text:
Dimars, 10 de mai de 2016, 03h00 Espòrt
Un combat intens entre Canaris e Dragonets
© Dragons Catalans
Campionat: E Soubeyras encapetèt lo tombat decisiu!
Dissabte, sul cocarèl estadi de Fois, se jogavan las mièjas finalas del campionat d’Elèit 1.
Dins la primièra partida, Limós mai realista capitèt de prene lo pas sus Lesinhan que vendemièt tròp de palmas: 22-18.
D’una autra farina, foguèt la mièja finala entre Carcassona e Dragonets: cardiacs, demoratz a l’ostal e bevètz tisana de verbena!
Alexis Escamilla marcava lo primièr ensag de la partida, mas, aprèp una 40-20, Sigismeau replicava pels catalans. Una passa crosada entre Anderson e Gressèque destabilizava la defensa catalana e Peacock mandava tornar Escamilla darrièr la linha. Del canton, Maxime Gressèque, qu’aviá rajustat una penalitat a la culhida audenca, transformava: 12-4 a la pausa pels Canaris.
Lo combat montèt en intensitat dins lo segond temps. Doas penalitats novèlas (46ena e 58ena) de Gressèque noiriguèron l’avança carcassesa: 16-4. Mas Sigismeau tornava marcar a 5 minutas de la fin, e Marginet passava la transformacion malaisida: 16-10. Sul darrièr balon, l’arbitre vesiá Robin puntar l’ensag catalan al pè dels pals. Amb la transformacion, aquò fasiá egalitat a 16 punts e l’obligacion de passar per l’espròva terribla del punt en aur (la mòrt aviada).
St-Estève-XIIICatalan engatgèt, los avants carcasseses tornèron montar la palma. Carcassona beneficièt de doas cadenas consecutivas, la defensa catalana pensèt empachar lo còp de pè de Gressèque, mas la pauma arribèt dins las mans de l’arrièr Soubeyras que trantalhèt pas per mandar un improbable tombat entre los pals e l’ASCarcassona segurament en finala: 17-16!
Lo dissabte 21 de mai, Carcassona e Limós se tornaràn trapar sus la pelena de l’Estadium d’Albi. E d’unes se sovendràn de la finala de 68 que los Roge e Negre ganhèron aprèp prolongacion 13-12; una desfaita qu’es encara de mal engolir al pè de Ciutat.
En dobertura, se jogarà la finala dels juniors entre Avinhon (venceire de Tolosa: 45-26) e St-Estève mai fòrt que Limós (51-20).
En Elèit 2, la finala (que se jogarà dimenge de vèspre a Lesinhan) opausarà la Reula (victòria 20-18 sus Sent-Gaudenç) e Lescura que l’empòrta just fàcia a Vilafranca: 25-24.
La Cup cambiarà de proprietari
Tre divendres, se saupèt qu’un nom novèl seriá marcat sus la Cup 2016: lo venceire 2015 Leeds pleguèt a Huddersfield 36-22. Los Dragons catalans se qualifiquèron sens tremolar sul terrenc en penda dels Dògols de Batley (Championship) 40-4.
Los autres afrontaments de formacions de super-Liga vegèron las qualificacions de Castleford (34-18, contra Salford) e d’Hull-FC, victoriós 47-18 a St-Helens.
Dins los rescontres Super-Liga/Championship, Warrington ganha a Oldham (70-10) , Wigan l’empòrta a Dewsbury 54-4, Halifax resistís a Widnes 18-28.
Dimenge, Tolosa se defend plan a Wakefield: desfaita 40-22.
Los quarts de finalas son programats pels 25 e 26 de junh. Malasòrt pels Dragons qu’anaràn desfisar lor bèstia negra Hull-FC: una gròssa partida en perspectiva. Los autres quarts seràn Huddersfield – Wakefield, Wigan – Castleford e Warrington – Widnes.
Dissabte, en Super-Liga, los Sang e Aur recebràn a Brutus los Gigants d’Huddersfield, qu’arribaràn fòrts de las 2 victòrias en seguida sus Leeds. Pronostic favorable als Dracs, mas mèfi!
Los Cangorós dominan los Kiwis
Divendres, se debanava lo tradicional rescontre de prima entre australians e neozelandeses. Los Negres joguèron valents mas sens cap d’inspiracion e los Cangorós ganhèron 16-0 en marcant 3 ensages (Boyd e Inglis dins lo primièr temps; Ferguson sus la còrna de fin de partida) e doas penalitats.
A Paramattà, los Papós baton sul fial Fidji: 24-22.
Autras resultas: Samoa bat Tonga 18-6. Los juniors australians baton los neozelandeses 34-20, mas las femnas kiwis dominan las australianas 26-16.
Alan Roch


c: text/html

text:
876
Cronologia mensuala:
Gen - Feb - Mar - Abr - Mai - Junh
Julh - Ago - Set - Oct - Nov - Dec
Cronologias tematicas:
Literatura - Musica - Sciéncia - Espòrt
Aquesta pagina concernís l'an 876 del calendièr gregorian.
Somari
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Francia Occidentala[modificar | modificar la font]
Assaiant d'aprofichar la mòrt de son fraire Loís II de Germania (28 d'aost), l'emperaire Carles lo Calvet ataquèt lei territòris de Lotaríngia Orientala per portar sa frontiera sus Ren. Pasmens, foguèt batut per son nebòt Loís III de Germania a la batalha d'Andernach (8 d'octòbre) e deguèt se retirar.
Euròpa[modificar | modificar la font]
Escòcia[modificar | modificar la font]
Abandon dei territòris ocupats per lei Vikings danés dempuei l'annada precedenta. Pasmens, organizèron rapidament una incursion novèla còntra lo reiaume. Constantin assaièt tornarmai de lei blocar mai foguèt tuat dins lo corrent de la batalha. Son fraire Aed li succediguèt.
Asia[modificar | modificar la font]
Califat Abbassida[modificar | modificar la font]
En despiech de la temptativa de 875 d'amaisar diplomaticament lei relacions entre lo Califat e la dinastia novèla dei Saffaridas venguda fòrça poderosa dins lei regions orientalas dau plan iranian, lo visir Al-Muwaffaq deguèt faciar una invasion dei regions orientalas d'Iraq. Ambé l'ajuda dei generaus Musa ibn Bugha al-Kabir e Masrur al-Balkhi, ganhèt la batalha de Dayr al-Aqul que li permetèt d'arrestar l'avançada vèrs l'oèst dei Saffaridas e de se concentrar sus leis autrei frònts militars, especialament còntra la Rebellion dei Zanj acomençada en 869 dins lo sud.
Arts[modificar | modificar la font]
Sciéncias e tecnicas[modificar | modificar la font]
Matematicas[modificar | modificar la font]
Utilizacion d'un simbòl per designar lo zèro per de matematicians indians.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Tèrratrem e tsunami de Sendai (2011)
Lo tèrratrem de Sendai de 2011 foguèt un seisme seguit d'un tsunami qu'aguèt luòc lo divendres 11 de març de 2011 a 05:46:23 (UTC) en Japon, e qu'atenhèt una magnitud de 8,9 a l'escala sismologica de magnitud de moment (Mw). L'epicentre del terratrèm èra localizat jos la mar, davant las còstas de l'illa de Honshu, a 130 kilometres a l'èst de Sendai, prefectura de Miyagi.
Lo tèrratrem provoquèt un tsunami extrèmament destructor amb d'èrsas de mai de 10 m. de naut qu'atenguèron Japon qualques minutas aprèp lo seisme, de còps que i a en penetrar fins a 10km al dintre de las tèrras,[1] e amb d'èrsas pus pichonas qu'atenguèron los autres païses aprèp maitas oras. D'alèrtas al tsunami foguèron lançadas e d'evacuacions ordonadas per la còsta pacifica de Japon e al mens dins 20 autres païses, inclusent tota la còsta pacifica d'America del Nòrd e d'America del Sud.[2][3][4]
L'Agéncia Nacionala de Polícia japonesa confirmèt oficialament 7320 mòrt, 2618 nafrats, e 11370 desapareguts dins detz e set prefecturas, e mai de 100 000 bastiments damatjats o destrusits Lo tèrratrem e lo tsunami causèron de degalhs estructurals sevèrs e espandits en Japon, inclusent de damatges pesucs a las rotas e vias de camin de fèrre, d'incendis dins fòrça airals, e de rompeduras de paissièras.[1][5] Aperaquí 4.4 million d'abitacions al nòrd èst de Japon foguèron daissada sens electricitat e 1.5 milion sens aiga.
Fòrça generators electrics foguèron en pana, e al mens tres reactors nuclear patiguèron d'explosions degudas a l'idrogèn gasós que s'escapèt fòra dels bastiments assostant los reactors. Segon los raports de l'Agéncia Internacionala de l'Energia Atomica, lo contenent de cada còr radioactiu es intacte e s'es pas producha de fusion . [6] Lo 18 de març, lo cap de l'IAEA Yukiya Amano descriguèt la crisi coma "extremament seriosa. Los abitants dins un rai de 20 km de la Centrala Nucleara de Fukushima I e 10 km de Fukushima II foguèron evacuats.
Referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ 1,0 et 1,1 Roland Buerk, « Japan earthquake: Tsunami hits north-east », News, UK, BBC (consultat lo 12 març 2011)
- ↑ « Tsunami bulletin number 3 », Pacific Tsunami Warning Center/NOAA/NWS, (consultat lo 11 març 2011)
- ↑ Wire Staff, « Tsunami warnings issued for at least 20 countries after quake », CNN, (consultat lo 11 març 2011)
- ↑ « PTWC warnings complete list » (consultat lo 11 març 2011)
- ↑ Saira Syed - "Japan quake: Infrastructure damage will delay recovery" - 16 March 2011 - BBC News - Retrieved 18 March 2011.
- ↑ « IAEA Update on Japan Earthquake », IAEA, (consultat lo 16 març 2011)
S
[[Categoria:Sendai]]


text:
L’equipa de Dètz TV qu’a miat ua enquèsta au còr deu hestenau d’Heleta EHZ. Dab ua imparcialitat de las granas, ua neutralitat perfèita e subertot un hèish de questions existenciaus, los nostes gascons que son anat cuélher informacions pertocant lo sentit deus Bascos, de cap tà l’espiar qu’an de las montanhas (o meilèu los tucs). Que ns’aprenen quauques mòts de basco, e que prenen lo lor purmèr cors d’occitan.
Tot açò devath lo bèth cèu gris deu País, e dab quauques entervistats de marca.
Immersion dens un país arcuelhent e victima (coma d’autes) de las ideas cortas.
Un reportatge 100% trufandisa en l’esperit gascon dab la Caro a la camerà, la Lucia au son e lo Julcab au mícro.
"Agur arbola": Adiu arbo !
Filmat per Dètz
Presentat per Julien "Julcab" Cabarry.
Musica : Kortatu.


