text:
Salvador Dalí
Salvador Domènec Felip Jacint Dalí i Domènech, marqués de Dalí de Púbols (Figueres, 11 de mai de 1904 - Figueres, 23 de genièr de 1989) foguèt un important pintre e escultor mas tot parièr dessenhaire e escrivan espanhòl ( de Catalonha... que n'escriguèt tanben - mai que tot dins sa joventut - dins la lenga d'en Joan Miró o'n Joan Salvat-Papasseit!!! ) del movement surrealista figuerenc, catalan, espanhòl e universal... inter... gala... ctic... sideral !!!
Faguèt amistat amb l'istorian e scientific n' Alexandre Deulofeu, tanben empordanés coma el. Dalí foguèt un personatge ambigú dins mantun aspècte coma lo financièr que son interès per la moneda li valguèt l'escais tirat d'una anagrama d'"Avida Dollars" e subretot per sa relacion de complicitat amb lo regim franquista.
Somari
Biografia[modificar | modificar la font]
Salvador Dalí nasquèt en 1904 a Figueres, la capitala del Naut Empordan, dins una familha de notables de la vila. Son paire, Salvador Dalí i Cusí, èra un notari e avocat originari de Cadaqués, sa maire Felipa Domènech i Ferrés èra sortida d'un mitan comerciant, son paire èra librari e sa grand teniá una botiga d'artesanat tradicional. Lo jove Dalí estudièt a l'Institut Ramon Muntaner de Figueres, ont participèt a l'elaboracion de la revista Studium. Foguèt ailà que recebèt sa primièra formacion artistica amb lo professor Juan Núñez. En 1916 descobriguèt la pintura modèrna del temps d'un sojorn estivenc a Cadaqués amb la familha de Ramon Pichot, un artista local que viatjava sovent a París. En 1919, Dalí expausèt pel primièr còp dins l'encastre d'una exposicion collectiva publica al Teatre Municipal de Figueres.
Òbra[modificar | modificar la font]
Òbras màgers[modificar | modificar la font]
Pintura[modificar | modificar la font]
Escultura[modificar | modificar la font]
Citacions[modificar | modificar la font]
-
- (...) es curiós, a ieu me n'interèssa fòrça mai parlar o èsser en contacte amb la gent que pensa çò contrari d'ailò que ieu pensi, que non pas d'aqueles que pensan çò meteis que ne pensi ieu.
- Las sagnosas osmòsis del sòmi e de l'amor se n'ocupan del tot la vida de l'òme.
- Te n'ocupes ges d'esser modèrne. Es l'unica causa que per malastre e qué que faguèsses, o te poiràs pas jamai defugir.
- M'emplegui los mots que m'as ensenhat. Se significan pas res, ensenha-me-ne d'autres. O daissa-me que me cale.
- Qual sap degustar ne beu jamai pus de vin mas se tasta un secret.
- Los bals melhor capitats son los dels que se ne parla mai sens pas cap lai èsser anats.
- Dormir es un biais de morir o d'almens morir a la realitat, e melhor encara es la mòrt de la realitat.
- Cada matin, tot bèl just davant me levar, sentissi un plaser extrèm: lo d'èsser Salvador Dalí.
- La gelosiá dels autres pintors n'es sempre estat lo termomètre de mos succèsses.
- Lo secret del miu prestigi ne demorarà un secret.
- Lo dessenh es la sinceritat dins l'art. I a pas cap possibilitat de lo s'enganar. O es bèl o lag qu'es.
- Crentetz pas de vos abastar Perfeccion, pas jamai o capitaretz.
- Me ne penhi pas jamai un retrach que semble lo modèl, es puslèu lo modèl que deuriá semblar lo retrach.
- La lei morala deu aver d'originas divinas, vist qu'abans las Taulas d'en Moses ja ne cabissián dins las espiralas geneticas.
- Es pas una molecula d'ADN garantida d'immortalitat? N'es ela - çò li'n disiá a Descartes un pauc abans de morir - la cellula monarquica per excelléncia. Cadascuna de sas doas mitats n'es exactament unida a l'autra mitat, de la meteissa manièra que Gala e ieu... Tot se dubrís e se tampa e s'entrerelaciona amb precision.L'eiretatge depen d'un mecanisme sobeiran e la vida es lo produch del poder absolut de l'acid desoxiribonucleïc.
- Picasso es pintor.Ieu tanben. Picasso es espanhòl. Ieu tanben. Picasso es comunista. Ieu tanpauc.
- L'unica causa que lo mond n'aurà pas jamai pro es l'exageracion.
- Val melhor petar per tuar lo temps que non pas malparlar, far de panflets o de vèrses marridasses.
- Lo que uèi vòl far carrièra deu èsser un pauc canibal.
- Lo que ne vòl interessar los autres los se deu sempre provocar.
- Cresi que ne soi melhor escrivan que pintor. Per aquò soi coma mon paire. Çò important dins mon escritura es pas cap l'estil ni la sintaxi ni los recorses discursius: çò important dins mon escritura es simplament çò que disi, e aquò s'escairà lo jorn que serà acceptat.
- Lo canibalisme es una de las manifestacions mai evidentas de la tendresa.
- Lo mal gost es creatiu.Es lo senhorejar d'aquò biologic subre ailò de l'intelligéncia.
- Aquela tragedia grandiosa que li ne disèm art modèrne.
- Lo pintor vertadièr es lo qu'es capable de pintar de scènas extraordinàrias en pel mièg d'un desèrt vuejàs.
- Lo pintor vertadièr es lo qu'es capable de pintar pacientosament una pera entornejat pels revolums de l'istòria.
- Uèi lo dia lo gost pel defaut es tal que solas ne semblan geniosas las imperfeccions e subretot laidetat. Quand una Vènus reverta un grapald, los semblaestètas contemporanèus se n'exclaman: Es fòrt, uman qu'es!
- Es evident qu'existisson d'autres monds, d'aquò segur; mas, e coma ja o diguèri mantun còp, aqueles autres monds son dintre lo nòstre, se n'estan sus tèrra e precisament en dil centre de la copola del Musèu Dalí, ont es tot lo novèl mond insospiechat e allucinant del surrealisme.
- Als mius sièis ans ne voliái èsser cosinièr. Als sèt voliái èsser Napoleon. Mon ambicion n'a puèi fach marrés que créisser, ara ne vòli èsser sonque Salvador Dalí e res pus. D'un autre band es plan dificil aquò, n'estant que, a mesura que me ne vau sarrant de Salvador Dalí se ne va el alunhant de ieu.
- Per se comprar mos quadres cal èsser criminalament ric coma los nòrdamericans.
- De cap biais ne tornarai ieu a Mexic. O me suporti ges èsser dins un país mai surrealista que mas pinturas.
- La Revolucion Russa es la Revolucion Francesa qu'arriba tard, per colpa del freg.
- L'anóncia de Watson e Crick subre l'ADN es per ieu la pròva reala de l'existéncia de Dieu.
- La geologia a una tristor espantosa que pas jamai se ne poirà ela desfar. Aquela tristor ne proven de l'idèa que lo temps trabalha contra se-meteis.
- Me ne consideri amor coma l'unica actitud digna de la vida de l'òme.
- Crengatz pas jamai de vos abastar perfeccion, pas jamai o capitaretz.
- Te n'ocupes pas d'èsser modèrne o n'èsser pas. Es l'unica causa que per malastre e qué que faguèsses, te ne poiràs pas jamai defugir d'èsser.
- Çò important es que parlen de tu, e mai ne siaga de ben.
- L'esnobisme çò ne consistís a se ne poder sempre engulhar dins los endreches que los autres los se pòdon pas jamai abastar.
- Las errors an sempre un caractèr sagrat. Ensagetz pas jamai de las corregir.
- La critica es quicòm sublim.Es digna sonque dels gènis.
- La desgràcia màger de la joventut actuala es de çò ne far tu pus cap partida d'ela.
- Las doas astradas que ne pòt aver un pintor son d'èsser espanhòl e de se ne dire en Dalí. Ambedoas astradas aquelas aguèri.
- Lo temps es una de las paucas causas importantas que nos sòbran.
- Entre los cinc senses n'es l'odorat, l'olfacte, lo que pus absoludament te ne dona maita idèa d'immortalitat.
- Moltas personas se n'abastan pas cap los ochanta ans per çò que n'assajan tostemps de se demorar als quaranta.
- Çò mendre que li ne podèm demandar a una escultura es que se bolegue cap.
- Serai un gèni e me n 'admiraràn lo mond. Benlèu serai mespresat e incomprés mas serai un gèni, un grand gèni, per çò que ne soi segur d'aquò. [2]
Bibliografia[modificar | modificar la font]
Catalòg rasonat de las òbras[modificar | modificar la font]
Òbras literàrias d'en Salvador Dalí[modificar | modificar la font]
-
-
- Òbras complètas editadas per las edicions Destino e la Fondacion Gala-Salvador Dalí:
-
A l'entorn de l'artista e de l'òbra[modificar | modificar la font]
- Ignacio Gomez de Llano: Dali... Albin Michel 1983 (en francés)
- Robert Descharnes: Dali.L'oeuvre et l'homme... Edita sa - Éditions des Trois Continents Lausana Soïssa 1984 (idem)
- Robert Descharnes & Gilles Néret: Salvador Dalí 1904-1989... ed. Taschen 1998, 2004, 2006... (id)
- Gilles Néret: Dali... Taschen 2000 (id)
- Robert Descharnes & Gilles Néret: Dali: l'oeuvre peint Coffret 2 volumes Tome 1: 1904-1946. Tome 2: 1946-1989... ed. Taschen 2001, 2004... (id)
- Robert Descharnes: Dali.L'héritage infernal... 2002 (id)
- Robert Descharnes & Nicolas Descharnes: Dali.Le dur et le mou.Sortilège et magie des formes Sculptures et Objets... Eccart 2003 (id)
- Amanda Lear: Mon Dali... éd. Michel Lafon 2004 (id)
- Michel Nuridsany: Dali... éd. Flammarion 2004 (id)
- Jean-Christophe Argillet:Le Siècle de Dalí... éd. Timée 2004 (id)
- Catherine Millet: Dali et moi... 2005 (id)
- Jordi Puig & Sebastià Roig: Dali, le triangle de l'Ampourdan... Triangle Postals 2004 (id)
- Mark Planellas-Witzsch: Dalí Silenciat DUX Barcelona 2005 (en catalan)
- Jean-Gabriel Jonin: Jours intimes chez Dali... Rafael de Surtis-Editinter 2006 (en francés)
- Astrid Ruffa, Philippe Kaenel & Danielle Chaperon: Salvador Dali à la croisée des savoirs... Éditions Desjonquères París 2007 (idem)
- Jean-Pierre Thiollet: Carré d'Art (Salvador Dali)... Annagramme Ed. 2008 (idem) ISBN 2-35035-189-6
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- (ca) (es) (en) (fr) Lo Musèu de Salvador Dalí a Figueres
- (en) (fr) (nl) Lo Musèu Salvador Dalí de Brojas Belgica
- (en) Lo Musèu Salvador Dalí de Sant Petersburg Florida EUA
- (fr) Entrevistas amb en Salvador Dalí subre la television francesa
Ligams videografics[modificar | modificar la font]
-
- sus YouTube... mai de 11 500 documents subre en Salvador Dalí en picar coma clau Salvador Dali
Nòtas & referéncias[modificar | modificar la font]

{{DEFAULTSORT:Dalí, Salvador]]
- ↑ o (?!!?) L'unica diferéncia entre un fòl e ieu, es que lo fòl crei que n'es pas cap, mentre ieu o me sabi plan que ne soi.
- ↑ Escrich als sius 15 ans...
- ↑ Quand los de París lo s'expulsèron d'al movement surrealista...


