth Tarba gran (mes de 100 000 en’aglomeracion, era mitat deths emplecs deth departament) qu’a vist era sua importància industriau a baishar, mès que s’assegura coma centre de servicis, pòl universitari (4000 estudiants) e de tecnologias navèras.
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Ligams intèrnes[modificar | modificar la font]
- Presidents deu departament deus Nauts Pirenèus
- Bigòrra
- Arrondiments deths Hauts Pirenèus
- Cantons deths Hauts Pirenèus
- Comunas deths Hauts Pirenèus


text:
Emmanuel d'Astier de La Vigerie
Emmanuel d'Astier de La Vigerie (6 de genier de 1900, París - 12 de junh de 1969, París) foguèt un escriban, un jornalista, un resistent e un òme politic francés. Venguèt resistent tre lo mes de setembre de 1940. Fondèt lo movement de resisténcia Libération-Sud e lo jornau Libération puei participèt a l'unificacion de la Resisténcia Francesa e a la preparacion de la liberacion dau país. Après la guèrra, venguèt « companhon de rota » dau Partit Comunista Francés durant la IVa Republica puei gaullista d'esquèrra durant la Va Republica. Foguèt deputat de 1945 a 1958.
Decoracions[modificar | modificar la font]
- Chivalier de la Legion d'Onor.
- Companhon de la Liberacion.
- Crotz de guèrra 1939-1945.


text:
Pimm's
Lo Pimm's es un coctèl plan estimat de l'Anglatèrra Meridionala. A per basa lo Pimm's No.1, una bevenda a basa de gin aromatizada de frucha e d'espècias inventada en 1823 coma elixir de santat.
Se beu mai que mai d'estiu, e constituís, amb las majofas a la crèma, un "must" dels eveniments esportius de l'aristocracia anglesa coma la Correguda de Royal Ascot o la Regata Reiala d'Henley, mas tanben pus populars coma lo Torneg de tennis de Wimbledon.
Recèpta del coctèl Pimm's No.1[modificar | modificar la font]
Aquí la recèpta originala del Pimm's Cup.
Vujatz per lo glaç:
- 1 part Pimm's No.1
- 2 a 3 parts de limonada
- daissatz infusar amb de fuèlhas de borratge, de fuèlhas de menta, de lescas de lemon, d'irange, de majofa e de cogombre (si-ben, de cogombre!)


text:
Pizza
La pizza es una especialitat gastronomica caracteristica de la cosina tradicionala napolitana, probablament la mai coneguda e consomada dins lo mond entièr.
Somari
Istòria[modificar | modificar la font]
A mai se la pizza deriva da pietanze analogas difusas dempuèi l'antiquitat coma la focaccia, una de las primièras pizzas modèrnas in assoluto foguèt preparada a Genova: La "Pissa d'Andrea" appareguèt en 1490, nomenada aital en onor a l'amiralh genovés Andrea D'Oria que n'èra particularamente ghiotto. Aquesta focaccia dicha 'pissa' (ovvero 'pezza' en genovés), èra diferenta de la napolitana ja qu'èra cuècha dins un tegame; es pasmens de granda preséncia dins tot lo Ponent ligur a mai tanben en defòra dels limits actuals de l'estat italian. Se retròba en realitat en Occitània, dins las ancianas possessions de la Republica de Genova, jol nom de Pissaladièra o Pizzalandeira, leugièrament mai bassa e croccante. La recèpta originala s'es long dels sègles enriquida dels ingredients novèls en començar per la tomata (aprèp la "descobèrta" de l'America) que èra aponduda a las olivas rivierasche, de ceba, a un formatge de pasta mòla ligur gaireben liquid que se coneis tanben jol nom squaquarone, que s'emplega tanben dins la recèpta della Focaccia al formatge genovesa e a las acciughe, un dels peisses tipics de la tradicion ligura. Una anciana varianta de la pizza èra la 'Sardenaira', valent a dire una pizza amb de sardas, una autra version del meteis plat genovés, ont las acciughe son remplaçadas appunto per las sardas. Pas de longa, uèi, se respècta la tradicion e totas doas variantas tendon sovent a s'omogeneizar e donan un plat unic de noms divèrses mai o mens derivats e storpiati de la prononciacion originala: pisciadela, piscirà, sardenaira, machetaera, machetusa, pasta cu a pumata. La preparacion originala de la Pizza demandava: focaccia de farina a la Genovesa, d'aiga, de sal, d'òli e de levat, cobèrta d'una barreja de ceba, salsa de tomata e d'acciughe (Macchettu). A una epòca mai recenta nasquèt la pizza napolitana que foguèt ideada e preparada, tala coma la conéissem, a l'entorn dels ans 1730 dins la varianta Marinara e, pendent lo primièr decenni del sègle XIX, dins la varianta Margherita, que peraltro prenguèt aqueste nom a la fin del sègle XIX a l'ocasion d'una visita a Napoli de la reina d'Itàlia Margherita de Savoia.
