text:
01/04/2015
'Chabatz de chavar per Jan-Peire Reidi
Avetz-vautres vut ’quilhs paubres dròlles e ’quelas dròllas en chamiseta e en culòta corta, trempes de suor, que passen lurs vacanças a chavar e broitelar la terra en plena chalor sus quauque site arqueologic ? O ben acranats – mai un pauc cramats per lo solelh – dins un cròs carrat coma una fòssa, ‘trapats a boissar emb un pinceu quauque tròç de peira, un bocin d’òs o ben un test de vielh topin ? Quo es una ocupacion coma una autra. Ma defunta granda-mair auriá benleu pensat que vau mielhs far quò-’quí que de dire dau mau de sos vesins… Si li avian dich que quo era per aver un diplòma, auriá pas volgut los creire.
Parier coma l’estudiant cruvelaire de l’equipa dau Professor Brunet de Peitius. Michel Brunet es lo sabent que trobet lo crane de Tomai, un ominide vielh de set millions d’annadas, dins l’erm dau Chad. Semblava un miratge, ’queu « Blanc » sietat sus un sieti plejable que cruvelava lo sable dau Sahara per descubrir quauqua dent fossilizada de rosjaire disparegut dempuei la nuech dau temps. Los caravaniers ’restavan lurs chameus per li damandar si cherchava de l’aur, si ne’n tirava un bon pretz… Secodian la testa e tornavan partir…
Ne’n an fait daus desgasts los chavaires dau segle passat dins las baumas dau Perigòrd ! Quo era sovent daus amators que n’i coneissian ren, e que, daus còps, bolegavan o mabolhavan daus vestigis interessants. Trobavan daus ustilhs preistorics que, aura, son espansilhats loenh de lur contexte, dins daus museoms pertot dins lo monde. Una partida de l’istòria que porian contar s’es perduda. Coma l’istòria de las béstias sauvatjas barradas dins las gàbias daus zoòs.
D’un autre costat, quo es ilhs, ’quilhs descrubidors desviraires de sites arqueologics, que an drubit lo portau d’una sciença novela. E la gent dau país – benleu pas ma granda-mair – auviren parlar de l’òme Neandertal e de lo de Cròs-Manhon, de l’Aurinhacian e dau Magdalenian. E quitament, se’n cresian de la richessa archeologica dau despartament, subretot quand quo era de la gent coma ilhs que avian vut los prumiers ’quilhs tresaurs. De que començar de comprener l’estre uman autrament.
Lo prumier còp que veguí « Las Caus II », dissí pas, coma Picasso en surtent de la bauma vertadiera : « A la fin, ai trobat mon mestre ! » Mas totparier fuguí estabosit, pivelat, desvirat. ’Quilhs imatges de chavaus, de cervs, de vachas e de taureus laisseren pas mon imaginacion tranquilla sai pas quantben de temps. Podiá pas obludar la reproduccion de la « scena dau potz » au museom, ente òm veu un òme coijat d’eschina, lo biron quilhat, entre un bison que a lo ventre traucat e perd sos budeus, un rinoceròs, e ço que sembla un auseu sus un baston, benleu un propulsor. Daus imatges que òm cuja presque ne’n sasir lo sense, mas que eslampien coma un peisson que òm creu tener dins sas mans.
Aura que la bauma es barrada, quauquas personas me disen : « Ai ’gut la chança de veire las pinturas vertadieras ! ». De creire que l’autenticitat d’una chausa sufis per li donar de la valor ! Òm diriá que se’n carren d’aver estat, sens zo vuelher, daus besilhaires de tresaurs. La chança ? Que an-t-ilhs vut de mai que me ?
Ai apres que quauques site d’Egipte an estats estudiats emb de las sondas, sens ren tucar, sens ren ’bismar, coma fan quauques medecins per veire çò que se passa dins lo còrps daus malaudes. A l’Abric Pataud de Las Eisias, nos disseren que avian decidat de ‘restar de chavar e de zo laissar dins l’estat. Los arqueològues que vendran pus tard siran mielhs equipats que nautres. D’autres cherchadors fan ilhs-mesma de las experienças arqueologicas, talhen las peiras, fabriquen los ustilhs, eissàien de viure coma nòstres reires, per l’amor de comprener perque fasian entau e pas autrement. Fan una replica de la Bauma de Chauvet, mai una autra de Las Caus (Quau numero ?) per la gent coma nautres que veiran jamai l’originau. Lo cinema nos fai veire daus vestigis arqueologics, ne’n explica tots los detalhs. Parier per los animaus sauvatges que vesem mielhs que poriam jamai los veire dins la realitat. Pas la pena de vuelher a tota fòrça desrenjar las balenas e los daufins o ben bolegar de las roinas que duermen jos terra dempuei dau mila d’annadas. Es-quò pas mielhs entau ?
A Javerlhac, lo 29 de març de 2015
Jan-Peire Reidi
Les commentaires sont fermés.


c: text/html

text:
Lumbricina
Un vèrm de tèrra (Lumbricidae europèu)
Lumbricina
De Blainville, 1830
! style=";" colspan="2" | Classificacion filogenetica |-----Posicion :
{{{2}}}
|-----
Lo sosòrdre dels Lumbricina, regropa l'ensemble dels vèrmes de tèrra o lombric siá tretze familhas e mai 6 000 espècias descrichas (e de las Haplotaxida fòrça nombrosas non encara conegudas, subretot dins las regions tropicalas).
Los vèrms de tèrra son d'animals ecavaires que contribuisson a la mescla de contunh de las jaças del sòl (bioturbacion).
Lor diversitat especifica e genetica, lor activitat e lor ecologia ne fan d'actors màger dins l'estructuracion e l'entreten de las proprietats fisicas dels sòls, que lor capacitats e gardar e de purificar l'aiga[1] e dins la qualitat del foncionament dels agroecosistèmas[2].
Existís pel mond unas espècias semiaquaticas (que respiran periodicament d'aire en superfícia amb un sifon) o subaquaticas (una sola en Euròpa: Criodrilus lacuum).
Somari
- 1 Densitat e biomassa
- 2 Classificacion
- 3 Biologia
- 4 Taxonomia e principalas originas geograficas
- 5 Genetica dels Lumbricinae
- 6 Ecologia
- 7 Menaças pesant suls vèrms de tèrra
- 8 Consequéncias economicas
- 9 Los principals especialistas
- 10 Lista de las familhas
- 11 Nòtas e referéncias
- 12 Vejatz tanben
Densitat e biomassa[modificar | modificar la font]
Los vèrms de tèrra son omnipresents dins los sòls tropicals o temperats (levat quand son fòrçat acids). Al sen de la diversitat del organismes poblant lo sòl, son lo grop animal que la biomassa es mai importanta (60 a 80 % de la biomassa animala dels sòls): lor densitat va de 50 a 400 individús al mètre carrat (passant a vegada los 1 000 au m2), siá una biomassa viventa entre 30 e 100 g au m2. Lor biomassa es de 1 a 3 tonas per ectara dins les pradariás temperadas. Al total sus tèrra, representan un pes vint còp superior a aqueste dels umans. Lor diversitat taxonomica es fòrça importanta (3 627 espècias de lombric recensadas en 1994; 700 genres e 7 000 espècias documentadas en 2015).