c: text/html

text:
Swahili
Lo swahili o kiswahili (nom autoctòne: Kiswahili) qu'ei ua lenga parla per divèrs grops etnics qui s'estenen sus la còsta de l'Ocean Indian, deu sud de Somalia au nòrd de Moçambic. Qu'ei parlat com lenga mairana per 5 milions de locutors, com lenga segonda (lingua franca per 70 milions mei[1], màgerment en Tanzania, au Kenya e dens la Republica Democratica de Còngo, ocupant atau la plaça de lenga africana dab lo mei gran nombre de locutors. Qu'ei lenga oficiau o nacionau dens quate Estats, e la sola lenga africana qui hè partida de las lengas oficiaus de l'Union Africana.
Lo swahili qu'ei estat hèra influenciat per l'arabe, subertot au nivèu lexicau. Qu'a emprontat mots tanben au portugués, a l'alemand e a l'anglés. Au nivèu gramaticau, per venciva, qu'ei demorat ua lenga banto tipica dab un sistèma de classas nominaus hèra regular.
Lo swahili, com totas las lengas bantos, qu'ei ua lenga aglutinanta.
Somari
- 1 Grafia e prononciacion
- 2 Las classas nominaus e l'acòrd de classa
- 3 Lo connectiu
- 4 Lo sufixe locatiu -ni-
- 5 Determinants e pronominaus
- 6 Los nombres
- 7 Lo vèrbe
- 8 Lo lexic
- 9 Dialèctes e sociolèctes
- 10 L'estandardizacion deu swahili
- 11 Quauques mots
- 12 Nòtas
- 13 Véder tanben
Grafia e prononciacion[modificar | modificar la font]
Lo swahili que s'escrivó en prumèras dab l'alfabet arabe. Despuish la fin deu XIXau sègle, que s'escriu dab l'alfabet latin. Non i a guaire, lo sistèma d'escritura Mandombe qu'ei estat prepausat entà divèrsas lengas africanas, enter eras lo swahili, mes lo son usatge que demora minoritari.
Las letras de l'alfabet utilizadas en swahili que son: a, b, ch, d, e, f, g, h, i, j, k, l, m, n, ng', o, p, r, s, t, u, v, w, z.
La letra c qu'ei tostemps utilizada dab h. Lo swahili qu'utiliza tanben las combinasons de letras ny, sh, e entaus empronts a l'arabe, las combinasons dh, gh e th.
Las vocalas a, e, i, o, u que's pronóncian respectivament com en occitan a, è, i, ò, o.
La prononciacion de las consonantas qu'ei indicada dens lo tablèu qui s'ensèc:
M e n que pòden estar vocalizats e prononcià's com sillabas distintas. Que pòden portar l'accent tonic quan constitueishen l'abansdarrèra sillaba deu mot. Ex.: dens mtu [ˈmtu] "òmi", nchi [ˈnt͡ʃi] "país" , nitampa [nitaˈmpa] "que'u balharèi".
L'accent tonic que's plaça quasi tostemps sus l'abansdarrèra sillaba.
Ua sillaba swahili qu'ei tostemps ubèrta (acabada per ua vocala), e atau un mot com askari (soldat) que's descompausa a-ska-ri.
Las classas nominaus e l'acòrd de classa[modificar | modificar la font]
Lo swahili, com las autas lengas bantos, qu'a un ric sistèma de classas nominaus. Tot nom que hè partida d'ua classa, dont lo nombre ei de 14, en comptant separadament las classas de singular e las de plurau. Que i a tanben ua classa deus infinitius, çò qui pòrta lo nombre totau de classas a 15.
Ua classa que's pòt definir com ua cadena d'acòrds qui ligan tots los mots qui dependen d'un nom : l'adjectiu, lo possessiu e lo demonstratiu au nom, lo vèrbe au subjècte e au complement d'objècte.
En teoria, los noms que hèn partida de tau o tau classa segon çò qui designan: per exemple, los noms de personas que hèn partida de las classas 1 e 2 (1: singular en m, mw davant vocala; 2: plurau en wa).
Atau, los noms mchawi (broish), mfuata (adèpte d'ua religion), mkwao (parent), mwalimu (regent), que hèn partida de la classa 1-2. Mes l'evolucion de la lenga (e per ua gran partida los manlhèus a l'arabe e a las lengas europèas) qu'a hèit que la correspondéncia enter sens e classa nominau ne sia pas mei briga sistematica.
Dens lo grop nominau, la classa deu nom qu'ei mercada tanben peus autes mots, adjectiu qualificatiu, adjectiu numerau, demonstratiu...
Ex.: - dab la classa 7-8: kitabu kizuri, "beròi libe"; vitabu vizuri, "beròis libes"; kitabu kimoja, "un (sol) libe"; vitabu viwili, "dus libes"; kitabu kile, "aqueth libe"; vitabu vile, "aqueths libes", vitabu vile vizuri, "aqueths beròis libes".
- dab la classa 1-2: watoto, watoto wadogo, watoto wadogo wale, respectivament "mainatges", "petits mainatges",
Dens la frasa, lo vèrbe que repren las indicacions de classa deu grop nominau subjècte e, se n'i a un, objècte: watoto wazuri, watoto wazuri wawili, watoto wazuri wawili wanasoma, respectivament "beròis mainatges", "dus beròis mainatges", , "dus beròi mainatges que legen" ; ninamwona, "que'u vei", ninawaona, "que'us vei".
Los noms d'èstes animats qui ne son pas dens las classas 1-2 qu'entrainan totun, dens lo vèrbe, l'acòrd dab la classa 1-2 (acòrd segon lo sens). Ex. : maseremala wanafanya kazi nyingi, "los carpentèrs que tribalhan hèra". Maseremala qu'ei de classa 6 e lo prefixe subjècte wa- de wanafanya qu'ei lo de classa 2.
Lo connectiu[modificar | modificar la font]
La particula -A qu'ei aperada connectiu. Que serveish a indicar lo possessor e qu'apòrta precisions sus çò dont se parla. Qu'equivau a la preposicion "de" mes tanben a dauvuns emplecs de la preposicion "en".
Lo connectiu que hè l'acòrd de classa dab la persona o l'objècte dont se parla, qui'u precedeish dens la frasa. Qu'avem atau las formas seguentas :
La possession[modificar | modificar la font]
Lo prumèr emplec de la particula -A qu'ei de marcar la possession.
Ex. : mwana wa mfalme, lo hilh deu rei (cl. 1)
miti ya msitu, los arbes de la seuva (cl. 4)
wenyeji wa nchi, los abitants deu país (cl. 2)
kisu cha mpishi, lo cotèth deu cosinèr (cl. 7)
Se, au contra, e vòlen insistir suu possessor, qu'utilizan l'adjectiu -ENYE, "qui a".
Ex. : mfalme mwenye mwana, lo rei qui a un hilh (cl. 1)
ndege yenye mbawa ndefu, "un ausèth dab longas alas" (cl. 9)
La caracterizacion[modificar | modificar la font]
Un aute emplec, hèra espandit, de -A, que serveish entà caracterizar lo nom qui precedeish.
Ex. : mfuko wa chakula, "lo sac de la viòca", "lo sac entà la viòca" (cl. 3)
taa ya mkono, "la lampa de man" (cl. 9)
kisu cha kukatia nyama "un cotèth entà copar carn"
Que pòt aver un sens locatiu : soko la mji, "lo mercat de la vila" (cl. 5)
Que pòt tanben servir entà formar torns qui an lo sens d'un adjectiu qualificatiu :
maji ya moto "aiga cauta" (mot per mot : "aiga de calor") (cl. 6)
maneno ya furaha "mots gaujós" (mot per mot : "mots de gaujor")
A bèths còps, que s'arrevira per tota ua locucion :
fedha ya kutosha "moneda en quantitat sufisenta" (mot per mot : "moneda de sufir") (cl. 9)
Lo sufixe locatiu -ni-[modificar | modificar la font]
Lo sufixe locatiu -ni-, hornit a un nom comun, que serveish a mercar qu'aqueste nom indica un complement de lòc. Ex. dab shamba, "camp": Ninakwenda shambani. "Que vau tau camp." Ninakuja shambani. ""Que vieni deu camp. Ninapita shambani. "Que passi peu camp.
Ne's horneish pas jamei a un nom pròpi: Ninakwenda Nairobi. "Que vau tà Nairobi."
Se i a lòc, tà precisar qu'un nom pròpi ei complement de lòc dens la frasa, que'u hèn precedir d'un nom comun complement de lòc, com mjini ("a la vila") o nchini ("au país"): mjini Nairobi. "A (la vila) [de] Nairobi". nchini Kenya. "En (au país) [de] Kenya".
Los empronts a las lengas estrangèras, eths tanpòc, ne pòden pas préner aqueth sufixe: Ninakwenda sinema. "Que vau tau cinèma."
Tà quauques mots, totun, l'usatge qu'ei fluctuant: Ninakwenda hospitali. (Zanzibar) o Ninakwenda hospitalini.: Que vau tà l'espitau.
Determinants e pronominaus[modificar | modificar la font]
Los demonstratius[modificar | modificar la font]
Lo swahili qu'a tres categorias de demonstratius : un demonstratiu de proximitat (oc. aqueste), un demonstratiu d'aluenhament (oc. aqueth, aceth) e un demonstratiu de referéncia, qui concerneish quauquarren o quauqu'un de dejà mentavut dens lo discors.
Entrams los tres que's forman dab lo prefixe subjècte de la classa concernida, sonque entà la classa 1 qui presenta la forma yu (en plaça de a, prefixe subjècte de cl. 1).
Los demonstratius que's plaçan darrèr lo nom. Totasvetz, lo demonstratiu d'aluenhament plaçat davant lo nom qu'equivau a l'article francés. Ex: kile kitabu, "lo libe" Lo son emplec n'ei pas sistematic: kitabu, "un libe" o "lo libe".
Lo demonstratiu de proximitat[modificar | modificar la font]
Lo demonstratiu de proximitat que's forma de la manièra seguenta : h + vocala + prefixe subjècte. La vocala qu'ei la medisha que la de la segonda sillaba, deu prefixe subjècte.
Lo demonstratiu d'aluenhament[modificar | modificar la font]
Lo demonstratiu d'aluenhament que's forma de la manièra seguenta : prefixe subjècte, seguit de -le.
Lo demonstratiu de referéncia[modificar | modificar la font]
Los demonstratius de referéncia que's forman en remplaçant la darrèra vocala deus demonstratius de proximitat per -o, dab eventuaument los cambiaments fonetics necessaris:
Los possessius[modificar | modificar la font]
Los possessius que son, per ordi de persona, -angu, -ako, -ake, -etu, -enu, -ao, dab los prefixes de classa apropriats. Ací, aquestes prefixes que prenen la medisha forma que dab lo connectiu.
Ex. : kisu changu, "lo men cotèth" ; mji wako, "lo ton vilatge" ; mke wake, "la soa hemna" ; shamba letu, "lo noste camp" ; nchi yenu, "lo vòste país" ; ng'ombe zao, "las lors vacas" ; kusoma kwake, "la soa manièra de léger".
A bèths còps, lo possessiu qu'ei estacat au nom devath ua forma abreviada. Ex. : mwanangu, "lo men mainatge" ; wenzake, "los sons companhons".
Los pronoms personaus subjèctes[modificar | modificar la font]
Lo swahili n'a pas que pronoms personaus subjècte, e enqüèra sonque entà la classa 1-2. Lo lor emplec n'ei pas obligatòri e que serveishen a marcar l'insisténcia. Ne i a pas en swahili pronoms personaus complements : l'infixe objècte dens lo module verbau que'n tien lòc.
Ací qu'avetz la lista deus pronoms personaus subjèctes :
mimi ("jo"), wewe ("tu"), yeye ("eth", "era"), sisi ("nosaute/as"), ninyi o nyinyi ("vosaute/as"), wao ("eths", "eras")
Los relatius[modificar | modificar la font]
La particula relativa[modificar | modificar la font]
En swahili, que i a pronoms relatius desseparats deu vèrbe, mes l'usatge mei corrent e mei "natre" que consisteish a emplegar ua particula relativa qui s'insereish com infixe dens lo module verbau qui introduseish la proposicion relativa.
Aqueth afixe que compòrta la marca de classa de "l'antecedent" seguida d'ua o dita "de referéncia"; "l'antecedent" que pòt estar autanplan subjècte com C.O.D. deu vèrbe qui pòrta lo sufixe. La classa 1 qu'a un afixe relatiu irregular de fòrma ye.
Ex. dab "antecedent" subjècte: Mtoto aliyesoma kitabu, "lo mainatge qui lejó lo libe", Watoto waliosoma, "los mainatges qui lejón"; barua iliyokuja jana, "la letra qui arribè ger".
Quan l'antecedent ei complement d'objècte dirècte, qu'ei tostemps determinat ("lo libe qui lejoi"), lo vèrbe que compren donc dejà un infixe qui marca la classa deu C.O.D. Aqueth infixe que demora quan lo vèrbe e pren l'afixe "relatiu", aqueste que's plaça dirèctament davant l'infixe C.O.D.
Ex.: Mtoto alikisoma kitabu, "Lo mainatge que lejó lo libe"; Kitabu alichokisoma mtoto, "Lo libe qui lejó lo mainatge".
Lo pronom relatiu AMBA-[modificar | modificar la font]
En plaça de la particula relativa, que's pòt emplegar lo relatiu polivalent AMBA-. Aqueth usatge que s'espandeish en swahili standard per'mor qu'ei mei simple. La basa AMBA- qu'ei seguida de l'afixe qui correspond a la classa de l'antecedent :
Ex. : Mtoto ambaye alisoma kitabu, "lo mainatge qui lejó lo libe", barua ambayo ilikuja jana, "la letra qui arribè ger".
Quan lo relatiu a un sens preposicionau (quan s'arrevira en occitan per dont, deu quau, dens lo quau...), ne's pòt pas emplegar la particula relativa. Sol lo pronom relatiu AMBA- qu'ei possible. La particula relativa qu'ei emplegada dens la proposicion qui segueish AMBA- :
Ex. : Yohana, ambalo jina lake la pili ni Marko "Jan, dont lo segond nom ei Marc". Hiki ni kitabu ambacho ndani yake niliona picha "Aqueste libe qu'ei lo dens lo quau èi vist l'imatge". Njia nyingine ambayo kwayo watu hupata fedha "Ua auta faiçon per la quau lo monde e ganhan sòus".
Los nombres[modificar | modificar la font]
Los cardinaus[modificar | modificar la font]
Los numeraus cardinaus deu swahili que son :
Que son empronts a l'arabe, a l'excepcion de las chifras 1 a 5 e de la chifra 8.
Entaus cardinaus enter 11 e 19, 21 e 29, etc., las chifras qui segueishen la prumèra que son precedidas de na ("e") : Ex. : 11 : kumi na moja ; 17 : kumi na sita ; 23 : ishirini na tatu ; 45 : arobaini na tano ; 68 : sitini na nane.
Qu'ei parièr entaus cardinaus enter 101 e 999 e 1001 a 999 999 : Ex. : 101 : mia na moja ; 450 : mia nne na hamsini ; 720 : mia saba na ishirini ; 999 : mia tisa na tisini na tisa ; 1001 : elfu na moja ; 543 000 : elfu mia tano na arobaini na tatu.
"Milion" que's ditz milioni. Lo multiplicator de milioni que pòt, entà mei de claretat, anar davant. Ex. : 23 351 000 : ishirini na tatu milioni na mia tatu na hamsini na moja.
L'acòrd deus nombres[modificar | modificar la font]
Los nombres bantos (-moja, -mbili, -tatu, -nne, -tano et -nane) que prenen l'acòrd de classas : watu wawili, "duas personas" ; miti mitano, "tres arbes" ; mayai manane, "ueit ueus".
Los nombres manlhevats a l'arabe (tots los autes) ne'u prenen pas jamei : watu sita, "sheis personas" ; miti kumi, "dètz arbes" ; mayai ishirini, "vint ueus".
Dens los nombres formats d'un nombre de detzenas seguit d'un nombre d'unitats, se lo nombre d'unitats ei -moja, -mbili, -tatu, -nne, -tano o -nane, que pòt préner l'acòrd de classa, mes aqueste n'ei pas obligatòri : watu ishirini na wanne o watu ishirini na nne, "vint-e-quate personas".
Los ordinaus[modificar | modificar la font]
Los ordinaus que's forman dab lo connectiu -A, seguit deu nom de nombre costumèr : kitabu cha tatu, "lo tresau libe".
Mbili que's presenta dab la forma pili : kitabu cha pili, "lo dusau libe", "lo segond libe".
Entà "prumèr", lo swahili que ditz -a kwanza (de -anza, "començar") : kitabu cha kwanza, "lo prumèr libe".
Lo vèrbe[modificar | modificar la font]
Lo module verbau[modificar | modificar la font]
Los vèrbes swahilis qu'an ua estructura morfologica complèxa qui consisteish en un radicau e divèrs afixes (prefixe(s), infixes e sufixes) qui indican lo subjècte, se i a lòc lo C.O.D.), lo mòde e lo temps, la forma afirmativa o negativa.
Que i a tanben fòrmas diferentas entà la conjugason afirmativa e la conjugason negativa.
- Ací que son los prefixes subjècte de la classa 1-2 e mots de las autas classas qui designan èstes animats, com paka, "gat":
Cada classa nominau qu'a los sons pròpis prefixes, definits sonque per la tresau persona deu singular e la tresau persona deu plurau. Per exemple, los noms de la classa 7-8 (qui indican en generau objèctes inanimats) qu'an entà prefixes verbaus ki- (au singular) e vi- (au plurau).
- Un vèrbe swahili qu'a tanben a l'acostumada un infixe temporau; per exemple -na- qu'indica ua accion au present, -li- qu'ei l'infixe deu passat, e -ta- lo deu futur: wanasoma, "que legen"; walisoma, "que lejón"; watasoma, "que legeràn".
- Lo vèrbe swahili que pot contiéner tanben un infixe indicant lo C.O.D.: dens alituona ("que ns'a vists"), l'infixe -tu- qu'indica lo C.O.D. "nos"; ua fòrma com wanakisoma kitabu ("que legen lo libe") que's descompausa en wa- (prefixe = subjècte: tresau persona deu plurau, animat), -na- (infixe deu present), -ki- (infixe = C.O.D. de la classa 7, kitabu), -soma- (radicau verbau). L'indicacion deu C.O.D. dens la fòrma verbau n'ei pas obligatòria, mes segon qu'ei presenta o non que carreja ua nuança de sens: wanakisoma kitabu, "que legen lo libe"; wanasoma kitabu, "que legen un libe".
- Ua forma verbau swahili que's pòt compausar de tots los elements seguents, dens l'ordi : prefixe subjècte, infixe temporau (o formator), relatiu, infixe objècte, basa verbau, vocala tematica.
Un exemple de forma verbau dab tots aqueths elements presents qu'ei alichokisoma, "(lo libe) qui a lejut". Que's pòt descompausar en A- (prefixe subjècte de classa 1, 1èra pers. sing.), -LI- (formator deu passat), -CHO- (relatiu de classa 7), -KI- (infixe objècte de classa 7), SOM- (basa verbau), -A (vocala tematica).
Las conjugasons[modificar | modificar la font]
En generau las formas conjugadas deus vèrbes que's pòden descompausar en mantun element: prefixe subjècte (sonque a l'imperatiu), formator (l'infixe caracteristic deu temps), radicau verbau, vocau tematica (sonque entaus vèrbes emprontats a l'arabe). Dens las formas conjugadas que s'i pòden trobar tanben un afixe relatiu e un afixe objècte.
Que prenem l'exemple deu vèrbe -soma, "léger".
Las conjugasons afirmativas[modificar | modificar la font]
Las conjugasons negativas[modificar | modificar la font]
Las conjugasons negativas qu'an com prumèra caracteristica de's formar dab prefixes subjèctes especifics. A las classas 7-8, aqueths prefixes que son : si-, hu-, ha-, hatu, ham, hawa. A las autas classas que's fòrman dab lo prefixe verbau afirmat precedit de ha-.
Totun, que i a temps entaus quaus la conjugason negativa e's forma en hant seguir lo prefixe subjècte de l'infixe de negacion -si-.
Aqueths prefixes negatius ne s'emplegan pas qu'au present, au passat, au futur e au resultatiu. Entà formar los autes temps negatius, qu'utilizan los medishs prefixes qu'a la fòrma afirmativa.
Com se ved, los radicaus verbaus que s'acaban per ua vocala tematica -A qui càmbia au present negatiu e au subjontiu. En realitat, açò ne vau pas qu'entaus vèrbes bantos. Los vèrbes manlhevats a l'arabe que s'acaban per quina vocala que sia e aquera vocala ne càmbia pas jamei dens la conjugason. Ex. dab -shukuru, "mercejar" : ashukuru, "que mercege", sishukuru, "ne mercegi pas".
Los vèrbes derivatius[modificar | modificar la font]
Lo lexic[modificar | modificar la font]
Lo lexic deu swahili qu'ei màgerment de duas originas: banto e arabe. Que i a tanben mots emprontats a las lengas europèas, quasi tots a l'anglés.
Dialèctes e sociolèctes[modificar | modificar la font]
Los dialèctes istorics[modificar | modificar la font]
Que son los dialèctes deu swahili qui existivan dejà abans l'espandida de la lenga au XIXau sègle. Aqueths dialèctes, e sosdialèctes, que son numerós ; los màgers que son :
- Lo kingozi, un dialècte literari, plen de formas arcaïcas, utilizat peus poètas deu nòrd de l'airau (islas e còsta de Kenya)
- Lo kiunguja, dialècte de Zanzibar-vila, puish de tota l'isla, qui serví de sòla a l'elaboracion deu swahili estandard ;
- los autes grans dialèctes de la còsta èst-africana que son lo kimvita (lo dialècte de Mombasa), lo kiamu (lo dialècte de Lamu), tots dus parlats au Kenya, e lo chimwiini, parlat a Barawa e a Kisimayo au sud de Somalia.
Lo comorian, longtemps considerat com un parlar o meilèu un ensemble de parlars swahilis, au dia de uei qu'ei considerat com ua lenga pròcha mes diferenta.
Los autes dialèctes[modificar | modificar la font]
Lo kingwana[modificar | modificar la font]
Lo swahili que serveish de lenga veïculara dens tot l'èst de la RD Còngo, dens ua gran region estermiada per Kisangani e Lubumbashi. Lo swahili practicat au Còngo que s'aluenha deu swahili estandard e que constitueish un dialècte a despart, lo kingwana. Qu'ei un dialècte segondari, qu'ei a díser un dialècte qui s'ei format a partir deu kiunguja, dab influéncias de las lengas locaus, e non pas dirèctament suu lòc.
L'usatge deu kingwana qu'ei, malurosament, estat ahortit aquestas annadas per'mor deus movements de poblacion devuts a las guèrras qui an ensangnosit l'èst de la RD Còngo.
Lo kizungu[modificar | modificar la font]
Lo kizungu qu'èra mei un sociolècte qu'un dialècte : qu'èra lo nom qui balhavan au swahili parlat peus europèus establits en Africa orientau e au Còngo[2], ua lenga simplificada, shens acòrds de classa e dab un vocabulari redusit.
[modificar | modificar la font]
(Musoma, sheng, lugha ya mitaani)
L'estandardizacion deu swahili[modificar | modificar la font]
Lo swahili estandard (kiswahili sanifu) qu'ei basat suu dialècte de Zanzibar, lo kiunguja, qui èra espandit suu continent, dejà abans la colonizacion, per'mor qu'èra la lenga deus escambis comerciaus, puish de las missions crestianas establidas en Africa orientau.
Periòde coloniau[modificar | modificar la font]
L'estandardizacion deu swahili qu'estó en prumèras lo fèit deu poder coloniau britanic qui contarotlava Zanzibar e lo Tanganyika (la futura Tanzania), lo Kenya e l'Oganda. Aquera iniciativa qu'èra destinada a facilitar lo tribalh deu poder coloniau e non a melhorar la vita deus abitants[3] ; qu'estó decidida peu Comitat d'estandardizacion reünit a Dar-es-Salaam en 1925 e confirmada a la reünion de Mombasa (1928). En 1930 qu'estó creat un Comitat Interterritoriau per la Lenga[4] encargat de difusar l'estandard dens l'ensenhament e l'edicion, d'encoratjar los escrivans e de suscitar vocacions. Per contra, las autoritats deu Còngo bèlga n'amuishèn pas guaira de volontat de participar a l'estandardizacion de la lenga.
La difusion deu swahili au Tanganyika qu'estó rapida e en 1964, lo navèth Estat de Tanzania que causí lo swahili com lenga oficiau e que decidí de continuar l'amainatjament lingüistic ; mes lo Kenya e l'Oganda que's desinteressavan de la question.
[modificar | modificar la font]
La situacion dinc a la fin de las annadas 1990[modificar | modificar la font]
Las autoritats tanzanianas que creèn tres institucions :
- UKUTA (Chama cha usanifu wa Kiswahili na ushairi wa Tanzania : Organizacion entà l'estandardizacion deu swahili e l'escritura poetica tanzaniana), un Conselh d'amainatjament de la lenga e de la poesia encargat de la coordinacion de la politica lingüistica ;
- BAKITA (Baraza za Kiswahili ya Tanzania : Comitats tanzanians deu swahili), encargat d'aprovar los tèrmis navèths, seguir dens lo país lo desvolopament de la lenga e conselhar lo govèrn ;
- TUKI (Taasisi ya uchunguzi wa Kiswahili : Institut de recèrca suu swahili), encargat de la recèrca lingüistica e literària.
Ad aquera epòca, la creacion de tèrmis navèths qu'èra, entaus membres d'aqueras institucions, ligada a un objectiu politic, la construccion deu socialisme, dens la quau s'engatjava lo país a la fin de las annadas 60. Qu'estó un periòde de publicacion de lexics e diccionaris destinats a difusar los tèrmis navèths.
A la fin de las annadas 80, l'abandon de la construccion deu socialisme qu'a repercussions suu lexic : que cau amuishar que lo swahili ei un atot entau desvolopament economic e pas solament ua referéncia ideologica. Atau, BAKITA que publica en 1987 un diccionari tecnic anglés-swahili de mei de 10 000 tèrmis.
Dens las annadas 2000, l'amainatjament lingüistic deu swahili que pren ua orientacion navèra : TUKI que pren mei en compte la produccion de tèrmis navèths per non lingüistas (jornalistas, artistas, especialistas divèrs), e que's hè dens l'encastre d'ua cooperacion dab lo Kenya.
Au Kenya, n'existiva pas nat organ oficiau encargat de l'innovacion terminologica : aquesta qu'èra deishada a l'iniciativa deus ensenhaires e deus letrats de la còsta.
La situacion actuau[modificar | modificar la font]
A comptar de la fin de las annadas 1990, ua estrategia coerenta de desvolopament que s'ei hicada en plaça : que s'ei establit un dialògue enter tanzanians e kenyans dens la produccion terminologica, e TUKI que tribalha de cotria dab un organisme kenyan, la Fondacion Jomo Kenyatta. Utís navèths e importants (manuaus, lexics especializats), publicats per la Fondacion Jomo Kenyatta, que son estats hicats a la disposicion deu public, sus subjèctes tecnics mei precís [5]. L'arrevirada en swahili de l'Istòria Generau d'Africa de l'UNESCO qu'ei prevista.
Quauques mots[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ chifra d'Alain Ricard, Le kiswahili, une langue moderne, p. 12
- ↑ deu swahili Mzungu, europèu
- ↑ Alain Ricard, op. cit., p. 37
- ↑ Inter-Territorial Language Committee for the East African Dependencies
- ↑ Per exemple : R.M. Wafula, Uhakiki wa Tamthilia, Historia na Maendeleo Yake (La critica deu teatre, istòria e desvolopament), 1999 ; Kimani Njogu e Rocha Chimerah, Ufundishaji wa Fasihi, Nadharia na Mbinu (L'ensenhament de la literatura, teoria e metòde), 1999 ; K. M. Wamitila, Kamusi ya Fasihi, Istilahi na Nadharia (Diccionari de literatura, teoria e metòde), 2003.
Véder tanben[modificar | modificar la font]
Bibliografia[modificar | modificar la font]
Alain RICARD, Le kiswahili, une langue moderne, Karthala, 2009.
Odile RACINE-ISSA, Le swahili sans peine, Assimil, 1998.
Odile RACINE-ISSA, Exercices de swahili pour débutants, L'Harmattan, 1996.
Ali SALEH, Cours d'entraînement au swahili, Publications Orientalistes de France, 1979.
Joan RUSSELL, Teach yourself Swahili : complete course, McGraw-Hill Companies, 2003.
E. O. ASHTON, Swahili grammar including intonation, Longman, 1984.
Frederick JOHNSON, A standard Swahili-English dictionary, Oxford University Press, 1985.
Alphonse LENSALEAR, Dictionnaire swahili-français, Karthala, 1983.
Georges MERTENS, Dictionnaire kiswahili-français et français-kiswahili, Karthala, 2006.
Articles connèxes[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- Kamusi Project, un projècte de diccionaris e autas ressorsas en linha, que compta mei de 60 000 mots swahilis