text:
Panthera tigris
Tigre de Bengala (Panthera tigris tigris)
Lo tigre (Panthera tigris) es un mamifèr carnivòr de la familha dels Felids (Felidae) del genre Panthera. De forradura fòrt caracteristica rossa raiada de negre, es lo mai grand felin salvatge del monde. L'espècia es dividida en nòu sosespècias amb de diferéncias menoras en tèrmes de talha o de comportament. Superpredator, caça subretot los cèrvis e los singlars, mas pòt tanben atacar de presas de talha pus importanta coma los bufles. Fins al sègle XIX, lo tigre aviá la reputacion de manjar los Òmes. Es una animal solitari; lo mascle possedís un territòri que conten los domenis de plusors femèlas e participa gaireben jamai a l'educacion dels pichons.
S'adapta a tot tipe d'abitat, s'encontra dins tota Asia, malgrat que son airal de reparticion aja demenit fòrça. L'espècia es considerada coma en dangièr per l'Union Internacionala per la Conservacion de la Natura e es aparada sus l'ensemble dels païses ont viu. Caçadas fins a la mitat del sègle XX, las populacions de tigres descreissián fòrça, passant d'un efectiu estimat a 100 000 subjèctes en 1900 a prèp de 3 500 tigres[1],[2], la majoritat vivent en Índia. La diminucion de son abitat e lo braconatge alimentant la medecina tradicionala chinesa son las menaças principalas pesant sus l'espècia.
« Rei dels animals » e signe del zodiac chinés, lo tigre es tanben fòrça present dins la mitologia indo, servent de montura a Durga. Figura emblematica representant la fòrça e la feror, aquel felin es pintat dins fòrça quadres de caça, e a figurat dins fòrça òbras musicalas e literàrias: Shere Khan del Libre de la Jungle de Rudyard Kipling.
Somari
- 1 Descripcion morfologica
- 2 Evolucion de l'espècia e sosespècias
- 3 Comportament
- 4 Ecologia e reparticion
- 5 Conservacion del tigre
- 6 Representacions artisticas del tigre
- 7 Nòtas e referéncias
- 8 Annèxes
Descripcion morfologica[modificar | modificar la font]
Còrs[modificar | modificar la font]
Lo tigre es lo mai grand felin salvatge, es tanben lo pus gròs predator sus la tèrra fèrma darrièr l'ors kodiak e l'ors polar. Aquel felin a un còrs pus long qu'aquel del leon; aquò lo fa paréisser fòrça mai massís. Las mesuras del tigre vàrian fòrça d'una sosespècia a l'autre: un tigre de Sumatra mascle pesa pas mai de 140 kg per 2,3 mètres de longor totala alara qu'un tigre de Siberia pòt aténher 300 kg per 3,3 mètres de long[3]. La nautor al garròt del tigre pòt atal variar de 0,85 a un mètre, sa longor totala amb la coa de 2 a 3,7 mètres e son pes de 65 a 300 kg[4]. Lo recòrd de pes es aquel d'un tigre de Siberia en 1950 amb 384 kg[5].
Las aurelhas del tigre son redondas, lor fàcia extèrna es negra amb una granda taca blanca al mitan. Las pupilhas son redondas, l'irís es de color daurada a verda, a vegada blava. Lo nas es ròse amb a vegadas de tacas negras, las vibrissas son nombrosas sus un morre cort. Lo front es bombut. Lo còl es cobèrt d'una forradura fòrça mai densa e espessa formant una colareta, subretot pel mascle. Las caninas del tigre son las mai longas de totes los felins actuals: pòdon aténher una longor de nòu centimètres. Coma totes los membres del genre Panthera, l’osoíd es en partida ossificada, aquò li permet de rugir[6].
Pelatges[modificar | modificar la font]
Lo tigre a una forradura jauna clar a iranjat escur raiada de negre. Lo pelatge es blanc crèma sus la fàcia intèrna dels membres, la peitrina, la gòrja, las gautas, la maissa inferiora e lo dessús dels uèlhs. Las raiaduras de color negra son mai o mens abondantas segon las sosespècias, a vegadas dobles suls costats. Son diferentas d'un subjècte a l'autre e d'un costat a l'autre permetent una identificacion segura[7]. Los tigres vivent dins las selvas son pus escurs e an mai de raias. En ivèrn, lo pel es pus clar e dense pel tigre de Siberia e lo tigre de la Caspiana[8],[9]. La coa es en primièr raiada puèi ven anelada a l'extremitat.
Lo tigre blanc, a vegadas presentat dins los zòos o los circs, es pas una sosespècia o una raça geografica del tigre. Qualques especimèns salvatges foguèron observats en Índia, mas es un subjècte capturat en 1951, Mohan, que venguèt l'aujòl de gaireben totes los tigres blancs captius[10]. Gaireben totes los tigres blancs an de raias negras a brun clar sus un pelatge blancàs; los uèlhs son blaus. Se considèra qu'es una mutacion genetica encontrada dins d'autres mamifèrs, coma lo cat e lo lapin[11]. Existís pas de cas d'albinisme reconegut.[12].
Lo tigre daurat, o en anglés golden tiger, a un pelatge blanc amb de traças rossas formant coma de raiaduras[13].
De tigres negres foguèron senhalats de temps en temps, mas la sola pròva de lor existéncia es una pèl confiscada per la polícia en octobre de 1992. Lo pelatge presenta una largor anormala de raiaduras que se jonhon totalament sus l'espatla e la tèsta, provocant l'illusion d'un tigre negre. [14].
Permanéncias fisicas[modificar | modificar la font]
Un tigre fa de passes de 55 a 80 cm de long. La traça de pata mesura 10 a 14 cm de larg e 16 cm de long[15]. Es un plan bon nadaire. Travèrsa aisidament los rius larg de 6 a 8 km e lo recòrd es aquel d'un tigre de Sumatra que traversèt una partida de mar de 29 km de larg[16]. Lo tigre pòt córrer a la velocitat maximala de 50 km/h, mas sus de distàncias pichonas, d'una vintena de mètres[17].
Evolucion de l'espècia e sosespècias[modificar | modificar la font]
Evolucion de l'espècia[modificar | modificar la font]
La linhada de las pantèras, las Pantherinae, divergiguèt fa 10,8 milions d'ans de l'aujòl comun dels Felidae, puèi fa 6,4 milions d'ans, la linhada de las pantèras nebulosas Neofelis e aquelas de las Panthera[18]. Lo mai vièlh aujòl comun als Panthera que se possedís de fossils es Panthera palaeosinensis, que viviá de la fin del Pliocèn al començament del Pleïstocèn. Lo tigre apareguèt fòrça abans lo jaguar, lo leopard e la pantèra e es estrechament parentat a la pantèra de las nèus: tigre e pantèra de las nèus aurián divergit fa dos milions d'ans[19],[20]. Segon l'avís general, l'origina de l’espècia es localizada dins l'Èst e lo Nòrd-Èst d'Asia. Lo territòri del tigre se seriá aprèp espandit sus las illas de la Sonda puèi cap a Índia. De pròvas fossilas de sa preséncia al Japon e sus l'illa de Bornèo[21]. Fa 73 000 ans, lo tigre gaireben s'apaguèt a causa de las erupcions del volcan Toba a Sumatra; aquò pòt explicar la flaca diversitat genetica de l’espècia actuala[22].
Sosespècias[modificar | modificar la font]
La primièra descripcion del tigre foguèt efectuada per Linné en 1758 dins son libre Systema Naturae. L'espècia Panthera tigris aviá tradicionalament uèit sosespècias diferentas; pasmens, en 2004, un estudi menat sus tres marcadors genetics diferents de 130 tigres a revelat una novèla sosespècia, lo tigre de Malàisia (Panthera tigris jacksoni)[23]. La classificacion de nòu sosespècias foguèt adoptada par l'UICN en 2008[24] puèi per de fondacions de proteccion del tigre coma Save the tiger fund o 21st Century Tiger[25]. E mai, se vei que l'UICN efectuèt un cambiament d'autor per l'espècia (de Linné a Mazák)[26]. La basa de donada NCBI reconeis solament las sièis sosespècias encara viventas[27] e aquela del SITI demorèt al modèl de uèit sosespècias[28]. Las recèrcas sus las sosespècias de tigres se contunhan per establir los plans de salvagarda mai adaptats possible[29],[30].
Las nòu sosespècias presentadas aicí son aquelas reconegudas per l'UICN, que tres atudadas:
- lo tigre de Siberia (Panthera tigris altaica) es lo mai grand dels tigres. Son pelatge es clar amb de raiaduras pus brunas que negras. Los mascles an sovent un colar espés de pels blancs. Sas populacions s'espandisson sus Manchoria, lo Nòrd-Èst de China, Russia e benlèu la Corèa del Nòrd ;
- lo tigre de China miègjornala (Panthera tigris amoyensis) es de talha plan compacta, sas raias son fòrça espaçadas, cortas e largas. Sosespècia en dangièr critic d'extincion; se tròba los darrièrs tigres chineses dins una resèrva del sud de China. Foguèt declarat « nosible » per Mao Zedong, çò que precipitèt son extincion. Lo govèrn chinés tempta uèi de salvar los darrièrs especimèns;
- lo tigre de Bali (Panthera tigris balica) revèrta lo tigre de Sumatra, foguèt fòrça desconegut al moment de sa disparicion, al començament dels ans 1930. Se trapava solament sus l'illa de Bali ;
- lo tigre d'Indochina (Panthera tigris corbetti) es relativament pichon, son pelatge es de color escura, amb de raias mai finas e mai nombrosas que lo tigre de Bengale. Las marcas blancas son pus prononciadas. Son airal de reparticion cobrís Tailàndia, la China del sud, Cambòtja, Birmania, Laos, Vietnam ;
- lo tigre de Malàisia (Panthera tigris jacksoni) es una sosespècia descricha en 2004, revertant lo tigre d'Indochina e viu en Malàisia ;
- lo tigre de Java (Panthera tigris sondaica) es una sosespècia atudada; lo darrièr tigre de Java foguèt apercebut en 1972 e despareguèt benlèu dins los ans 1980, consequéncia de la destruccion de son abitat ligada a l'espleitacion intensiva de la fusta de tèc[31]. Semblava lo tigre de Sumatra e s'encontrava solament sus l'illa de Java ;
- lo tigre de Sumatra (Panthera tigris sumatrae) es la pus pichona sosespècia de tigres encara viventa[32]. Lo pelatge es fòrça escur, lo blanc del ventre es mendre, e las raias son doblas, finas e fòrça serradas. Los mascles an una forradura de còl espessa. Es present solament sus l'illa de Sumatra ;
- lo tigre de Bengala (Panthera tigris tigris) a de raiaduras plan espaçadas sul fons brun iranjat. Se trapa subretot en Índia, mas tanben Bangladèsh, Botan, Nepal, a l'Oèst de Birmania e dins lo Sud de China. Es la sosespècia pus espandida;
- lo tigre de la Caspiana (Panthera tigris virgata) es una sosespècia atudada dins los ans 1970. Aquel tigre èra de granda talha, amb un ventre blanc e sa tèsta aviá una longa colareta. Los territòris dels tigres de la Caspiana s'espandissián en Afganistan, Iran, Turquia, Mongolia, e lo centre de Russia.
- Balicolor.jpg
Ibrides[modificar | modificar la font]
De crosaments en captivitat se faguèron entre tigre e leon. Lo ligre es lo resultat del crosament entre un leon e una tigra, lo tiglon aquel d'un tigre e d'una leona. Lo ligre es en general mai grand que sos dos parents alara que lo tiglon es pus pichon. Possedís de caractèrs fisics entre aqueles de lor paire e aqueles de lor maire e son capables de rugir coma un tigre o un leon. Segon lo site Messybeast, la diferéncia de talha entre lo ligre e lo tiglon es deguda a un gèn que s'exprimís diferentament segon lo sèxe[33],. Los ligres e tiglons femèlas son a vegadas fertilas amb una de las espècias que ne son eissits. Aqueles crosaments se fan solament en captivitat perque los tigres e leons s'encontran rarament dins la natura[34]. Sovent eissits de crosaments forçats per obtenir un felin « fòra de nòrma », aqueles ibrides, sens utilitat per la conservacion de las espècias, sofrisson sovent de problèmas de santat fisica e mentala[35].
Lo dogla seriá lo crosament entre un leopard mascle e una tigra e lo tigard lo crosament entre un tigre e una leoparda[36].
Comportament[modificar | modificar la font]
Territorialitat[modificar | modificar la font]
Solitari, lo tigre aima pas partejar son territòri, subretot entre mascles. Lo tigre mascle possedís un territòri que conten doas a tres domenis reservats a las femèlas; lo recòrd es de sèt femèlas sul territòri d'un mascle[38]. Los mascles percorron lor territòri regularament, aquò li pren qualques setmanas[39].
Totes los tigres, mascles o femèlas, marcan lor territòri amb lor urina o lors excrements. Per evitar los intruses, pòdon tanben senhalar lor preséncia en grafinhant los arbres. Fòra dels periòdes de reproduccion, o quand la femèla elèva los pichons, los encontres son evitats: Kailash Sankhala observèt qu'un parelh de tigres dins un meteis claus del zoo de Delhi anavan jamai suls meteis camins e avián de zonas separadas dins lor espaci[40].
Excepcions a la solitud dels tigres: son sovent los mascles que demòran prèp de las femèlas, e que a vegadas accèptan de partejar una presa. De joves tigres fraires se ligan a vegadas per atacar de presas pus grandas. Pasmens, aqueles comportaments son pas frequents, e los encontres entre tigres se redusisson sovent al periòde de reproduccion[41].
Lo tigre possedís sovent qualques tutas sus son territòri, e utiliza la mai adaptada pels besonhs del moment. Lo territòri d'un tigre vària fòrça segon la disponibilitat de las presas. Per exemple, dins qualques regions d'Índia o de Nepal, ont las presas son abondantas, lo territòri dels mascles cobrís entre 30 e 72 km2 e aquel de las femèlas pòt èsser inferior a 20 km2. Mas en Siberia, ont las presas son raras, cal de 800 a 1 000 km2 de territòri per un mascle e fins a 400 km2 per una femèla[42].
Vocalizacions[modificar | modificar la font]
Lo tigre a un grand repertòri de vocalizacions, diferentas segon lor utilizacion: senhal de preséncia, apèl d'una femèla, crida d'ataca... Los rugiments se pòdon ausir a tres quilomètres de distància[43], Son generalament utilizats per senhalar lor preséncia a las femèlas e als tigres de passatge, mas pòdon a vegadas indicar que la caça a capitat[44].
Caça e alimentacion[modificar | modificar la font]
Metòdes de caça[modificar | modificar la font]
Lo tigre es un predator crepuscular: caça de preferéncia al levar e al tombar del jorn, mas pòt tanben caçar pendent la jornada[45]. Pista las presas a la vista e a l'ausida, e utiliza pauc son odorat per aquela activitat[46]. Los tigres preferisson atacar de subjèctes joves o vièlhs.
Lo tigre apròcha sa presa a l'afust e l'ataca pel costat o darrièr. Se sa presa es pichona, lo tigre la tua en li rompent las vertèbras cervicalas; s'es granda, preferisson de la mòrdre a la gòrja e atal l'estofar[47]. La mordida a la gòrja permet d'evitar las banas e las batas de sas presas e las empacha de tornar se levar[48]. Lo tigre es abituat a menar la presa dins los bartasses per la manjar al calme; pòt tanben la cobrir de fuèlhas o de tèrra per l'escondre[49]. Arriba que de tigres caçan ensemble mas es pauc frequent.
La probabilitat de capitar una caça vària segon los subjèctes e l'abitat : per exemple, dins lo Pargue Nacional de Ranthambore, solas 10 % de las caças capitan, alara que dins las selvas densas d'un Pargue Nacional de Kanha, la mejana es de 5 %[50].
Alimentacion[modificar | modificar la font]
Una tigra de Bengala sola consoma sièis quilogramas de carn per jorn, çò que, segon la talha de las presas, representa 40 a 70 presas per an[51]. Un tigre en mejana deu caçar una granda presa cada sèt a dètz jorns[52]. Un tigre pòt manjar de 14 a 40 kg de carn en un còp.[53].
Lo tigre se noirís que de carn, es un animal carnivòr. Las principalas presas del tigre son de pes mejan (de cinquanta a dos cents quilogramas), caça subretot los singlars e los cèrvis[54]. Lo regim alimentari del tigre vària segon las sosespècias e segon son abitat; enclusís gaur, sambar, bufle, cèrvi axis, monin, etc. S'ataca a vegadas als animals espinoses pòrcs espics, mas tanben a de presas pus grandas coma los orses, de leopards, de pichons rinocèros e elefants[55] o de Crocodilias[56].
Predator oportunista, lo tigre se pòt atacar al bestial, o a una caraunhada[57]. Se necessari, pòt tanben manjar de pars[58].
Manjaire d'Òme ?[modificar | modificar la font]
Lo tigre es lo felin amb una granda reputacion de manjaire d'Òmes, subretot en Índia. Aquò significa pas que l'èsser uman fa partida de son regim alimentari, mas pòt s'atacar a l'Òme.
La tigra escaissada « la manjaira d'Òme de Champawat » que foguèt tuada pel caçaire Jim Corbett en 1907 aviá tuat 438 personas[59] en uèi ans[60]. Dempuèi lo començament del sègle XX, las victimas son fòrça mens nombrosas, mas dins los ans 1950, se comptava prèp de 5 000 mòrts cada an[61].
Los principals accidents mortals se produson a l'ocasion de contacte imprevist entre l'òme e l'animal. La pèrda de caninas es un punt determinant: lo tigre, incapable de se noirir de grandas presas, se replega sus de presa pus flacas coma l'òme. Las tigras pòdon transmetre lo gost de la car umana a lors pichons e perpetuar atal una linhada de manjaires d'Òmes[62].
Cicle de vida[modificar | modificar la font]
Lo periòde de reproduccion se pòt far a tot moment de l'an, mas i a un pic d'ocurréncia que vària segon la zona geografic[63]. Durant l'estrus que dura mai de nòu jorns[64], la femèla senhala sa preséncia per de gemiments e de rugiments repetits acompanhat d'un marcatge olfactiu pus frequent. Pendent la cort, los contactes son frequents: los tigres se mossegan lo morre, se fretan un contra l'autre. Quand la femèla es prèsta, pren la posicion tipica dels felins: s'assètan, las patas mai longas davant e aquelas de darrièr mièg plegadas, lo mascle la penètra e la sasís per la pèl del còl pendent l'ejaculacion. Per finir, la tigra s'escampa violentament e se vira sovent contra lo mascle, abans de començar un periòde de repaus[65]. L'acoblament es brèu mas se pòt repetir mai d'un còp per jorn[66].
La femèla fa nàisser dins un luòc isolat[67] dos o tres pichons en mejana (sèt al maximum) aprèp 93 a 114 jorns (o entre 3 e 4 meses) de portadura[68]. Los joves tigres demòran cècs fins a sièis a catorzen jorns; pesan a la naissença de 750 a 1 600 g. Es la tigra que fa l'educacion dels pichons; lo tigre participa. La tigra los desplaça sovent d'una tuta a l'autra per los aparar dels predators. Començan de jogar quand an un mes[69]; la tigra dona pas de carn abans quaranta jorns e lo desmamatge se fa a dos meses[70].
Los joves demòran amb la maire per aprendre la caça. Al contrari dels lions, los tigres joves manjan en primièr. La tigra es fòrça protectritz, eliminant o evitant lo dangièr (tigres mascles, lo paire comprés, Òmes, etc.) Vèrs un an, los joves pòdon caçar sols[71]. Los conflictes per las presas se multiplican vèrs dètz-e-uèit a vint-e-un meses e los mascles son los primièrs que daissan lo cercle familial[72].
Dins la natura, los tigres fan lor maduretat sexuala de tres a sièis ans pels mascles e a gaireben tres ans per la femèla[73]. Lo tigre se reprodusís pas mai a partir del catorzen an[74]. La maire torna en cicle eustral detz-e-uèit a vint meses aprèp la naissença[75]. Un estudi fach al Pargue Nacional del Chitwan, en Nepal, a mostrat una mortalitat infantila de 34 % per los joves de mens d'un an e de 29 % pel segond an. Pel primièr an, 73 % de las mòrts foguèron degudas a la pèrda de la portada entièra per causa d'inondacion, d'encendi o d'infanticidi.
Ecologia e reparticion[modificar | modificar la font]
Abitat del tigre[modificar | modificar la font]
Se trapa dins las selvas umidas tropicalas fins a la Taiga de la Russia d'Orient Extrèm en passant per las mangròvas dels Sundarbans, lo tigre s'adapta plan, pasmens que preferís los terrens de granda vegetacion utils per ne far un bon terren de caça e un bon abric[76]. En 2008, al Botan, alara que se pensava que lo tigre anava fins a 3 000 mètres[77], de patadas e de fotografias lo mòstran anant entre 3 700 e 4 300 mètres[78].
Reparticion[modificar | modificar la font]
L'airal de reparticion del tigre a fòrça demenit dempuèi lo sègle XIX. S'espandissent de l'Èst de Turquia a l'Orient Extrèm rus, sus las illas de Sumatra, de Java e de Bali: dins gaireben tota Asia, levat de la serrada d'Imalaia.
Uèi, los darrièrs tigres subrevivon solament dins catòrze païses: Índia, Nepal, Botan, Bangladèsh, Birmania, Laos, Tailàndia, Cambòtja, Malàisia, Indonesia (illa de Sumatra), China, Russia e benlèu la Corèa del Nòrd.
Dins lo Pargue Nacional de Kaziranga, las estimacions oficialas comptan 90 a 100 subjèctes, constituissent benlèu la concentracion pus densa al monde.
Conservacion del tigre[modificar | modificar la font]
Menaças[modificar | modificar la font]
Enemics naturals[modificar | modificar la font]
Son pauc los enemics naturals. Pasmens, las ardadas de dholes pòdon atacar e tuar un tigre. Los orses tanben pòdon tuar de tigres mascles o joves[79].
Caça[modificar | modificar la font]
La caça dels trofèus foguèt una causa importanta de regression del tigre al sègle XIX e al començament del sègle XX. La caça del tigre foguèt un espòrt dels colons e dels maharadjahs. [80].
Lo comèrci de la pèl accelerèt aquela caça. Al començament del sègle XX, una pèl costava 200 ropias, e un tapís amb la tèsta fins a 300. Las forraduras foguèron negociadas pels marchands locals puèi vendudas coma sovenir[81]. Pendent los ans 1950 a 1960, se comptava mai de tres mila tigres; foguèron tuats coma trofèus[82].
La caça del tigre es uèi enebida dins totes los païses ont viu lo felin. Le braconatge e la desparicion de son abitat e de sas presas son uèi ara las causas principalas de la baissa de populacions.
Destruccion de son abitat[modificar | modificar la font]
Lo tigre sofrís de la destruccion de son abitat: desforestacion e pèrda dels abitats naturals, creissença demografica, disparicion de las presas, agrandiment de las zonas cultivadas e aumentacion de la pollucion. Los subjèctes mens e mens nombroses, e a vegadas mai e mai alunhats penan per s'encontrar e se reproduire.
Medecina tradicionala[modificar | modificar la font]
En Asia, s'utiliza de partidas del còrs del tigre, coma los òsses, per fabricar de remèdis tradicionals[83],[84]. Lo trafec d'òsses a demenit en Índia e en Russia[85]. En China, es enebit dempuèi 1993 d'utilizar d'extraits de tigre dins la farmacopèa e l'òs de sailong a remplaçat l'òs de tigre. A Taiwan, 59% de las farmacias fornissián de preparacions amb d'òs de tigre dins los ans 90 e mens d'1% en 2009. Mas en Cambòtja, Indonesia, Laos, Birmania e Vietnam, la luta contra lo braconatge es fòrça flaca e los mercats demòran[86].
Proteccion[modificar | modificar la font]
Istoric de las accions de proteccion[modificar | modificar la font]
En 1969, lo director del zoo de Delhi declarèt que « Lo tigre es a mand de desaparéisser ! »[87]. La caça del tigre foguèt enebida en 1970, en 1973 lo Projècte Tigre foguèt lançat per Indira Gandhi en Índia[88]: los pargues nacionals son transformats en resèrvas, qu'es enebit d'accedir al centre. Lo programa fonciona: dins los ans 1980, las autoritats indianas anóncian que las populacions de tigre an mai que doblat[89]. Pasmens, lo projècte relentiguèt a la mòrt d'Indira Gandhi en 1984. E mai los resultats del Projècte Tigre son criticats: lo comptatge èra pauc precís, e los administrators avián tendéncia a coflar lors resultats per justificar l'argent pagat per l'Estat[90].
A partir de 1986, se descobriguèt amb suspresa que los tigres « dispareissián »: se pren alara consciéncia del braconatge que provesís la farmacopèa tradicionala chinesa. La revelacion del braconatge provoquèt una crisi dins la comunautat dels conservators: totes los esfòrces semblavan vans, lo trafec d'òsses de tigre continuava en Indochina e en Siberia. Aprèp que los querelaires trobèron un acòrd[91], s'entreprenguèt d'accions internacionalas[92]:
- En 1994, los representants de fòrça païses ont vivon los tigres se reüniguèron per lutar ensemble contra lo comèrci illegal del tigre ;
- En 1995, la campanha Save the tiger fund, financiada per la societat Exxon e lo National Fish and Wildlife Foundation, a per objectiu d'enforçar l'accion de las resèrvas[93], per exemple en instaurant de corredors silvèstres per empachar l'isolament de las populacions de tigres, e arrestar lo comèrci illegal[94].
- L'interdiccion del comèrci d'òsses de tigre en China foguèt lo resultat de fòrça pressions exercidas per la comunautat internacionala.
En 2010, tretze caps de govèrn que Vladimir Potine e Robert Zoellick (president de la Banca Mondiala) se reüniguèron per balhar 350 milions de dolars per la conservacion del tigre[95].
Estatut legal[modificar | modificar la font]
L'ensemble de las sosespècias de tigre es classat dins l'annèxe I de la CITES dempuèi 1975, levat lo tigre de Siberia qu'èra sus l'annèxe II de la CITES fins a 1987, aquò significa que son comèrci es enebit levat autorizacion excepcionala[96].
L'espècia es tanben considerada coma En dangièr (EN) per l'UICN dempuèi 1986[97]. Las sosespècias pòdon aver un estatut diferent: le tigre de Siberia foguèt considerat coma En dangièr critic d'extincion (CE) de 1996 a 2008 per tornar trobar l'estatut d'En dangièr, lo tigre de China e lo tigre de Sumatra son considerats coma En dangièr critic d'extincion dempuèi 1996 e lo tigres de la Caspiana, de Bali e de Java son considerats coma Atudats (EX).
Lo tigre es aparat per la legislacion nacionala dins de païses ont es present a l'estat salvatge[98].
Populacion[modificar | modificar la font]
Preséncia in situ[modificar | modificar la font]
En 1900, s'estimava que la populacion de tigra èra de 100 000 individús que 40 000 en Índia[99]. En 2008, lor populacion s'estimava per l'Union Internacionala per la Conservacion de la Natura entre 1 361 e 2 056 especimèns capables de se reproduire[100] que 1 411 subjèctes en Índia[101].
Uèi, i a en Índia vint-e-tres resèrvas naturalas especialament creadas per preservar lo tigre. En Nepal, tres resèrvas pòdon pretendre abrigar de tigres. Lo tigre es present dins dètz-e-nòu resèrvas en Tailàndia, catòrze airals aparats de Vietnam, cinc resèrvas a Sumatra[107], tres resèrvas en Russia e una en China[108].
Preséncia ex situ[modificar | modificar la font]
L'elevatge conservatòri permet de mantenir una populacion de tigres viventa que qu'arribe a la populacion salvatja, mas tanben, mercé a l'afeccion del public per aquela espècia de sostenir los programas de proteccion in situ. Una autra accion dels zoos es de permetre las accions de recèrcas sul tigre per conéisser sa biologia. Pasmens, los ensags de reintroduccion de tigres nascuts en captivitat an pas capitat[109].
Lo tigre se reprodusís fòrça plan en captivitat e benlèu los tigres en captivitat son pus nombroses que los tigres salvatges. En 2004, lo studbook international (registre internacional) compta 660 tigres[110]. Lo 19 de març de 2009, un pauc mai de 1 400 tigres son inscriches sus la basa ISIS: que, mai de 400 tigres de Siberia, prèp de 300 tigres de Bengala, mai de 200 tigres de Sumatra e una cinquantena de tigres de Malàisia e de tigres d'Indochina e per finir, 390 tigres d'origina non especificada o eissits d'ibridacion[111].
Los tigres se tròban tanben dins los zoos privats, ont las condicions de detencion son a vegadas contràrias al dreches dels animals: sofrisson sovent de problèmas nutricionals o son l'objècte d'un elevatge intensiu. Dins los circs i a tanben fòrça tigres pels espectacles de domdatge: las condicions de detencion d'aqueles animals son tanben denonciadas (gàbias tròp estrechas e dreçatges violents[112]. Pasmens, de pargues per animals retirat del circ existisson, coma aquel del circ Pinder[113].
Tanben, existisson de centres d'elevatge en captivitat que lor sola preocupacion es de far créisser lo nombre d'aqueles felins pel profièch: per exemple, un tigre blanc se pòt vendre a 60 000 $[114].
Representacions artisticas del tigre[modificar | modificar la font]
Surprise ! del Doanièr Rousseau.
Le tigre de Franz Marc.
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ (en)World tiger population shrinking fast, WWF warns Associated Press [1]
- ↑ (fr)[url=http://web.archive.org/web/20100919202051/http://fr.news.yahoo.com/4/20100916/tts-asie-tigres-ca02f96.html]Demòra mens de 3500 tigres salvatges en Asia, segon un estudi Reuters [2]
- ↑ "jackson105"(fr), Los felins, p.105
- ↑ larousse66(fr) Larousse dels félins, p.66
- ↑ id jackson95, opcit, p.95
- ↑ (en) {{Vratislav Mazak, Panthera tigris,in Mammalian species 8 de mai de 1981 n°152[3]
- ↑ "jackson97"op. cit., p. 97
- ↑ id "CSG3"
- ↑ id"larousse66"
- ↑ id "jackson105"
- ↑ (en) {{Roy Robinson, The white tigers of Rewa and gene homology in the felidae in Genetica 11 de decembre de 1968 ISSN=0016-6707 [4]
- ↑ (en) {{[url=http://www.lairweb.org.nz/tiger/albinos2.html] Albino Tigers, Maxine Annabell [5] ed: Tiger Territory
- ↑ (en)[url=http://www.lairweb.org.nz/tiger/tabby.html]Golden Tabbies, Maxine Annabell [6] ed: Tiger Territory
- ↑ id "CSG3"
- ↑ (fr) Le tigre : ses mœurs - son histoire - son avenir, Kailash Sankhala (trad. Florent Jouty) MLP Editions 1998 ISBN 2-7434-1070
- ↑ "CSG3" (en) [7] Tiger Panthera tigris (Linnaeus, 1758) : Description and Behavior Part Two, Cat Specialist group, 1996 [8]
- ↑ "NGM"
- ↑ PourLaScience (fr) L'évolution des chats| journal, Stephen O'Brien et Warren Johnson, Abril de 2008, ISSN 0 153-4092 basat sus (en) The late Miocene radiation of modern felidae : a genetic assessment, W. Johnson et al. in Science (2006) e (en) The near eastern origin of cat domestication, C. Driscoll e in al. Science (2007)
- ↑ "IUCNOnce">{{UICN 22732 Panthera uncia (Schreber, 1775)
- ↑ La posicion del clade a respièch dels autres Panthera es encara pas plan clara.
- ↑ (en) Riding the tiger: tiger conservation in human-dominated landscapes, John Seidensticker, Peter Jackson, Sarah Christie, ed :Cambridge University Press, 1999, iSBN 0521648351 ISBN 978-0-521-64835-6, en linha [9]
- ↑ id PourLaScience
- ↑ (fr) Un nouveau cousin pour les tigres, Cécile Dumas, in Nouvel observateur 7 de decembre de 2004
- ↑ id "UICNTigris"
- ↑ (en) Tiger facts sus 21st Century Tiger e (en) Tiger subspecies sus Save the tiger fund
- ↑ id "UICNTigris"
- ↑ NCBI 9694 Panthera tigris
- ↑ ITIS 183805 Panthera tigris (Linnaeus, 1758) }}
- ↑ id "Riding1" John Seidensticker, Peter Jackson, Sarah Christie, op. cit., p. 35-49
- ↑ Per exemple, se lo tigre de China del Sud (Panthera tigris amoyensis), en dangièr critic d'atudament, aparten a la meteissa sosespècia que lo tigre d'Indochina (Panthera tigris corbetti), se pòt alara temptar de reproduccions en captivitat amb aquel per renfortir lo còde genetic del tigre de China du Sud.
- ↑ John Seidensticker, Peter Jackson, Sarah Christie, op. cit., p. 18
- ↑ "jackson105"
- ↑ (en)[10] Why are ligers so much bigger than tigons, Sarah Hartwell Messy beast
- ↑ (en) [11] Hybridisation, Maxine Annabell [12] ed: Tiger territory
- ↑ (en)[13] Where do Ligers Come From?, Big Cat Rescue, [14]
- ↑ (en)[15] Other hybrid cats, Maxine Annabell [16] ed: Tiger territory
- ↑ id "jackson100"
- ↑ "Larousse68"
- ↑ "Larousse182" Rémy Marion, op. cit., p. 182
- ↑ "KS35" Kailash Sankhala, op. cit., p. 35
- ↑ "Larousse183" Rémy Marion, op. cit., p. 183
- ↑ "jackson100"
- ↑ jackson101 Jackson, op. cit., p.101
- ↑ id jackson101"
- ↑ id "Larousse68"
- ↑ id "jackson98" Jackson, op. cit., p. 98
- ↑ id "Larousse68"
- ↑ id"CSG4" (en) titre=Tiger Panthera tigris - Description and Behavior - Part ThreeCat Specialist Group [17]
- ↑ id "jackson100" Jackson, op. cit., p. 100
- ↑ id "Letigre32"
- ↑ id "Letigre32">(fr) The Year of the Tiger (Le tigre), Michael Nichols e Geoffrey C. Ward (trad Florence Illouz), National Geographic, ISBN 2-7441-2875-9
- ↑ id "jackson100"
- ↑ id "CSG4"
- ↑ id"Larousse68"
- ↑ id "Larousse68"
- ↑ id "Larousse182"
- ↑ id "Larousse183"
- ↑ id "Larousse183"
- ↑ id "NGM">(fr) National geographic magazine, À travers le livre de la jungle, « Lieux et personnages », hors-série n°2, janvier 2003
- ↑ id "jackson100"
- ↑ id "NGM"
- ↑ id "NGM"
- ↑ , entre la fin de novembre e lo començament d'abril en Índia, entre decembre e febrièr en Manchoria e entre febrièr e abril en Nepal.
- ↑ id"jackson105"
- ↑ id "KS36"
- ↑ Jackson, op. cit., p. 15
- ↑ Una balma, sos de ròcas o lo trauc d'un arbre
- ↑ id "jackson105"
- ↑ "jackson103">Jackson, op. cit., p. 103
- ↑ id"KS36"
- ↑ id "jackson103"
- ↑ id "KS36"
- ↑ id "jackson105" Jackson, op. cit., p. 105
- ↑ id "CSG5"
- ↑ id"KS36" Kailash Sankhala, op. cit., « Les relations familiales : La brave mère », p.34-49
- ↑ id "Larousse68"
- ↑ id "Larousse68"
- ↑ (fr) Au Bhoutan des tigres du Bengale ont été localisés à des altitudes inégalées jusque là, Guillaume Talbot, Bulletin électronique 6 de junh de 2008[18][19]
- ↑ Jackson, op. cit., p. 102
- ↑ (en) Born to Be Wild : Tiger persecution and advocacy, Katheryn Malcolm Norris, 9 de mai de 2005[20][21](en)
- ↑ id "KS79" Kailash Sankhala, op. cit., p. 79
- ↑ Kailash Sankhala, op. cit., « Biographie du tigre »,p. 15
- ↑ (fr) [22]Medecina tradicionala chinesa[23] ed: WWF Soïssa
- ↑ (fr) [24] La faune sauvage menacée par la médecine traditionnelle chinoise, Malini Shankar, lo 14 octobre de 2008 [25] ed: Inter Press Service, 21 agost de 2009}}
- ↑ id "PandaMag119p21" (fr) Tigres, entre les griffes des hommes, WWF-France, Panda magazine, decembre de 2009 ISBN 0248 8124, p. 21
- ↑ id "PandaMag119p21"
- ↑ id "PandaMag119p15" Panda magazine, op. cit., p. 15
- ↑ id "Letigre25"Michael Nichols et Geoffrey C. Ward, op. cit., p. 25
- ↑ id "Letigre25"
- ↑ id "Letigre25"
- ↑ Equipar un colar emetor per cada tigre, tracar los braconièrs dins tota Asia
- ↑ id"Letigre29" Michael Nichols et Geoffrey C. Ward, op. cit., p. 29
- ↑ (en) [26] Strengthening Landscape-level Tiger Conservation, Save The Tiger Fund [27]
- ↑ (en) [28]Stopping the Trade in Tiger Parts, Save The Tiger Fund [29]
- ↑ Le tigre sauvé par un sommet ? in Futura-sciences
- ↑ Per exemple, Ozbequistan obtenguèt en 2009 un quòta d'exportacion de tres especimèns salvatges vivents de tigre de Siberia
- ↑ id "UICNTigris" UICN 15955 Panthera tigris (Mazak, 1968)
- ↑ nid "jackson103" Jackson, op. cit., p. 103
- ↑ id "jackson103"
- ↑ id "UICNTigris"
- ↑ (en)[30] Status of tigers, co-predators and prey in India 2008 [31] ed: Project Tiger
- ↑ id "UICNTigris"
- ↑ Totas sosespècias confondudas.
- ↑ id "UICNTigris"
- ↑ Non apercebut par un scientific dempuèi los ans 1970. Qualques observacions non oficialas.
- ↑ Donadas extrapoladas.
- ↑ id "jackson103"
- ↑ id "jackson103"
- ↑ id "Larousse166"
- ↑ id "WAZA" (en) [url=http://www.waza.org/virtualzoo/factsheet.php?id=112-007-002-005&view=Cats&main=virtualzoo] Virtual Zoo : Tiger, WAZA 2008 World Association of Zoos and Aquariums
- ↑ (en) ISIS, Panthera tigris sul site d'ISIS Species Holdings
- ↑ (fr) [url=http://www.spa.asso.fr/174-contre-le-cirque.htm] Contra lo circ, SPA [32]
- ↑ (fr) [url=http://www.cirquepinder.com/pinderland.html] Pinderland
- ↑ (en) [url=http://www.bigcatrescue.org/cats/wild/snowtigers.htm] Snow Tigers, Bigcat Rescue
Annèxes[modificar | modificar la font]
Bibliografia[modificar | modificar la font]
- (fr) The Year of the Tiger (Le tigre) in National Geographic, Michael Nichols e Geoffrey C. Ward (trad: Florence Illouz)2000 ISBN 2-7441-2875-9
- (fr) Le tigre : ses mœurs - son histoire - son avenir, Kailash Sankhala, (trad: Florent Jouty) ISBN 2 7434 1070}}
- (fr) Les tigres ouvrage, Pascal Picq e François Savigny, 2004 ed: Odile Jacob ISBN 2-7381-1342-7
- (en) Riding the tiger: tiger conservation in human-dominated landscapes, John Seidensticker, Peter Jackson, Sarah Christie, 1999, ed: Cambridge University Press ISBN 0-521-64835-1 ISBN 978-0-521-64835-6 [33]


