text:
Villes et mairies du District de Wasseramt (67)
Liste des communes
Zuchwil
Ville de Zuchwil, localité de la Suisse de 8 900 habitants.
La mairie de Zuchwil a une adresse e-mail et un site Internet.
Biberist
Ville de Biberist, localité de la Suisse de 7 700 habitants.
La mairie de Biberist a une adresse e-mail et un site Internet.
Derendingen
Ville de Derendingen, localité de la Suisse de 5 900 habitants.
La mairie de Derendingen a une adresse e-mail et un site Internet.
Gerlafingen
Ville de Gerlafingen, localité de la Suisse de 4 800 habitants.
La mairie de Gerlafingen a une adresse e-mail et un site Internet.
Luterbach
Ville de Luterbach, localité de la Suisse de 3 100 habitants.
La mairie de Luterbach a une adresse e-mail et un site Internet.
Subingen
Ville de Subingen, localité de la Suisse de 2 700 habitants.
La mairie de Subingen a une adresse e-mail.
Lohn-Ammannsegg
Ville de Lohn-Ammannsegg, localité de la Suisse de 2 500 habitants.
La mairie de Lohn-Ammannsegg a une adresse e-mail.
Deitingen
Ville de Deitingen, localité de la Suisse de 2 000 habitants.
La mairie de Deitingen a une adresse e-mail et un site Internet.
Recherswil
Village de Recherswil, localité de la Suisse de 1 600 habitants.
La mairie de Recherswil a une adresse e-mail et un site Internet.
Kriegstetten
Village de Kriegstetten, localité de la Suisse de 1 100 habitants.
La mairie de Kriegstetten a une adresse e-mail et un site Internet.
Obergerlafingen
Village de Obergerlafingen, localité de la Suisse de 1 000 habitants.
La mairie de Obergerlafingen a une adresse e-mail et un site Internet.
Aeschi
Village de Aeschi, localité de la Suisse de 1 000 habitants.
La mairie de Aeschi a un site Internet.
Halten
Village de Halten, localité de la Suisse de -1 000 habitants.
La mairie de Halten a une adresse e-mail et un site Internet.
Horriwil
Village de Horriwil, localité de la Suisse de -1 000 habitants.
La mairie de Horriwil a une adresse e-mail.
Etziken
Village de Etziken, localité de la Suisse de -1 000 habitants.
La mairie de Etziken est joignable par téléphone.
Oekingen
Village de Oekingen, localité de la Suisse de -1 000 habitants.
La mairie de Oekingen a une adresse e-mail et un site Internet.
Heinrichswil-Winistorf
Village de Heinrichswil-Winistorf, localité de la Suisse de -1 000 habitants.
La mairie de Heinrichswil-Winistorf a une adresse e-mail.
Bolken
Village de Bolken, localité de la Suisse de -1 000 habitants.
La mairie de Bolken a une adresse e-mail.


c: text/html

text:
Pòt
Los pòts son las partidas carnosas qual tèrme de la boca per fòrça animals. Son dos, lo pòt superior e inferior, s'apriman suls costats de la boca per se jónher a las comissuras.
Los pòts son las partidas carnudas, mai pigmentadas de la fàcia, que terminan la boca e couvrisson las dents per l'Òme. An un ròtle important dins la paraula (subretot las consonantas labialas) e l'expression faciala.
Istologia[modificar | modificar la font]
Cobèrtas a l'exterior per la pèl (epitèli pavimentals pluriestratificat queratinizat), amb de pels e de glandolas sebacèa e sudoriparas es cobèrt per un epitèli pavimental pluriestratificat non queratinizat amb de glandolas salivaras (serosas e mucosas). La transicion entre los dos tipes d’epitèli se fa al nivèl del bòrd roge del pòt.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Villes et mairies de l'Arrondissement de Vogelsberg (535)
Liste des communes
Alsfeld
Ville d'Alsfeld, localité de l'Allemagne de 16 000 habitants.
La mairie d'Alsfeld a une adresse e-mail et un site Internet.
Lauterbach
Ville de Lauterbach, localité de l'Allemagne de 13 000 habitants.
La mairie de Lauterbach a une adresse e-mail et un site Internet.
Schotten
Ville de Schotten, localité de l'Allemagne de 10 000 habitants.
La mairie de Schotten a une adresse e-mail et un site Internet.
Schlitz
Ville de Schlitz, localité de l'Allemagne de 9 700 habitants.
La mairie de Schlitz a une adresse e-mail et un site Internet.
Mücke
Ville de Mücke, localité de l'Allemagne de 9 400 habitants.
La mairie de Mücke a une adresse e-mail et un site Internet.
Homberg
Ville de Homberg, localité de l'Allemagne de 7 600 habitants.
La mairie de Homberg a une adresse e-mail et un site Internet.
Grebenhain
Ville de Grebenhain, localité de l'Allemagne de 4 900 habitants.
La mairie de Grebenhain a une adresse e-mail et un site Internet.
Herbstein
Ville de Herbstein, localité de l'Allemagne de 4 800 habitants.
La mairie de Herbstein a une adresse e-mail et un site Internet.
Wartenberg
Ville de Wartenberg, localité de l'Allemagne de 3 900 habitants.
La mairie de Wartenberg a une adresse e-mail et un site Internet.
Freiensteinau
Ville de Freiensteinau, localité de l'Allemagne de 3 300 habitants.
La mairie de Freiensteinau a une adresse e-mail et un site Internet.
Kirtorf
Ville de Kirtorf, localité de l'Allemagne de 3 200 habitants.
La mairie de Kirtorf a une adresse e-mail et un site Internet.
Ulrichstein
Ville d'Ulrichstein, localité de l'Allemagne de 3 000 habitants.
La mairie d'Ulrichstein a une adresse e-mail et un site Internet.
Gemünden
Ville de Gemünden, localité de l'Allemagne de 2 900 habitants.
La mairie de Gemünden a une adresse e-mail et un site Internet.
Romrod
Ville de Romrod, localité de l'Allemagne de 2 800 habitants.
La mairie de Romrod a une adresse e-mail et un site Internet.
Schwalmtal
Ville de Schwalmtal, localité de l'Allemagne de 2 800 habitants.
La mairie de Schwalmtal a une adresse e-mail et un site Internet.
Feldatal
Ville de Feldatal, localité de l'Allemagne de 2 600 habitants.
La mairie de Feldatal a une adresse e-mail et un site Internet.
Grebenau
Ville de Grebenau, localité de l'Allemagne de 2 500 habitants.
La mairie de Grebenau a une adresse e-mail et un site Internet.
Lautertal
Ville de Lautertal, localité de l'Allemagne de 2 400 habitants.
La mairie de Lautertal a une adresse e-mail et un site Internet.


text:
Lhèida
Lhèida o Lèida, o, benlèu melhor, Lheida (Lleida en catalan, Lérida en castelhan) es una vila de Catalonha (Espanha) e lo capluòc de la província de Lhèida. La prononciacion locala es [ʎéjðɛ][1], ambe e barrada tonica caracteristica del catalan occidental e de la majoritat de l'occitan (è dubèrta en catalan oriental), a finala atòna articulada [ɛ] ([a] en lo catalan nòrd-occidental al nòrd de Tremp).
La vila es situada a l'entorn d'un truc escalonat, situat a la broa dreta del riu Segre. Aqueste truc es conegut coma lo Turó de la Seu, per la preséncia de "La Seu Vella". La ciutat se situa a 154,65 m d'altitud (al portic de "la Seu Nova") e es distanta de 146 km de Barcelona, 103 km de Tarragona e 146 km de Saragossa.


text:
Ribòsa
La ribòsa o ribofuranòsa qu'ei un glucid monosacarid pentòsa e mei precisament ua aldopentòsa. La soa formula quimica qu'ei C5H10O5. Dems la natura qu'ei trobat devath la forma de la D-ribòsa. Qu'entra dens la composicion deus nucleotids de l'ARN e qu'ei quimicament pròche de la desoxiribòsa presenta dens los nucleotids de l'ADN. Estant un component deus nucleotids, qu'entra dens la composicion de l'ATP e deu NADH, duas moleculas màgers deus metabolisme deus èstes vius.
Que ho descobèrt en 1905 per Phoebus Levene.


text:
863
Cronologia mensuala:
Gen - Feb - Mar - Abr - Mai - Junh
Julh - Ago - Set - Oct - Nov - Dec
Cronologias tematicas:
Literatura - Musica - Sciéncia - Espòrt
Aquesta pagina concernís l'an 863 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Empèri Bizantin[modificar | modificar la font]
Perseguida de la crisi causada per la nominacion contrària au drech canonic de Foci coma patriarcat de Constantinòple amb una declaracion dau papa Nicolau Ièr que lo declarèt illegitim. D'autra part, capitada d'una mission d'evangelizacion dei Khazars menada per Ciril e Metòde.
En Anatolia, incursions d'amplor (entre 20 000 e 40 000 òmes) menadas per doas armadas aràbias de l'Emirat de Melitèn — vassau fòrça autonòm dau Califat abbassida — que pilhèron la regions de Capadòcia, especialament la vila de Tiana. I foguèron atacats e desfachs per l'emperaire Miquèu au Prat de l'Evesque mai, en despiech de pèrdas importantas, l'incursion contunièt e lei Bizantins deguèron esperar de renfòrç car avián tanben de pèrdas importantas de remplaçar. Aquò permetèt a un còrs d'Arabis (8 000 òmes) d'agantar la Mar Negra a Amisos. Una armada bizantina fòrça importanta (fins a 50 000 òmes) dirigida per Petronas (segon lei fònts bizantinas ostilas a Miquèu III) ò per l'emperaire (segon lei fònts aràbias) capitèt de leis enceuclar e de leis anientar a Poson. Aquela batalha afebliguèt grèvament l'Emirat de Melitèn e marquèt lo començament de la reconquista bizantina en Orient.
Asia[modificar | modificar la font]
Califat Abbassida[modificar | modificar la font]
Destruccion d'una tropa abbassida mandada còntra lei possessions bizantinas e armèni d'Anatolia a Poson. L'armada abbassida i perdiguèt mai de 6 000 òmes entraïnant una revòuta novèla dei populacions e dei soudats arabis — sostenguts per lei militars d'autrei pòbles — de Bagdad. Una guèrra santa foguèt declarada còntra lei Turcs per leis autoritats de la vila. Una insureccion dirigida per l'Alide Yahya ibn Umar se formèt e venguèt rapidament una menaça per lo poder centrau.