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Era conselhèra de torisme Anna Díaz arrecep aguest dijaus era distincion dera Val d’Aran coma Destinacion Toristica Intelligenta (DTI) autrejada peth ministèri d’Industria, Energia e Torisme.
Eth sindic d’Aran Carlos Barrera amassa damb eth president dera Deputacion de Lhèida Joan Reñé, a profitat era jornada inaugurau dera Hèira Internacionau de Torisme FITUR que se celèbre en Madrid, entà da supòrt ara promocion des Hèstes deth Huec deth solstici d’ostiu recentaments declarades Patrimòni Culturau Immateriau dera Umanitat pera UNESCO, coma nau atractiu toristic dera Val d’Aran e es territòris deth Pirenèu que celèbren hèstes des halhes.
Justaments eth darrèr deluns eth Plen deth Conselh Generau d’Aran, s’acuelhec ara Declaracion d’Andorra la Vella des Comunitats des Halhes des Pirenèus, damb era fin de coesionar e coordinar desparières accions damb era rèsta des 63 municipis de França, Aragon, Catalonha e Andòrra restacadi ad aguestes celebracions qu’an de servir tanben entara mantenença e era reconeishença deth valor culturau e patrimoniau unic des hèstes deth huec ena Val d’Aran.
Pendent era jornada inaugurau dera Hèira Internacionau deth Torisme eth sindic d’Aran Carlos Barrera, a agut oportunitat de parlar sus era campanha toristica d’iuèrn ena Val d’Aran e dera reconeishença dera Val d’Aran coma Destinacion Toristica Intelligenta damb eth ministre d’Industria, Energia e Torisme en foncions José Manuel Soria, e damb era ministra de Foment en foncions Ana Pastor.
Serà pendent era celebracion d’aguesta edicion deth FITUR, qu’aguest dijaus era conselhèra de Torisme e Desvolopament Economic deth Conselh Generau d’Aran Anna Díaz, arreceberà de mans dera secretària generau de Torisme Isabel María Borrego, era acreditacion dera Val d‘Aran coma Destinacion Toristica Intelligenta (DTI) autrejada pera Societat Estatau entara Gestion dera Innovacion e es Tecnologies Toristiques (SEGITTUR).
SEGITTUR inicièc eth trabalh DTI ena Val d’Aran en darrèr Junh, qu’a consistit en analisar e diagnosticar es linhes d’accion realizades en Aran coma destinacion toristica enes quate variables que definissen a ua Destinacion Toristica Intelligenta, innovacion, tecnologia, sostenibilitat e accessibilitat, era fasa finau a consistit ena elaboracion d’un informe de recomanacions que s’integraràn coma programes especifics en nau Plan de Torisme dera Val d’Aran 2016-2020 qu’ena actualitat s’elabòre e que serà presentat ath sector toristic dera Val d’Aran en mes de hereuèr.
Er anterior Plan de torisme 2012-2015 dera Val d’Aran culmine damb er aqueriment d’aguesta reconeishença que s’ahig en programa de competitivitat deth Plan e a trauès deth s’an desvolopat desparières linhes de trabalh qu’an artenhut que Aran arrecebe certificacions e reconeishences, que destaquen entre eth, eth de destinacion sostenible Biosphere autrejat peth Global Sustainable Tourism Council dera Fundación Naciones Unidas, finalista enes Destination Leadership autrejadi pera National Geographic Society e era ITB de Berlin.
Serà laguens eth marc de FITUR que se presentaràn es linhes generaus des informes de Destinacions Toristiques Intelligentes (DTI’s).


