text:
Dinastia Qing
La dinastia Qing (tanben dicha dinastia Ch'ing o Ching o Tsing) foguèt la darriera dinastia que reinèt sus China de 1644 a 1912. Succediguèt a la dinastia Ming après un periòde de trebols grèus dins l'empèri e sei territòris vesins pendent la premiera mitat dau sègle XVII. A partir dau sègle XIX, l'Empèri Qing conoguèt un declin important e deguèt acceptar la dominacion deis estats europèus. Deguèt tanben faciar de conflictes intèrnes grèus en causa de l'abséncia de reformas e dei dificultats militaras còntra lei país estrangiers. Aquò causèt l'afebliment de la dinastia e son rebutament en 1912. Foguèt remplaçada per la Republica de China.
Somari
- 1 Istòria
- 1.1 Formacion de l'estat manchó
- 1.2 La presa de contraròtle de China
- 1.3 L'adopcion d'una politica isolacionista
- 1.4 L'apogèu de la dinastia
- 1.5 Lei premierei dificultats de l'Empèri Qing
- 1.6 Lo declin continú de la dinastia
- 1.7 La fin de la dinastia
- 2 Organizacion politica e sociala
- 3 Economia
- 4 Religion
- 5 Sciéncias
- 6 Cultura
- 7 Ligams intèrnes
- 8 Referéncias e nòtas
- 9 Bibliografia
Istòria[modificar | modificar la font]
L'istòria de la dinastia imperiala Qing s'estend de 1644 a 1912. Dins aquò, aquela dinastia existissiá en Manchoria dempuei la fin dau sègle XVI. Après sa casuda, lo Japon creèt entre 1932 e 1945 un estat sota sa proteccion en Manchoria que son cap èra lo darrier emperaire de la dinastia rebutat en 1912. La presa dau poder per lei Manchós acomencèt en 1618 e s'acabèt solament en 1683. Conoguèron son apogèu au començament dau sègle XVIII mai lo país s'enfonsèt pauc a pauc dins un periòde d'estanhacion puei de declin, especialament dins lo domeni militar. Au sègle XIX, lo país poguèt donc plus luchar còntra leis armas europèas modèrnas e passèt rapidament sota l'influéncia europèa entraïnant l'aparicion de crisis grèvas a l'interior. Ansin, la dinastia foguèt rebutada per una revòuta generalizada dei províncias e de l'armada que proclamèron la Republica de China.
Formacion de l'estat manchó[modificar | modificar la font]
La dinastia Qing es pas eissida de l'etnia chinesa Han que forma la majoritat de la populacion. Au contrari, se formèt dins lo nòrd de China a partir d'un pòble dich Jurchen qu'èra vassau de l'Empèri e qu'èra devesit entre de tribús rivalas. Ansin, la dinastia dei Qing faguèt son aparicion vèrs la fin dau sègle XVI dins lo corrent d'un conflicte tribau. Entre 1582 e 1616, son fondator, Nurhachi, capitèt de renforçar sufisament son poder gràcias a l'unificacion de divèrsei tribús per denegar la dominacion de la dinastia Ming sus la region nòrd de l'Empèri Chinés. Aquò foguèt realizat en 1618 ambé la publicacion dei Sept grègues còntra la tirania imperiala e acomencèt una rebellion armada còntra lei Ming[1]. Entre 1618 e 1621, una premiera tièra de victòrias li permetèt de s'aprochar dei territòris mongòls. Nurhachi favorizèt lo raprochament entre Manchós e Mongòls. Aquò foguèt la fònt d'un alfabet novèu per lo manchó e permetèt la creacion d'una administracion militara e civila per lei divèrsei tribús de la rebellion. Enfin, la rebellion poguèt aprofichar l'experiéncia militara deis armadas mongòlas.
Aquelei basas permetèron la fondacion d'una dinastia e d'un estat solids. D'efèct, en 1626, Nurhachi moriguèt après una desfacha còntra lo generau chinés Yuan Chonghuan au sètge de Liaoning. Après un periòde brèu de rivalitats, la succession foguèt assegurada per son fiu Huang Taiji qu'empachèt la dislocacion de l'òbra de son paire e contunièt la lucha còntra lei tropas mandadas per lo govèrn Ming.
La presa de contraròtle de China[modificar | modificar la font]
La presa de contraròtle de China se debanèt dau començament de la rebellion de Nurhachi a la fin dau sègle XVII. D'en premier, lei Qing deguèron eliminar lei movements fidèus ai Ming que foguèron solament vencuts en 1683. D'en segond, la dinastia novèla deguèt assegurar sa posicion novèla per lo redreiçament organizacionau dau país, l'estabilizacion de sei frontieras pus menaçadas e per la reconoissança dau poder novèu per lei país estrangiers.
La conquista dau país[modificar | modificar la font]
La conquista dau país s'acabèt en 1683 après una guèrra civila lònga còntra lei tropas fidèlas a la dinastia anciana dei Ming e còntra divèrsei movements de revòutas dirigits per de païsans o de militars. L'element decisiu d'aqueu conflicte foguèt la decision de Huang Taiji de fisar una partida dei pòstes de son administracion o de son armada ai membres de l'etnia Han que forma la majoritat de la populacion chinesa. Ansin, seis enemics poguèron pas formar un frònt unit Han còntra lei Manchós.
Gràcias ais esfòrç dau generau Yuan Chonghuan e la crompa d'armaments europèus modèrnes ai Portugués, lei Ming foguèron capables de resistir victoriosament fins a 1630 quand lo generau foguèt executat per un complòt de la Cort imperiala. En 1635, Huang Taiji adoptèt lo nom de Manchó per lo pòble jurchen e, amb una armada reorganizada, ataquèt tornarmai lei Ming. En 1637, prenguèt lo contraròtle de Corèa puei, entre 1640 e 1642, averèt una tièra de batalhas còntra lei Ming causant lor afondrament politic e militar en causa de l'entraïnament d'unei revòutas dins lei províncias de l'Empèri. Lo 24 d'abriu de 1644, la rebellion de Li Zicheng conquistèt la capitala onte lo darrier emperaire Ming se suicidèt. Una partida dei fòrças Ming encargada de protegir la Granda Muralha preferiguèt alora se raliar ai Qing que poguèron intrar dins Pequin lo 6 de junh de 1644. Una ceremònia de funeralhas foguèt organizada per lo darrier emperaire Ming per legitimar sa succession per lei Qing.
Entre 1645 e 1647, lei rebellions grandas deis annadas 1630-1640 (Li Zicheng, Zhang Xianzhong) foguèron esquichadas per leis armadas Qing mai la lucha militara contunièt per assegurar la presa dau poder per lei Manchós. Lei doas etapas principalas d'aqueu procediment foguèron l'equichament de la revòuta organizada entre 1678 e 1681 per de notables dau regim puei l'eliminacion dei darriereis autoritats Ming. En 1662, lo darrier pretendent Ming au tròne imperiau foguèt executat. Enfin, en 1683, lei darrierei tropas fidèlas ai Ming foguèron destruchas après la conquista de l'illa de Formosa.
L'estabilizacion de l'òrdre imperiau manchó[modificar | modificar la font]
Entre 1645 e la fin dau sègle XVII, lo poder novèu dei Qing deguèt renforçar sa posicion, la legitimar e l'estabilizar. Au nivèu financier e economic, la dinastia novèla deguèt redreiçar la situacion per melhorar lei condicions de vida de la populacion e aumentar lei revenguts dau govèrn. Aquò foguèt realizat durant la segonda mitat dau sègle, principalament pendent lo rèine de Kangxi (1661-1722). Ansin, entre 1668 e 1692, lo budget imperiau passèt de 14,93 milions de taels a 27,39 milions. Aquò permetèt de reorganizar e de restaurar l'administracion dau país.
Au nivèu diplomatic, lei Qing capitèron d'obtenir la reconoissença diplomatica deis estats o tribús asiatics vesins. Ansin, en 1689, lei Qing obtenguèron la signatura d'un tractat ambé lei Rus a prepaus dau traçat de la frontiera entre lei dos estats[2]. de relacions comercialas foguèron tanben establidas. A partir de la fin dau sègle XVII, China mandèt egalament un ensems d'ofensivas en direccion dei territòris a l'oèst de China per reprendre sa posicion se senhoriá sus leis estats de la region. Aquò entraïnèt a partir de 1696, lo començament d'un conflicte lòng e acarnat còntra l'estat dzungar e va permetre ai Chinés d'establir de protectorats sus Tibet o sus una partida de Mongolia.
L'adopcion d'una politica isolacionista[modificar | modificar la font]
A partir dau rèine de l'emperaire Shunzhi (1643-1661), la dinastia Qing decidiguèt d'adoptar una politica isolacionista per limitar lei contactes ambé l'estrangier e limitar lei cambis comerciaus ambé lei marchands europèus, solament autorizats dins lo pòrt de Macau. Aquò foguèt decidit inicialament per luchar còntra la flòta Ming basada sus l'illa de Formosa e per empachar una expedicion terrèstra d'aquelei tropas[3]. Ansin, la màger part de la populacion chinesa vivent de lòng dau litorau se deguèt desplaçar a l'interior dei tèrras. Après la conquista de Formosa, aquela politica demorèt entraïnant la barradura de China au rèsta dau monde, subretot après l'expulsion dei missionaris crestians en 1724.
L'apogèu de la dinastia[modificar | modificar la font]
Lei rèines deis emperaires Yongzheng (1723-1735) e Qianlong (1735-1796 [4]) son considerats coma l'apogèu de la China Qing. Yongzheng reformèt l'administracion chinesa per centralizar mai la presa de decision e aumentar son eficacitat, especialament dins lo domeni financier. Contunièt de sostenir la classa dei païsans que foguèron exonerats dau pagament de l'impòst. D'un biais similar dins leis afaires militars, creèt tanben un organisme per centralizar e renfòrçar lo poder imperiau sus lei fòrças armadas.
Son successor Qianlong aprofichèt una partida de sei reformas magerament dins lo domeni economic e renforcèt egalament encara leis estructuras l'administracion locala magerament dins lo sector financier. Au nivèu diplomatic, estendeguèt l'Empèri vèrs l'oèst au profiech de Mongolia, de Tibet que deguèt acceptar una garnison après l'invasion gurkha de 1788-1791 o de l'estat dzungar que foguèt destruch. En revenge, lei campanhas en Birmania e au Vietnam s'acabèron per de reviradas. Vèrs la fin de son rèine, Qianlong refusèt lei demandas britanicas e olandesas de durbir l'Empèri au comèrci europèu. Pasmens, aquelei guèrras aguèron un còst important per lei finanças chinesas ja afeblidas per la corrupcion que se desvolopèt a la Cort. A partir deis annadas 1770, l'empèri foguèt tocat per una crisi economica grèva que marquèt lei premiers signes de declin dau país.
Lei premierei dificultats de l'Empèri Qing[modificar | modificar la font]
Dins la premiera mitat dau sègle XIX, lei signes de declin apareguts a la fin dau rèine de Qianlong se transformèt en dificultats importants per la dinastia Qing. D'efèct, lo periòde foguèt caracterizat per una aumentacion gròssa de la populacion, una estanhacion de l'economia causant de trebols sociaus mai e mai grèus e la rigitat de l'administracion imperiala que foguèt pas capabla de se transformar per faciar la situacion. De mai, après la fin dei guèrras napoleonencas en 1815, l'aumentacion dau comèrci mondiau e lei limits comerciaus chinés venguèron un problèma diplomatic major. D'un caire, la demanda dei país europèus per de produchs chinés aviá aumentat. D'un autre, leis autoritats chinesas acceptavan solament lo pagament en argent. China, gràcias a sa populacion, representava tanben un desbocat potenciau fòrça important per lei produchs d'Euròpa. Ansin, dins leis annadas 1830, lei marchands faguèron pression sus lor govèrn per obtenir la dubertura de China au comèrci internacionau.
Aquelei doas fònts de tensions, interiora e exteriora, van entraïnar de problèmas grèus au començament deis annadas 1840 d'un biais simultanèu. A l'interior, de faminas e d'inondacions fòrça importantas se debanèron a partir de 1839 causant divèrsei revòutas localas mai o mens importantas fins a l'entraïnament de la Revòuta Taiping en 1851 que s'acabarà solament en 1864 après la destruccion d'unei províncias dau sud[5]. D'autra part, en 1839, la lucha deis autoritats chinesas còntra lo comèrci de l'òpi per lei marchands europèus entraïnèt una reaccion militara britanica (Premiera guèrra de l'òpi de 1839 e 1842) que s'acabèt per una victòria aisada de la flòta anglesa e la capitulacion dau govèrn imperiau. Per lo tractat de Nankin (1842), lei Chinés deguèron acceptar la dubertura de son territòri au comèrci europèu e abandonar una partida important de sa sobeiranetat sus sei doanas. En 1844, leis autrei nacions occidentalas majoras coma França obtenguèron de drechs similars. Aquò causèt una crisi economica grèva (chaumatge, inflacion) en causa de l'arribada de produchs europèus e serà coma lei desastres naturaus dau meme periòde a l'origina de la Revòuta Taiping.
Lo declin continú de la dinastia[modificar | modificar la font]
La segonda mitat dau sègle XIX foguèt caracterizat per la perseguida dau declin chinés que deguèt faciar de crisis interioras e exterioras novèlas que confirmèron e aumentèron son afebliment. Enterin, a partir deis annadas 1860, un assai de modernizacion foguèt realizat per modernizar rapidàment una partida dau país.
Aquelei temptativas de modernizacion acomencèron après la mòrt de l'emperaire Xianfeng. Cixi, una concubina de Xianfeng e maire de l'emperaire novèu prenguèt lo poder amb un grop de notables de la Cort. Acomencèron una politica de modernizacion segon lo modèl occidentau especialament dins lei sectors industriaus e militars. Entre 1872 e 1885, d'entrepresas chinesas modèrnas poguèron donc se desvolopar mai representavan una partida fòrça minoritària de l'economia chinesa. De mai, èran generalament dependentas deis Europèus per lor logistica e èran menaçadas au nivèu economic per lei privilègis obtenguts per lei nacions occidentalas.
A l'exterior, China subiguèt una tièra de desfachas novèlas còntra leis Europèus puei lo Japon que se modernizèt fòrça rapidament après la Restauracion Meiji (1868-1869). En 1856-1860, la Segonda guèrra de l'òpi veguèt una fòrça francesa e anglesa relativament pichona anientar una armada chinesa e pilhar Pequin. La convencion de Pequin confirmèt e aumentèt lei privilègis acordats en 1842-1844. Puei, entre 1881 e 1885, una guèrra novèla per s'opausar a la conquista per lei Francés d'Indochina e a la creacion d'una zona d'influéncia francesa dins lo sud de l'Empèri s'acabèt per una desfacha suplementària. Enfin, entre 1894 e 1895, lo Japon ataquèt Corèa e i bateguèt lei fòrças modernizadas de l'Empèri. Lo tractat de Shimonoseki permetèt l'evacuacion de Corèa per lei Japonés qu'obtenguèron en cambi lo drech de colonizar l'illa de Formosa.
La fin de la dinastia[modificar | modificar la font]
La fin de la dinastia aguèt luòc au començament dau sègle XX après la revirada deis assais de modernizacion dau país. Enterin, de movements nacionalistas opausats a la preséncia estrangiera en China e tanben ais institucions se desvolopèron causant l'afebliment definitiu de la dinastia Qing que foguèt rebutada oficialament lo 1er de genier de 1912 per la proclamacion de la Republica de China.
D'efèct, après sei desfachas de la fin dau sègle XIX, l'Empèri Qing decidiguèt d'accelerar sa modernizacion sota la direccion de l'emperaire Guangxu. Aquò pertocava lei fòrças armadas e egalament l'administracion, l'organizacion politica (redaccion d'una constitucion) o lo sistèma educatiu. Lo movement se turtèt a l'oposicion dei conservadors que capitèron un còp d'estat en 1898 e reprimiguèron lei partisans dei reformas. La revòuta ganhèt una partida de la populacion que prenguèt lo contraròtle de Pequin (Revòuta dei Boxers) en 1900. La rebellion, encoratjada inicialament per lo govèrn Qing, foguèt vencuda e destrucha per l'Aliança deis Uech Nacions. Lei condicions de patz impausadas en 1901 foguèron una umiliacion novèla per lo govèrn imperiau.