text:
Any-Martin-Rieux
Any-Martin-Rieux es una comuna francesa del departament d'Aisne e de la region de Picardia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Villatge del anciana Thiérache, bastit sus la près d'un ruisseau, a 65 quilomètres al nòrd de la vila de Laon e 25 quilomètres de la pichona vila de Vervins.
Village de l'ancienne Thiérache, bâti sur le bord d'un ruisseau, à 65 kilomètres au nord de la ville de Laon et 25 kilomètres de la petite ville de Vervins.
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
An o Anies (Martin-Rieux), Aneia en 646, Ania en 1218, antany de la généralité de la vila de Soissons, de las bailliage e eleccion de la pichona vila de Guise, diocèse de Laon, uèi del costat de Aubenton, arrondissement de Vervins, diocèse de Soissons.
Patron : St Médard.
An èra antany çò cap de-luòc d'una châtellenie. A fach mencion d'aquel villatge en los miracles de St Thierry, #que demorava en la Modèl:S-. I es nomenat "villa" e indicat cossí en se trobant mes al mièg del bòsc de Thiérache a Modèl:La s-. An èra la proprietat de Irmine, filha de Dagobert II, rei de França, #lo que lo #donar en l'an 676 al abbaye de Oêren, de Trèves, pel remède de la siá arma e aquela de lo sieu espós, lo comte Herman. Los abbés de St-Laurent de Joinville possedissián antany a An un franc aleu, lo un dels mai ancians del reialme, dicha-se Manuscrit[1].
Any ou Anies (Martin-Rieux), Aneia en 646, Ania en 1218, autrefois de la généralité de la ville de Soissons, des bailliage et élection de la petite ville de Guise, diocèse de Laon, aujourd'hui du canton d'Aubenton, arrondissement de Vervins, diocèse de Soissons.
Patron : St Médard.
Any était autrefois le chef-lieu d'une châtellenie. Il est fait mention de ce village dans les miracles de St Thierry, qui vivait au Modèl:S-. Il y est nommé "villa" et indiqué comme se trouvant placé au milieu de la forêt de Thiérache au Modèl:S-. Any était la propriété d'Irmine, fille de Dagobert II, roi de France, laquelle le donna en l'année 676 à l'abbaye d'Oêren, de Trèves, pour le remède de son âme et celle de son époux, le comte Herman. Les abbés de St-Laurent de Joinville possédaient autrefois à Any un franc aleu, l'un des plus anciens du royaume, dit-on[2].
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ : La Thiérache en l'istòria, sortèm de l'ombra, Périn. Bruno
- ↑ Manuscrit : La Thiérache dans l'histoire, sortons de l'ombre, Périn. Bruno


text:
A68
L'autorota A68, Autorota del Pastèl religa Tolosa a Albi. Son traçat es long d'una seissantena de quilomètres.
L'autorota A68 aparten a Autoroutes du sud de la France (ASF) per la partida en Nauta Garona (de Tolosa a la sortida 3 Montastruc e Conselhièra). La partida tarnesa es gratuita.
Radio Trafic FM (107.7FM) fonctiona sur l'A68 sector ASF.
A680[modificar | modificar la font]
Sortida de l'A68 de la futura autorota cap a Castras
Futur[modificar | modificar la font]
La sortida 2 o A680 es lo punt de despart de l'autorota cap Castras.
Lo projècte es que l'A68 religue Tolosa a Lion via Albi, Rodés, Mende, Lo Puèi de Velai e Sant Estève en tornant prendre lo traçat de la RN 88.


text:
Giuseppe Piazzi
Giuseppe Piazzi foguèt un astronòm e prèire italian. Nasquèt a Ponte in Valtellina lo 16 de julhet de 1746 e moriguèt a Nàpols lo 22 de julhet de 1826. Fondèt l'observatòri astronomic de Palèrme. Lo 1èr de genièr de 1801, descobriguèt un objècte celestial que se moviá al fons d'estelas. Piazzi o va batejar amb lo nom de Ceres Ferdinandea, en onor de la divessa grega e siciliana, e al rei Ferrand IV de Nàpols e Sicília. Pus tard, Ferdinandea foguèt eliminat per de rasons politicas. Ceres se va revelar èsser lo primièr asteroïde observat de la cencha d'asteroïdes e, fins a uèi, lo mai grand.


text:
Centromèr
Lo centromèr qu'ei ua region mei estreta d'un cromosòma.
A maugrat deu son nom b'ei pas obligatoriament au miei deu cromosòma e que pòt gaireben ocupar lo son som o, mei generaument dessepara un braç cort e un braç long deu cromosòma. Quan lo cromosòma b'ei compausat de duas cromatidas (après que l'ADN de la cellula be's sia replicat) lo centromèr que religa las duas cromatidas.
Lo centromèr qu'ei mei que mei la region on la cromatina deu cromosòma b'ei associada dab las proteïnas deu quinetocòr e, per aquesta rason, qu'ei hèra important a l'escadença d'ua division cellulara (mitòsi o meiòsi) e, mercés au quinetocòr, quan los cromosòmas devin migrar entà se dessepara (a l'anafasa) be seràn arrapats peus microtubuls a partir deus lors centromèrs. Lo centromèr, com loa cromosòmas en generau, qu'ei pas de bon véder sonque au parat de la division.
Qu'ei compausat de sequéncias d'ADN hèra repetitivas.


text:
Vitry-lès-Nogent
Vitry-lès-Nogent es una comuna francesa, situada dins lo departament de la Nauta Marna e la region de Champanha-Ardena.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ "Nom des habitants de Vitry-lès-Nogent" http://www.habitants.fr/habitants_vitry-les-nogent_52541.html


