text:
1915
Aquesta pagina concernís l'an 1915 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Perseguida de la Premiera Guèrra Mondiala dins lo nòrd-èst de França, en Mediterranèa e en Africa. Sus lo frònt de l'Oèst qu'èra lo teatre principau dei combats mobilizant l'armada francesa, lo conflicte s'encalèt en causa de la gròssa concentracion d'artilhariá e de la bastida de linhas defensivas multiplas e ben defendudas. Dins aquel encastre, d'armas novèlas se desvolopèron (aviacion, gas de combat... etc.) mai donèron encara ges de resultat. Pasmens, doas offensivas majoras foguèron organizadas en Artés (mai-junh e setembre-octòbre) e en Champanha (setembre-octòbre) que mau capitèron de rompre lo frònt en despiech de quauqueis avançadas. Lei pèrdas foguèron importantas tant per leis Alemands que per lei Francés.
En Mediterranèa, l'armada e la flòta francesas participèron a la retirada de l'armada de Serbia après l'invasion dau país atacat per Bulgaria e a l'ataca aliada còntra l'Estrech dei Dardanèls. Aquela ataca mobilizèt de mejans fòrça importants per conquistar leis Estrechs e durbir per fòrça un via d'avitalhament en direccion de l'Empèri Rus. Pasmens, se turtèt a de defensas turcas solidas. La fòrça d'invasion foguèt blocada lòng dau litorau e l'artilhariá otomana li infliguguèt de pèrdas importantas. Plusors naviris foguèron tanben destruchs per de minas turcas en assaiant de passar l'Estrech.
Enfin, en Africa, lei tropas colonialas francesas conquistèron aisament la colonia alemanda de Tògo que sei tropas èran tròp feblas per resistir a un assaut generau.
Euròpa[modificar | modificar la font]
Alemanha[modificar | modificar la font]
Perseguida de la Premiera Guèrra Mondiala sus lei frònts occidentau, orientau e balcanic ò sus lei mars. D'un biais generau, se debanèron a l'avantatge dei fòrças alemandas :
- còntra França, l'Estat Major chausiguèt d'adoptar una estrategia defensiva e d'arrestar leis ofensivas majoras organizadas per lei Francés en Artés (mai-junh e setembre-octòbre) e en Champanha (setembre-octòbre). Per desorganizar lei Britanics, leis Alemands ataquèron tanben dins la region d'Ypres (22 d'abriu - 25 de mai) ont utilizèron d'obús quimics que son usatge anava se generalizar dins lei dos camps. Dins aquò, lei Britanics, que venián pus nombrós sus lo teatre francés, organizèron una ofensiva dins la region de Loos (25 de setembre - 14 d'octòbre) mai foguèron blocats.
- còntra Russia, una premiera ofensiva dins la region de Gorlice e de Tarnów (mai-junh) permetèt ais armadas alemandas e austrians d'avançar de 150 km entraïnant la pèrda de 240 000 soudats rus còntra solament 90 000 dins lo camp austroalemand. Puei, en julhet, d'ofensivas sus lei sectors nòrd e sud dau frònt i entraïnèron l'afondrament dei linhas russas que son centre foguèt menaçat d'enceuclament. En causa d'aquela menaça, l'Estat Major rus ordonèt la retirada generala de sei fòrças de Polonha que foguèt totalament abandonat entre julhet e setembre. Au mens un milion de soudats foguèron perduts dins l'operacion mai l'armada russa capitèt de se restablir sus una linha Riga–Jakobstadt–Dünaburg–Baranovichi–Pinsk–Dubno–Ternopil e d'i arrestar leis ofensivas alemandas suplementàrias en octòbre (ofensiva de Sventiany). En revènge, lei garnisons laissadas dins lei fortalesas polonesas per l'Estat Major foguèron aisament reduchas.
- còntra Serbia, de fòrças alemandas participèron victoriosament a l'invasion dau país en novembre e decembre.
- còntra lei flòtas britanica e russa, la marina alemanda chausiguèt una estrategia basada sus d'atacas limitadas, de bombardament costiers e la fugida dins lo cas de rescòntre còntra de fòrças anglesas tròp importantas. Pasmens, lo 24 de genier (batalha de Dogger Bank) e lo 2 de julhet (batalha de l'illa de Gotland), d'escadras alemandas poguèron pas defugir e subiguèron de pèrdas.
Àustria-Ongria[modificar | modificar la font]
Perseguida de la Premiera Guèrra Mondiala sus lo frònt de l'Èst còntra Russia, sus lo frònt balcanic còntra Serbia e, a partir dau 23 de mai, sus lo frònt deis Aups còntra Itàlia. D'un biais generau, l'annada foguèt fòrça favorabla ais armadas austrianas e ongresas en despiech de l'obligacion per Viena de plaçar totei sei fòrças sota l'autoritat de l'Estat Major alemand après sei desfachas catastroficas de l'annada precedenta :
- còntra Russia, l'armada austriana participèt ais ofensivas alemandas que manquèron d'enceuclar lei fòrças russas de Polonha e entraïnèron una retirada fòrça malaisada per l'armada russa que perdèt mai d'un milion d'òmes dins lo corrent de l'annada. Aquò permetèt de reconquistar totei lei territòris austrians e ongrés ocupats per lei Rus en 1914.
- còntra Serbia, l'arribada de renfòrç alemands e la declaracion de guèrra bulgara lo 6 de setembre placèt l'armada sèrba en dificultat e entraïnèt son afondrament dins lo corrent de novembre. Lo país perdiguèt de desenaus de milièrs de soudats e d'abitants maugrat l'evacuacion d'un còrs important de subrevivents per lei Francés. En mai d'aquò, l'afondrament de Serbia permetèt ais Austrians d'ocupar Albania e Montenegro en 1915 e au començament de 1916.
- còntra Itàlia, de fòrças limitadas foguèron sufisentas per blocar leis atacas italianas. De mai, aprofichant lo relèu deis Aups a la frontiera entre Àustria e Itàlia, lei tropas austrianas infligiguèron de pèrdas importants ais Italians.
Belgica[modificar | modificar la font]
Perseguida de la Premiera Guèrra Mondiala. Après la pèrda de la quasi totalitat de son territòri, l'armada belga s'èra retirada au sud-oèst de Belgica e au nòrd de França. I demorèt tota l'annada e, en particular, participèt a la segonda batalha d'Ypres (22 d'abriu - 25 de mai) que mobilizèt de mejans importants mai donèt ges de resultat.
Itàlia[modificar | modificar la font]
Après divèrsei negociacions ambé lei dos camps participant a la Premiera Guèrra Mondiala, lo govèrn italian chausiguèt finalament d'intrar en guèrra ambé l'Entenduda qu'aviá acceptar totei lei revendicacions territòrialas italianas. Aquò foguèt signat lo 26 d'abriu (Pacte de Londres) e Itàlia declarèt oficialament la guèrra a Àustria-Ongria lo 23 de mai.
Après una mobilizacion rapida, l'armada italiana ataquèt lòng de la frontiera entre Itàlia e Àustria. Pasmens, en despiech de sa superioritat numerica, se turtèt a de linhas defensivas poderosas ben installadas dins leis Aups. Ansin, quatre ofensivas majoras foguèron aisament arrestadas dins la region d'Isonzo (23 de junh - 7 de julhet, 18 de julhet - 3 d'aost, 18 d'octòbre - 4 de novembe e 10 de novembre - 4 de decembre). Un quart dei soudats italians mobilizats au començament de la guèrra i foguèron perduts sensa resultat (60 000 mòrts e 150 000 bleçats).
Empèri Otoman[modificar | modificar la font]
Perseguida de la Premiera Guèrra Mondiala ambé de resultats mitigats. A partir d'abriu, l'armada otomana deguèt defendre la region deis Estrechs còntra una ofensiva francobritanica. Gràcias a una gròssa concentracion d'artilhariá e de tropas ben equipadas, capitèt de blocar l'invasion lòng dau litorau dei Dardanèls e d'infligir de pèrdas duras ais Aliats. Plusors naviris aliats foguèron pereu destruchs gràcias a de minas marinas plaçadas dins leis Estrechs.
En revènge, en Caucàs, lei Rus se renforcèron après la revirada totala de l'ofensiva turca acomençada lo 22 de decembre de 1914 que s'acabèt lo 17 de genier. Lei soudats rus avián un equipament adaptat ai condicions ivernencas de la region e la pression aliada sus lei Dardanèls empachèt lo mandadís de renfòrç importants vèrs l'èst. Ansin, dins lo corrent de l'annada, l'armada russa avancèt a cha pauc vèrs lo lac de Van ajudada per la resisténcia armeni. D'efèct, après la desfacha de decembre-genier, lei generaus otomans acusèron leis Armenis de sostenir l'armada russa entraïnant l'acomençament dau genocidi d'aquelei populacions. Causèt tanben l'aparicion de guerilhas armenis qu'ajudèron lei soudats rus e assaièron de protegir lei vilas d'Armenia deis atacas turcas.
Enfin, en Orient Mejan e en Mesopotamia, de combats opausèron l'armada otomana ai fòrças britanicas. En Orient Mejan, lei fòrças otomans assaièron sensa succès de conquistar Egipte e en Iraq, foguèron obligats de se defendre còntra una tropa britanica que desbarquèt dins lo Golf Persic e assaièt d'avançar lòng d'Eufrates e de Tigre.
Montenegro[modificar | modificar la font]
Perseguida de la Premiera Guèrra Mondiala. Montenegro contunièt d'ajudar Serbia mai deguèt retirar sei tropas sus lo sieu territòri après l'afondrament de Serbia en novembre-decembre. I preparèt sa defensa còntra l'ataca austriana en preparacion e permetèt ai subrevivents de l'armada sèrba de passar sus son territòri en direccion de la Mar Adriatica per s'escapar gràcias a una flòta francesa.
Reiaume Unit[modificar | modificar la font]
Perseguida de la Premiera Guèrra Mondiala sus lei frònts francés, mediterranèu, orientau e sus lei mars e perseguida de la mobilizacion de l'armada terrèstra britanica que seis efectius acomencèron de venir importants, en partida gràcias ai tropas dei dominions e dei colonias, per participar d'un biais vertadier ais operacions :
- en França, lei Britanics deguèron premier faciar una ofensiva alemanda dins la region d'Ypres (22 d'abriu - 25 de mai) destinadas a desorganizar lei divisions novèlas mandadas sus lo frònt de l'Oèst. Aquò mau capitèt en despiech de l'utilizacion d'armas quimicas per leis Alemands. Puei, après l'estiu, lei Britanics sostenguèron lei grandeis ofensivas francesas amb una ataca dins la region de Loos (25 de setembre - 14 d'octòbre) que mau capitèt totalament. L'armada britanica i perdiguèt aperaquí 60 000 òmes còntra mens de la mitat per leis Alemands.