En 1908, la mòrt quasi simultanèa de l'emperaire Guangxu e de Cixi marquèt la disparicion dei caps principaus de la Cort. Lo 10 d'octòbre de 1911, una insurreccion acomencèt dins lo Jiangxi. S'estendeguèt rapidament au rèsta de l'Empèri e d'unitats de l'armada decidiguèron de prendre lei parts de la revòuta. Tre lo 3 de novembre, lo comandant de l'armada chinesa decidiguèt de començar de negociacions secrètas ambé l'insurreccion. Lo 3 de decembre, un alta-au-fuòc foguèt signat entre lei fòrças fidèlas a l'emperaire e lei revolucionaris. Lo 11, un congrès acomencèt ambé lei representants de 17 províncias de l'empèri que s'acordèron sus l'estructura d'un poder provisòri. Lo 29, Sun Yat-sen es elegit per president de la Republica. Lo 12 de febrier de 1912, lo rèsta dau govèrn imperiau, replegat dins lo nòrd de China, anoncièt l'abdicacion dau darrier emperaire, Puyi qu'èra vièlh de 3 ans, marcant la fin definitiva de la dinastia Qing e de l'Empèri Chinés.
En 1917, un còp d'Estat brèu foguèt realizat per un generau partisan dei Qing e donèt tornarmai lo poder a Puyi durant 12 jorns. Vièlh de 12 ans, l'enfant foguèt fòrçat a una abdicacion novèla per lei Republicans que reprenguèron lo poder. Enfin, entre 1932 e 1945, durant la Segonda Guèrra Mondiala, lei Japonés utilizèron egalament Puyi per dirigir e legitimar la creacion d'un estat-satellit en Manchoria. Dich Manchokuò, aquel estat, largament fictiu, s'afondrèt rapidament en fàcia de l'ofensiva sovietica dins la region a la fin de 1945.
[modificar | modificar la font]
Coma successor de la dinastia Ming, la dinastia Qing recuperèt l'estructura governamentala e administrativa tradicionala de l'Empèri Chinés. Ansin, lo poder Qing aguèt una forma similara ai dinastias precedentas mai i apondèt seis innovacions pròprias, especialament dins lo partiment dei pòstes pus importants entre Manchós e Hans. En revenge, lo sistèma militar foguèt prefondament reformat per donar inicialament un ròtle primordiau ai soudats manchós e mongòls supausats pus fidèus que lei soudats hans. Aquela organizacion conoguèt un declin marcat a partir de la mitat dau sègle XIX quand lo país deguèt faciar d'armadas pus modernizadas e que l'influéncia dau poder dau govèrn centrau demeniguèt fortament. Ansin, a la fin dau periòde Qing, una armada novèla será creada segon de critèris occidentaus.
Lo govèrn centrau[modificar | modificar la font]
Fins ais assais de reformas de la fin dau sègle XIX, lo govèrn centrau de l'Empèri Qing aviá una estructura similara ai govèrns desvolopats per lei dinastias precedentas. L'emperaire èra lo centre dau poder e èra ajudat per sièis ministres principaus. Dins aquò, lo fach que la dinastia Qing èra eissida d'un etnia minoritària obliguèt d'assegurar de pòstes a l'etnia Han majoritària e de contrarotlar la fidelitat dei foncionaris non manchós. D'autra part, certaneis emperaires apondèron quauqueis organs novèus dins lo govèrn. Enfin, lo periòde deis assais de reformas veguèt divèrseis innovacions inspiradas per lo modèl dei govèrns europèus.
Ansin, au començament de la dinastia, l'emperaire èra enviroutat per sièis ministres qu'èran encargats de l'administracion civila (evaluacion, promocion... etc.), dei finanças, dei rites religiós, deis armadas, de la justícia e deis òbras publicas. Aquelei ministèris èran tradicionaus dins l'Empèri Chinés. Dins aquò, la dinastia Qing establiguèt un cambiament important ambé la nominacion de dos caps, un Manchó e un Han, per cada organisme. Un autre cambiament èra la creacion d'un Departament de l'Ostau imperiau qu'èra encargat de la gestion deis afaires intèrnes dau Palais e de la familha de l'emperaire. Enfin, un ensems administratiu foguèt tanben creat per s'ocupar dei relacions ambé Tibet e lei territòris mongòls.
Sota lo rèine de l'emperaire Yongzheng, s'apondèt un Grand Conseu que permetèt de centralizar l'autoritat imperiala sus leis afaires militars e administratius. Aqueu conseu venguèt rapidament lo còr de decision principau per l'emperaire. Sa composicion evolucionèt segon lo periòde mai venguèt pauc a pauc facha de dos Han, dos Manchós e d'un prince de la familha imperiala. En 1861, après la desfacha còntra l'aliança dei Britanics e dei Francés durant la Segonda guèrra de l'òpi, un Ministèri deis Afaires Estrangiers foguèt organizat segon lo modèl europèu. Inicialament creat per un periòde limitat, aqueu ministèri venguèt rapidament permanent e veguèt seis efectius e son budget aumentar fortament a la fin dau sègle XIX. Enfin, en 1898, de reformas dau govèrn foguèron prepausadas mai lo còp d'Estat dei conservadors empachèt lor aplicacion.
L'organizacion territòriala[modificar | modificar la font]
L'organizacion territòriala de l'Empèri Qing foguèt fòrtament inspirada per lo mòde d'organizacion adoptat per la dinastia Ming. Dins aquò, se debanèt quauquei reformas regardant l'organizacion intèrna dei províncias chinesas e per inclure lei territòris, mai o mens autonòms, sota protectorat en Mongòlia, dins l'oèst de China e au Tibet.
China e Manchoria foguèron devesidas en províncias segon lo tipe d'administracion tradicionala dau país. Puei, dos o tres províncias foguèron gropadas per formar de vicereiautats. Cada província èra dirigida per un cap civiu e un cap militar. Enfin, aquelei províncias èran devesidas en prefecturas, sota-prefecturas e comtats que sei caps èran respectivament de prefècts, de sota-prefècts e de magistrats. L'estatut dei regions en fòra dei províncias chinesas èra variable mai lei fòrças armadas i avián generalament un ròtle primordiau. Per exemple, au Tibet e dins certanei territòris mongòls sota lo contraròtle chinés, la preséncia Qing èra marcada per de garnisons e de representants oficiaus qu'avián un poder mai o mens important sus leis afaires locaus. Enfin, d'Estats coma Corèa èran vassaus de China.
Lei fòrças armadas[modificar | modificar la font]
L'organizacion dei fòrças armadas conoguèron dos periòdes diferents separats per la Revòuta Taiping. D'en premier, l'armada Qing foguèt organizada segon un sistèma creat per Nurhachi per lei tribús qu'èran devesidas en bandieras. Cada bandiera formava una armada independenta e aviá sa color pròpria. Existiá uech unitats d'aqueu tipe. Tres èran sota la comandament dirècte de l'emperaire e cinc sota la direccion d'un membre de sa familha. Inicialament eficaç, aqueu sistèma organizacionau foguèt pauc a pauc estendut ai províncias e ais etnias conquistas còntra lei Ming.
Après la guèrra, aquelei fòrças foguèron devesidas entre una fòrça principala en garnison a Pequin e lo rèsta dei tropas que foguèron mandadas en garnison dins lo rèsta dei vilas importantas de l'Empèri. D'autra part, leis etnias foguèron separadas car lei Qing per empachar de contactes entre soudats Han e Manchó. Pasmens, lo periòde de patz relativa establit a partir de la mitat dau sègle XVIII entraïnèt un declin major de la capacitat militara de l'armada chinesa. Ansin, aquelei tropas foguèron pas capablas de s'opausar ais armadas europèas dau sègle XIX e conoguèron de dificultats grèvas pendent la Revòuta Taiping. La fin dau sègle XIX veguèt donc l'aparicion d'unitats militaras novèlas qu'èran organizadas segon lo sistèma europèu. Après la desfacha còntra Japon en 1895, aquela evolucion venguèt pus marcada e foguèt formada la Novèla Armada que participarà au còp d'Estat de 1911.
Economia[modificar | modificar la font]
Caracterizada per una expansion demografica fòrça importanta, l'economia chinesa dau periòde Qing foguèt fòrça dinamica e foguèt una fònt de revenguts importantas fins a la mitat dau sègle XIX. Pasmens, a partir d'aquela epòca, lo declin militar dau país permetèt ai país estrangiers, principalament europèus, d'obtenir la signatura d'acòrds comerciaus fòrça desfavorables ais interés dau govèrn chinés. Vèrs la fin de la dinastia, d'esfòrç limitats foguèron acomençats per modernizar l'economia mai aqueleis assais foguèron abandonats après lo rebutament dei Qing causant un afebliment fòrça important de l'economia chinesa. Ansin, au començament dau sègle XX, China aviá perdut sa posicion economica dominanta au profiech deis economias occidentalas coma lo Reiaume Unit o leis Estats Units d'America.
Demografia[modificar | modificar la font]
Lo periòde Qing foguèt caracterizat per una aumentacion fòrça importanta de la demografia chinesa. Ansin, evolucionèt de 150 milions d'abitants a la fin de la dinastia Ming a aperaquí 300 milions a la fin dau sègle XVIII. Doas rasons principalas permèton d'explicar aquela aumentacion : l'introduccion de cerealas novèlas dempuei lo continent american o lo sud d'Asia e lo periòde lòng de patz durant tot lo sègle XVIII.
Moneda[modificar | modificar la font]
Coma durant la dinastia precedenta, lei monedas d'argent demorèron lo centre dau sistèma financier chinés. Aqueu metau foguèt longtemps lo biais solet de pagament acceptat per lei marchands chinés. Durant tot lo periòde de la dinastia, aqueu sistèma foguèt relativament estable gràcias a la produccion d'argent dau continent american que poguèron alimentar e satisfaire lei besonhs de l'economia de l'Empèri.
Evolucions e declin[modificar | modificar la font]
Destrucha per lei combats còntra lei Ming, l'economia Qing conoguèt un redreiçament a la fin dau sègle XVII. Maugrat la politica isolacionista dau regim, lo comèrci internacionau aumentèt durant tot lo sègle XVIII gràcias ais exportacions (seda, tè, produchs industriaus...). Dins aquò, au començament dau sègle XIX, lo mantenement dei limits impausats au comèrci ambé leis Europèus puei la lucha activa dau govèrn còntra lo comèrci illegau de l'opium entraïnèt una tièra de conflictes armats còntra lei fòrças occidentalas. Aquò causèt un premier declin de l'economia chinesa que foguèt fòrtament tocada per la Revòuta Taiping. Enfin, a la fin dau sègle XIX, leis assais d'industrializacion demorèron fòrça limitats e la politica de zonas d'influéncia sus lo territòri chinés per lei poissanças colonialistas e lo declin economic contunièt. En 1911, China èra una poissança economica segondària a respèct dei país industrializats coma lo Reiaume Unit o Alemanha.
Religion[modificar | modificar la font]
Lo periòde Qing veguèt pas de cambiaments majors dins son estructura religiosa fins a la fin de la dinastia. D'efèct, lei religions tradicionalas contunièron d'èsser majoritàrias mentre que lei religions occidentalas contuniavan de progressar pauc a pauc dins la populacion. Pasmens, e mai se l'estructura religiosa prefonda dau país evolucionèt pauc, d'eveniments e d'assais de reformas importants aguèron luòc a partir de la mitat dau sègle XIX, de movements religiós novèus apareguèron mesclant divèrseis ideologias tant religiosas coma politicas. Lo pus conegut es lo movement Taiping que foguèt a l'origina d'una revòuta majora dins lo sud dau país entre 1851 e 1864. De mai, en fòra de l'emergéncia d'aquelei grops novèus, lei país occidentaus obtenguèron un drech de predicacion pus important per sei missionaris, generalament crestians, escrichs dins lo tèxte deis acòrds comerciaus signats durant lo sègle.
Sciéncias[modificar | modificar la font]
La China de la dinastia Qing foguèt un centre intellectuau mondiau major fins au sègle XIX mai lei sciéncias chinesas perdeguèron pauc a pauc lor posicion dominanta au profiech deis idèas europèas. Lei rasons d'aquela evolucion son mau conegudas, subretot que lo país conoguèt d'evolucions importantas au nivèu scientific e tecnologic. Pasmens, lor ritme es relativament lent a respèct deis evolucions que se debanèron en Euròpa a partir dau sègle dei Lutz. Ansin, per exemple, tre leis annadas 1840, China èra en retard dins lo domeni deis armaments.
Cultura[modificar | modificar la font]
Maugrat lo declin politic progressiu dau país, China demorèt un centre culturau major pendent tota l'epòca Qing. Foguèt magerament lo cas dins lei domenis tradicionaus, ja existents durant lei dinastias precedentas. Pasmens, vèrs la fin de la dinastia, certanei domenis aprofichèron la situacion de crisis politica e socialas per se transformar e desvolopar de tematicas novèlas. L'exemple principau d'aquela situacion es la literatura que conoguèt divèrsei periòdes diferents e prolifics mai la pintura e l'arquitectura contunièron d'èsser d'arts majors ambé d'òbras importantas.
Ligams intèrnes[modificar | modificar la font]
Referéncias e nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ L'entraïnament d'aquela rebellion li permetèt d'obtenir lo raliment dei darrierei tribús encara independentas e d'unificar la màger part dei Jurchens.
- ↑ Aqueu tractat permetèt de reglar un conflicte frontalier limitat (quauquei centenaus de mòrts) acomençat en 1652.
- ↑ Una decision similara foguèt adoptada vèrs la fin dau sègle XV per luchar còntra la piratariá practicada per certanei senhors japonés.
- ↑ Qianlong abdiquèt oficialament en 1796 per pas reinar mai que son grand Kangxi. Dins aquò, demorèt lo cap reau dau país fins a sa mòrt en 1799.
- ↑ Lei pèrdas umanas son generalament estimadas entre 20 e 30 milions de mòrts.
Bibliografia[modificar | modificar la font]
- (en) Bartlett, Beatrice S., Monarchs and Ministers: The Grand Council in Mid-Ch'ing China, 1723–1820, University of California Press, 1991. ISBN 978-0-520-06591-8.
- (en) Ebrey, Patricia, Chinese Civilization: A Sourcebook (2a edicion), Simon and Schuster, 1993. ISBN 978-00-2908752-7.
- (en) Elliott, Mark C., "The Limits of Tartary: Manchuria in Imperial and National Geographies", Journal of Asian Studies, 59 (2000): 603–46.
- (en) Faure, David, Emperor and Ancestor: State and Lineage in South China, Stanford University Press, 2007. ISBN 978-0-8047-5318-0.
- (en) Murphey, Rhoads, East Asia: A New History (4a edicion), Pearson Longman, 2007. ISBN 978-0-321-42141-8.
- (en) Myers, H. Ramon and Yeh-Chien Wang, "Economic developments, 1644–1800", dins Willard Peterson (ed.), The Cambridge History of China: Volume 9: The Ch'ing Empire to 1800, pp. 563–647. Cambridge University Press, 2003. ISBN 978-0-521-24334-6.
- (en) Rawski, Evelyn S., The Last Emperors: A Social History of Qing Imperial Institutions, University of California Press, 1998. ISBN 978-0-520-21289-3.
- (en) Smith, Richard Joseph, China's Cultural Heritage: The Qing Dynasty, 1644–1912, Westview Press, 1994. ISBN 978-0-8133-1347-4.
- (en) Têng, Ssu-yü, and John King Fairbank, China's Response to the West: A Documentary Survey, 1839–1923,Harvard University Press, 1979. ISBN 978-0-674-12025-9.
- (en) Tong, Chee Kiong, e Kwok B. Chan (eds), Alternate Identities: The Chinese of Contemporary Thailand, Times Academic Press, 2001. ISBN 978-981-210-142-6.
- (en) Torbert, Preston M., The Ch'ing Imperial Household Department: A Study of Its Organization and Principal Functions, 1662–1796, Harvard University Asia Center, 1977. ISBN 978-0-674-12761-6.
- (en) Wakeman, Frederic, The Great Enterprise: The Manchu Reconstruction of Imperial Order in Seventeenth-century China, University of California Press, 1985. ISBN 978-0-520-04804-1.
- (en) Waley-Cohen, Joanna, The culture of war in China: empire and the military under the Qing Dynasty, I.B. Tauris, 2006. ISBN 978-1-84511-159-5.
- (en) Woo, X.L., Empress dowager Cixi: China's last dynasty and the long reign of a formidable concubine: legends and lives during the declining days of the Qing Dynasty, Algora Publishing, 2002. ISBN 978-1-8929-4188-6.


