text:
Portugal
Portugal (var. Portugau) (Portugal en portugués) es un país dau sud-oèst d'Euròpa, a l'oèst de la Peninsula Iberica; es la pàtria dau pòble portugués e forma un estat. Es limitròf amb l'estat d'Espanha au nòrd e a l'èst e es en riba de l'ocean Atlantic au sud e a l'oèst.Tanben ne fan partida dos archipèlas de l'Atlantic Nòrd: los Açòres e Madèira. A una populacion de 10 566 212 estatjants (2005) e una superfícia de 92 391 km².
Sa capitala es Lisbona.
Lo gentilici es portugués -esa.
Somari
- 1 Istòria
- 1.1 Preïstòria e Antiquitat preromana
- 1.2 Antiquitat romana
- 1.3 Conquistas visigòta e musulmana
- 1.4 La Reconquista e la formacion de Portugau
- 1.5 L'apogèu de Portugau
- 1.6 L'Union de Portugau e d'Espanha
- 1.7 Portugal dempuei 1640
- 2 Geografia
- 3 Aeroports principals
- 4 Politica
- 5 Economia
- 6 Cultura
- 7 Bibliografia
- 8 Vejatz tanben
- 9 Ligams extèrnes
- 10 Nòtas & referéncias
Istòria[modificar | modificar la font]
Preïstòria e Antiquitat preromana[modificar | modificar la font]
Lei traças umanas pus ancianas descubèrtas en Portugau datan d'aperaquí 500 000 ans. Puei, Homo neanderthalensis poblèt lo territòri entre 200 000 ans e 28 000 ans, principalament dins lei regions d'Estremadura e d'Alentejo e au nòrd de Douro. A partir de 40 000 ans av. JC, foguèt pauc a pauc remplaçat per Homo sapiens. L'agricultura apareguèt au periòde neolitic, entre 4 000 e 2 000 av. JC, en parallèl dau desvolopament progressiu d'una cultura pròpria ai territòris actuaus de Portugua e de Galícia. Lei premierei comunautats sedentàrias se formèron a partir de 2 600 av. JC.
Lo desvolopament de la metallurgia favorizèt la formacion de contactes maritims entre lo litorau, leis Illas Britanicas e lei regions mediterranèas. Grècs, Fenicians e Cartaginés installèron de comptadors dins lo sud de la Peninsula Iberica. Lei Fenicians i introguèron tanben la cultura de la vinha e de l'olivier. Certaneis arqueològs pensan que son a l'origina de la fondacion de Lisbona vèrs 1000 av. JC. Vèrs 1 200 av. JC, de populacions indoeuropèas migrèron dins la region e se mesclèron ai pòbles locaus ja influenciats per sei contactes ambé lei Fenicians e lei Grècs. Lei dos pòbles principaus d'aqueu periòde son lei Lusitanians e lei Gallaecis. Sa societat èra basada sus de nuclèus de populacions isolats, establits dins d'endrechs aisats de protegir (cima de còla... etc.) e vivent dins d'ostaus redons. Se pòu tanben citar lei Tartessians, pòble poderós, que dispareguèt ambé l'arribada dei Cartaginés vèrs 235 av. JC. Aquelei darriers ocupèron la mitat sud de la Peninsula Ibèrica, someteguèron mai d'una tribü lusitaniana e fondèron Faro.
Antiquitat romana[modificar | modificar la font]
A l'eissida de la Segonda Guèrra Punica (218-201 av. JC), Roma expulsèt lei Cartaginés de la Peninsula Iberica. En causa de son interès economic e estrategic, decidèt rapidament de la conquistar a son torn. Lei legions se turtèron a una resisténcia acarnada mai l'influéncia romana venguèt rapidament fòrta. Un episòdi important d'aquela conquista foguèt la revòuta dau Lusitanian Viriat, considerat coma lo reire dei Portugués actuaus, que comencèt en 147 av. JC e s'acabèt per son assassinat en 139 av. JC. Capitèt d'infligir plusors desfachas ai Romans e sa disparicion rompèt la resisténcia lusitaniana. En 133 av. JC, Roma aviá somes tota la peninsula. L'instauracion de la Pax Romana entraïnèt l'abandon deis abitats fortificats au profiech d'una installacion dins lei plans. Aquela migracion es a l'origina de la fondacion dei vilas de Braga (Bracara Augusta), de Chaves (Aquae Flavia) ò de Beja (Pax Iulia). Un ret rotier foguèt tanben bastit e la cultura romana se difusèt largament fins a l'afondrament de l'Empèri Roman d'Occident.
Conquistas visigòta e musulmana[modificar | modificar la font]
Lo Reiaume Visigòt[modificar | modificar la font]
En 410, l'afondrament de l'Empèri Roman d'Occident permetèt a mai d'un pòble germanic, coma lei Sueves ò lei Vandals, de s'installar dins la Peninsula Iberica. Quatre ans pus tard, foguèt lo torn dei Visigòts de passar lei Pirenèus. Intrèron rapidament en conflicte ambé sei predecessors. Batuts, lei Sueves se retirèron pauc a pauc vèrs l'oèst e lei Vandals foguèron obligats de partir en Africa en 429. En 454, la totalitat de la peninsula èra sota dominacion visigòta franc dau Reiaume Sueve e dei regions bascas. Lo Reiaume Visigòt formava alora una entitat importanta dau sud de la peninsula a Aquitània ambé Tolosa coma capitala. Pasmens, en 507, lei Francs de Clovís conquistèron la màger part d'Aquitània e lo territòri visigòt se trobèt desenant centrat sus lei regions ibericas.
Lei Visigòts installèron una capitala novèla a Toledo en 554 e reprenguèron la guèrra còntra lo Reiaume Sueve annexat en 586. Pasmens, aguèron una influéncia febla sus lo territòri dau Portugau actuau car s'installèron principalament dins lo centre de la peninsula. Après la conversion dei rèis visigòts au dògma de Roma[1], se creèt un reiaume basat sus un rèi sostengut per son aristocracia e la Glèisa. Tre lo sègle VII, lei Visigòts abandonèron lo sieu mòde de vida au profiech dei mors romanas. Aquò entraïnèt en particular la disparicion rapida de la lenga visigòta.
La conquista musulmana e la formacion d'Al Andalús[modificar | modificar la font]
Maugrat la consolidacion progressiva de seis institucions, lo Reiaume Visigòt demorava un edifici fragil que s'afondrèt rapidament en fàcia deis invasions musulmanas. D'efèct, en 711, benlèu après una demanda de senhors visigòts en revòuta còntra lo rèi, una armada musulamana dirigida per lo cap berbèr Tarik ibn Ziyad desbarquèt dins la peninsula. Anientèt l'armada visigòta, prenguèt Toledo e proclamèt la sobeiranetat dau califa omeia. Puei, dins lo corrent dau decenni, renforcèt lo contraròtle musulman sus la peninsula que foguèt totalament somesa franc dei zònas montanhósas dau nòrd.
Pasmens, l'establiment d'institucions establas dins lei regions conquistadas foguèt malaisada. Premier, i aguèt de combats intèrnes entre clans arabis e berbèrs a prepaus dau partiment dau butin. Aquò entraïnèt l'intervencion de tropas aràbias suplementàrias venguts d'Orient Mejan mai lo caòs contunièt, especialament après lo reversament deis Omeias per leis Abbassidas en 750. Ansin, en 756, Abd-al-Rahman, un subrevivent de la dinastia omeia poguèt prendre lo poder dins la peninsula e i fondar un estat independent e centralizat dich Al Andalús.
Al Andalús venguèt un estat prospèr que son cap prenguèt lo títol de califa en 929. De musulmans s'installèron dins lo sud dau Portugau actuau, en Andalosia, lòng dau litorau mediterranèu e dins la vau de l'Èbre. L'islam e l'usatge de l'arabi i progressèron pauc a pauc. Pasmens, demoravan de tensions intèrnas grèvas (entre Berbèrs e Arabis, entre crestians e musulmans... etc.) que causèron l'afondrament dau Califat en 1038 e l'embrenicament de son territòri d'ara endavant per de principats pichons dichs taifas.
La Reconquista e la formacion de Portugau[modificar | modificar la font]
La desagregacion dau Califat Omeia de Còrdoa foguèt l'eveniment decisiu que permetèt ai reiaumes crestians dau nòrd de reconquistar la Peninsula Iberica. Lei combats principaus foguèron menats per lei Reiaumes de Castelha e d'Aragon. En 1212, la batalha de Las Navas de Tolosa rompèt lei fòrças musulmanas entraïnant la presa de Còrdoa (1236), de Sevilha (1248) e de Cadis (1263).
Portugau nasquèt dins aquel encastre a partir de la fin dau sègle XI. D'efèct, lo rèi Anfós VI de Castelha (1065-1109) donèt de tèrras ai chivaliers venguts ajudar son armada e participar a la conquista de Toledo. En particular, Ramon de Borgonha obtenguèt Galícia e Enric de Borgonha lei tèrras entre Galícia e Tage. Lo segond prenguèt lo títol de còmte de Portucale, es a dire de la region de Porto. En 1139, son fiu Anfós foguèt proclamat rèi de Portugau per sei tropas après sa victòria d'Ourique còntra leis Almoravides. Aqueu títol foguèt reconeguda per Castelha quatre annadas pus tard. Anfós Ièr contunièt per la seguida sei guèrras còntra leis Almoravides mai mau capitèt de passar Tage. Après sa mòrt en 1185, la Reconquista portuguesa conoguèt una pausa fins a la batalha de Las Navas de Tolosa e s'acabèt en 1249 ambé la conquista d'Algarve. Portugau agantèt alora quasiment sei frontieras actualas que son demoradas relativament establas dins lo corrent dei sègles seguents.
L'apogèu de Portugau[modificar | modificar la font]
La formacion de la dinastia Avís[modificar | modificar la font]
Après la conquista d'Algarve, acomencèron de s'afirmar d'institucions coma lei Cortès (assemblada de la noblesa, dau clergat e de la borgesiá) e de trachs culturaus pròpris de Portugau coma sa lenga. Una dinastia novèla prenguèt tanben lo poder après una crisi en 1383-1385 que foguèt entraïnada per la mòrt dau rèi Ferrand Ièr (1367-1383). D'efèct, sa disparicion fasiá de sa filha Beatritz, frema dau rèi Joan Ièr de Castelha, son eiretiera unica. Òr, l'idèa d'una union entre Portugau e Castelha suscitava l'ostilitat dei Portugués que se revoutèron. Lei Cortès nomèron Joan d'Avís, un fraire bastard de Ferrand, coma rèi que son poder foguèt confirmat per una victòria còntra lei Castelhans a la batalha d'Aljubarrota. L'annada seguenta, Portugau s'alièt amb Anglatèrra que li aviá portat una ajuda militara importanta durant la crisi.
L'expansion otramar[modificar | modificar la font]
Après la fin de la Reconquista, lei sobeirans portugués acomencèron de s'interessar ai regions de Magrèb per i perseguir la guèrra còntra lei musulmans. Ansin, en 1415, prenguèron Ceuta. En revènge, en 1437, subiguèron una desfacha importanta en fàcia dei barris de Tànger. La resisténcia dei princes musulmans maugrabins obliguèt lei Portugués de desplaçar seis ambicions territòrialas e de contornejar Marròc. Favorizada per la presa de Madèira (1425), aquela estrategia venguèt la basa de l'expansion otramar de Portugau.
Lei navigators portugués ocupèron ansin leis Açòres e leis illas dau Cap Verd. En 1482, establiguèron un fòrt sus lo litorau dau Ghana actuau e Bartolomeu Dias passèt lo Cap de Bòna Esperança en 1488. Dètz ans pus tard, Vasco de Gama capitèt d'agantar leis Índias. Aquò permetèt lo desvolopament dau comèrci d'espècias. En revènge, lo govèrn portugués foguèt pas convencut per lei projèctes de Cristòl Colomb, çò que laissèt lo benefici de la descubèrta dau continent american ais Espanhòus. En 1494, aquò entraïnèt lo partiment dau monde entre Espanhòus e Portugués ambé la signatura dau Tractat de Tordesillas. Aqueu tractat laissava la màger part d'America entre lei mans deis Espanhòus mai laissèt ai Portugués lo drech d'ocupar Brasil que foguèt agantat en 1500.
La disparicion de la dinastia Avís e l'union amb Espanha[modificar | modificar la font]
Lo rèine de Manual Ièr (1495-1521) es considerat coma l'apogèu dau Reiaume de Portugau gràcias ai revenguts dau comèrci d'espècias e ai victòrias de la flòta portuguesa dins l'Ocean Indian (batalha de Diu, 1509). Pasmens, son rèine veguèt tanben un durciment de la politica portuguesa per quant ai questions religiosas. Per exemple, lo rèi ordonèt la conversion fòrçada dei 60 000 judieus expulsats d'Espanha qu'èran estats acuelhits per Joan II (1481-1495) per aumentar la populacion. Puei, Joan III (1521-1557) introduguèt l'Inquisicion dins lo país. Enfin, son fiu Sebastian (1557-1578) se preocupèt subretot d'organizar una expedicion militara per conquistar Magrèb e i impausar lo catolicisme. Pasmens, son expedicion militara s'acabèt per lo desastre saunós de la batalha dei Tres Rèis que costèt la vida au rèi e a la quasi totalitat de l'elèit portuguesa.
La mòrt de Sebastian entraïnèt una crisi de succession car aviá pas d'eiretier dirècte. Son oncle Enric Ièr (1578-1580) mai moriguèt rapidament e aviá egalament ges d'eiretier clar. Antòni de Portugau, felen bastard de Manual Ièr, prenguèt lo poder sostengut per França e Anglatèrra mai deguèt faciar lei pretencions dau rèi Felip II d'Espanha, felen legitim dau meteis rèi. Venceires de la batalha d'Alcántara, leis Espanhòus ocupèron lo país e resistiguèron fins a 1589 ai diferentei temptativas de restauracion d'Antòni menadas per lei flòtas francesa e anglesa. Felip II d'Espanha demorèt rèi de Portugau que perdiguèt son independéncia mai gardèt seis institucions (Cortès, armada, moneda... etc.) dins l'encastre d'un regime d'union personala entre lei dos reiaumes.
L'Union de Portugau e d'Espanha[modificar | modificar la font]
Lo rèi Felip II d'Espanha foguèt oficialament reconegut coma rèi de Portugau per lei Cortès en 1581. En mai dau respèct deis institucions portuguesas, prenguèt de mesuras d'amnistia en favor dei partisans de son adversari e reglèt una partida dau deute immens laissat per leis ambicions militaras de Sebastian. L'integritat territòriala de l'Empèri Portugués foguèt tanben respectada e l'Union Iberica favorizèt lo desvolopament economic.
Pasmens, l'integracion de Portugau au sen dau domeni Habsborg transformèt lei navigators portugués en enemics dei naviris olandés, anglés e francés. Lei marchands portugués perdiguèron ansin pauc a pauc sei posicions comercialas e lei premierei tensions apareguèron tre la fin dau rèine de Felip II. Sota son successor Felip III — qu'aviá un interès fòrça limitat per la politica e l'administracion — la situacion s'agravèt en causa de la politica de centralizacion dau vice-rèi de Lisbona. Puei, lo maucontentament aumentèt a mesura que lo govèrn espanhòu adoptèt de decisions impopularas coma l'aumentacion deis impòsts, una politica de repression còntra lei crestians recentament convertits, l'adopcion d'un còdi de lèis novèu. Aquò contunièt durant lo rèi de Felip IV qu'aumentèt tornarmai la fiscalitat e assaièt de demenir l'autonòmia dau país e que perdiguèt plusors plaças importantas de l'Empèri Portugués coma Ormuz (1622), Bahia (1624), Arguin (1633) ò encara São Jorge da Mina (1637).
Portugal dempuei 1640[modificar | modificar la font]
De la Guèrra de Restauracion a l'invasion francesa[modificar | modificar la font]
Encoratjada per França, l'aristocracia portuguesa refusèt de participar a la repression de l'insureccion catalana (Guèrra dei Meissonaires, 1640-1652) e se revoutèt en 1640. Lo senhor portugués pus poderós, Joan de Bragança, foguèt proclamat rèi entraïnant la Guèrra de Restauracion (1640-1668). Gràcias ai revenguts dau comèrci d'espècias amb Asia e de sucre ambé Brasil, Portugau capitèt de resistir ais ofensivas espanhòlas. De mai, capitèt d'eliminar la menaça olandesa còntra Brasil e Angòla. En revènge, perdiguèt la màger part de sei posicions en Asia, especialament Malacca perduda en 1641. Ceuta demorèt tanben sota lo contraròtle de Madrid.
Aqueu periòde veguèt la conclusion d'una aliança novèla entre Portugau e Anglatèrra que venguèt un axe major de la diplomacia dau país. D'efèct, per Londres, lo país èra una escala importanta per sei naviris, especialament dins l'encastre dei guèrras recurrentas còntra França. De mai, leis Anglés èran fòrça interessats per lei possibilitats comercialas presentadas per Brasil. De son caire, Portugau aviá besonh d'un protector poderós per s'aparar còntra lei menaças espanhòlas, francesas e olandesas. Brasil venguèt ansin lo centre de l'Empèri Portugués e un important comèrci implicant lo sucre american e leis esclaus d'Angòla e de Moçambic se desvolopèt. L'esplecha de jaciments d'aur dins lo corrent dau sègle XVIII assegurèt tanben lo foncionament de l'economia portuguesa.