text:
Dalia Grybauskaitė
Dalia Grybauskaitė, n. 1956, es la presidenta actuala de Lituània dempuèi lo 12 de julhet de 2009.
Biografia[modificar | modificar la font]
Grybauskaitė nasquèt la 1 de març de 1956 dins la vila de Vílnius, qu'en aqueles moments fasiá partida de la Union Sovietica mas qu'es uèi lo jorn la capitala de Lituània. Estudièt economia a l'Universitat de Sant Petersborg, ont se licencièt lo 1983. Agrandiguèt posteriorament los sieus estudis a l'Universitat de Moscòu, ont obtenguèt lo doctorat lo 1988.
Activitat politica[modificar | modificar la font]
Lo 1990 foguèt nomenada professora de l'Institut d'Economia de Lituània, en n'essent la siá directora lo 1991. Aquel an foguèt nomenada Ministra de Relacions Economicas Internacionalas de Lituània, en se convertint lo 1993 Ministra d'Afars exteriors e cap de la delegacion de lo sieu país per far partida del Airal de liure comèrci de la Union Europèa (UE) e lo 1994 foguèt nomenada ambaissadora de lo sieu país davant aquel organisme.
Entre 1996 e 1994 foguèt ambaissadora a los Estats Units d'America e entre 1999 e 2000 Ministra de Finanças, carga qu'atenguèt dempuèi el l'intrada de lo sieu país al Banc Mondial e lo Fons Monetari Internacional. Lo 2000 foguèt nomenat d'autre còp Ministra d'Afars exteriors, carga que liderèt dempuèi el las negociacions bilateralas entre Lituània e l'UE per aténher l'intrada del país baltic en aquel organisme, intrada que se produsiguèt lo 2004. Entre 2001 e 2004 foguèt Ministra de Finanças, carga qu'abandonèt la 1 de mai d'aquel an per venir membre de la Comission Prodi, en essent nomenada Comissària Europèa d'Educacion, Formacion e Cultura. En la formacion de la Comission Barroso en novembre de 2004 foguèt nomenada Comissària Europèa de Programacion Financièra e Budgèts, carga qu'ocupèt fins la siá paissièra de possession coma Presidenta de Lituània.


text:
Utilizaire:FoxBot
Aqueste compte es d'un bòt qu'aparten a Foxie001.
Es pas un fals nas, mas puslèu un compte automatic o semiautomatic per far de modificacions repetitivas que serián extremament longas de far manualament.
Administrators : s'aqueste bòt es en flagrant delicte de marrit foncionament o quitament de destruccion d'articles, pregària de lo blocar.
FoxBot is a bot of Foxie001 creating interwiki-links on many languages. It uses pywikipedia. It's controller speaks and writes English, Dutch and French.


text:
Rupicapra rupicapra
Lo sarri o isard o chamoç (var. camoç) (Rupicapra rupicapra) es un bovid de la sosfamilha dels Caprinae (aquela de las chabras e de las feas), que se tròba dins los Alps e los Pirenèus e dins d'autres territòris montanhòls d'Euròpa, coma dins la Cordilhiera Cantabrica, los Carpats e Caucàs. Quauques autors classifican los exemplars pirinencs e cantabrics coma una espècia a despart, Rupicapra pyrenaica, mas aquò s'admet pas dins tota la comunautat scientifica internacionala.
Nom[modificar | modificar la font]
En occitan, i a d'usatges preferencials per nommar l'animal segon las montanhas:
- Dins los Alps occitans dison pus sovent chamoç o camoç (chamoç en zona de cha coma lo vivaroaupenc e pus generalament lo nòrd-occitan; camoç en zona de ca coma lo niçard e pus generalament los dialèctes dau sud).
- Dins los Pirenèus occitans dison puslèu sarri o isard.
Totas aquestas formas son corrèctas e legitimas en occitan larg.
D'autras lengas an de formas pròchas de l'occitan:


text:
Sent Martin de Gurçon
Sent Martin de Gurçon (oficialament en francés Saint-Martin-de-Gurson) es una comuna d'Occitània, dins la region istorica de Perigòrd, administrada per lo departament de Dordonha de la region d'Aquitània.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Toponimia[modificar | modificar la font]
- Sent Martin es un agiotoponime : 'quò's un nom de luec que fa referéncia a un nom de sent, Sent Martin de Tors.
- Gurçon es lo nom d'una anciana chastelania, dont las atestacions son Gorzom (1105), Gorson (sègle XII), puèi en latin Curzum (1254), Gorsonium, Gursonium (sègle XIV). Ven d'un nom de persona latin, Curtius, emb lo sufixe -onem[1]. *Cŭrtione(m) dona *Gorçon, puèi Gurçon; lo passatge de C- a G- es pas una fatalitat : veire Courçon (Charanta Maritima, França), que l'origina es la mesma.
Istòria[modificar | modificar la font]
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Chantal Tanet, Tristan Hordé, Dictionnaire des Noms de Lieux du Périgord, p. 84, edicions Fanlac, Peireguers, 2000


text:
Charango
Lo charango qu'ei un instrument de musica de las còrdas puntejadas originari de las regions andinas de Bolívia e Peró mei que mei mes egaument utilizat dens las musicas tradicionaus d’Argentina, Chile e Eqüator.
A l’origina que ho fabricat peus abitants de las regions andinas en s’inspirant deus instruments de còrdas puntejadas aportats peus colons espanhòus (com la guitarra, la bandurria e la vihuela) e en utilizar lo clesc deu tató entà formar la caisha de resonància.
L'acòrd deu charango qu’ei miélher adaptat que non pas los instruments europèus entà interpretar las melodias e los acòrds pentatonics de la musica andina.
Desempuish las annadas setanta deu sègle XX, las comunautats latinoamericanas qui emigrèn de cap Euròpa qu’exportèn las loas musicas e lo charango qu’a conegut un desenvolopament dens quauques ciutat d’Euròpa, e a París en particular.
Existisson tres talhas de l'instrument :
Mas fòrça variantas se tròban en Bolívia e Peró :
- Ranka Charango de 8 còrdes
- Qonqota
- Anzaldeña
- Ayquileño
- Kirki
- Charango sacabeño
- 'Charango de Pukarillo o de chojllo-chojllo
- Charango Vallegrandino de 6 còrdas
- Palta Charango
- Guitarrón de 8 còrdas
- Medianas (pichona, mediana e grèva)
- Maulincho
- Charangos juguetes
- Charango Uñanchay (anzaldeño de 10 a 11 còrdas)
- Charangos tajlachis (bais, median e alto)
- Intruments ancians : cistre • mandòra
- Familha de l'arpa : arpa classica • arpa celta
- Familha de la mandolina : mandolina • mandòla • mandoloncèl • mandobaisha • mandolina bluegrass • banjolina
- Familha de la guitarra : guitarra barròca • vihuela • guitarra • guitarra baisha •
- Familha deu laüt : laüt • archilaüt • teorba
- Familha deu clavecin : espineta • clavecin
- Monde arabomusulman : ud
- Euròpa
- America
- America Latina :
- America deu Nòrd : autoarpa • banjo • dulcimer