text:
Formiga
Lei formigas (var. ahromigas) (familha deis formicidats — Formicidae — ) son d'insèctes sociaus formant de colonias, dicha formiguiers, de còps fòrça complèxas e generalament situats sota de pèiras, dins d'aubres o bastidas en forma de dòme. Fan partida de l'òrdre deis imenoptèrs, coma lei vèspas e leis abelhas. En revènge, lei termits, sovent dichs « formigas blancas », fan partida de l'òrdre deis isoptèrs e son donc pas particularament aparentats ai formigas.
Au mens 12 000 espècias de formigas son estadas identificadas a l'ora d'ara e s'estima qu'au mens 10 000 siguen encara de descubrir[1]. Franc d'Antartida, son presentas sus totei lei continents, especialament dins lei zònas eqüatorialas d'Africa, d'America dau Sud e d'Asia. Son capablas d'esplechar de fònts fòrça variadas de manjar coma d'insèctes, de cadabres de mamifèrs o d'aucèus, de granas, de fruchs, de campairòls e de substàncias sucradas produchas per d'autreis insèctes o de plantas.
La talha d'un formiguier varia de quauquei desenaus d'individús amb de ligams fòrça febles entre elei a unei milions d'individús formant de colonias o de supercolonias fòrça organizadas. Lei formiguiers pus importants son magerament compausats de formigas asexuadas qu'an pas d'alas e que son dichas « obrieras », « soudats »... etc segon l'especializacion de l'individú. De còps, certanei supercolonias son compausats de nis seperats per de distàncias d'unei centenaus de quilomètres.
Somari
- 1 Taxonomia
- 2 Reparticion
- 3 Morfologia
- 4 Desvolopament e reproduccion
- 5 Comportament e ecologia
- 6 Ligams intèrns
- 7 Ligams extèrns
- 8 Referéncias
- 9 Bibliografia
Taxonomia[modificar | modificar la font]
La familha Formicidae fa partida de l'òrdre Hymenoptera, qu'inclutz tanben leis abelhas e lei guèspas. Leis analisis filogeneticas suggerisson que lei formigas son aparegudas fa 110 o 130 milions d'annadas. Aquelei premierei formigas tenguèron de caractèrs pròpris ai formigas e ai guèspas modèrnas coma o mòstra un fossil vièlh de 80 milions d'annadas, descubèrt en 1966. Après l'aparicion dei premierei flors fa 100 milions d'annadas, se diversifiguèron fortament per venir una espècia majora de la vida terrèstra vèrs la fin dau Cretacèu fa 60 milions d'annadas[2][3][4]. D'efèct, durant lo periòde dau Cretacèu, lei formigas primitivas representavan probablament 1% de la populacion insècta. En revenge, après lo començament de l'èra terciària, la proporcion de formigas dins lei depaus fossils se monta entre 20 e 40% deis insèctes.
Reparticion[modificar | modificar la font]
Lei formigas son presentas sus totei lei continents levat d'Antartica. Certaneis illas grandas coma Groenlàndia, Islàndia, Hawaii o en Polinesia tènon pas d'espècias nativas mai foguèron colonizadas per d'espècias importadas[5]. Ocupan de ròdols ecologics força variats e son tanben capablas d'esplechar de fònts de manjar fòrça diferentas. Lei formigas an donc conegut un desvolopament e una multiplicacion fòrça importants. Ansin, a l'ora d'ara, representaràn solament 1 a 2% dau nombre totau d'espècias d'insèctes mai probablament entre 15 e 20% de la massa totala deis organismes vivents sus la Tèrra, e bessai 25% dins lei regions eqüatorialas[6].
Lei regions eqüatorialas presentan la diversitat pus gròssa d'espècias. Per exemple, solament 400 espècias son estadas identificas en Euròpa. En revènge, un mètre carrat d'un bòsc de Malàisia pòu assostar 40 espècias diferentas e 43 espècias diferentas foguèron ja identificadas sus un unic aubre dins la region d'Amazonas. Au totau, tres continents assostan mai de 2000 espècias : Africa (2500), America dau Sud (2160) e Asia (2100).
En Occitània, de formigas frequentas son Linepithema humile (espècia invasiva), Crematogaster scutellaris, Lasius Niger o Formica rufibarbis. Certaneis espècias son fòrça frequentas dins certanei mitans geografics especifics coma Formica rufa dins lei regions montanhósas o Messor barbarus dins lei zònas mediterranèas.
Morfologia[modificar | modificar la font]
Coma totei leis insèctes, lei formigas an un exosqueleta devesit en tres partidas principalas (tèsta, torax, abdomèn) e sièis cambas. Pasmens, presentan divèrsei caracteristicas especificas entraïnant per d'adaptacions a l'organizacion sociala d'un formiguier. Ansin, la màger part dei formigas an ges d'ala, certaneis organs an conegut de modificacions importantas coma de cambiaments de foncion (per exemple, l'agulhon venimós) e certaneis espècias presentan un poliformisme important en causa de l'especializacion deis obrieras.
Anatomia[modificar | modificar la font]
Tèsta[modificar | modificar la font]
La tèsta d'una formiga es l'endrech onte son situats divèrseis organs sensitius coma leis uelhs, leis ocelas e leis antenas. Es tanben lo luòc onte son situadas lei mandibulas e la boca de la formiga. Leis uelhs son, coma per la màger part deis insèctes, d'uelhs compausats permetent de detectar lo movement e leis ocelas, o uelhs simples, permèton de detectar la luminositat o la polarizacion. Pasmens, levat de quauqueis excepcions, la vision dei formigas es marrida[7]. Ansin, leis antenas que permèton de detectar lei produchs quimics, lei movements d'èr e lei vibracions an un ròtle fòrça important e permèton d'assegurar la màger part dei comunicacions de la formiga. Enfin, lei mandibulas son un organ primordiau car permèton lo transpòrt dau manjar, lo transpòrt d'objèctes, la bastida dau formiguier e la defensa.
Torax e cambas[modificar | modificar la font]
Lo torax es la zòna dau còrs de la formiga que fa la joncion entre la tèsta e l'abdomèn. Es tanben l'endrech onte lei cambas son liats au còrs de la formiga. Coma totei leis insèctes, lei formigas an sièis cambas acabadas per d'arpas que permèton lo desplaçament sus totei tipes de matèrias, compres de superficia verticalas o de l'envèrs.
Abdomèn[modificar | modificar la font]
L'addomèn es l'endrech onte son situats la màger part deis organs intèrns d'una formiga coma lei sistèmas reproductiu, respiratòri, digestiu e de còps un sistèma defensiu coma de glandolas o un agulhon venimós. Lo sistèma reproductiu es generalament actiu solament dins lo cas dei formigas sexuadas e non per leis obrieras. Pasmens, existís fòrça espècias capablas de produrre d'obrieras amb un sistèma reproductiu susceptible d'activacion. Lo sistèma digestiu a la particularitat d'aver una pòcha capabla de servir de sèrva de manjar. Lo contengut d'aquela pòche, dich gavais sociau, permet de norrir la formiga pus tar o un autre membre dau formiguier gràcias a una trofalaxia. Enfin, lo sistèma d'agulhon es eissit d'una evolucion de l'organ utilizat per d'autreis insèctes per pondre d'uous.
Alas[modificar | modificar la font]
La màger part dei formigas sexuadas an d'alas. Lei masclas lei gardan durant tota l'existéncia mai mòron rapidament après l'acoblament. Totjorn après l'acoblament, lei rèinas s'arrançan leis alas. Existís d'espècias raras que sei sexuats an pas d'alas. Ansin, d'un biais generau, la màger part dei formigas an ges d'ala.
Polimorfisme[modificar | modificar la font]
Dins lei formiguiers de certaneis espècias, leis individús presentan de diferéncias fisicas permetent de devesir lei membres d'una colonia en foncion de la talha. Lei pus pichons son dichs minor e lei pus grands major[8][9][10]. En causa de sa talha superiora e de sei mandibulas pus poderós e sovent pus perilhosas per un enemic eventuau, leis obrieras major son de còps dichas « soldiers ». Dins certaneis espècias, existís tanben una tresena categoria sonada media amb una talha intermediària. Lei formigas sexuadas an egalament una diferéncia de talha importanta a respèct deis obrieras asexuadas. Lei femèlas tènon generalament una talha fòrça superiora.
Desvolopament e reproduccion[modificar | modificar la font]
La formiga fa partida deis insèctes a metamorfòsi complèta a partir d'un uou. Lei larvas demoran dins lo formiguier onte son norridas e protegidas per lo rèsta de la colonia. La reproduccion es l'òbra dei formigas sexuadas que son generalament en nombre limitat dins la colonia. L'acoblament se debana generalament durant un vòl nupciau mai pòu tanben aver luòc dirèctament dins lo formiguier. Puei, lei femèlas fertilizadas van cercar un endrech o partir amb un grop d'obrieras per fondar una colonia novèla.
Desvolopament[modificar | modificar la font]
Lo desvolopament d'una formiga adulta passa per una succession d'estadis successius que son l'uou, la larva e la ninfa. Se l'uou es fertilizat, la progenitura serà una femèla, autrament serà un mascle. Après quauquei setmanas, leis uous espelisson per donar de larvas que son fòrça dependentas. D'efèct, lei larvas an pas de patas e devon èsser norridas per leis adultes. La norridura es generalament donada per trofalaxia. Pasmens, certaneis espècias donan tanben ai larvas un manjar solid coma de tròç de presas. Aquel estadi dura entre unei setmanas e quauquei mes onte se debanan divèrsei transformacions. Puei, la larva vèn una ninfa (o un cocon per leis espècias dau genre Formicinae) que se transforma en formiga adulta en quauquei setmanas o mes. A respèct dei larvas, lei ninfas son totjorn pas mobilas mai tènon d'apendix liures[11].
Lei formigas adultas novèlas demòran dins lo formiguier durant lei premiers jorns per s'ocupar de la rèina, dei larvas e dei ninfas. Puei, participan pauc a pauc ais òbras de la construccion e de l'entretenença de la colonia. Enfin, prenon part a l'avitalhament e a la defensa de la colonia en fòra dau formiguier. Aquelei cambiaments d'activitats pòdon èsser bruscs dins la vida d'una formiga. Aquò es de còps descrich coma una division en castas temporalas. Una ipotèsi per explicar aqueu fenomèn es que lo mandadís dei formigas pus ancianas, e donc pus susceptiblas de morir d'una causa naturala, sigue pus acceptable per la colonia[12][13].
Reproduccion[modificar | modificar la font]
La reproduccion dei formigas depend principalament de la rèina, o dei rèinas, de la colonia. D'efèct, levat de quauqueis espècias de formigas que tènon pas de rèina, son generalament lei solets membres dau formiguier que pòdon pondre d'uous. Pòdon viure entre quauquei mes e un trentenau d'annadas e èsser activas tot l'an dins lei regions eqüatorialas e totei lei mes cauds dins lei zònas pus frejas. En revènge, lei mascles an una existéncia fòrça corta car mòron après l'acoblament. Aqueu darrier a luòc de dos biais principaus que designan tanben lo mòde de formacion d'una colonia de formigas.
Lo premier es lo vòl nupcial e lo segond es, dins un formiguier amb unei rèinas, la partença d'una rèina e d'un grop d'obrieras per fondar una colonia novèla[14]. Durant lo vòl nupcial, lei formigas sexuadas s'acoblan. Puei, lei mascles mòron lèu[15]. Pasmens, aquò es pas un problèma car lei femèlas pòdon conservar leis espermatozoïdes necessaris durant tota sa vida après l'acoblament. Puei, especèron seis alas e cèrcan un endrech per començar de pondre d'uous. Lei premiereis obrieras son feblas e pus pichonas que lei formigas adultas d'un formiguier ja format mai son capablas de servir immediatament la colonia e d'agrandir lo nis, de cercar dau manjar e de s'ocupar dei larvas. Es d'aqueu biais que la màger part dei formiguiers son fondadas.
Dins aquò, dins certaneis espècias, lo vòl nupciau es rar o a pas luòc. Per exemple, es lo cas de l'espècia europèa de Linepithema humile que sei formiguiers son creats dins un luòc novèu per la partença d'una rèina e d'un grop d'obrieras dau nis principau. Aqueu biais permet la formacion d'un ensems de colonias fòrça estendut. Dins aqueu cas, l'acoblament pòu aver luòc dins lo nis avans la partença dei formigas[14].
Durada de vida[modificar | modificar la font]
La durada de vida d'una formiga varia principalament en foncion de sa casta. Leis obrieras vivon generalament entre un e tres ans enterin que certanei rèinas pòdon viure fins a trenta ans. En revènge, la durada de vida dei mascles es fòrça corta e s'acaba solament après quauquei mes d'existéncia durant lo vòl nupciau.
Comportament e ecologia[modificar | modificar la font]
Coma insèctes sociaus, lei formigas s'ocupan magerament de la bastida e de l'entretenh de la colonia, de sa proteccion e de son avitalhament en norridura. Per aquò, son capablas de comunicar entre elei, generalament gràcias a la produccion de feromònas, e d'ocupar o d'esplechar de ressorsas variadas gràcias a una mobilitat granda.
Locomocion[modificar | modificar la font]
Lei formigas non sexuadas tènon pas d'alas e lei rèinas pèrdon lèu lei sieunas après l'acoblament per acomençar la fondacion d'una colonia. Ansin, la màger part dei formigas se desplaçan d'a pè. Pasmens, existís d'espècias capablas de sautar, coma Harpegnathos saltator, o de planar coma Cephalotes atratus. La capacitat de planar podriá èsser fòrça frequenta entre lei formigas vivent dins leis aubres dei regions eqüatorialas[16].
De mai, certaneis espècias se pòdon desplaçar sus l'aiga en formant de pònts o de radèus flotants compausats d'obrieras arrapadas ensems. Aquelei radèus podrián explicar la colonizacion d'illas alunchadas per d'espècias. Enfin, existís tanben una formiga que pòu nadar e viure dins de nis immergits dins la mangròva d'Austràlia[17].
Alimentacion[modificar | modificar la font]
Lei formigas presentan una diversitat fòrça importanta d'alimentacion. Aquela pòu variar entre un regim diversificat aprofichant cada causa comestibla descubèrta per la colonia e una alimentacion fòrça especifica amb una fònt quasi unica de manjar.
D'efèct, la màger part dei formigas tròban lor norridura gràcias a la caça d'autreis insèctes. Per exemple, en Occitània, es lo cas dei formigas dau genre Formica, tanben dichas formigas rossas o formigas dei bòscs. Ansin, aqueleis espècias son aparadas per la lèi de divèrsei país, coma França o Itàlia, per lor ròtle dins la lucha còntra leis invasions d'insèctes. Lei presas de la caça pòdon egalament èsser de mamifèrs o d'aucèus pichons. Lei rèstas d'animaus mòrts son tanben una fònt d'alimentacion importanta e se supausa que 90% dei cadabres presents dins la natura son netetjats e consumats per lei formiguiers. Una autra fònt de manjar per lei formigas son lei granas dei plantas. Existís de formigas especializadas dins lei recòltas de granas o de fruchs, especialament dins lei regions de la Mar Mediterranèa ambé, per exemple, lo genre Messor. Enfin, un gròs nombre de formigas practican lo norrigatge d'autreis insèctes en cambi de manjar. Es principalament lo cas dau norrigatge de nierons[18].
Fòrça d'espècias de formigas utilizan aquelei tres fònts de norridura. Pasmens, existís tanben de regims pus estrictes o de fònts pus originalas. Per exemple, lei obrieras dau genre Atta realizan de culturas de campairòls sus una terralhada de fuelhas recoltadas per la colonia. D'autreis espècias vivon associadas amb una planta. Ansin, certaneis aubres dau tipe Acacia pòdon donar ai formigas de substàncias sucradas en cambi d'una proteccion còntra leis insèctes[19]. Enfin, dins certaneis espècias, leis obrieras son pas capablas de copar esperelei d'insèctes o de granas e son obligadas d'aver un grop d'obrieras esclavas, generalament eissidas d'uous capturats dins d'autrei formiguiers, per preparar lo manjar que serà finalament empassat per trofalaxia[20]. Coma per lei fònts d'alimentacion, certanei formigas esclavagistas son especializadas per la captura d'uous d'una espècia donada o, au contrari, son capablas d'atacar mai d'una espècia diferenta.
-
-
Formigas Atta especializadas dins la produccion de campairòls a partir de fuelhas d'aubre descompausadas.
-
Obriera Crematogaster scutellaris gardant un grop de nierons.
-
Obrieras Oecophylla smaragdina e nielons.
Comunicacion[modificar | modificar la font]
Lei formigas comunican generalament entre elei en utizant de feromònas que percebon gràcias a seis antenas[21]. Existís tanben d'espècias que pòdon produrre de sòns ambé lor mandibulas que son bessai de senhaus de comunicacion.
Lei feromònas son produchas per divèrsei glandolas que la pus coneguda es aquela de Dufour situada dins l'abdomèn. Son utilizadas per marcar lo camin fins a una fònt de manjar[22], per mobilizar la colonia còntra un enemic[23], per sinhalar la casta d'una obriera[24][25]... etc. De mai, lei feromònas an un ròtle dins la formacion dei larvas car lo desvolopament de certanei castas d'obrieras especializadas, coma lei soudats, es definit per la preséncia o non d'odors caracteristicas d'una rescòntre amb una colonia rivala per leis obrieras entornant la norridura au nis. La formacion dei femèlas es tanben dirigida parcialament per lei feromònas emesas per la rèina[26].
Construccion de la colonia[modificar | modificar la font]
La màger part deis espècias de formigas utilizan de formiguiers permanents e de còps relativament complèxes. Pasmens, i a tanben de formigas nomadas que fabrican de nis provisòris.
Lei formiguiers fix son fachas dins d'endrechs variats que pòdon èsser dins la tèrra, sota de pèiras, dins la fusta, dins leis aubres... etc. Certaneis espècias fan un nis ambé de fuelhas corduradas. Lei luòcs onte installar un nis son generalament chausits sonhosament per cada espècia[27]. Per exemple, Camponotus Cruentatus fondan generalament son nis dins lei terrans cauquiers, solelhats e sota lei pèiras[28]. Divèrsei mòdes de construccion son sovent utilizats per la fabricacion d'un nis. Lei principaus son lei galariás e lei chambras sota la tèrra, que forman generalament la màger part dau formiguier, e la realizacion de dòmas de tèrras o de brondilhas a la superficia. Dins certaneis espècias coma Formica rufa, aquelei dòmes pòdon agantar una autor superiora a un mètre.
Pasmens, existís egalament de formigas nomadas, especialament lei formigas legionàrias d'America dau Sud o d'Africa. Aquelei formigas altèrnan de periòdes de migracion e de periòdes fix onte la colonia caça a l'entorn dau nis. Pasmens, dau fach de la preséncia provisòria dei formigas dins un endrech, forman un nis non permanent fach d'obrieras encrocadas per formar de chambras e de corredors[29].
-
Formiguier a dòme de Formica rufa.
-
-
-
-
-
Migracion de formigas legionàrias en Africa.
Defensa[modificar | modificar la font]
Lei formiguiers devon èsser defenduts còntra leis agressions d'autreis animaus o insèctes, especialament d'autrei formigas, e còntra lei problèmas climatics coma leis inondacions o la calor.
Ansin, per se defendre còntra un agressor o una ataca de formigas enemics, lei membres de la colonia tènon divèrseis armas. Lei premierei son lei mandibulas que pòdon copar o immobilizar un enemic. Existís sovent d'obrieras especializats dins lo combat, dichas soudats, ambé de mandibulas pus grandas e pus dangerosas que lo rèsta de la colonia. L'abdomèn dei formigas dissimula tanben generalament una arma que pòu èsser un agulhon venimós o una glandola capabla de projectar d'acid formic. De mai, de feromònas especialas alarman e mobilizan la colonia per luchar còntra l'enemic.
En fòra d'aquelei capacitats de combat, certaneis espècias an desvolopat d'autreis armas. Dins d'espècias de Camponotus de Malàisia, leis obrieras pòdon « se suicidar » e far petar de glandolas emplidas de produchs quimics capables d'immobilizar un grop d'adversaris[30]. Un autre sistèma de defensa necessitant de còps lo suicidi de membres de la colonia es observat en Brasil per Forelius pusillus ont un grop d'obrieras sagèla l'intrada de la colonia puei demòra a l'exterior cada nuech en proteccion[31].
-
Obriera major de tipe Eciton (formiga legionària).
-
-
-
Ivernacion[modificar | modificar la font]
Dins lei regions eqüatorialas, o amb una temperatura sufisenta, lei formigas son activas tot l'an. En revènge, dins lei zònas pus frejas coma Occitània, obsèrvan d'ivèrn un periòde de repaus dich ivernacion. Durant aqueu periòde, l'organisme dei formigas demenís son activitat metabolica. Ansin, an generalament pas besonh de se norrir fins a la prima seguenta onte se debana lo revelh termic de la colonia. Aqueu darrier eveniment es de còps espectaclós ambé la sortida d'un nombre important d'obrieras a l'exterior dau formiguier per captar lo raionament solar e restablir lo ritme normau de l'activitat metabolica de l'organisme.
Ligams intèrns[modificar | modificar la font]
Ligams extèrns[modificar | modificar la font]
Referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ La nueva taxonomía de hormigas. Pages 45–48 in Fernández, F. Introducción a las hormigas de la región neotropical. Instituto Humboldt, Bogotá. 2003.
- ↑ Grimaldi D, Agosti D (2001). "A formicine in New Jersey Cretaceous amber (Hymenoptera: Formicidae) and early evolution of the ants". Proceedings of the National Academy of Sciences 97 (25): 13678–13683. doi:10.1073/pnas.240452097
- ↑ Moreau CS, Bell CD, Vila R, Archibald SB, Pierce NE (2006). "Phylogeny of the ants: Diversification in the Age of Angiosperms". Science 312 (5770): 101–104. doi:10.1126/science.1124891
- ↑ Wilson EO, Hölldobler B (2005). "The rise of the ants: A phylogenetic and ecological explanation". Proceedings of the National Academy of Sciences 102 (21): 7411–7414.
- ↑ Jones, Alice S. "Fantastic ants - Did you know?". National Geographic Magazine. [1]
- ↑ Schultz TR (2000). "In search of ant ancestors". Proceedings of the National Academy of Sciences 97 (26): 14028–14029. doi:10.1073/pnas.011513798.
- ↑ Fent K, Rudiger W (1985). "Ocelli: A celestial compass in the desert ant Cataglyphis". Science 228 (4696): 192–194. Bibcode:1985Sci...228..192F. doi:10.1126/science.228.4696.192. PMID 17779641.
- ↑ Wilson EO (1953). "The origin and evolution of polymorphism in ants". Quarterly Review of Biology 28 (2): 136–56. doi:10.1086/399512.
- ↑ Weber, NA (1946). "Dimorphism in the African Oecophylla worker and an anomaly (Hym.: Formicidae)" (PDF). Annals of the Entomological Society of America 39: 7–10. [2].
- ↑ Edward O. Wilson and Robert W. Taylor (1964). "A Fossil Ant Colony: New Evidence of Social Antiquity" (PDF). Psyche 71: 93–103. doi:10.1155/1964/17612. [3].
- ↑ Gillott, Cedric (1995). Entomology. Springer. p. 325. ISBN 0-306-44967-6.
- ↑ Traniello JFA (1989). "Foraging strategies of ants". Annual Review of Entomology 34: 191–210. doi:10.1146/annurev.en.34.010189.001203
- ↑ Sorensen A, Busch TM, Vinson SB (1984). "Behavioral flexibility of temporal sub-castes in the fire ant, Solenopsis invicta, in response to food". Psyche 91: 319–332. doi:10.1155/1984/39236
- ↑ 14,0 14,1 Hölldobler & Wilson (1990), pp. 143-179.
- ↑ Keller L (1998). "Queen lifespan and colony characteristics in ants and termites". Insectes Sociaux 45: 235–246. doi:10.1007/s000400050084.
- ↑ Yanoviak SP, Dudley R, Kaspari M (2005). "Directed aerial descent in canopy ants" (PDF). Nature 433 (7026): 624–626. doi:10.1038/nature03254. PMID 15703745, [4].
- ↑ Clay RE, Andersen AN (1996). "Ant fauna of a mangrove community in the Australian seasonal tropics, with particular reference to zonation". Australian Journal of Zoology 44: 521–533. doi:10.1071/ZO9960521, [5].
- ↑ Styrsky JD, Eubanks MD (January 2007). "Ecological consequences of interactions between ants and honeydew-producing insects". Proc. Biol. Sci. 274 (1607): 151–164. doi:10.1098/rspb.2006.3701. PMC 1685857. PMID 17148245. http://rspb.royalsocietypublishing.org/content/274/1607/151.full?sid=7df3cd77-4b28-48c0-847a-ec3b699ad4b4.
- ↑ Fischer RC, Wanek W, Richter A, Mayer V (2003). "Do ants feed plants? A 15N labelling study of nitrogen fluxes from ants to plants in the mutualism of Pheidole and Piper". Journal of Ecology 91: 126–134. doi:10.1046/j.1365-2745.2003.00747.
- ↑ L'utilizacion de l'esclavagisme es observada per un cinquantenau d'espècias diferentas de formigas e son extension varia dins de proporcions importantas. Dins lei formas pus simplas, leis obrieras de l'espècia esclavagistas son ja capablas de faire foncionar lo formiguier e leis esclaus permèton solament de melhorar la productivitat. Dins lei cas pus extrèms, leis obrieras esclavagistas son capablas solament d'atacar d'autrei formiguiers per capturar d'uous e formar d'esclaus novèus. Totei leis autrei cargas son asseguradas per leis obrieras esclavas.
- ↑ ackson DE, Ratnieks FL (August 2006). "Communication in ants". Curr. Biol. 16 (15): R570–R574. doi:10.1016/j.cub.2006.07.015. PMID 16890508. [6].
- ↑ Goss S, Aron S, Deneubourg JL, Pasteels JM (1989). "Self-organized shortcuts in the Argentine ant". Naturwissenschaften 76: 579–581. Bibcode 1989NW.....76..579G. doi:10.1007/BF00462870.
- ↑ D'Ettorre P, Heinze J (2001). "Sociobiology of slave-making ants". Acta ethologica 3: 67–82. doi:10.1007/s102110100038. [7].
- ↑ Detrain C, Deneubourg JL, Pasteels JM (1999). Information processing in social insects. Birkhäuser. pp. 224–227. ISBN 3-7643-5792-4.
- ↑ Greene MJ, Gordon DM (2007). "Structural complexity of chemical recognition cues affects the perception of group membership in the ants Linephithema humile and Aphaenogaster cockerelli". Journal of Experimental Biology 210 (Pt 5): 897–905. doi:10.1242/jeb.02706. PMID 17297148. [8].
- ↑ Hölldobler & Wilson (1990), p. 354.
- ↑ Franks NR, Hooper J, Webb C, Dornhaus A (2005). "Tomb evaders: house-hunting hygiene in ants". Biology Letters 1 (2): 190–192. doi:10.1098/rsbl.2005.0302. PMC 1626204. PMID 17148163. [9]
- ↑ Edouard DELLA SANTA, Faune de Provence, Bulletin du C.E.E.P. (Conservatoire Etudes des Ecosystèmes de Provence/Alpes du Sud), Volume 16 (1995).
- ↑ Hölldobler & Wilson (1990), p. 573.
- ↑ Jones, T.H.; Clark, D.A.; Edwards, A.A.; Davidson, D.W.; Spande, T.F. & Snelling, Roy R. (2004). "The Chemistry of Exploding Ants, Camponotus spp. (Cylindricus complex)". Journal of Chemical Ecology 30 (8): 1479–1492. doi:10.1023/B:JOEC.0000042063.01424.28. PMID 15537154.
- ↑ Tofilski,Adam; Couvillon, MJ;Evison, SEF; Helantera, H; Robinson, EJH; Ratnieks, FLW (2008). "Preemptive Defensive Self-Sacrifice by Ant Workers" (PDF). The American Naturalist 172 (5): E239–E243. doi:10.1086/591688. PMID 18928332. [10].
Bibliografia[modificar | modificar la font]
- (de) Seifert B., Die Ameisen Mittel- und Nordeuropas, Lutra, 2007. ISBN 978-3-936412-03-1.
- (en) Bolton, Barry. Identification Guide to the Ant Genera of the World. Harvard University Press, 1995. ISBN 0-674-44280-6.
- (en) Bolton, Barry (1995), A New General Catalogue of the Ants of the World, Harvard University Press. ISBN 978-0-674-61514-4.
- (en) Hölldobler B, Wilson EO (1998), Journey to the Ants: A Story of Scientific Exploration, Belknap Press. ISBN 0-674-48526-2.
- (en) Hölldobler B, Wilson EO (1990), The Ants, Harvard University Press. ISBN 978-3-540-52092-4.
- (en) Hölldobler B, Wilson EO (2009), The Superorganism: The Beauty, Elegance and Strangeness of Insect Societies Norton & Co.. ISBN 978-0-393-06704-0.
- (en) Borror DJ, Triplehorn CA, Delong DM (1989), Introduction to the Study of Insects, 6th Edition. Saunders College Publishing. ISBN 0-03-025397-7.
- (fr) Passera L, Aron S. Les fourmis. Comportement, organisation sociale et evolution. CNRC-NRC, 2005. ISBN 0-660-97021-X.
- (fr) Edouard DELLA SANTA, Faune de Provence, Bulletin du C.E.E.P. (Conservatoire Etudes des Ecosystèmes de Provence/Alpes du Sud), Volume 16 (1995).