Pasmens, après la mòrt de Joan V (1706-1750), lei revenguts aurifèrs acomencèron de demenir. Son successor Josèu Ièr (1750-1777), laissèt lo poder au marqués de Pombal que dirigiguèt lo país fins a 1776. Autoritari mai dubèrt ais idèas dei Lutz, Pombal s'ocupèt de la reconstruccion de la capitala destrucha per un tèrratrem en 1755 e restaurèt l'autoritat de l'Estat (somission de la noblesa, de la Glèisa e de l'Inquisicion). De mai, contunièt l'aliança britanica (participacion a la Guèrra de Sèt Ans), organizèt la colonizacion de Brasil, favorizèt la creacion de manufacturas e creèt divèrs monopòlis per protegir la cultura dei vinhas.
Après la fin dau periòde Pombal, lo rèine de Maria Ièra (1777-1786) foguèt marcada per la reaccion de la noblesa e dau clergat, que capitèt de restaurar una partida de sei privilègis ancians, e per la deméncia de la rèina. Son fiu, lo futur Joan VI, assegurèt la regéncia mai lo poder reiau èra fòrça afeblit laissant la gestion vertadiera deis afaires a un conseu de regéncia dominat per la noblesa.
En 1793, Portugau participèt a la coalicion generala còntra la França Revolucionària après l'execucion dau rèi Loís XVI. Batut lòng de la frontiera espanhòla, Portugau foguèt alora tiralhat entre sa volontat d'arrestar la guèrra còntra França e son besonh de mantenir son aliança ambé lo Reiaume Unit. Proclamèt sa neutralitat mai contunièt d'acceptar lei naviris anglés dins sei pòrts. En 1807, Napoleon Ièr mandèt un ultimatum au govèrn portugués demandant l'aplicacion dau Blocus continentau que foguèt refusat. Lo país foguèt aisament ocupat per lei Francés e la Cort anèt s'installar en Brasil. De 1808 a 1810, lo territòri portugués foguèt lo teatre de combats entre Francés e Anglés, sostenguts per la populacion, que s'acabèron per l'expulsion definitiva dei tropas napoleonencas.
De la secession de Brasil a la republica[modificar | modificar la font]
Anglatèrra dirigiguèt de facto lo Portugau continentau fins a 1820 e una insureccion militara, sostenguda per lei liberaus, que permetèt l'eleccion de Cortès. En 1821, lo rèi Joan VI poguèt tornarmai s'installar a Lisbona. Acceptèt una constitucion mai la volontat dei Cortès de limitar lei drechs de Brasil — vengut fòrça autonòm durant l'ocupacion de la metropòli — entraïnèt la secession de la colonia en 1822 sota la direccion de Pèire Ièr, fiu ainat de Joan VI.
Dins lo corrent deis annadas 1820-1840, Portugau conoguèt un periòde d'instabilitat politica. D'efèct, en 1823, lo govèrn liberau, minat per la secession brasiliana e per de reformas impopularas, deguèt faciar una insureccion absolutista dirigida per lo prince Miguel. En 1824, una revòuta novèla entraïnèt la presa dau poder per d'absolutistas moderats ambé lo sostèn de Joan VI e dei Britanics. A la mòrt de Joan VI en 1826, lo poder passèt a Miguel siá coma regent siá coma rèi fins a 1834. Menèt una politica conservatritz mai deguèt faciar plusors temptativas de còps d'estat de part dei liberaus. Puei, en 1834, foguèt reversat per son fraire Pèire qu'abdiquèt sa corona imperiala brasiliana per restablir sa filha, Maria II, ambé lo sostèn de França e dau Reiaume Unit. Una monarquia constitucionala foguèt creada e lo regime foguèt dirigit per l'aristocracia liberala devesida entre chartistas (favorables ai proprietaris terrencs) e septembristas (favorables ai classas mejanas urbanas). Maugrat plusors temptativas de còps d'estat liadas a l'impopularitat dei govèrns successius, la vida politica s'estabilizèt pauc a pauc sota l'influéncia d'António Bernardo da Costa Cabral que reprimiguèt d'un biais ferotge l'oposicion septembristas mai capitèt de redreiçar l'economia.
A partir de 1851, l'estabilitat politica èra globalament restaurada e aqueu periòde es dich Regeneracion. Lo país assaièt de s'adaptar a la pèrda de Brasil e prenguèt de mesuras per desvolopar l'agricultura, l'industria e lo comèrci. Aquò permetèt la modernizacion dei pòrts e la construccion d'infrastructuras coma de camins de fèrre. L'admnistracion, l'escòla e lo còdi legislatiu foguèron tanben reformats. Regardant leis afaires coloniaus, se concentrèt sus Angòla e Moçambic revendicant lei territòris entre lei dos territòris. Pasmens, deguèt renonciar a aqueu projècte en 1890 après un ultimatum de Londres.
Aquela revirada umilianta entraïnèt de manifestacions còntra lo Reiaume Unit e la monarquia. Favorizèt la difusion deis idèas republicanas e una rebellion civila (blocatge dei Cortès) e militara. En 1908, lo rèi Carles Ièr (1889-1908) foguèt assassinat per de revolucionaris republicans après la dissolucion dei Cortès e de l'oposicion. Son fiu Manual II li succediguèt mai mau capitèt de formar un govèrn estable. En 1910, l'assassinat dau republican Miguel Bombarda entraïnèt una insureccion que s'acabèt per l'exili dau rèi e la proclamacion de la Republica.
La dictatura de Salazar[modificar | modificar la font]
Una constitucion republicana fòrça conservatritz (exclusion deis analfabèts dau sufragi universau, siá 70% de la populacion) foguèt adoptada en 1911. Pasmens, lo regime republican mau capitèt de resòuvre la crisi politica dau país e periòdes parlamentaris succediguèron ai periòdes de govèrn autoritari. De 1916 a 1918, lo país participèt a la Premiera Guèrra Mondiala dins lo camp de l'Entenduda e mandèt un còrs d'armada en França. I obtenguèt lo triangle de Kionga en Africa. En 1926, lei militars organizèron un còp d'estat avans de fisar lo poder economic, dos ans pus tard, a António de Oliveira Salazar per restaurar l'òrdre monetari e l'equilibri budgetari. En 1932, Salazar venguèt cap dau govèrn. L'annada seguenta, fondèt l'Estado Novo d'inspiracion corporatista e faissista. En despiech dau mantenement d'institucions democraticas fictivas, Salazar gardèt la totalitat dau poder e instaurèt fins a sa mòrt en 1968 un regime autoritari, policier e fòrça conservator.
En 1936, sostenguèt lo camp nacionalista dau generau Franco pendent la Guèrra d'Espanha. Après la desfacha dei republicans espanhòus, Portugau e Espanha signèron lo Pacte Iberic, tractat de cooperacion e de non agression. En revènge, au nivèu diplomatic, Portugau abandonèt pas totalament l'aliança britanica. En particular, autorizèt l'installacion d'avions aliats dins leis Açoras per luchar còntra lei sosmarins alemands e lei tropas colonialas portuguesas combateguèron lei Japonés en Timòr. Aquò permetèt a Salazar d'evitar d'èsser diplomaticament isolat après la guèrra.
Pasmens, a partir deis annadas 1950, deguèt faciar lo desvolopament de guerilhas independentistas, sostengudas per l'Union Sovietica, dins lei colonias. Salazar refusèt d'abandonar l'Empèri, darrier vestigi de la poissança portuguesa, e ordonèt lo desplegament de l'armada. Aquò entraïnèt de conflictes malaisats qu'aguèron un còst important per l'economia dau país (mai de 40% dei despensas estaticas a partir de 1963). Pasmens, maugrat sa superioritat militara, lei soudats portugués poguèron pas redurre de guerilhas que dispausavan de territòris importants per se dissimular e que recebèron pauc a pauc d'armas modèrnas.
La Revolucion dei Garòfles e la democratizacion[modificar | modificar la font]
En 1968, Salazar, fatigat per la malautiá, deguèt laissar lo poder a Marcelo Caetano que contunièt la meteissa politica, especialament lei guèrras colonialas vengudas fòrça impopularas au sen de la populacion e de l'armada. Lo 25 d'abriu de 1974, lo Movement dei fòrças armadas (MFA), creat per d'oficiers subaltèrns, prenguèt lo contraròtle de Lisbona e reversèt lo regime corporatista ambé l'aprovacion de la populacion. Lei partits politics foguèron tornarmai autorizats e lei colonias africanas venguèron independentas (en Asia, Timòr foguèt atacat e ocupat per Indonesia). A la fin de 1975, d'eleccions veguèron la victòria de socialistas moderats.
En 1976, una constitucion foguèt adoptada. Fondèt un regime parlamentari moderat per un president de la Republica elegit au sufragi universau. Aqueu periòde foguèt principalament marcat per lo socialista Mário Soares cap dau govèrn en 1976-1978 e 1983-1985 puei president de 1986 a 1996. Negocièt l'intrada de Portugau au sen de l'Union Europèa (1986). Aquò marquèt l'acomençament d'una modernizacion accelerada de l'economia portuguesa que conoguèt un desvolopament important. Pasmens, dempuei la fin deis annadas 2000, lo país es durament tocat per la crisi economica de 2008.
Geografia[modificar | modificar la font]
Geografia fisica[modificar | modificar la font]
Lo territòri de Portugal ocupa una part de la Peninsula Iberica e doas archipèlas de l'Ocean Atlantic: Madèira e los Açòres. S'estend entre los latituds 32° e 43° N, e los longituds 32° e 6° O. Lo Portugal continental es traversat per un flume principal: Tage que raja dempuèi Espanha e se geta dins l'Ocean Atlantic per son estuari a Lisbona. Los paisatges del nòrd son montanhoses amb de plans enauçats ont maites riu cavèron de vals, cap al sud las regions d'Algarve e d'Alentejo, son caracterizadas per de planas.
Lo som pus enauçat de Portugal nomenat Mont Pico es situat sus l'illa de Pico als Açòres. Aqueste ancian volcan que mesura 2351 m. es considerat coma un simbòldels Açòres, mentre que la Serra da Estrela sul continent (1991 m.) es un importanta atraccion pels esquiaires e afogats d'espòrts d'ivèrn.
Las archipèlas de Madèira e dels Açòres se situan dins l'Ocean Atlantic: los Açòres se dispersan sus la Dorsala Mesoatlantica sus una tripla joccion tectonica, e Madèira long d'una cadena escampilhada de ponchs cauds geologics. Geologicament, aquelas illas son eissidas de l'activitat volcanica e sismica, pasmens la darrièra erupcion volcanica terrèstra se debanèt en 1957–58 (Capelinhos) e de tèrratrems menors se produson esporadicament, generalament d'intensitat moderada.
Subdivisions administrativas[modificar | modificar la font]
Portugal ten una estructura administrativa de 308 municipalitats (en portugués: concelhos), que se subdevesisson en mai de 4000 parròquias civilas (en portugués: freguesias). Las municipalitats s'amassan en unitats superioras. Al Portugal continental, se regropavan en 18 districtes, mentre que las illas dels Açòres e Madèira forman de regions autònomas. Depuèi 2011, lo Portugal continental es devesit en Airals Metropolitans e en Comunautats Intermunicipalas qu'agropan de municipis urbans o rurals. Los ancians districtes son pas mai que tradicionals:
Los 18 districtes son:
- Lisbona
- Leiria
- Santarém
- Setúbal
- Beja
- Faro
- Évora
- Portalegre
- Castelo Branco
- Guarda
- Coimbra
- Aveiro
- Viseu
- Bragança
- Vila Real
- Porto
- Braga
- Viana do Castelo
Los airals metropolitans son:
Las comunautats intermunicipalas son:
- l'Alentejo Central
- l'Alentejo Litoral
- Algarve
- lo Naut Alentejo
- lo Naut Minho
- lo Naut Tâmega
- Ave
- lo Bas Alentejo
- la Bassa Beira
- las Beiras e La Serra de l'Estela
- Cávado
- Douro
- la Lezíria do Tejo
- lo Tage Mejan
- l'Oèst
- la Region d'Aveiro
- la Region de Coimbra
- la Region de Leiria
- Tâmega e Sousa
- las Tèrras de Trás-os-Montes
- Viseu Dão Lafões
Segon la Nomenclatura d'Unitats Territorialas d'Estatistica de l'Union Europèa Portugal es devesit en set regions: Alentejo, Algarve, Açòres, Centre, Lisbona, Madèira e Nòrd, subdevesits en trenta subregions.
Vilas principalas[modificar | modificar la font]
Lisbona, Porto, Funchal, Braga, Coïmbra, Évora, Faro, Ponta Delgada, Vila Nova de Gaia, Setúbal, Guimarães, Cascais, Viseu, Aveiro, Guarda, Portimão, Castelo Branco, Leiria, Figueira da Foz, Tomar, Chaves, Penafiel, Portalegre, Sines, Covilhã, Viana do Castelo, Elvas, Lamego, Lagos, Angra do Heroísmo, Horta, Espinho, Barcelos, Ponte de Sôr, Abrantes, Miranda do Douro.
Aeroports principals[modificar | modificar la font]
Lisbona(LIS), Faro/Algarve(FAO), Porto/Maia(OPO), Madeira/Funchal(FNC), Ponta Delgada/Azores(PDL).
Rius principals[modificar | modificar la font]
Tage, Douro, Mondego, Guadiana, Minho, Lima, Cavado, Vouga, Coa, Sado, Tamega, Ave, Corgo, Sabor, Tua, Zezere.
Sèrras principalas[modificar | modificar la font]
Pico, Sèrra de l'Estèla, Larouco, Geres, Peneda, Marao, Coroa, Caramulo, Gardunha, Lousa.
Politica[modificar | modificar la font]
Portugal es una republica democratica parlamentària multipartidaria, ont lo president es lo cap d'Estat del país, e lo primièr ministre es lo cap de govèrn. Lo poder executiu es exercit pel Conselh dels Ministres.
Lo president, qu'es tanben lo comandant en cap de las Fòrças Armadas, es elegit dirèctament per la populacion per un mandat de 5 ans. Entre los sieus poders, nomma e pòt demissionar lo primièr ministre. Lo primièr ministre, çò que d'el, nomma los membres del Conselh de Ministres.
Lo Poder Legislatiu es exercit per l'Assemblada Nacionala, unicamerala, compausada de 230 deputats.
Dempuèi l'an 1975 dos partits dominan la scèna politica: lo Partit Socialista e lo Partit Socialdemocrata.
Lo país es subdividit en 18 districtes sul continent mai 2 regions autonòmas: Açòres e Madèira.
Economia[modificar | modificar la font]
- Veire l'article Economia de Portugal
Cultura[modificar | modificar la font]
Literatura[modificar | modificar la font]
- Gil Vicente (1465-1537)
- Francisco de Sá de Miranda (1481?-1558)
- Bernardim Ribeiro (1482-1552)
- Damião de Góis (1502-1574)
- Luís de Camões (1524-1580)
- Luís de Sousa (1555-1632)
- Padre António Vieira (1608-1697)
- Leonor de Almeida de Portugal, Marquesa de Alorna (1750-1839)
- Barbosa du Bocage (1765-1805)
- Almeida Garrett (1799-1854)
- Camilo Castelo Branco (1825-1890)
- Antero de Quental (1842-1891)
- Eça de Queiroz (1845-1900)
- Guerra Junqueiro (1850-1923)
- Wenceslau de Moraes (1854-1929)
- Cesário Verde (1856-1886)
- Camilo Pessanha (1867-1894)
- António Nobre (1869-1632)
- Eugénio de Castro (1869-1944)
- Teixeira de Pascoaes (1877-1952)
- Nuno de Montemor (1881-1964)
- Aquilino Ribeiro (1885-1963)
- Raul Leal (1886-1964)
- Fernando Pessoa (1888-1935)
- Mário de Sá-Carneiro (1890-1916)
- Ferreira de Castro (1898-1974)
- José Gomes Ferreira (1900-1984)
- José Régio (1901-1969)
- Alves Redol (1911-1969)
- Ruy Cinatti (1915-[[]])
- Sophia de Mello Breyner Andresen (1919-2004)
- Fernando Namora (1919-1989)
- Augusto Abelaira
- Jorge de Sena (1919-1978)
- José Saramago (n.1922) Prèmi Nobel de Literatura en 1998
- Eugénio de Andrade (1923-2005)
- Sebastião da Gama (1924-1952)
- Alexandre O`Neill (1924-1986)
- Mário Cesariny (n.1924)
- António Ramos Rosa (n.1924)
- Ana Hatherly (n.1929
- Herberto Helder (n.1930)
- Ruy Belo (1933-1978)
- Fiama Hasse Pais Brandão (n.1938)
- Luiza Neto Jorge (1939-[[]])
- Gastão Cruz (n.1941)
- Antonio Lobo Antunes (n.1942)
- Lídia Jorge (n.1946)
- Maria Gabriela Llansol (n.1942)
- Al Berto (1948-1997)
- Nuno Júdice (n.1949)
Musica[modificar | modificar la font]
- Amalia Rodrigues
- Herminia Silva
- Tonicha
- Dulce Pontes
- Mariza
- Misia
- Adelaide Ferreira
- Candida Branca Flor
- Anabela
- Lenita Gentil
- Maria da Fe
- Linda de Suza
- Marie Myriam (Luso-Francesa)
- Nelly Furtado (Luso-Canadiana)
- Paulo de Carvalho
- Paco Bandeira
- Jose Cid
- Carlos do Carmo
- Roberto Leal (Luso-Brasilièr]
- Zeca Afonso
- Victor Espadinha
- Madredeus
- Delfins
- Duo Ouro Negro
Cinèma/Teatre[modificar | modificar la font]
Pintura/Escultura[modificar | modificar la font]
Bibliografia[modificar | modificar la font]
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- Travel and Tourism office website
- Previsão do Tempo - Weather forecast for Portugal
Nòtas & referéncias[modificar | modificar la font]