text:
Çò que poiriá venir una granda descobèrta medicala es estat publicat dins la revista numerica Science Translational Medicine. L’injeccion de pichonas quantitats d’agents estimuladors d’immunitat dins de tumors destrutz tota mena de càncer. Son las resultas d’un estudi nòu fach per una còla de l’Universitat de Medecina d’Stanford (Reialme Unit). Aquò, sens dobte, se contunhan las espròvas e s’aquestas son positivas, poiriá venir una de las descobèrtas mai estonantas dels darrièrs tempses.
“En tot utilizar los dos tipes d’agents amassa avèm pogut confirmar l’eliminacion totala de divèrses càncers –çò diguèt Ronald Levy, autor de l’estudi–. Aquò dispensa de la necessitat d’identificar los càncers e a pas de besonh de l’activacion del sistèma immunologic dins las cellulas del pacient”.
Totun, las espròvas realizadas fins ara son estadas solament fachas amb de mirgas de laboratòri e per ansin cal contunhar la recèrca scientifica. Aquò arriba après la confirmacion que los càncers existisson dins una dimension que, de còps, es plan ligada amb lo sistèma immunologic.
Aital, las cellulas T –immunas– reconeisson sovent las proteïnas estrangièras dins lo càncer e ansin l’atacan. Mas quand lo càncer creis, aqueste arrèsta l’activitat de las cellulas T. E per tant aquela còla a ensajat de las reactivar en tot injectar de microgramas de dos agents immunologics dirèctament dins lo càncer.
Dos agents desparièrs
Un d’aquestes es un compausat d’ADN sonat oligonucleotid, que trabalha amb las cellulas T per amplificar lor trabalh. L’autre seriá un anticòrs que, a travèrs d’una substància apelada OX40, activa tornarmai las cellulas T contra lo càncer.
Los scientifics creson que l’injeccion dels dos agents dirèctament e amassa dins lo càncer activariá tornarmai lo trabalh de las cellulas T. E aquestas tornan reconéisser las proteïnas especificas del càncer e l’atacan fins a lor destruccion finala.
Las espròvas scientificas an plan capitat dins un 99% dels cases amb de mirgas de laboratòri dins tota mena de càncers. Aital, 87 de 90 mirgas se gariguèron totalament del càncer que patissián e sonque tres moriguèron pr’amor que lo càncer tornava aparéisser. Aital foguèt confirmat dins de càncers del palmon, del colon e de la pèl. A mai, l’ataca d’un primièr càncer ajudava a la destruccion de futurs càncers.
“Es una bèla capitada. Un grand pas dins la sciéncia –çò diguèt Ronald Levy–. Amb aquel sistèma es pas necite d’identificar lo tipe de càncer ni las proteïnas d’aqueste pr’amor que las cellulas T trabalhan de manièra parièra fins a la destruccion finala del càncer”.
Ara se faràn d’autras espròvas sus 15 pacients umans amb linfòma, e se capitèsse plan lo metòde començarián d’èsser tractadas d’autras menas de càncer. Se pensa tanben ja a aquò coma tractament preventiu. Per ara “ i a pas de limits – çò confirmèt Levy”.
La Redaccion
Aqueste article serà tanben publicat dins Jornalet, lo primièr quotidian en linha de lenga occitana, amb lo qual Sapiéncia a un acòrdi de cooperacion.