text:
1677
Aquesta pagina concernís l'an 1677 del calendièr gregorian.
Somari
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Perseguida de la Guèrra d'Olanda. Aprofichant una preparacion melhora e pus rapida, lei Francés ataquèron la fin de l'ivèrn e conquistèron Valenciennes (17 de març) e de Cambrai (18 d'abriu) sota la direccion dau marescau de Luxemborg. Enterin, Monsieur, lo fraire dau rèi Loís XIV, ganhèt la batalha de Cassel (11 d'abriu) còntra lei tropas olandesas. Aquò li permetèt d'ocupar Artés e una partida de Flandra. Puei, dins lo rèsta de l'annada, lei còntra-ofensivas coalizadas mau capitèron e lei Francés contunièron d'avançar ambé sa victòria de Kokersberg (9 d'octòbre). Aquelei succès foguèron completat sus lo front suedès amb una batalha importanta de Suècia còntra lei Danés dins la region de Landskrona (24 de julhet). Pasmens, a la fin de l'annada, França deguèt faciar un raprochament diplomatic entre leis Anglés e leis Olandés (que s'alièron tre lo 10 de genier de l'annada seguenta).
Euròpa[modificar | modificar la font]
Africa[modificar | modificar la font]
Etiopia[modificar | modificar la font]
Campanha de l'armada dau negus Yohannes Ièr (1667-1682) per reprimir una insureccion dins la region d'Angot. Lei soudats etiopians i destruguèron lei temples pagans e restaurèron l'autoritat dau poder centrau. Pasmens, aquela revòuta, coma aquela de 1679 en Lasta, venguèt rapidament simptomatic dau declin de la poissança imperiala en fòra de la region de Gondar.