- Portal de Portugal
-
- ↑ Inicialament, lei Visigòts s'èran convertits a l'arianisme, corrent crestian considerat coma eretic per la Glèisa Romana.


c: text/html

text:
Seuvalada
Seuvalada qu'ei ua comuna occitana de Bearn, pròcha d'Ortès e site d'ua abadiá. Qu'ei situada dens lo departament deus Pirenèus Atlantics.
L'abadiá de Seuvalada que ho fondada lo 6 d'abriu de 1128 per Gaston IV lo crotzat abans que partisse en crotzada en Espanha. Que la con·hidè a l'ordi deus benedictins lo son terrenh aperat Sylva Lata en latin. Los monges que s'encarguèn d'arcuélher los romieus.
En 1286 l'abadia que passè devath l'obediéncia Cisterciana.
Que ho destrusida en 1569 peus huganauts e tornada bastir per la Contrarefòrma en 1630. Venuda per la Revolucion Francesa, qu'èra en estat de roeinas chic a abans que la comuna la crompresse per la restaurar.
.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
L' occitan si pou-ti mesclar au capitalisme, vo tot d'au mens l'utilisar, vo es-ti condemnat per totjorn a l'amateurisme associatiu. Parli d'opiniens personalas, pas de faches. Desenvoloparai mon opinien a una autra ora, que siéu mort...
Vous n'êtes pas connecté. Connectez-vous ou enregistrez-vous
Refleicien
Aller à la page : 1, 2, 3
1 Refleicien le Mer 10 Oct - 23:10
Yellow
En Preson !
L' occitan si pou-ti mesclar au capitalisme, vo tot d'au mens l'utilisar, vo es-ti condemnat per totjorn a l'amateurisme associatiu. Parli d'opiniens personalas, pas de faches. Desenvoloparai mon opinien a una autra ora, que siéu mort...
61 Re: Refleicien le Jeu 18 Oct - 13:35
Yellow
En Preson !
Matieu C. a écrit:Yellow a écrit:Lo fach de si far pagar per sa
musica es normau, si deman fau de concèrts en francés vo en oc, espèri
estre retribuit per aquò sensa que degun mi digue, "ouais, le mec il
fait ça pour l'argent, c'est un salaud capitaliste". Fau pas crire que
lo fach de far de musica "occitana" es un travalh benevòl, per la
beutat dau gèst e la gl`ria de la lenga, dei trobadors e tot
aquò...
Siáu d'acòrdi EN PARTIDA.
Empacha pas que de
gropes occitans auto-declarats que s'ameriton pas de moneda per leis
escotar nimai per crompar son disc, ne'n conoissi quauqueis uns...
Lo
Còr de la Plana a un fonccionament professionau, partent per ieu es un
grope que s'amerita d'èstre pagat, non pas per qu'es occitan mai perqué
lo trabalh que fan es de qualitat. Après, basta pas de cantar per lo
XXXenc còp "lo polit mes de mai" dins una versien new age per èstre mes
au mesme nivèu.
Es parier per lei ticheurtes. Es pas perqué l'a una
crotz occitana dessús e un messagi ninòi coma "Rugby player", "on
craint degun", etc...que serà un article de qualitat.
Es parier per tot fin finala.
Coma disia Joanda, prènes una merda, i fotes un drapèu occitan, eh bé demora una mèrda...
De i soscar.
Per contra pertagi ton rasonament sus lo fach que l a un fum de marrits
grops, que pensan que per far de musica occitana dau sègle XXI basta
d'apondre una MPC 4000 sus una versien eniema dau "Boièr"... Pasmens
chascun dèu aguèr sa chança e pouguèr viure de sa musica, tant marrida
que sia, es per aquo qu'an creada l'entermitència dau pestacle^^...
62 Re: Refleicien le Jeu 18 Oct - 13:37
Yellow
En Preson !
Tiston a écrit:Yellow a écrit:Tiston a écrit:maime a écrit: Crese
qu'un grop comença d'entrar dins lo foncionament capitalista quand son
objectiu es pus de crear e de s'exprimar mas de far de l'argent. Pense
pas que sia lo cas per los gropes d'expression occitana perque lo fach
de s'exprimar en occitan (quand es conscient) es desja un acte
politic.
Ai
l'emprecien que per tu, un musician "occitan" pou pas viure de sa
musica, que perd sa credibilitat a partir dau moment que li raporta
d'argent... Diga mi si m'engani
adiu!
sabe pas trop
se pausas la question a Maime o a me, mas vau totparier te respondre...
e crese pensar coma lu Maime sus 'quel'afar...
Un musician que
decida de viure per sa musica deu vendre de disques, vendre de plaças
de concerts, vendre de chamisons eca... som d'accord, 'qu'es
perfietament normau...
Mas vole pas jostener 'n'ertiste que la toca
es nonmas de far d'argent, 'qu'es dins un fonccionament capitaliste e
que pren lu public per de las vachas laitieras... veses?
Per exemple
IAM son plan riches mas demoren dins lu discors qu'aime de mesfiança a
l'encontra dau sistemi capitaliste (veire, per los qu'an mancat 'quo,
la remirable video "La fin de leur monde" sus lu siti Rap2K, o escotar
"Rap de droite" per exemple...)
'Qu'es mai mauaisat per me de balhar
d'argent a de grope (pode aimar lor musica pertant) coma los Roling
Stones, per exemple... que son dintrats dins 'na logica de profiech
absolut... veses?
'Qu'es 'na pausicion ideologica, 'qu'es coma ai
enveja de batre lu pitit patron que paia sos empleiats (maçons per
exemple) 'na miseria (1200 euros apres 25 ans de cariera) e que dins lu
mesme temps se 'chapta lu darnier 4x4 Mercedes... tot 'quo me fai
degreu...
Sias-ti enscrich sus lo famos forum de rap2k? ^^
Pasmens pensi pas que l'aje dins la musica occitana d'artistas que son dins una logica de profièch absolut...
63 Re: Refleicien le Jeu 18 Oct - 13:52
joan_cavalier
Trobador !!
Yellow a écrit:
Pasmens pensi pas que l'aje dins la musica occitana d'artistas que son dins una logica de profièch absolut...
Ai pas compres de que pensas pas pichon que i'a d'artistes o que i'a monde dins una logiace de profiech en occitan IOI
Mai seriosament ieu revendiqui lo dreit dels occitans de faire de merda, sèm un poble normal e cal de tot per fargar pais (pensi mai particularament a un ciutat d'Erault conneguda per esser la capitala de la davalada en bordilhera, qu'enriciguet plan (pas dins son entier, i'a tanbèn musica de qualitat que venon d'aquel cant) lo vivier "cançons de racar" en occitan
64 Re: Refleicien le Ven 19 Oct - 13:17
maime
Lemosin de prumiera !
Ah ? Avia pas compres aquò... Avia compres que la question era de saubre si lo mitan occitaniste deu contunhar dins l'amateurisme o si deu utilizar daus metòdes capitalistas. Crese, mas ai l'impression d'esser un pauc tot sol, que i a la possibilitat de far quauquarren entre los dos.joan_cavalier a écrit:Mèfi, se cal pas tròp anar luènh rapòrt al subjecte primier...qu'era......a òc ont es la diferencia mentre un benevòl e un professionau....
Dins lo cas de la musica, per ieu, es una question de prioritat : far de la musica, crear emai en occitan o far de l'argent benleu en occitan. Dins lo prumier cas, bote tots los musicians que creen en occitan que coneisse. Dins lo segond, cree 'na còla per far un reggaeton en oc emb un clip filmat sus la plaja marselhesa en plen estiu coma de las dròllas nudas (o quasi). Per far mai fun e rebel, prene un tipe un pauc coma lo Mickael Youn emb un berret. Investissament minimau, pas de creacion mas crese que tornarai pas cop-sec a l'ANPE...
65 Re: Refleicien le Ven 19 Oct - 13:22
maime
Lemosin de prumiera !
Oc-es sei d'acòrd ! Mas zo fau far en frances (o en angles) se vos plai !!!joan_cavalier a écrit:Mai seriosament ieu revendiqui lo dreit dels occitans de faire de merda
Vòle pas de BreizhTV en oc o de McLemosin a la chastanha (coma los de Bloc Catala que se son batuts perque MacDo chamja son MacCataluña en MacCatalunya...).
66 Re: Refleicien le Ven 19 Oct - 13:40
maime
Lemosin de prumiera !
joan_cavalier a écrit:E per memoria (pels afogat del nou sisteme) la FNAC (tan coma DARTY) son estats fondats per....la LCR per permetre al pòble d'accedir a la cultura e al confòrt moderne a mendre pretz (pròva que los sistemes alternatius son duradis)
Lo costat comerci de massa daus amics de la Liga (quitament aura) fai que an beucòp de mau de comprener perque m'interesse (e participe) a de las alternativas que tocan pas mai de 100 personas (en fach mens).
Ta solucion seria de construire directament dau subremerchat occitan ? 'Laidonc, perque trabalhas dins 'na structura associativa ?
67 Re: Refleicien le Ven 19 Oct - 14:40
joan_cavalier
Trobador !!
maime a écrit:
Lo costat comerci de massa daus amics de la Liga (quitament aura) fai que an beucòp de mau de comprener perque m'interesse (e participe) a de las alternativas que tocan pas mai de 100 personas (en fach mens).
Ta solucion seria de construire directament dau subremerchat occitan ? 'Laidonc, perque trabalhas dins 'na structura associativa ?
Es benleu plan d'òbrar sus causas pichonas se n'as leser, ieu sabi que lo monde es dins una cultura de massa, pel moment travalhi amb la massa.
Lo sistèm d'ara es poirit, soi d'acòrdi çaquelà vivem dadins, e te dirai que compreni lo biais de faire dels catalans sus Mc Catalunya, i'a una dubertura, una possibilitat de faire reclama a una brava escala la prenon, an rason, de tot biais Mes couilles Mickey (ben òc ma Queue Donald et Mes Couilles Mickey) auria sortit aquel pan-carnat doncas se pòt ajudar la causa per que pas.
Non te parli pas de montar un subremercat, çaquelà t'amagui pas que se deman i'avia mestier de fargar un Sud Radio en occitan te disi clarament, òc lo farai.
Cresi que sem pas obligeats de mesclar las luchas, si de non leu per esser occitan caldra minjar Bio (lo bio es una nocion neçi per ieu, te en farai un còp de morre per Yelow un d'aquel jorn), crompar equitable, reciclar las bordilhas....
Cal una "micro-talvera alternativa" benleu per l'occitan, mas cresi que nos podem pas passar d'una cultura de massa, un quicòm de "normau" e d'espandit, sem ja un microcosme se a mai cal faire un microcosme endadins del microcosme sem pas tornat bravei amics
Amistats
Cedric
68 Re: Refleicien le Ven 19 Oct - 22:42
Zengi
Trobador !!
Coma disia Joanda, prènes una merda, i fotes un drapèu occitan, eh bé demora una mèrda...
Autoderision ?
69 Re: Refleicien le Sam 20 Oct - 0:02
Gavach
Occitan Warrior
70 Re: Refleicien le Sam 20 Oct - 7:26
joan_cavalier
Trobador !!
de veser aqui
Foto raubada sus lo myspace de paraulas en oc 'òsca Aura)
71 Re: Refleicien le Sam 20 Oct - 13:07
maime
Lemosin de prumiera !
joan_cavalier a écrit:
Lo sistèm d'ara es poirit, soi d'acòrdi çaquelà vivem dadins, e te dirai que compreni lo biais de faire dels catalans sus Mc Catalunya
Per ieu, es 'na capitulacion... Mas bon, sabe plan que sei un pauc radicau...
joan_cavalier a écrit: Non te parli pas de montar un subremercat, çaquelà t'amagui pas que se deman i'avia mestier de fargar un Sud Radio en occitan te disi clarament, òc lo farai.
D'acòrd.
joan_cavalier a écrit:Cresi que sem pas obligeats de mesclar las luchas, si de non leu per esser occitan caldra minjar Bio (lo bio es una nocion neçi per ieu, te en farai un còp de morre per Yelow un d'aquel jorn), crompar equitable, reciclar las bordilhas....
Ieu, pòde pas separar las luchas. Perque sei implicat dins mai d'una e perque essaie d'estre coerent. Fondamentalament, lo capitalisme actuau pausa daus problemas sociaus, ecologics e culturaus. Es la conviccion que lo capitalisme pòt pas estre gente e que lo podrem melhorar. Fuguet l'error daus socio-democratas, es l'error daus ecolos actuaus mai daus defensors de la diversitat culturala. Enfin, e mon opinion...
joan_cavalier a écrit:Cal una "micro-talvera alternativa" benleu per l'occitan, mas cresi que nos podem pas passar d'una cultura de massa, un quicòm de "normau" e d'espandit, sem ja un microcosme se a mai cal faire un microcosme endadins del microcosme sem pas tornat bravei amics
Ma micro-talvera alternativa a per objectiu de far daus pitits. Pas de creisser mas de ne'n far de pertot. Un jorn, i aura pus de plaça per lo sistema capitalista... Sei utopista ? Oc-es de segur... Mas bon... Me pòde pas convencer que pòdem pas despassar l'orizont
Amistats tanben
72 Re: Refleicien le Ven 7 Mar - 13:49
Yellow
En Preson !
73 Re: Refleicien le Ven 7 Mar - 13:53
joan_cavalier
Trobador !!
74 Re: Refleicien Aujourd'hui à 21:18
Contenu sponsorisé
Aller à la page : 1, 2, 3
Permission de ce forum:
Vous ne pouvez pas répondre aux sujets dans ce forum


text:
Juan Gregorio de Las Heras
Juan Gregorio de Las Heras (Buenos Aires, l'11 de julhet de 1780 - Santiago de Chile, heurèr de 1866), que ho un militar argentin qui gavidè ua colomna de l'Armada deus Andes e, atau, que trauquè los Andes entà liberar Chile durant las Guèrras d'Independéncia argentina e de Chile. Après la campanha de Chile, que participè a la liberacion de Peró (en particular que liurè las batalhas de Chacabuco, Talcahuano e Maipú.
Après, que ho tanben governador de la Província de Buenos Aires.
Abans la Guèrra d'Independéncia, que comencè la soa carrièra com comerçant. Durant las Invasions anglesas de l'arriu de la Plata que pelegè com sargent dens los Usars deu bearnés Joan Martin Pueyrredon
Opausant au regim federau de Juan Manuel de Rosas, que s'exiliè mantuas annada en Chile on e tribalhè entà l'armada d'aqueth país.


text:
Toledo
Toledo (Toleta en occitan ancian, Toledo en castelhan) es una vila que se tròba en Espanha, dins lo centre, a 70 km al sud de Madrid. Es la capitala de la província de Toledo e de la comunitat autonòma de Castelha-La Mancha. Los escrivans Alfonso Martínez de Toledo (Archiprèire de Talavera), Rodrigo Cota e Garcilaso de la Vega n'èran originaris.
Somari
Ficha tecnica[modificar | modificar la font]
- Populacion : 70 000 abitants
- Lenga : castelhan
- Còde postal : 45071
- Accès : N-401 dempuèi Madrid ; N-403 dempuèi Castelha e Leon
Art e cultura[modificar | modificar la font]
Lo centre istoric de la vila de Toledo es sus la lista del Patrimòni Mondial de l'Umanitat.
Vila vièlha[modificar | modificar la font]
La vila vièlha se tròba en naut d'un puèg e se pòt veire de fòrça monuments istorics coma l'alcazar, la catedrala e lo Zocodover (de l'arabi Suk-al-dawab, mercat dels bestials, lo mercat central). Toledo foguèt coneguda per sa tolerància religiosa pendent lo periòde d'Al Andalús e las comunautats josievas, musulmana e crestianas i vivián en coabitacion pacifica. Aquò cambièt amb la reconquista (de 718 a 1492) aprèp que foguèsson forabandits d'Espanha josieus e musulmans refusant de se convertir. Pasmens, demòra à Toledo fòrça remembres d'aquela epòca coma la Sinagòga de Santa Maria la Blanca, la Sinagòga del Tránsito e la Mosqueta del Cristo de la Luz.
Toledo aculhiguèt lo pintre El Greco dins la darrièra partida de sa vida e la vila es lo tèma de qualques uns de sos quadres, coma lo celèbre Enterrament del Comte d'Orgaz expausat dins la glèisa de Santo Tomé. Dins l'ostal del Greco l'ambient de la vida del pintre es reconstituit amb de mòbles e una mescla de quadres autentics e de còpias.
Le cineasta Luis Buñuel i fondèt en 1923 l'Òrdre de Toledo amb Federico García Lorca.
La catedrala[modificar | modificar la font]
La catedrala de Toledo començada en 1227 jol reialme de Fernando III a la particularitat d'èsser bastida segon l'estil gotic francés. S'acabèt pas abans la fin del sègle XV amb apondes d'estil espanhòl. La copòla que remplaça la segonda torre foguèt dessenhada per Jorge Manuel Theotocopouli, filh del Greco. Se pòt veire una verge en marbre cap d'òbra d'art francés gotic. La sacristia conten d'òbras d'El Greco (Expolio), Titien, Velazquez, Morales e Caravaggio.
Glèisa de Santo Tomé[modificar | modificar la font]
Aquela pichona glèisa musèu de la torre d'estil mudejar (sègle XIV) presenta lo quadre L'Enterrament del comte d'Orgaz cap d'òbra del Greco.
Musèu de Santa Cruz[modificar | modificar la font]
Construit a l'entorn d'un patio plateresc, l'espital dels enfants trobats que comandèt la Reine Isabèla la Catolica als arquitèctes Enrique Egas e Covarrubias. En mai d'una colleccion de pinturas dels sègles XVI e XVII, (Greco, Ribera, Morales) conten tanben de pèças arqueologicas e d'arts decoratius coma los azulejos.
Demografia[modificar | modificar la font]
Embessonatges[modificar | modificar la font]
Ligams en castelhan[modificar | modificar la font]
- Imatges panoramics de Toledo
- Ostal de Comuna de Toledo (Site en castelhan)
- Mi Toledo Información de Toledo
- Leyendas de Toledo Historia, leyendas, monumentos, información turística y cultural sobre la ciudad.
- Guía de Toledo en sefardí