text:
La Comunautat de l'anèl
La Comunautat de l’anèl (en anglés The Fellowship of the Ring) es la primièra partida del Senhor dels anèls, roman en tres volums de l'escrivan britanic J. R. R. Tolkien, paregut lo 29 de julhet de 1954 al Reialme Unit.
Somari
Resumit[modificar | modificar la font]
Libre I[modificar | modificar la font]
Lo Libre I comença amb la descripcion del rambalh provocat dins la Comtat amb l'anoncia de la fèsta que se debanará en onor del 111n aniversari de Bilbon Sacquet, un Hobbit, e del 33n aniversari de Frodon, pichon cosin que Bilbon adoptèt. Las aventuras de Bilbon, inabitualas pel pòble casanièr e suau dels Hobbits, fan corrir totas menas de rumors, e n'i a que penson que amaga a çò del un fabulós tresaur. En mai que Bilbon es estonablament conservat per un aujòl centenari. Cadun espèra la fèsta amb tresfoliment, perque manjar, beure e recebre de presents son las activitats preferidas dels Hobbits. Gandalf, masc e vièlh amic de Bilbon, arriba a la Comtat, per se jònher al festenal coma artificièr.
La fèsta es un succès fins a que Bilbon subte desaparesca pendent lo seu discors, qu'utilizèt un anèl magic que fa invisible quin qu'o pòrta pr'amor tornar a çò d'el. Gandalf lo rejònh e Bilbon, que se sentís vièlh, alassat e estranhament estirat, torna partir a l'aventura, com l'aviá decidit abans la fèsta. L'Hobbit daissa enarrièr, amb dificultas l'anèl magic e lèga tot çò que posseda à a Frodon. Frodon, pauc aprèp, s'abriva a çò de Bilbon mas lo seu oncle èra ja partit, Gandalf l’informa de la situacion e li dich de metre l’anèl a l'abric. Gandalf, que s'interrogava sus l'origina vertadièra de l'anèl, e perplèx fàcia a la resisténcia de Bilbon a lo daissar, tanben se n'anèt de la Comtat, mai d'ora que previst, per reglar d'afars.
Avià l'abituda Gandalf de torna discrètament dins la Comtat de temps en temps. Puèi torna pas mai pendent d'ans e Frodon pensa lo veire pas pus. Alara, un jorn, 17 ans aprèp tornèt Gandalf per visitar Frodon e l'informar que fin finala aviá descobert d'ont veniá l'anèl. Verifica çò que descobriguèt traient l'anèl al fuòc, çò que revèla una inscripcion en escritura elfica e en una lenga del Mordor: de segur s'agís l’Anèl Unic, fabregat dins lo Mont del Destin, e apartenent a Sauron, lo mèstre de las tenèbras, qu'i aviá instillat una partida de la seuna poténcia. L'anèl aviá estat pres a Sauron per Isildur, puèi tombat al riu venguèt a Smeagol, membre d'un pòble benleu parent dels Hobbits; Smeagol, demorét plen de remòrs a causa del murtre qu'aviá fach per prene l'anèl e amb la poténcia d'aquel qu'èra vengut una creatura òrra fugissent la lutz, e aviá pres per nom Gollum. Es en encontrant aquel darrièr que Bilbon aviá trapat l'anèl, e que, segon Gandalf, Bilbon èra destinat a lo trobar malgrat la volontat pròpia de l'anèl que cercava a tornar al seu mèstre.
Alara Sauron, aflaquit dempuei la perduda del seu anèl, èra per l'ora sortit de la Selva Negra e reviscolava las seuna fòrças. Mercé a la captura de Gollum e a las torturas qu'aquel sofriguèt per li desarancar d'informacions, Sauron realisèt l'exiténcia dels Hobbits e, subretot, de l'existéncia de Bilbon. De creatures estranhas barutlan a l'entorn de la Comtat, e d'Elfs e de Nans fugisson cap a l'Oèst. Frodon, ara conscient del dangièr que la menaça de l'anèl pesant la Comtat, deu partir per Bree: Gandalf sospecha que los Cavalièrs Negres, servissent l’Anèl, lèu vendrán a los perseguir. Aprèp uns messes de preparatius, per rendre la despartida mai anodina possibla, Frodon vend Androna, lo domèni del seu oncle. Frodon es accompanhat de tres Hobbits: Samsagace Gamegie (dich Sam), Meriadoc Brandeboc (dich Merry) e Peregrin Toc (dich Pippin). Pendent lo percors, lo grop fa de viradas, coma dins la Selva Vièlha, los Nauts dels Galgals, l'encontra amb Tom Bombadil. Tom Bombadil ofrís una espasa a cadun abans de los daissar. Los quatre Hobbits arriban a Bree ont encontran un barutlaire, Grands-passes (Aragorn), que fin finala es un amic de Bilbon e Gandalf, e tanben l’eretièr del tròn del Gondor. Aquel los mena a Fonscomba aprèp fòrça viradas.
Libre II[modificar | modificar la font]
Arribats a Fonscomba, tornan trobar Gandalf e Bilbon. Se debana alara lo conselh d'Elrond, qu’Elrond (lo mèstre de Fonscomba) presidís; Gandalf i revèla la traïson del cap del seu òrdre: Saroman lo Blanc (que s'éra tornat cap al mau). Decidiguèt en seguida que calguèt anar cap a Mordor, fins al Mont del Destin, ont l'Anèl foguèt fabregat, sol luòc que se podava destruire e l'Anél e Sauron per jamai. Frodon se prepausa de capitanejar aquela quista, foguèt acompanhat per uèit companhs: Sam Gamegie, lo seu amic per totjorn, Merry, Pippin (lo mai jove), Aragorn, Gandalf, Boromir lo filh de l'intendent del Gondor, qu'es un Òme, Legolas, lo representant dels Elfs, e Gimli (filh de Glóin), aquel dels Nans. S'anèron en espedicion per destruire l’Anèl Unic, e aprèp que capitèron pas a passar lo Pòrt de Caradhras decidiguèron de passar per las minas de la Moria, luòcs dels Nans.
Per dintrar dins las minas, cal resòlvre l'enigma inscricha sus la pòrta: « Parlatz, amic, e dintratz. » Gandalf acabèt per trobar la solucion : dire « amic », dins la lenga dels elfs (Mellon); la pòrta de las minas se dubrisson just al moment que lo monstre del lac se desevelhe e ataque los companhs. Dedins las minas a un caireforc deguèron causir entre tres camins. Alara avancèron dins lo corredor e arribèron dins lo tombèl de Balin, lo mèstre de la Moria que foguèt tuat pels Orcs. Se debanét una batalha entre la companhiá e los èssers del mau. Pendent la batalha un Folet arribèt e manquèt tuar Frodon. Los eròis deguèron fugir mas tombèron sus un Balrog. Gandalf lo combatèt mas aprèp que lo faguèt tombar, la bèstia de fuòc faguèt tornejar lo seu foet e lo trapèt: ambedos son precipitats dins las fonsors. La companhiá compta alara pas mai que uèit membres.
Contunhèron lo camin e arribèron dins lo domèni dels Elfs ont encontrèron Galadriel, que mòstra a Frodon cossí seriá lo monde se capitián pas. Abans que la companhiá parta, fa un present a cada membre de la comunautat, e a Frodon una fiòla magica, que l'esclairarán dins los moments mai escurs. La companhiá aborda una riba (prèp de las casudas de Rauros), e Boromir, jos l'enfuéncia de l’anèl, ensag de lo prene a Frodon. Frodon decidís alara de fugir sol cap al Mordor per destruire l’Anèl per jamai. La companhiá lo cerca, mas sol Samsagace lo trobèt, perque aviá compres qu'iriá sol al Mordor, en mancant de se negar pel rejònher dins la barca. Abedos avançan cap al Mordor e lors destin.
Atala s'acaba lo libre de la comunautat de l'anèl.
Publicacion[modificar | modificar la font]
A causa de la longor de l'òbra, l'ostal d'edition Allen & Unwin decidiguèt de la publicar en tres tòmes. Foguèt demandat a Tolkien de cercar de sostítols. Tolkien esitèt, pensèt a Lo Retorn de l'ombre, abans de causir La Comunautat de l'anèl (en anglés The Fellowship of the Ring).
La Comunautat de l'anèl pareguèt en Gran Bretanha lo 29 de julhet de 1954.
Acuèlh de la critica[modificar | modificar la font]
Las criticas foguèron mai favorablas que l'autor esperava.
W. H. Auden ne faguèt una critica positva dins The New York Times[1].
Adaptatcion cinematografica[modificar | modificar la font]
Sortiguèt fin de 2001 en Euròpa lo film, Lo Senhor dels anèls: La comunautat de l'anèl primièra partida de la trilogia cinematografica Lo Senhor dels anèls realizat per Peter Jackson.
Notas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ W.H. Auden The Hero Is a Hobbit The New York Times; 31 d'octobre de 1954}}
Bibliografia[modificar | modificar la font]
- (fr)Vincent Ferré; Tolkien, trente ans après (1973 - 2003); Christian Bourgois; 2004; ISBN 2267017385