text:
Bas-vivarés (parlar)
Lo bas-vivarés (BV) (o sud-vivarés) es la varietat de lengadocian (qu'es un dialècte occitan) en usatge dins la mitat meridionala d'Ardecha, alh sud d'una linha que lo separa delh vivaroaupenc (VA), e que vai delh Mont Mesenc a la vila de Ròchamaura en seguent grosso modo la cresta de Coiron.
Somari
- 1 Caracterizacion coma lengadocian nòrd-cevenòu
- 2 Un tèxt en bas-vivarés (ròdol de vèrs Aubenàs): la parabòla de l'enfant prodig
- 3 Referéncias bibliograficas sobre l'occitan de Vivarés (VA e BV)
- 4 Nòtas
Caracterizacion coma lengadocian nòrd-cevenòu[modificar | modificar la font]
Traits distintius delh bas-vivarés[modificar | modificar la font]
Coma la totalitat de l'occitan d'Ardecha, lo bas-vivarés es de nòrd-occitan: se ditz achabar, chastèl, jal, bujada (acabar, castèl, gal, bugada en occitan meridionau).
- Lo bas-vivarés se destria delh vivaroaupenc, e en particular d'aquel qu'es parlat dins la mitat nòrd d'Ardecha (Botèiras e Naut Vivarés):
- per la conservacion de las dentalas intervocalicas latinas simplas: se ditz feda, jornada, madur, padèla, prada, ròda, tirador, vedèl en BV e feiá, jornaa, maür, paila, praa, roá, tiraor, vèl en VA d'Ardecha. Se sap que la chasuda d'aquelas dentalas es precisament lo trait principau que caracteriza lo vivaroaupenc.
- pus generalament, per la soliditat de las consonantas intervocalicas: se ditz bujada, nejar, nogièr, ausir, susar, vesem en BV e buaa, neiar, noièr, auvir, suar, veiem en VA d'Ardecha.
- per l'abséncia de palatalizacion de /s / precedent una vocala, e de /z /: sason se pronóncia [sɔˈzu] o [saˈzu] en BV e [ʃɔˈʒu] o [ʃaˈʒu] en VA d'Ardecha.
- per l'abséncia de palatalizacion de /k /, /g /, /t /, /d /, /l /, /n / davant /i / e /y /: per exemple, cubrir se pronóncia [kyˈbʀi] en BV e [cyˈbʀi] (a pauc près: [tjyˈbʀi]) en VA d'Ardecha.
- per l'abséncia de palatalizacion daus grops /kl /, /gl /: clau se pronóncia [klaw] en BV e sovent [kʎaw] en VA de las Botèiras.
- per la conservacion de /s / davant /p /, /t /, /k /: se ditz escoba [esˈkubɔ], pasta [ˈpastɔ] en BV, e eicoba, pata dins la màger part delh domeni VA d'Ardecha.
- per l'usança de la desinéncia verbala -e de prumèira persona (generalament -o en VA): se ditz parle, fenisse, parlave, parlère en BV e parlo, fenisso, parlavo, parlèro en VA.
- per l'usança delh vèrbe eiblidar en plaça de eissublar, forma tipica delh vivaroaupenc.
- Los traits seguents delh bas-vivarés son aquelos delh lengadocian, e especialament delh lengadocian orientau o septentrionau per los quatre darrièrs:
- amudiment gaireben generau de /n / finala daus oxitòns: taban [tɔˈbɔ, taˈbɔ], plen [ple], molin [muˈli], fenestron [fenesˈtʀu], bòn [bwɔ], dengun [deŋˈɡy].
- vocalizacion de /s / en /j / davant una consonanta sonòra: Los bolets [luj buˈle]. As manjat [aj mɔnˈʤa]. Lo mes de mai [lu mej de maj].
- conservacion daus diftongs e triftongs.
- usança de las negacions doblas: Manja pas gaire. Ai pas res vist. L'i vai pas jamai. L'i a pas dengun. Lo vese pas enluòc.
- realizacion labiodentala de /v / coma en francés o en provençau.
- conservacion de /l / finala daus oxitòns, quand ven de ll (dobla) latina (chaval, vedèl, aquel, còl) e vocalizacion quand ven de l (simpla) latina (ostau, fièu, rossinhòu).
- diftongason frequenta de /ɔ / tonica en /wɔ /: còsta, messònja, pòrta, relòtge.
- realizacion /ɔ / de /a / (velarizacion) estenduda a fòrça posicions; pertòcha /a / nasalizada dins l'ensem delh domeni BV, totas las /a / atònas (pretonicas o pòstonicas) alh nòrd de Juèsa, e mai la desinéncia -à de la tresena persona delh futur: enfant, fam, campana, grame, fasem, fenirà. Per exemple, chastanha se pronóncia [ʧɔsˈtɔɲɔ] o [ʧasˈtɔɲɔ] en BV.
- Los traits seguents delh bas-vivarés lo rapròchan pus particularament delh lengadocian cevenòu:
- amudiment de las oclusivas sordas finalas: lop [lu], fuòc [fjɔ], sandat [sɔnˈda].
- amudiment gaireben generau de la marca /s / delh plurau daus noms e daus adjectius: De flors blanchas [de fluʀ ˈblɔnʧɔ]. Pasmens, aquela marca rèsta sensibla dins quauquos cases:
- pluraus alonjats: bedigasses [bediˈɡases], espesses [esˈpeses]
- adjectius en posicion proclitica: De braves enfants [de ˈbʀavez eˈfɔŋ]. De bòns vesins [de bwɔj veˈzi].
- Un trait delh bas-vivarés que se retròba dins gaireben tot l'occitan d'Ardecha (a despart d'una zòna alh contacte de l'occitan meridionau, comprenent lo País daus Vans) es lo passatge a it delh grop latin ct: dreit, faita, troita. Es estrangièr alh lengadocian en defòra delh domeni aquitano-pirenenc (lengadocian meridionau).
Una classificacion lengadociana pas totjorn pro explicitada[modificar | modificar la font]
Coma Ronjat [1], se pòt conclure de tot aquò que lo bas-vivarés es, maugrat lo darrièr trait, un parlar "lengadocian en cha" (situacion parèira a aquela de la màger part delh gavaudanés). Lo bas-vivarés es la varietat nòrd-cevenòla delh lengadocian.
La classificacion delh bas-vivarés dins lo lengadocian es pas totjorn estada clara dins los obratges classics de lingüistica occitana:
- La Gramatica occitana segon los parlars lengadocians d'Alibèrt (1935) precisa pas la descripcion delh bas-vivarés. Ditz simplament que los parlars de "Velai e Vivarés se son destacats del tipe lengadocian normal", afirmacion (gaire rigorosa) que s'explica per l'abséncia totala de documents disponibles sobre los parlars vivareses en aquela epòca [2].
- La Grammaire istorique [sic] des parlers provençaux modernes de Ronjat (tòme IV, p. 46) classifica ben lo bas-vivarés dins lo lengadocian, mas per de rasons geograficas e practicas, lo bas-vivarés i es presentat a la fin de la seccion consagrada alh vivaroaupenc.
- Los obratges posteriors de vulgarizacion occitanista, en particular aquelos de Pèire Bèc: La langue occitane (1963 e reedicions) e Manuel pratique d'occitan moderne (1973), en contunhant la gramatica d'Alibèrt, son pas totjorn clars sobre la classificacion delh gavaudanés, e son muts sobre aquela delh bas-vivarés. Las cartas d'aquelos obratges, en dessenhant l'isoglòssa ca/cha, pòdon laissar creire que lo bas-vivarés e lo gavaudanés serián de varietats d'auvernhat. Lo problèma ven donc d'una manca de precision daus obratges. Mas en tot cas, ges d'obratge posterior a Ronjat classifica pas explicitament lo bas-vivarés.
En conclusion, la sola classificacion valida e explicita es aquela de Ronjat: bas-vivarés e gavaudanés son ben de parlars lengadocians, tenent los traits essenciaus delh lengadocian, e ont solament ca es passat a cha, e ga a ja.
Un tèxt en bas-vivarés (ròdol de vèrs Aubenàs): la parabòla de l'enfant prodig[modificar | modificar la font]
Un òme aviá pas que dos dròlles. Lo pus joine diguèt a son paire: « es temps que siaja mon mèstre e qu’aja d’argent. Chau que pòdia m’enanar e que vésia de país. Partatjatz vòste ben e bailatz-me çò que me reven ». — « Coma voudràs », ço diguèt lo paire. « Siás un meschant, e seràs punit ». Emb aquò, dubriguèt un tirador, partatgèt son ben, e ne’n faguèt doas parts.
Quauquos jorns après, lo dròlle partiguèt, quitèt lo vilatge en fasent lo fièr e sans dire adièu a dengun. Traversèt fòrça devés, bòscs e ribèiras e arribèt dinc una bèla vila ont aguèt lèu chabit tot son argent. Alh bot de quauquos jorns, deupeguèt vendre sos abits a una vièlha femna e se logèt per varlet. Lo mandèron gardar los ases e los buòus. Acadonc, seguèt bien malerós. Aviá pas gis de coija per durmir ni de fuòc per se chaufar quand aviá freid. A cha còp, aviá talament fam qu’auriá bien manjat quelas fuèlhas de chaulet e quelos poms purrits que manjavon los caions. Mès dengun li bailava res.
Un vèspre, lo ventre boide, s’assetèt sobre un tronc e regardava per la fenèstra los aucèls que volejavon pr’aquí. E puèi veguèt sortir dins lo cèl la luna e las estiálas e se diguèt en plorent: « Ailai, l’ostau de mon paire es plen de varlets que an de pan e de vin e d’uòus e de fromatge tant que ne’n vòlon. D'entrement, ièu crèbe de fam aicí ».
Transcripcion fonetica (alfabet fonetic internacionau)[modificar | modificar la font]
en ˈɔme ɔˈjɔ pa ke duj ˈdʀɔle. lu py ˈʤujne diˈgɛ ɔ sum ˈpajʀe: « es teŋ ke ˈsjaʤɔ mum ˈmɛstʀe e ˈkaʤɔ dɔʀˈʤeŋ. ʧaw ke ˈpwɔdjɔ menɔˈna e ke ˈvezjɔ de pɔˈis. pɔʀtɔˈʤa ˈvɔste be e bɔjˈla me sɔ ke me ʀeˈve ». « ˈkumɔ vuˈdʀas, su diˈgɛ lu ˈpajʀe, sjes em mesˈʧɔŋ, e seˈʀas pyˈni ». em ɔˈkɔ dybʀiˈgɛ en tiʀɔˈdu, pɔʀtɔˈʤɛ sum be e nen fɔˈgɛ dwɔs paʀ.
ˈkawkuj ʤuʀ ɔˈpʀɛs, lu ˈdʀɔle pɔʀtiˈgɛ, kiˈtɛ lu viˈlaʤe en fɔˈzen lu fjɛʀ e san ˈdiʀ ɔˈdjɛw ɔ deŋˈgy. tʀɔveʀˈsɛ ˈfwɔʀsɔ deˈve, bwɔs e ʀiˈbɛjʀɔ, e ɔʀiˈbɛ diŋk enɔ ˈbɛlɔ ˈvilɔ unt ɔˈgɛ lɛw ʧɔˈbi tu sun ɔʀˈʤeŋ. ej bu de ˈkawkuj ʤuʀ, dewpeˈgɛ ˈvendʀe suz ɔˈbi ɔ nɔ ˈvjɛʎɔ ˈfennɔ e se luˈʤɛ peʀ vɔʀˈle. lu mɔnˈdɛʀuŋ gɔʀˈda luz ˈaze e luj bjɔw. ɔkɔˈduŋ seˈgɛ bjem mɔleˈʀu. ɔˈjɔ pa ʤi de ˈkujʤɔ peʀ dyʀˈmi ni de fjɔ peʀ se ʧowˈfa kɔnt ɔˈjɔ fʀej. ɔ ʧa kɔ ɔˈjɔ talɔˈmen fɔŋ kowˈʀjɔ bjem mɔnˈʤa ˈkelɔs ˈfɥɛʎɔ de ʧowˈle e ˈkelus pum pyˈʀi ke mɔnˈʤavun lus kɔˈju. mɛ deŋˈgy li bɔjˈlavɔ ʀe
en ˈvɛspʀe, lu ˈventʀe ˈbujde, sɔseˈtɛ ˈsubʀen tʀu e ʀegɔʀˈdavɔ peʀ lɔ feˈnɛstʀɔ luz owˈsɛl ke vuleˈʤavum pʀɔˈki. e pjɛj veˈgɛ suʀˈti din lu sɛl lɔ ˈlynɔ e lɔz esˈtjɔlɔ e se diˈgɛ em pluˈʀeŋ: « ɔjˈlaj, lusˈtaw de mum ˈpajʀe es ple de vɔʀˈle ke ɔn de paŋ e de vi e djɔw e de fʀuˈmaʤe tɔŋ ke nen ˈvwɔluŋ. denˈtʀemeŋ, jɛw ˈkʀɛbe de fɔŋ ɔjˈsi »
Remarcas[modificar | modificar la font]
- ço (ço diguèt) es una forma atòna delh pronom çò, utilizada sobretot embé los vèrbes dire o far; se tròba mai en sud-cevenòu
- caion es un sinonim de pòrc, atestat (aumens) en BV, en VA d'Ardecha, en daufinenc, en auvernhat e en francoprovençau
- dins boide e quauquos mots isolats, /v / etimologic (voide) passa a [b] en BV
- que an de pan: notatz l'abséncia d'elision, frequenta en BV après que
Referéncias bibliograficas sobre l'occitan de Vivarés (VA e BV)[modificar | modificar la font]
En Vivarés, a la diferéncia de regions vesinas (Daufinat, Gavaudan per exemple), lo movement de renaissença culturala d'Òc delh sègle XIX seguèt gaireben inexistent. Aquò explica que las publicacions sobre l'occitan vivarés siajan pro "recentas" e gaire nombrosas.
Obratges generaus[modificar | modificar la font]
- Juli RONJAT (1930-1937) = Jules RONJAT, Grammaire istorique [sic] des parlers provençaux modernes, 4 vol. [reed. 1980, Marselha: Laffitte Reprints, 2 vol.]. Rèsta una referéncia indispensabla, mas çò que ditz daus parlars vivareses es necessariament fragmentari e gaire detalhat (còmpte tengut delh caractèr panoccitan de l'obratge).
- An de ponts d'enquista en Ardecha:
- Pèire NAUTON (1958-63) = Pierre NAUTON, Atlas linguistique et ethnographique du Massif Central [ALMC], París: CNRS, 4 vol.
- Jacme BOISGONTIER (1981-86) = Jacques BOISGONTIER (collab. Louis MICHEL, Jean-Marie PETIT), Atlas linguistique et ethnographique du Languedoc oriental [ALLOr] París: CNRS, 3 vol.
Publicacions especificas[modificar | modificar la font]
- La langue d'oc en Vivarais et Ardèche (novembre de 1996). Quasèrn doble n° 51-I & 51-II de Mémoire d'Ardèche et Temps Présent. Privàs.
- Sobre lo vivaroaupenc d'Ardecha:
- Léon CLUGNET (1883) Glossaire du patois de Gilhoc (Ardèche) suivi d'un Essai grammatical https://archive.org/details/glossairedupato02cluggoog
- Joannès DUFAUD (1986) L'occitan Nord-Vivarais (région de La Louvesc), edicion a còmpte d'autor. Elements de gramatica, lexic occitan-francés, petita antologia de la literatura orala (provèrbis...).
- Joannès DUFAUD (1998) Dictionnaire français-nord-occitan (nord du Vivarais et du Velay), Saint-Julien-Molin-Molette: Edicions Jean-Pierre Huguet
- Nicolas QUINT (1999) Le parler occitan ardéchois d'Albon, París: l'Harmattan
- Étienne GAMONNET (2001) Glossaire du parler des Boutières (noté à Saint-Julien-du-Gua), edicion a còmpte d'autor.
- Joannès DUFAUD (2004) Des mots à la phrase occitane, sl.: Parlarem en Vivarés
- Sobre lo bas-vivarés:
- En cò nòstre (1991), obratge collectiu editat per l'associacion "La Faraça". Vocabulari tematic delh parlar delh País daus Vans, tèxtes e iconografia.
- Bernat MOLIN = Bernard MOULIN (2006) Grammaire occitane: le parler bas-vivarois de la région d'Aubenas. sl.: Seccion vivaresa de l'Institut d'Estudis Occitans
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Grammaire [h]istorique des parlers provençaux modernes, t. IV, p. 46: "L'habitus général [des parlers bas-vivarois] donne à l'auditeur l'impression d'un languedocien avec cha (cf. gévaudanais, § 850), et l'essentiel de l'analyse confirme cette impression." (lo § 850 pertòcha lo lengadocian)
- ↑ En particular, lo tòme IV de la Grammaire [h]istorique des parlers provençaux modernes, onte se tròba (entre autres) l'estudi daus parlars vivareses, seguèt publicat en 1941, après la Gramatica Occitana d'Alibèrt.
Lingüistica > Lenga > Occitan > Lengadocian > bas-vivarés