text:
Càncer
Lo cancèr (var. cancer, càncer[1]) es una malautiá grèva entraïnada per una proliferacion cellulara anarquica, incontrarotlada e incessanta. Aquela multiplicacion desordonada s'opausa a la proliferacion contrarotlada que caracteriza lei teissuts sans e que permet la reparacion ò lo remplaçament normau dei pèrdas cellulara. Aqueu desreglament dei mecanismes de proliferacion es causat per de mutacions que rendon totalament ò parcialament ineficaç lei gèns cargats de la limitar.
Lei cellulas cancerosas forman generalament una tumor que va envaïr l'organ onte la patologia es apareguda e que va s'ensertar sus d'autreis organs en passant per lo sistèma circulatòri. Finalament, la multiplicacion dei tumors cancerosas dins l'organisme entraïna de perturbacions grèvas de son foncionament que causan la mòrt dau malaut.
Lo tèrme cancèr designa un ensems fòrça important de malautiás que partejan aquelei caracteristicas. Pasmens, en foncion de l'organ inicialament tocat, de la natura dei cellulas a l'origina de la proliferacion incontrarotlada, existís mai d'un tipe de cancèr. Dempuei la fin dau sègle XX, lo nombre de cas enregistrats es en aumentacion en causa de la multiplicacion dei conduchas riscadas (generalizacion dau tabagisme, de la consumacion d'alcòl... etc.), d'un environament industriau pus agressiu (aumentacion de la pollucion, aumentacion dau nombre de substàncias cancerigènas utilizadas... etc.) e de l'envielhiment generau de la populacion.
Lei cancèrs son donc l'objècte de recèrcas importantas car son venguts la segonda causa de mortalitat après lei malautiás cardiacas dins lei país desvolopats. Aquò permet d'i melhorar lo tractat de la malautiá mai pas d'enraiar son desvolopament. Dins lei país en desvolopament, lei cancèrs son tanben en progression e sovent mortaus en causa de la manca d'estructuras adaptadas. Ansin, en 2008, lei cancèrs tuèron 7,8 milions de personas dins lo mond còntra 5,8 milions en 1990.
Somari
- 1 Istòria
- 2 Frequéncia
- 3 Causas
- 4 Simptòmas e diagnostic
- 5 Evolucion
- 6 Tractament, prevencion e despistatge
- 7 Liames intèrnes
- 8 Bibliografia
- 9 Liames extèrnes
- 10 Nòtas e referéncias
Istòria[modificar | modificar la font]
La descripcion pus anciana d'un cancèr data d'aperaquí 1600 av. JC e se troba dins un papirús egipcian que depinta una tumor e una operacion cirurgicala per la retirar[2]. La malautiá foguèt tanben estudiada per lo mètge grèc Ipocrates (vèrs 460 - vèrs 370 av. JC) qu'utilizèt lo tèrme carcinos — que donèt cancer en latin — per ne depintar certanei formas[3][4] La medecina antica expliquèt la malautiá ambé la teoria deis umors.
Aquela explicacion demorèt preponderanta fins au sègle XIX e la descubèrta de la division cellulària. Lo desvolopament de la teoria modèrna explicant lo cancèr acomencèt a la fin dau sègle XVIII quand lo mètge britanic Percivall Pott (1714-1788) descurbiguèt una frequéncia importanta de cancèr dau scròtum au sen dei populacions de rasclachaminèias. Un sègle pus tard, entre 1871 e 1874, un autre Britanic, Campbell De Morgan (1811-1876) formulèt la premiera definicion modèrna de la patologia a partir d'observacions de tumors e dei fenomèns de propagacion au sen de l'organisme. Puei, la premiera explicacion dau foncionament de la malautiá foguèt l'òbra dau zoologista alemand Theodor Boveri (1862-1915) que prepausèt una explicacion basada sus una proliferacion cellulara anarquica entraïnada per una exposicion a d'agents patogèns d'origina radiologica, fisica ò quimica.
La cirurgia foguèt lòngtemps l'unic tractament existent mai lei resultats èran sovent desfavorables en causa de la manca d'igièna[5]. Pasmens, a partir dau començament dau sègle XX, la descubèrta deis efècts anticellulars dei raionaments ionizants permetèt de desvolopar de solucions non cirurgicalas. Favorizèt tanben una apròcha multidisciplinària de la patologia. Dins lo corrent deis annadas 1920, apareguèron egalament lei premiereis estudis epidemiologics. Après la Segonda Guèrra Mondiala, permetèron de descubrir de diferéncias importantas regardant la frequéncia dei cancèrs au sen dei diferentei populacions mondialas. Aquò permetèt d'identificar plusors causas de cancèr e favorizèt l'aparicion de programas de prevencion. Enfin, dempuei leis annadas 1970-1980, lo cancèr es vengut una preocupacion majora dei país desvolopats, çò que permetèt d'afinar la coneissença de la malautiá e de desvolopar de tractaments pus precís e pus eficaç.
Frequéncia[modificar | modificar la font]
Lo cancèr es una patologia frequenta qu'èra la segonda causa de mortalitat dins lo mond en 2010 ambé 7,98 milions de decès. En causa de l'aumentacion de la durada de vida, sa frequéncia es a aumentar dempuei leis annadas 1990. D'efèct, en 1990, lo nombre de mòrts tuats per un cancèr èra de solament 5,8 milions.
Lei tipes de cancèr pus espandits varian segon lei regions. Per exemple, en Euròpa ò en America dau Nòrd, leis afeccions dau paumon son relativament frequentas en causa dau tabagisme important deis abitants. S'i troba tanben un nombre aut de cancèrs entraïnats per una alimentacion marrida. En revènge, en Africa, la manca de sistèmas sanitaris eficaç favoriza lei patologias liats ai virüs sexualament transmissibles coma lei cancèrs dau fetge entraïnats per lo virüs de l'epatiti B.
Causas[modificar | modificar la font]
Lei cancèrs son entraïnats per l'exposicion a de susbstàncias, de raionaments ò de virüs que son capablas de causar de mutacions ò d'expressions incorrèctas de certanei gèns, dichs oncogèns, que son implicats dins lei mecanismes de proliferacion e de diferenciacion dei cellulas[6][7].
L'activitat d'aqueleis oncogèns es normalament contraròtlada per de gèns inibitòris, dichs antioncogèns. Pasmens, leis antioncogèns pòdon èsser absents (predisposicion genetica au cancèr), ineficaç ò subir de mutacions perturbant son foncionament. Ansin, la reduccion de l'inibicion deis oncogèns que ne resulta pòu entraïnar d'errors de multiplicacions ò de diferenciacions dei cellulas a l'origina de cancèrs.
Alcòl[modificar | modificar la font]
Dins l'òme, l'alcòl es un important factor de risque per lei cancèrs de la boca, dau faringe, de l'esofag, de l'estomac e dau fetge. Un liame ambé l'aparicion de cancèrs dau sen foguèt pereu recentament descubèrt. La consumacion d'alcòl agrava tanben leis efècts dau tabagisme. Sei consequéncias nefastas semblan aumentar ambé l'importància dei quantitats ingeridas. Pasmens, de dòsis moderadas son egalament capablas d'entraïnar l'aparicion de cancèrs. Ansin, en França, l'alcòl es classat coma la segonda causa de cancèr après lo tabac e i serià estat en 2015 a l'origina de 15 000 decès per cancèr sus un totau de 148 000[8].
Alimentacion[modificar | modificar la font]
L'alimentacion pòu tenir un ròtle dins l'aparicion de certanei cancèrs en causa de proprietats cancerigènas de certaneis aliments (graissa), d'una contaminacion alimentària per de substàncias cancerigènas ò de deficiéncias (vitaminas, fibras... etc.).
L'influéncia negativa dei graissas es sospichada dins lo cas dei cancèrs colorectaus, dei cancèrs dau sen, dei cancèrs de l'endomètre e dei cancèrs de la prostata. Per exemple, la consumacion jornadiera de mai 50 g de carn roja es sovent considerada coma un factor d'aparicion de cancèrs colorectaus. La carnsalada es tanben classada coma produch cancerigèn.
Lei contaminacions alimentàrias favorizant l'aparicion de cancèrs pòdon venir de polluents d'origina naturala, coma de micotoxinas (idrazin dins certanei bolets frescs), umana coma leis idrocarburs aromatics policiclics ò mixta coma lei metaus.
D'aliments an un ròtle protector coma lei vitaminas ò lei fibras[9]. Sa consumacion es encoratjada per prevenir l'aparicion de patologia. Ansin, manjar regularament de fruchs ò d'èrbas permet de redurre d'un biais relativament important lo risque de cancèr. La consumacion de fibras a un efèct analòg.
Irradiacion[modificar | modificar la font]
Lei raionaments ionizants, que siguem artificiaus ò naturaus, son cancerigèns en delà d'un limit estimat entre 100 e 2 000 mGy. Aqueu fenomèn es conegut dempuei 1902 quand foguèt depintat lo premier cancèr dau pèu entraïnat per una irradiacion. Après lei bombardaments de Hiroshima e de Nagasaki, d'estudis mostrèron una aumentacion importanta dei leucemias amb un maximom en 1951-1952. Puei, dins lo corrent deis annadas seguentas, d'autrei tipes de cancèrs faguèron pauc a pauc son aparicion entre lei subrevivents tocats per de dòsis superioras a 1 Gy (mesolha, tiroïda, sen, òs... etc.). De fenomèns analògs foguèron observats après l'accident de Chernobyl.
Malautiás e predisposicions geneticas[modificar | modificar la font]
Quauquei malautiás d'origina genetica pòdon entraïnar la formacion de tumors. Aquò es generalament la consequéncia d'una alteracion, d'una inactivacion ò d'una abséncia deis antioncogèns. Per exemple, es lo cas de la polipòsi colica que causa l'aparicion de tumors lòng dau colon que van degenerar en cancèr. Certanei malautiás, coma lo retinoblastòma, son capablas d'entraïnar dirèctament la formacion de tumors malinas.
Pollucion de l'èr[modificar | modificar la font]
Lo ròtle precís dei polluents atmosferics dins la genèsi dei cancèrs es mau avalorat franc de certanei cas liats a de malautiás professionalas[10] Pasmens, maugrat l'abséncia de quantificacions precisas, de liames segurs son establits entre l'exposicion a la pollucion de l'èr e una aumentacion dei probabilitats de desvolopar un cancèr[11].
A l'ora d'ara, la màger part deis estudis regarda lei risques associats au trabalh. Aquò a permes d'establir l'efèct cancerigèn de l'amiant, dau benzèn, dei poussós de fusta, de la suja, dau quitran dau carbon de tèrra... etc. Pasmens, d'un biais generau e en despiech dei progrès scientifics, l'origina professionala d'un cancèr es malaisada de demostrar. Per exemple, en França, son nombre es estimat cada annada entre 11 000 e 23 000 cas novèus mai solament 15 a 30% serián oficialament reconeguts[12].
Raionament solar[modificar | modificar la font]
Lo raionament solar, especialament lo raionament ultraviolet, es cancerigèn car es capable d'entraïnar d'ionizacions. D'estudis mostran ansin un liame entre la mòda actuala dau bronzatge e l'aumentacion dau nombre de cancèrs dau pèu. En particular, es lo cas en Austràlia onte la frequéncia de melanòmas es relativament auta.
Substàncias cancerigènas[modificar | modificar la font]
Ambé lo desvolopament de l'industria e de la tecnologia, l'èsser uman intra en contacte amb un nombre creissent de susbstàncias quimicas qu'an d'efècts cancerigèns. Ansin, en 1885, lo cirurgian alemand Ludwig Rehn (1849-1930) descurbiguèt una proporcion importanta de cancèrs de la vessiga au sen de populacions d'obriers de l'industria dei colorants[13].
Uei, lei proprietats cancerigènas de plusors centenaus de produchs son conegudas. Seis efècts son relativament variats. Lei perturbators endocrinians pòdon, per exemple, imitar d'ormònas e entraïnar de cancèrs liats a de modificacions de la regulacion ormonala. Divèrsei metaus (cadmi... etc.) ò idrocarburs (benzèn... etc.) pòdon perturbar la replicacion de l'ADN e entraïnar de mutacions a l'origina de tumors.
En fòra dei produchs cancerigèns confirmats, de miliers de substàncias son egalament sospichadas d'èsser cancerigèns. Pasmens, demostrar lei proprietats cancerigènas d'una molecula ò d'un materiau es lòng e lei mejans son tròp limitats per estudiar totei lei produchs inquietants. Ansin, lo caractèr cancerigèn dei gas escapament dei motors Diesel foguèt sospichat en 1988 mai la confirmacion foguèt pas obtenguda avans 2012. Se dona donc generalament la prioritat ai recèrcas regardant de substàncias largament frequentas dins l'environament uman, coma la màger part deis idrocarburs eissits dau rafinatge de petròli, ò semblant a de cancerigèns ja coneguts coma lei nanomateriaus.
Tabac[modificar | modificar la font]
Lo tabac es un factor fòrça important de cancèrs. En particular, en França, seriá a l'origina de 80% dei cancèrs de paumon, de 75% dei cancèrs dau laringe e de 50% dei cancèrs de la vessiga. A tanben un ròtle dins certanei cancèrs dau fetge, dau pancreàs, dau ren, dau sen, dau colon ò de l'ovari. Ansin, totjorn en França, es considerat coma la premiera causa de mortalitat per cancèr amb aperaquí 47 000 decès en 2014[14].
Virüs[modificar | modificar la font]