- en Mediterranèa, Londres decidèt de forçar leis Estrechs per eliminar l'Empèri Otoman de la guèrra e durbir una linha d'avitalhament vèrs Russia qu'èra en dificultat sus lo frònt de l'Èst. Mobilizèt donc de fòrças importantas, amb una participacion majora d'Austràlia e de Nòva Zelanda, que foguèron desbarcadas dins la region dei Dardanèls lo 25 d'abriu. Pasmens, s'i turtèron a de defensas ben organizadas e sostengudas per una artilhariá nombrosas que bloquèt totalament l'ofensiva. En mai d'aquò, la flòta britanica perdiguèt mai d'un naviri en assaiant de passar l'Estrech dins una ataca comuna ambé lei Francés.
- en Orient Mejan, lei Britanics deguèron protegir Egipte còntra una ofensiva turca e ataquèron en Mesopotamia a partir dau sud d'Iraq. I conquistèron Kut entraïnant una retirada turca sus Ctesifont.
- sus lei mars, lei naviris britanics capitèron d'infligir de pèrdas a la flòta alemanda a la batalha de Dogger Bank (24 de genier) e un sosmarin aprofichèt lo caòs de la retirada alemanda après la batalha de l'illa de Gotland (2 de julhet còntra la flòta russa) per eliminar un crosaire cuirassat enemic.
Russia[modificar | modificar la font]
Perseguida de la Premiera Guèrra Mondiala ambé de combats acarnats sus lo frònt de l'Èst e sus lo frònt de Caucàs que se debanèron globalament a l'avantatge deis Empèris Centraus qu'infligiguèron de pèrdas importantas a l'armada russa. D'efèct, Alemanha e Àustria-Ongria decidèron de concentrar sei fòrças còntra Russia per assaiar de l'eliminar de la guèrra. Una premiera ofensiva dins la region de Gorlice e de Tarnów (mai-junh) permetèt ais armadas alemandas e austrians d'avançar de 150 km entraïnant la pèrda de 240 000 soudats rus còntra solament 90 000 dins lo camp austroalemand. Puei, en julhet, d'ofensivas sus lei sectors nòrd e sud dau frònt i entraïnèron l'afondrament dei linhas russas que son centre foguèt menaçat d'enceuclament. En causa d'aquela menaça, l'Estat Major rus ordonèt la retirada generala de sei fòrças de Polonha que foguèt totalament abandonat entre julhet e setembre. Au mens un milion de soudats foguèron perduts dins l'operacion mai l'armada russa capitèt de se restablir sus una linha Riga–Jakobstadt–Dünaburg–Baranovichi–Pinsk–Dubno–Ternopil e d'i arrestar leis ofensivas alemandas suplementàrias en octòbre (ofensiva de Sventiany). Quatre milions d'abitants s'enfugiguèron dei regions perdudas en direccion de Russia. Pasmens, l'acuèlh d'aquelei refugiats foguèt fòrça malaisat per la logistica febla de l'Empèri Rus.
En Caucàs, en revènge, lei tropas russas aprofichèron la manca d'equipaments adaptats dei soudats otomans per avançar vèrs lo sud onte menacèron la region dau Lac de Van. I recebèron lo sostèn d'insureccions armenis favorizada per la repression turca acomençada après lei desfachas otomanas de 1914-1915.
Enfin, en Mar Baltica, un rescòntra entre naviris rus e alemands dins la region de l'illa de Gotland s'acabèt a l'avantatge de la flòta russa que capitèt de destrurre ò d'endomatjar plusors naviris alemands.
Serbia[modificar | modificar la font]
Après sei victòrias saunosas de l'annada precedenta qu'avián entraïnat dei pèrdas importantas au sen de l'armada professionala sèrba, lo comandament sèrbe foguèt obligat de chausir una estrategia defensiva. Aquò foguèt gaire contestat per l'armada austriana qu'aviá tanben subit de pèrdas duras en 1914. Pasmens, après lo 6 de setembre e la declaracion de guèrra de Bulgaria, la posicion sèrba èra impossible de tenir e sei defensas s'afondrèron en novembre. Per defugir l'enceuclament totau, lo país foguèt obligat de sacrificar de milièrs d'òmes. Lo rèsta se retirèt dins de condicions fòrça malaisadas en direccion dau sud e dau sud-oèst per intrar en Montenegro e en Albania avans d'agantar lo litorau ont una flòta francesa organizèt l'evacuacion dei subrevivents vèrs l'illa de Corfú. Aperaquí 650 000 Sèrbes moriguèron durant l'invasion dau país mai plusors desenaus de milièrs de soudats e lo rèi Pèire Ièr capitèron de s'escapar. Après una reorganizacion en Corfú, foguèron integrats au sen de l'armada d'Orient e participèron ai combats dins lei Balcans fins a 1918.
America[modificar | modificar la font]
Mexic[modificar | modificar la font]
Perseguida de la guèrra civila saunosa dicha Revolucion Mexicana (1910-1920). En abriu de 1915, Obregón capitèt de desfaire Villa e Zapata perdiguèt definitivament lo contraròtle de Mexico. Après aquelei victòrias, lo govèrn de Carranza foguèt finalament reconegut per leis Estats Units dins lo corrent de setembre. Aquò permetèt pauc a pauc d'estabilizar la situacion politica dau país mai de combats importants contunièron fins a 1919-1920.
Arts[modificar | modificar la font]
Sciéncias e tecnicas[modificar | modificar la font]
Dins l'encastre de la Premiera Guèrra Mondiala e de la recèrca d'armaments novèus, de progrès importants foguèron realizats dins lo corrent de l'annada :
- premiera utilizacion d'un gas de combat per leis Alemands sus lei frònts rus (31 de genier, mai lo freg empachèt leis obús quimics de foncionar) e occidentau (22 d'abriu). Aquò èra totalament defendut per divèrsei tractats internacionaus. Pasmens, en fàcia dau blocatge de la situacion militara e de l'eficacitat de l'arma quimica, l'utilizacion de gas se generalizèt, especialament dins leis armadas francesa e alemanda.
Fisica[modificar | modificar la font]
Publicacion per Albert Einstein de la relativitat generala. I prepausèt d'interpretar la fòrça de gravitat coma la manifestacion de la corbura de l'espaci-temps. Fòrça contestada, aquela teoria marquèt una etapa importanta de l'istòria de la fisica e remplacèt la mecanica classica coma otís de referéncia per descriure lei movements dei sistèmas de talha granda.
Economia[modificar | modificar la font]
Naissenças[modificar | modificar la font]
- 20 de genièr - Ghulam Ishaq Khan, president de Paquistan (m. 2006)
- 23 de genièr - William Arthur Lewis, economista de Santa Lucia, Prèmi Nobel (m. 1991)
- 5 de febrièr - Robert Hofstadter, fisician american, Prèmi Nobel (m. 1990)
- 18 de febrièr - Adolph Marx, avesque catolic
- 27 de febrièr - Olavi Virta, cantaire e actor finlandés (m. 1972)
- 28 de febrièr - Peter Medawar, scientific britanic, Prèmi Nobel en fisiologia o medecina (m. 1987)
- 7 de març - Jacques Chaban-Delmas, primièr ministre de França (m. 2000)
- 20 de març - Rudolf Kirchschläger, president d'Àustria (m. 2000)
- 3 d'abril - Piet de Jong, primièr ministre dels Païses Basses
- 3 d'abril - Per Borten, primièr ministre de Norvègia (m. 2005)
- 4 d'abril - Muddy Waters, musician american (m. 1983)
- 18 d'abril - Edmond Leburton, primièr ministre de Belgica (m. 1997)
- 6 de mai - Orson Welles, actor, realizator de cinema e teatre american (m. 1985)
- 9 de mai - Les Paul, guitarrista american (m. 2009)
- 15 de mai - Paul Samuelson, economista american, Prèmi Nobel (m. 2009)
- 16 de mai - Mario Monicelli, realizator italian (m. 2010)
- 19 de mai - Pol Pot, cap del Khmer Roge de Cambòtja (m. 1998)
- 10 de junh - Saul Bellow, escrivan canadian, Prèmi Nobel (m. 2005)
- 15 de junh - Thomas Huckle Weller, biologista american, Prèmi Nobel (m. 2008)
- 16 de junh - Mariano Rumor, president del conselh de ministres (primièr ministre) d'Itàlia (m. 1990)
- 17 de junh - Mario Echandi Jiménez, president de Còsta Rica (m. 2011)
- 13 de julhet - Kaoru Ishikawa, quimista japonés (m. 1989)
- 15 de julhet - Lance Tingay, jornalista esportiu anglés (m. 1990)
- 18 d'agost - Joseph Arthur Ankrah, president de Ghana (m. 1992)
- 27 d'agost - Norman Foster Ramsey, Jr., fisician american, Prèmi Nobel (m. 2011)
- 11 de setembre - Raúl Alberto Lastiri, president d'Argentina (m. 1978)
- 13 de setembre - Balthazar Johannes Vorster, president e primièr ministre d'Africa del Sud (m. 1983)
- 19 de setembre - Jóhann Hafstein, primièr ministre d'Islàndia (m. 1980)
- 23 de setembre - Clifford Shull, Fisician american, Prèmi Nobel (m. 2001)
- 1 d'octobre - Jerome Bruner, psicològ american
- 17 d'octobre - Arthur Miller, escrivan american (m. 2005)
- 4 de novembre - Alistair Cameron Crombie, istorian australian (m. 1996)
- 12 de novembre - Roland Barthes, escrivan francés (m. 1980)
- 19 de novembre - Earl Wilbur Sutherland Jr., mètge american, Prèmi Nobel (m. 1974)
- 25 de novembre - Augusto Pinochet, dictator de Chile (m. 2006)
- 30 de novembre - Henry Taube, quimista canadian-american, Prèmi Nobel (m. 2005)
- 7 de decembre - Eli Wallach, actor american (m. 2014)
- 12 de decembre - Frank Sinatra, cantaire, actor e realizator american (m. 1998)
- 19 de decembre - Édith Piaf, cantaira francesa (m. 1963)
Decèsses[modificar | modificar la font]
- 17 de febrièr - Joan Baptista Begaria, poèta gascon (n. 1892)
- 24 de març - Karol Olszewski, matematician, quimista e fisician polonés (n. 1846)
- 30 d'abril - Jakob Stilling, oftalmologista alemand (n. 1842)
- 2 de julhet - Porfirio Díaz, president de Mexic (n. 1830)
- 22 de julhet - Sandford Fleming, engenhaire e inventor canadian originari d'Escòcia (n. 1827)
- 20 d'agost - Paul Ehrlich, scientific alemand, Prèmi Nobel en fisiologia o medecina (n. 1854)
- 30 d'agost - Antonio Flores Jijón, president di'Eqüator (n. 1833)
- 4 d'octobre - Karl Albert Staaff, primièr ministre de Suècia (n. 1860)
- 30 d'octobre - Charles Tupper, primièr ministre de Canadà (n. 1821)
- 19 de decembre - Alois Alzheimer, mètge alemand (n. 1864)
- Antòni Ros, escrivan occitan (n. 1842)