text:
Vint-e-cinc ath vermelh. Ges nere. Sonque me quede era mieitat des fiches dempús dera prumèra jòga. Guardi ath croupier damb cara de canhot castrat e me torne era uelhada coma se non le importesse. Un òme de uns seishanta ans que porte ua americana color mostarda damb quadres chicolate li aufrís ua ficha de cinquanta per auer-le dat sòrt. Aquiu va, en ua ficha insignificanta tà d’aqueth tipe que semble un banquèr prejubilat, tot eth mèn pressupèst entà lo que quede de net.
Check!
Aguestes quantitats son ua colhonada comparades damb es milions que se botgen en es casinos de Las Vegas. Non de Pontaut -a on i a mès bars per poblant que enlòc-, es des Estats Units. Barcelona e Madrid se disputen bastir un complèx d’aguestes magnituts en Europa. Tosime massiu que, sens dubte, crearà naui de lòcs de trabalh. Mès a quin prètz? Ua jòga massa perilhosa, en plena crisi mondiau, entàs inversors.
Call!
En desèrt de Los Monegros, s’a passat deth gòi ara maufidança. Las Vegas aragoneses, Gran Scala, auien de començar damb ua inversion iniciau de 7.255 milions d’èuros. Aguesta s’a vist redusida a 500. Es obres van mès a pòc a pòc de lo previst. E es 15.000 naui lòcs de trabalh queden luènh d’èster ua realitat. S’arriben, clar. Adès que Catalunha e Madrid s’arringuen en ua auta peleja de mala encólia, aurien d’analisar ben es possibilitats reaus.
Raise!
Cambi de taula e m’en vau tàs dats. Eth sèt dera sòrt. Sies possibilitats entre trenta-sies de que gesque. Es cubets sauten pera curbetaula coma dus daufins en miei deth ocean. Un dat què dehòra deth camp de jòc. Er aute merque un quate. M’ajoqui entà guardar eth resultat dera mia sòrt… Ua auta net serà.
Fold!
Catalunha se peleje damb Madrid peth complèx de Las Vegas en Europa
Las Vegas de Los Monegros van anin-anan


text:
1012
Cronologia mensuala:
Gen - Feb - Mar - Abr - Mai - Junh
Julh - Ago - Set - Oct - Nov - Dec
Cronologias tematicas:
Literatura - Musica - Sciéncia - Espòrt
Aquesta pagina concernís l'an 1012 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Polonha[modificar | modificar la font]
Cinc ans après la fin dei darriereis operacions militaras importantas entre Polonha e lo Sant Empèri (→ 1007), leis Imperiaus assaièron de desgatjar lei territòris perduts dins lo corrent deis annadas precedentas. Lei condicions climaticas marridas entraïnèron la revirada totala de l'expedicion e lei Polonés aprofichèron la situacion per conquistar Lubusz (→ 1013).