Lo ròtle de certanei virüs dins l'aparicion de cancèrs en l'òme es conegut dempuei 1964. Lo liame dau virüs d'Epstein-Barr ambé lo limfòma de Burkitt foguèt lo premier clarament establit. En 1978, l'observacion dei zònas de distribucion dei cancèrs primitius dau fetge e dau virüs de l'epatiti B permetèt de descubrir una correspondéncia. Puei, dins lo corrent deis annadas seguentas, d'autrei liames entre virüs e cancèrs foguèron trobats coma aqueu entre lei cancèr dau còl de l'uter e lei papillomavirus. D'importantei recèrcas son a estudiar leis efècts dei virüs d'ADN sus lo desvolopament de certanei cancèrs.
Simptòmas e diagnostic[modificar | modificar la font]
La gròssa diversitat dei cancèrs e de sei caracteristicas pròprias rend fòrça malaisada l'enumeracion precisa de totei lei simptòmas possibles de la patologia. Una pèrda importanta de pes, un desgost, un lassitge intens, de pèrdas de sang ò de dolors variadas acopanhan generalament un cancèr. De còps, la malautiá es detectada a l'azard après una presa de sang ò una simpla visita medicala. Pasmens, certanei cancèrs pòdon demorar « silenciós », çò qu'entraïna un retard de diagnostic e de problemas de tractament car la malautiá es alora sovent ben avançada quand es finalament descubèrta. Dins totei lei cas, lo diagnostic dèu èsser confirmat per d'examens clinics, d'examens radiologics ò endoscopics, d'examens de laboratòri ò de biopsias.
Evolucion[modificar | modificar la font]
Après son entraïnament per l'activacion d'oncogèns e en causa de la pèrda ò de l'alteracion per mutacion d'un ò de plusors antioncogèns, lei cancèrs evolucionan per venir mai perilhós e per contornejar lei barrieras de proteccion de l'organisme ò leis efècts dei tractaments. Aquò permet son desvolopament au sen dau teissut d'origina e dins lei teissuts vesins. En parallèl, pòdon se disseminar a distància e causar l'aparicion de metastasis que causan la generalizacion de la malautiá a tot l'organisme.
L'aumentacion de la malignitat creis ambé lo temps. Es sovent la consequéncia d'una instabilitat genetica que permet l'aparicion de proprietats novèlas que modifican lei cellulas. Ansin, lei cellulas cancerosas semblan a un teissut diferent ò a un teissut embrionari. Dins certanei cas, aquelei cellulas secretan de substàncias similaras a certaneis ormonas naturalas (sindròme paraneoplasic), çò qu'entraïna d'efècts similars a una ipersecrecion.
Lei cellulas cancerosas aquistan de proprietats novèlas[15]. Premier, pòdon proliferar d'un biais continü en causa de l'expression permanenta dei receptors ai factors de creissença cellulara. Puei, au contrari dei cellulas normalas, vènon capablas de produrre sei factors de creissença. Aquò li dona un avantatge important de subrevivença e favoriza mai sa proliferacion. Autre avantatge de remarca, lei cellulas cancerosas pòdon exprimir de gèns empachant la mòrt cellulara programada (apoptòsi) ò permetent de formar de venas que van norrir la tumor. Aquelei fenomèns despendon de l'instabilitat genetica a l'origina dau cancèr. Aquò a per consequéncia l'aparicion de diferents tipes de cellulas cancerosas, dotadas de proprietats diferentas, au sen d'una meteissa tumor. Aquela multiplicacion dei familhas de cellulas cancerosas en un meteis pacient favoriza mai lo desvolopament de la malautiá car cada tipe es generalament ben adaptat a un teissut donat onte va proliferar.
Existís una descripcion de l'evolucion dau cancèr qu'es de còps utilizada per depintar l'estenduda e lo volum agantats per la malautiá[16] :
- l'estadi 1 correspond a una tumor unica e de talha pichona.
- l'estadi 2 correspond a una tumor totjorn localizada mai de volum pus important.
- l'estadi 3 correspond a una invasion dei ganglions limfatics ò dei teissuts vesins.
- l'estadi 4 correspond a una extension larga a l'organisme ambé de metastasis.
Tractament, prevencion e despistatge[modificar | modificar la font]
Tractament[modificar | modificar la font]
Lo tractament dau cancèr es realizat dins d'endrechs especializats amb, generalament, una estrategia definida per una còla medicala pluridisciplinària gropant de mètges eissits de divèrseis especialitats (oncologia, radioterapia, cirurgia, ginecologia... etc.)[17]. Necessita tanben d'obtenir un diagnostic de certitud per determinar lo tipe de cancèr, avalorar son extension, avalorar l'estat generau dau malaut (temps, foncions cardiaca e renala, tractaments precedents còntra lo cancèr, preséncia d'autrei patologias... etc.)
Tres metòdes principaus de tractament existisson e son sovent combinadas :
- l'exerèsi cirurgicala larga de la tumor que consistís en una ablacion de la tumor e dei teissuts sans a son entorn. Pasmens, l'eliminacion de la tumor es pas totjorn possibla (tumor mau delimitada, pas accessibla... etc.).
- la quimioterapia qu'utiliza de medicaments per atacar lei cellulas cancerosas e sei metastasis. Son limit principau es seis efècts segondaris importants (lassitge dau malaut, afebliment dau sistèma immunitari, toxicitat per lei cellulas sanas dei medicaments utilizats... etc.).
- la radioterapia qu'utiliza de fais de raionaments ionizants per tuar lei cellulas cancerosas. Dins aquò, lei rais utilizats entraïnan de lesions dins lei teissuts sans traversats e pòdon entraïnar d'autrei cancèrs dins lo corrent deis annadas seguissent lo tractament[18].
De tecnicas pus especificas existisson tanben :
- l'ormonoterapia que pòu redurre ò eliminar lei desequilibris ormonaus a l'origina de certanei cancèrs, çò que permet d'alentir e, de còps, d'inversar lo desvolopament de la malautiá.
- l'immunoterapia que son objectiu es d'estimular l'accion dau sistèma immunitari. De recèrcas son en cors per obtenir un vaccin capable de menar lei cellulas immunitàrias a atacar lei cellulas cancerosas.
- de tractaments basats sus l'utilizacion de fais d'ultrasons que son capables de tuar lei cellulas cancerosas. Aqueu metòde es totjorn l'objècte d'importantei recèrcas mai sembla eficaç per atacar lei metastasis.
- la fotoquimioterapia qu'es una varianta de la quimioterapia. Pasmens, utiliza de medicaments que foncionan unicament en preséncia de lutz, çò que permet una ataca pus ciblada de certanei cancèrs dau pèu.
En parallèl d'aquelei metòdes, lei malauts recebon sovent de suenhs per leis ajudar a faciar lei consequéncias (psicologicas, socialas, professionalas... etc.) de la malautiá ò per mielh gerir la dolor. Enfin, per lei pacients que son condamnats, de suenhs palliatius permeton de demenir ò de suprimir lei sofrenças entraïnadas per lei cancèrs generalizats.
Prevencion e despitatge[modificar | modificar la font]
La prevencion dau cancèr a coma objectiu de demenir lo risque d'aparicion de la malautiá gràcias a una lucha còntra lei factors que la favorizan[19]. Lo despitatge assaia de descubrir la patologia d'un biais precòç per facilitar son tractament[20].
Dos aspècts principaus dominan la prevencion dei cancèrs. Lo premier es l'evitament ò la demenicion de l'exposicion ai cancerigèns. Per exemple, aquò consistís en la reduccion dau tabagisme, de la consumacion d'alcòl ò de l'exposicion au Soleu, l'aplicacion dei nòrmas de radioproteccion, lo desamiantatge dei bastiments... etc. Lo segond aspèct es l'encoratjament donat a la consumacion de certaneis aliments « protectors » (èrbas, fibras, tè verd... etc.). Una practica esportiva regulara es tanben sostenguda per leis autoritats car permet egalament de redurre lo risque de cancèr[21].
Lo despitatge necessita de campanhas publicas de part deis autoritats per organizar de tèsts medicaus ò per educar la populacion a lei menar ela meteissa. Necessita tanben un important esfòrç de recèrca per desvolopar de tèsts rapides e simples per detectar lei cancèrs pus frequents (sen, paumon, prostata... etc.). Per exemple, lo tèst ISET utilizat per trobar lei cancèrs dau paumon necessita solament una presa de sang e una identificacion visuala dei cellulas cancerosas.
Còst[modificar | modificar la font]
Lo tractament dau cancèr utiliza de tecnologias avançadas que necessitan d'investiments importants (formacion de mètges, crompa d'accelerators de particulas, crompa de medicaments complèxs... etc.). Entraïna sovent de pausas de trabalh e de convalescéncias mai ò mens lòngas. Enfin, per lei pacients, es una malautiá grèva que pòu causar de trèbols psicologics e aver de consequéncias importantas sus lei vidas sociala ò professionala. En causa d'aquela multiplicacion dei despensas, lo còst totau dei cancèrs per la societat es fòrça malaisat d'establir.
Pasmens, dins lei país desvolopats, de donadas existisson que permeton d'estimar una partida dau còst. Ansin, en França en 2014, lei cancèrs entraïnèron la mòrt de 149 500 personas[22]. Aperaquí 1,15 milion de personas foguèron espitalizadas dins lo sector public en causa d'un cancèr, çò que representèt una despensa d'environ 5,4 miliards d'èuros. Regardant lei pacients, 60% declaravan aver gardat de sequèlas dos ans après la fin dau tractament. De mai, 9% èran estats l'objècte de discrimacions.
Dins lei país en desvolopament, l'occidentalizacion dei condicions de vida e l'aumentacion de l'esperança de vida entraïnan una aumentacion dau nombre de cancèrs qu'es mau mestrejada. Dins aquò, en 2010, aquelei país representavan ja 50% dei cas novèus de cancèrs (còntra 15% en 1970). A tèrme lòng, aquela proporcion va probablament aumentar e lei país pus paures deuràn sostenir la màger part dei còsts mondiaus liats au cancèr.
Liames intèrnes[modificar | modificar la font]
Bibliografia[modificar | modificar la font]
- (en) Lewis J. Kleinsmith, Principles of cancer biology, Pearson Benjamin Cummings, 2006.
- (en) Richard Pazdur et al., Cancer Management: A Multidisciplinary Approach, Cmp United Business Media, 2009.
- (en) Ian Tannock, The basic science of oncology, McGraw-Hill Professional, 2005.
- (en) Manfred Schwab, Encyclopedia of Cancer , Spinger, 2008.
Liames extèrnes[modificar | modificar la font]
- (fr) Institut National du Cancer (INCa), organisme cargat de coordenar la lucha còntra lo cancèr en França ([16]).
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Lo Congrès, Dicod'Òc, recèrca « Cancer », 27 de març de 2016
- ↑ Pasmens, maugrat la descripcion de l'operacion cirurgicala, lo papirús indicava que la malautiá èra « ingaribla ».
- ↑ Pus precisament, lo tèrme carcinos designava lei tumors malinas. Lei tumors benignas èran dichas oncos qu'es a l'origina dau tèrme modèrne « oncologia ».
- ↑ Institut National du Cancer, Le ou les cancers ?, 28 de març de 2016, [1].
- ↑ De mai, la cirurgia permet pas totjorn d'agantar la tumor ò de l'eliminar totalament.
- ↑ Institut National du Cancer, Division cellulaire, 28 de març de 2016, [2].
- ↑ Institut National du Cancer, Facteurs de risques, 28 de març de 2016, [3].
- ↑ Institut National du Cancer, Alcool, 28 de març de 2016, [4].
- ↑ Institut National du Cancer, Alimentation, 28 de març de 2016, [5].
- ↑ Institut National du Cancer, Un impact difficile à évaluer, 28 de març de 2016, [6].
- ↑ Institut National du Cancer, La pollution atmosphérique, 28 de març de 2016, [7].
- ↑ Institut National du Cancer, Qu’est-ce qu’un cancer lié au travail ?, 28 de març de 2016, [8].
- ↑ Aqueleis obriers èran principalament exposats a l'anilina, basa de l'industria dei colorants durant lo sègle XIX, qu'es una substància cancerigèna relativament poderosa.
- ↑ Institut National du Cancer, Le tabac, premier facteur de risque évitable de cancers, 28 de març de 2016, [9].
- ↑ Institut National du Cancer, Mécanisme de cancérisation, 28 de març de 2016, [10].
- ↑ Institut National du Cancer, Etapes et stades du cancer, 28 de març de 2016, [11].
- ↑ En França, una reünion de concertacion pluridisciplinària (RCP) es obligatòria avans de començar lo tractament d'un pacient. Per èsser valida, necessita la preséncia d'au mens tres mètges eissits d'especialitats diferentas.
- ↑ Institut National du Cancer, L'imagerie médicale, 28 de març de 2016, [12].
- ↑ Institut National du Cancer, Conseils de prévention, 28 de març de 2016, [13].
- ↑ Institut National du Cancer, Détecter tôt pour mieux soigner, 28 de març de 2016, [14].
- ↑ Institut National du Cancer, Activité physique, 28 de març de 2016, [15].
- ↑ Institut National du Cancer, Les cancers en France en 2015 : l'essentiel des faits en chiffres. Lei donadas dau rèsta dau paragraf son tanben eissidas d'aqueu rapòrt.