text:
Coinches
Coinches es una comuna francesa, situada dins lo departament dels Vòges e la region de Lorena.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Coinches a situat a Unitat|6|km}} a l'èst de Sant-Dié-de detlos-Vòges. La localité a environat de pâturages e de qualques nautors boisées. La Ròca del Sabbat – un blòc de grès en evocant una forma umana – culmini a Unitat|460|m}}, plan fach « per @frapper la superstitieuse imaginacion de las nòstras aïeux, #que n'avián fach lo luòc de reünion dels sorciers[1]». Las maires i cerquèron los nounats. Una vièlha persona del vilatge i aviá la clau de la Ròca. Vet Aicí #çò que se sonava als mainats tròp corioses...
Coinches est situé à 6 km à l'est de Saint-Dié-des-Vosges. La localité est entourée de pâturages et de quelques hauteurs boisées. La Roche du Sabbat – un bloc de grès évoquant une forme humaine – culmine à 460 m, bien fait « pour frapper la superstitieuse imagination de nos aïeux, qui en avaient fait le lieu de réunion des sorciers[2]». Les mères allaient y chercher les nouveau-nés. Une vieille personne du village avait la clé de la Roche. Voilà ce que l'on disait aux enfants trop curieux...
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Coinches I aviá dividit antany en doas parts trucadas Coinches-l'Anautita e Coinches-la-Bassa. La primièra èra çò cap de-luòc de la comuna, lo segond refermait la glèisa. Los abitants lor caliá annalament al domeni 30 gròs de renda ordinària.
Coinches Es una fòrça vièlha localité, effleurée pel vièlh camin #que de Sant-Dié ganhava lo Alsace per Lo Bonhomme e Lapoutroie (via romaine de Tullum Nasium, d'una autra manièra dicha Toul, a Argentouaria, d'una autra manièra dicha Horbourg, presenta sus la Taula de Peutinger #que data de la Modèl:Ligam sègleModèl:Verificacion sègle. Aquela rota anciana traversava Santa-Marguerite, Remémont, la Planchette de contunh obliquait cap a Fouchifol, regatge al nòrd Fouchifol, comuna de Coinches e al sud Fouchifol, comuna de Dintratz-doas-Aigas. Un diverticule d'aquela anciana via se'n desligava a Remémont, per filer via las Hayottes cap a Coinches en arribant al masatge caseriu de la May, en traversant lo bourg d'oèst n'es per filer cap a Sant-Ostal-a las-Minas via Ginfosse e lo Giron.
En un païsatge totalament déboisé segon las nòstras vistas actualas, meses a despart qualques barralhas de camin, lo vilatge compreniá antany doas parts : l'Anautita-Coinche, cap de-luòc, en levant del bailliage de Sant-Dié, e la Bassa-Coinche a l'entorn de la glèisa. Se tròba d'unes autres graphies, Coënche o lo patois Couanche, en l'archiu d'aquela localité.
Luòcs-diches viscuts recents : Malingoutte, los Prés-Sant-Diez, los Goutteaux. Luòcs-diches viscuts mai ancians del nòrd al sud : la Janchière, granja isolada, Dessous-lo-Pòble, granja, Péraupré (Lo Coirion), Lo Danseux, las Grandas Aulnées, aqueles dos darrièrs sus la rota de Ginfosse, lo Persec, luòc-dich ont se trobava l'anciana capèla, lo Pòble, la May en disposicion cap a l'oèst, Après aver-i ressortit l'escòla, i a Jardiné, granja, de contunh la Corneille. Del centre en disposicion plena sud la Vinha, l'Anautita Coinche, la Gota, la Grange de las Aulnées e Fouchifol, comuna de Coinches.
Lo étymologie del nom de la municipalitat pòt pas èsser lo latin concha, cuvette, #que porg Dauzat en lo sieu Diccionari étymologique dels noms de luòcs. Aquela ipotèsi, séduisante al en demorant, a pas pas al vist dels microtoponymes de la region. N'efièch, la Coinche, a Bertrimoutier, designa una còsta e Hermancoinche, luòc-dich de Colroy-la-Granda, es pas pas en una cuvette. Negre, en un diccionari mai recent, reexpedeix a un anthroponyme Concos, d'origina gauloise. S'aquela ipotèsi aviá, poiriá èsser legitima de cristianar los abitants de la municipalitat jol nom de Conchois, #çò que donariá Conchoise al femenin, Coinchois e Coinchoise en sonant un pauc mens plan.
Lo Diccionari topographique del departament dels Vòges de Marichal prepausa pagina 105 las formas ancianas Coinche testificada l'an 1369 e Conche en 1380.
De 1790 a l'an XI, Coinches a fach partida del costat de Laveline.
Coinches était divisé autrefois en deux parties appelées Coinches-la Haute et Coinches-la-Basse. La première était le capluòc de la mairie, la seconde refermait l'église. Les habitants devaient annuellement au domaine 30 gros de rente ordinaire.
Coinches est une très vieille localité, effleurée par le vieux chemin qui de Saint-Dié gagnait l'Alsace par Le Bonhomme et Lapoutroie (voie romaine de Tullum Nasium, autrement dit Toul, à Argentouaria, autrement dit Horbourg, présente sur la Table de Peutinger qui date du Modèl:Ligam sègleModèl:Verificacion sègle. Cette route antique traversait Sainte-Marguerite, Remémont, la Planchette puis obliquait vers Fouchifol, laissant au nord Fouchifol, commune de Coinches et au sud Fouchifol, commune d'Entre-deux-Eaux. Un diverticule de cette ancienne voie s'en détachait à Remémont, pour filer via les Hayottes vers Coinches atteignant le hameau de La May, traversant le bourg d'ouest en est pour filer vers Sainte-Marie-aux-Mines via Ginfosse et le Giron.
Dans un paysage totalement déboisé selon nos vues actuelles, mis à part quelques haies de chemin, le village comprenait jadis deux parties : la Haute-Coinche, chef-lieu, relevant du bailliage de Saint-Dié, et la Basse-Coinche autour de l'église. On rencontre d'autres graphies, Coënche ou le patois Couanche, dans les archives de cette localité.
Lieux-dits habités récents : Malingoutte, les Prés-Saint-Diez, les Goutteaux. Lieux-dits habités plus anciens du nord au sud : la Janchière, ferme isolée, Dessous-le-Village, ferme, Péraupré (Le Coirion), Le Danseux, les Grandes Aulnées, ces deux derniers sur la route de Ginfosse, la Pêche, lieu-dit où se trouvait l'ancienne chapelle, le Village, la May en allant vers l'ouest, Après avoir dépassé l'école, il y a Jardiné, ferme, puis la Corneille. Du centre en allant plein sud la Vigne, la Haute Coinche, la Goutte, la Grange des Aulnées et Fouchifol, commune de Coinches.
L'étymologie du nom de la commune ne peut être le latin concha, cuvette, que fournit Dauzat dans son Dictionnaire étymologique des noms de lieux. Cette hypothèse, séduisante au demeurant, ne tient pas au vu des microtoponymes de la région. En effet, la Coinche, à Bertrimoutier, désigne une côte et Hermancoinche, lieu-dit de Colroy-la-Grande, n'est pas dans une cuvette. Nègre, dans un dictionnaire plus récent, renvoie à un anthroponyme Concos, d'origine gauloise. Si cette hypothèse tenait, il pourrait être légitime de baptiser les habitants de la commune sous le nom de Conchois, ce qui donnerait Conchoise au féminin, Coinchois et Coinchoise sonnant un peu moins bien.
Le Dictionnaire topographique du département des Vosges de Marichal propose page 105 les formes anciennes Coinche attestée en 1369 et Conche en 1380.
De 1790 à l'an XI, Coinches a fait partie du canton de Laveline.
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Segon lo Dr. Fournier Vila en Anals de la Societat de émulation del departament dels Vòges, 1907, A83, partís 1, Modèl:Pàg.131-132. Veire tanben Jacques Roehrig, A mòrt, la masca!, Nuée Bleue, Estrasburg, 2007, 222 pàg.
- ↑ Selon le Dr. Fournier cité dans Annales de la Société d'émulation du département des Vosges, 1907, A83, part 1, p. 131-132. Voir aussi Jacques Roehrig, À mort, la sorcière!, Nuée Bleue, Strasbourg, 2007, 222 p.