text:
Dijous 24.01.2013 13:10
Traducció en occità aranès
Preambul
Eth pòble de Catalonha, long dera sua istòria, a manifestat democraticaments era volontat d’autogovernar-se, damb er objectiu de melhorar eth progrès, era benestança e era egalitat d'oportunitats de toti es ciutadans, e entà refortir era pròpria cultura e era sua identitat collectiva.
Er autogovèrn de Catalonha se fonde tanben sus es drets istorics deth pòble catalan, sus es sues institucions seculares e ena tradicion juridica catalana. Eth parlamentarisme catalan qu’a es sòns fondaments ena Edat Mejana, damb es assemblades de Patz e Trèva e dera Cort Comtau.
En sègle XIV se cree era Deputacion deth Generau o Generalitat, qu'aquerís mès autonomia enquia actuar, pendent es sègles XVI e XVII, coma govèrn deth Principat de Catalonha. Era queiguda de Barcelona en 1714, en conseqüéncia dera guèrra de Succession, comportèc que Felip V e abolisse damb eth Decrèt de Naua Planta eth dret public catalan e es institucions d'autogovèrn.
Aqueth itinerari istoric qu’ei estat partejat damb d’auti territòris, çò qu'a configurat un espaci comun lingüistic, culturau, sociau e economic, damb vocacion de refortir-lo e promòir-lo partent dera reconeishença mutuau.
Pendent tot eth sègle XX era volontat d’autogovernar-se des catalanes e des catalans ei estada ua constanta. Era creacion dera Mancomunitat de Catalonha en 1914 representèc un prumèr pas ena recuperacion der autogovèrn, que siguec abolida pera dictadura de Primo de Rivera. Damb era proclamacion dera Dusau Republica espanhòla se constituïc un govèrn catalan en 1931 damb eth nòm de Generalitat de Catalonha, que se dotèc d'un Estatut d'Autonomia.
Era Generalitat siguec abolida de nau en 1939 peth generau Franco, qu'instaurèc un regim dictatoriau enquia 1975. Era dictadura compdèc damb ua resisténcia activa deth pòble e eth govèrn de Catalonha. Ua des hites dera luta pera libertat ei era creacion dera Assemblada de Catalonha en 1971, prèvia ara recuperacion dera Generalitat, damb caractèr provisòri, damb eth retorn en 1977 deth sòn president en exili. Ena transicion democratica, e en eth contèxt deth nau sistèma autonomista definit pera constitucion espanhòla de 1978, eth pòble de Catalonha aprovèc mejançant referendum er Estatut d'Autonomia de Catalonha en 1979, e celebrèc es prumères eleccions en Parlament de Catalonha en 1980.
Aqueri darrèri ans, sus era via der apregondiment democratic, ua majoritat des fòrces politiques e sociaus catalanes an impulsat mesures de transformacion deth marc politic e juridic. Era mès recenta, concretada en procès de reforma der Estatut d'Autonomia de Catalonha iniciat peth parlament en 2005. Es dificultats e es arrefusi des institucions der estat espanhòu, qu’entre eres cau entre destacar era senténcia deth Tribunau Constitucionau 31/2010, compòrten un arrefús radicau ena evolucion democratica des volontats collectives deth pòble catalan laguens er estat espanhòu e crèe es bases entà ua involucion en autogovèrn, qu'aué s'exprimís damb claretat totau enes aspèctes politics, competenciaus, financèrs, sociaus, culturaus e lingüistics.
De diuèrses manères, eth pòble de Catalonha a exprimit era volontat de superar era actuau situacion de blocatge en sen der estat espanhòu. Es manifestacions multitudinàries deth 10 de junhsèga de 2010, jos eth lèma 'Èm ua nacion, nosati decidim', e era der 11de seteme de 2012, jos eth lèma 'Catalonha nau estat d'Euròpa', son expression der arrefús des ciutadans envèrs era manca de respècte des decisions deth pòble de Catalonha.
Damb era data de 27 de seteme de 2012, mejançant era resolucion 742/IX, eth Parlament de Catalonha constatèc eth besonh qu'eth pòble de Catalonha e podesse determinar liuraments e democraticaments eth sòn futur collectiu mejançant ua consulta. Es darrères eleccions ath Parlament de Catalonha deth 25 de noveme de 2012 an exprimit e confirmat aguesta volontat de manèra clara e inequivòca.
Entà amiar a tèrme aguest procès, eth Parlament de Catalonha, amassat ena prumèra session dera X legislatura, e en representacion dera volontat des ciutadans de Catalonha exprimida democraticaments enes darrères eleccions, formule era següenta declaracion de sobeiranetat e eth dret de decidir deth pòble de Catalonha.
Declaracion de sobeiranetat e eth dret de decidir deth pòble de Catalonha
En acòrd damb era volontat majoritària exprimida democraticaments peth pòble de Catalonha, eth Parlament de Catalonha acòrde iniciar eth procès entà hèr efectiu er exercici deth dret de decidir entà qu’es ciutadans e es ciutadanes de Catalonha e poguen decidir eth sòn futur politic collectiu, en acòrd damb es principis següents:
-Sobeiranetat. Eth pòble de Catalonha a, per arrasons de legitimitat democratica, caractèr de subjècte politic e juridic sobeiran.
-Legitimitat democratica. Eth procès der exercici deth dret de decidir serà escrupolosament democratic, en tot garantir mès que mès era pluralitat d'opcions e eth respècte a totes aqueres, a trauèrs dera deliberacion e deth dialòg en sen dera societat catalana, damb er objectiu qu'eth prononciament que ne resulte e sigue era expression majoritària dera volontat populara, que serà eth garent fonamentau deth dret de decidir.
-Transparéncia. Se facilitaràn totes es airines de besonh entà qu'er ensemble dera populacion e dera societat civiu catalana e agen tota era informacion e era coneishença precisa entar exercici deth dret de decidir e se ne promòigue era participacion en procès.
-Dialòg. Se dialogarà e se negociarà damb er estat espanhòu,damb es institucions europèes e damb er ensemble dera comunitat internacionau.
-Coesion sociau. Se garentirà era coesion sociau e territoriau deth país e era volontat exprimida fòrça còps pera societat catalana de mantier Catalonha coma un solet pòble.
-Europeïsme. Se defeneràn e se promoiràn es principis constitutius dera Union Europèa, particularaments es drets fonamentaus des ciutadans, era democracia, er engatjament damb er estat dera benestança, era solidaritat entre es pòbles d'Euròpa e era escomesa peth progrès economic, sociau e culturau.
-Legalitat. S'utilizarà toti es marcs legaus existents entà hèr efectiu er enfortiment democratic e er exercici deth dret de decidir.
-Ròtle principau deth parlament. Eth parlament, coma institucion que represente eth pòble de Catalonha, qu’a un ròtle principau en aguest procès e, alavetz, s'auràn d'acordar e concretar es mecanismes e es dinamiques de trabalh que garantisquen aguest principi.
-Participacion. Eth Parlament de Catalonha e eth Govèrn dera Generalitat deuen hèr que siguen participants actius eth tot aguest procès eth mon locau, e eth maximal nombre de fòrces politiques, agents economics e sociaus, e entitats culturaus e civiques deth nòste país, e concretar es mecanismes que garantisquen aguest principi.
Eth Parlament de Catalonha encoratge ar ensemble de ciutadans e de ciutadanes a èster actius e protagonistes d'aguest procès democratic der exercici deth dret de decidir deth pòble de Catalonha.


text:
Mato Grosso del Sud
Lo Mato Grosso del Sud es un estat de Brasil que confronta l'estat de Mato Grosso al nòrd, Goiás al nòrd-èst, Minas Gerais e São Paulo a l'èst, l'estat de Paraná al sud-èst, Paraguai al sud e sud-oèst, e Bolívia a l'oèst. Sa superfícia (358 158,7 km2) pòt èsser comparada a la de Finlàndia (es un pauc mai granda).
Istòria[modificar | modificar la font]
Division de l'estat de Mato Grosso e creacion del Mato Grosso del Sud: 1 de genièr de 1979.
Geografia[modificar | modificar la font]
La region del Pantanal cobrís l'extrèm oèst de l'estat; las planas lo nòrd-oèst; los altiplans e las montanhas de la Sèrra de Bodoquena l'èst. Los rius Paraguai, Paraná, Paranaíba, Miranda, Aquidauana, Taquiri, Negro, Apa e Correntes son los principals de l'estat. Es un estat de la Region Centre-Oèst de Brasil, qu'a pas cap de frontièra maritima.
Economia[modificar | modificar la font]
L'economia de l'estat se basa sus l'agricultura (sòja, milhòc, coton, ris, cana de sucre, cafè, blat); sus l'elevatge (principalament bovids e porcins); sus l'extraccion minerala (fèrre, manganès, calcari); e sus l'industria (aliments, transformacion minerala, fusta, e ciment). Las principalas vilas industrialas son la capitala, seguida per Dourados, Corumbá e Três Lagoas.
Los punts toristics principals de l'estat son la region del Pantanal e la region de la vila de Bonito. La vila de Campo Grande a un important aeropòrt internacional.


text:
http://www.vistedit.com/actus/index.php?article=62
Primàrias del PS : de que vòlon los candidats per las lengas ?
Levat Manuel Valls, totes los candidats an balhat lor vejaire sus las lengas regionalas e çò que cal far per las salvagardar. La Setmana a recampat aquí lors idèas sus la question.
Martine Aubry : Una competéncia regionala
Coma o avèm escrit dins nòstre numèro 836, Martine Aubry s'es posicionada en favor de las lengas regionalas en preconisar l'ofèrta obligatòria a l'escòla e l'ensenhament a totes levat refús dels parents. Per ela, la solucion es de far de las lengas una competéncia de las regions. Per ela, la diversitat culturala pòt pas qu'ajudar al sentiment d'unitat nacionala.
Jean-Michel Baylet : Un engatjament clar
Dins sa responsa a La Setmana, Jean-Michel Baylet a primièr rapelat qu'es engatjat desempuèi d'annadas dins la defensa de l'occitan. Per el, « la salvagarda de las lengas regionalas passa pel desvolopament de las classas bilingüas ». Pensa que las collectivitats localas an un ròtle estrategic de jogar per lor desvolopament, e que l'estat deu sostenir e facilitar lors iniciativas (mai que mai per la formacion e lo recrutament de professors, e pel sosten d'eveniments cultural). Al nivèl legislatiu, pensa que cal anar mai luènh e far una lei-quadre per la reconeissença de las culturas regionalas.
François Hollande : Un estatut mas pas de co-oficialitat
Dins una entrevista acordada a Corse Matin, François Hollande afirma qu'es « per que las lengas regionalas sián reconegudas e parladas ». Ditz que s'es President de la republica, li calrà considerar una modificacion de la constitucion per poder ratificar la carta europèa de las lengas regionalas, mas en rapelar que la sola lenga oficiala es lo francés.
Arnaud Montebourg : L'Estat ne fa ja pro
Segon son estacat de premsa, Arnaud Montebourg signarà pas la carta europèa de las lengas minorizadas. A « un grand respècte per la causida privada de cadun d'aprene una lenga regionala », mas en resumit, anarà pas mai luènh que çò que se fa ja.
Ségolène Royal : Un ròtle economic de jogar
Quand es venguda a l'Estivada de Rodés, Ségolène Royal a dit que cal una lei per securizar l'existéncia de las lengas regionalas. Es per la ratificacion de la carta europèa de las lengas regionalas e lor ensenhament generalizat. Pensa qu'an tanben un ròtle economic important de jogar, que pòdon servir a la creacion de PME.


text:
-356
Aquesta pagina concernís l'an -356 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Asia[modificar | modificar la font]
Empèri Aquemenida[modificar | modificar la font]
Per restablir l'òrdre dins lei províncias occidentalas de l'Empèri, lo rèi Artaxerxès III ordonèt la dissolucion de la màger part dei fòrças militaras dei satrapas d'aquelei regions, especialament lei còrs de mercenaris grècs. Una partida dei satrapas acceptèt, çò que permetèt de restaurar l'autoritat reiala qu'èra fòrça afeblida dins la region dempuei 366 av. JC e l'acomençament de la revòuta dei satrapas. Pasmens, Artabazos II, satrapa de Lidia, refusèt e concluguèt una aliança amb Atenas, Tebas e divèrsei ciutats-estats grègas en revòuta còntra leis Aquemenidas. Pasmens, foguèt vencut dins lo corrent de l'annada. Maugrat aquela desfacha, Orontès, satrapa d'Armenia, jonhèt a son torn l'insureccion.