text:
Formatge
Lo formatge (var. hormatge, fromatge) es una noiridura producha de la coagulacion del lach, seguida o non de fermentacion. Se pòt utilizar de lach de fòrça espècias animalas, mes las mai abitualas dins lo domeni occitan son la de vaca, feda e cabra. Dins d'autres endreits utilizan tanben la de camèl, dromadari, bufal o iac. Lo lach se fa calhar en utilizant un enzima d'origina animala (lo recobriment de l'estomac de las vacas, cabras, fedas...) o vegetala (figuièr, cardon)
Formatges d'Occitània[modificar | modificar la font]
Qualques formatges d'Occitània coneguts :


text:
1127
Aquesta pagina concernís l'an 1127 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Capitada d'un complòt dirigit per la rèina Adelaïda de Savòia còntra Estève de Garlande, favorit dau rèi. Estève foguèt desgraciat mai se revoutèt e resistèt fins a 1130 ai fòrças reialas. En Flandra, l'assassinat dau còmte Carles Ièr de Flandra permetèt a Loís VI de prepausar Guilhèm de Clisson, pretendent a la succession de Normandia, coma successor. Pasmens, lo còmte foguèt incapable d'administrar e de dirigir son fèu, çò qu'entraïnèt una insureccion e l'arribada d'un pretendent novèu dich Tierrí d'Alsàcia (→ 1128).


text:
Pierre Moscovici
Pierre Moscovici, nascut lo 16 de setembre de 1957 à París, es un òme politic francés, membre del Partit Socialista, nomenat Ministre de l'Economia, de las Finanças e del Comèrci Exterior lo 16 de mai de 2012 dins lo govèrn de Jean-Marc Ayrault.
Deputat europèu entre 1994 e 1997 puèi entre 2004 e 2007, ministre encargat dels Afars Europèus entre 1997 e 2002 dins lo govèrn Lionel Jospin, dempuèi las eleccions legislativas del 17 de junh de 2007 deputat del Dobs.
Somari
Mandats e foncions[modificar | modificar la font]
Mandats electorals[modificar | modificar la font]
- Deputat europèu
- 19 de julhet de 1994 - 5 de junh de 1997 : deputat europèu
- 20 de julhet de 2004 - 25 de junh de 2007 : deputat europèu de la circonscripcion « Èst »
- Deputat
- 12 de junh de 1997 - 4 de julhet de 1997 : deputat de la 4a circonscripcion de Dobs
- 20 de junh de 2007 : deputat de la 4a circonscripcion de Dobs
- Conselhèr regional
- 28 de març de 1998 - 15 de març de 2004 : membre del Conselh Regional de Franca Comtat
- Conselhèr general
- 27 de març de 1994 - 18 de març de 2001 : membre del Conselh General de Dobs.
- Conselhièr municipal
- 18 de junh de 1995 - 18 de març de 2001 : cònsol de Montbéliard
- 19 de març de 2001 - 8 de març 2008 : cònsol de Montbéliard
- 9 de març de 2008 : cònsol de Valentigney
- Comunautat d'aglomeracion
- 12 d'abril de 2008 : president de la Comunautat d'Aglomeracion del País de Montbéliard
Foncions ministerialas[modificar | modificar la font]
- 4 de junh de 1997 - 6 de mai de 2002 : ministre encargat dels Afars Europèus del govèrn de Lionel Jospin
- 16 de mai de 2012 : Ministre de l'Economia e de las Finanças del govèrn de Jean-Marc Ayrault
Autras foncions[modificar | modificar la font]
- Representant francés a la Convencion Europèa.
- President del Movement Europèu-França 2004-2006.
- Secretari nacional a las relacions internacionalas al PS.
- Mèstre de conferéncias a l'Institut d'Estudis Politics de París[1].
- President de l'SMAU junh de 2009 - junh de 2011.
- President de l'Agéncia de Desvolopament e d'Urbanisme del país de Montbéliard.
- Vicepresident del lobby patronal lo Cercle de l'industria.
- Avocat inscrich a París de 2005 a 2007.