c: text/html

text:
1682
Aquesta pagina concernís l'an 1682 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Africa[modificar | modificar la font]
Etiopia[modificar | modificar la font]
Mòrt dau negus Yohannes Ièr (1667-1682). Son rèine marquèt lo començament dau declin de l'autoritat centrala dei negus minada per l'autonòmia creissenta de l'aristocracia. Foguèt remplaçat per son fiu Iyasu Ièr (1682-1706).
Oyo[modificar | modificar la font]
Començament d'una tièra de campanhas militaras expansionistas en direccion dau sud-oèst vèrs lo Golf de Guinèa.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Fisica
La fisica es la sciéncia naturala qu'estudia lei proprietats fondamentalas de la matèria e de l'espaci temps. Son nom vèn d'un mòt grèc liat a l'explicacion e a la significacion dei causas de la natura. Vengut fòrça rar après la fin de l'Empèri Roman, lo mòt « fisica » venguèt tornarmai popular a partir dau sègle XVII per designar la sciéncia novèla pertocant lo movement dei còrs e dei proprietats dei materiaus. Aquela sciéncia se desvolopa gràcias a l'utilizacion d'un metòde scientific per desvolopar de modèls validats o non per la realizacion d'experiéncias.
La fisica es donc un dei domenis scientifics modèrns pus vièlh de l'Istòria umana. Au començament dau sègle XXI, èra devesida entre divèrsei teorias centralas (relativitat, mecanica quantica...) e disciplinas especializadas (fisica dei particulas, fisica atomica, optica...). Pasmens, per mescla ambé d'autrei disciplinas scientificas, la fisica a tanben donat naissança a de camps interdisciplinaris grands coma la quimia fisica o la biofisica. Gràcias a sei relacions ambé d'autrei disciplinas scientificas, la fisica a tanben un nombre grand d'aplicacions tecnologicas dins la vida quotidiana.
Somari
- 1 Etimologia e evolucion dau sens dau mòt
- 2 Istòria
- 3 Teorias fisicas centralas
- 4 Metòde scientific e domenis de recèrca principaus
- 4.1 Metòde scientific
- 4.2 Domenis de recèrca principaus
- 5 Relacion ambé leis autrei domenis intellectuaus
- 6 Ligams intèrns
- 7 Nòtas e referéncias
- 8 Bibliografia
Etimologia e evolucion dau sens dau mòt[modificar | modificar la font]
Lo tèrme « fisica » vèn d'un tèrme grèc n φuσιk que sa significacion es « significacion de la natura ». Foguèt perpetuat per la tradicion filosofica antica car la fisica èra alora una partida de l'ensenhament filosofic. Vengut fòrça rar après l'afondrament de l'Empèri Roman, lo sens d'aqueu mòt evolucionèt gaire. D'efèct, lo mòt es atestat en francés e anglés ancians au sègle XII. Tracta totjorn de la « conoissança dei causas de la natura » e es magerament utilizat per designar la medecina.
Au sègle XV, conoguèt doas evolucions dins un diccionari latin-francés. D'en premier, lo mòt qu'èra solament un nom a format l'adjectiu « fisic » que sa significacion es « ço que se reporta a la natura ». En segond, lo sens dau nom es d'ara endavant « sciéncia dei causas naturalas » (o dei fenomèns naturaus). Son usatge demora limitat. L'evolucion decisiva se debanèt au sègle XVII car lo mòt va se trobar associat au desvolopament de la « filosofia naturala » e dau metòde scientific modèrn sota l'impulsion de sabents coma Isaac Newton. Per exemple, l'òbra principala d'aqueu darrier es dicha Philosophiae Naturalis Principia Mathematica (en occitan « Principis matematics de la filosofia naturala »). Au sègle seguent, la creacion d'un nombre grand de cadieras de « filosofia naturala » dins leis universitats europèas va popularizar lo mòt que va designar inicialament la sciéncia experimentala puei dirèctament la sciéncia novèla basada sus la realizacion d'experiéncias.
La quimia, que se desvolopèt tanben a partir dau sègle XVII, demorèt inicialament en fòra d'aqueu movement, en causa de son passat ja vièlh sota la forma d'alquimia e en causa d'una definicion diferenta de la « filosofia naturala ». D'efèct, en 1661, èra l'estudi dei principis materiaus dei compausats mesclats. Ansin, lei doas sciéncias conoguèron un desvolopament separat e l'estudi dei transformacions quimicas (reaccion...) demorèt en fòra dau camp d'aplicacion de la fisica.
Istòria[modificar | modificar la font]
Preïstòria[modificar | modificar la font]
La Preïstòria conoguèt pas d'estudis fisicas sota la fòrma modèrna dau mòt. Pasmens, aquela epòca foguèt marcada per lei premiereis observacions umanas dei fenomèns naturaus. Aqueleis observacions mostrèron la repeticion de fenomèns coma l'alternança dei sasons e la possibilitat de lei reprodurre o de leis utilizar. Ansin, la Preïstòria veguèt l'aparicion dei premierei mesuras astronomicas, de la mecanica per lei besonhs de l'arquitectura o dei premierei tecnicas agricòlas.
Antiquitat[modificar | modificar la font]
Durant l'Antiquitat, apareguèt lei premiers assais per estudiar lo comportament de la matèria. Divèrsei teorias foguèron desvolopadas a partir d'un ponch de vista filosofic o religiós e de l'observacion de fenomèns naturaus. En revènge, l'absència de metòde scientific vertadier empachèt generalament una verificacion e la correccion de teorias erronèas. Pasmens, lo recors a l'experiéncia foguèt pauc a pauc admes. Per exemple, en Grècia antica, d'observacions astronomicas d'Eratòstenes permetèron de determinar l'esferitat dau glòbe terrèstre.
Edat Mejana[modificar | modificar la font]
La disparicion de l'Empèri Roman d'Occident e leis invasions barbaras dei sègles V-VII entraïnèron la disparicion de la màger part de la fisica grèga en Euròpa Occidentala. En revènge, aquela sciéncia demorèt dins lei regions bizantinas e musulmanas. De mai, lei sciéncias indianas e chinesas se mantenguèron permetent un desvolopament important dins lei zonas musulmanas situadas a la crosiera d'aqueleis influéncias. Au sègle X, la descubèrta d'otís matematics novèus va permetre una renaissança de la fisica, especialament sus lo continent europèu. Au sègle XII, lo mòt « fisica » i apareguèt tornarmai per designar la medecina qu'èra alora la sciéncia naturala principala. Sota l'influéncia de traduccions d'òbras d'Aristòtel, venguèt basada sus l'observacion de la natura. Aqueu progrès foguèt decisiu vèrs l'aparicion de la sciéncia experimentala. Lei disciplinas principalas d'aqueu periòde èran l'arquitectura, la navigacion, l'idraulica e la mecanica. Pasmens, au sègle XV, maugrat de progrès tecnics apreciables, lei conoissanças de l'epòca mostrèron sei limits per descriure corrèctament certanei fenomèns naturaus coma lo movement deis objèctes. Aquò va menar vèrs un renfòrçament dau ròtle de l'observacion per verificar una teoria e finalament vèrs la revolucion entraïnada per lei trabalhs de Nicolau Copernic.
L'aparicion e l'apogèu de la fisica classica[modificar | modificar la font]
Lei sègles XVI-XIX son marcats per l'aparicion e l'apogèu de la fisica classica basada sus l'experiéncia e non plus sus lei recèrcas filosofics. D'efèct, au sègle XVI, lei trabalhs dau Polonés Nicolau Copernic marquèron lo començament d'un trevirament major dins lo domeni scientific. Au contrari d'Aristotèl e de Ptolomèu, Copernic considerava un modèl onte la Tèrra èra en rotacion a l'entorn de Soleu. Aquò va permetre la fondacion de la fisica modèrna per Galileo Galilei (1564–1642) que, maugrat sei problemas ambé la Glèisa Catolica, capitèt de melhorar leis otís d'observacion astronomics e de realizar de progrès decisius en cinematica coma l'estudi dei movements accelerats d'un biais unifòrme.
La rigor que mancava a Galilei dins la formulacion matematicas foguèt desvolopada per René Descartes (1596-1650) qu'inventèt lo sistèma de coordinats que tèn son nom e precisèt seis idèas dins lo Discors del Metòde publicat en 1637. Aquela concepcion permetriá de progrès dins lei domenis de la mecanica classica, de l'optica, dau calcul diferenciau o encara de la geometria analitica... Au nivèu filosofic, Descartes ataquèt tanben la sciéncia basada sus lei concepcions d'Aristotèl per denonciar e condamnar seis errors.
Lei trabalhs d'Isaac Newton (1643-1727) que formulèt lei lèis portant son nom e donèt un essor major a la mecanica classica. En 1685, capitèt de generalizar lei lèis de la gravitacion per descriure lo movement deis objèctes. Capitèt de confirmar lo modèl eliocentric dau Sistèma Solar. Sei metòdes de calcul permetèron d'estudiar per la seguida de fenomèns pus complèxes. De son caire, Leibniz (1646-1716) inventèt lo calcul infinitesimau que seis apòrts foguèron considerables e permetèron de desvolopar la fisica vèrs de domenis novèus : energia, lèi de conservacion, definicion de l'espaci e dau temps, dualitat onda-corpuscula. Gràcias a aqueleis evolucions, aqueu periòde veguèt l'evolucion dau sens dau mòt « fisica » qu'acomencèt de designar totei lei sciéncias assaiant d'estudiar lei proprietats generalas de la matèria.
Lo sègle XVIII veguèt tanben de progrès novèus e l'aparicion de domenis d'estudis novèus coma aqueu de l'electricitat. Au sègle XIX, Sadi Carnot i apondiguèt la termodinamica e la descubèrta dau magnetisme entraïnèt l'aparicion de l'electromagnetisme sota l'impulsion de James Maxwell (1831–1879). Pasmens, lo periòde veguèt subretot la descubèrta de problemas mostrant lei limits dei teorias eissidas de la mecanica classica coma la natura de la lutz, lo problema dau raionament dau còrs negre o lo movement de certaneis objèctes astronomics coma Mercuri. Ansin, vèrs la fin dau sègle XIX, lo besonh de teorias novèlas venguèt important e va marcar lo declin de la fisica classica.
Lo trevirament de la fisica classica e lo desvolopament de la fisica modèrna[modificar | modificar la font]
Lei darriereis annadas dau sègle XIX e lo sègle XX an vist lo desvolopament de divèrsei teorias novèlas que van permetre de passar lei limits de la fisica classica e entraïnar d'un nombre grand de disciplinas fisicas novèlas que forman la fisica modèrna. Aquò acomencèt amb una tièra de descubèrtas coma aquela de la radioactivitat en 1896. Lei còps decisius son donats ambé la formulacion per Max Planck de sa teoria dei quantas e per Albert Einstein de sei teorias de la relativitat. D'ara endavant, la fisica classica permet solament de descriure una partida limitada dei fenomèns coneguts.
Pasmens, de problemas importants que lo principau es l'incompatibilitat entre la relativitat generala e la mecanica quantica. Òr, la descubèrta de certanei fenomèns coma lei traucs negres a mostrat d'una teoria capabla de passar aquela dificultat. La recèrca modèrna assaia donc de trobar una teoria novèla capabla d'unificar aquelei domenis separats. Dins aquò, un problema important es lo limit dei mejans tecnics existent que la precision es generalament pas encara sufisenta per verificar la màger part deis ipotèsis actualas. D'autra part, la fisica modèrna es tanben caracterizada per doas evolucions importantas. La premiera es lo raprochament ambé d'autrei domenis scientificas per formar de disciplinas novèlas coma la biofisica, mescla de fisica e de biologia. La segonda es l'utilizacion massiva dei capacitats de l'otís informatica per aumentar fòrtament lei capacitats de calcul deis experiéncias de modelizacion.
Teorias fisicas centralas[modificar | modificar la font]
La fiscia tèn d'ensems de teorias diferentas especializadas dins la descripcion de fenomèns diferents. Lei principaus son :
- la mecanica classica que depinta lo movement macroscopic. Es invalida per descriure certanei fenomèns mai sa simplicitat granda fa que sigue encara fòrça utilizada.
- l'electromagnetisme que depinta lei fenomèns conjugant de fenomèns electrics e magnetics coma la propagacion de la lutz.
- la relativitat que depinta l'espaci temps.
- la fisica estatistica que depinta lei fenomèns moleculars e lei cambis de calor.
- la mecanica quantica que depinta lei fenomèns dau monde atomic.
Mecanica classica[modificar | modificar la font]
La mecanica classica permet de descriure lo movement dei còrs macroscopics que tènon una velocitat fòrça febla a respèct de la velocitat de la lutz. Au començament dau sègle XX, lo desvolopament de la teoria de la relativitat d'Einstein a mostrat seis insufiséncias. Pasmens, dins son domeni de validitat, la mecanica classica es pus aisada d'utilizar e permet d'obtenir de resultats fòrça pròches d'aquelei trobats per la relativitat. Es la rason que sa popularitat es encara granda entre lei scientifics e leis engenhaires. Dos tipes de formulacions de la mecanica classica existisson. La premiera es la mecanica newtoniana qu'utiliza dirèctament lei principis e lei nocions desvolopats per Isaac Newton. La segonda es la mecanica analitica qu'utiliza una formulacion matematica que permet d'estudiar lo movement gràcias au calcul de variablas pus generalas. Doas formulacions principalas i son utilizadas que son aquela de Lagrange e aquela d'Hamilton.