c: text/html

text:
741
Cronologia mensuala:
Gen - Feb - Mar - Abr - Mai - Junh
Julh - Ago - Set - Oct - Nov - Dec
Cronologias tematicas:
Literatura - Musica - Sciéncia - Espòrt
Aquesta pagina concernís l'an 741 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Empèri Bizantin[modificar | modificar la font]
Mòrt lo 18 de junh de l'emperaire Leon III ò Leon l'Isaurian considerat coma un emperaire major de l'istòria bizantina en causa de son ròtle decisiu dins lo mantement d'un Empèri menaçat per leis Arabis, lei Bulgars e lei Lombards. Son fiu Constantin V li succediguèt. Pasmens tre julhet, aquela succession foguèt refusada per lo generau Artabasde, oficièr fidèu de Leon, que se proclamèt tanben emperaire. Una batalha s'acabèt per la desfacha de Constantin V. Artabasde intrèt dins Constantinòple e i anoncièt la mòrt de son rivau. Prononcièt la restauracion dau culte deis icònas. Pasmens, Constantin capitèt de se retirar a Amorium ont obtenguèt lo sostèn de divèrsei tropas, compres sei partisans de la capitala que refusèron d'acceptar sa mòrt.
America[modificar | modificar la font]
Calakmul[modificar | modificar la font]
Inauguracion de cinc estèlas novèlas a Calakmul per un rèi desconegut.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Parey-sous-Montfort
Parey-sous-Montfort es una comuna francesa, situada dins lo departament dels Vòges e la region de Lorena.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Lo prieuré i aguèt fondat en 1662 per Joachim Vaultrin, procedent de Parey. Los prémontrés #aquerir la distincion de Parey, amb los dreches seigneuriaux, aital coma aqueles de la distincion de Lucy a Belmont-sus-Vair.
En vautard
Le prieuré fut fondé en 1662 par Joachim Vaultrin, originaire de Parey. Les prémontrés acquirent la seigneurie de Parey, avec les droits seigneuriaux, ainsi que ceux de la seigneurie de Lucy à Belmont-sur-Vair.
Chez vautard


text:
Alfred Kinsey
Alfred Charles Kinsey (Hoboken, Nòva Jersey 1894 - Bloomington, Indiana 1956) èra un entomològ, sociològ e sexològ estatsunidenc. Sens abandonar sas enquèstas zoologicas a l'Universitat d'Indiana, aprofeitèt d'una borça de la Fondacion Rockefeller per estudiar, sus la basa de grandas enquèstas (18 000 personas consultadas), lo comportament sexual uman. Amb sos collaborators Pomeroy e Gebhard, donèt lo resultat de son analisi dins « Sexual Behavior in the Human Male » (1948) e dins « Sexual Behavior in the Human Female » (1953), que, coneguts jol nom rapòrts Kinsey, representèron una estapa scientifica e sociologica per classificar la problematica complèxa de la sexualitat manipulada pels tabós e la lei.
Las conclusions obtengudas an en comun una vision racionala de la conduita sexuala e un tust per las concepcions immobilistas de normalitat e anormalitat de la practica sexuala occidentala. Atal provoquèt fòrça detractors, coma la doctora Judith A. Reisman e totes los pensadors crestians conservators e aqueles de drechas.
Moriguèt d'una pneumonia en 1956.
De postum, en 1973, sos continuaires capitèron que l'omosexualitat siá eliminada de la lista de malautiás mentalas de l' American Psychiatric Association, perque mostrèron, per mejan de la nomenada Escala de Kinsey, que mai o mens la grand majoritat de las gents son atiradas per ambedós sèxes a un moment de sa vida.
En 2004 sortiguèt un filme sus sa vida, Dr Kinsey, jogat per l'actor irlandés Liam Neeson.
Publicacions mai importantas[modificar | modificar la font]
- New Species and Synonymy of American Cynipidae, al Bulletin of the American Museum of Natural History (1920)
- Life Histories of American Cynipidae, al Bulletin of the American Museum of Natural History (1920)
- Phylogeny of Cynipid Genera and Biological Characteristics, al Bulletin of the American Museum of Natural History (1920)
- An Introduction to Biology (1926)
- The Gall Wasp Genus Cynips: A Study in the Origin of Species (1930)
- New Introduction to Biology (1933, revisat 1938)
- The Origin of Higher Categories in Cynips (1935)
- Sexual Behavior in the Human Male (1948, reeditat 1998)
- Sexual Behavior in the Human Female (1953, reeditat 1998)
Referéncias[modificar | modificar la font]
- Cornelia Christenson, Kinsey: A Biography, Indiana University Press, 1971
- Wardell Pomeroy, Dr. Kinsey and the Institute for Sex Research, Harper & Row, 1972
- James H. Jones, Alfred C. Kinsey: A Public/Private Life, Norton, 1997
- Jonathan Gathorne-Hardy, Alfred C. Kinsey: Sex the Measure of All Things, London: Chatto & Windus, 1998