text:
Darrièr viatge de Joan-Pèire DELPÒRT, merchand de mairams.
*
N’èrem en febrièr de 1787, dins aquel matin fresquet del la sant Blazi, Joan-Pèire Delpòrt preissava lo pas en arrapant la còsta de la Mauveziniá e d’Aubas-Pèiras. Deviá anar devàs La Dinhac, vèire lo boriaire del senhor de Mont-Lauzi : Joan- Claudi, baron de Chaunac-Lanzac ; qu’aquel regissor o coarro, li deviá aprestar e faire carrejar deval Pòrt, una dotzena de millhieirat de mairans, qu’aviá convengut de crompar, mas tanben deviá trobar dels carrejaires per davalar, deval Pòrt, las carretadas de mairans garnits de lors fonzals.
(Qu’una carretada de mairams complèta, deviá compréner : 252 longalhas e 126 fonsalhas e un milhieirat de mairams, n’èra de 1200 mairans lòngs e de 600 de corts, ambe quauquas tornas de mai : dins los 12 mairams de mai longs, necessaris pels costats de barricas e dins los 6 de mai corts, pels fons de barricas)…
Apuèi n’aprofichariá, en passant, d’anar saludar son fraire l’abat Baptista Delpòrt, vicaire de la parròquia de La Dinhac.
Atal s’arrestèt a Montsauvi per anar trobar, tanben, lo carrejaire Joan Desmartre de La Vèrnha, de la parròquia de la Brossa, per que li davalèsse al Pòrt, totes los viatges de mairams aprestats dins los bòsces de Mont Lauzi. Se convenguèron del prètz de 348 liuras per las 24 carretadas de mairans complètas, que deviáun se faire. Que lo règlament definitiu d’aquel compte, ne deviá s’acabar que sonqu’al retorn del viatge a faire, amb una gabarra, devàs Clairac en Agenés.
Mas adejà, d’autres carrejadisses, èron estats faches per Corchinós de Montsauvi qu’aviá davalar fins qu’al Pòrt : 15 carretadas de mairrams de castanhièr, pel prètz de 110 liuras lo milhièrat de mairams.
De davant, al mes de decembre de 1786, aviá mai mercandejat la cròmpa de maisses mairams, meitat de garric, meitat de castanhièr, que se deviáun copar dins los bòsces de Crozet, qu’aparteniáun al sénher Crozet d’Autariba a Cassòls, parròquia de Ginolhac e que deviá cotralhar Francés Bastida del Mainhiòl e carrejar a pòrt d’aiga a Portés o a Banròca , al prètz convengut de : 23 liuras 10 sòls la carretada. Lo 12 d’abrial de 1787 se faguèt lo règlament d’aquel compte, après aveire reçauput a Portés 7 carretadas e una mièja de castanhièr lo 14 de mars de 1787, apuèi lo 12 d’abrial : 6 carretadas e una mièja de mairams de garric et 8 de castanhièr.
Se contunharà al mes de setembre de 1787 d’autras afars ambe Francés Bastida, mas ne seráun los darrièrs mercandatges que tractatarà Delpòrt, ambe la cròmpa de 24 carretades de mairams de castanhièr al prètz de 21 luiras lo carri e 6 de garric al prètz de 24 luiras lo carri.
Entrestant, Delpòrt cedèt aquestes darrièrs viatges a faire en gabarra, devàs Pèch l’Avesque en Carcin o Clairac en Agenés a d’autres gabarrièrs , tal a Joan-Antoine Bezairia et Joan Sotèira de Botoncles o Joan Bazet, regratièr de Vièlhi-Viá.
*
De costuma Delpòrt fasiá sos viatges en gabarra, ajudat dels Barbanças de Montarnal o dels fraires Morgues, dont Antòni, gabarrièr e Joan vinhairon, que devendrà son boriaire del ben qu’aviá encara al Pòrt, alara que veniá de crompar la bòria del Salès, lo 4 de genvièr de 1783 ; proprietat que n’èra estada de Balzac de Firmi, senhor de la Garriga de Senèrgas, que la Revolucion venenta faguèt guilhotinar.
Sas davaladas en gabarras se fasiáun subretot devàs Ròca-Bolhac ont demorava son oncle, a Montbrun, a Larnagòl, a Caurs, a Pèch l’Avesque, a Vilanèva d’Òlt e subretot a Clairac en Agenés (lo pòrt lo pus bas abans Garrona), ont aviá de relacions ambe un merchand d’aquesta vila, lo sénher de la Bordée, qu’èra quitament vengut lo vèire al Pòrt, en març 1787, puèi en junh de 1788.
Delpòrt quitarà son ben del Pòrt, de la parròquia de Vièlhiviá, en junh de 1790, per anar demorar al Salès ont devendrà lo primièr cònse (maire) de la comuna de Senèrgas, del temps de la Revolucion…
*
Los Delpòrts se fasiáun bastir de gabarras, mai que mai dels ’’macalets’’ de 14 aunas (dins los 13 a 14 mèstres de longor), d’unas n’èron de 18 aunas lo mai, mas rarament de 20 aunas (de macaus), fachas lo mai sovent, per un fustièr de Montarnal, lo sénher Joan Barbança, qu’adejà travalhava per son paire Joan Delpòrt, abans 1778 (annada ont los Delpòrt comencèron de téner un Livre Jornal). Mas n’èra pas lo sol fustièr de Montarnal que tanben, dins las familhas Palhòl, diches d’escais-nom : Beu-l’aiga, Estampa, Falipon, Farrenc, Miard, Garda, Teulaire o Castèl (soca familhala qu’èra sortida de Ròca-Palhòl d’Entraigas), n’èron tanben fustièrs o gabarrièrs de paires en filhs e que sovent trabalhàvon ensemble ambe Barbança, per bastir de gabarras, subretot las grandas gabarras de 20 aunas dichas ’’macaus’’. De mai Antòni Morgues trabalhava sovent per Joan Delpòrt, coma n’èra de son fraire Joan, que lo primièr de febrièr de 1785 èra devengut lo boriaire de ben dels Delpòrt, per trabalhar las vinhas e s’ocupar dels verdièrs e de las castanhals. Antòni Morgues, quora ne virava, n’èra tanben bastissèire de batèus, tot en fasent, tot còp, lo cap-mèstre gabarrièr per las davaladas dels viatges de mairams devàs lo Carcin o l’Agenés.
*
Lo cost d’una bastison de gabarra o batèu, non compresa la fornidura complèta del bòsc necessari per l’engenhar, n’èra de 50, 70 a 80 luiras o de quatre loises d’aur de 24 liuras, siá 96 liuras lo mai, segon sa longor. N’èra alara ambe l’esquipament fornit de : quatre o sièis palas, l’eissagaIre, un becat, lo govèrn, la telha de cambe (còrda d’amaratge) e dels còps un mat per la tira, per una gabarra ; esquipament que podiá costar dins los 25 sòus, d’après los comptes del Jornal.
Se tròba la bastison d’une gabarra de 20 aunas (macau), entrepresa per Baptista Palhòl e Joan Barbança de Montarnal, ambe un còst previst de 19 escuts d’argent de 3 liuras, siá 57 luiras ; prètz convengut al despart de la bastison, ambe una remesa de 12 luiras, soma bailada a cadun, ambe 10 sòus en mai per Barbança : inscripcions fachas al començament dels trabalhs, lo 7 d’octobre de 1785. Puèi a la fin de la bastison, fin de decembre de 1785, se reglèt Barbança ambe la soma de 24 luiras. La part deuguda a Palhol fuguèt presa en compte dins un deute qu’el deviá a Delpòrt. Çò que fa que lo còst de fabricacion d’aquesta gabarra-macau se deviá montar a 72 liuras e quauques sòus de mai, sens son esquipament…
Mas la cròmpa d’una gabarra acabada, n’èra de 111 a 118 liuras per una de 14 aunas de long, de 157 a 165 liures per 16 aunas, de 175 luiras per 17 aunas e de 237 luiras per 18 aunas, d’après las inscripcions del Livre-Jornal tengut per Joan e Joan-Pèire Delpòrt.
*
N’èrem doncas al mes de març de 1787, las tracas de mairams n’èron estadadas carrejadas dempuèi Montsauvi o davaladas, per batèus, dempuèi Portés o Banròcas, aprèp aver passats los malpasses de la Gordinariá e de boca de Daza, fins l’atalhièr ribieiròl del Pòrt, ont se bastissiáun e ont se cargàvon las gabarras.
Coma Delpòrt èra pres per d’autres afars a reglar, ambe lo boriaire de sa novèla proprietat del Salés de Senèrgas, que veniá de crompar en 1783, fisèt a Antòni Morgues la responsabilitat del viatge que deviá se faire devàs Clairac en Agenés, ambe son fraire Joan, vinhairon de Delpòrt e de dos ajudas batelièrs . Clairac n’èra a 75 legas del Pòrt (siá, gaire ben, dins los 300 quilomèstres de navigacion en gabarra), per liurar lo viatge de mairam e la gabarra de 14 aunas, que veniá de faire bastir per Antòni Barbança, e que Delpòrt aviá segurament prometut al sénher de la Bordée, merchand de Clairac, ambe son cargament de mairams…
Vaquí tal que ne fuguèt escricha l’inscripcion de la fornidura e de son esquipament, d’aquela gabarra de 14 aunas qu’alestiguèt Joan Barbança, fustièr del luòc de Montarnal per Joan-Pèire Delpòrt sul Libre Jornal :
« Jean Barbanse charpentier du lieu de Montarnal, me doit faire le gouvernail d’un batau de quatorze aunes et fournir les files (planches, lambourdes) pour faire aussi bien que tout le reste, me doit aussy tout l’équipage du dernier qu’il m’a fait et ledt. est payé de tout au moyen de cinquante quatre sols que je dois luy donner quand tout ledt. equipages seront faits. Il faut noter pourtant qu’il me doit les files dudt. batau de 14 aunes cy-dessus ; au Port ce 27e septembre 1786
De plus sans préjudice de ce dessus avons convenu que ledt. Barbance me doit faire un autre batau sur le baton (baton servant pour la mensuration de la gabarre et l’écartement des courbes) que celuy que m’a déjà fait Antoine Mourgues et donc fournir la planche, et led. Barbanse tout le reste avec son equipage qu’il doit faire le tout a ses frais et depens au prix convenu et somme de soixante dix luit livres, que je promets luy payer dabant que ledt. batau sera fini et équipé. Ce sont nos conventions entre ledt. Barbanse et moy ; faits au Port ce 17e 7bre 1786.
J’ay payé audt. Barbanse quatres louis d’or de vingt quatre livres (96 livres) ; au Port ce 16e janvier 1787.
E doncas la vèlha del despart de la gabarra de 14 aunas, cargada de sos mairams, lo 9 de març de 1787, enregistrèt sus son Libre Jornal :
« Antoine Mourguez me doit, sans préjudice d’un bateau qu’il vient de recevoir avec tout le merrain qui s’y trouve actuellement dedans, la somme de trente quatre livres neuf sols y compris tout ce que je luy devoir et luy aussy par le passé sans préjudice dudt. bateau chargé de merrain que je luy ay aussy vendu et que ledt. me doit avec toute la charge qui monte le tout huit cens vingt cinq livres et ledt. en a payé quarante huit de façon qu’il me doit y compris les trente quatre livres neuf sols et les sept cens soixante dix sept livres du bateau et sa charge, la somme de huit cens onze livres neuf sols que ledt. promet de payer au premier jour et que Jean Mourguez , son frère, déclare me devoir aussy solidairement avec ledt. Antoine en présence de François Fleys Des Paus et de Jacques Grairot Del Pont ; au Port ce 9ème mars 1787 ».
N’es atal que Antòni Morgues prengèt en carga de davalar aquela gabarra de 14 aunas, cargada de mairams, ambe son fraire Joan e dos ajudas : Francés Fleys dels Paus de Vièlhiviá e Jaumes Grairòt del Pònt de Vièlhiviá. Èron donc quatre nautonièrs que prenguèron, en gabarra, lo camin de la davalada per aténger lo pòrt de Clairac en Agenés, a 75 legas de Vièlhiviá. N’èra, al matin del 10 de març de 1787, que probablament s’embarquèron a primalba. La valor totala d’aquela gabarra de 14 aunas, cargadas de sos mairams, n’èra doncas de 825 liuras ; demorava de reglar :811 liuras e 9 sòus, al retorn de Clairac.
N’arribèron en pòrt de Clairac dins l’Agenès que probablament uèch jorns, après lo despart del Pòrt, après aveire jaguts en camin dins las aubèrgas de la navigacion d’Òlt o dins de recaptes de fortuna, per estapas de 9 a 10 legas per jorn, segon la portada del corrent. Poguèron atal jaire e s’arrestar a La Ròca de Bolhac lo primièr jorn o a Capdenac, puèi a Cajarc o a Larnagòl en Carcin, a Caurs, a Luzech, a Pèch l’Avesque, a Vilanèva d’Òlt e enfin aténger Clairac d’Agenés, que a la fin del percors caliá palejar fèrme per faire avançar la gabarra, lo corrent de l’aiga sufisiá pas pron per navigar aisidament, malgrat l’aiga merchanda. Apuèi los passalièchs dels molins se podiáun gaire utilisar, fòra l’aiga volanta e doncas a partir de Caurs, caliá utilisar las enclausas de Colbèrt en bassa ribièira e ne pagar los dreches de passatge. E en nauta valada, aqueles passalièchs de molins n’èron totjorn perilhòs, tal aquel del molin d’Òlt de la Vinzèla, lo de Marcenac a Livinhac, lo del molin d’Assièr al ras de Capdenac e aquel del Pas de Madama, jol salt de la Molina (dich aduèi de la Monina, fàcia Mont Brun).
Arribats al pòrt de Clairac estaquèron la gabarra cargada, al cadés d’estaca, e s’entrevèron d’anar rencontrar lo sénher de La Bordée, merchand que traficava ambe los barricaires de l’endrech que fasiáun de barricas, en doèlas de castanhièr pel vin e de tonèls, amb de mairams de garric per l’aigardent, que vas aicí en Agenés, se fasiá d’aquel temps, bèlcòp d’aigardent de vin blanc, coma tanben de prunas d’Enta.
Lo prètz evaluat èra doncas de 825 liuras, per la carga de mairams e de la gabarra de 14 aunas, que s’èra encargat de reglar Antòni Morgues a Delpòrt a son retorn del viatge de Clairac en Agenés ; mas ne serà pagada, pels nautonièrs, que per la somma de 811 liuras e 9 sòus (deduccion facha d’un règlament que Morgues aviá fach a Delpòrt, abans lo despart)…
L’afar fuguèt lèu aplechat ambe de la Bordée que reglèt Antòni Morgues, lo cap-mèstre gabarrièr del moment, de la somme convenguda per Delport, siá los 825 liuras e la gabarra fuguèt daissada a l’estaca del pòrt, ambe son cargament de mairams. Lo pagament se faguèt en pèças d’argent o de bronze que Morgues recaptèt dins un toalhon.
E lo 3 d’abrial de 1787, Delpòrt consignèt dins son Libre-Journal, quora Antòni Mourgues fuguèt de retorn al Port de Montarnal :
« Ledit (Antòni Morgues) m’a payé en un mouchoir, qouire ou argent, huit cens dix livres neuf sols ; au Port ce 3ème avril 1787 ».
Es plan senhalat, dins aquela inscripcion, que l’argent trasportat e remosat dins un mocador (o un toalhon), n’èra en pèças de coire e d’argent, çò que deviá faire un brave pes e volume ! Çaquelai, dins aquel règlament semblariá que mancava : una liura d’argent, de la soma convenguda e deguda per Antòni Morgues. Que la diferència ne fuguèt benlèu una gratificacion facha per Delpòrt ? Mas Morgues aviá d’autres comptes ambe Delpòrt, atal en seguida n’èra marcat :
« Plus ledt. a reçu trois quartes blé (seigle) au prix de sept livres quinze sols le setier qu’il doit aussy ; au Port ce 7ème avril 1787 ».
De mai, lo 15 de junh de 1787 se tròba un règlament de compte, fach per Antòni Morgues e Josèp Lalà, dich lo soldat, de 18 liuras, sens indicacion de l’origina del deute.
*
S’òm espepida aquel temps, entre l’anar e lo tornar, d’aquel viatge fach en ribièira d’Òlt, s’èra estorrat dins los 24 jorns, dont segurament uèch per davalar en gabarra e lo doble per tornar montar de pèd ou en gabarròt. Dins un precedent compte inscrich sul Libre Jornal, Joan-Pèire Delpòrt acompliguèt un viatge en gabarra devàs Clairac, del 6 d’abrial al 7 de mai de 1785 e doncas i metèt atal un mes complèt. N’’es de dire que caliá de tres setmanas a un mes, per davalar en gabarra, en aiga merchanda, del Pòrt de Montarnal a Clairac en Agenès e ne tornar montar de pèd o en fasent la tira d’un gabarròt. La distancia, atal facha, corespond en seguissent la ribièira d’Òlt a prèp de 75 legas, gaire ben 300 quilomèstres o pauc sens manca...
*
Ne serà lo darrièr viatge que faguèt entrepréner Joan-Pèire Delpòrt en tant que merchand de mairams e gabarrièr. Totas las autras cròmpas de mairams que faguèt, après aquel viatge, las cedèt a d’autres gabarrièrs, tal Sotèira de Botoncles o Bazet de Vièlhiviá e quitament las pòsses de las darrièiras gabarras que deviá faire bastir. Apuèi, de mens en mens se trobava de pesals de garric o de castanhièr per faire dels mairams e quitament de paissèls per la vinha, o alara caliá anar luènh de la valòia o en Viadena, per ne trobar tan pauc que siaga, e doncas, lo mestièr de mairandièrs deveniá bèdre e dificile de s’i convenir !
Delpòrt qu’aviá crompada la proprietat del Salés de Senèrgas, après avèire fach partir l’ancian boriaire del senhor de la Garriga de Balza de Firmi ; sas vinhas e sas castanhals del Pòrt, un còp logadas a Joan Morgues, partirà demorar al Salés per trabalhar aquel ben personalament, ambe dels vailets e serventas, a comptar de la sant Joan de 1790.
Entrestant la Revolucion estent venguda, fuguèt elegit, un primièr temps, cònse (maire) de la comuna de Senèrgas. Puèi vendrà a Sotèira de Botoncles sa proprietat del Pòrt de Montarnal (Cantal), lo 27 de març 1806. De mai, aviá crompada en 1799 e en renda viatjaira, la proprietat del sénher d’Annat a Molièiras de Sant Felis de Lunèl, ont i anarà demorar, quauques temps, del 24 de junh de 1800 al 24 de junh de 1824, puèi tornarà al Salés. Tornar-mai serà elegit cònse de la comuna de Senèrgas de 1825 a 1837. Se morirà al Salés lo 20 de julhet de 1840 a l’atge de 81 ans, èra nascut al Pòrt, parròquia de Vièlhiviá (Nauta Auvèrnha), lo 10 d’abrial de 1759…
Atal s’acabarà, la vida d’un merchand-gabarrièr d’antan, mas caldrà esperar lo començament del sègle 20 per que se finiga lo temps dels merchands (mercadièrs) de mairams e dels nautonièrs de la ribièira d’Òlt !
Zefir Bòsc
*
Ancienne gabarre (macalet) de 14/16 aunes.