Electromagnetisme[modificar | modificar la font]
L'electromagnetisme depinta l'interaccion de particulas cargadas ambé de camps electrics e magnetics. Son concèpte foguèt format au sègle XIX per descriure d'un biais unificat lei fenomèns liant camps magnetics e electrics. D'efèct, la mescla d'aquelei tipes de camps entraïna l'aparicion de fenomèns especiaus qu'èran pas descrichs per l'electrostatica e la magnetostatica. L'electromagnetisme engloba l'electricitat e gropa a l'ora d'ara lei fenomèns electrics e magnetics seguents :
- l'electrostatica qu'estudia lei sistèmas electrics a l'equilibri.
- la magnetostatica qu'estudia lei fenomèns creats per un corrent electric estacionari.
- l'induccion magnetica qu'estudia lei fenomèns creats per un corrent electric variables.
- l'electrodinamica qu'estudia lei fenomèns dinamics entre corrents electrics. Se pòu devesir entre l'electronica e l'electrocinetica. Lo premier domeni pertonant l'utilizacion de corrents febles per lo transferiment, lo contraròtle e lo tractament de l'informacion. Lo segond regarda l'utilizacion de corrents mejans o grands per d'aplicacions domesticas o industrialas.
- la radioelectricitat qu'estudia lei transmissions per ondas electromagneticas.
Relativitat[modificar | modificar la font]
La relavitat foguèt desvolopat magerament per Albert Einstein au començament dau sègle XX. Es basada sus lei teorias de la relativitat restrencha e de la relativitat generala. La premiera es basada sus dos psotulats formulats :
- lei lèis de la fisica an una mema forma dins lei referenciaus inerciaus.
- la velocitat de la lutz dins lo vuege a la mema valor dins totei lei referenciaus inerciaus.
La segonda es una generalizacion de la relativitat restrencha ai referenciaus non galileians. Es una teoria relativista de la gravitacion que depinta lo movement dei còrs en preséncia de matèria. Aquela teoria engloba la mecanica classica. Pasmens, sei principis son diferents car enoncia que la gravitacion es pas una fòrça mai la manifestacion de la corbura de l'espaci temps entraïnada esperela per la distribucion d'energia sota forma de massa o d'energia cinetica.
Fisica estatistica[modificar | modificar la font]
La fisica estatistica depinta lo comportament e l'evolucion dei sistèmas fisicas compausats d'un nombre grand de particulas a partir dei caracteristicas de sei particulas. Aquelei darrierei son generalament de moleculas, d'atòms, d'ions, d'electrons, de fotons, de neutrinos o de particulas elementàrias. Pasmens, la fisica estatistica estudia generalament pas dirèctament lo comportament d'aquelei particulas car es impossible. Per exemple, l'estudi d'un mòl d'aiga necessitariá de mesurar lo comportament de 6,022.1023 moleculas, ço qu'es impossible. L'objectiu es donc de definir lei paramètres macroscopics pertinents (massa volumica, pression, temperatura...) per descriure l'evolucion dau sistèma. Aqueu procediment necessita d'utilizar d'otís matematics estatistics a donat son nom a aquela branca de la fisica.
Mecanica quantica[modificar | modificar la font]
La mecanica quantica depinta lei fenomèns fisics se debanant a l'escala atomica o subatomica. Es tanben definida coma la fisica qu'utiliza la constanta de Planck. Foguèt desvolopada dempuei lo començament dau sègle XX per descriure lei fenomèns de raionament dau còrs negre, l'efèct fotoelectric o l'existéncia de raias espectralas. La mecanica quantica es tanben la basa de la descripcion modèrn de l'estrucututa d'un atòm. D'un biais generau, aquela branca de la fisica es caracterizada per de lèis especialas pertocant l'additivitat dei probabilitats e per l'existéncia de grandors fisicas se manifestant solament per de multiples de quantitats fixas dichas quantas.
Metòde scientific e domenis de recèrca principaus[modificar | modificar la font]
Metòde scientific[modificar | modificar la font]
Lei fisicians utilizan un metòde scientific per experimentar e validar una teoria fisica. Lei teorias fisicas son generalament caracterizadas per una utilizacion importanta de l'otís matematica per lo desvolopament de modèls complèxs capables de depintar lei fenomèns observats pendent leis experiéncias. Lo ròtle deis experiéncias es de confirmar la validitat dei modèls e la descubèrta de fenomèns novèus non explicats per lei modèls existents. Pasmens, dempuei lo sègle XX, la fisica tèn una diferéncia importanta a respèct deis autrei sciéncias en causa de la separacion creissenta entre la teoria e l'experiéncia. D'efèct, mai d'un modèl se pòu pas verificar a l'ora d'ara en causa de l'impossibilitat tecnologic de realizar una experiéncia per lei validar. Ansin, aquò a entraïnat la formacion d'aquela especializacion e lo fach d'una partida importanta de la fisica modèrn es admesa per la communautat scientifica mai pas encara demostrada. Per exemple, lo boson de Higgs, que son existéncia foguèt prevista en 1964, foguèt probablament observat per lo premier còp en 2012.
Domenis de recèrca principaus[modificar | modificar la font]
Cosmologia[modificar | modificar la font]
La cosmologia es lo domeni qu'estudia l'Univèrs coma sistèma fisic. Se caracteriza per lo desvolopament de modèls capables d'explicar la formacion de l'Univèrs observat. Es tanben un camp de desvolopament de teorias novèlas per assaiar d'explicar lei fenomèns mau descrichs per lei teorias actualas.
Planetologia[modificar | modificar la font]
La planetologia es la sciéncia de l'estudi dei planetas. Coma aquel objècte d'estudi evoluciona dei còrs rocassós fòrça pichons ai planetas gigantas gassósas, aqueu domeni gropa mai d'un aspèct scientific coma la geologia o la quimia. Dempuei la descubèrta dei premiereis exoplanetas en 1995, la planetologia conois un desvolopament important.
Fisica dei plasmas[modificar | modificar la font]
La fisica dei plasmas es la branca de la fisica qu'estudia lei proprietats, la dinamica e leis aplicacions dei plasmas. Lo nombre grand de plasmas existents entraïna una division importanta que necessita l'utilizacion d'unei disciplinas coma la fisica quantica o la fisica estatistica. De mai, la fisica dei plasmas tèn d'objectius e d'aplicacions variadas segon lei plasmas estudiats car aquel estat de la matèria es fòrça present dins l'environament e dins l'industria.
Fisica deis astroparticulas[modificar | modificar la font]
La isica deis astroparticulas es un domeni novèu pertocant la fisica dei particulas, l'astronomia e la cosmologia. Son objectiu es l'estudi dei proprietats dei particulas composant l'Univèrs. Aquelei particulas pòdon èstre conegudas coma lei neutrinos e lei fotons o ipoteticas coma lei gravitons. Dempuei la fin dau sègle XX, aqueu domeni a vist un desvolopament espectaclós ambé, per exemple, la bastida de laboratòri sosterranhs gigants per estudiar lei particulas pus raras de l'Univèrs.
Fisicas atomica e moleculara[modificar | modificar la font]
La fisica atomica es lo camp de la fisica qu'estudia leis atòmes coma de sistèmas isolats. Se concentra magerament sus l'arrenjament deis electrons a l'entorn dau nuclèu e sus lei modificacions d'aqueu darrier. La fisica moleculara estudia de son caire lei moleculas coma de sistèmas isolats. En causa de l'importància dei raionaments electromagnetics sus aquelei sistèmas, lei fisicas atomica e molecula an d'aplicacions importantas dins lo domeni de l'optica.
Optica e fotonica[modificar | modificar la font]
L'optica es la branca de la fisica qu'estudia lo tractament e lei proprietats de la lutz e dei raionaments electromagnetics, la vision e lei sistèmas permetent d'emetre o de recebre un raionament electromagnetic. La fotonica es generalament associada a l'estudi dei compausants permetent la generacion, la transmission, lo tractament e la conversion de sinhaus optics. Necessita d'utilizar d'aspècts de l'electronica per la fabricacion deis aparelhs fotonics.
Fisica dei particulas[modificar | modificar la font]
La fisica dei particulas es lo domeni qu'estudia lei constituents elementàris de la matèria e dau raionament e seis interaccions. Es de còps dicha fisica deis energias autas car la màger part dei particulas elementarias son pas establas e pòdon solament èstre observada dins d'accelerators de particulas pendent de collisions d'energia auta entre particulas establas.
Termodinamica[modificar | modificar la font]
La termodinamica es la sciéncia de la calor e dei maquinas termicas. Inicialament, èra un domeni grand de la fisica que fa d'ara endavant partida de la fisica estatistica. Tèn donc una importància majora e d'aplicacions dins un nombre grand de domenis fisics diferents.
Fisica de la matèria condensada[modificar | modificar la font]
La fisica de la matèria condensada es la branca de la fisica qu'estudia lei proprietats macroscopicas de materiaus formadas d'un nombre grand de constituents liats per d'interaccions fòrtas. Aquò gropa lei solids, lei liquids, lei polimèrs, lei veires... etc. Per de rasons istoricas, se limita ai sistèmas capables d'èstre estudiats dins un laboratòri e non ai sistèmas pus grand de l'Univèrs observable. Segon lo materiau estudiat, es tanben devesida entre divèrsei especializacions coma la fisica dau solid, la fisica dei polimèrs, l'estudi de la matèria mòla... etc.
Biofisica[modificar | modificar la font]
La biofisica es una disciplina situada a la frontiera entre fisica e biologia que se concentra sus l'estudi de fenomèns biologics necessitent d'utilizacion d'aparelhs d'observacion fisics. Aquela branca conois un desvolopament important.
Relacion ambé leis autrei domenis intellectuaus[modificar | modificar la font]
Relacion ambé leis autrei sciéncias[modificar | modificar la font]
La fisica tèn de relacions importantas ambé leis autrei sciéncias. Lei pus importantas son ambé lei matematicas car la màger part dei lèis e dei relacions fisicas utilizan de notacions matematicas. Ansin, fins au sègle XIX, lei progrès e lei besonhs de la fisica permetèron de desvolopar lei matematicas per donar e desvolopar d'otís novèus. Lei fisicians, coma Isaac Newton o Joseph Fourier, èran donc sovent matematicians e inversament. La fisica tèn tanben de relacions importantas ambé la quimia qu'es la sciéncia dei moleculas e dei compausats quimics. Mai d'un domeni scientific modèrn son partejats entre fisica e quimia coma la mecanica quantica, la termoquimia o l'electromagnetisme. Ansin, aqueu domeni interdisciplinari a entraïnat l'emergéncia dau concèpte de quimia fisica (o de fisica quimia). Per la seguida, d'autrei camps interdisciplinaris an aparegut ais interfàcias ambé d'autrei sciéncias coma la biologia (biofisica) o l'astronomia (astrofisica).
Relacion ambé la tecnica[modificar | modificar la font]
La fisica a de relacions importantas ambé lo camp tecnologic. D'en premier, lei descubèrtas fisicas pòdon trobar d'aplicacions tecnologicas permetent l'aparicion o lo melhorament de produchs o d'aparelhs. L'exemple pus famós es lo desvolopament de l'arma nucleara que foguèt l'òbra de grops de fisicians e d'engenhaire a partir dei teorias desvolopadas dempuei lo començament dau sègle XX. Pasmens, se pòu citar lo laser que son invencion necessitèt la descubèrta de la mecanica quantica per descriure certanei fenomèns optics. A l'invèrs, la fisica despend tanben de la tecnologia per realizar leis experiéncias necessàrias e validar sei modèls. Per exemple, es lo cas en cosmologia que seis experiéncias necessitan d'utilizar de telescòpis mai e mai complèxs o lo mandadís de sattelits a l'entorn de Tèrra. Dins totei lei cas, es necessàri d'utilizar de mejans tecnologics complèxs que lo foncionament es assegurat per un nombre grand d'engenhaires o de tecnicians.
Ligams intèrns[modificar | modificar la font]
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
Bibliografia[modificar | modificar la font]
Jean Baudet (2006). Penser le monde : une histoire de la physique jusqu’en 1900, Vuibert (en francés).
Boudenot, Jean-Claude (2001). Histoire de la physique et des physiciens, de Thalès au boson de Higgs, Ellipses (en francés).
Albert Einstein e Léopold Infeld (1983). L’évolution des idées en physique, Flammarion (en francés).
Jean Perrin (1991 (tèxte de 1913)). Edicions Flammarion: (en francés).