Tre la debuta del Settecento a Napoli comencèron de se difondre de locals especializats dins la preparacion di tale pietanza e in queste trattorie, sonadas apuèi pizzerias, la pizza, aliment d'origina populara, venguèt una especialitat consomada per totas las classas socialas. Fins al començament del sègle XX la pizza e las pizzeriás demorèron un fenomèn especificament napolitan mas mai tard, sus l'onda de l'emigracion, comencèron de s'espandir en defòra. Pasmens foguèt sonque aprèp la Segonda Guèrra Mondiala que venguèron un fenomèn mondial.
Los napolitans emigrats an fach conéisser e apreciar la pizza dins fòrça païses e ormai tanben fòrça cosinièrs de mantuna nacionalitat divèrsa son venguts d'expèrts pizzaiòli: existís difatti un campionat mondial pels pizzaiòli especializats. Alcuni abili imprenditori, nòrdamericans e europèus, amb lo servici della pizza a domicili venguèron tant rics que la revista americana Forbes, especialista del mond financièr e de las entrepresas, los ha inseriti dins la classificacion dels 100 imprenditori pus rics del mond: çò que segur demòstra quanto aqueste produch sia diffuso e consomat.
La pizza napolitana[modificar | modificar la font]
La pizza napolitana, venguda gràcias a sa difusion, dins lo demai de l'estat italian e de l'exterior, l'emblèma de la cosina italiana dins lo mond entièr, es presada per sas caracteristicas culinàrias e nutricionalas. Es conselhada pels dieteticians que la consideran part de la dieta mediterranèa.
La Pizza Margherita ten divèrsas menas de substàncias nutrienti: l'amido de la farina, los lipids vegetals de l'òli extraverge d'oliva, los lipids animals de la mozzarella de bufala o flor de lach e las proteïnas vegetalas donadas per la tomata e pel basilico. La cottura se fa tradicionalament dins un forn de lenha. La pizza tradicionala, dando un adeguato quantitatiu d'energia e un apòrt equilibrat de carboidrats, de grassas e de fibras, constituís un ottimo plat unic que se pòt integrar a mai dins las dietas ipocaloricas.
La pizza marinara preparada a Napoli ten pas frutti de mar, mas sonque de tomata passato, d'alh e d'origan. Son nom es derivat del fach que los ingredients, de bon conservar, se podián essere portati dai marinai per preparar de pizzas nel corso de sos longs viatges.
La pizza napolitana obtenguèt, en 2004, lo marchio di qualità "Specialità Tradizionale Garantita" (STG). Per potersi fregiare di tale marchio, cal que la pizza siá estada preparada amb d'ingredients e metodiche codificate. In particolare, l'unica operacion que se pòt efectuar amb una maquina es la preparacion dell'impasto. Il taglio in panetti e la manipulacion de la pasta per obtenir lo disc se devon far a man.
Son previstas sonque tres variantas per çò qu'es dels condiments:
- Pizza marinara: amb de tomata, d'alh, d'origan e d'òli.
- Pizza Margherita: amb de tomata, de mozzarella STG a listelli, de basilico e d'òli.
- Pizza Margherita extra: amb de tomata, de mozzarella de bufala campana DOP a listelli o flor de lach, basilico e olio.
La pizza deve essere cotta in forno a legna a circa 485 °C, la cottura deve durare al massimo 90 secondi. La pasta e gli ingredienti non devono presentare bruciature. La pizza deve essere morbida, facilmente piegabile a portafoglio. Deve essere consumata appena sfornata.
La lavorazione e gli ingredienti della verace pizza napoletana artigianale sono definiti nella norma UNI 10791:98.
Autras menas de pizza[modificar | modificar la font]
A mai de la pizza napoletana, vi sono innombrablas variantas in grado d'acontentar tota mena de cèls de boca: dempuèi la pizza al taglio (diffusa mai que mai dins l'Itàlia centrala e cuècha en teglie dins lo forn electric) en passar per la pizza alla romana (particularamente subtila e croccante) fins a la pizza all'americana (contraddistinta dalla morbidezza e dal notevole condiment). A Napoli la dicha pizza chiusa, ossia pizza ben condita e cobèrta per la quita pasta, si chiamava anche calzone, ma in seguito autra varietat de calzone con un tipe de pasta diferent son state ideate e preparate nella vicina Puglia, ragion per cui il calzone è divenuto di fatto un altro prodotto culinario. Una piccola pizza chiusa è il panzerotto, il quale può essere cotto al forno o fritto in padella. Nel palermitano è diffuso lo sfincione, pizza morbida con ceba. Pendent los darrièrs ans del sègle XX si è andata affermando anche la pizza sens glutine, preparada amb de farinas non a basa de blat, adaptadas a los que subisson de celiaquia.