text:
Krautergersheim
Krautergersheim en alemannisch (Krautergersheim en francés) es una comuna francesa del departament del Bas Ren e de la region d'Alsàcia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Krautergersheim a situat en lo arrondissement de Sélestat-Erstein e del costat de Obernai.Lo vilatge a situat près de la via rapida A 35 en direccion de Barr e Estrasburg. Existís dos principals terroirs :
- a l'oèst, las terrassas loessiques pòrtan de ricas culturas vivrières : los choux, la poma de tèrra e la dacsa.
- A l'èst, lo Bruch del Andlau, país de las pradas humides, dels bòsques, dels landes humides, mas tanben de la cultura del canabàs e del lli.
Los abitants an trucat los Chouvillois e los Chouvilloises.La municipalitat ocupa una superficie de 6,4 km². Los pòbles mai prèps son Meistratzheim, Innenheim, Hindisheim, e a 12 km al Sud-Oèst, Illkirch-Graffenstaden la mai granda vila la mai prèpa.
Krautergersheim est situé dans l'arrondissement de Sélestat-Erstein et du canton d'Obernai.Le village est situé à proximité de la voie rapide A 35 en direction de Barr et Strasbourg. Il existe deux principaux terroirs :
- à l'ouest, les terrasses loessiques portent de riches cultures vivrières : les choux, la pomme de terre et le maïs.
- à l'est, le Bruch de l'Andlau, pays des prairies humides, des forêts, des landes humides, mais aussi de la culture du chanvre et du lin.
Les habitants sont appelés les Chouvillois et les Chouvilloises.La commune occupe une superficie de 6,4 km². Les villages les plus proches sont Meistratzheim, Innenheim, Hindisheim, et à 12 km au Sud-Ouest, Illkirch-Graffenstaden la plus grande ville la plus proche.
Istòria[modificar | modificar la font]
Los vestigis de la civilizacion romaine e de las quès mérovingiennes testifiquen de l'aucupacion del luòc de Krautergersheim. Pel continuament aquel son los Alamans #que se fixan als alentours de la Vida e del Modèl:VIIe sègles. Qualques actes escriches mencionan la possession del pòble per divèrsas abbayes: en 735 pel abbaye de Murbach, en 778 del çò Abbaye de Hohenbourg (Mont Santa-Odile) e en 1050 pel abbaye de Baumgarten.
Lo pòble serà dévasté en 1587 en lo moment de la guèrra de Religion; a incendiat per mercenaires de passatge. Pendent la Guèrra de Trenta Ans las tropas del general Ernst von Mansfeld al servici dels en protestants saquegen e saccagent las glèisas e las abbayes, en mautractant las paysans, e en cremant lo pòble. En 1632 aquel son los Suedeses del Rei Gustave II Adolphe, venguts al auxili dels protestants alemands, #que penetren en Alsace, en ocupant totas las vilas fortificades #que Benfeld e ne meton a sac Krautergersheim. En 1634, dos ans après la mòrt de lo sieu rei, los Suedeses abandonan lo Alsace, mas lo sieu remembre demòra fòrtament enrasigat en la memòria collectiva. A partir del Sègle XIV, divèrsas familhas seigneuriales se partejan lo pòble. La familha Berckheim possedís un castèl #que i aurà crompat mai tard per Bernard-Frédéric de Turckheim e la siá esposa Lili Schoenemann - l'amor de Goethe - Al començament del Sègle XVI, lo préfixe Kraut a apondut al nom de la localité per la distinguir de lo sieu homonyme, situat près de Molsheim lo pòble testifica del ancienneté de la cultura intensiva del chou e de la fabricacion de la choucroute. En lo moment de la casuda de la Empèri, de las unitats austrianas ocupan Krautergersheim pendent tres ans.
Las activitats del pòble se partejan entre la cultura de la poma de tèrra, la fabricacion industriala de la choucroute, la indústria del bastissa e un fòrt sector artesanal e comercial.
Les vestiges de la civilisation romaine et des tombes mérovingiennes attestent de l'occupation du site de Krautergersheim. Par la suite ce sont les Alamans qui se fixent aux alentours du VIe et du Modèl:VIIe siècles. Des actes écrites mentionnent la possession du village par diverses abbayes: en 735 par l'abbaye de Murbach, en 778 du l'Abbaye de Hohenbourg (Mont Sainte-Odile) et en 1050 par l'abbaye de Baumgarten.
Le village sera dévasté en 1587 lors de la guerre de Religion; il est incendié par des mercenaires de passage. Durant la Guerre de Trente Ans les troupes du général Ernst von Mansfeld au service des protestants pillent et saccagent les églises et les abbayes, maltraitant les paysans, et brûlant le village. En 1632 ce sont les Suédois du Roi Gustave II Adolphe, venus au secours des protestants allemands, qui pénètrent en Alsace, occupant toutes les villes fortifiées dont Benfeld et mettent à sac Krautergersheim. En 1634, deux ans après la mort de leur roi, les Suédois quittent l’Alsace, mais leur souvenir demeure fortement enraciné dans la mémoire collective. À partir du Sègle XIV, plusieurs familles seigneuriales se partagent le village. La famille Berckheim possède un château qui sera acheté plus tard par Bernard-Frédéric de Turckheim et son épouse Lili Schoenemann - l'amour de Goethe - Au début du Sègle XVI, le préfixe Kraut est ajouté au nom de la localité pour la distinguer de son homonyme, situé à proximité de Molsheim le village témoigne de l'ancienneté de la culture intensive du chou et de la fabrication de la choucroute. Lors de la chute de l'Empire, des unités autrichiennes occupent Krautergersheim durant trois années.
Les activités du village se partagent entre la culture de la pomme de terre, la fabrication industrielle de la choucroute, l'industrie du bâtiment et un fort secteur artisanal et commercial.


text:
Margerie-Hancourt
Margerie-Hancourt es una comuna francesa, situada dins lo departament de Marna e la region de Champanha-Ardena .
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
En 1851, la municipalitat de Margerie annèxa la municipalitat de Hancourt ; la notícia comuna ven Margerie-Hancourt[1].
En 1851, la commune de Margerie annexe la commune d’Hancourt ; la nouvelle commune devient Margerie-Hancourt[2].
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ EHESS, nòta de la comuna sul luòc Cassini, consultada lo 16 de febrièr de 2009
- ↑ EHESS, notice de la commune sur le site Cassini, consultée le 16 février 2009


text:
Categoria:Article de qualitat
Los articles seguents an recebut un label de qualitat de la part dels contributors enregistrats de Wikipèdia. Aquesta lista es evidentament pas qu'un extrach dels milhèrs de paginas que còmpta nòstra enciclopèdia !
Se rencontratz dins Wikipèdia un article vertadièrament impressionant, ajustatz-lo a la lista dels articles potencialament de qualitat.
Soscategorias
Aquesta categoria dispausa pas que de la soscategoria seguenta.
Articles dins la categoria « Article de qualitat »
Aquesta categoria conten los 2 articles seguents.


text:
Pernamboc
Lo pernamboc (Caesalpinia echinata Lam.) qu'ei un arbo brasilenc de la familha de las fabaceas e de la soa familha de las Caesalpinioideae utilizat per la confeccion deus arquets deus instruments de còrdas hregadas. Qu'ei tanben utilizat com tinta per'mor la soa color arroia.
Qu'ei originari de las seuvas deus estat brasilencs de Bahia, Espírito Santo, Pernambuco e Rio de Janeiro. La diminucion de la soa populacion devuda a la soa espletacion e a la mermada deu son abitat qu'a produsida a reaccion deu mitan deu arquetièrs entà lutar per la soa conservacion.


text:
Torà
La Torà (תורה) o lo Pentateuc son los cinc primièrs libres de la Bíblia o del Tanakh (תנך) (la Bíblia ebrieva, que correspond a l'Ancian Testament crestian). Coneguts tanben coma 'Los Cinc Libres de Moïses', e dins la Septuaginta (traduccion de l'ebrieu al grèc) coma Pentateuc. Los josieus sovent se referisson a tota la revelacion e ensenhaments josieus coma la Torà. Torà es un mot ebrieu que significa ensenhament, instruccion, o especificament Lei. Los cinc libres son Genèsi (Bereshit בראשית), Exòde (Shemot שמות), Levitic (Vaïkrà ויקרא), Nombres (Bemidbar במדבר) e Deuteronomi (Devarim דברים). Dins la version grèga de la Torà, aquestes cinc libres conforman lo Pentateuc (del grèc πevtάteuxoς, que vòl dire 'cinc contienedors'), Khamishà humshé Torà (חמשה חמשי תורה, que en ebrieu significa 'Las cinc parts de la Torà'), e cadun d'els es un khummaish (חמש 'cinquen').


text:
Castèth de Bidaishe
Lo Castèth de Gramont o Castèth de Bidaishe, en Baisha Navarra, dens lo departament deus Pirenèus Atlantics, que testimònia de l'evolucion arquitecturau deus castèths despuish l'Edat Mejana dinc au sègle XVIIIau. Qu'ei uei lo dia en cors de restauracion. Que vadó monument istoric lo 19 de noveme de 1942 peus sons estables voutats, las soas façadas, los teits deus pabalhons, los elements defensius, las dependéncias e los parcs e jardins.
Presentacion[modificar | modificar la font]
La purmèra mencion deu castèth ducau de Bidaishe, pertanhent a la familha deus senhors de Gramont, que data de 1329. Autanlèu que conegó un sarròt d'eveniments abans de brular en 1796.
Sonque tres gròssas tors arredonas au nòrd-oèst e au sud que hèn pròva deu castèth medievau destrusit en 1523 per las tropas de Carles Quint en represalhas a l'escac encontrat a la vila de Baiona, lo maire de la quau èra Joan II, senhor de Gramont. Que ho tornat bastir dab rapiditat segon l'estil de la Reneishença en conservant lo principi deus elements defensius medievaus.
Au sègle XVIIau, òbras importantas devath l'influéncia de l'estil d'arquitectura « Loís XIII » alavetz en vòga dens la region parisenca, que hon hidadas a l'arquitècte Loís de Mihet, qui projectè tanben las òbras deus barris de Baiona. Los jardins e las terrassas que datan d'aquera epòca.
Las darrèras òbras que hon realizadas au començament deu sègle XVIIIau dab lo plaçament de la monumentau pòrta d'entrada dab fronton triangular.
En 1793, qu'ordenèn la requisicion deu castèth e de las soas dependéncias au prohèit de la Nacion e durant quauques mes que i ho installat un espitau militar. L'edifici qu'èra vueit quan, dens la nueit deu 22 au 23 de heurèr de 1796, un incendi e'u devastè.
Istòria[modificar | modificar la font]
La familha Gramont que vien deus vescomtes de Dacs, puish que's fusionè dab la familha de Guishe. De cap a 1190, Brun de Gramont que parescó aver acceptada en particion la tèrra de Bidaishe on, shens dobte, e bastí lo purmèr castèth. Jogant com los lors vesins, aumenatges contradictoris e fidelitats successivas aus reis de Navarra e aus reis d'Anglatèrra, princes d'Aquitània, en tot alià's plan, guerrejant bravament, los senhors de Gramont qu'èran ja ua grana familha quan mei tard e entrèn devath l'influéncia deus reis de França.


text:
genièr
Somari
Occitan
Etimologia
Del latin Januarius mensis, es a dire mes de Janus, dieu de las pòrtas e dels passadisses.
Prononciacion
[(d)ʒe'njɛ]
Sillabas
ge | nièr (2)
Nom comun
genièr masculin
Reprovèrbis:
Tronada de genièr, gelada d'abrial.
Quand genièr es boièr, n'es pas ni març ni febrièr.
En genièr amassa las socas, las cremaràs en febrièr.
Se genièr es un lauraire, febrièr es pas son fraire.
Se genièr fa lo pecat, març serà acusat.
Se trona al mes de genièr, i aurà de blat a plens sestièrs.
Quand en genièr trona, prepara granièrs e cava.
Gibre d'abans Nadau, cènt escuts nos vau; Gibre de genièr, vau pas un denièr.
Val mai un raubaire al granièr, qu'un bèl jorn en genièr.
Variantas dialectalas
- gèr gascon


text:
Sent Girman
Sent Girman (tanben Sent Girman del Bèl Èrm) es una comuna de Carcin (Occitània), situada dins lo departament francés d'Òlt e la region de Miègjorn-Pirenèus.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Sent Girman es lo país del poèta occitan Joan-Jacme Delmas que ten de cantar lo seu vilatge e Cèu, riu que travèrsa la comuna e que ven dins sos poèmas un riu gaireben mitic.


text:
Voivodat (Polonha)
Un voivodat (en polonés : województwo) es una unitat de division administrativa regionala de Polonha. Dempuei lo 1èr de genier de 1999, un voivodat agropa l'administracion de l'Estat polonés e l'administracion descentralizada de la collectivitat regionala.
Lista dei voivodat creats en 1999[modificar | modificar la font]
- voivodat de Bassa Silèsia.
- voivodat de Cujàvia e Pomerània.
- voivodat de Grand Polonha.
- voivodat de Lodz.
- voivodat de Lublin.
- voivodat de Lubusz.
- voivodat de Mazòvia.
- voivodat d'Opole.
- voivodat de Pichona Polonha.
- voivodat de Podlàquia.
- voivodat de Pomerània.
- voivodat de Pomerània Occidentala.
- voivodat de Santa Crotz.
- voivodat de Silèsia.
- voivodat de Subcarpàtia.
- voivodat de Vàrmia e Mazúria.


text:
Ailurus fulgens
Lo panda roge o pichòt panda es un mamifèr que viu dins Imalaia e al nòrd de Birmania. Son nom ven d’una lenga d’Imalaia, benlèu del nepalés.
Lo pichòt panda fa la talha d’un grand cat (60 cm) amb una longa coa. A lo còs ros , las patas e lo cap negres e blancs, de bendas jaunas sus la coa. Se pòt téner drech. Sas arpas li permeton de montar als arbres e de ne davalar lo cap en bas.
Los pandas gigants partisson fòrças territòris amb los pichons. Los pichons pandas manjan de bambós, de frucha, de racinas, d’aglands, de liquèns, d’uòus, d’aucelons, e de carn quand son en captivitat, mas un regim compausat de tròp de carn pòt provocar la mòrt.
Lo pichòt panda es principalament nuechenc. Viu dins los arbres per se noirir e escapar a son principal predator : la pantèra de las nèus.
Es un animal solitari. La reproduccion a luòc entre la mitat del mes de mai e la mitat del mes de julh. La femèla pòt aver dos pichòts al maximum. La gestacion dura en mejana 135 jorns, los pichons atenhon lor maduretat sexuala entre 18 e 20 meses.
L’espècia es actualament en dangièr per encausa del braconatge e de la reduccion de son espaci de vida.