text:
Castèl de Puègverd
Lo castèl catar de Puègverd se quilha sus una còla que susplomba lo vilatge e son lac. Son punt culminant a una altitud de 605 m. Se tròba en Lengadòc, dins lo parçan de Quercòrb, a 60 km al sud de Carcassona e a 45 km a l'èst de Fois. Venguèt « monument istoric » lo 6 de julhet de 1907.
-
-
Isabèl de Melun: Partit, al primièr d'aur al leon rampant de sable, armat e lampassat de gules, la coa forcuda, nosada e passada en colar (qu'es de Bruyères) ; al segond d'azur als nòu besants d'aur e al chef del meteis (qu'es de Melun) (Aqueste blason es gravat e aladonc encara visible al Castèl de Puègverd
Somari
Istòria[modificar | modificar la font]
Lo castrum primitiu[modificar | modificar la font]
La construccion remontariá al sègle XII. Las primièras mencions de l'edifici datan de 1170: perteniá alavetz a la familha de Congost. Aqueles senhors practicavan lo Catarisme e èran mostrats coma d'eretics. Aital, en novembre de 1210, durant la Crosada dels Albigeses, lo castèl patiguèt un sètge de qualques jorns per l'armada de Tomàs Ponç de Bruyère, luòctenent de Simon de Montfòrt, e lo vilatge de Puègverd venguèt una possession del reialme. En 1279, un enfonzament de la restanca naturala de las aigas del lac al pè del castèl causèt la destruccion d'una partida de la vila de Mirapeis, situada a 30 km al nòrd, dins lo País de Fois.
Lo castèl actual[modificar | modificar la font]
Al començament del sègle XIV, Tomàs V de Bruyères, baron d'Eissalabra, felen de Ponç e sa femna, Isabèl de Melun, bastiguèron lo « Castèl Novèl », a l'èst del « Castèl Vièlh » que sos vestigis son encara visibles. L'escut d'Isabèl de Melun, filha d'un grand camarlenc de França, son de per abans dins l'edifici ancian. Despuèi sa venda en 1996 per la familha de Puègverd, lo castèl a servit de decòr a mantun filme (La Pòrta Novena, Lo Pòble migrator, La Passion de Beatritz) de mercé son donjon fòrça ben servat.
La pèça dels musicians[modificar | modificar la font]
Al quatren solièr del donjon se tròba la sala dels musicians. Lo nom ven de las uèch delicadas esculturas de musicians amb lors instruments situadas sus las consòlas de la pèça. Sembla que Puègverd aculhiguèt al sègle XII un celèbre encontre de trobadors.


text:
Castèthnavèth
Castèthnavèth[1][2] o Castèthnaveth[3] (Castelnavet en francés) qu'ei ua comuna gascoa d'Occitània, situada dens lo departament de Gers e la region de Mieidia-Pirenèus .
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Lo vilatge de Castèthnavèth a situat sul ponch mai elevat de la region ???? (A 245m). Es una municipalitat rurala tipe, ont çò agricultura es en dominant : polyculture e ramaderia aital coma la viticulture Armagnac e de Còstas-de-sant-mont.
Le village de Castèthnavèth est situé sur le point le plus haut de la région ???? (à 245m). C'est une commune rurale type, où l'agriculture est dominante : polyculture et élevage ainsi que la viticulture Armagnac et Côtes-de-saint-mont.
Istòria[modificar | modificar la font]
Castèthnavèth Es un ancià castelnau gascon.
Castèthnavèth est un ancien castelnau gascon.
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Economia[modificar | modificar la font]
Viticultura : Costalats de Sent Mont (AOVDQS)
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Veser tanben[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Patrici Pojada, Repertòri toponimic de las comunas de la region Miègjorn-Pirenèus, Nouvelles Éditions Loubatières, 2009, ISBN 978-2-86266-573-3
- ↑ Sit Toponimia occitana
- ↑ Grafia d'après la mapa de las comunas de Gers en gascon


text:
1093
Cronologia mensuala:
Gen - Feb - Mar - Abr - Mai - Junh
Julh - Ago - Set - Oct - Nov - Dec
Cronologias tematicas:
Literatura - Musica - Sciéncia - Espòrt
Aquesta pagina concernís l'an 1093 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
Comtat de Provença[modificar | modificar la font]
Mòrt de Bertrand II que foguèt remplaçat per Gerberga.
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Escòcia[modificar | modificar la font]
Revirada de negociacions entre lei rèis Malcolm III e Guilhèm II regardant lo restabliment de la patz entre lei dos reiaumes. Pasmens, Guilhèm III considerava Malcolm III coma un de sei vassaus, çò qu'entraïnèt la rompedura e una ataca novèla deis Escocés còntra Northúmbria. I acomencèron lo sètge d'Alnwick. Pasmens, lo 13 de novembre, una ataca suspresa de l'armada dau còmte de Northúmbria bateguèt l'armada escocesa e causèt la mòrt de Malcolm III e de son fiu ainat. L'aristocracia escocesa chausiguèt Donald III, fiu de Duncan Ièr, coma rèi.


text:
Economia d'Ozbequistan
L'Ozbequistan èra una de las zònas pus pauras de l'anciana Union Sovietica amb mai de 60% de la siá populacion vivent en comunitats ruralas densament pobladas[1]. Dempuèi la siá independéncia, en ans recents la siá economia es estat orientada a una transicion graduala a una economia de mercat. Malgrat aiçò, lo progrès en reformas economicas es estat cautelòs e a enregistrat qualques assolidatges. S'ha eliminat pas encara la distància entre las taxas de cambiaments oficialas de la moneda e las taxas de cambiament del mercat negre. Lo comèrci restrictiu del regim e las siás politicas generalament intervencionistas contunhan d'aver d'efièches en la siá economia. Entre las restriccions imperantas se tròba la capacitat de convertibilitat de la moneda e d'autras mesuras governamentalas per controtlar l'activitat economica, en comprenent l'implementacion de severas restriccions a las importacions e de barraments esporadics de las siás frontièras amb los vesins Cazacstan, Quirguizstan e Tatgiquistan, los qu'an portat a organizacions internacionalas a suspéner o far marcha enrè los credits projèctes.
Lo país es actualament lo 2nd màger exportador mondial de coton[1] e un grand productor d'aur e de gas natural.