Ont se manja la pizza[modificar | modificar la font]
Los endreches que s'i cosina e se manja la pizza se sonan pizzeriás. Las pizzeriás foncionan en general d'un biais independent, geridas sovent per d'emigrants napolitans e costituiscono nelle terre più lontane vere e proprie ambasciadas de la cosina napolitana dins lo mond.
Per encausa de la fòrta immigracion e influéncia italiana, la vila con il più alto consumo de pizzas del mond es la vila de San Paolo in Brasile: ogni ora vengono sfornate 12 mila pizze, quasi 8 milioni al mese. Quasi tutte le pizzerie della città conservano la ricetta italiana originale e le pizze sono fatte principalmente in forni a legna. Spesso le pizze hanno guarnizioni derivanti dalla gastronomia locale, come il palmito e la mozzarella di bufala. thumb|Pizza nordamericana Per molti nordamericani la pizza è sinonimo di una grande catena in franchising: Pizza Hut, la quale ha aperto propri restaurants dins 86 païses del mond, sens pasmens se gausar implantar en Itàlia. Negli Stati Uniti e in varie parti del mondo esistono peraltro numerose catene di pizzerie. Dal 1989 è attiva en Itàlia la cadena Spizzico, ora collegata al marchio Autogrill del grop Benetton, que prepausa un concèpte de pizza a metà strada entre la pizza napolitana e il fast-food tipico del Nordamerica. Inoltre Autogrill, attraverso una societat americana crompada en 1999, controlla (indirèctamente) Pizza Hut. Dins l'estat espanhòl es plan populara la companhiá Telepizza, la quale effettua tanben consegne a domicili.
Lista de las pizzas mai comunas[modificar | modificar la font]
- Marinara (tomata, alh, origan, òli)
- Margherita (tomata, mozzarella, basilic, òli)
- Romana (tomata, mozzarella, acciughe, origan, òli)
- Diavola (tomata, mozzarella, salame picant, origan, òli)
- Siciliana (tomata, mozzarella, basilico, melanzane, òli)
- Prosciutto e funghi (tomata, mozzarella, cambajon, bolets)
- Capricciosa (tomata, mozzarella, bolets, carciofini, cambajon cuèch, olivas, òli)
- Quattro stagioni (normalament gli stessi ingredients de la capricciosa, ma con una disposizione diversa, in cui cada ingredient assumís lo significat d'una sason; ad es. la mozzarella indica la neu e doncas l'ivèrn, los bolets l'auton e così via)
- Quattro formaggi (mozzarella, los autres formatges a discrecion)
- Bianca (mozzarella)
- Pugliese (tomata e ceba)
- Calzone (ripieno di mozzarella, prosciutto, funghi e/o altri ingredienti con aggiunta di pomodoro versato sopra dopo la cottura). Il calzone non è tuttavia un'autentica pizza, anche se è preparato in quasi tutte le pizzerie utilizzando la medesima pasta. A Napoli è detto semplicemente "ripieno" e contiene sempre, oltre agli ingredienti tradizionali, della ricotta.
Los puristas partenopei citano solo due tipi de pizza tradicionala: la Margherita e la "Salsiccia e friarielli", preparada amb de mozzarella, salsiccia e cime di rapa, servida l'ivèrn, quand i a pas de tomatas.
Dal moment que cada pizzeria agisce a propria discrecion es comunque de plan mal individuar d'estandards valables universalament.


text:
Beure destillat
Un beure destillat es un beure alcolizat obtengut après destillacion e, de còps, d'autrei procès coma la maceracion ò l'infusion. Son devesits entre dos categorias principalas que lei beures destillats simples, sovent dichs aigardent, que son gòst vèn dirèctament dau procès de destillacion (vòdka, conhac, whisky...) e lei beures destillats compausats que son gòst vèn de substància vegetalas (sucre, aròma...) mescladas amb un alcòl neutre ò un aigardent. Apareguèron en Euròpa dins lo corrent dau sègle XIV après l'aparicion de l'alambic.
Liames intèrnes[modificar | modificar la font]
Bibliografia[modificar | modificar la font]
- (en) Rober Multhauf, The Origins of Chemistry, Gordon & Breach Science Publishers (1993).