Lor preséncia varia segon los mitans. Atal se pòt trobar 10 individús/m² dins un bosc de picèas temperat, 30 individús/m² dins une pradariá magra, 250 individús/m² dins un bosc de fuelhuts o un camp e fins a 500 individús/m² dins una pastura. L’espandiment de fums solides de bovids, dins una proporcion de 50 tonas a l’ectara per annada, aumenta lo nombre de Lumbricus terrestris (anecics) de près de 250 %, lor nombre passant 1000 individús/m², çò que representa 5 tonas de vèrms de tèrra a l'ectara[3].
Des recensaments mòstran mai sovent qu'aquesta abondança es fòrça mai redusida al sen de las parcelas agricòlas lauradas e monoculturalas o en preséncia de pesticidas. En efièch, dempuèi un sègle, unes terrens passèron de 2 tonas de vèrms de tèrra a l'ectara a 50 kg o mens.
Segon los sòls, lo climat e las espècias de lombrics, es estimat entre 40 e 600 tonas de turriculs que son excretats per an e per ectara, autrament dich tota la tèrra d'un jardin o d'un camp passa dins lo tub digestiu dels lombrics dins un cinquantena d'annadas. Lor biomassa es tala que dins un camp cultivat, los cercaires estiman que tot lo sol sus l'espessor d'una relha es passat al mens un còp dins lor tub digestiu en mens de 5 ans.
Existís d'espècias aquaticas, per a çò nòstre Criodrilus lacuum.
Classificacion[modificar | modificar la font]
Los vèrms de tèrra apartenon al grop coelomata, tripoblastic protostomian, a la sosclassa dels Oligoquètas (literalament: qu'an pauc de pels), a l'òrdre dels Haplotaxida e al sosòrdre de las Lumbricina.
Las caracteristicas de morfologia son utilizadas pels sistematicians per classificar los vèrms de tèrra. Aquestas caracteristicas son: la posicion segmentala del clitellum sul còrs, la longor del còrs, sa forma (cilindrica o aplatiat), lo nombre de segments corporals, lo tipe e la posicion de la sedas, la descripcion del prostomium, lo peristomium, la posicion extèrna e la morfologia dels orificis genitals, lo tipe de conflament glandulars sul clitellum[4].
Biologia[modificar | modificar la font]
Anatomia e descripcion[modificar | modificar la font]
La cavitat coelomica es metamerizada. Aquestas cavitats son omonòmas, donc regularas amb repeticion de las nefridias e dels ganglions, son mejançadas al nivèl de cada metamèra per un dissepiment e emplidas d’un liquid coelomic que pòt rajar a l’exterior per un pòr dorsal median. Lo còrs es atal constituit d'anèls successius nomenats segments. Aquestes son enrodats d'un musculatura longitudinala e d'una musculatura circulària. Cada segment es mai sovent garnit de quatre parelhs de cortas sedas sus la fàcia ventrala (vèrms temperats) o d'un reng de sedas tot lo torn (nombrosas espècias tropicalas). Aquesta sedas an de talhas e formas variadas segon lo mòde de vida e de locomocion. Los dos primièrs segments e lo darrièr an pas de sejas e an un ròtle particular: punta pel primièr, boca pel segond e anus pel darrièr. Lo primièr segment es nomenat prostomium (tèsta redusida per evolucion regressiva), lo segond peristomium, e lo darrièr pygidium. Es mai aprimat al nivèl del cap e leugièrament aplatat a son tèrme posterior.
De vèrms de tèrra d'America centrala e del Sud pòdon aténher 3 mètres.
Lo vèrm de tèrra possedís una cadena nerviosa ventrala (iponeurian), e un sistèma circulatòria tancat.
Lo tub digestiu es plan elaborat e compren una boca, un faringe que pòt servir de ventosa per tirar los aliments dins las galariás e de trissador. Los aliments passan enseguida dins lo papach, recebon un apòrt de carbonat de calci de las glandulas de Morren, passan dins lo gresièr que contunha lo trissatge e atenh fin finala l'intestin. Es là que se realiza lo complèxe argiloumic. La fòrta activitat microbiana de son tub digestiu permet al lombric de consomar 20 a 30 còps son volum de tèrra cada jorn[5].
La color del còrs es mai sovent ròse a marron, a vegada irizat amb de rebat violets. Unas espècias son plan colorats (irange o turquesa, subretot per unes Trigaster d'America centrala).
Lo vèrm de tèrra se desplaça dins un movement peristaltic, per contraccions asincrònas dels muscles longitudinals e circulars de segments que prenon pièja sus las cavitats coelomicas. Aquestas deformacions dels segments de l'idroesqueleta permeton la mobilitat de l'animal.
Segon una cresença populara, un vèrm de tèrra trencat en tres donariá naissença à tres vèrms de tèrra. En realitat, copa en dos, una sola partida pòt eventualament subreviure segon la posicion del talh al respècte dels organs vitals que son la tèsta e los organs sexuals. Dins aquesta cas, la partida anteriora pòt reconstituir en partida dels annèls posteriors mancants: aqueste fenomèn d'autotomia seguit de regeneracion, limitat pel vèrm de tèrra, es en efièch sovent confondut amb lo vèrm marin al poder de reneraracion mai important[6].
Reproduccion[modificar | modificar la font]
Los vèrms de tèrra son totes ermafroditas. Unas espècias son obligatòriament biparentalas, coma lo vèrm de tèrra comun alara que d’autres pòdon se reproduire sens acoblament, per auto-fertilizacion o partenogenèsi.