text:
La Neuville-Chant-d'Oisel
La Neuville-Chant-d'Oisel es una comuna francesa, situada dins lo departament de la Sèina Maritima e la region de la Nauta Normandia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
La Neuville-Cant-de Oisel se situa en lo costat de Boos, dins la frontièra entre la Seine-Maritima e la Eure. Lo bourg se situa a 17 km al sud-es de Roan. Darrièra e mai granda municipalitat del scenari es de Roan, La Neuville-Cant-de Oisel es mitoyenne de las municipalitats de Boos, Mesnil-Raoul e Fresne-lo-Plànol en Seine-Maritim, e de Pîtres e Romilly-sus-Andelle en lo Eure.
La Neuville-Chant-d'Oisel se situe dans le canton de Boos, à la frontière entre la Seine-Maritime et l'Eure. Le bourg se situe à 17 km au sud-est de Rouen. Dernière et plus grande commune du plateau est de Rouen, La Neuville-Chant-d'Oisel est mitoyenne des communes de Boos, Mesnil-Raoul et Fresne-le-Plan en Seine-Maritime, et de Pîtres et Romilly-sur-Andelle dans l'Eure.
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Cantus Opinion a citat cap a 1240 e #èsser sens dobte fondat al Sègle XII sus un essartage del bòsc de Longboël. Après la conquista dels Francs e l'installacion de las Carlovingiens en la region, Rollon, cap de las Normands, #fixar los limits de la Normandie. E es aital, als environs de l'an 950, que l'edificacion de la nòstra glèisa viu lo jorn. Lo Chandoysel #èsser la primièra part del vilatge reagrupat a l'entorn de la glèisa.
A Modèl:La s-, l'empencha démographique (mens d'epidèmia, patz, seguretat) es tala #que manca de nòvas tèrras. Es doncas a partir d'ailà e de l'anciana votz romaine #qu'una nòva part del vilatge se diboisha : La Neufville (villa : domeni rural, novus : nòu) apertenent a la baronnie de Pont-Sant-Pierre. Sus òrdre de Sant Louis, los fraires proprietaris dels luòcs, défrichent lo bòsc de Longboël (lo sieu nom testificat a Modèl:La s- jos la forma latina Longus Buellus #que significa lo long bòsc) e la cedís al Capítol de Roan. Aqueles déboisements se fan segon un plànol géométrique fòrça précis : los fraires enquadran los paysans e procedisson al attribution dels lòts en bandas estrechas perpendiculaires a la rota. A la Revolucion, lo bòsc ven « plan nacional » e en 1833, Jules de Maupassant n'obten una porció de 130a que #, coma per assegurar una simetria amb lo castèl del Cant de Oisel, fa sus el erigir un sojorn l'an 1835.
Amb lo rapprochement dels dos pòbles, se detla #trucar La Neufville Chandoysel (Nòva Villa Cantus Opinion), de contunh La Neuville Cant de Oisel fins a la Revolucion, e per un motiu ignorat, s'es començat al orthographier La Neuville Camp de Oisel, en trasent aital la encant de lo sieu nom e de la siá origina. Es, fin finala, lo 16 de junh de 1962, que lo prefècte escrich al cònsol : « Sus proposicion de la Comission Nacionala de Revision del Nom de las Municipalitats, Senhor lo Ministre de l'Interior a retut oficial lo nom de la vòstra municipalitat : La Neuville Cant de Oisel … ». I i aguèt un important comèrci de fromages al Sègle XIX.
Cantus Avis est cité vers 1240 et fut sans doute fondé au Sègle XII sur un essartage de la forêt de Longboël. Après la conquête des Francs et l’installation des Carlovingiens dans la région, Rollon, chef des Normands, fixa les limites de la Normandie. Et c’est ainsi, aux environs de l’an 950, que l’édification de notre église vit le jour. Le Chandoysel fut la première partie du village regroupé autour de l’église.
Au Modèl:S-, la poussée démographique (moins d’épidémie, paix, sécurité) est telle qu’il faut des nouvelles terres. C’est donc à partir de là et de l’ancienne voix romaine qu’une nouvelle partie du village se dessine : La Neufville (villa : domaine rural, novus : neuf) appartenant à la baronnie de Pont-Saint-Pierre. Sur ordre de Saint Louis, les moines propriétaires des lieux, défrichent la forêt de Longboël (son nom attesté au Modèl:S- sous la forme latine Longus Buellus qui signifie le long bois) et la cède au Chapitre de Rouen. Ces déboisements se font selon un plan géométrique très précis : les moines encadrent les paysans et procèdent à l’attribution des lots en bandes étroites perpendiculaires à la route. A la Révolution, la forêt devient « bien national » et en 1833, Jules de Maupassant en obtient une portion de 130ha sur laquelle, comme pour assurer une symétrie avec le château du Chant d’Oisel, fait ériger une demeure en 1835.
Avec le rapprochement des deux villages, on l’appela La Neufville Chandoysel (Nova Villa Cantus Avis), puis La Neuville Chant d’Oisel jusqu’à la Révolution, et pour un motif ignoré, on a commencé à l’orthographier La Neuville Champ d'Oisel, en enlevant ainsi le charme de son nom et de son origine. C’est, finalement, le 16 juin 1962, que le préfet écrit au maire : « Sur proposition de la Commission Nationale de Révision du Nom des Communes, Monsieur le Ministre de l’Intérieur a rendu officiel le nom de votre commune : La Neuville Chant d’Oisel … ». Il y eut un important commerce de fromages au Sègle XIX.


text:
Saint-Pierre-de-Bressieux
Nom desconegut en arpitan (Saint-Pierre-de-Bressieux en francés) es una comuna arpitana dau Daufinat, situaa dins lo departament d'Isèra e la region de Ròse-Aups.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
La municipalitat es limitrophe de divèrsas municipalitats: Sant-Siméon-de-Bressieux, Bressieux, Brézins, Sant-Etienne de Sant-Geoirs, Sant-Geoirs, Brion, Chasselay, Roybon, Marnans
La commune est limitrophe de plusieurs communes: Saint-Siméon-de-Bressieux, Bressieux, Brézins, Saint-Etienne de Saint-Geoirs, Saint-Geoirs, Brion, Chasselay, Roybon, Marnans


text:
Caracal caracal
Lo caracal (Caracal caracal), o lop cervièr del desèrt o lop cervièr de Pèrsia, es un felin d'Africa e d'Asia.
Caracal caracal es la sola espècia del genre Caracal.
Es un animal polit, long de 65 a 75 cm e naut, en mejana, de 40 a 45 cm. Sa coa mesura aperaquí 25 cm. Son còrs es pus deligat que lo dels lops cervièrs nordics, çò que ne fa un correire excellent. Sas longas aurelhas ponchudas, ornadas de topets peloses, melhoran encara la finesa de son ausida. Sa rauba unida d'un jaune falbe s'armoniza perfièchament amb la color generala del desèrt.
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Article connèxe[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- Referéncia ITIS : TSN 552459 genre Caracal Gray, 1843 (en)
- Referéncia ITIS : TSN 552775 espècia Caracal caracal (Schreber, 1776) (en)
- Referéncia IUCN : espècia Caracal caracal (Schreber, 1776) (en)


text:
Winnipeg
Winnipeg (pronóncia AFI: [ˈwɪnɨpɛg]) es la capitala e pus granda vila de la província canadenca de Manitòba. Se situa prèp del centre longitudinal d'America del Nòrd,[1] al jonhent del riu Roge e del Riu Assiniboine , un endrech ara comunament sonat The Forks.[2] Lo nom de Winnipeg es derivat dels mots Cree de win e nippi que se traduson per «aiga fangosa». Winnipeg es lo còr cultural e lo centre economic de la region, qu'a una populacion de 730 305 personas. La vila de Winnipeg es la setena de Canadà amb una populacion de 633 451 personas.[3]


text:
Patrolhaire
Un patrolhaire es un naviri militar leugier e pichon destinat a l'equipament dei fòrças navalas costièras. N'existís dos tipes principaus. Lo premier gropava inicialament de naviris rapides equipats d'artilhariá leugiera ò de torpilhas. Aquelei naviris assaiavan de s'aprochar d'un biais discret e rapide dei flòtas enemigas per leis atacar. Pasmens, sei capacitats èran limitadas en fàcia de l'aviacion ò de l'artilhariá navala pesuca. A partir deis annadas 1960, lo desvolopament de la furtivitat e dei missiles li donèron d'interès novèus e aqueu tipe de patrolhaire es a l'ora d'ara fòrça frequent au sen deis estats desirós de formar una flòta pauc costosa. La segonda categoria de patrolhaire gropa de naviris rapides amb un armament limitat e destinat a d'operacions de susvelhança dei zònas economicas ò de polícia.


text:
Lozzi
Lozzi es una comuna corsa, situada dins lo departament de Nauta Corsega e la region de Corsega.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Lozzi Es la una dels cinc comunas del Niolu e la una dels dotze comunas del Costat de Niolu-Omessa. Fa partida del « territòri de vida » Niolu del Parc natural regional de Corsega #que n'es adherent.
Lozzi est l'une des cinq communes du Niolu et l'une des douze communes du Canton de Niolu-Omessa. Elle fait partie du « territoire de vie » Niolu du Parc naturel régional de Corse dont elle est adhérente.


text:
Alòdi
L'alòdi (dau francic alôd, latin allodium) èra l'eretatge liure d'obligacions feudalas.
A l'Edat Mejana, un alòdi èra una tèrra possedida en proprietat complèta, opausat ai fèus o ai cens qu'implicavan una redevença senhorala. S'agissiá aladonc d'una tèrra independenta de ges de senhoriá fonziera.
Segon la lei salica, lo mot d'alòdi manifèsta lei fons ereditaris per oposicion ais aquists. Sota lei carolingians, l'alodier deu lo dèime a la Glèisa e l'ajuda militara au sobeiran s'es atacat per çò que sol lo rei se declara senhor de totei leis alòdis.
En seguida de la delimitacion de l'òrdre carolingian per lo desvolopament de la feudalitat a partir dau sègle X, l'alòdi designa un ben possedit en plena proprietat, sens senhor e lo pus sovent eretat:
- l'alòdi nòble, per oposicion au fèu, compòrta pas ni omenatge ni servicis nòbles.
- l'alòdi païsan, per oposicion au cens, es una tèrra independenta de tot senhor fonzier, qu'implica pas ni redevenças, ni servicis, ni drechs.


text:
Tractat d'Amsterdam
Lo Tractat d'Amsterdam es un acòrdi signat lo 2 d'octobre de 1997 dins la vila neerlandesa d'Amsterdam e prepausèt una revision e faguèt dintrar en vigor una nòva nòrma legala de l'Union Europèa (UE) aprèp una revision del Tractat de Maastricht de 1992. Aquel tractat dintrèt en vigor lo 1èr de mai de 1999 aprèp que foguèsse ratificat per totes los Estats Membres de l'Union.
Lo Tractat d'Amsterdam soslinha divèrses aspèctes fondamentals pel foncionament de l'Union: lo drech al trabalh, la liura circulacion dels ciutadans, lo refortiment de la justícia, la politica exteriora e la securitat comuna de l'Union, e mai la reforma institucionala necessària per afrontar la dintrada de nòus membres, camps que demorèron sens responsas dins lo Tractat de Maastricht.
Negociacions[modificar | modificar la font]
Lo Tractat es lo resultat d'un long procèssus de negociacions, que començèt dins la vila italiana de Messina lo 2 de junh de 1995, quaranta ans aprèp la signatura del Tractat de Roma e s'acabèt entre lo 17 e 18 de junh de 1997 a Amsterdam, quand lo tractat foguèt ratificat el Tractat pel Conselh de l'Union Europèa. Dempuèi lo 2 d'octobre de 1997, quand lo signèron oficialament los Ministres dels Afars Exteriors de totes los païses membres de l'Union, comencèt dins los Estats membres un long e complèxe procèssus de ratificacion. Lo Parlament Europèu ratifiquèt lo Tractat lo 19 de novembre de 1997, e après dos referendums e 13 decisions presas pels parlaments nacionals s'acabèt lo procèssus de ratificacion.
Somari[modificar | modificar la font]
Lo Tractat d'Amsterdam conten 13 protocòls, 51 Declaracions adoptadas per la Conferéncia e 8 Declaracions dels Estats membres e los esmendaments als Tractats ja existissents acampats en 15 articles.
L'Article 1 (que conten 16 paragrafs), modifica las disposicions generalas del Tractat de Maastricht e tracta de la Politica Exteriora e Securitat Comuna (PESC) e la cooperacion en matèria penala e policièra. Los quatre articles venents (70 paragrafs) modifican lo Tractat de Roma constitutiu de la CEE, lo Tractat de París creant la CECA (tractat que s'atudèt en 2002), lo Tractat de Roma constitutiu de l'Euratom e la Lei relativa a l'eleccion del Parlament Europèu. Fin finala, las disposicions finalas contenon quatre articles. Lo nòu Tractat tanben prepausèt de simplificar los Tractats comunitaris, la supression de mai de 56 articles obsolèts, una nòva numeracion d'articles amb la finalitat que siá mai legible dins l'ensems.
Tanben tractèt de tèmas claus coma la securitat personala e juridica, l'immigracion e la luta contra la frauda. Subretot, l'UE serà, a partir d'aquí, capabla de legiferar en matèria d'immigracion, Drech privat o drech de procedura civila, dins l'encastre de la liura circulacion de las personas a l'interior de l'Union. Al meteis temps s'intensifiquèt la cooperacion intergovernamentala de la polícia e en matèria de justícia penala per fin que los Estats membres pòscan coordenar lor activitats d'un biais mai eficaç. L'Union a per objècte d'establir un espaci de libertat, securitat e justícia pels ciutadans, incorporant los Acòrdis de Schengen dins lo sistèma juridic de l'UE (daissant pasmens sul subjècte Irlanda e lo Reialme Unit al marge d'aquel acòrdi).
Lo Tractat establís nòus principis e responsabilitats dins lo camp de la politica exteriora e de securitat, en soslinhant en la difusion de las valors de l'UE cap al monde exterior, l'aparament de sos interèsses e la reforma de sos mecanismes d'accion. Lo Conselh Europèu establiguèt d'estrategias comunas seràn mesas en practica pel conselh a majoritat qualificada, sus de matèrias reservadas e jos condicions. Dins d'autres cases, qualques Estats poiràn causir de s'abstenir de biais constructiu, es a dire, sens capitar a empachar que las decisions sián adoptadas.
Lo tractat introduguèt un Naut Representant per la Politica Exteriora de l'UE, que, ensems amb los Presidents del Conselh e de la Comission Europèa, pausan un nom e una cara a la politica de l'UE pel monde exterior. Pasmens lo Tractat d'Amsterdam prevei pas una defensa comuna, aumentèt la possibilitats de far de despensas en matèria de manteniment de la patz e de tascas umanitàrias, subretot per mejan de la creacion de ligams estrechs amb l'Union Europèa Occidentala (UEO).
Concernissent las institucions, i a doas reformas importantas en relacion amb lo procèssus de codecision (la procedura legislativa amb lo Parlament Europèu e lo Conselh), en relacion amb son camp d'aplicacion e las proceduras detalhadas, amb un Parlament Europèu que se vei refortit dins son ròtle. Lo President de la Comission Europèa tanben aurà de se sometre a la confisança personala del Parlament, que li dona l'autoritat per establir las orientacions de las politicas de la Comission e ocupar un ròtle actiu dins l'eleccion dels membres de la Comission per la decision sus sa nominacion, en acòrdi comun amb los govèrns nacionals. Aquelas disposicions fan de la Comission un ensems politicament pus responsable de sos actes, e es establit una recacion de persona amb lo Parlament Europèu. Fin finala, lo nòu Tractat dobrís la pòrta, en condicions fòrça estrictas, a una cooperacion mai estrecha entre los Estats membres qu'o desiran. Una cooperacion pus estrecha se poirà establir, sus proposicion de la Comission, dins de cases qu'es pas possible d'adoptar una accion comuna, jos resèrva qu'aquelas accions anen pas contra la coeeréncia de l'UE o dels drechs e l'egalitat de sos ciutadans.
Enjòcs[modificar | modificar la font]
Lo Tractat d'Amsterdam resolvèt pas totas las questions institucionalas definitivament. Lo trabalh sus la reforma de las institucions es totjorn en cors perque sián capablas de foncionar d'un biais eficaç e democratic dins una UE totjorn alargada. Las questions mai urgentas son la composicion de la Comission Europèa, la ponderacion dels vòtes dels Estats membres e l'eleccion a la majoritat qualificada. Aquelas questions foguèron envisatjadas dins la redaccion de la Constitucion Europèa.