text:
1794
Cronologia mensuala:
Gen - Feb - Mar - Abr - Mai - Junh
Julh - Ago - Set - Oct - Nov - Dec
Cronologias tematicas:
Literatura - Musica - Sciéncia - Espòrt
Aquesta pagina concernís l'an 1794 del calendièr gregorian.
Somari
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Perseguida de la Guèrra de la Premiera Coalicion entre la França Revolucionària e la màger part d'Euròpa. Pasmens, après lei desfachas de 1793 e lo conflicte polonés, Prússia èra desirosa de quitar la coalicion. De mai, l'armada francesa acomençava de menaçar dirèctament lo territòri de certaneis estats coalizats. Ansin, aprofichant son avantatge, França ataquèt e ganhèt una tiera de batalhas importantas : Tourcoing (18 de mai), Fleurus (26 de junh), Bastan (24 de julhet), Sprimont (18 de setembre) e Sierra Negra (17 de novembre). A la fin de l'annada, l'armada revolucionària ocupava Belgica, acomençava lo sètge de Luxembourg, èra a intrar dins lei Províncias Unidas e èra intrada dins lo territòri espanhòu. En fàcia de l'abséncia de reaccion de l'armada prussiana, Londres decidèt d'anullar son ajuda financiera a Berlin. En consequéncia, Prússia negocièt un armistici ambé França e quitèt la coalicion en novembre.
Sus lo teatre maritim, leis operacions demorèron a l'avantatge dei Britanics que conquistèron Corsèga. Pasmens, la batalha principala de l'annada se debanèt lo 1èr de junh dins l'Ocean Atlantic quand una flòta anglesa ataquèt un convòi francés de gran escortat per una importanta esquadra. Aprofichant lei problemas de la marina francesa dempuei lo començament de la Revolucion (manca d'oficièrs, equipatges pauc entraïnats e reduchs...), leis Anglés infligiguèron de pèrdas importantas a son adversari (7 naviris destruchs ò capturats, 7 000 tuats ò presoniers). Pasmens, lo convòi que son importància èra vitala per defugir la famina sus tot lo territòri francés passèt sensa dificultat. De mai, lo naufragi dau Vengeur du Peuple ambé lei subrevivents de son equipatge cantant La Marseillaise venguèt un episòdi important de la legenda e de la propaganda revolucionàrias.
Euròpa[modificar | modificar la font]
Africa[modificar | modificar la font]
Etiopia[modificar | modificar la font]
Perseguida dei trèbols intèrns liats a l'afondrament dau poder imperiau en 1768-1769. Après sei desfachas de l'annada precedenta, lo negus Hezqeyas perdiguèt lo poder e Tekle Giyorgis Ièr retrobèt son tròne per lo tresen còp lo 24 d'abriu. Per se mantenir dins la capitala, assaièt alora una aliança ambé lo dejazmach Gadlu que refusèt. Ansin, foguèt obligat de se virar vèrs lo ras Aligaz, l'ancian protector de Hezqeyas. Lei dos òmes trobèron un acòrdi.
America[modificar | modificar la font]
Estats Units d'America[modificar | modificar la font]
Revòuta deis abitants de Pennsilvània que refusavan l'instauracion d'una taxa federala sus lo borbon. D'efèct, l'alcòl èra utilizat coma moneda per assegurar lei cambis economics dins la region [1]. George Washington aprofichèt la situacion per afirmar la poissança dau govèrn centrau. Decretèt la lèi marciala e reprimiguèt l'insureccion en octòbre. L'expedicion demostrèt la capacitat de l'estat de reprimir la violéncia sus lo territòri. En revènge, lo pagament de l'impòst demorèt feble.
Asia[modificar | modificar la font]
Pèrsia[modificar | modificar la font]
Presa de Kerman per Lotf Ali Khan e contraofensiva rapida d'Agha Mohammad Khan que poguèt enceuclar lei fòrças de la dinastia Zand dins la vila. Capturat, Lotf Ali Khan foguèt mutilat e moriguèt dins lo corrent de l'annada a Teheran. D'atrocitats importantas foguèron tanben dirigidas còntra la populacion de Kerman. Aquò marquèt la fin de la guèrra civila entre Zand e Qajar per la direccion de Pèrsia. Pasmens, certanei regions frontalieras èran totjorn en estat de rebellion.
Arts[modificar | modificar la font]
Sciéncias e tecnicas[modificar | modificar la font]
- 10 de julhet - Descobèrta del daltonisme per lo quimista britanic John Dalton.
Armament[modificar | modificar la font]
Creacion de la premiera unitat militara aeriana per la Convencion revolucionària (2 d'abriu). Èra destinada a l'observacion dau prat batalhier e deis operacions enemigas. La premiera utilizacion aguèt luòc a la batalha de Fleurus (26 de junh).
Economia[modificar | modificar la font]
Naissenças[modificar | modificar la font]
- 21 de febrièr - Antonio López de Santa Anna, militar, dictator de Mexic (m. 1876)
Decèsses[modificar | modificar la font]
- 2 de febrièr - Maria Fèl, cantadora occitana (n. 1713)
- 4 d'abril - Georges Danton, revolucionari francés (n. 1759)
- 8 de mai - Antoine Lavoisier, quimista francés (n. 1743)
- 28 de julhet - Maximilien de Robespierre, revolucionari francés (n. 1758)
- 16 de decembre - Jean-Baptiste Carrier, revolucionari francés (n. 1756)


text:
Ensemble complementari
En teoria deis ensembles, estent un ensemble E dich ensemble referenciau, lo complementari d'una partida A de E es la partida de E definida coma l'ensemble de totei leis elements de E qu'apartènon pas a A. Es l'ensemble :
- :
Es tanben sonat : complementari de A a respècte de E.
Notacions[modificar | modificar la font]
Lo complementari de A es sovent notat :
- o o encara .
Per defugir tota ambigüitat, en cas de necessitat, s'explicita l'ensemble referenciau E, e lo complementari de A a respècte de E se nòta:
- .
Exemples[modificar | modificar la font]
- L'ensemble A deis entiers naturaus pars es una partida de l'ensemble deis entiers naturaus. Lo complementari de A a respècte de es l'ensemble deis entiers naturaus impars.
- L'ensemble dei nombres racionaus es una partida de l'ensemble dei nombres reaus. Lo complementari de A a respècte de es l'ensemble dei nombres irracionaus.
- En Calcul dei probabilitats, estent un espaci de probabilitat , lo complementari d'un eveniment A a respècte de l'ensemble univèrs es un eveniment, sonat eveniment contrari de A.
Proprietats essencialas[modificar | modificar la font]
L'ensemble referenciau se nòta E ; A e B son de partidas de E.
- Un element de E pòt pas èsser au còp dins A e dins son complementari :
- (autrament dich : son desjonchs)
- Tot element de E es siá dins A siá dins lo complementari de A :
- Se A es diferent de l'ensemble vuege e de E, alora l'ensemble es una particion de E.
- Lo complementari dau complementari d'una partida A es A :
- Diferéncia ensemblista :
-
- Lo complementari de l'union de doas partidas de A es l'interseccion de sei complementaris :
- .
- Lo complementari de l'interseccion de doas partidas de A es l'union de sei complementaris :
- .
- Pus generalament, estent una familha de partidas de E :


text:
Genocidi
Se nomena genocidi lo fach delictuós d'exterminar un collectiu uman, per fin de far desparéisser lo grop que ne fa partida, independentament que siá un grop etnic, nacional, religiós, politic o d'autre tipe.
Evolucion istorica[modificar | modificar la font]
Lo mot genocidi foguèt creat per Raphael Lemkin, josieu de Polonha, en 1944, de las raices genos (tèrme grèc que significa familha, tribú o raça) e -cidi (del latin -cidere, forma combinatòria de caedere 'tuar'). Lemkin se referissiá a las tuadas per motius racials, nacionals o religioses. Luchèt per que las nòrmas internacionalas definiguèsson e proïbiguèsson lo genocidi. L'Acòrd o Carta de Londres del 8 d'agost de 1945, qu'establís l'Estatut del Tribunal de Nurembèrg, definís coma crimes contra l'umanitat los assassinats e las agressions contra las poblacions civilas o las persecucions per motius politics, racials o religioses. En 1946, l'Assemblada Generala de las Nacions Unidas confirmèt los principis de Drech internacional reconeguts per l'Estatut del Tribunal e proclamèt la resolucion 96 (I) sul crime de genocidi, que definís coma una negacion del drech d'existéncia a de grops umans entièrs, coma los grops racials, religioses o politics, en instant a prene de mesuras per tal de prevenir e de sancionar aqueste delicte. Aquesta resolucion se cristallizèt dins la Convencion per la Prevencion e Sancion del Delicte de Genocidi, adoptada per l'Assemblada Generala de las Nacions Unidas dins sa resolucion 260 A (III), del 9 de decembre de 1948, e qu'entrèt en vigor en 1951. La definicion de genocidi de la Convencion de 1948 es estada aculhida dins l'article 4 de l'Estatut del Tribunal Penal Internacional per l'anciana Iogoslavia, de 1993, per l'article 2 de l'Estatut del Tribunal Penal Internacional per Rwanda, de 1994, e per l'article 6 de l'Estatut de Roma de 1998, pel qual se creèt la Cort Penala Internacionala.
Regulacion juridica[modificar | modificar la font]
D'après la Convencion per la Prevencion e la Sancion del Delicte de Genocidi, son de genocidi los faches seguents dins la tòca de destrusir, totalament o non, un grop nacional, etnic, racial o religiós:
- Tuada de membres d'un grop
- Lesion grèva a l'integritat fisica o mentala dels membres del grop
- Somission intencionala del grop a de condicions d'existéncia que significan sa destruccion fisica, totala o non
- Mesuras destinadas a empachar las naissenças dins lo grop
- Desplaçament forçat de mainatges del grop a un autre grop. Al delà del genocidi se punisson d'autres delictes ligats, que son l'associacion per cometre de genocidi, l'instigacion dirècta e publica, la temptativa e la complicitat. Las persones acusadas de genocidi seràn jutjadas, segon l'article 6 de la Convencion, per un tribunal competent del territòri ont se cometèt lo delicte. Ça que là, es parallèlament sorgit un drech consuetudinari pel qual los tribunals dels Estats podrián jutjar los cas de genocidi, encara que foguèsson cometuts per non-nacionals e defòra de son territòri. La Cort Penala Internacionala pòt jutjar aqueste delicte s'es competenta. La Convencion afirma qu'es insignificant que l'acusat siá un governant, un foncionari o un particular e declara que, a l'efècte d'extradicion, se considerarà pas lo genocidi coma delicte politic.