An un o dos parelhs de testiculs ont dos o quatre parelh de vesiculas seminalas produson los espermatozoïdes que son recampats per d'espermatècas abans d'èsser liberats pels pòrs genitals mascles pendent de la fecondacion extèrna. Lo parelh unic d’ovaris, localizat unes segments mai alunhats dels testiculs, emet d'uòus recampats pels pabalhons dels oviductes puèi liberats pels pòrs genitals femes. L'ermaphrodisme successiu disjunch la copulacion de la reproduccion. La copulacion se realiza mai sovent a la superfícia del sòl o dins lo sòl quand las condicions son favorablas. Los dos vèrms s’acoblan en posicion cap e cuol, estrechament units per la secrecion mucosa del clitellum: aqueste coissinet tegumentari apareguèt a la maturitat sexuala permet de manténer estrechament lo partenari pendent de la copulacion. L'acoblament dura una oras et consistís en un escambi d'espermes emeses pels orificis genitals masles cap a las espermatècas del partenari. Un còp los partenaris separats, aqueste coissinet forma un cocon qu'a una foncion importanta pendent que lo vèrm pren sos caractèrs sexuals femes. Lo vèrm se desengatja en efièch d'aqueste manchon, limpa e passa davans los pòrs genitals femes que recampa los ovules puèi los pòrs genitals mascles contenent los espermatozoïdes del partenari dins las espermatècas. Un còp que le vèrm se desengatgèt completament, aqueste cocon se tampa al nivèl de las doas extremitats. La fecondacion extèrna se realiza dins lo cocon que conten fins a un vintenat d'uòus. Sols un a tres pichona vermets ne sortisson après unas setmanas[9].
Respiracion e sistèma circulatòri[modificar | modificar la font]
A causa d'una respiracion exclusivament tegumentària (los vèrms de tèrra ne possedisson pas de palmons), lo còrs deu demorar umid per permetre la respiracion e evitar la desidratacion: se son tegument seca, pèrd sa permeabilitat als gases respiratòris. Aquesta respiracion cutanèa explica que son tegument secrèta una sisa de mucus idrofil que reten l'aiga a son contacte.
Lo sistèma circulatòri compren un gros vaissèl dorsal contractil ont la sang es propulsat cap l'avant. Cinc a set parelhs de còrs laterals tornan prene la sang e l'envian cap enrè dins un vaissèl ventral.
Digestion[modificar | modificar la font]
Los lombrics ingerisson de la tèrra lo degalhs organics d'origina variada (bacteriana, fongica, animala e vegetala). Trissant los degalhs animals e subretot vegetals, facilitan l'ataca de la matèria organica per la comunautat de fungis e bactèris simbiotics dins lor tub digestiu que sol dispausa d'un equipament enzimatic que permet de decompausar la cellulòsa e la lignina de las plantas. Los lombrics benefician a lor torn d'aquesta digestion parciala que lor procura d'aliments mai accessibles à lors enzimas digestivas mas tiran tanben lor energia de la digestion de lo lors micròbis simbiotics.
Secrètan dins lor tub digestiu de las drilodefensinas qu'agisson coma tensioactius empachant los tanins de las fuèlhas que rosegan de se complexar amb las proteïnas enzimaticas. Sens aquestas drilodefensinas, las fuèlhas mòrtas serián pas digeridas e demorarián sus la superfícia de la tèrra plan de temps, fins a la construccion d'una sisa espesa.
Taxonomia e principalas originas geograficas[modificar | modificar la font]
Òrdre: Haplotaxida; Sosórdre: Lumbricina
Principalas familhas:
- Lumbricidae (zonas temperadas de l'emisfèri Nòrd)
- Hormogastridae (Euròpa)
- Sparganophilidae (America del Nòrd)
- Almidae (Africa, America del Sud)
- Acanthodrilidae (Africa, America centrala e del Sud)
- Ocnerodrilidae (Africa)
- Octochaetidae (America Centrala, Índia, Nòva Zelanda, Austràlia)
- Megascolecidae (Asia, Africa, Oceania, Austràlia, America del Nòrd)
- Glossoscolecidae (America Centrala e del Sud)
- Eudrilidae (Africa)
- Lutodrilidae (EUA)
- Microchaetidae (Africa)
- Biwadrilidae (Japon)
- Ailoscolecidae (França)
- Moniligastridae (Índia, Asia)
Espècias[modificar | modificar la font]
En 2015, existissiá 7 000 espècias de lombrics documentadas. Repartits sus tota la superfícia de la planeta, los mai grands, coma Megascolides australis o Driloleirus macelfreshi vivon dins gaireben totes en zona tropicala.
En França 150 espècias son repertoriadas[10]. Las espècias Lumbricus terrestris (vèrm de tèrra comun), Lumbricus rubellus o Eisenia fetida (vèrm del fems) son los mai frequents.
Unas espècias vivon dins la fusta mòrta e la matèria en decomposicion. D'autres circulan dins lo sòl essencialament orizontalament, e d'autras encara verticalament (son aquestas que daissan de turriculs caracteristicas en superfícia).
Genetica dels Lumbricinae[modificar | modificar la font]
La ploïdia variabla al sen de cada espècia e entre las espècias alentiguèt longtemps los estudis sus la genetica dels vèrms de tèrra. Las tecnicas modèrnas de biologia moleculara foguèron aplicadas sonque recentaent aplicadas a aquestes animals, malgrat l'interés ecologic e agroecologic reconegut a aquestas espècias. E al començament del sègle XXI, sols los allozimes èran utilizats coma marcaires moleculars d'aquestes organismes, amb lors limitas.
Dempuèi pauc, los progreses del sequenciatge de l'ADN e del Barcoding molecular[11] menèron a prepausar de novèls marcaires utils per, per exemple, estudiar la genetica de las populacions de vèrms de tèrra. De marcaires moleculars microsatellits son atal ara disponibles per una espècias de vèrms de tèrra, coma Allolobophora chlorotica[12] o Aporrectodea icterica[13] Aquestas aisinas mostrèron d'aspèctes insopçonats de la diversitat genetica d'unes grops o espècias (coma Lumbricus terrestris[14]) e permeton d'explorar melhor l'estructura genetica e lo polimorfisme genetic d'espècias encara mal conegudas coma Allolobophora chlorotica en Euròpa. Deurián tanben permetre de prendre melhor en compte los juvenils (dificils d'identificar dins lo sòl)[15].
Ecologia[modificar | modificar la font]
Los vèrms de tèrra jògan un ròtle fondamental dins la produccion, l'estructuracion[16], l'entreten e la productivitat dels sols, boscoses, pradarials[17] e agricòls per exemple, amb de foncions diferentas segon lo compartiment ocupats e lors desplaçaments quotidians o sasonièrs. Participan a la mineralizacion e umificacion del sòl en descompausa la matèria organica, favorisant la biodisponibilitat dels nutriments per las plantas e los microorganismes. Son considerats coma d'espècia clau[18]. Lors capacitats de colonizacion d'abitats novèls[19] e d'espandiment[20] dins lo païsatge e los « pedopaïsatges », los fan presentar coma particularament important en matèria de resiliéncia ecologica dels sòls e l'ecologia del païsatge mas aquestas son encara mal conegudas. Fan l'objècte d'estudis en mesocosma[21], utilizant de vèrms marcats [22], o se pièjant (dempuèi pauc) sus d'analisis genetics per exemple[23],[24], amb d'òbras que permeton comprene melhor los besonhs dels vèrms de tèrra en tèrmes de connectivitat ecologica[25],[26] e que confirmèron de facilitacions conspecificas[27] e que se unes axes (canals) son fòrça fragmentant per aquestas espècias, los desplaçaments de sòls son tanben venguts de fonts d'espandiment passiu, amb possibilitat qu'unas espècias venon invasivas fòra de lor ecosistèma original[28],[29].