text:
Livry-Louvercy
Livry-Louvercy es una comuna francesa, situada dins lo departament de Marna e la region de Champanha-Ardena .
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Abans la fusion de las doas comunas, Livry-sus-Vesle e Louvercy èran dos pòbles situats suls marges de la Vesle.
Avant la fusion des deux communes, Livry-sur-Vesle et Louvercy étaient deux villages situés sur les rives de la Vesle.
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
La mai granda part dels elements presentats aicí-dessous a aparegut en desparièrs bulletins municipales.
La plus grande partie des éléments présentés ci-dessous est parue dans différents bulletins municipaux.


text:
980
Cronologia mensuala:
Gen - Feb - Mar - Abr - Mai - Junh
Julh - Ago - Set - Oct - Nov - Dec
Cronologias tematicas:
Literatura - Musica - Sciéncia - Espòrt
Aquesta pagina concernís l'an 980 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Empèri Bizantin[modificar | modificar la font]
Començament d'una guèrra novèla entre lo Khanat Bulgar, reconstituit per lo tsar Samuel Ièr, e l'Empèri amb una tièra d'atacas bulgaras còntra Grècia.
Mond[modificar | modificar la font]
Arts[modificar | modificar la font]
Sciéncias e tecnicas[modificar | modificar la font]
Matematicas[modificar | modificar la font]
Viatge a Còrdoa dau monge auvernhat Gerbèrt d'Orlhac, futur papa Silvèstre II, onte descurbiguèt lo sistèma decimau arabi qu'introduguèt en Euròpa dins lo corrent de son pontificat.


text:
Divendres, 30 de decembre de 2016, 03h00
Clarmont-Ferrand ven la primièra vila d’Occitània qu’a aprovat de boicotar los produches que provenon de las colònias israelianas, malgrat las protèstas energicas ... +
Dimècres, 24 d'agost de 2016, 03h00
La vila de Riòm de las Montanhas, als Monts de Cantal, celebrèt aquesta dimenjada la fèsta del formatge Blau d’Auvèrnhe. Demest lo desenat de fabricants e los quatre ... +
Dissabte, 30 de julhet de 2016, 03h00
Auvèrnhe > Borbonés > Montanha Borbonesa
La polícia francesa detenguèt ièr un refugiat sirian per èsser presumidament restacat a l’atac de dimars passat en Normandia, revendicat per l’autoproclamat ... +
Divendres, 1 de julhet de 2016, 03h00
Innovacion revolucionària en Auvèrnhe. Carbios, una entrepresa emergenta de Clarmont-Ferrand, auriá trobat cossí fabricar de plastic 100% biodegradable en conservant sa soliditat. Aquela ... +
Diluns, 2 de mai de 2016, 03h00
La Nuèch de Pè bloquèt divendres passat lo conselh municipal de Clarmont-Ferrand. La session prevista deviá tractar una sola question: “la nòva tarificacion enfança-joventut”. ... +
Dimècres, 27 d'abril de 2016, 03h00
Lo ministre francés del trabalh foguèt increpat per de manifestants a Soire (Limanha) quand vesitava l’entrepresa Rexiaa. Un cinquantenat d’obrièrs l’esperavan per ... +
Dimenge, 17 d'abril de 2016, 03h00
Auvèrnhe > Auvèrnhe > Castanhau
Lo divendres 8 d’abril de 2016, los escolans de l’opcion occitan del Licèu Joan Lurçat a Sant Seren (segondas, primièras, terminalas), acompanhats per lor professor Estève ... +
Dissabte, 9 de genièr de 2016, 03h00
La revista Parlem, auvernhata e velava, pareis cada trimèstre. Montada per lo paure Tiène Coudert qu’obrèt fòrça per la defensa de l’occitan en Auvèrnhe, ... +
Dijòus, 7 de genièr de 2016, 03h00
Un abitant de Gerzac (Limanha) foguèt jutjat dimars passat en compareissença immediata per aver tustat son filh. Dimenge de tantòst, aquel gerzagués de 34 ans donèt una ... +
Dijòus, 31 de decembre de 2015, 03h00
Auvèrnhe > Borbonés > Limanha Borbonesa
Las autoritats francesas an desclassificat aqueste diluns passat los archius policièrs e judiciaris del regim del Marescal Pétain. Lo dich “Estat Francés” amb capitala ... +
Diluns, 2 de novembre de 2015, 03h00
Sèt ferits per de tirs de carabina de plomb, dont dos policièrs, es lo bilanç d’una batèsta que se passèt ièr dimenge dins una fièra de Clarmont-Ferrand, ... +
Dijòus, 29 d'octòbre de 2015, 03h00
Auvèrnhe > Auvèrnhe > Brivadés
E mai se l’ensenhament en occitan deu superar de mai en mai d’obstacles, la rintrada escolara foguèt gaujosa a la Vau de Dieu (Brivadés) ont los enfants an drech d’èsser ... +
Dimècres, 23 de setembre de 2015, 03h00
La region d’Auvèrnhe a votat per aderir a l’Ofici Public de la Lenga Occitana (ÒPLO). Segon una comunicacion del conselhièr regional d’Aquitània Dàvid ... +
Dimenge, 23 d'agost de 2015, 03h00
Un tren reversèt divendres passat a Montluçon una carretona en tot projectar la drolleta de tres meses que i aviá dedins. Après qualques oras en essent espitalizat dins un estat ... +
Divendres, 21 d'agost de 2015, 03h00
An trobat cent vint silos de l’Edat de Fèrre a Corent (Limanha), una descobèrta arqueologica inaudita fins ara. La trobalha ajudarà los istorians a comprene “lo mòde ... +
Dimars, 9 de junh de 2015, 03h00
Auvèrnhe > Auvèrnhe > Carladés
Dissabte e dimenge 6 e 7 de junh, la Fèsta dels Formatges de Tradicions del vilatge auvernhat de Palheròus, en Carladés, a qualques quilomètres d’Orlhac, qu’atrai ... +