text:
Kilian Jornet
Kílian Jornet i Burgada (Sabadell, Catalonha, 27 d'octobre de 1987) es un esquiaire de montanha e corredor de montanha catalan. Aqueste esportiu, dels melhors dins sa categoria, es estat campion del mond d'esquí de montanha en 2010 e en 2011, e tanben campion del mond de las corsas de montanha de 2007 a 2010 e tornarmai en 2012. Es conegut subretot pel fach qu'a ganhat tres còps (en 2008, 2009 e 2011) l'Ultra-Trail du Mont Blanc e la Pierra Menta (en 2008, 2010 e 2011). A mai Jornet es estat proclamat vencedor doas vegadas del Grand raid de l'isla de la Reunion, la Diagonale des Fous (2010 e 2012), a ganhat sièis còps lo maraton Zegama-Aizkorri, e es arribat en primièra posicion durant totas las edicions del Giir di Mont entre 2008 e 2011. Finalament, a batut tanben un nombre considerable de recòrds de temps e de distàncias, coma lo del Tahoe Rim Trail, lo del GR-20 o lo de l'ascension e davalada del Kilimanjaro.
Lo 12 de febrièr foguèt causit coma "l'aventurièr de l'an 2014" en seguida d'eleccions de las gents per la revista americana National Geographic.


text:
Batalha de Preveza
La batalha de Preveza se debanèt lo 28 de setembre de 1538 dins lo nòrd-oèst de Grècia dins lo corrent de la Tresena Guèrra Otomanoveneciana (1537-1540). Opausèt una flòta otomana dirigida per Hayrettin Barbarossa a una coalicion gropant principalament de naviris espanhòus e venecians de la Santa Liga[1] comandada per Andrea Doria. S'acabèt per una victòria otomana en despiech de la superiotat numerica dei coalizats. Permetèt ai Turcs de dominar la Mar Mediterranèa fins a la batalha de Lepanta en 1571.
Liames intèrnes[modificar | modificar la font]
Bibliografia[modificar | modificar la font]
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ La Republica de Gènoa, leis Estats Pontificaus e lei Chivaliers Espitaliers fasián tanben partida de la coalicion e mandèron quauquei naviris.


text:
Roy Orbison
Roy Kelton Orbison (Vernon, Tèxas, 23 d'abril de 1936 - Nashville, 6 de decembre de 1988) foguèt un compositor, cantaire e musician american pionièr del rock and roll. Se faguèt celèbre entre 1960 e 1964 gràcias a las cançons "Only the Lonely", "Crying", and "Oh, Pretty Woman" e sa carrièra musicala durèt mai de 40 ans. La revista Rolling Stone situèt Orbison en 37ena posicion sus sa lista dels Artistas Màgers de totas las epòcas, e numèro 13 dins sa lista dels 100 cantaires mai importants de totas las epòcas. En 2002, la revista Billboard lo classifiquèt en 74ena posicion dels 600 artistas principals per sos albums.
Biografia[modificar | modificar la font]
Roy Orbison nasquèt en 1936 a Vernon, una vilòta de l'estat de Tèxas, dins una familha modèsta. Son paire, Orbie Lee Orbison, trabalhava coma mecanician e tanben coma foraire de poses de petròli e sa maire, Nadine Shultz, èra infirmièra. Del temps de la Granda Depression totes dos parents se trobèron sens trabalh e aguèron de mudar pro sovent. La familha s'installèt a Fort Worth quand Roy èra mainatge e i estudièt a l'Escòla elementara Denver Ave. I demorèt pas gaire qu'una epidèmia de pòlio se declarèt e los incitèt a tornar a Vernon. Mai tard, mudèron tornarmai per demorar dins lo vilatge de Wink, a l'oèst de l'estat. Orbison declarèt mai tard qu'èra estat plan content de partir d'ailà que las activitats e lésers i èran plan escasses.
Totes los enfants dels Orbisons patiguèron de problèmas de vista, e coma s'i vesiá pas gaire Roy aguèt de vestir de lunetas correctivas plan espessas tre sa joventut.
Discografia[modificar | modificar la font]
- Roy Orbison at the Rock House (1961)
- Lonely and Blue (1961)
- Crying 21 (1962)
- In Dreams (1963)
- There Is Only One Roy Orbison (1965)
- Orbisongs (1965)
- The Orbison Way (1966)
- The Classic Roy Orbison (1966)
- Roy Orbison Sings Don Gibson (1967)
- The Fastest Guitar Alive Original Soundtrack (1967)
- Cry Softly Lonely One (1967)
- Roy Orbison's Many Moods (1969)
- Hank Williams the Roy Orbison Way (1970)
- The Big O (1970)
- Roy Orbison Sings (1972)
- Milestones (1973)
- I'm Still in Love with You (1976)
- Regeneration (1977)
- Laminar Flow (1979)
- Class of '55 (1985)
- Mystery Girl (1989)
- King of Hearts (1992)


text:
Steenbecque
Steenbecque es una comuna francesa del departament del Nòrd e de la region del Nòrd-Pas de Calais.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
==Istòria==
1169 : Simon de Steenbecque, senhor de Blaringhem, Ebblinghem, Nieles, Pradelles, Thiennes, .
1297 : Philippe lo Polit ocupa tota la Flandre maritima.
Lo 15 de julhet de 1298, Baudoin de la Planque, senhor de Steenbecque e de Thiennes, recep tota la tèrra de Blaringhem, confisquée sus Thomas de Lille.
1578 : Jeanne, madama de Steenbecque, fonda un oratoire en l'onor de Santa Pharaïlde.
1582 : Jeanne de Steenbecque esposa lo senhor de (Mailly-)Popatz(t)z.
La Mois invalide (de març)M, un forcené armat d'una carabine a detengut lo cònsol, Claude Rahou, 72 ans[1], en otage. Après près de sèt oras de negociacions portadas pel GIGN, lo forcené s'a retut en començament de serada. Pendent tot aquel temps, lo cònsol a #èsser retengut dins la siá comuna per un ancià emplegat municipal de 47 ans. Aquel darrièr, paire de tres mainats, èra en depression. Un différend, vièlh d'una quinzena d'ans l'opausava al cònsol. Lo ancià emplegat municipal i aviá queigut d'un échafaudage e aviá recebut, segon lududes, de las indemnités insufisentas per aquel #que considerava èsser un accident del trabalh. Reprotxava Egalament al cònsol de pas lo i aver pro sostengut. Lo forcené i aviá ja #èsser condemnat l'an 1996 a un mes de preson amb sursis per aver-i menaçat lo cònsol amb un guinhauet[2],[3].
1169 : Simon de Steenbecque, seigneur de Blaringhem, Ebblinghem, Nieles, Pradelles, Thiennes, .
1297 : Philippe le Bel occupe toute la Flandre maritime.
Le 15 juillet 1298, Baudoin de la Planque, seigneur de Steenbecque et de Thiennes, reçoit toute la terre de Blaringhem, confisquée sur Thomas de Lille.
1578 : Jeanne, dame de Steenbecque, fonde un oratoire en l'honneur de Sainte Pharaïlde.
1582 : Jeanne de Steenbecque épouse le seigneur de (Mailly-)Mame(t)z.
Le Mois invalide (mars)M, un forcené armé d'une carabine a détenu le maire, Claude Rahou, 72 ans[4], en otage. Après près de sept heures de négociations menées par le GIGN, le forcené s'est rendu en début de soirée. Pendant tout ce temps, le maire a été retenu dans sa mairie par un ancien employé municipal de 47 ans. Ce dernier, père de trois enfants, était en dépression. Un différend, vieux d'une quinzaine d'années l'opposait au maire. L'ancien employé municipal était tombé d'un échafaudage et avait reçu, selon lui, des indemnités insuffisantes pour ce qu'il considérait être un accident du travail. Il reprochait également au maire de ne pas l'avoir assez soutenu. Le forcené avait déjà été condamné en 1996 à un mois de prison avec sursis pour avoir menacé le maire avec un couteau[5],[6].
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Paissièra de otage a Steenbecque, amb vidèo :: LA VOTZ DEL NÒRD
- ↑ Lo Figaro - Actualitats : Lo cònsol de Steenbecque sequestrats
- ↑ detlo_cònsol_es_terminee.html Nòu Obs : la paissièra de otage a acabat
- ↑ Prise d'otage à Steenbecque, avec vidéo :: LA VOIX DU NORD
- ↑ Le Figaro - Actualités : Le maire de Steenbecque pris en otage
- ↑ Nouvel Obs : la prise d'otage est terminée


text:
Alfred Henri Jarry[1] naissèt dins la vila francesa de Laval, filh de Anselme Jarry e Caroline Quernest. D'origina bretona de la part de maire, recebèt una educacion sonhada.
Conegut principalament per l'òbra de teatre Ubú Rei (1896), qu'es citada sovent coma precursora del teatre surrealista dels ans 20 e 30, Jarry utilizèt de divèrses genres literaris. Escriguèt d'òbras de teatre, romans, poesia, assag e articles de jornalisme especulatiu. Los sieus tèxtes representan un trabalh pionièr en lo teatre del absurd. Sovent grotesc e incomprés, inventèt una pseudociència nomenada "patafisica".
Lo succès primairenc de las siás òbras lo portèt a una vida desordenada e irregulara. Moriguèt en la praubesa lo 1 de novembre de 1907, de meningitis tuberculosa, dins l'Espital de la Caritat.


text:
Montreuil-sur-Ille
Mousterel-an-Il en breton ( Montreuil-sur-Ille en francés) es una comuna bretona, situada dins lo departament d'Ille et Vilaine e la region de Bretanha.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
En 1804, la creacion del canal de Ille-e-Rance de contunh l'arribada del camin de fèrre an favorit un desvolopament industrial : fabrica d'extrai tannique, tannerie, indústria laitière[1].
En 1804, la création du canal d'Ille-et-Rance puis l'arrivée du chemin de fer ont favorisé un développement industriel : usine d'extrait tannique, tannerie, industrie laitière[2].
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Luòc oficial de la municipalitat, seccion « L'AVENGUDA ALEXIS REY »
- ↑ Site officiel de la commune, section « L'AVENUE ALEXIS REY »


text:
Carretera Betren S/N - Vielha e Mijaran - 25530 - Lleida Esta dirección de correo electrónico está siendo protegida contra los robots de spam. Necesita tener JavaScript habilitado para poder verlo. 973643761 973643666
El Departament d'Orientació de l'Institut d'Aran ofereix un nou servei d'Assessorament i Orientació acadèmica virtual. Aquest servei neix amb la intenció d'ajudar a les famílies i als alumnes en l'elecció dels seus estudis posteriors. Tota la informació en el següent enllaç (fes click)
Aguesti pròplèus dies er Institut d´Aran s´amassarà as actes de celebracion que se hèn ena Val d´Aran en commemoracion deth 700 aniversari dera Querimònia. Aguest document lo autregèc eth rei Jaume II un 23 d’agost de 1313, e com ja sabetz, en eth se remassen es pruvelètges autrejadi ara Val d’Aran.
Es professors de Sciències Sociaus an premanit una sèrie de charrades entàs alumnes de toti es nivèus. Tanben, es tecnics der Archiu Istoric e deth Musèu deth Conselh Generau d'Aran e eth CRP dera Val d'Aran an premanit ua sèrie de talhèrs. E tamben s´a installat en hall der Institut, ena planta dera Secretaria, ua petita part de çò que siguec era exposicion Clavis Regni.
Entà acabar, comentar-vos que tanben s'a organizat des deth Departament de Cultura deth Conselh Generau d'Aran un concors de diboish entre er alumnat der institut qu´a com tematica "Er autrejament dera Querimònia" (click aciu entà accedir tàs bases deth concors). Es guanhadors se proclamaràn en acte de clausura qu'aurà lòc ena sedença deth Conselh Generau d'Aran, eth pròplèu 1 de març.