text:
Ena dusaua part, er equip non se confomèc damb eth 1-0 e as 5 minutes, en ua falta xutada per Pèir, era pilota tocada peth portèr anèc as pès de Moha, que tot solet marcaue eth 2-0. Encara quedaue molt de partit per jogar, mès eth Luchon encajèc fòrça mau aguest segon gol, e eth partit se tornèc encara mès dur. Faltes e mès faltes, e fòrça interrupcions deth joc, fòrça nervis, qu’acabèren damb era segona tarjeta auriòla entà Manu e que hèc qu’acabassen eth partit damb 10 jogadors. De 6 partits , en 3 auem acabat damb un jogador de menos, cau vigilar açò, es contraris nos provoquen e entram en sòn joc, e tostemp èm nosati es perjudicadi. Tanben se lesionèc Jaime, semble un esguinç deth cauilhar, demoram ua lèu recuperacion. Ena clasificación, er equip ei en quatau lòc tamb 13 punts ( 1 partit de menos), 15 punts Luchon e 16 punts Isle en Dodon e St. Gaudens. Cau dar gràcies peth suport dera aficion en tot eth partit. Eth pròplèu partit jogam en Labarthe-Inard eth dissabte 10 de noveme tàs 20 :00 ores.
Huelha deth partit.
Resultat: U..E. Bossòst 2– B. Luchon 0
U.E. Bossòst: Juanmi, J.Carlos, Cuny, Felipe, Chapo, Javi, Manu, Ignasi, Moha, Jaime (65’ Alex ), Pèir.
Trainer :Jordi
B.Luchon SP : Mathieu, Bayle, Joly, Christ, Da Costa, Cayrey, Cazes, Boy, Manuel, Sales, Dagarssies. Remplaçant :Lansalot
Trainer : Duclos Alain
Arbitre : Magne Bertrand
Gols : 1-0 Moha (25’), 2-0 Moha (50’)
Tarjeta vermelha : Manu (85’)