text:
Moràvia del Sud
La region de Moràvia del Sud (en chèc, Zlínský kraj) es una region e entitat autonòma de la Republica Chèca creada lo 1èr de genièr de 2000 jol nom de Region de Brno. Prenguèt lo sieu nom actual en 2001. Abans 2000 existissiá una region del meteis nom, mas mai espandida.
Sa capitala es Brno.
Somari
Division[modificar | modificar la font]
Districtes[modificar | modificar la font]
La region se compausa de 7 districtes : Blansko, Brno-ciutat, Brno-campèstre, Břeclav, Hodonín, Vyškov e Znojmo.
Administracion locala[modificar | modificar la font]
Dempuèi lo 1èr de genièr de 2003 existís pas mai d'administracion al districte, qu'es vengut una unitat estadistica. L'administracion locala se fa dins de comunas de la responsabilitat espandida (obcí s rozšířenou působností) que son las 7 ancianas capitalas de districte emai aquelas comunas : Boskovice, Bučovice, Hustopeče, Ivančice, Kuřim, Kyjov, Mikulov, Moravský Krumlov, Pohořelice, Rosice, Slavkov u Brna, Šlapanice, Tišnov, Veselí nad Moravou, Židlochovice.
Govèrn local[modificar | modificar la font]
Lo governador es Michal Hašek.


text: Autres villes proches de CHAMBREY : Château salins, Vic sur seille, Champenoux, Brin sur seille, Réméréville, Moncel sur seille, Moyenvic, Sornéville, Bioncourt, Pettoncourt, Laneuveville en saulnois, Mazerulles, Arracourt, Hampont, Fresnes en saulnois, Bezange la grande, Salonnes, Hoéville, Athienville, Jallaucourt, Vaxy, Bey sur seille, Amelécourt, Malaucourt sur seille, Manhoué, Lanfroicourt, Morville lès vic, Fonteny, Gerbécourt, Xanrey, Attilloncourt, Grémecey, Erbéviller sur amezule, Lemoncourt, Juvrecourt, Puttigny, Aboncourt sur seille, Oriocourt, Lubécourt,


text:
Als catorze ans se jonguèt a la Joenessa Sociala Democrata, ont foguèt membre del Conselh Nacional, entre 1980 e 1982, e arribèt a la presidéncia de la Comission Politica lo 1990, en ocupant la carga fins al 1995. Foguèt deputat a l'Assemblada Nacionala, per la circonscripcion de Lisboa, entre 1991 e 1999, ont se jonguèt a l'Assemblada Parlamentària de l'OTAN fins a 1995 e foguèt vicepresident del Grop parlamentari del Partit Socialdemocrata - PSD, de 1996 fins a 1999. Se presentèt coma candidat per cònsol de Amadora e foguèt elegit conselhièr entre 1997 e 2001.
Als trenta sièis ans se va graduar en Economia a l'Universitat Lusíadas de Lisboa lo 2001. Al 2004 dintrèt en lo Grop Fomentinvest, en se convertint en lo braç drech de Ângelo Correia. Foguèt director financièr fins a 2006 e membre del Comitat Executiu dempuèi 2007 fins a 2009, al meteis temps que presidiguèt lo Conselh d'Administracion de las participantas CRH e Ribatejo Tage, a comptar de 2005 e 2007, respectivament. Tanben a comptar de 2007 ensenhèt a l'Institut Superior de Sciéncias de l'Educacion.
Passos Coelho foguèt cofondator del Movement Pensar Portugal lo 2001. Ocupèt tanben la vicepresidéncia de la Comission Politica Nacionala del Partit Socialdemocrata jos la direccion de Luis Marques Mendes, de 2005 a 2006, e foguèt president del Conselh Municipal de Vila Reala, dempuèi l'an 2005. En mai de 2008 concorreguèt pel primièr còp per la presidéncia del PSD, en prepausant una revision del programa politic en sometent una orientacion neoliberala. Foguèt derrotat per Manuela Ferreira Leite. Davant aquel resultat, fondèt amb un grop de simpatizants, lo think-tank Pensar Ideias. En genièr de 2010 traguèt lo libre Mudar ("Cambiar") e se postulèt coma candidat per las eleccions de març de 2010. Foguèt elegit president del PSD lo 26 de març de 2010.
Las eleccions presidencialas antecipadas lo 5 de junh de 2011 li donèron una sobrada victòria dins lo congrès contra lo Partit Socialista.


text:
Federalisme
Lo federalisme supausa un sistèma de govèrn de dos gras. La federacion es formada de divèrs estats o províncias que gausisson d'una autonomia que lor permet de reglar coma o entendon de questions coma lo dreit civil, l'educacion, la santat publica.
Lis Estats federats an mai o mens d'autonomia segon li país : atau, en Canadà - estat federau despuèi 1867 -, las dètz províncias an pas que li dreits que lor son expressament reconeguts per la Constitucion federala; quand ditz pas res, la competéncia reven a la federacion. Is Estats Units, al contrari, li cinquanta estats an toti li poders sonca li que son nomadament atribuits per la Constitucion a l'Estat federau.
Lis Estats membres an sovent d'institucions similaras a las de l'Estat federau. Atau, en Canadà, cada província es governada segon lo sistèma parlamentari, mas lo Parlament a pas qu'una chambra, d'a part en Quebèc. Is Estats Units, cada estat es organizat segon lo regim presidenciau.
Lis Estats federats son totjorn representats al nivèl federau per una segonda chambra parlamentària, que a sovent lo nom de Senat. Dins aquel Senat, lis Estats son representats o d'un biais egau coma is Estats Units, onde i a dos senators per estat, o d'un biais inegau coma en Canadà (i a vint-e-quatre senators per Ontàrio e Quebèc, dètz, sièis o quatre per las autras províncias). I a tanben dins lis Estats federaus una Cort suprèma (de nòu jutges en Canadà e is Estats Units), que règla li problèmas pausats per l'interpretacion de la constitucion dins lei relacions entre la federacion e lis estats.
I a d'estats federaus sobre toti li continents (Alemanha, Belgica, Mexic, Cameron, Índia). Mas un es ben particular: la Confederacion Elvetica, reire-confederacion devenguda federacion.
Li cantons an una larja autonomia. Amai, lo federalisme soïsse, gràcias a un territòri pro pichon, pòt utilizar la democracia dirècta o mieja dirècta. Dins li cantons, i a un quite dreit de revocacion populara dis elegits: atau, lo parlament cantonau pòt èsser dissolgut per votacion a la demanda de 12 000 ciutadans a Bèrna e 5000 a Lucèrna, e lo Govèrn Federau pòt èsser destituit per lo pòble a la demanda de quauques milierats de personas dins quatre cantons. Aquessi dreits, pasmens, son quasiment pas jamai utilizats.
Darrièra particularitat del regim soís: mentre que l'Assemblada Federala noma e revòca li membres del Conselh Federau, organ executiu, aqueste pòt pas dissòudre l'Assemblada. Aquò es un regim d'assemblada onde lo Parlament es mèstre de la situacion.
Un aute tipe de federalisme apareguèt ambe la reforma constitucionala en Belgica, en ginier de 1989: un Estat federau fondat sobre lo compartiment dei competéncias e dei ressorsas d'un reire Estat centralizat. L'Estat federau s'opausa a la confederacion d'Estats onde li membres an pas nosat entre guessi que de ligams plan tèunes (a l'origina, Soïssa foguèt una confederacion) e a l'Estat unitari coma França. Es entremieg aquessas doas formas extrèmas d'Estats, e pòt nàisser de l'evolucion d'una d'aquessas doas formas.


text:
Categoria:Estatut IUCN Preocupacion menora
Aquesta categoria recensa las espècias consideradas coma una Preocupacion menora (LC) per l'IUCN.
Qual emplena aquesta soscategoria?[modificar | modificar la font]
Aquesta categoria es emplenada automaticament quand dins un article utilizatz {{Taxobox IUCN}} amb lo paramètre LC per Least Concern (en occitan : Preocupacion menora).
Las inicialas de nivèls de dangièr LC son transformadas en tèxt per {{IUCN LC}}).
Tanben podètz referenciar las paginas del sit IUCN dins vòstres articles en utilizant {{IUCN}}.
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Actualament, aquesta categoria conten pas cap d'articles, de soscategoria o de fichièr multimèdia.


text:
.an
.an es lo nom de domeni d'Internet per las Antilhas Neerlandesas[1].
La dissolucion de las Antilhas Neerlandesas, lo 10 d'octobre de 2010, amb la creacion dels estats de Curaçao e Sint Maarten dobrís camin cap a una supression per l'ISO del còde de país an e doncas a la supression del domeni. Lo 15 de decembre de 2010 l'ISO definiguèt tres còdes per remplaçar .an : .cw per Curaçao, .sx per Sint Maarten e .bq per las Illas BES. Lo 20 de decembre, los tres domenis son enregistrats per l'IANA, mas pas encara delegats.


text:
Beaumont (Yonne)
Beaumont es una comuna francesa administrada per lo departament d'Yonne de la region de Borgonha.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
- Ciutat l'an 1185 jol nom de Bellus Monds.
- Seriá lo ancià Bandritum de la mapa de Peutinger.
- Jean, sire de Cheny, possedissiá la tèrra de Beaumont en 1276 ; Charles de Savoisy, baron de Seignelay, la #crompar en 1394 ; aperteniá als Lenfernat al Modèl:XVe sègle.
- Al pòrt del Crot-a los-Fraires (anciana granja de la abbaye de Pontigny) èran embarcats los vins de la region a destination de París.
- Caseriu De Chemilly fins en 1790
- Cité en 1185 sous le nom de Bellus Mons.
- Serait l'ancien Bandritum de la carte de Peutinger.
- Jean, sire de Cheny, possédait la terre de Beaumont en 1276 ; Charles de Savoisy, baron de Seignelay, l'acheta en 1394 ; appartenait aux Lenfernat au Modèl:XVe siècle.
- Au port du Crot-aux-Moines (ancienne ferme de l'abbaye de Pontigny) étaient embarqués les vins de la région à destination de Paris.
- Hameau de Chemilly jusqu'en 1790


text:
Pingo
Un pingo es una còla de glaç cubèrta de tèrra que se pòu observar dins lei regions articas, subarticas e antartidas. Pingo es un mot de la lenga inuit que significa puòg. Se destria dos tipes diferents de pingo :
- lei pingos idrostatics son formats a partir de l'aiga dau permafrost.
- lei pingos idraulics son formats a partir d'un apondon exterior d'aiga.
La formacion d'un pingo necessita generalament la preséncia d'un lac ò d'un estanh pauc prefond que pòu protegir la zòna en dessota de la gelada. Quand la temperatura demenís, lo lac gela mai contunia de protegir una zòna situada en dessota onte lo permafrost pòu pas s'estendre. Aquela zòna va pauc a pauc concentrar l'aiga liquida venent dei zònas gelats. Se la temperatura contunia de demenir, aquel aiga pòu finalament gelar e formar un nuclèu de glaç que va dilatar lei jaç situats en dessús. Aquò forma donc una còla que son nuclèu es format de glaç. Pasmens, aquela dilatacion entraïna l'aparicion de fissuras lòng dei pendas de la còla. Ansin, lo raionament solar pòu causar la fusion dau glaç e causar l'afondrament dau pingo. Lei dimensions d'un pingo van de 60 a 700 mètres de diamètre e de 5 a 70 mètres d'autor.