Categorias ecologicas dels lombricians[modificar | modificar la font]
Cada espècia a un preferendum marcat per un mitan o de condicions edaficas particularas[30]. En França, Marcel Bouché recensèt 140 espècias de lombricians[31]. Los classiquèt en tres categorias ecologicas, fondadas sus de critèris morfologics (pigmentacion, talha), comportementals (alimentacion, construccion de galariás, mobilitat) e ecologicas (longevitat, temps de generacion, predacion, subrevida a la secada).
- Los anecics (del grèc anesis, « elasticitat ») son de vèrms pigmentats de granda talha que vivon dins de galariás mai sovent verticalas e permanentas (fins a tres mètres de prigondor) e se noirisson de matèria organica subretot en superfícia (espècia fitosaprofaga), mai rarament aquesta contenguda dins lo sòl[32].
- Los endogèus son de vèrms non pigmentats, de talha mejana, vivent mai sovent dins los primièrs centimètres de sòl ont construissson un ret de galariás suborizontal. Se noirisson de la matèria organica contenguda dins lo sòl (espècia geofaga). Existís tres soscategorias d’endogèus: poliumics, mesoumics e oligoumics, segon lor posicion al sen del perfil donc del tipe e del taus en matèria organica del sòl qu’ingerisson. Mai los vèrms vivon prigondament, mens lo sòl que consoman es ric en matèria organica. Los endogèus qu'ingerisson lo sòl mai paure en matèria organica son d'oligoumics, alara que los poliumics consoman del sòl dels orizonts superficials, rics en matèrias organicas en via de decomposicion.
- Enfin, los epigèus son de vèrms pigmentats de talha pichona que vivon dins la jaça de superfícia e se noirisson de las matèrias organicas en decomposicion dins aquesta jaça. Escavan pas, quitament se unas espècias intermediàrias pòdon crear de pichonas galariás plan superficialas. Las espècias epigèas, vivent a la superfícia del sòl, son los mai expausats a las escasenças climaticas, a la predacion e a la operacions culturalas (trabalh del sòl, pesticida); aquestas espècias son per consequent pro rares en mitan cultivat.
Los epigèus, los endogèus e los anecics representan respectivament unes 1, 20 e 80 % de la biomassa lombriciana del sol en mitan temperats.
Ròtle ecologic[modificar | modificar la font]
Los vèrms de tèrra espandisson de metals, de bactèris e fòrça autres microorganismes e propaguls o reputats indesirables pel compostatge (coma lo bactèri Escherichia coli 0157[33]) o l'agricultura (ex : Fusarium oxysporum[34]) neutres o utils (coma los nematodas coma Steinernema spp.[35] e espòras de fungis micorizators [36]). Per aquò mercé a lor aeracion e trabalh del sòl, interferisson positivament tanben amb l'activitat e la competicion sosterranha de las plantas pels nutriments. Tenon un ròtle ecologic màger en tèrmes d'aeracion e de microdrenatge del sòl. Dins la restauracion de sòls degradats o contaminats, tenon un ròtle important de pionièras[37],[38], amb d'efièchs de bioturbacion que pòdon modificar la cinetica environnementale de certains polluants (Cf. bioaccumulation).
Pasmens, influençarián pauc la diversitat de las espècias presentas mas influéncian de biais diferent la productivitat d'unes tipes o comunautats de plantas. En pradariá de zona temperada, favorizan netament las Fabacèas (leguminosas) que ganhan (+ 35 %) en productivitat en lor preséncia[39].
Activitat biologica[modificar | modificar la font]
Lo filosòf grèc Aristòtel reconeis jà als vèrms de tèrra una activitat biologica essenciala, los nomenava los « intestins de la tèrra ».
Charles Darwin es fòrça interessat al sòl coma supòrt de vida e produch de la vida. Foguèt un dels primièrs a reabilitar lo vèrm de tèrra, alara considerat coma noisible a l'agricultura. Darwin aviá observat que los rèstes arqueologics essent sovent protegits per lor aclapament pro rapid sota la tèrra producha a partir de la vegetacion mòrta e pes organismes del sòl. Contribuiguèt a far conéisser l'importança dels organismes escavaires coma lo vèrm de tèrra pels sòls[40]. Dins un obratge publicat lo 10 d'octobre de 1881 e titulat « The formation of vegetable mould through the action of worms with observations on their habits », « L'Origina des espècias »), tractèt de l'importança del trabalh de bioturbacion dels vèrms de tèrra sus la genèsi, l’erosion e la fertilitat del sòl. Un critica ne fa lo comentari seguent: « Al vejaire de gaireben totas las gents… lo vèrm de tèrra es simplament un annelid cec, sord, desprovesit de sensacions, desagrablament viscós. M. Darwin entrepren de reabilitar son caractèr, e lo vèrm s’avança subte coma un personatge intelligent e benfasent, que realiza de vasts cambiaments geologics, un nivelaire de monts… un amic de l’Òme… e un aliat de la Societat per la conservacion dels monuments ancians ». La novèla edition en 1945 d'aqueste libre, amb una Introduccion per Sir Albert Howard aurà un succès encara mai important, confirmant lo ròtle de Darwin coma davancièr dins l'istòria de la pedologia[41]. Mostrèt l'importança globala de l'activitat dels vèrms de tèrra dins la fertilitat dels sòls; « L'araire es una de las invencions mai ancianas e mia preciosas de l'Òme, mas longtemps abans qu'existiguèsse, lo sòl èra de fa laurat pels vèrms de tèrra e jamai acabarà de l'èsser encora. Es permés de dobtar qu'i aja fòrça autres animals qu'ajan jogat dins l'istòria de la planeta tant important qu'aquestas creaturas d'una organizacion si inferiora »[42] tot coma lo climat, la natura de la ròca maire sus que se desvolopa lo quita sòl, e lo tipe de jaça portat al sòl.
Aquestes animals modifican lo sòl via de procediments fisics, quimics e biologics, aquesteq que se dich a vegada engenhaires de sòl[43], tot coma las termitas, las formigas, uns bactèris,Modèl:Etc. Se pòt nomenar engenhaire del sol tot organisme que per son activitat modifica son abitat dins un sens que li es favorable mas tanben favorable als autres organismes infeudats a aqueste abitat (en l'escasença los bactèris o los fungis del sòl,Modèl:Etc.).