text:
Claus von Amsberg
Claus von Amsberg (Haus Dötzingen, Bassa Saxònia 1926 - Amsterdam, Païses Basses 2002). Membre de la pichona aristocràcia prussiana que en 1966, a quaranta ans, se maridèt amb la reina Beatritz dels Païses Basses, alavetz princessa hereva al tròn.
Originas familialas[modificar | modificar la font]
Nascut dins la proprietat familiala de Haus Dötzingen près de la vila de Hitzacker dins l'actual estat alemand de Bassa Saxònia. Claus nasquèt lo jorn 6 de setembre de 1926 en essent filh de Claus Jordi von Amsberg e de la baronessa Júlia von dem Bussche-Haddenhausen.
Dempuèi 1928 e fins al començament de la Segonda Guèrra Mondiala la familha von Amsberg demorèt en l'illa de Tanganika a l'actuala Tanzania ont avián una imensa proprietat consacrada a l'espleitacion agricòla.
Malgrat que la familha passava de sasons mai o mens longs en Africa, tant Claus coma las seunas sièis sòrres grandiguèron dins la proprietat familiala de la Bassa Saxònia amb los seus grands pairals. Membre del partit nazi plan lèu, participèt activament a las Jovenças Hitlerianas e a la Deutsches Jungvolk. Dempuèi 1938 e fins a 1942 recebèt la Baltenschule Misdroy.
En 1944, a 18 ans, foguèt afectat a la Wehrmacht en venent membre de la 90a division de infanteriá (90 Panzergrenadier Division) Qu'actuèt en Itàlia en març de 1945. Foguèt fach presonièr de guèrra per l'armada estatsuniana a Merano abans de prene part a la lucha.
Après èsser rapatriat en Alemanha, acabèt sa formacion dins una escòla de Lüneburg e estudièt posteriorament lo drech dins la vila d'Amborg. Intrèt al còrs diplomatic e trabalhèt a Sant Domingo e en Còsta d'Evòri. Pendent lo decènni de 1960 foguèt afectat al Ministèri d'Afars exteriors a Bonn.
Maridatge e descendents[modificar | modificar la font]
L'estiu de 1964 assistiguèt al maridatge del marcgravi Maurici d'Èssa amb la princessa Tatiana de Sayn-Wittgenstein-Berleburg dins lo magnific castèl de Kronberg a Alemanha. Coneguèt alà a la princessa Beatritz d'Orange e comencèron una relacion.
Lo cort de la princessa Beatriu amb un alemand qu'aviá militat dins divèrsas organizacions nazis e qu'èra intrat de mai en combat en favor d'Alemanha foguèt fòrça mal vist als Païses Basses. Lo remembre de l'ocupacion del país èra encara fòrça presenta e la societat olandesa acceptèt pas las acordalhas. Alara que la reina volgava pas rebutar Claus, las protestacions arribèron fins al jorn del maridatge que se debanèt a Amsterdam l'an 1966. Lo parelh aguèt tres filhs:
- SAR Lo prince eretièr Guillem Alexandre dels Païses Basses, nascut lo 1967 a Utrecht. Maridat dempuèi 2002 amb l'argentina Maximala Zorreguieta.
- SAR Lo prince Joan Frison dels Païses Basses, nascut lo 1968 a Utrecht, moriguèt lo 12 d'agost de 2013. Maridat dempuèi 2004 amb Mabel Wisse Smit.
- SAR Lo prince Constantin dels Païses Basses, nascut en 1969 a Utrecht. Maridat dempuè 2001 amb Laurentien Brinkhorst.
Amb lo temps, lo prince Claus capitèt ganhar l'opinion publica del país en venent lo membre mai popular de la familha reiala olandesa. Aquel cambiament d'opinion foguèt motivat per la contribucion que lo prince realizèt dempuèi lo començament en favor del tresen mond e dels mai desafavorits de la societat olandesa. La seuna sinceritat, modestiá e sa proximitat amb la populacion faguèron qu'atenguèsse l'acceptacion del país.
Lo grand public tanben simpatizar amb lo prince pels seus esfòrces per donar de sens a la seuna vida e a las seunas opinions fòrça limitadas per las restriccions que las leis olandesas impausan als membres de la Familha reiala. Fòrça an cregut qu'aquelas restriccions se tròban a l'origina de las depressions que la acompanhèron lo cors de la seuna vida.
Marrida salut e mòrt[modificar | modificar la font]
Claus patiguèt de divèrses problèmas de salut pendent sa vida, coma la depression, lo càncer o lo parquinson. Moriguèt lo 6 d'octòbre de 2002 après una longa malautiá. Foguèt enterrat al Panteon de la Familha Reiala dins la Catedrala de Delft lo15 del meteis mes.
Una de las darrièras apareissons publicas del prince foguèt l'anóncia televizada del compromís del prince eretièr e l'argentina Maximala Zorreguieta e al seguent maridatge lo 2 de febrièr de 2002 a la Catedrala d'Amsterdam.


text:
Aissa
Aissa (oficialament en francés Aixe-sur-Vienne) es una comuna situada dins lo departament de la Nauta Vinhana e la region de Lemosin. Sos abitants s'apelan los aissauds.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Toponimia[modificar | modificar la font]
Una atestacion latina a l'epòca carolingiana, Axia pòt menar a un nom d'òme, Axius[1]. Chau benlèu comprene una origina *Axia Villa, la propietat de Axius.
Istòria[modificar | modificar la font]
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
2013 : 5686
Particularitats dau parlar comunau[modificar | modificar la font]
- Articles definits : lu [ly], la [lɔ], lo [luː], las [lɛː].
- Prononciacion : a tonic /ɛ/ ; e davant r /ar/ ; Ch /ts/ ; g davant i e j davant a,o,u /dz/.
Luecs e monuments[modificar | modificar la font]
- Chapela dau cementèri (s. 13)
- Chasteu de l'Aumosnaria (s. 16)
- Roinas dau chasteu daus Viscomtes de Limòtges (s. 13)
- Aléia de rovers de la Boscha
- Vau de l'Aurança
- Vau de la Viena
Personalitats ligadas a la comuna[modificar | modificar la font]
Intercomunalitat[modificar | modificar la font]
Embessonatges[modificar | modificar la font]
- Großhabersdorf (Bavièra, Alemanha)
- Malinska (Croacia)
- Święciechowa (Polonha)
Veire tanben[modificar | modificar la font]
Liams externes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Albert Dauzat, Charles Rostaing, Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France, reedicion Librairie Guénégaud, 1984


text:
Letra obèrta a l'OPLO, reaccion de David Bordes
Abonat, pas mei abonat e si tornar... Que’m tornèi a la lenga a 20 ans. La Setmana que hè partit deus elements qui m’ajudèn, e non pas sonque jo, a ahortir l’estatut de l’occitan com lenga sociala de tot dia. Non podem pas har shens. E uei lo dia la premsa, non pòt pas har shens ua ajuda publica. L’OPLO non ei pas cadut deu cèu. Qu’a calut lo combat militant deu David Grosclaude. Pas sonque mes qu’estó l’element màger. Aqueste utís collectiu qu’a de guardar aquò en cap. La vita de la lenga nosta, lo son aviéner que son ligats a un combat de tot dia. Las institucions qu’an de’u saber. E si non vòlen pas escotar de tròp, e dens aqueras tempsada d’arrecul de l’esperit « servici public » qu’ei sovent, a nosautes, dab l’OPLO de l’afirmir. Alavetz : Mejans mei tà Vistedit, tà Calandreta e si cau mei de mejans a l’OPLO tad açò... Los reïvindicam amassas.
David Bordes
- Publicat dens Photos des lecteurs


text:
Appartement Villers Bocage, Bureaux Villers Bocage, Fonds de commerce Villers Bocage, Immeuble Villers Bocage, Local commercial Villers Bocage, Local d'activité Villers Bocage, Maison Villers Bocage, Parking / box Villers Bocage, Terrain Villers Bocage, Terrain de loisirs Villers Bocage
74 900 € dont 7% TTC d'honoraires
A vendre - Molliens au Bois. Terrain constructible
74 900 € dont 7% TTC d'honoraires
A vendre - Secteur Villers-Bocage. Grange avec ent
312 600 € dont 4.2% TTC d'honoraires
A vendre - Secteur Villers-Bocage. Pavillon indivi
395 900 € dont 4.18% TTC d'honoraires