text:
1916
Aquesta pagina concernís l'an 1916 del calendièr gregorian.
Somari
- 1 Eveniments
- 2 Naissenças
- 3 Decèsses
- 4 Prèmi Nobel
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Perseguida de la Premiera Guèrra Mondiala sus lei frònts occidentau e mediterranèu :
- sus lo frònt de l'Oèst que mobilizava la màger part dei fòrças francesas, França deguèt faciar l'ataca alemanda còntra la fortalesa de Verdun (21 de febrier - 19 de decembre). Sostenguda per una artilhariá fòrça importanta, son objectiu èra de causar de pèrdas grèvas dins l'armada francesa e d'afeblir son potenciau uman. Pasmens, un avitalhament regular de la region foguèt organizat e de renfòrç importants i foguèron mandats. Aquò entraïnèt una batalha atròça de dètz mes, encara sensa precedent dins l'Istòria, que s'acabèt per una victòria defensiva francesa. L'artilhariá i faguèt un chaple — la màger part dei victimas foguèt tuat per de tirs d'obús e certanei regiments foguèron totalament exterminats per lei tirs — e lei pèrdas foguèron finalament similaras dins lei dos camps (entre 315 000 e 542 000 òmes per lei Francés còntra 281 000 a 434 000 per leis Alemands). Lo generau Philippe Pétain venguèt un eròi nacionau per aver organizat ambé succès la defensa de la vila e la batalha venguèt un mite major de l'Istòria de França. En parallèl de la batalha de Verdun, se debanèt tanben la batalha de Somme (1èr de julhet - 18 de novembre), ataca comuna francobritanica, que mau capitèt en despiech de la mobilizacion de mejans fòrça importants e entraïnèt la pèrda de 200 000 soudats francés suplementaris (e de 420 000 Britanics e 465 000 Alemands). Pasmens, permetèt de demenir la pression alemanda sus lo frònt de Verdun.
- en Mediterranèa, lei fòrças francesas abandonèron la region dei Dardanèls onte l'ofensiva francobritanica èra totalament blocada per lei Turcs. Lei Francés i avián perdut 27 000 òmes sensa resultat. Après aquela revirada, lei fòrças francesas foguèron desbarcadas sus lo frònt balcanic, especialament a Salonica, onte renforcèron l'Armada d'Orient qu'èra a atacar Bulgaria.
Euròpa[modificar | modificar la font]
Alemanha[modificar | modificar la font]
Perseguida de la Premiera Guèrra Mondiala sus divèrsei teatres :
- sus lo frònt de l'Oèst, leis Alemands assaièron de rompre lo potenciau uman de l'armada francesa amb una ataca saunosa còntra Verdun (21 de febrier - 19 de decembre). Sostenguda per una artilhariá importanta, leis Alemands i realizèron d'avançadas mai se turtèron a una resisténcia acarnada dei defensors. Puei, l'armada francesa organizèt un avitalhament eficaç dau sector. La batalha s'equilibrèt e s'encalèt dins de combats d'una intensitat e d'una atrocitat encara inedita dins l'Istòria. L'ataca alemanda mau capitèt finalament totalament que lei Francés reconquistèron una partida dau territòri inicialament perdut e subiguèron de pèrdas quasi identicas a l'armada alemanda (entre 315 000 e 542 000 òmes per lei Francés còntra 281 000 a 434 000 per leis Alemands). En parallèl, se debanèt la batalha de Somme (1èr de julhet - 18 de novembre), ataca comuna francobritanica que foguèt arrestada mai qu'entraïnèt pereu de pèrdas grèvas dins lei dos camps (465 000 Alemands còntra 420 000 Britanics e 200 000 Francés).
- sus lo frònt de l'Èst, leis Alemands capitèron d'infligir una desfacha ai Rus dins la region dau Lac Naroch en març-abriu (120 000 soudats rus perduts còntra solament 20 000 Alemands). Pasmens, en junh-octòbre, subiguèron de pèrdas importantas durant l'ofensiva Brussílov que foguèt una suspresa totala per leis Empèris Centraus e que permetèt ai Rus de reconquistar 38 000 km². Leis Alemands i perdiguèron 140 000 combatents mai leis Austrians 640 000 (còntra 1 400 000 per l'armada russa). Fins a la fin de la guèrra, Àustria-Ongria aguèt de dificultats per remplaçar sei pèrdas e Alemanha deguèt ajudar d'un biais fòrça important son aliat en mandant de tropas en Itàlia e dins lei Balcans.
- sus lei mars, la flòta alemanda faguèt una sortida generala en Mar dau Nòrd qu'entraïnèt la batalha de Jutlàndia (31 de mai - 1èr de junh) còntra la marina britanica. Fòrça confüs, lo combat s'acabèt per una victòria tactica d'Alemanha que capitèt d'infligir de pèrdas importantas ai Britanics e per una victòria estrategica britanica car lei naviris alemands deguèron finalament s'enfugir e demorèron dins sei pòrts fins a 1918. D'ara endavant, Alemanha decidèt de desvolopar la guèrra sosmarina per blocar lei liasons entre leis Illas Britanicas e lo rèsta de l'Empèri Britanic.
Àustria-Ongria[modificar | modificar la font]
Perseguida de la Premiera Guèrra Mondiala ambé de combats malaisats per leis armadas austrianas e ongresas que subiguèron de pèrdas importantas. D'efèct, lòng de la frontiera italiana, l'intensitat dei combats aumentèt ambé d'ofensivas de mielhs en mielhs organizadas que foguèron arrestadas mai entraïnèron de pèrdas importantas. Puei, sus lo frònt de l'Èst, l'ofensiva russa comandada per lo generau Brussílov (junh-octòbre) causèt de pèrdas importantas au sen dei fòrças deis Empèris Centraus, principalament au sen de l'armada austro-ongresa (640 000 tuats, bleçats, presoniers e dispareguts) qu'aguèt d'ara endavant de dificultats permanentas per remplaçar lei tuats e lei bleçats au sen de seis unitats e deguèt demandar una ajuda renfòrçada d'Alemanha.
Bulgaria[modificar | modificar la font]
Perseguida de la Premiera Guèrra Mondiala dins lei Balcans e en Romania :
- dins lei Balcans, après la victòria de 1915 còntra Serbia, lei combats se concentrèron dins la region de Salonica ont aviá desbarcat un important còrs expedionari aliat. Lo 27 de mai, lei Bulgars, probablament après d'acòrdis ambé lo rèi grèc, intrèron sus lo territòri de Grècia. En aost, ataquèron leis alas dau dispositiu aliat e ocupèron Florina e Drama. Pasmens, lo 15 de setembre, una còntra-ofensiva aliada acomencèt dins lo sector de Monastir (15 de setembre - novembre). Lei Francés, lei Rus e lei Sèrbes capitèron d'avançar dins la region, de conquistar la vila e d'agantar la Vau de Cerna. Ajudadas per de tropas alemandas, lei Bulgars establiguèron de linhas defensivas sus lei cimas e capitèron d'i estabilizar lo frònt.
- en Romania, l'armada bulgara deguèt inicialament faciar la declaracion de guèrra dau país que chausiguèt de s'aliar ambé l'Entenduda lo 27 d'aost. Gràcias a la manca de preparacion romanesa e a de renfòrç importants venguts d'Alemanha, l'invasion dau territòri bulgar foguèt rapidament arrestada a Turtucaia (2-7 de setembre). Lei Romanés assaièron de se retirar mai lo movement se transformèt rapidament en desastre militar. Bucarèst foguèt conquistat lo 6 de decembre e la màger part de Romania foguèt ocupada per leis Alemands e lei Bulgars.
Itàlia[modificar | modificar la font]
Perseguida de la Premiera Guèrra Mondiala ambé de temptativas novèlas de l'armada italiana de rompre lo frònt austrian dins leis Aups. Pasmens, coma en 1915, lei posicions austrianas èran tròp ben protegidas per lo relèu de la region e totei leis atacas mau capitèron (9-15 de març, 6-17 d'aost, 14-18 de setembre, 10-12 d'octòbre, 31 d'octòbre - 4 de novembre). Pasmens, l'armada italian faguèt de progrès importants dins lo corrent de l'annada e cada batalha foguèt marcada per de pèrdas equilibradas dins lei dos camps.
Montenegro[modificar | modificar la font]
Après l'afondrament de Serbia dins lo corrent de l'annada precedenta, Montenegro preparèt sa defensa còntra l'ofensiva austriana. Pasmens, maugrat una resisténcia acarnada e una victòria suspresa a Mojkovac (a 1 còntra 5), lo principat foguèt rapidament conquistat e ocupat entre lo 5 e lo 17 de genier per leis Austrians. Lo rèi de Montenegro e de milièrs de soudats capitèron de s'enfugir vèrs lo sud onte jonhèron lei fòrças sèrbas en cors de reorganizacion per lei Francés.
Empèri Otoman[modificar | modificar la font]
Perseguida de la Premiera Guèrra Mondiala sus divèrsei frònts :
- dins lei Dardanèls, lei tropas aliadas foguèron obligadas d'abandonar son ofensiva e de retirar sei tropas au començament de 1916. Lo 9 de genier, la totalitat de l'Estrech èra tornarmai tengut per l'armada otomana. Aquela victòria saunosa (aperaquí 250 000 soudats perduts dins lei dos camps) renforcèt lo morau dei soudats otomans e lo prestigi dau generau Mustafa Kemal. Pasmens, aviá pereu entraïnat una gròssa tension sus lei ressorsas economicas de l'Empèri.
- en Caucàs, lei Rus aprofichèron lei dificultats logisticas otomanas per atacar dins lo corrent de l'ivèrn (genier). Lei Turcs foguèron batuts a Koprukoy (10-18 de genier), obligats de se retirar e, lo 16 de febrier, la fortalesa d'Erzurum foguèt abandonada. En abriu, lei Rus contunièron seis atacas en direccion de Trabzon, de Mus e de Bitlis e ganhèron una batalha novèla dins aquela vila. Aquò permetèt ai Rus d'intrar en Anatolia e en Mesopotamia. La situacion turca se melhorèt pas avans julhet e l'acomençament de còntra-ofensivas que permetèron d'estabilizar lo frònt en aost.
- en Mesopotamia, leis Otomans menèron una còntra-ofensiva d'amplor tre lo començament de l'annada que permetèt d'enceuclar de fòrças britanicas importantas a l'entorn de la vila de Kut-el-Amara. Après un sètge lòng (decembre de 1915 - 29 d'abriu de 1916), la ciutat capitulèt. Aquela victòria permetèt ai Turcs de reconquistar una partida de Mesopotamia e lei Britanics deguèron finalament se contentar de mandar de renfòrç sufisents per protegir lo pòrt de Basra.
- en Sinai e en Palestina, lo frònt demorèt relativament estable en despiech de combats desfavorables ai Turcs dins la region de Romani.
- sus lei mars en revènge, l'activitat dei sosmarins britanics e francés dins lo corrent de la batalha dei Dardanèls aviá entraïnat de pèrdas grèvas (un cuirassat, un destroièr, cinc canonieras, 11 naviris de transpòrt de tropa, 44 naviris d'avitalhament e 148 autrei naviris) e la flòta turca demorèt d'ara endavant inactiva fins a la fin de la guèrra.
Portugal[modificar | modificar la font]
Au començament de l'annada, sota la pression de Londres — aliat tradicionau de Portugal — e après plusors escaramochas frontalieras en Africa, lo govèrn portugués foguèt obligat de sasir lei naviris alemands, austrians e ongrés presents dins sei pòrts (23 de febrier). Lei relacions diplomaticas entre Lisbona e Berlin se desgradèron alora rapidament e l'Empèri Alemand declarèt la guèrra ai Portugués lo 9 de març. Lisbona intrèt alora au sen de l'Entenduda mai prenguèt ges de mesura vertadiera per participar a la guèrra avans junh-julhet e l'intensificacion dei combats còntra lei colonias alemandas africanas. Lo 22 de julhet, acomencèt la creacion d'un còrs expedionari destinat au frònt francés e lo Parlament acceptèt oficialament son principi lo 7 d'aost. En causa de la manca de naviris de transpòrt dins lo camp aliat, aqueu còrs jonhèt solament lo frònt en 1917.
Reiaume Unit[modificar | modificar la font]
Perseguida de la Premiera Guèrra Mondiala sus divèrsei frònts :
- sus lo frònt de l'Oèst, lei Britanics assaièron de sostenir lei Francés, durant atacats a Verdun, en organizant l'ofensiva francobritanica de Somme (julhet-novembre). Pasmens, en despiech de mejans importants, aquel assaut mau capitèt de rompre lei linhas alemandas. En revènge, la batalha foguèt fòrça saunosa (465 000 soudats alemands perduts còntra 420 000 Britanics e 200 000 Francés).
- dins lei Dardanèls, lei tropas aliadas — principalament eissidas dau Reiaume Unit e dau Commonwealth — foguèron obligadas d'abandonar son ofensiva e de retirar sei tropas au començament de 1916. Lo 9 de genier, la totalitat de l'Estrech èra tornarmai tengut per l'armada otomana.
- en Mesopotamia, leis Otomans menèron una còntra-ofensiva d'amplor tre lo començament de l'annada que permetèt d'enceuclar de fòrças britanicas importantas a l'entorn de la vila de Kut-el-Amara. Après un sètge lòng (decembre de 1915 - 29 d'abriu de 1916), la ciutat capitulèt maugrat divèrsei temptativas de còntra-ofensivas. Après aquela desfacha, lei Britanics se retirèron vèrs lo sud d'Iraq onte recebèron de renfòrç importants per protegir la region e preparar una ofensiva novèla per 1917.
- en Sinai e Palestina, lo frònt demorèt estable. Dins lo sector de Romani, una tiera de combats còntra de fòrças turcas assaiant de desorganizar doas divisions britanicas s'acabèron a l'avantatge de l'armada de Londres.
- sus lei mars, la flòta alemanda faguèt una sortida generala en Mar dau Nòrd qu'entraïnèt la batalha de Jutlàndia (31 de mai - 1èr de junh) còntra la marina britanica cargada de defendra leis Illas Britanicas. Fòrça confüs, lo combat s'acabèt per una victòria tactica d'Alemanha que capitèt d'infligir de pèrdas importantas ai Britanics e per una victòria estrategica britanica car lei naviris alemands deguèron finalament s'enfugir e demorèron dins sei pòrts fins a 1918. D'ara endavant, Alemanha decidèt de desvolopar la guèrra sosmarina per blocar lei liasons entre leis Illas Britanicas e lo rèsta de l'Empèri Britanic. Pasmens, l'amplor dei pèrdas e la capitada de la fugida alemanda entraïnèt un debat viu au sen de la flòta britanica.
Romania[modificar | modificar la font]
Aprofichant lei victòrias deis Aliats dins lo corrent de l'estiu (resisténcia francesa a Verdun, avançada francobritanica lòng de Somme, ofensiva Brussílov...), Romania decidèt d'intrar en guèrra dins lo camp de l'Entenduda lo 27 d'aost. Ataquèt lèu Transilvània mai l'armada bulgara, mielhs equipada e comandada, arrestèt aquela ataca a Turtucaia (2-7 de setembre). Puei, gràcias a l'arribada de renfòrç alemands importants, leis Empèris Centraus ataquèron dirèctament lo territòri romanés que son armada assaièt de se retirar per protegir Bucarèst. Pasmens, lo movement se transformèt rapidament en desastre militar. Bucarèst foguèt conquistat lo 6 de decembre e la màger part de Romania foguèt ocupada per leis Alemands e lei Bulgars. Lei darriereis unitats romanesas agantèron lei regions dau nòrd de Romania ont una ajuda russa li permetèron de se mantenir.
Russia[modificar | modificar la font]
Perseguida de la Premiera Guèrra Mondiala sus divèrsei frònts :
- en Caucàs, lei Rus aprofichèron lei dificultats logisticas otomanas per atacar dins lo corrent de l'ivèrn (genier). Lei Turcs foguèron batuts a Koprukoy (10-18 de genier), obligats de se retirar e, lo 16 de febrier, la fortalesa d'Erzurum foguèt abandonada. En abriu, lei Rus contunièron seis atacas en direccion de Trabzon, de Mus e de Bitlis e ganhèron una batalha novèla dins aquela vila. Aquò permetèt ai Rus d'intrar en Anatolia e en Mesopotamia. La situacion turca se melhorèt pas avans julhet e l'acomençament de còntra-ofensivas que permetèron d'estabilizar lo frònt en aost.
- sus lo frònt de l'Èst, leis Alemands infligiguèron una desfacha ai Rus dins la region dau Lac Naroch en març-abriu (120 000 soudats rus perduts còntra solament 20 000 Alemands). Pasmens, en junh-octòbre, subiguèron a son torn de pèrdas importantas durant l'ofensiva Brussílov que foguèt una suspresa totala per leis Empèris Centraus e que permetèt ai Rus de reconquistar 38 000 km². Leis Alemands i perdiguèron 140 000 combatents e leis Austrians 640 000 (còntra 1 400 000 per l'armada russa). Après lei pèrdas catastroficas de 1914, aquò èra tròp per Àustria-Ongria qu'aguèt d'ara endavant de dificultats permanentas per remplaçar sei pèrdas e Alemanha deguèt ajudar d'un biais fòrça important son aliat en mandant de tropas en Itàlia e dins lei Balcans. Per l'armada russa, lei pèrdas de l'ofensiva Brussílov foguèron tanben problematicas car lei victimas èran de soudats experimentats e fidèus au tsar, au contrari dei tropas novèlas mobilizadas per lei remplaçar. Ansin, l'armada imperiala russa perdiguèt son eficacitat en 1917.
Serbia[modificar | modificar la font]
Reorganizacion de l'armada sèrba per lei Francés après l'evacuacion de l'annada precedenta. Puei, lei soudats sèrbes foguèron transferits sus lo frònt de Salonica onte participèron ai combats còntra l'armada bulgara, especialament dins la region de Monastir.
Mond[modificar | modificar la font]
Arts[modificar | modificar la font]
Sciéncias e tecnicas[modificar | modificar la font]
Armament[modificar | modificar la font]
Dins l'encastre de la Premiera Guèrra Mondiala e de la recèrca d'armaments novèus, de progrès importants foguèron realizats dins lo corrent de l'annada :
- premiera utilizacion dau carri de combat sus lo prat batalhier per lei Britanics.
- consequéncia de l'aparicion de blindats, leis Alemands desvolopèron la premiera mina terrèstra anticarri (Flachmine 17).
Fisica[modificar | modificar la font]
Premiera mesura precisa de la carga electrica de l'electron realizada per Robert Andrews Millikan (1868-1953).
Economia[modificar | modificar la font]
Naissenças[modificar | modificar la font]
- 10 de genièr - Sune Bergström, bioquimista suedés, prèmi Nobel (m. 2004)
- 12 de genièr - Pieter Willem Botha, president d'Africa del Sud (m. 2006)
- 24 de genièr - Rafael Caldera Rodríguez, president de Veneçuèla (m. 2009)
- 15 de febrièr - Dingiri Banda Wijetunga, primièr ministre de Sri Lanka (m. 2008)
- 11 de març - Harold Wilson, primièr ministre del Reialme Unit (m. 1995)
- 26 de març - Christian B. Anfinsen, bioquimista american, prèmi Nobel (m. 1995)
- 5 d'abril - Gregory Peck, actor american (m. 2003)
- 11 d'abril - Alberto Ginastera, compositor argentin (m. 1983)
- 17 d'abril - Sirimavo Bandaranaike, primièra ministra de Sri Lanka (m. 2000)
- 29 d'abril - Lars Korvald, primièr ministre de Norvègia (m. 2006)
- 1 de mai - Glenn Ford, actor american (m. 2006)
- 11 de mai - Camilo José Cela, escrivan espanhòl, prèmi Nobel (m. 2002)
- 11 de mai - Pèire Baudis, consòl màger de Tolosa (m. 1997)
- 16 de mai - Efraim Katzir, president d'Israèl (m. 2009)
- 4 de junh - Robert F. Furchgott, bioquimista american, Prèmi Nobel (m. 2009)
- 6 de junh - Francis Crick, scientific britanic, prèmi Nobel de fisiologia o medecina (m. 2004)
- 15 de junh - Horacio Salgán, pianista e compositor argentin
- 18 de junh - Julio César Turbay Ayala, president de Colómbia (m. 2005)
- 10 d'agost - Coutoucou Hubert Maga, president de Benin (m. 2000)
- 24 d'agost - Léo Ferré, cantaire monegasc (m. 1993)
- 25 d'agost - Frederick Chapman Robbins, mètge e virologista american, prèmi Nobel (m. 2003)
- 28 d'agost - Jack Vance, escrivan american de sciéncia-ficcion
- 23 de setembre - Aldo Moro, òme politic italian, primièr ministre (m. 1978)
- 15 d'octobre - Hassan Gouled Aptidon, president de Djibouti (m. 2006)
- 19 d'octobre - Jean Dausset, biologista francés, Prèmi Nobel (m. 2009)
- 26 d'octobre - François Mitterrand, president de la Republica Francesa (m. 1996)
- 11 de novembre - Mattin Treku, cantaire basc (m. 1981)
- 6 de decembre - Kristján Eldjárn, president d'Islàndia (m. 1982)
- 15 de decembre - Maurice Wilkins, scientific britanic, prèmi Nobel (m. 2004)
- 23 de decembre - Dino Risi, cineasta italian (m. 2008)
Decèsses[modificar | modificar la font]
- 13 de genièr - Victoriano Huerta, presidente de Mexic (n. 1860)
- 6 de febrièr - Rubén Darío, escrivan nicaragüenc (n. 1867)
- 19 de febrièr - Ernst Mach, fisician austrian (n. 1838)
- 26 d'abril - Mário de Sá-Carneiro, escrivan portugués (n. 1890)
- 27 d'abril - Jules Martelet, personalitat de la Comuna de París (n. 1846)
- 30 de junh - Gaston Maspero, egiptològ francés (n. 1846)
- 23 de julhet - William Ramsay, quimista anglés, Prèmi Nobel (n. 1852)
- 16 de setembre - José Echegaray, escrivan espanhòl, Prèmi Nobel (n. 1832)
- 12 d'octobre - Gabino Ezeiza, musiciana argentin (n. 1858)
- 15 de novembre - Henryk Sienkiewicz, escrivan polonés, Prèmi Nobel (n. 1846)
- 29 de decembre - Grigorii Rasputin, mistic rus (n. 1870)


text:
936
Cronologia mensuala:
Gen - Feb - Mar - Abr - Mai - Junh
Julh - Ago - Set - Oct - Nov - Dec
Cronologias tematicas:
Literatura - Musica - Sciéncia - Espòrt
Aquesta pagina concernís l'an 936 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Empèri Bizantin[modificar | modificar la font]
Campanha militara de Joan Korkoas per sometre la region de Samosate que foguèt finalament destrucha per sei fòrças.
Asia[modificar | modificar la font]
Califat Abbassida[modificar | modificar la font]
Fin de la campanha còntra lei Hamdanides que venguèron independents entraïnant la pèrda de Siria e dau nòrd d'Iraq per leis Abbassidas. A Bagdad, lo visir Muhammad ibn Ra'iq foguèt nomat emir deis emirs e venguèt lo cap suprèm dau govèrn.