Los vèrms de tèrra influéncian l'estructura e la fertilitat del sòl amb lors activitats d’excavacion, d’excrecion de macroagregats, d’ingestion de matèria organica, etc. mas tanben per lors rets de galariás qie la forma, talha e prigondor diferís segon la sason, lo mitan e las espècias consideradas. Aquestes vèrms, segon que son anecics, endogèus o epiendogèus agisson surs l'estructuracion dels sòls e lor capacitat d'absorbir l'aiga[44], mercé a lors galariás que sont de camins preferencials favorizant l’infiltracion, l'epuracion e lo cicle de l’aiga. La circulacion dels solutats e dels gases se'n trapa facilitada. De mucus, d’urina e de matèria fecalas son pausadas sus las parets de las galeriás e lor conferisson de proprietats biogeoquimicas particuliaras (enriquiment en sucres, etc). Unas espècias de vèrms de tèrra produson tanben de dejeccions (« turriculs ») que constituisson de macroagregats de sòl de proprietats organomineralas modificadas al respècte del sòl a l'entorn (pH neutralizat, mai granda estabilitat dels agregats, etc).
Agissent sus lor abitat, aquestes animals regulan indirèctament l’activitat, la diversitat e la distribucion espatiala de las comunautats de microorganismes del sòl. Aquesta influéncia es capitala que los microorganismes del sòl son responsables, en darrièr recors,
- de la mineralizacion de la matèria organica en nutriments tornat a la disposicion de las raiças de las plantas tampan lo cicle de la vida (cicle biogeoquimic)
- de la formacion de l'umús (forma de sequestracion del carbòni dins los sòls).
Los vèrms de tèrra n'influéncian pasmens totas del mèsme biais las proprietats del sòl e los procediments que ne ven. En efièch, unes se noirisson exclusivament de la jaça a la superfícia del sòl e i vivon en permanéncia (los epigèus, del grèc epi "sus" e gèa "tèrra"), d'autres se noirissent de la jaça de superfícia que s'entarran dins de galariá mai sovent vertcalas (los anecics, del grèc anesis elasticitat), d'autres enfin se noirisson exclusivament de l'umús del sòl qu'ingerisson sus lor passatge, creant de vasts rets de galarias sens jamas tornar a la superfícia del sòl (los endogèus, du grèc endo a l'interior).
Aqueste tres tipes ecologics constituisson tant d'estrategias d'expleitacion de fonts seleccionadas pendent l'evolucion dels vèrms de tèrra. Las limitas entre aquestes tipes semblan pasmens pas pro francas e demora a explicar lors determinismes. Que que siá, aquesta eterogeneïtat de comportament induch de segur d'influéncias distinctas dins lor contribucion a la fertilitat del sòl. Dins l'ideal, los epigèus, los endogèus e los anecics agirián ensems dins la formacion e lo manten de la fertilitat dels sòls.
La presa de consciéncia recenta de l’impacte creissent de las activitats umanas suls sistèmas ecologics es a l’origina de fòrça òbrras estudiant la relacion entre la diversitat del vivent e lo foncionament global d'aquestes sistèmas (veire ecologia). Pels sòls agricòls, unas practicas culturalas coma la laurada, l’utilizacion de produchs fitosanitaris (veire engrais, pesticidas), etc an consequéncia una diminucion de la diversitat dels vèrms de tèrra e poirián induire una alteracion del foncionament dels sòls dels agroecosistèmas. Dins la perspectiva de la conservacion e de la reabilitacion dels sòls, l’identificacion d’espècias jogant un ròtle màger (« espècias claus ») dins lo sòl apareis coma un tèma de recerca incontornabla en ecologia del sòl.
Contribuisson positivament a la bioturbacion queenriquís l'umús[45], mas que - dins los sòls polluits - contribuís al transferiment vertical e orizontal d'unes polluents[46].
Malgrat fòrça òbras de recerca sus l’ecologia dels vèrms de tèrra e sus lors comportaments, d'informacions quantitativas sus d'aspèctes claus coma la formacion de las galariás e las activitats associadas, o lo biais que s'orientan dins lo sòl[47] mancan encara. Es mai sovement supausat que lo ròtle foncional de las diferentas espècias lombricianas pòt èsser induch a partir de las caracteristicas dels tipes ecologics que son ligadas (anecic, epigèu, endogèu). Pasmens, aquesta ipotèsi foguèt fòrça pauc testada experimentalament. Las recercas sus las activitats dels vèrms de tèrra son dificils a menar del fach de la natura opaca del sòl ont vivon. Pasmens, d'avançadas metodologicas recentas utilizant de tecnicas coma la tomografia amb rais X, lo radiomarcatge dels individús e la modelizacion de las activitats constituisson de novèlas tecnicas poderosas per conprene los vèrms de tèrra e los rets de galariás qu'escavan sotas la superfícia del sòl.
Menaças pesant suls vèrms de tèrra[modificar | modificar la font]
- Èran autrescòps, a tort de segur, segon las donadas ara disponiblas, consideradas coma noisibles per l'agricultura.
- Lo nombre de vèrms de tèrra par m³ de sòl merma fòrça dins las zonas d'agricultura intensiva amb lo trabalh de sòl e l'abséncia de cobertura vegetala en decomposicion al sòl.
Es aparat melhor per l'agricultura biologica que se'n fa un aliat, e a vegada encara mai present dins l'agricultura en semenada dirècta (sens trabalh del sòl), e encara mai present dinss pradariás, savanas e garrigas temperadas. Mas quitament en agricultura biologica l'utilisacion de tractaments contenents du coivre a un efièch negatiu suls lombrics.
- De pesticidas son concebut per especialament tuar los lombrics (per exemple pels terrens de gòlf, fotbal, rugbi, oquèi sus palenc, etc); son los lombricidas.
- La fragmentacion dels ecosistèmas, per de rets modèrnes de carrièras e canals, e tanben en region d'agricultura intensiva pels pesticidas es tanben una font de preoccupacion. Los lombriducs poirián contribuir localament a melhorar los escambis a l'avenir.
- Las vèrms de tèrra d'Euròpa començan tanben à èsser menaçats per d'espècias de grands vèrms plans (Platyhelminthes, invasius o susceptible de lo venir) importadas accidentalament de Nòva Zalanda, d'Austràlia e d'Asia del Sud-Èst. Una de las espècias d'origina neozelandesa es Arthurdendyus triangulatus, predator gaireben exclusiu de vèrms de tèrra[48], mas fins alara non repertoriats en França. Unas espècias (non identificadas fins ara), probablament de la familha dels Geoplanidae foguèron observadas en França, dins tres departements (Finistèrra, Aups Maritims, Corsega).