text:
Structures académiques
- CREO Lengadòc
- CREO acadèmia de Tolosa
- CREO Auvèrnha
- CREO Aquitània
- CREO Lemòtges
- CREO Granòble
- CREO de la Talvera
- APLR (Niça)
- AELOC (Ais)
Publicacions pedagogicas
Ofèrta especiala de tres libres illustrats + CD publicats per las edicions Letras d’òc
(illustracions de S. Vissière, enregistraments dels tèxtes per Sèrgi Carles) Lo Capaironet roge de Ch. Perrault, lo Rei dels Corbasses de J.-F. Bladé e l’Ostal dels lops d’A. Lagarda 46 € (en plaça de 56 €) (mandadís postal ofèrt) Ofèrta … Continuer la lecture
Publié dans Actualitats acuèlh, Publicacions pedagogicas Commentaires fermés sur Ofèrta especiala de tres libres illustrats + CD publicats per las edicions Letras d’òc
Las aventuras de Rainard e Isengrin, Adaptation occitane d’André Lagarde, Illustrations de Sophie Vissière.
A las edicions « Letras d’òc » Renart fait le mort pour un panier d’anguilles ; Renart utilise la crédulité confondante du compère Ysengrin le loup ; Renart offre à la mésange le baiser de la paix, ou dérobe son fromage au … Continuer la lecture
Publié dans Publicacions pedagogicas Commentaires fermés sur Las aventuras de Rainard e Isengrin, Adaptation occitane d’André Lagarde, Illustrations de Sophie Vissière.
Condes deth Coserans, una publicacion de l’Ostau comengés e de las edicions « Edite-moi »
Eth Ostau Comengés e eras edicions Edite-moi que publican un album-CD de Condes deth Coserans (partida gascona d’Arièja). Que i trobaratz 10 inedits cuelhuts auprès de personas que parlan occitan despuish que son mainadèra. Istòrias de hadas, de broishas, de … Continuer la lecture
Publié dans Publicacions pedagogicas Commentaires fermés sur Condes deth Coserans, una publicacion de l’Ostau comengés e de las edicions « Edite-moi »
DVD et accompagnement pédagogique : «Mieterrano, çaï e laï»
Mieterrano, çaï e laï : Paix, liberté, fraternité et joie en Méditerranée D’après les œuvres de Frédéric Mistral Musiques de Philippe Franceschi. Frédéric Mistral a vu loin, a vu juste. Il a conçu et rêvé un Empèri dóu Soulèu ! … Continuer la lecture
Publié dans Actualitats acuèlh, Actualitats culturalas, Publicacions pedagogicas Commentaires fermés sur DVD et accompagnement pédagogique : «Mieterrano, çaï e laï»
Noveltat al CAPOC : revirada de » Le garçon au chien parlant / La fille qui parle à la mer », de Claudine Galéa
Lo mainat deu can qui parla / La mainada qui parla dab la mar (GA) Lo dròlle amb lo canh que parla / La filha que charra amb la mar (LG) Lo dròlle dau chen que parla / La dròlla que … Continuer la lecture


text:
Que har de mon tèxte libre ?
27 novembre 2003 12:08 0 messages
Lista de çò que’s pòt har dab un tèxte libre en cicle 3, segon la causida de cada dròlle, enregistrada dens lo caièr de classa lo dijaus.
Per exemple lo tèxte pòt ésser corregit per la regenta puish picat o tornat copiar pendent un moment de tribalh individuau lo divés ...
Lo deishar atau.
Corregir las dècas
Lo picar a l’ordinador un còp corregit
Lo legir aus calandrons de cicle 2.
Lo deishar sus la taula de presentacion pendent la jornada.
Dessenhar l’istòria.
Har un libe dab tota una seria de tèxtes libres, per la bibliotèca.
L’envejar aus correspondents
Bastir un jòc en descopar las frasas fotocopiadas.
Dans la même rubrique
2 février 2004 – lo mercat a la tele


text:
Ciutadanetat
La ciutadanetat es lo fach per un individú, per una familha o per un grop, d'èsser reconegut oficialament coma citadan, es a dire membre d'una vila avent l'estatut de ciutat, o mai generalament d'un Estat.
Existís pas ciutadanetat generala, quitament se fòrça personalitats son revendidas coma ciutadans del mond o cosmopolitists.
Somari
- 1 Etimologia e istòria
- 2 Ciutadanetat e nacionalitat
- 3 Ciutadanetat e democracia
- 4 Ciutadanetat del Mond
- 5 Istoric
- 6 Notas e referéncias
Etimologia e istòria[modificar | modificar la font]
Del latin civitas significant: drech de ciutat, drech d'un abitant d'un país[1].
Dins l'Antiquitat, la ciutadanetat romana èra acordada pel Senat roman a de vilas o a de pòbles dins lor entièr.
Ciutadanetat e nacionalitat[modificar | modificar la font]
La ciutadanetat, qu'implica l'exercici dels drechs civics (vòte, servici militar, eca.), es una notcon diferenta d'aquela nacionalitat que designa lo fach d'èsser regit personalament per un drech civil nacional (nom, majoritat, mariadatge, divòrci, succession, eca), quitament s la « nacionalitat » es gaireben sempre ligada a la ciutadanetat[2].
Nocion de resident[modificar | modificar la font]
Una persona pòt èsser juridicament qualificada de residenta d'un país donat del fach de sa domiciliacion principala dins aquel país sens pasmens aver la nacionalitat d'aquela.
Nacionalitat sens ciutadanetat[modificar | modificar la font]
- Dins unes païses la ciutadanetat es o foguèt reservada al sèxe masculin, o condicionada al pagaùent d'impòsts.
- Los nacionals minors benefician pas dels drechs civics.
- Une condamnation peut ôter ses droits civiques à un national.
- La domiciliacion es necessària per exercir de drechs civics, atal lo sens domicili fixe, coma los nomades ne benifician pas.
- A l'epòca coloniala, los indigèns dins las colonias francesas e del Còngo belga avián pas la ciutadanetat
- Fins a 1975, los Franceses per naturalizacion podavan pas exercir lo drech de vòte e d'eligibilitat pendent los 5 o 10 ans seguent l'acquisicion de la nacionalitat.
Citadanetat associada a mai d'una nacionalitats[modificar | modificar la font]
Existís de païses ont mai d'una nacionalitas son reconegudas, per exemple:
- En Republica du Vanuatu, es declarat ciutadan nivan tota persona vivent e trabalhant sul territòri.
- Un ciutadan sovietic podava èsser de nacionalitat culturala tatara, abkhaza, chechena, russa, josieva, estoniana, eca.
- Un ciutadan israelian pòt èsser de nacionalitat culturala josieva, drusa, circassia, bedoïna, araba[3] o crestiana.
Citadanetat parciala sens nacionalitat[modificar | modificar la font]
Un cert nombre de païses acordèron lo drech de vòte als residents estrangièrs, que siá a totes o a totes los nivèls de poder, sens eligibilitat (Chile, Nòva Zelanda), a unes e a totes los nivèls de poder, amb eligibilitat (ressortissents del Commonwealth al Reialme Unit), unes a totes al nivèl municipal, amb o sens eligibilitat (los 5 païses nordics e los 3 del Benelux, de cantons soís, Portugal, Eslovènia, Burkina Faso, Veneçuàla eca.).
Ciutadanetat e democracia[modificar | modificar la font]
La ciutadanetat es fòrça ligada a la politica.
- Èsser ciutadan implica que siam partit d'un còrs politic, d'un Estat, qu'avèm dins aquel còrs politic dels drechs e dels devers politics.
En democracia, cada cutadan ten una partida de la sobeiranetat politica[DS 1].
Dins l'encastre de la construccion europèa, apareguèt la nocion de ciutadanetat europèa, qu'es acordada a tota persona avent la nacionalitat d’un Estat membre de l’Union. La nocion de ciutadanetat multiculturala, qu'implica la reconeissença dels drechs culturals de las minoritats, dempuèi pauc faguèt aparéisson.
Ciutadanetat del Mond[modificar | modificar la font]
L'expression "Ciutadanetat del mond" qualifica aquel que proclama son aligam a l'ensemble de l'umanitat, rebutant las frontièras nacionalas. Se parla alara de cosmopolitisme.
Istoric[modificar | modificar la font]
Egipte antica[modificar | modificar la font]
Jols Lagids, amb la creacion de grandas ciutats coma Alexàndria nomenadas per Alexandre lo Grand o Ptolemaïses, la nocion de ciutadanetat èra reservada a l'elèit macedoniana, puèi amb lo temps s'espandís alara als abitants d'aquelas ciutats, pasmens se los Egipcians del quartièr de Rakhotis dins l'Alexàndria antica aguèron vertadièrament jamai accès a aquel estatut e la vila èra constituida de quartièrs plan limitats que sovent èran en conflicte, mostrant atal l'aspècte un pauc relatiu de la ciutadanetat antica.
Grècia antica[modificar | modificar la font]
La Grècia antica es a l'origina de la ciutadanetat modèrna mercé a l'invencion de la ciutat grèga o « polis ».
La politica alara se desvolopa coma domèni autonòm de la vida collectiva. La polis es fondada sus l'egalitat de totes los ciutadans, mas sols los òmes descendent de ciutadans pòdon venir ciutadans, la ciutat es tencada etnicament.
Dins las ciutat Estat grègas, los ciutadans èran aqueles que participavan a las decisions de la ciutat (leis, guèrras, justícia, administracion), als debats a l'agora e èran los sols a poder possedar la tèrra per oposicion als metècs e als esclaus. Aqueles ciutadans devián pasmens respectar de critèris, coma èsser mascle, aver mai de detz e uèit ans, èsser liure, nascut de paire ciutadan e tanben, jos Pericles, a partir de -451, èsser filh de maire ciutadana. èra tanben dins l'obligacion de far lor servici militar (l'efebia), que durava 2 ans, après que venán ciutadans.
La democracia es alara dirècte, la ierarquia entre los òmes es abolida (pas qu'entre los ciutadans e sonque sul plan politic - i a pas d'egalitat sociala, economica: es l'isonomia); l'activitat politica demora reservada als membres mai favorizats de la ciutat. Los esclaus an lo drech de far pas res.
Roma[modificar | modificar la font]
La ciutadanetat romana paréis fòrça a la ciutadanetat grèga.
La ciutadanetat romana se definís en tèrmes juridics, lo civis romanus dispausa de drechs civils e personals.
Notas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Définition Sur le site fr.wiktionary.org
- ↑ Justificatif nationalité pour passeport, Ministère français de l'intérieur
- ↑ Citoyenneté israélienne, sur le site medea.be
- ↑ p.10


text:
Auancen es obres d'ashampliment e reforma dera carretrera c-28 de Betren a Garos
Coincidint damb era primauera e era arribada deth bon temps, era Direccion Generau de Carreteres dera Generalitat a dat un nau impuls as òbres de condicionament reforma e ashampliment dera carretrera C-28 que amasse Vielha e eth Port dera Bonaigua. Ena actualitat se desvolopen tres projèctes que an un pressupost de mès de 6 milions d'euros, eth tram Betren-Garòs, es rotondes d'Escunhau e Arties e era trauèssa de Salardú.
Redacció TV3
Vielha
Auancen es obres d'ashampliment e reforma dera carretrera c-28 de Betren a Garos
Coincidint damb era primauera e era arribada deth bon temps, era Direccion Generau de Carreteres dera Generalitat a dat un nau impuls as òbres de condicionament reforma e ashampliment dera carretrera C-28 que amasse Vielha e eth Port dera Bonaigua. Ena actualitat se desvolopen tres projèctes que an un pressupost de mès de 6 milions d'euros, eth tram Betren-Garòs, es rotondes d'Escunhau e Arties e era trauèssa de Salardú.
Actualitzat
Un viatge prèsta era rotonda d'Escunhau, carretères trebalhe ara ena ordenacion dera trauèssa deth pòble e es naui accessi a Casarilh, a on tanben se bastirà ua petita rotonda.
Era naua C-28 aurà ua cauçada de 7 mètres de ample e dus vials a cada costat de 2 metres e miei , que serviràn entà méter es shènes en iuèrn o com ua via reversible que eth Servei Català de transit poirà abilitar enes dies de màxima afluencia toristica entà facilitar era entrada o gessuda de veiculs e evitar atau retencions.
Entà garantir era amplada dera naua via en lèu tot eth tram dera carretera, a estat de besonh eth bastiment d'un nau pònt en barranc de Bargadèra e ara nautada deth pònt de Garòs s'a agut de bastir un mur ath marge deth riu. Uns trebalhs que an patit quauque retard perque s'an agut de restablir es servicis d'aigües, telefonia e electricitat.
En Arties, era rotonda que ja ei acabada servís entà ordenar eth trànsit e despartir es veiculs que se dirigissen entà Pujòlo, es que vòlen accedir ath laguens deth pòble o es que an coma destin es urbanisacions plaçades en marge esquèr en direccion Salardú.
Aguest iuèrn gesseran a licitacion es òbres de condicionament e ashampliment dera trauèssa de Arties e deth tram Garòs - Salardú. Un trebalhs que vieran a completar es que ja s'an hèt en Salardú, a on carretères a invertit 2 milions d'euros en bastiment d'un mur,que s'a hèt en dus trams entà guanhar amplada ath laguens deth pòble. Ara sonque quede per resóler com se harà er accès ath nuclèu urban e entara pista d'Aiguamòg.
Ath delà d'aguestes òbres en execucion o es que son a punt d'adjudicà-se, Carrèteres tanben trebalhe ena redaccion des projèctes de Salardú a Baquèira e dera estacion d'esquí enquia era Bonaigua. Ath delà tanben a previst ua actuacion ena carretèra de Beret entà solocionar es problèma des lauets ena sason iuernau.
Er aute extrem dera C-28 tanben ei en periòde de redaccion, eth tram Betren Betren, entre era escòla e era gessuda deth pòble. Ues òbres que enlaçaran damb es que se hèn ara e que carretères prevee que siguen prèstes ena tardor.