text:
Baudrecourt (Mosèla)
Baudrecourt es una comuna francesa, situada dins lo departament de Mosèla e la region de Lorena.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
- Vilatge del país messin de la distincion de Morville, possession de la abbaye de Sant-Arnoul de Mètz e dels Célestins de Mètz.
- Village du pays messin de la seigneurie de Morville, possession de l'abbaye de Saint-Arnoul de Metz et des Célestins de Metz.


text:
Reiningue
Reiningen en alemannisch (Reiningue en francés) qu'ei ua comuna francesa deu departament deu Haut Ren e de la region d'Alsàcia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Ancienne ferme, 22 rue Principale, dans laquelle naquit Romain Hinderer (1668-1744), missionnaire de la compagnie de Jésus en Chine.


text:
Sosdesvolopament
Lo sosdesvolopament se ditz d'un país paure per oposicion als païses avançats. Aquò es un concèpte relativament recent que nais l'endeman de la Segonda Guèrra Mondiala. Dempuèi aquela guèrra, Occident obsèrva l'immensa misèria de mai de dos tèrces de l'Umanitat. Los païses avançats an sempre anonciat lor ambicion de solucionar la misèria dels païses sosdesvolopats.
Los esfòrces de desvolopament economic tendon a far passar los païses sosdesvolopats per una fasa de país emergent (en via de desvolopament/país en desvolopament), de contunh una fasa de país desvolopat. Aquesta vision a evoluit dins los actors de terren cap a la nocion de maldesvolopament.


text:
Macromolecula
Las macromoleculas son de moleculas qu'an una massa moleculara fòrça nauta, formadas d'un grand nombre d'atòms. Se pòdon generalament descriure coma la repeticion d'una o unas paucas unitats minimalas o monomèrs, en formant los polimèrs. Sovent lo tèrme de macromolecula fa referéncia a las moleculas que pesan mai de 10 000 Da de massa atomica. Pòdon èsser tant organicas coma inorganicas, e son de granda importància dins lo camp de la bioquimia, amb las biomoleculas. Dins las moleculas organicas sinteticas se tròban los plastics.
Forman de longas cadenas que se jonhon entre elas per de fòrças de van der Waals, de ponts idrogèn o d'interaccions idrofobas e per de ligams covalentes.
En de general, s'analisan de moleculas que lo nombre d'atòms es en el fòrça pichon, eth quau cònsta d'una massa moleculara relativament pichona, per exemple la molecula de la sal comuna (NaCl) cònta solament dos atòms e sa massa moleculara relativa es de 58. Per contra, existisson fòrça classas de moleculas que possedisson una composicion fòrça mai complicada, es a dire, una granda quantitat d'atòms e una valor granda en massa moleculara; aquesta classa de compausats s'apela macromoleculas. Especificament una macromolecula a una quantitat minimala de 1000 atòms e una massa pas mens de 10 000 Da.
Menas de macromoleculas[modificar | modificar la font]
Naturalas[modificar | modificar la font]
Artificialas[modificar | modificar la font]
- Plastics
- Fibras textilas sinteticas
- Poliuretan


text:
Terondèls
Terondèls[1][2][3] (Thérondels en francés) es una comuna occitana de Carladés (Auvèrnhe) dins lo departament francés d'Avairon e la region de Lengadòc Rosselhon Miègjorn Pirenèus.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Mur-de-Barrez, Christian-Pierre Bedel, al canton, 1996
- ↑ Patrici Pojada, Repertòri toponimic de las comunas de la region Miègjorn-Pirenèus, Nouvelles Éditions Loubatières, 2009, ISBN 978-2-86266-573-3
- ↑ Sit Toponimia occitana


text:
Victòria (Estat)
Victòria z-es l'estat pus petit d'Austràlia, fòra Tasmania. 'Quo-es dins lo sud-èst dau continent. Z-a una populacion de 5 milions de personas, amb la màger densitat dau país. Son chapluòc z-es Melbourne, dins Port Phillip. 'Quo-es au dret de l'illa de Tasmania.
Istòria[modificar | modificar la font]
Après la fondacion de la colonia de Nòva Galas dau Sud en 1788, lo continent australian fuguèt devesit en doas partidas, l'orientala se nommèt Nòva Galas dau Sud e l'occidentala Nòva Olanda. Jos l'administracion coloniala de Sydney, se faguèt lo primèir assetament en Victòria, Portland. Melbourne se fondèt en 1835. En 1851 se descobriguèt d'aur a Ballarat. Après se realizèron mai de descubèrtas au long de tot l'estat. Las minas èran tan importantas que la populacion cresquèt desmesuradament. Aquel an Nòva Galas dau Sud venguèt independenta. En 1901 Victòria devenguèt un estat d'Austràlia. Mentre que Canberra èra construita Melbourne fuguèt lo chapluòc.


text:
Nosaltres els valencians
Nosaltres, els valencians es un ensag en lenga catalana de l'escrivan e intellectual valencian, publicat per Edicions 62 lo 12 de mai de 1962 a Barcelona. Lo libre representa lo primièr trabalh de l'autor de Sueca coma istorian e menèt posteriorament a una renovacion totala del nacionalisme valencian. En 1963, tot bèl just un an aprèp sa parucion, recebèt lo Prèmi Lletra d'Or. Dempuèi la primièra edicion en 1962, es estat reeditat un vintenat de còps fins a 2009 e foguèt revirat en espanhòl en 1998.


text:
1686
Aquesta pagina concernís l'an 1686 del calendièr gregorian.
Somari
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Africa[modificar | modificar la font]
Etiopia[modificar | modificar la font]
Après la temptativa d'usurpacion dau poder per un pretendent l'annada precedenta, lo negus Iyasu Ièr (1682-1706) ordonèt una expedicion punitiva còntra lei senhors dau sud de Gojjam qu'avián sostengut la rebellion.
Arts[modificar | modificar la font]
Sciéncias e tecnicas[modificar | modificar la font]
Meteorologia[modificar | modificar la font]
Publicacion de la premiera carta meteorologica per l'astronòm Edmund Halley (1656-1742).


text:
La Ileta e Arnès
[[Categoria:Wikipèdia:esbòs Modèl:Esbòs/paramètres comuna de Gers]]
La Ileta e Arnès[1][2][3] o L'Isleta e Arnès[4](L'Isle-Arné en francés) qu'ei ua comuna gascoa d'Occitània, situada dens lo departament de Gers e la region de Mieidia-Pirenèus .
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
La municipalitat a situat en la part sud oèst del costat de Gimont. Lo vilatge es sul marge drech del Arrats, sus la près de la D40.
La commune est située dans la partie sud ouest du canton de Gimont. Le village est sur la rive droite de l’Arrats, sur le bord de la D40.
La comuna qu'ei situada dens lo sud oèst deu canton de Gimont. Lo vilatge es situat sus la dreta de l’Arrats, sus la D40.
Istòria[modificar | modificar la font]
Çò Isle-Arné reagrupa Dempuèi lo ordonnance reial de 1821 las municipalitats de Arné e de Lilette-Saurimonde. Lo castèl de Arné, #que #èsser lo banc de la familha seigneuriale de Arné #que lo un dels membres #èsser compagnon de Blaise de Montluc, n'a trobat après divèrses trabalhs e disposicion del parc lo encant de antan.
Sul camin del pelegrinatge de Santiago de Compostel·la la Via Tolosane
L'Isleta e Arnès regroupe depuis l'ordonnance royale de 1821 les communes d'Arné et de Lilette-Saurimonde. Le château d'Arné, qui fut le siège de la famille seigneuriale d'Arné dont l'un des membres fut compagnon de Blaise de Montluc, a retrouvé après divers travaux et aménagement du parc le charme d’antan.
Sur le chemin du pèlerinage de Saint-Jacques-de-Compostelle la Via Tolosane
De tradusir L'Isleta e Arnès regroupe depuis l'ordonnance reiala de 1821 las comunas d'Arnès et de L'Isleta (Saurimonde ??). Lo castèth d'Arnès, que estó lo siège de la familha seigneuriale d'Arnès dont l'un des membres fut compagnon de Blaise de Montluc, a retrouvé après divers travaux et aménagement deu parc le charme d’antan.
Sus un Camin de Sant Jaume de Compostèla, la Via Tolosana.
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Base de donadas toponimicas de l'Institut d'Estudis Occitanas: La Ileta e Arnès
- ↑ Patrici Pojada, Repertòri toponimic de las comunas de la region Miègjorn-Pirenèus, Nouvelles Éditions Loubatières, 2009, ISBN 978-2-86266-573-3
- ↑ Sit Toponimia occitana
- ↑ Grafia d'après la mapa de las comunas de Gers en gascon


text:
Poèta, pensaire, assagista, lingüista, escrivan de teatre, istorian (de la literatura e medievista), òme politic, romancièr, poliglòt... e grand amorós de la lenga occitana!
Robèrt Lafont, nasquèt a Nimes lo 16 de març de 1923. Saique l’occitan de Lafont li venguèsse de sos grands qu'èran de Nimes, que los costejava pendent las vacanças e, benlèu per d’unas annadas escolaras ?
En 1945, Robèrt Lafont participèt a la fondacion de l'Institut d’Etudis Occitans que remplaçava la Societat d'Estudis Occitans (SOE) discreditada per son comportament pendent l'ocupacion. L'IEO se plaçava, tre sa naissença, coma eissida de la Resisténcia al nazisme, e beneficièt de l'apièg d'intellectuals parisencs coma Jean Cassou, Tristan Tzara...
En 1950, Robèrt Lafont venguèt secretari general de l'IEO que prenguèt la seguida de Max Roqueta.
Aquel ensenhament volontarista de l'occitan, son accion militanta de cercaire en domeni occitan, la qualitat de sa produccion d'escrivan lo menèron a jónher En Carles Camprós a l’Universitat de Montpelhièr. Acabèt amb lo títol de professor emerit de l'Universitat Paul valery de Montpelhièr.
De 1969 a 1974 lo sieu combat se desplacèt progressivament e crosèt lo del Larzac. En 1971 fonda « Luta Occitana ».
En 1974 s'endralhèt cap a una candidatura a las eleccions presidencialas francesas mas poguèt pas complir amb las condicions prealablas. Intra en contacte amb Mitterrand e sosten sa candidatura.
Nos daissa una òbra tras que bèla, baste que legiscam la sieuna bibliografia. Amb doas caracteristicas particularas:


text:
Saint-Maurice-sur-Huisne
Saint-Maurice-sur-Huisne es una comuna francesa, situada dins lo departament d'Orne e la region de la Bassa Normandia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Província del Portamantèl. Lo fief de Perrignes e lo molin de Yversay, citat en una charte de 1144, levavan de la châtellenie de Villeray.
Province du Perche. Le fief de Perrignes et le moulin d'Yversay, cité dans une charte de 1144, relevaient de la châtellenie de Villeray.


text:
Superfícia (matematicas)
Aquest article tracta de la superfícia coma objècte matematic; per la mesura dei superfícias, vejatz aira.
En matematicas, e pus particularament en topologia, una superfícia (o superficia) es una varietat de dimension 2, o varietat bidimensionala. Lo concèpte matematic de « superfícia » es una abstraccion de formas geometricas familiaras de l'espaci, coma lo bòrd de còrs solides. Lo caractèr bidimensionau significa que se pòt localizar cada ponch d'una superfícia per mejan de dos nombres reaus, que son sei coordenadas (dichas « localas ») sus la superfícia. Per exemple, cada ponch d'una esfèra (lo bòrd d'una bola plena) se pòt localizar per sa latitud e sa longitud.
Una superfícia pòt èsser plana o non (çò es corba), boinada o non, sarrada o non, orientabla o non...
Remarca: la mesura d'una superfícia es son aira, e fau ben destriar lei doas nocions. Mai lo tèrme de superfícia se pòt emplegar coma sinonim d'aira, e per exemple se parlarà indiferentament d' unitat d'aira o d' unitat de superfícia. Lo castelhan, lo catalan e l'italian an d'usatges analògs.
Somari
Superfícia dins l'espaci euclidian de dimension 3[modificar | modificar la font]
Definicions[modificar | modificar la font]
I a tres biais usuaus de definir una superfícia dins un espaci euclidian de dimension 3 (provesit d'un sistèma de coordenadas cartesianas). Es possible de passar d'un a un autre, aumens dins cèrtei condicions. Segon lo cas, se ditz que la definicion es donada sota forma parametrica, explicita, o implicita.
- Forma parametrica - la superfícia se definís coma l'imatge d'una foncion continua e injectiva de doas variablas realas dins l'espaci euclidian tridimensionau , onte U es una partida dubèrta dau plan . Lei coordenadas cartesianas dei ponchs de la superfícia son donadas per leis eqüacions parametricas:
- Forma explicita - la superfícia se definís coma grafic d'una foncion reala de doas variablas realas: estent una foncion continua (onte U es una partida dubèrta de ), la superfícia es l'ensemble dei ponchs (x, y, f(x, y)). Sovent se ditz simplament que la superfícia a per eqüacion:
- Forma implicita - la superfícia se definís coma l'ensemble dei ponchs que sei coordenadas (x, y, z) verifican una eqüacion cartesiana:
Relacions entre lei definicions precedentas[modificar | modificar la font]
La forma explicita de la definicion d'una superfícia es un cas particular de la forma parametrica; basta d'escriure:
La forma explicita de la definicion d'una superfícia tanben es un cas particular de la forma implicita; basta de definir:
- .
Mai en generau, se pòt pas passar de la forma parametrica o de la forma implicita de la definicion a una forma explicita, qu'una superfícia definida parametricament o implicitament es pas necessariament lo grafic d'una foncion de doas variablas. Autrament dich, la classa dei superfícias que se pòt definir explicitament es pus restrencha que lei doas autras.
Sota cèrtei condicions, una superfícia definida implicitament admet localament una definicion explicita; es un corollari dau teorèma de la foncion implicita.
Superfícia abstracha[modificar | modificar la font]
Definicion[modificar | modificar la font]
Una generalizacion independenta de l'espaci ambient ( dins lei cas vists supra) consistís a definir una superfícia coma una varietat topologica de dimension 2. Lei definicions dau paragraf precedent balhan d'exemples de superfícias immergidas dins l'espaci euclidian de dimension 3. Existisson de superfícias abstrachas que se pòdon pas immergir dins , coma la botelha de Klein (que pasmens se pòt immergir dins ).
Es sovent preferible de definir una superfícia coma varietat diferenciabla puslèu que topologica.
Orientabilitat[modificar | modificar la font]
Una superfícia es orientabla s'a doas « fàcias », non orientabla se n'a ren qu'una. L'esfèra es orientabla: se pòt destriar una fàcia intèrna e una fàcia extèrna. Un exemple celèbre de superfícia non orientabla es la benda de Möbius.
Superfícias remarcablas[modificar | modificar la font]
- l'esfèra
- lo cilindre
- lo tòr
- la benda de Möbius
- la botelha de Klein
- lo plan projectiu
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Aquela condicion assegura que la superfícia serà « lisa » a l'entorn de cada ponch.
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Liames extèrnes[modificar | modificar la font]
- (fr) Exemples de superfícias per Mathcurve, Encyclopédie des formes mathématiques remarquables