Ecotoxicologia, bioindicacion[modificar | modificar la font]
Los vèrms de èrra son considerats coma d'espècias engenhairas e de bons biointegrators d'un cèrt nombre de polluents o contaminants (qu'accumulan en partida après los aver ingerits). Se los considèra tanben dins una escasenças coma bioindicators (dins los sòls ont son naturalament presents o deurián l'èsser). De linhas directriças foguèron emesas per l'OCDE pels enasags de produchs quimics « Vèrm de Tèrra, Ensag de Toxicitat Aguda » permeton d'emetre la CL50 dels produchs testats. Dempuèi las annadas 1980, un trabalh d'estudi e de normalizacion dels protocòls de tèsts ecotoxicologics es en cors, amb partetja d'informacion pendent de talhièrs internacionals d'ecotoxicologia del vèrm de tèrra[49] per aclarir los sabers e saber-far dins la matèria e identificar las prioritats futuras. Los protocòls d'ensag (en laboratòri, sul terren) an estat melhorats e diversificats, çò que permèt d'espandre las utilizacions retengudas per l'OCDE (1984). Mai, se compren sempre mai de factors que modifican los efièchs dels produchs quimics dins los ecosistèmas e donc sus l'exposicion reala dels vèrms de tèrra, e tanben sus la mecanica de la toxicòsi e dels fenomèns de detoxicacion pels vèrms de tèrra e d'autres invertebrats. Los progrès foguèron mai lents per l'establiment de basas de donnadas complètas e partejadas (encara indisponibles al començament de las annadas 2000)[50]. Radioecologia[51]: Un cas particular es dins las zonas concernidas per de pollucions o recasudas radioactivas, aqueste de la bioconcentracion de radionucleids pels vèrms de tèrra que pòdon enseguida lo tornar en superfícia (bioturbacion[52],[53]) o contaminar d'animals qu'agradan los vèrms tcoma per exemple la becada o lo singlar[54],[55],[56],[57].
Consequéncias economicas[modificar | modificar la font]
En tèrmes de servicis ecosistemics, l'estudi Costs e beneficis de la biodiversitat en Irlanda[58], los vèrms de tèrra fan ganhar 700 milions d'èuros cada annada a l'Irlanda per lor trabalh d'enterrament dels fems de set milions de bovids. Tanben participan a la laurada, l'utilitat economica dels vèrms poiriá mèsme passar lo miliard d'èuros.
Apondre de vèrms de tèrra dins lo sòl d'una cultura de sòja o de milh en aumenta la produccion[59].
Usatge economic[modificar | modificar la font]
Segon Charles Darwin que qualifica los vèrms de tèrra de « primièrs lauraires del sòl », unes lombrics èran utilizats dins l'alimentacion en Índia o per la preparacion de medicaments.
Unas espècias de lombrics son elevats (vermicultura) e vendudas per la produccion de compòst, o per la pesca. Los vèrms de ferms son utilizats per produire de vermicompòst. Lor usatge es possible en apartament, qu'aquestes vèrms devòran gaireben sul còp totas las fraccions de degalhs en via de decomposicion. Los bactèris de la decomposicion aerobia (aquestas del compòst) secretan d'enzymes que depolimerizan (idrolizan) las proteïnas e polisacarids de las plantas e dels rèstes d'animals, servisson de noiritura als vèrms que los devòran e transforman aquestes aliments ramolits dins una massa negra inodora qu'es un concentrat de carbòni e d'azòt per amendar lo sòl del jardin o dels pòts.
De vèrms son tanben testats per epurar los fems agricòls, e las aigas solhadas al Chile e dempuèi 2004 dins le vilatge de Combalhòus: una de las cubas de l'estacion d’epuracion ee una jaça bacteriana e l'autre es un lombrifiltre compausat d'un tapís de rusca de pin pausada sus una sisa de riban de fusta e de gravas (ont se desvelopa Eisenia andrei amb 25000 vèrms/m² ) ; periodicament asagat d'aiga solhada. Las galariás dels vèrms servisson d'abitats als bactèris que contribuisson a apurar l'aiga[60]. Aquesta forma d'apuracion implica pasmens una aiga neta de produchs toxics pels vèrms (metals pesucs, fòrta carga en cèrts pesticidas o biocidas...).
Los principals especialistas[modificar | modificar la font]
Lista de las familhas[modificar | modificar la font]
Segon NCBINCBI (4 avr. 2011)[63]:
- familha de las Acanthodrilidae
- familha de las Aeolosomatidae
- familha de las Almidae
- familha de las Eudrilidae
- familha de las Glossoscolecidae
- familha de las Hormogastridae
- familha de las Lumbricidae
- familha de las Megascolecidae
- familha de las Microchaetidae
- familha de las Ocnerodrilidae
- familha de las Octochaetidae
Segon World Register of Marine SpeciesWorld Register of Marine Species (4 avr. 2011)[64] :
- familha de las Lumbricidae
Segon ITIS (4 avr. 2011)[65] :
- familha de las Alluroididae
- familha de las Eudrilidae
- familha de las Glossoscolecidae
- familha de las Lumbricidae
- familha de las Megascolecidae
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Blanchart, E., A. Albrecht, et al. (1999). Effects of earthworms on soil structure and physical properties. Earthworms Management in Tropical Agro-Ecosystems Modèl:Lire en ligne
- ↑ (en) K.Y. Chan, « An overview of some tillage impacts on earthworm population abundance and diversity — implications for functioning in soils », Soil and Tillage Research, vol. 57, no 4, janvier 2001, p. 179-191 (DOI 10.1016/S0167-1987(00)00173-2)
- ↑ Pedofauma o fauna del sòl]
- ↑ Classificacion
- ↑ Patrick Lavelle, « Les vers de terre, acteurs majeurs de la vie » émission Continent sciences sur France Culture, 22 octobre 2012
- ↑ L'incroyable histoire des vers de terre, INRA
- ↑ Terhivuo, J., Saura, A., 1993a ; Clonal and morphological variation inmarginal populations of Parthenogenetic Earthworms Octolasion tyrtaeum and O. cyaneum (Oligochaeta, Lumbricidae) from Eastern Fennoscan - dia. B.Zool.60,87–96.
- ↑ Terhivuo, J., Saura, A., 1996. Clone pool structure and morphometric variation in endogeic and epigeic north- European parthenogenetic earthworms (Oligochaeta: Lumbricidae). Pedobiologia 40,226–239.
- ↑ (en) {{Obratge}} : paramètre
titremancant
- ↑ Le ver de terre, star du sol, fiche du CNRS.