text:
Freigné
Freigné es una comuna francesa, situada dins lo departament de Maine e Léger e la region dels Païses de Léger .
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comuna situada en la vallée de la Erdre.
Commune située dans la vallée de l'Erdre.
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Lo luòc a ocupat pendent la Préhistoire, la traça la mai visibla es l'amassa mégalithique de Bennefraye, #que compòrta set menhirs.
Lo vilatge de Freigné a mencionat per las primièras fes en 1050, en la charte de Carbay, se sona alavetz Frugniacus. Aquela charte testifica lo don del comte de Anjau Geoffroy–Martel a dom Jonas, fraire de Marmoutier, de la villa #que i aviá #èsser escuelhuda entre Pouancé, Candé e Châteaubriant.
Los senhors del luòc fan bastir un solar près de la glèisa paroissiale. Freigné dépendit En principi del comtat de Nantas i aguèt de contunh ligat al Anjau jos la dynastie de las Plantagenêts. #Demorar, fins a la Revolucion, en dependent a l'esperitala del diocèse de Nantas.
Una nòta del Sègle XVIII dona a aquel afar los interessantes detalhs #que seguisson :
El appert per la confession retuda al Roy per Bertrand de Dinan, que los ancians barons de Candé pas avoient cap de drech de fief en la parròquia de Freigné, #lo que parròquia relevoit anciennement del duché de Bretanha e del comtat Nantois, e ne lèva encara per l'esperital ; tan que la baronnie de Candé, #que relevoit alavetz prochement del comtat d'Anjau, pas pouvoit i aver fief en la parròquia de Freigné #que relevoit prochement del castèl de Nantas en dependent del duché de Bretanha ; #çò que, sens contradit, se justifica per las confessions retudes auxdits barons de Candé pels senhors de Bourmont, #lo que employent en iceux touffe la parròquia de Freigné sens en res reservar e aital coma se prossegueix e compòrta.
Al Mièja Edat, Freigné fasiá partida de la sénéchaussée d'Angieus e #levar del país d'eleccion de Angieus fins a la Revolucion.
Pendent los Guèrras de Vendée, Freigné #èsser amb lo Castell de Bourmont e per lo sieu proprietari, lo futur maréchal de França, Louis de Ghaisne, comte de Bourmont, un centre décisionnel de la Chouannerie.
Al Sègle XIX la municipalitat se moderniza progressivament, la glèisa es reconstruite, lo cementèri a desplaçat, de las escòlas an bastit e Freigné a connectat a Nantas e a Segré pel camin de fèrre.
En 1837 e en 1955, de las tèrras freignéennes an ligat a la municipalitat de Candé.
Le site est occupé durant la Préhistoire, la trace la plus visible est l'ensemble mégalithique de Bennefraye, qui comporte sept menhirs.
Le village de Freigné est mentionné pour la première fois en 1050, dans la charte de Carbay, il s'appelle alors Frugniacus. Cette charte atteste le don du comte d'Anjou Geoffroy–Martel à dom Jonas, moine de Marmoutier, de la villa qui avait été choisie entre Pouancé, Candé et Châteaubriant.
Les seigneurs du lieu font construire un manoir près de l'église paroissiale. Freigné dépendit d'abord du comté de Nantes puis fut rattaché à l'Anjou sous la dynastie des Plantagenêts. Elle resta, jusqu'à la Révolution, dépendante au spirituel du diocèse de Nantes.
Une note du Sègle XVIII donne à ce sujet les intéressants détails qui suivent :
Il appert par l'aveu rendu au Roy par Bertrand de Dinan, que les anciens barons de Candé n'avoient aucun droit de fief dans la paroisse de Freigné, laquelle paroisse relevoit anciennement du duché de Bretagne et du comté Nantois, et encore en relève pour le spirituel ; tellement que la baronnie de Candé, qui relevoit lors prochement du comté d'Anjou, ne pouvoit avoir fief en la paroisse de Freigné qui relevoit prochement du château de Nantes dépendant du duché de Bretagne ; ce qui, sans contredit, se justifie par les aveux rendus auxdits barons de Candé par les seigneurs de Bourmont, lesquels employent en iceux touffe la paroisse de Freigné sans en rien réserver et ainsi qu'elle se poursuit et comporte.
Au Moyen Âge, Freigné faisait partie de la sénéchaussée d'Angers et releva du pays d'élection d'Angers jusqu'à la Révolution.
Durant les Guerres de Vendée, Freigné fut avec le Château de Bourmont et par son propriétaire, le futur maréchal de France, Louis de Ghaisne, comte de Bourmont, un centre décisionnel de la Chouannerie.
Au Sègle XIX la commune se modernise progressivement, l'église est reconstruite, le cimetière est déplacé, des écoles sont bâties et Freigné est reliée à Nantes et à Segré par le chemin de fer.
En 1837 et en 1955, des terres freignéennes sont rattachées à la commune de Candé.


text:
Armada deus Andes
L'Armada deus Andes que ho creada per las Províncias Unidas de l'Arriu de la Plata (qui vadoren Argentina) entà lutar contre la Contrarevolucion e l'ocupacion espanhòla de Chile.
Lo Director Suprèma, lo bearnés Joan Martin Pueyrredon, que'n designé lo generau José de San Martín com capdau.
L'explèit màger d'aquesta armada qu'ei d'aver traucada la Cordilhèra deus Andes (puish que l'invasion deu Haut Peró no s'i avèva pas escadut) e liberat Chile.
L'Armada deus Andes que ho devesida en duas colomnas : ua gavidada peu quite San Martín e qui passè peu Paso de los Patos (lo camin mei estret) e l'aute gavidada peu generau Juan Gregorio de Las Heras qui passè peu Paso de Uspallata.
Dab un camin mauaisit e sovent hèra estret e temperaturas extrèmas enter caumàs e tor, de las 10 600 pas sonque 4600 suberviscón. A maugrat de las dificultats la Traucada deus Andes que ho ua escaduda de las granas e que desboquè suber la liberacion definitiva de Chile qui permetó au son torn, d'assegurar la libertat argentina e de perseguir dab la liberacion de Peró.


text:
Gheada
La gheada es lo nom empleat en galèc per se referir a l'evolucion e prononciacion particulara del fonèma [g] dins mantuna varietat de l'oèst de Galícia. Lo son coneguèt una reculada del ponch d'articulacion que resultèt en tres prononciacions, una consonanta fricativa glotala sorda [h], una faringala sorda [ħ] o mai rarament una [x] semblanta a la jota espanhòla. Una de las primièras atestacions mai claras del fenomèn es de la fin del sègle XVIII dins una letra d'un capelan.
A mai s'existís una grafia per aqueste son, que se transcritz abitualament amb lo digraf gh, segon la normativa galhèga se deu pas emplegar a l'escrich e deu èsser reservada al registre oral. Aquesta prononciacion es actualament a recular dins son airal tradicional qu'es estada tradicionalament connotada negativament coma ligada a las classas popularas e a una manca d'instruccion.


text:
Saint-Martin-sur-le-Pré
Saint-Martin-sur-le-Pré es una comuna francesa, situada dins lo departament de Marna e la region de Champanha-Ardena .
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
La region ocupada pel vilatge de Sant Martin i aviá viscut dempuèi longtemps. La ponduda al jorn, en 1875, près del centre del pòble, d'una station préhistorique de l'edat de la pèira talhada, a revelat #qu'un grop d'individus viviá ja a aquel endroit mai de cinc mil ans abans lo nòstre ère. Divèrses objèctes trobats al meteis endroit o en d'unes autres ponches del territòri, permeton d'afirmar que los environs del vilatge an #èsser demorats en las epòcas gauloise e gallo-romaine. Tres sègles mai tard, lo cristianisme fach la siá aparicion en Gaule. Lo grand Sant Martin, avesque de Tors, es de passatge en Champagne e dona lo sieu nom a de nombrosas localités traversadas. A la Mièja Edat, l'istòria de lo nòstre pòble se confond amb l'establiment e lo desvolopament dels bens eclesiastics #que s'i forman dempuèi la Modèl:S-, aqueles de la Abbaye de Sant-Pierre-a los-Monts e del Prieuré de Vinetz. La comunitat de Sant Martin fa partida del domeni de l'avesque comte de Châlons, #que renonciarà als sieus dreches l'an 1329, en benefici dels religioses de Vinetz #que vendràn de senhors de Sant Martin los Vinetz. A la fin de la Modèl:S-, apareis lo nom de Sant Martin sul Prez. A Modèl:La s-, se tròba las formas primitivas de Sant-Martin-los-Vinets o encara de Sant-Martin-e-Vinets. Cap a 1812, la municipalitat es definitivament trucada Sant Martin sul Pré. Perque "sul pré"? Perque lo pòble a situat près d'una vasta prada #que s'estendiá fins al lièch de la Marna. Aquela prada servissiá de pâturage comun. I aviá inondat cada ivèrn, doncas fertilisée pel limon del cors d'aiga. Produsissiá una èrba de causida, #que podiá alimentar una part de l'an totas las bèstias de la localité
La région occupée par le village de Saint Martin était habitée depuis longtemps. La mise au jour, en 1875, à proximité du centre du village, d'une station préhistorique de l'âge de la pierre taillée, a révélé qu'un groupe d'individus vivait déjà à cet endroit plus de cinq mille ans avant notre ère. Divers objets trouvés au même endroit ou en d'autres points du territoire, permettent d'affirmer que les environs du village ont été habités aux époques gauloise et gallo-romaine. Trois siècles plus tard, le christianisme fait son apparition en Gaule. Le grand Saint Martin, évêque de Tours, est de passage en Champagne et donne son nom à de nombreuses localités traversées. Au Moyen Âge, l'histoire de notre village se confond avec l'établissement et le développement des biens ecclésiastiques qui s'y forment dès le Modèl:S-, ceux de l'Abbaye de Saint-Pierre-aux-Monts et du Prieuré de Vinetz. La communauté de Saint Martin fait partie du domaine de l'évêque comte de Châlons, qui renoncera à ses droits en 1329, au profit des religieux de Vinetz qui deviendront seigneurs de Saint Martin les Vinetz. À la fin du Modèl:S-, apparaît le nom de Saint Martin sur le Prez. Au Modèl:S-, on retrouve les formes primitives de Saint-Martin-les-Vinets ou encore de Saint-Martin-et-Vinets. Vers 1812, la commune est définitivement appelée Saint Martin sur le Pré. Pourquoi "sur le pré"? Parce que le village est situé à proximité d'une vaste prairie qui s'étendait jusqu'au lit de la Marne. Cette prairie servait de pâturage commun. Elle était inondée chaque hiver, donc fertilisée par le limon du cours d'eau. Elle produisait une herbe de choix, qui pouvait nourrir une partie de l'année toutes les bêtes de la localité


text:
Babilònia
Babilònia foguèt una ciutat de l'anciana Mesopotamia, que sas roïnas se trapan uèi lo jorn prèp de la vila modèrna de Al Hillah, dins la província de Babil, en Iraq, aperaquí 85 km al sud de Bagdad.
Tot çò que demora uèi de la famosa ciutat antica de Babilònia son de molons de brisadís de bricas de construccion dins la plana fertila mesopotamiana entre los rius de Tigre e d'Eufrates. Las fonts istoricas nos dison que Babilònia èra inicialament una vila pichona qu'es apareguda a la debuta del tresen millenni abans JC (l'auba de las dinastias). La vila floriguèt per aténher sa fama politica amb la pujada de la primièra dinastia babiloniana. Èra la "ciutat santa" de Babilònia aproximativament en 2300 abans JC, e lo sèti del Neo-Empèri Babilonian a partir de 612 abans JC. Los Jardins penjats de Babilònia èran una de las Sèt Meravilhas del Mond.
La forma Babylon es la varianta grèga de l'akkadian Babilu (bāb-ilû, que significa "La pòrta dels Dieus", tradusit en sumerian Ka.dingir.ra). Dins la Bíblia, lo nom apareis coma בבל (Babel), interpretat pel Libre de la Genèsi 11:9 per significar « confusion » (de lengas), del vèrb balal, « confondre ».