text:
Francourville
Francourville es una comuna francesa, situada dins lo departament d'Eure et Loir e la region dau Centre.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Pichon vilatge de Beauce. En Genièr 2012 lo vilatge a pres Chartres Metròpoli, la comunitat de comunas de la region de Chartres.
Petit village de Beauce. En Janvier 2012 le village a rejoint Chartres Métropole, la communauté de communes de la région de Chartres.


text:
Cronologia del cinèma
Aquò es una cronologia del cinèma, es a dire dels eveniments del 7en art.
2000 - 1990 - 1980 - 1970 - 1960 - 1950 - 1940 - 1930 - 1920 - 1910 - 1900 - 1890 - Abans 1895
Ans 2000[modificar | modificar la font]
- 2006 al cinèma – Lo 1er de febrièr de, les Bronzés 3 - Amis pour la vie sortís 29 ans aprèp lo primièr
- 2005 al cinèma – La saga Star Wars s'acaba amb son 6en episòdi, 28 ans aprèp lo primièr.
- 2004 al cinèma – Fahrenheit 9/11 de Michael Moore es un documentari polemic que merita la Palma d'aur e es un succès del box-office. Succès suspresa dels Choristes en França.
- 2003 al cinèma – Le Seigneur des Anneaux : le Retour del Roi de Peter Jackson barra la trilogia de Tolkien.
- 2002 al cinèma – Alain Chabat e son Astérix et Obélix 2 : Mission Cléopâtre es rei del box-office francés
- 2001 al cinèma – Harry Potter a l’école des sorciers « emmasca » lo box-office mondial, succedissent en França al Fabuleux Destin d'Amélie Poulain
- 2000 al cinèma – Taxi 2 de Gérard Krawczyk despassa las 10 000 000 entradas en França
Ans 1990[modificar | modificar la font]
- 1999 al cinèma – Lo volet de Star Wars : La menace fantôme bat lo recòrd que deteniá Jurassic Park de Steven Spielberg
- 1998 al cinèma – Titanic pulveriza lo recòrd en França de totes los temps, despassant las 20 000 000 entradas
- 1997 al cinèma - Titanic bat totes los recòrds de succès de l'istòria del cinèma.
- 1996 al cinèma - x
- 1995 al cinèma - Casper es lo primièr filme que l'eròi es en imatges de sintèsi, e Toy Story lo primièr long metratge realizat entièrament en imatges de sintèsi.
- 1994 al cinèma – Pulp Fiction obten la Palma d'aur al Festenal de Canas 1994.
- 1993 al cinèma - Les Nuits fauves trionfan als césars qualques jorns aprèp la mòrt de lor realizator Cyril Collard.
- 1992 al cinèma – x
- 1991 al cinèma – x
- 1990 al cinèma - x
Ans 1980[modificar | modificar la font]
- 1989 al cinèma – "do the right thing" de spike lee joint
- 1988 al cinèma – Nombrosas censuras e atemptats a travèrs lo mond contre la Dernière Tentation del Christ de Martin Scorsese. Qui veut la peau de Roger Rabbit ? repossa mai luènh la coabitacion a l'ecran d'actors reals e de personatges de dessenhs animats. En França, le Grand Bleu es un fenomèn de generacion.
- 1987 al cinèma - x
- 1986 al cinèma - x
- 1985 al cinèma - Succès popular de Trois Hommes e un couffin.
- 1984 al cinèma – Cinc filmes d'Alfred Hitchcock ressortisson en salas aprèp 30 ans d'indisponibilitat perque lo realizator (decedit en 1980) n'aviá recomprat los dreches e los aviá legats en eretatge a sa filha. S'agís de la Corde (1948), Fenêtre sur cour (1954), Mais qui a tué Harry ? (1955), l'Homme qui en savait trop (1956) e Sueurs froides (1958).
- 1983 al cinèma - x
- 1982 al cinèma – x
- 1981 al cinèma – x
- 1980 al cinèma - x
Ans 1970[modificar | modificar la font]
- 1979 al cinèma – Ridley Scott amòda la tetralogia d'Alien amb Alien - Le huitième passager
- 1978 al cinèma – x
- 1977 al cinèma – La Guerre des étoiles es lo filme de l'annada.
- 1976 al cinèma - Le Vieux Fusil obten lo primièr César del cinèma francés.
- 1975 al cinèma – Les Dents de la mer de Steven Spielberg es un succès mondial.
- 1974 al cinèma – En novèl periòde de crisi, renovèl del cinèma-catastròfa amb la Tour infernale
- 1973 al cinèma - Mean Streets de Martin Scorsese
- 1972 al cinèma – Le Parrain de Francis F. Coppola
- 1971 al cinèma – Luchino Visconti recep a Canas lo prèmi especial del 25en aniversari per Mort a Venise e l'ensemble de son òbra.
- 1970 al cinèma - Woodstock va devenir l'emblèma cinematografic de la contestacion de la joventut.
Ans 1960[modificar | modificar la font]
- 1969 al cinèma – Easy Rider filme culte de Dennis Hopper
- 1968 al cinèma – Lo festenal de Canas es interromput pels eveniments de mai de 1968. 2001, l'odyssée de l'espace transfòrma lo cinèma de sciéncia-ficcion.
- 1967 al cinèma - La Chinoise de Jean-Luc Godard anóncia las contestacions socialas de venir.
- 1966 al cinèma - La Grande Vadrouille s'installa en cap del box-office francés per mantun decenni.
- 1965 al cinèma - La Mélodie du bonheur es lo filme de l'annada, acumulant de vendas remirablas al fial de las annadas.
- 1964 al cinèma – x
- 1963 al cinèma - x
- 1962 al cinèma – Mòrt de Marilyn Monroe. Huit e demi de Federico Fellini.
- 1961 al cinèma – x
- 1960 al cinèma - Psychose d'Alfred Hitchcock.
Ans 1950[modificar | modificar la font]
- 1959 al cinèma – Les Quatre Cents Coups de François Truffaut consacran l'èrm novèl.
- 1958 al cinèma – x
- 1957 al cinèma - x
- 1956 al cinèma - Brigitte Bardot explosa dins Et Dieu... créa la femme
- 1955 al cinèma - x
- 1954 al cinèma – Les Sept Samouraïs d'Akira Kurosawa impausan lo cinèma japonés al grand public mondial.
- 1953 al cinèma - Començaments del Cinemascòpi
- 1952 al cinèma – Los Jeux interdits fan plorar França e las guitarras. Apogèu del Maccartisme als Estats Units que tòca durament Hollywood.
- 1951 al cinèma – Los Franceses tomban amoroses de Caroline chérie.
- 1950 al cinèma - x
Ans 1940[modificar | modificar la font]
- 1949 al cinèma – Lo disc de la musica del Troisième Homme se vend a la criada suls baloards.
- 1948 al cinèma – x
- 1947 al cinèma - Lee Strasberg crea l'Actors Studio a Nòva York.
- 1946 al cinèma - Primièr Festenal de Canas.
- 1945 al cinèma - La fin de la guèrra permet la sortida dels Enfants du paradis de Marcel Carné. Rome, ville ouverte, un dels primièrs filmes neorealistas.
- 1944 al cinèma – Assurance sur la mort e Laura, dos grands classics del filme negre
- 1943 al cinèma - Le Corbeau d'Henri-Georges Clouzot
- 1942 al cinèma – To Be or Not to Be d'Ernst Lubitsch. Casablanca de Michael Curtiz, grand classic, melhor filme e melhora mesa en scèna als Oscars.
- 1941 al cinèma – Citizen Kane d'Orson Welles
- 1940 al cinèma - Le Dictateur de Charlie Chaplin es una òbra que tòca al gèni.
Ans 1930[modificar | modificar la font]
- 1939 al cinèma – Autant en emporte lo vent de Victor Fleming es lo filme de l'annada (lo filme sortirà pas en França qu'en mai de 1950). La Règle du jeu de Jean Renoir
- 1938 al cinèma – Alexandre Nevski de Sergei Eisenstein
- 1937 al cinèma - Blanche-Neige et les sept nains de Walt Disney es lo primièr filme en color per procedit industrial (Technicolor), e lo primièr dessenh animat de long metratge. La Grande Illusion de Jean Renoir
- 1936 al cinèma - Les Temps modernes de Charlie Chaplin
- 1935 al cinèma - Primièr filme tornat en Technicolor
- 1934 al cinèma – Capra trionfa amb New York-Miami. Primièra comèdia musicala entièrament construcha altorn del cople mitic Ginger Rogers e Fred Astaire, La Joyeuse Divorcée.
- 1933 al cinèma – King-Kong tomba del som de l'Empire State Building
- 1932 al cinèma – Los filmes de gangsters se multiplican; un dels melhors: Scarface d'Howard Hawks
- 1931 al cinèma – La crisi economica atisa un cinèma d'espant amb Frankenstein. Marius inaugura la trilogie marseillaise de Marcèu Panhol.
- 1930 al cinèma - Lo « code Hays » definirà d'ara enlà, al cinèma, los limits de la decéncia e del bon gost. Josef von Sternberg creèt Marlène Dietrich dins L'Ange bleu. « Garbo parle ! » dins Anna Christie.
Ans 1920[modificar | modificar la font]
- 1929 al cinèma – Amb lo parlant, un genre cinematografic novèl es nascut, lo filme musical
- 1928 al cinèma – Primièra ceremonia de remesa dels Oscars. La Passion de Jeanne d'Arc de Carl Theodor Dreyer.
- 1927 al cinèma - Le Chanteur de Jazz es considerat coma lo primièr filme parlant. Abel Gance presenta son Napoléon.
- 1926 al cinèma - Fritz Lang torna Metropolis, Buster Keaton presenta son Le Mécano de la « General ».
- 1925 al cinèma - Le Cuirassé Potemkine de Sergueï Eisenstein.
- 1924 al cinèma – L'Inhumaine de Marcel L'Herbier recampa totas las disciplinas artisticas d'abans-garda.
- 1923 al cinèma - x
- 1922 al cinèma – Robert Flaherty realiza Nanouk l'Esquimau, lo primièr documentari.
- 1921 al cinèma – Le Kid de Charles Chaplin
- 1920 al cinèma - A Travers L'orage (Way down east) de David W Griffith
Ans 1910[modificar | modificar la font]
- 1919 al cinèma – Le Cabinet du docteur Caligari de Robert Wiene afirma l'expressionisme alemand.
- 1918 al cinèma – x
- 1917 al cinèma - x
- 1916 al cinèma - Intolérance de D.W. Griffith
- 1915 al cinèma - x
- 1914 al cinèma – Cabiria de Giovanni Pastrone es la primièra superproduccion europèa.
- 1913 al cinèma – Naissença d'Hollywood ont Cecil B. de Mille ven tornar una de sas superproduccions.
- 1912 al cinèma – Fondacion de la Keystone que Mack Sennett n'assegura la direccion artistica
- 1911 al cinèma – x
- 1910 al cinèma - x
Ans 1900[modificar | modificar la font]
- 1909 al cinèma – Primièr filme de Mary Pickford Son premier biscuit de David Wark Griffith, batejat « la petite fiancée de l'Amérique ».
- 1908 al cinèma – x
- 1907 al cinèma - x
- 1906 al cinèma - x
- 1905 al cinèma - x
- 1904 al cinèma – x
- 1903 al cinèma – Le Vol du rapide d'Edwin S. Porter
- 1902 al cinèma – Le Voyage dans la lune de Georges Méliès
- 1901 al cinèma – x
- 1900 al cinèma - x
Ans 1890[modificar | modificar la font]
- 1899 al cinèma
- 1898 al cinèma – x
- 1897 al cinèma - x
- 1896 al cinèma - L'illusionista Georges Méliès utiliza sos primièrs trucatges en tornant Escamotage d'une dame chez Robert Houdin. Aparicion dels primièrs estudios, coma los de Charles Pathé e Léon Gaumont.
- 1895 al cinèma - 28 de decembre : Primièra projeccion publica e (paganta) a París pels fraires Lumière, tres meses aprèp la del 28 de setembre de 1895 a La Ciotat dins lo mai vièlh cinèma del mond L'Eden.