- ↑
- ↑
- ↑ Torres-Leguizamon M, Mathieu J, Livet A, Dupont L (2012). Isolation of polymorphic microsatellite markers in Aporrectodea icterica (Savigny 1826). Soil Biol. Biochem. 51: 16-19
- ↑
- ↑
- ↑ Quénéa, K., Caro, G., Alexis, M., Mathieu J., ISMOM, Dynamic of soil structuration by earthworms - Influence of earthworms on soil organic matter composition and bacterial communities, Soil Interfaces in a Changing World, Montpellier, France, 2011
- ↑ Richard B., Legras M., Mathieu J., Decaëns T., Spatial distribution of earthworm species assemblages in pasture of northwestern France. Modèl:9th International Symposium on Earthworm Ecology, Xalapa, Veracruz, Mexico
- ↑ Edwards, C.A., 2004.The importance of earth wors as key representatives of the soil fauna. In : Edwards, C.A. (Ed.), Earthworm Ecology. CRCP ress, Boca Raton, FL, p. 3–11
- ↑ Marinissen, J.C.Y., Vandenbosch, F., 1992. Colonization of new habitats by earthworms. Oecologia 91, 371e376
- ↑ Tiunov, A.V., Hale, C.M., Holdsworth, A.R., Vsevolodova-Perel, T.S., 2006. Invasion patterns of Lumbricidae into previously earthworm-free areas of northeastern Europe and the western great lakes region of North America. Biological Invasions 8, 1223e1234
- ↑ Mathieu J., Barot S., Blouin M, Caro G., Decaëns T., Dubs F., Dupont L., Jouquet P., Nai P., Habitat quality, conspecific density, and habitat pre-use affect the dispersal behaviour of two earthworm species, Aporrectodea icterica and Dendrobaena veneta, in a mesocosm experiment, Soil Biology and Biochemistry, 2010. 42: 203-209 pdf
- ↑ Mazaud, D., Bouchée, M.B., 1980. Introduction en surpopulations et migrations de lombriciens marquées. In: Proc. VII International Colloquium of Soil Zoology. EPA, Washington, pp. 687e701
- ↑ Mathieu J., Dupont D., Decaëns T., Barot S., Blouin S., Dubs F., Loeuille N., Margerie P., Projet Edisp : combiner génétique des populations, écologie et modélisation pour inférer les modalités de dispersion des vers de terre ; Modèl:XXXe Colloque Petit Pois Déridé, Rennes, August 2008
- ↑ UPMC Biologie, Programme du Séminaire de clôture du Projet ANR Jeune Chercheur "Edisp" ; Capacité de dispersion des vers de terre, 14 & 15 juin 2012 ; avec ANR, campus de Jussieu
- ↑ Mathieu J., Some basic aspects of conditional dependent dispersal of earthworms, Organisms on the move: On the ecology and evolution of dispersal ; Modèl:4th meeting of the International Dispersal workgroup, Ghent, September 2009
- ↑ Mathieu J., Edisp project: Earthworm's dispersal capacities, Journées Scientifiques de Bioemco, May 2009, AgroparisTech, Grignon
- ↑ Caro, G., Abourachid, A., Rouland-Lefbvre C., Decaëns T., Mathieu J., Evidences of conspecific facilitation of earthworms’ dispersal ; SERL, Modèl:7th Ecology & Behaviour Meeting, Rennes, France, May 2001
- ↑ Cameron E.K., Bayne E.M., Clapperton M.J., 2007, Human-facilitated nvasion of exotic earthworms into northern boreal forests. Ecoscience 14,482–490
- ↑ Cameron E.K., Bayne E.M., Coltman D.W., 2008, Genetic structure of invasivee arthworms Dendrobaena octaedra in the boreal forest of Alberta : insights into introduction mechanisms. Mol.Ecol.17, 1189–1197
- ↑
- ↑ (en) {{Obratge}} : paramètre
titremancant
- ↑ Le lombric sort de l’ombre
- ↑ Williams A.P., Roberts P., Avery L.M., Killham K., Jones D.L., 2006, Earthworms as vectors of Escherichia coli 0157:H7 in soil and vermicomposts. FEMS Microbiology Ecology 58, 54e64
- ↑ Toyota K., Kimura M., 1994. Earthworms disseminate a soil-borne plant pathogen, Fusarium oxysporum f. sp. raphani. Biology and Fertility of Soils 18, 32e36.
- ↑
- ↑ P. Reddell et A.V. Spain, 1991, Earthworms as vectors of viable propagules of mycorrhizal fungi. Soil Biology & Biochemistry, 23, 767e774
- ↑
- ↑
- ↑ Eisenhauer N., Milcu A., Nitschke N., Sabais A. C.W., Scherber C., Scheu S., 2009, Earthworm and belowground competition effects on plant productivity in aplant diversity gradient .Oecologia 161(2) : 291- 301 (11 p., 2 fig., 4 tab., 47 réf.)
- ↑
- ↑ Boulaine J., 1989 - Histoire des pédologues et de la science des sols. Inra Éditions, Paris, 285 p.285 p.
- ↑ - Charles Darwin - 1881
- ↑ Jones et al. (1994).
- ↑
- ↑ (en)Bernier N (1998) Earthworm feeding activity and development of the humus profile. Biology & Fertility of Soils 26, 215-223
- ↑ Source : Plomb et lombrics boues Impacts des activités lombriciennes sur la disponibilité des métaux issus de boues de step, Modèl:4e d’Écologie Fonctionnelle Gourdon 5-8 mars 2002, F. Ablain, C. Sahut, D. Cluzeau (Présenté par : Ablain - Session : Écotoxicologie).
- ↑ (en)Westernarcher, E., Graff, O., 1987. Orientation behaviour of earthworms (Lumbricidae) towards different crops. Biology and Fertility of Soils 3, 131e133.
- ↑ Jones, H. D. 2005: Identification: British land flatworms. British Wildlife, 16, 189-194. Texte intégral[PDF].
- ↑ Sheffield en 1991, Amsterdam en 1997 et Aarhus, en 2001.
- ↑ Spurgeon DJ, Weeks JM, van Gestel CAM (2003). A summary of eleven years progress in earthworm ecotoxicology. 47: 588-606 (Résumé).
- ↑ Barescut, J. C., Gariel, J. C., Péres, J. M., Yoshida, S., Muramatsu, Y., & Peijnenburg, W. J. G. M. (2005). Multi-element analyses of earthworms for radioecology and ecotoxicology. Radioprotection, 40(S1), S491-S495 |résumé.
- ↑ Bunzl, K. (2002). Transport of fallout radiocesium in the soil by bioturbation: a random walk model and application to a forest soil with a high abundance of earthworms. Science of the Total environment, 293(1), 191-200|résumé.
- ↑ Rudge, S. A., Johnson, M. S., Leah, R. T., & Jones, S. R. (1993). Biological transport of radiocaesium in a semi-natural grassland ecosystem. 1. Soils, vegetation and invertebrates. Journal of environmental radioactivity, 19(3), 173-198 (résumé).