text:
Lily Allen
Lily Rose Beatrice Cooper (nascuda Allen), mai coneguda coma Lily Allen (Hammersmith, Londres, 2 de mai de 1985), es una cantaira, compositora e actritz anglesa. Foguèt a partir del succès de sa cançon "Smile" que se situèt a la cima de las cançons mai popularas en julh de 2006, que se faguèt conéisser internacionalament. Son primièr album Alright, Still aguèt una bona recepcion e se vendèt a mai de 2,6 milions d'exemplars mondialament, çò que faguèt qu'Allen foguèsse nominada als Grammy Awards, als BRIT Awards e als MTV Video Music Awards.
Biografia[modificar | modificar la font]
Lily Allen nasquèt en 1985 a Hammersmith, un barri de l'oèst de Londres dins una familha d'artistas. Es la filha de l'actor galés Keith Allen e de la productora anglesa, Alison Owen; es la filhòla de la cantaire Angela McCluskey, membre del grop american Wild Colonials. Mudèron mai tard per s'installar dins l'arrondiment d'Islington, dins lo nòrd de la capitala anglesa. A una sòrre mai granda qu'ela, Sarah, un cabdet, Alfie Allen e mai una autra sòrre cabdeta, Rebecca. A mai a tanben mantun mièg fraires e sòrres que sos parents divorcièron quand èra joveneta. Aprèp la separacion Lily Allen visquèt amb sa maire e son companh, lo comedian Harry Enfield.
En 1988, a l'edat de tres ans, Lily Allen faguèt una brèva aparicion dins la sèria de television The Comic Strip Presents..., dins l'episòdi The Yob que son paire aviá coescrich. L'an seguent quand Lily aviá pas que quatre ans, son paire partiguèt de l'ostal. La futura cantaire demorèt alara amb la maire e visquèt dins un HLM durant son enfància. Faguèt pasmens son escolaritat dins divèrsas escòlas privadas de las mai caras del Reialme Unit. Fin finala, Lily Allen foguèt escolarizada dins 13 establiments diferents, que las mai famosas son Hill House School, Montreux sus las ribas del Lac Léman, Millfield e Bedales School. Ne foguèt expulsada mai d'un còp per aver begut o fumat.


text:
Imen
Imen (mei conegut deu son nom grèc : Amòn) qu'ei un diu egipcian de Oaset (Tebas) considerat com diu deu só. Per aquesta rason, quan l'importància deu son culte be creishè, que ho associat per sincretisme dab Ra (lo diu só d'Iono - aperada Eliòpolis arron peus grècs) entà formar ua divinitat navèra : Imen Ra (Amòn Ra).
Diu segondari durant l'Empèri Ancian, lo son culte que ganhè ua grana importància religiosa e politica dab la vaduda de la soa ciutat de Oaset com capitau deu país.
Lo punt culminant d'aqueth arrajada que ho la XVIIau dinastia (durant l'Empèri Navèth) qui ne ho lo diu tutelar.
A Oaset, lo temple de Karnak que'u èra vodat e que's considerava qu'èra l'espòs de la divessa Mot e lo pair deu diu Khonso.


text:
Turin
Turin (Turin en piemontés, Torino en italian) es una vila d'Itàlia e la capitala de Piemont. A 900 372 estatjants (2010) e n'i a 1,7 milion dins l'aglomeracion. Sa província es una de las mai grandas de l'estat, amb 6.830 km², e tanben una de las mai pobladas, amb 2.165.619 abitants segon lo censament de 2001.
Turin foguèt la capitala del Ducat de Savòia tre 1563, del Reialme de Sardenha a partir de 1720, e puèi la primièra capitala d'Itàlia de 1861 a 1865. La vila es un dels centres universitaris, culturals, toristics e scientifics mai importants de l'estat italian.
Lo gentilici es turinés -esa.
Istòria[modificar | modificar la font]
Epòca romana[modificar | modificar la font]
Durant lo primièr sègle abans Crist, probablament en 28 abans Crist, los romans creèron un camp militar (Castra Taurinorum), que foguèt dedicat mai tard a August (Augusta Taurinorum). The typical Roman street grid can still be seen dins la vila modèrna, e d'un biais encara mai precís dins lo neighborhood que se coneis jol nom de Quadrilatero Romano. Via Garibaldi traces la dralha exacta Decumanus de la Ciutat romana que començava a la Porta Decumani which was later incorporated dins lo Castello o Palazzo Madama. La Porta Palatina, a la part septentrionala del districte, es estada preservada fins uèi dins un parc còsta la Catedrala. Turin teniá aperaquí 5.000 abitants en aquel temps, que totes vivián a l'interior de las grandas muralhas.
Edat Mejana[modificar | modificar la font]
Aprèp la casuda de l'Empèri roman, la ciutat foguèt conquistada pels lombards, puèi pels francs de Carlesmanhe en 773. La Marca de Turin (un comtat) foguèt fondat dins las annadas 940, e foguèt dominat per la dinastia Arduinic fins a 1050. Aprèp lo maridatge d'Adelaïda de Susa amb lo filh d'Humbert Biancamano, Otto, la familha dels Contes de Savòia prenguèt lo contraròtle. While la dignitat de conte was held per l'avesque coma conte de Turin (1092–1130 e 1136–1191) èra regit coma una prince-bishopric pels avesques. En 1230–1235 èra a lordship jos la Marqués de Montferrat, styled Lord de Turin. A la fin del sègle XIII, quand foguèt annexada al Ducat de Savòia, la vila comptava ja 20.000 abitants. Un bèl nombre dels jardins e palaises nasquèron durant lo sègle XV quand la vila foguèt remodelada. L'Universitat de Turin foguèt tanben fondada en aquel periòde.
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]


text:
1629
Aquesta pagina concernís l'an 1629 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Africa[modificar | modificar la font]
Etiopia[modificar | modificar la font]
Dins l'encastre deis insureccions que se debanavan dins tot lo país dempuei l'adopcion dau rite catolic en 1626, acomençament d'una revòuta fòrça importanta dirigida per Melka Krestos, un cosin alunchat dau negus Susenyos Ièr (1607-1632), installat en Lasta. Susenyos preparèt una campanha còntra lo rebèl mai sei soudats èran totalament desmotivats. Lo negus foguèt obligat de lei laissar celebrar una fèsta ortodòxa. Aquò entraïnèt una tiera de criticas de part de la Glèisa Catolica.


text:
SIDA
Lo sindròm de l'immunodeficiéncia aquerida (o aquesida), abreujat SIDA [ˈsiðɔ (ˈsidɔ, ˈʃidɔ, ˈsida)], qu'ei ua malaudia caracterizada per la pèrda de las dehensas immunitàrias deus organismes superiors qui pòt provocar la mort per'mor deu desvolopament de malaudias oportunistas qui prohèitan de la manca de dehensa de l'organisme. Dus famós virus qui produsen lo SIDA que son coneguts per provocar aqueth sindròm : lo VIU (lo virus de l'immunodeficiéncia umana, HIV en anglés) en çò deus òmis, e lo VIF (lo virus de l'immunodeficiéncia felina). Per'mor de l'especificitat d'aqueth virus, qu'ei impossible per un felin d'estar contaminat peu virus uman e, reciprocament, qu'ei impossible per un uman d'estar contaminat peu virus felin.
Lo VIU que's desvolopa e que's transmet dens e per la sang. Qu'ei transmetut per relacion sexuau, per escambi de sheringla (a còps practicats peus consumaires de drògas injectadas), de la mair au chin durant la gestacion o per transfusion sanguina dab sang contaminada peu VIU.
Lo VIU qu'ei un virus de la familha deus retrovirus. Aquò que vòu díser qu'ei constituit d'ua molecula d'ARNg embarrada dens ua caisha proteïca. Com tots los virus, non se pòt pas díser que sia un èste viu puish que non possedeish pas cap metabolisme: n'a pas cap besonh de's neurir e non creish pas. Que pòt sonque reproduse's en injectant lo son ARNg qui contien lo son cabau genetic entà que sia interpretat peus organets de la cellula parasitada qui's hica a prodúser VIU o FIU en lòc d'assegurar las soas pròpias foncions vitaus e, fin finala, que's moreish en tot liberar un hèish de virus navèths.


text:
Kelvin
Lo kelvin (dau nom de Lord Kelvin) es l'unitat de basa de temperatura termodinamica dau Sistèma Internacionau. Son simbòl es : K.
Somari
Definicion de l'unitat kelvin[modificar | modificar la font]
- Lo kelvin es la fraccion 1/273,16 de la temperatura termodinamica dau ponch triple de l'aiga (H2O), e una variacion de temperatura de 1 K equivau a una variacion de 1 °C.
- A la diferéncia dau gra Celsius, lo kelvin es una mesura absoluda de la temperatura qu'es estada introducha gràcias au tresen principi de la termodinamica.
- La temperatura de 0 K es egala a -273,15 °C e correspònd au zèro absolut (lo ponch triple de l'aiga es a la temperatura positiva de 0,01 °C).
Notacion[modificar | modificar la font]
- Lei noms d'unitat de l'SI son de noms comuns e s'escrivon en minusculas (« kelvin » e non « Kelvin »)
- Lo simbòl dau kelvin es K, en majuscula perque lo nom de l'unitat es derivat d'un nom pròpri de persona
Remarca[modificar | modificar la font]
Coma es pas una mesura relativa, lo nom dau kelvin es jamai precedit dau mot gra e son simbòl es jamai precedit de « ° », contrariament ai gras Celsius o Fahrenheit.
A l'origina, en 1954 (10ena CGPM, resolucion 3, CR 79), au kelvin se li disiá lo « gra Kelvin », e son simbòl èra : °K. Lo « gra » foguèt suprimit au moment de la 13ena CGPM, en 1967 (resolucion 3, CR 104) e lo simbòl venguèt : K.
Conversion vèrs leis autreis unitats de temperatura[modificar | modificar la font]
- kelvins en gras Celsius : °C = K - 273,15
- gras Celsius en kelvins : K = °C + 273,15
- kelvins en gras Fahrenheit : °F = K × 1,8 − 459,67
- gras Fahrenheit en kelvins : K = (°F + 459,67) / 1,8
Construccion de l'unitat kelvin[modificar | modificar la font]
La valor 1/273,15 es deguda ni a l'azard ni a una realitat fisica (se seriá poscut chausir una definicion coma 1/100, 1/500 o 1/1000 de la temperatura termodinamica dau ponch triple de l'aiga), mai a la volontat de se cotar sus una unitat preexistenta. E mai la definicion oficiala dau gra Celsius siá basada sus aquela dau kelvin, aquest foguèt establit posteriorament.
Lo gra Celsius es basat istoricament sus la temperatura de congelacion de l'aiga, que definís lo zèro, e la temperatura d'ebullicion, fixada a 100 °C, donant ansin la valor de la variacion d'un gra.
La nocion de temperatura termodinamica (valent a dire implicitament de temperatura absoluda) introdutz la nocion de zèro absolut, que deu naturalament èsser la basa d'aquela escala de temperatura ; la valor dau zèro absolut es de -273,15 °C.
D'autra part, la temperatura dau ponch triple de l'aiga, valent a dire aquela onte coexistisson lei tres estats (liquid, solid e gasós) a de tot segur semblat una referéncia pus invariabla que la temperatura de congelacion, maugrat que siá (fortuitament) quasi identica. Aquesta vària amb la pression, e a la pression atmosferica, es pus bassa d'aperaquí 0,01 °C (o K) qu'aquela dau ponch triple sota una atmosfèra de pression.
Essent adoptats aquelei dos ponchs de referéncia, rèsta a definir la variacion o l'interval d'un kelvin. Aquest es estat chausit de la meteissa valor qu'aqueu dau gra Celsius, siá 1/100 de la diferéncia de temperatura entre la temperatura d'ebullicion e la temperatura de congelacion de l'aiga sota una atmosfèra de pression. Coma la valor dau zèro absolut es de -273,15 °C, se i apond la diferéncia entre ponch de congelacion e ponch triple, siá 0,01 °C. L'interval entre lo zèro absolut e lo ponch triple de l'aiga en kelvins se deu donc dividir en 273,16 K.
S'arriba donc a la definicion condensada : Lo kelvin es la fraccion 1/273,16 de la temperatura termodinamica dau ponch triple de l'aiga.
Aquesta vèn en retorn la referéncia de la definicion dau gra Celsius, çò que permet que i ague pas doas definicions concurrentas. D'efècte, se s'afinava la precision dau gra Celsius a partir de sa definicion istorica, aquò necessitariá de modificar siá la relacion entre gra Celsius e kelvin, siá la definicion dau kelvin (que poiriá venir la fraccion 1/273,160 001 de la temperatura termodinamica...).
En 2005, la definicion es estada afinada (CIPM PV 94, recomandacion 2 CI-2005) en precisant la composicion isotopica de l’aiga que son ponch triple es utilizat :
- 0,000 155 76 mol de 2H per mòl de 1H
- 0,000 379 9 mol de 17O per mòl de 16O
- 0,002 005 2 mol de 18O per mòl de 16O
Aquela composicion es la dau materiau de referéncia de l’Agéncia Internacionala de l’Energia Atomica (AIEA) conegut sota lo nom de "Vienna Standard Mean Ocean Water" (VSMOW), tau coma es recomandat per l’Union Internacionala de Quimia Pura e Aplicada (UICPA) dins J. R. de Laeter, J. K. Böhlke, P. De Bièvre, H. Hidaka, H. S. Peiser, K. J. R. Rosman, e P. D. P. Taylor (2003), Atomic Weights of the Elements: Review 2000 (IUPAC Technical Report), Pure and Applied Chemistry, Vol. 75, No. 6, pp. 683–800.