text:
Tessalonica
Tessalonica o Salonica (grèc Θeσσaλovίkn, Thessaloníki o Eaλovίkn, Saloníki, originalament Salonikion, macedonian: Solun, arabi: Salunik, turc: Selanik), es una vila de Grècia, capitala de la region de Macedònia e al cap del nomòs de Tessalònica. A una populacion (incloses los alentorns) de 1 104 460 abitants e es situada al centre del Golf Termaíc (Thermaicus Sinus), prèp de la bòca de l'Axiòs. Es lo primièr centre industrial de Grècia, e a un pòrt important, dubèrt en 1901. I a una universitat. Es lo sèti d'un arquevescal. L'aeropòrt se tròba dins la banlèga de la vila e es de categoria internacionala. Al punt mai naut i a la ciutadèla d'Heptapurgion.
Somari
- 1 Istòria
- 2 Vias de comunicacion e transpòrts
- 3 Populacion e societat
- 4 Clima
- 5 Personatges celèbres
- 6 Referéncias
- 7 Ligams extèrnes
Istòria[modificar | modificar la font]
La ciutat Therma es ja mencionada pendent l'invasion persana de Xerxès, qu'estacionèt dins aquela ciutat entre Therma e lo riu Axiós, e las naus demoravan dins lo golf Thermaíc (480 aC).
En 421 AbC la ciutat foguèt ocupada pels atenencs mas dos ans aprèp foguèt daissada a Perdicas. Qualques ans mai tard, als començaments del sègle IV, foguèt ocupada pel rei d'Esparta Pausanies. I a pas mai d'infornacions fins a Polibi amb lo seu nòu nom de Tessalonica.
Tessalonica foguèt fundada (segon Estrabon) per Cassandra en 315 AbC (lo mateis an que foguèt fundada la ciutat de Cassandria) al luòc (o pròche) de l'anciana Therma, lo districte nomenat Migdonia, e li donèt lo nom de la seuna femna Thessalonica, sòrra d'Alexandre lo Grand. Un altra version (reculhida per Constantin Porfirogenit) ditz que la fondèt Filip, lo paire d'Alexandre, per remembrar una victòria suls tessalians; e una tresena version ditz que foguèt fondada per Filip mas que li donèt lo nom de la seuna filha. La ciutat foguèt poblada amb los gents de Therma e de tres ciutats mai pichonas a l'entorn (Aneia, Cissos e Calastra). No conta que Therma aviá estat destroïda, e se sap pas tampoc se perdèt sul còp la seuna condicion de ciutat en favor de la nòva o se domrèron ambedoas, o alara se la tornèt nomenar.
Lèu venguèt un pòrt militar e la ciutat venguèt mai granda. Tornèt al romans aprèp de la batalha de Pidna e venguèt la capitala d'un dels quatre districtes de Macedònia. Quant Macedònia foguèt convertida en província romana Tessalonica venguèt capitala provinciala e mai tard no foguèt mencionada coma metropòlis. Ciceron se refugièt dins la ciutat, a l'ostal del questor roman, pendent lo seu exili. Pendent la primera guèrra civila èra lo quartièr general del partit pompeian e del senat. Dins la segonda guèrra civila prenguèt partit per Octavi August e Marc Antoni e obtenguèt la condicion de ciutat liura. Se trapaèt qualques monedas amb la inscripcion Eleutherias que deu far referéncia a aquest fach.
Pendet l'impèri contunhèt creissent e venguèt encara mai importanta a causa de la seva situacion estrategica e del ligam entre Roma e las províncias orientalas. Foguèt lo luòc despartida de la Via Egnatia entre la mar Adriatica e l'Ellespont e èra a uns 50 quilomètres de Pella e a uns 100 quilomètres d'[Amfipolis]. La ciutat èra governada per sièis magistrats que se disián Politarcs. Lo sistèma politic èra la democracia. Al sègle III venguèt colonia romana
Jols emperaires orientals conservèt la seuna importància e venguèt capitala de Grècia e Illiria. Èra una posicion essenciala per far front a las atacas dels gòts (qu'ataquèron la ciutat en 252, 262 e 269) e mai. Lo pòrt foguèt agrandit per Constantin. Aprèp, en 390 se revoltèt contra Teodosi, que en represalha ordenèt una tuariá. Comencèt alara una decadéncia que foguèt accentuada amb las atacas dels Huns, avars e subretot los eslaus; las atacas dels bulgars e mai eslaus afectèron la region dempuèi mitat del sègle VI fins al sègle VIII (èran las sièis guèrras nomenadas Guèrras Esclavonicas).
Lo 29 de julhet de 904 foguèt ocupada pels arabis qu'avián enviat una flauta dempuèi Trípol de Liban, aprèp qualques jorns de lucha. Uns 22 000 ciutadans foguèron fachs presonièrs e venguts esclaus. Devia aver alara una populacion de prèp de dos cents mila abitants.
En 1185 foguèt capturada pels normands de Sicília dirigits per Tancred de Sicília qu'avián desembarcat en Peloponés e avançava cap al nòrd per la Via Egnatia, en direccion a Dyrrachium e Tessalonica. La ciutat foguèt capturada lo 15 d'agost de 1185 e los grècs foguèron tractats barbarament pels conquistadors segon los dichs de Nicetes Coniates e l'arquevesque de la ciutat Eustatios. Los normands demorèron pas dins la ciutat.
Aprèp 1204 foguèt atribuïda a Bonifaci I de Montferrat coma reialme de Tessalonica coma tota la Macedònia bizantina e la Tessalia. Bonifaci, pasmens, èra feudatari pel seu reialme de l'Emperaire Latin de Constantinòple e a al seu torn distrièt los feus als barons latins. Bonifaci moriguèt en 1207 e li succediguèt lo seu filh Demetri jos la regéncia de la seuna maire Maria d'Ongria, fins a que en 1224 lo reialme foguèt conquerit pel despòta bizantin de l'Epir Teodor Angel Comné que creèt un nòu reialme de Tessalonica que regiguèt lo seu fraire Manel I (1230-1241) e los seus filhs Joan I (qu'acceptèt la sobiraniá de l'emperaire de Nicèa) e Demetri I. En 1246 passèt a l'emperaire de Nicèa Joan III Ducas Vatatzes. L'empèri bizantin foguèt restaurat en 1261 per Miquèl VIII Paleolèg. Dins aquel periòde foguèt nomenada Salonichi o Saloniki pels italians (latí Salonicia) e Salnek pels alemands, mas lo nom tradicional demorèt.
Els almogàvers van ser a la ciutat de l'estiu del 1307 fins a la primavera del 1309. Los almogavèrs ataquèron lo monestèri d'Athos per prene las riquesas mas lo rei Jaume II d'Aragon faguèt d'arengaments amb Bernat de Ròcafòrt e capitèron que se respectecten los monestèris. Lo sètge de la ciutat (1309) foguèt levat e los catalans se retirèron cap a Tessalia. Pendent lo sègle XIV los sèrbes venguèron poderoses en Macedònia e vèrs la mitat del sègle la ciutat venguèt un enclavament bizantin en comunicacion amb Constantinòple sonque per mar.
En 1380 la ciutat foguèt ocupada pels otomans (que la nomenaron Selanik) e saquejada, e en 1387 los otomans la tornèron ocupar e s'i establiguèron. L'abandonèron mai tard e tornèt als bizantins mas un còp mai foguèt ocupada per Baiazet en 1394 fins a la batalha d'Ankara en 1402, a la mòrt de Baiazet I lo seu filh Suleiman I la tornèt als bizantins en 1403. Andrònic Paleoleg, governador de la ciutat (qu'aviá 40 000 abitants), la vendèt als venecians (1423), cession reconeguda pels otomans en 1428, mas aqueles l'ocupèron en 1429 o 1430 e s'i establiguèron definitivament. Jols turcs la ciutat mermèt encara mai e la populacion foguèt substituïda progressivament pels turcs e josieus (encara i demòra una importanta colonia sefarda). En 1487 i aviá 10 000 abitants e mai tard entre 18 000 e 30 000. Al sègle XVIII benlèu arribèt a 60 000 o 70 000. Al sègle XVIII prèp de 30 000 abitants èran turcs. Los josieus èran fòrça e al sègle XVII i aviá un moviment messianic dirigit per Sabbatai Sevi (1626-1676) que pretendiá èsser lo Messias, e foguèt suportat per diversas comunautats josievas de la Mediterranèa orientala e de l'Euròpa orientala; Sabbatai foguèt enviat pels otomans en residéncia forçada a Gelibolu en 1666 mas aprèp de pressions foguèt menat a la cort d'Edirne ont se li donèt a causir entre se convertir al islam o èsser executat; se convertiguèt e dels seus seguidors faguèron lo meteis.
La supression dels janissèris en 1826 aguèt granda repercussion per la vila. Dempuèi s'acabèt la fabricacion de telas de lana pels artesans josieus e la populacion s'apobriguèt. Los josieus ensagèron de nòus negòcis coma lo tabac e cigarretas. Al començament del sègle XX èra el centre del Comitat Union e Progrés ont lo nuclèu principal èra format d'oficièrs frustrats pel biais que sefasiá la guèrra contra los rebèls macedonians que en 1903 aviá capitat a atacar d'edificis dins la quita Salonica. Mustafa Kemal èra natiu de Salonica e anèt a la ciutat dempuèi Siria fondant una branca de la Othmanli Hurriyet Jemiyyeti qu'aguèt un ròtle clau dins la restauracion de la constitucion en 1908. Amb la primièra Guèrra Balcanica (1912-1913) los grècs e sèrbes dintrèron en Macedònia e los primièrs ocupèron Salonica lo 8 de novembre de 1912. La patz de Bucarèst del 10 d'agost de 1913 l'assignèt a Grècia (alara que los josieus s'opausèron a aquel cambi de sobiraniá) e foguèt confirmat en 1914.
Aprèp lo gran incendi de 1917 la vila tornèt èsser bastida e de contunh venguèt mai grèga. Fòrça grècs d'Anatolia s'i establiguèron en escambi de populacions aprèp de las guèrras.
Religion[modificar | modificar la font]
La ciutat foguèt lèu poblada per de josieus aprèp la refondacion per Cassandra en 315 AbC e formavan una bona partida de la població al sègle I. Èra Sant Pau qu'i prediquèr lo cristianisme e, de fach, lo tèxte crestian mai vièlh conegut es la primièra letra de Sant Pau als fidèls de Tessalonica, datada de l'ivèrn de 50 ApC. Teodòsi foguèt batejat pel bisbe de la ciutat. Lo sègle VII encara es marcat per la comunautat josieva alara que ja la populacion èra cristiana quitament sèti patriarcal. Lo patron local venguèt alara Sant Demetri de Tessalanica. Se torna far mencion als josieus dins los sègles posteriors. Eustatios èra arquevesque en 1185. Simon de Tessalonica, un mèstre dels rites ortodòxes, moriguèt dins la vila en 1429. De la vila èra Teodor de Gaza, que va fugiguèt en 1429 cap a Itàlia.
Al segle XV los josieus foguèron expulsats de Castelha e Aragon e fòrça s'i establiguèron ala (se dich que uns trenta mila amb 22 sinagogas, mas probablament foguèron sonque la mitat). Una comunautat sefarda ala visquèron fòrça ans, mas foguèt decimada pels nazis e aprèp 1945 una bona partida emigrèt cap a Israèl.
Edificis e monuments[modificar | modificar la font]
Demòran dos arcs connectats amb la Via Egnatia a de rèstes d'aquela via. Dins la partida oèst i a la pòrta nomenada Vardar perqu'es situada la riba del Vardar o Axiòs, un arc que benlèu foguèt erigit en onor d'Octavi e Antòni. L'arc marca lo nom dels politarcas de la ciutat. Un autre arc mai a l'èst seriá per commemora la victòria de Constantin sus Licini o suls sarmatas. Entre los dos arcs i a quatre colomnas corintianas sus qu'i a de Cariatidas, i a los rèstes de l'ostal d'un josieu (los sefards la nomenan Las Incantadas e los turcs Sureth-Maleh).
Una anciana mosqueta coneguda coma la Rotonda foguèr abans un temple cristian (Eski-Metropoli) e abans un temple construït de forma similar al Panteon de Roma. Una autra mosqueta, Eskí-Djumà seriá estat un temple dedicat a Vènus.
I a de rèstes de barris qu'una partida foguèt portada a Constantinòple en 1430. Una de las tòrres (la Torre de l'Estatua) a una estatua colossala de Tessalonica.
I a tanben un castèl en partida grèc e en partida venecian. De rèstes antics del castèl semblan èsser l'antic temple d'Ercules, amb un arc de trionf erigit als temps de Marc Aurèli en onor d’Antonin Pius e la seuna filha Faustina.
La glèisa cristiana principala, Santa Sofia, òbra de l'arquitecte Antemios, venguèt una mosqueta pendent l'epòca otomana. La glèisa de San Demetri (que tanben foguèt una mosqueta) es encara mai granda e datariá del segle VII mai d'autres la situan al sègle XIII.
Vias de comunicacion e transpòrts[modificar | modificar la font]
Transpòrts en comun[modificar | modificar la font]
La vila e l'aglomeracion de Tessalonica son desservidas per un malhum de buses. Una linha de mètro es prevista per 2015.
Transpòrts ferroviaris[modificar | modificar la font]
A partir de la novèla gara de Tessalonica i a de trens dirèctes per Atenas (7 trens/jorn), Lamia (7 trens/jorn) et Larissa (20 trans/jorn) dins lo sud du país, per Edessa, Naossa e Veria (11 trens/jorn) En Macedònia Centrala e per Serrés, Drama, Xanthi, Komotini e Alexandropolis (2 trens/jorn) en l'Macedònia Orientala e Tràcia.
Transpòrts aerians[modificar | modificar la font]
L'Aeropòrt internacional de Tessalonica «Makedonia», a 15 km du centre-vila, liga la vila à Atenas e d'autras destinacions dins lo du país e fòra.
Pistas ciclablas[modificar | modificar la font]
En 2009, 12 km de pistas ciclablas foguèron bastidas dans la vila[1].
Populacion e societat[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Estatistica istorica de la populacion[modificar | modificar la font]
Populacion de Tessalonica a la fin del sègle XIX e començament del XX.
Augment de la populacion[modificar | modificar la font]
La municipalitat de Tessalonica es la mai poblada de las municipalitats de l'aglomeracion de Tessalonica e que forman la Vila de Tessalonica. La vila forma la basa de l'airal urban, que la populacion al cens de 2011 èra de 1 006 730 abitants[4]
Ensenhament[modificar | modificar la font]
Establiments superiors[modificar | modificar la font]
Clima[modificar | modificar la font]
La vila a un clima mediterranèu de tendéncia continental. La nèu i fa acte de preséncia esporadicament pendent l'ivèrn mas son excepcionalas las grandas nevadas.
Personatges celèbres[modificar | modificar la font]
- Ciril e Metòdi, missionièrs cristians, creators del alfabet cirillic.
- Irèna de Tessalonica, santa cristiana.
- Leon de Tessalonica, filosof bizantin.
- Nicolau Cabasilas, teologian e filosòf bizantin.
- Isidoro de Kiev, teologian.
- Mustafa Kemal Atatürk, primièr president de Turquia.
- Christos Sartzetakis, president de la Republica Ellenica entre 1985 e 1990.
- Isaac Carasso, industrial josieu d'origina sefarda.
- Nazım Hikmet, poèta e dramaturg turc.
Referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ (el) 12 km de pistas ciclablas foguèron bastidas
- ↑ 19thcen (en) Bacил KъHчoB; "ИзбpaHи пpoизBeдeHия", ToM II, "MakeдoHия. ETHorpaфия и cTaTиcTиka"[1]
- ↑ 20thcen>(el) (en) EuλλoYιko epYo; "Iσtopιa tou Eλλnvιkou Eθvouς", History of Greek Nation ToM IA; ed:"EKAOTIKH AΘHNΩN"; Atenas; 1973; p:340
- ↑ "2011census" Servici Nacional d'Estatistica de Grècia: Avakoίvwσn πpoσwpιvώv aπoteλeσuάtwv AπoYpaφής Πλnθuσuoύ 2011, 22 Iouλίou 2011 'Πίvakaς 1: Πpoσwpιvά aπoteλέσuata tou Mόvιuou Πλnθuσuoύ tnς Eλλάδoς'
- ↑ "The Balkans">(en) The Balkans and the Near East: Introduction to a Shared History; Karl Kaser; 2011 ]
- ↑ "The Balkans"
- ↑ "Sieur de la Croix population">Personal Journals; Sieur de la Croix; 1679 Θeσσaλovίkn twv ΠepιnYntώv 1430-1930; Etaιpίa Makeδovιkώv Eπouδώv (el)
- ↑ "Molho">Molho, Rena.The Jerusalem of the Balkans: Salonica 1856-1919 The Jewish Museum of Thessaloniki. URL accessed July 10, 2006.
- ↑ "Molho"
- ↑ "Molho"
- ↑ "Molho"
- ↑ pop>|title= Population of Greece |work=General Secretariat Of National Statistical Service Of Greece www.statistics.gr 2001 2007-07-01
- ↑ pop
- ↑ pop
- ↑ pop
- ↑ "Eurostat Population">Eurostat regional yearbook 2010 Eurostat; www.eurostat.eu 2010
- ↑ "Eurostat Population"
- ↑ "2011census"
- ↑ "2011census"
- ↑ "2011census"


text:
Lista dels primièrs ministres de Marròc
Lo Primièr Ministre es lo cap de govèrn en Marròc, nomenat per lo Rei, qu'es, segon la constitucion del país, lo cap d'Estat.
Vaquí la lista dels primièrs ministres de Marròc de 1955 fins a uèi.
Lista de Primièrs Ministres[modificar | modificar la font]
1 La figura de Primièr Ministre foguèt abolida e remplaçada per una monarquia absoluda durant lo renhe de Mohammed V dempuèi lo 20 de mai de 1960 fins al 26 de febrièr de 1961. Après la mòrt del Rei, lo sieu filh Hassan II venguèt Rei de Marròc e mantenguèt lo regim absolut fins al 13 de novembre de 1963, quand se tornèt crear la foncion de Primièr Ministre. Malgrat tot, dins lo periòde entre lo 7 de junh de 1965 e lo 7 de julhet de 1967, la carga tornèt desaparéisser.


text:
Agen
Agen (oficialament en francés Agen) es una comuna occitana qu’es la prefectura del departament francés d’Òlt e Garona, dins la region de Nòva Aquitània. Dempuèi 2008, aubora la bandièra d’Occitània[1].
Lingüisticament, es una comuna lengadociana, ambe de fenomèns de transicion cap al gascon, plan vesedors dins las òbras de Francés de Corteta de Pradas e de Jansemin.
Somari
Situacion[modificar | modificar la font]
Agen es situada en Occitània occidentala als confinhs lingüistics entre Gasconha e Lengadòc e tanben entre Bordèu e Tolosa, sus la riba drecha de Garona.
Etimologia[modificar | modificar la font]
De la rasic celta aginn volent dire « ròc ».
Vias de comunicacion[modificar | modificar la font]
Lo rota RD 813 que religa Bordèu amb Tolosa passa per Agen, coma o fa tanben l'autorota A62 (e las doas seguisson lo cors de Garona). Agen possedís tanben un aeropòrt amb una ligason fins a París e una gara ferroviària.
Geografia[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Lo poblament del site d'Agen es fòrça ancian (s. VIII e VII abans Jèsus Crist). Venguèt una importanta via romana amb un teatre e un anfiteatre.
Durant l'Edat Mejana se fortifiquèt a l'entorn de sa catedrala de Sant Estève (destrusida a la debuta del sègle XIX).
Durant las Guèrras de religion demorèt catolica en s'opausanta a sa vesina protestanta Nerac, çò qui li costèt d'èsser presa e pilhada.
Istòria[modificar | modificar la font]
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Monuments[modificar | modificar la font]
- Catedrala de Sant Caprasi.
- Musèu de las Bèlas Arts d'Agen.
Embessonatges[modificar | modificar la font]
- Russia, Toapse.
- Alemanha, Dinslaken.
- Reialme Unit, Llanelli.
- Espanha, Toledo.
- Estats Units, Corpus Christi.
Personalitats[modificar | modificar la font]
- Jansemin, escrivan occitan del sègle XIX.
- Francis Cabrel, cantaire e compositor francés de varietat, d'Astafòrt mès nascut a Agen.
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ "Aussi, en accrochant le drapeau occitan à la Mairie d’Agen, institution politique et administrative de notre ville, j’ai voulu affirmer notre triple identité : française, européenne et occitane.", Jean Dionis du Séjour, primièr cònsol d’Agen, en linha.