text:
Diamètre
Dins un cercle o una esfèra, lo diamètre es un segment de drecha passant pel centre e limitat pels punts del cercle o de l'esfèra. Lo diamètre es tanben la longor d'aquel segment. Per indicar qu'una valor correspond al diamètre, en tecnica, la valor (del diamètre) es precedida per un simbòl « ⌀ » (U+2300) representant un cercle raiat. E aquel simbòl es lo meteis precedit per la letra S, se s'agís d'una esfèra.
Mai generalament dins un espaci metric se nomena diamètre d'una partida lo
Per exemple dins lo plan euclidian, lo diamètre d'un rectangle (subretot d'un carrat) es la longor d'una diagonala.
En astronomia, a la nocion de diamètre se pòt associar aquela de diamètre aparent. Lo diamètre aparent es alara omogèn a un angle e se mesura en gra o radian.


text:
Batalha de Camerone
La batalha de Camerone se debanèt lo 30 d'abriu de 1863 dins lo relarg dau vilatge mexican de Camarón de Tejeda. Opausèt un pichon grop de 65 soudats francés de la Legion Estrangiera a una armada mexicana que seis efectius èran estimats entre dos e tres mil òmes. Blocats dins una granja, lei legionaris opausèron una resisténcia acarnada ais assauts mexicans durant sept oras fins a l'abenament de sei municions. A la fin de la batalha, lei pèrdas mexicanas agantèron 90 tuats e 300 bleçats còntra 40 legionaris tuats e 17 bleçats. Lei subrevivents francés obtenguèron de condicions de rediccion relativament favorablas e la batalha venguèt un element major de l'identitat de la Legion Estrangiera. Lo 30 d'abriu es totjorn celebrat cada annada per leis unitats de la Legion Estrangiera.


text:
Purmèra Republica de Veneçuela
La Purmèra Republica de Veneçuela que ho instituida per la Junta Suprema de Caracas lo 19 d'abriu de 1810 qui avèva avalit lo poder deu capitani generau Vincente Emparan e bèth prohèitar de l'invasion d'Espanha per l'armada de Napoleon Bonaparte. L'estat atau creat que ho batejat Províncias Unidas de Veneçuela o Estats Units de Veneçuela.
Aquera republica que degó miar la debuta de la Guèrra d'Independéncia de Veneçuela (e sustot d'enviar ua armada entà combàter las duas províncias de Coro e Maracaibo qui demoravan hidèus a Espanha) abans d'estar des.hèita e suprimida lo 25 de julhet de 1812 dab la victòria deu capdau reiaulista Domingo Monteverde e la Capitulacion de San Mateo.


text:
Plessis-Saint-Benoist
Plessis-Saint-Benoist es una comuna francesa, situada dins lo departament d'Essonne e la region d'Illa de França.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
- Plessis-Sant-Benoist pas #èsser originellement #qu'una separacion de la parròquia de Authon, situat en la part #qu'aperteniá a la abbaye de Sant-Benoît-sus-Loire.
- Al començament de la prima de 1323, lo genet Pierre Rivet del Plessis, amb per complices lo clèrgue Guyot, fils del chevalier Guy de Authon e lo servidor de la dicha chevalier, Martin de Vierville, #prene a despart lo grainetier de Étampes dels fraires sul camin de Sainville, près de Garancières, lo #aucir e lududes #arrancar los uèlhs. Lo dossièr d'aquela bandèja criminal e civil, editat per Bernard Gineste e meses en linha pel Còrpus Etampois, dona los noms de divèrses luòcs-diches del temps al Plessis e a Authon[1].
- Plessis-Saint-Benoist ne fut originellement qu'un écart de la paroisse d'Authon, situé dans la partie qui appartenait à l'abbaye de Saint-Benoît-sur-Loire.
- Au début du printemps de 1323, l'écuyer Pierre Rivet du Plessis, avec pour complices le clerc Guyot, fils du chevalier Guy d'Authon et le serviteur du dit chevalier, Martin de Vierville, prirent à partie le grainetier d'Étampes des moines sur le chemin de Sainville, près de Garancières, le tuèrent et lui arrachèrent les yeux. Le dossier de cette affaire criminelle et civile, édité par Bernard Gineste et mis en ligne par le Corpus Etampois, donne les noms de plusieurs lieux-dits du temps au Plessis et à Authon[2].
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Veire sustot en lo Còrpus Etampois çò informi d'enquèsta e de procediment criminal per me Thomas de Rems, la negociacion al civil entre los fraires e Pierre Rivet de 1324 e lo acòrdi de indemnisation de 1327.
- ↑ Voir notamment dans le Corpus Etampois le rapport d'enquête et de procédure criminelle par Me Thomas de Reims, la négociation au civil entre les moines et Pierre Rivet de 1324 et l'accord d'indemnisation de 1327.
Modèl:Portal Plessis-Saint-Benoist


text:
Galò
Lo galò o britoromanic (nom autoctòn: galo [ga'lɔ]) es una de las lengas pròprias de Bretanha, amb lo breton. L'estatut de "lenga" del galò èra discutit: èra considerat siá coma una lenga romanica del grop de las lengas d'oïl, siá pus tradicionalament coma un dialècte del francés (en admetent alavetz que "francés" e "lenga d'oïl" son sinonims). L'Institut d'Estudis Galò Maézoe lo considèra coma lenga diferenta del francés, e la lenga es estada reconeguda per la region de Bretanha dempuèi 2004 e coma lenga de França en 2008.
Se parla dins la mieitat orientala de Bretanha (la Nauta Bretanha). Las vilas mai importantas del domeni galò son Rennes e Nantas, respectivament en galò Resnn e Nantt.
Lo galò es pròche del normand mas amb mai d'influéncias celticas e bretonas. Auèi es en grèu perilh d'extincion davant lo francés, pr'amor qu'a pauca literatura escricha, maldespièch que foguèt la lenga de la cort dels ducs de Bretanha fins a son incorporacion a França. Se coneis pauc d'ela, pr'amor qu'es estada pauc estudiada, levat de l'estudi de Paul Sébillot, e tanpauc es pas emplegada dins los mèdias de comunicacion, encara que darrièrament i a agut de temptativas de la far tornar a la vida vidanta, coma lo grop Les Amis du Parler Gallo, associacion fondada en 1976, qu'a engendrat puèi los movements Bertaèyn Galeizz e Maézoe.
Lo vocabulari del galò, encara qu'aja agut plan d'influéncias del breton, contunha d'èsser basicament latin.
Demest las formas dialectadas es important lo mitaw, varianta parlada entre Léger e Vilaine (sa partida orientala), entre Nantas, Rennes, Châteaubriand e Redon.
Exemples[modificar | modificar la font]
Exemples[modificar | modificar la font]
Dan qi qe tu sonj ? - En qui pensas ?
Je sae d'agrae o tai- Soi d'acòrdi amb tu
D'eyó qe t'es nasqi ? - Ont sès nascut ?
Pari qe n-i arae la presse séi Pelo ad'saïr? - I aurà plan de gents aqueste vèspre en cò de Pèire, pas 'rai?
Je sae periae a la pilleriy de pllase. - Soi invitat a la fèsta
Artistas[modificar | modificar la font]
Movement associatiu[modificar | modificar la font]
- 1976 : Les Amis du Parler Gallo (après Bertaèyn Galeizz)
- 1978 : Maézoe
- 198? : Association des Enseignants de Gallo
- 2003 : A-demórr
- 2004 : Lez emóleriy au sórgarr


text:
Orcadas
Las Orcadas (tanben sonadas illas Orcadas) son un archipèla del nòrd d'Escòcia, situat a 11 km al nòrd de la còsta de Caithness. L'archipèla se compausa de mai de 70 illas, que 20 sonque son abitadas. La superfícia totala es de 990 km². La mai granda illa es sonada Mainland, es per òrdre d'importància la seisena illa d'Escòcia e la novena de las illas enrodant la Grand Bretanha. La vila principala e centre administratiu es Kirkwall (8500 ab.).
Las Orcadas forman una de las 32 divisions administrativas d'Escòcia sonadas council areas, e tanben una region qu'elegís un representant al Parlament Escocés e nomenada constituency.
Las Orcadas son abitadas dempuèi 5500 ans. D'en primièr abitadas per de tribús neoliticas puèi per los Pictes, las Orcadas foguèron envasidas e annexadas per Norvègia en 875. Puèi en 1472 foguèron fin finala annexadas a la corona escocesa.
Las Orcadas contenon unes dels sits neolitics mai vièlhs e melhor preservats d'Euròpa, e lo "Còr de las Orcadas Neoliticas es classat al Patrimòni Mondial de l'UNESCO.


text:
Corythosaurus
Corythosaurus (gr. "lausèrp amb casc") es un genre representat per una unica espècia de dinosaure hadrosaurid, que visquèt a de fins del periòde Cretacèu, fa aperaquí unes 70 de milions d'ans, en lo Campanian, en çò qu'es uèi America del Nòrd. Corythosaurus Es classificat adondi un hadrosaurid, en las sosfamilhas Lambeosaurinae. En essent ligat a d'autres hadrosaurids coma Hypacrosaurus, Lambeosaurus e Olorotitan. Amb excepcion d'Olorotitan totes partejan los crans e las crestas similaras.


text:
Lhor
Lhor es una comuna francesa, situada dins lo departament de Mosèla e la region de Lorena.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
- Dépendait Del ancià duché de Lorraine, distincion de Fénétrange e de Sarrewerden.
- Destruit al cors de la guèrra de Trenta ans.
- Reforma de 1565 a 1629.
- En 1594, Diane de Dommartin bastís la glèisa catolica.
- Dépendait de l'ancien duché de Lorraine, seigneurie de Fénétrange et de Sarrewerden.
- Détruit au cours de la guerre de Trente ans.
- Réforme de 1565 à 1629.
- En 1594, Diane de Dommartin bâtit l'église catholique.