text:
1206
Aquesta pagina concernís l'an 1206 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Perseguida de la guèrra còntra Anglatèrra acomençada en 1202. Après un mes de sètge de Toars, lei rèis Felip II e Joan Ièr concluguèron una trèva. Consequéncia dei victòrias francesas deis annadas precedentas (→ 1204 e 1205), lo rèi d'Anglatèrra deguèt abandonar Normandia, Maine, Torena e Anjau (→ 1207). Autra consequéncia favorabla per lo rèi de França, lo papa Innocenci III, desirós d'obtenir son acòrd per organizar una crosada per arrestar l'expansion dau catarisme en Occitània, abandonèt la causa d'Otton IV au profiech de Felip de Soabia, aliat dei Francés (→ 1208).
Asia[modificar | modificar la font]
Sultanat de Delhi[modificar | modificar la font]
Qutb ud Din Aibak, governador de Lahore per lei Samanidas, aprofichèt lo declin de sei senhors per se proclamar independent. Aquò marquèt la fondacion dau sultanat de Delhi que venguèt la poissança principala dins lo nòrd de la peninsula indiana.
Empèri Mongòl[modificar | modificar la font]
Fin dei guèrras intèrnas entre tribüs mongòlas ambé la victòria definitiva de Genghis Khan que foguèt proclamat khan universau per l'assemblada tradicionala dei caps de tribüs e de clans.
Arts[modificar | modificar la font]
Sciéncias e tecnicas[modificar | modificar la font]
Engenhariá[modificar | modificar la font]
Publicacion per Al-Jazari dau Libre de la Coneissença dei Dispositius Mecanics Engenhòs que depintava un centenau de sistèmas mecanics. En particular, explicava lo foncionament d'unei sistèmas automatics e de divèrsei relòtges.


text:
Esplecha sociala
L'esplecha sociala (var. espleita sociau) es un concèpte qu'aperten al lengatge marxista e designa las violéncias dels ligams socials, particulatament al trabalh. L'analisi sus l'inegalitat considèra que l'esclavatge e, per aquò, l'esplecha an lor origina dins un periòde anterior a la modernitat. Ça que la, las primièras idèas sus l'esplecha sociala coma categoria d'analisi se trapan dins lo Socialisme utopic de Robert Owen e de Saint Simon; aqueste darrièr faguèt la basa del socialisme a travèrs son idèa d'egalitat sociala e d'emancipacion mas, aqueles que desvolopèron una teoria filosofica e scientifica complèta dins la matèria, foguèron Karl Marx e Friedrich Engels. L'idèa d'esplecha se remarca dintre d'aquesta teoria generala.


text:
Mitologia chinesa
La mitologia chinesa es l'ensems dels relats fantastics eissits de la cultura de la China anciana. Fòrça de las siás legendas an luòc pendent lo periòde dels tres augusts e cinc emperaires. Malgrat l'influéncia de la civilizacion japonesa anciana, una granda part de la mitologia chinesa es unica. La mitologia chinesa se coneis mercé a de tèxtes que datan essencialament de la dinastia An. E mai qu'ajan mai de 2000 ans d'antiquitat, aqueles escrits se classifican coma "recents". De mai, foguèron redigits per de dòctes que reïnterpretèron de còps la mitologia d'acòrd amb las siás concepcions filosoficas. D'aquela manièra transformèron los dieus mai importants en sobeirans vertuoses, que regnavan en los temps ancians. Associèron tanben los sieus dieus amb las cinc direccions (los quatre ponches cardinals e lo centre) segon una cosmologia elaborada pendent l'Antiquitat primairenca. Se pòt aver una idèa de çò qu'èra la mitologia chinesa "originala" en la comparant amb los relats d'autres pòbles de l'Extrèm Orient. En espandir aquela comparason a tota Eurasia, se pòt apreciar qu'una granda part d'aquela mitologia es d'origina indoeuropèa. Aital doncas, possedís de semblanças totalament estonantas amb las mitologias germanica, grèga e eslava. Aiçò es degut a l'invasion de China per un pòble indoeuropèu, los tocaris, fa mai de 3000 ans.
Somari
De Mites e de legendas[modificar | modificar la font]
La Creacion[modificar | modificar la font]
Una caracteristica unica de la cultura chinesa es la relativament tardiva aparicion dins la literatura dels mites sus la Creacion, qu'o fan après la fondacion del confucianisme, lo daoisme e las religions popularas. Las istòrias an divèrsas versions, de còps contradictòrias dintras se. Per exemple, la creacion dels primièrs èssers es atribuida a Shangdi,Tian(lo cèl), Nüwa,Pangu o l´Emperaire de Jade. A tot l´Extrèm Orient e Oceania, existissiá un dualisme cosmològic, en s'opausant dos principis, per una part la lutz, lo sòl e lo fuòc, per l´autra la obscuritat, la luna e l´d'aiga. Generalament, un ausèl representava al primièr principi. A China, se tractava d´un corb. L´ausèl solar es un dels tèmas priviliegiats de la dinastia Shang, la primièra dinastia chinesa, l´existéncia que se'n certifica mejançant l´arqueologia. Una serp, como un animal aquatic, representava al segond principi. La maire de Shun, un dels sobirans mitics de China, aperteniá al clan de la serp, e lo sieu paire al de l´ausèl. Doncas, Shun èra lo en resultant de l'union dels dos de principis. Aquel mite, illustra tanben lo totemisme de l´anciana societat chinesa, que cada clan aviá segon el un animal ancessor, aital coma l´exogamia, qu'exigissiá als esposes que foguèsson provenentes de clans diferents. Xie Èra l´ancessor de Shang e la siá maire s´nomenava Jiandi. Un jorn, anèt se banhar amb los sieus servents al riu del tuc escur. Un ausèl negre(probablament una oreneta o un corb) passèt per ailà, en portant un uòu multicolor a lo sieu bèc. Lo daissèt quèir, e Jiandi lo prenguèt e s´lo metèt a la boca, en lo s'empassant sens se n'avisar. Après aiçò, concebèt a Xie. En aquel relat, se tracta d'una forma particulara l'union dels dos de principis còsmics, doncas fa intervenir per una part l´d'aiga e l´obscuritat, e per l´autra un ausèl. Shangdi (上帝), Apareis a la literatura cap 700 aC o abans (la data depend de la datacion del Shujing, lo "Classic de l'Istòria"). Shangdi Sembla aver los atributs d´una persona, mas pas se l´identifica coma creador fins a la dinastia An. L´aparicion de Tian (天), lo Cèl, a la literatura presenta lo meteis problèma que Shangdi, en dependent tanben de la data del Shujing. Las qualitats del Cèl e de Shangdi semblan se jónher a la literatura posteriora fins a èsser adorats coma una sola entitat (皇天上帝), per exemple al Temple del Cèl de Beijing. L'identificacion dels limits entre l´un e l´autra, es estat pas encara resolguda. Nüwa Apareis entorn a l´an 350 aC. Lo sieu companh se Fuxi e de còps se´ls adora coma ancèstres darrièrs de l'umanitat.
Lo Solelh[modificar | modificar la font]
Çò Sòl residissiá sus un arbre, nomenat Fusang o Kongsang. Pel matin, s´levava d´aquel arbre per possar-s'e dormir sus un autre arbre, situat a l'oèst. A l´antiquitat i aviá deu sonque. Un jorn, aqueles se levèron al meteis temps, infligint als òmes una calor insuportabla. Yi Desroquèt a nòu d'eles amb las siás fletxes, pel que ne demorèt sonque un. Segon la majoritat dels tèxtes, lo meteis Yao demandèt a l´arquer Yi que talhèsse los solelhs alloc de lo desrocar, mas aquel es lo resultat de la barreja de las mitologias chinesas e indoeuropees, doncas que Yi s'un eròi indoeuropeu. Aquel mite dels sonque multiplas existís dins d'autres pòbles de l´Extrèm Orient, a Sibèria, e comprés en qualques relats amerindis.
La Granda Inundació[modificar | modificar la font]
La mitologia chinesa parteja amb las tradicions sumèries, grèga, maies, judaïca e de nautas originas lo mite del Diluvi Universal o grand inundació. En aquel cas, Yu, lo Grand, amb ajuda de Nüwa, bastiguèt los canals qu'atenguèron controtlar l'inundació, e que permetèron a las gents cultivar las siás culhitas.


text:
Sant Eustaqui (Antilhas)
Sant Eustaqui (Sint Eustatius) es una illa de la mar Cariba, qu'aparten a las pichonas Antilhas. Forma una entitat publica d'oltramar dels Païses Basses. Sa capitala es Oranjestad que ten son nom de la familha reiala neerlandesa d'Aurenja.
Istòria[modificar | modificar la font]
Longtemps centre principal de la colonizacion neerlandesa, l′illa foguèt presa e cremada pels angleses en 1781, a l′escasencça de la guèrra d′independéncia dels Estats Units d′America, que lor vendiá d'armas. Lo 10 d'octobre de 2010, l′illa, qu'aviá votat majoritàriament contra la dissolucion de las Antilhas Neerlandesas, devenguèt après aquela una entitat publica dels Païses Basses.
Lo 17 de decembre de 2014, se fa un referendum per decidir de cambiar o pas l′estatut de l′illa: son propausadas l′independéncia totala, l′estatut de país associat (coma Curaçao), o lo de comuna ordinària dels Païses Basses. La resulta favorabla a l'estatut de país associat es anullada per causa de manca de participacion.
Politica[modificar | modificar la font]
Geografia[modificar | modificar la font]
L'illa es d'origina volcanica amb tres volcans, lo Quill (que culmina al pic Mazinga, 600 ) al Sud-Èst e lo parelh Còla del Senhal (Signal Hill, tanben sonada Bergje, Mont Pichon) e Mont Boven al Nòrd-Oèst.
Cultura[modificar | modificar la font]
La populacion parla una mena de creòl de la basa anglesa.
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Las Illas BES an recebut lo còde ISO .bq lo 15 de decembre de 2010, mas lo domeni internet correspondent es pas encara en servici.


text:
Arrondiment de Tarba
L’arrondiment de Tarba qu'es una division administrativa francesa, situada dans le departament deus Hauts Pirenèus e la region Lengadòc Rosselhon Miègjorn Pirenèus. Son còdi INSEE qu'es 65 3 e sa superficia qu'es de 1488 km².
Composicion[modificar | modificar la font]
La composicion deus arrondiments francés que's hè totjorn en relacion dab los ancians cantons, anteriors a la refòrma cantonau de 2014, aplicada en 2015. Cada arrondiment que contien un certan nombre de cantons sancèrs. Despuish la refòrma cantonau, un canton navèth que pòt estar acavalat sus dus arrondiments. L'arrondiment de Tarba qu'ei compausat deus 19 ancians cantons seguents :
- canton d'Aurelhan
- canton de Bordèras
- canton de Castèthnau de Manhoac
- canton de Castèthnau de Ribèra Baisha
- canton de Galan
- canton de La Lobèra
- canton de Mauborguet
- canton d'Aussun
- canton de Poiastruc
- canton de Rabastens de Bigòrra
- canton de Semiac
- canton de Tarba-1
- canton de Tarba-2
- canton de Tarba-3
- canton de Tarba-4
- canton de Tarba-5
- canton de Tornai
- canton de Tria de Baïsa
- canton de Vic de Bigòrra.