- ↑ Hasegawa, M., Ito, M. T., Kaneko, S., Kiyono, Y., Ikeda, S., & Makino, S. I. (2013). Radiocesium concentrations in epigeic earthworms at various distances from the Fukushima Nuclear Power Plant 6 months after the 2011 accident. Journal of environmental radioactivity, 126, 8-13résumé.
- ↑ Janssen, M. P. M., Glastra, P., & Lembrechts, J. F. M. M. (1996). Uptake of 134Cs from a sandy soil by two earthworm species: The effects of temperature. Archives of environmental contamination and toxicology, 31(2), 184-191.(résumé)
- ↑ Janssen, M. P., Glastra, P., & Lembrechts, J. F. (1996). Uptake of cesium‐134 by the earthworm species Eisenia foetida and Lumbricus rubellus. Environmental toxicology and chemistry, 15(6), 873-877.
- ↑ Brown, S. L., & Bell, J. N. B. (1995). Earthworms and radionuclides, with experimental investigations on the uptake and exchangeability of radiocaesium. Environmental pollution, 88(1), 27-39 (résumé).
- ↑ citée en mai 2009 par le gouvernement irlandais, repris par le journal Libération du 15 mai 2009
- ↑
- ↑ CNRS Des vers de terre pour nettoyer l'eau, et Fiche Épuration des eaux usées : le lombrifiltre, procédé expérimenté avec succès dans un village de l'Hérault par Agropolis
- ↑ [1]
- ↑ [2]
- ↑ NCBI, consultat lo 4 avr. 2011
- ↑ World Register of Marine Species, consultat lo 4 avr. 2011
- ↑ ITIS, consultat lo 4 avr. 2011
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Articles connèxes[modificar | modificar la font]
Bibliografia[modificar | modificar la font]
Referéncias taxinomicas[modificar | modificar la font]
- Référence Fauna Europaea : Lumbricina (en)Referéncia Fauna Europaea : Lumbricina (en)
- Référence ITIS : Lumbricina (fr) (+ version anglaise (en))
- Référence World Register of Marine Species : taxon Lumbricina (en) (+ liste espèces)
- Referéncia Animal Diversity Web : Lumbricina (en)
- Référence NCBI : Lumbricina (en)Referéncia NCBI : Lumbricina (en)
Ligam extèrne[modificar | modificar la font]
- Déterminer les vers de terre (pdf), site de l'université de Rennes-I.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Figuièra
Figuièr
244px
LC : Preocupacion menora
La figuièra (var. figuiera prov.?, figuèira, figièra o figèira nord.oc) o lo figuièr (var. figuier prov., figier o figèir nord.oc, higuè(i)r gasc.) (en latin scientific: Ficus carica) es l'arbre que fa las figas.
Descripcion botanica[modificar | modificar la font]
Fa partida del genre Ficus que compta amb mai de mila espècias, principalament dins las regions caudas e intertropicalas. Ficus carica es l'unica espècia del genre Ficus que se trapa a l'estat salvatge en Euròpa.


text:
Indèx (anatomia)
L'indèx (popularament lo guinhaire) es lo segon det de la man per l'Òme e los grands monins, situat entre lo poce e lo det long.
Servís en general per indicar o designar un objècte o una direccion (aquel poder pòt èsser considerat coma malefic).
Es tanben utilizat per demandar la paraula en lo levant, a l'escòla subretot.
Aquel es sovent utilizat per apiejar sus un boton, per escriure amb lo det, eca.
Aquel det es lo det de l'equilibri.
Unicode[modificar | modificar la font]
Los simbòls Unicode representant l'indèx son:


text:
D’unes, sembla que non sabon, o qu’an desbrembat…
Non vos parlarai pas de la via eracleana, nimai de la via domiciana, nimai del latin evoluït de Narbonesa que passava delà la sèrra de l'Albera… Començarem pel reialme de Tolosa dels sègles V e VI, que s’espandiguèt de Lèire al sud d’Espanha. Aqueste reialme que davant la butada franca, sa capitala passèt de Tolosa a Narbona e de Narbona a Barcelona… A l’ora de la Reconquista, es a Tolosa que lo rei d’Aquitània Loís lo Piós, en preséncia dels caps militars màgers, lo duc Guilhèm « del corb nas » e lo duc Sanç, « princèp dels Gascons », acampèt lo plaid ont se decidiguèt la deliurança de Barcelona, e atal se fondèt en 801, fàcia al poder de Cordoa, la marca hispanica, futura Catalonha. Atal, lo reialme d’Aquitània d’entre Lèire, Pirenèus e Ròse se perlonguèt fins a l’Ebre. Es del comte Belon de Carcassona d’aquel temps que serà eissuda la dinastia comtala dels sègles seguents, e es dels maridatges alvernhats (branca guilhemida) e roergats (branca raimondina) que li vendràn los noms de Guillem (Guilhèm), Ramon (Raimond) e Ermengol (Ermengaud). Als sègles XII e XIII, los comtes de Barcelona seràn tanben, per maridatges, comtes de Provença. E se sap pro qu’a la velha de la batalha de Murèth ont foguèt tuat, lo rei Pèire d’Aragon aviá recebut l’omenatge del comte de Tolosa e de sos aliats : èra reconegut per eles coma sobeiran… Sul plan demografic, d’Occitans son venguts de longa repoblar las tèrras de la marca devastadas per las guèrras. Fins al sègle XIX, los pairolièrs alvernhats o autres trabalhaires coneisseràn lo camin de Catalonha abans lo de París, e an daissat de traças dins la patronimia locala (Gasc, Girbau…). Sul plan literari, se sap que fins a Ramon Llull (s. XIII-XIV), la lenga comuna occitana regnarà en Catalonha. Coneissèm l’adesion de la Catalonha al movement renaissentista de Frederic Mistral e lo nom de « llemosí » que donavan a lor lenga. Coneissèm l’ajuda de Barcelona a las edicions occitanas de la primièra mitat del sègle XX e l’influéncia de la poësia catalana sus la poësia occitana d’aquel temps. E sabèm qu’aquela solidaritat es totjorn viva, e que l’aventura seguís.
J.P.


text:
Vítiza
Vítiza Foguèt rei dels visigots de Hispània del 695 al 710. Èra filh del rei Ègica e d'una siá primièra molhèr. Lo sieu paire l'associèt al tròn lo 695 e l'envièt a governar lo Reialme Sueu, e residiguèt a Tui de Galícia. A la mòrt de Ègica (702), Vítiza governèt sol a Toledo.
Vítiza Sembla èsser estat un governant mai doç que lo sieu paire. Conscient segurament de las tensions creadas per lo sieu antecessor amb las siás persecucions, cridèt als desterrats per lo sieu paire, e los tornèt las siás proprietats e los sieus esclaus e cremèt publicament las declaracions, qu'avián signat obligats, sus deutes al tresaur. Los tornèt quitament las siás cargas palatins.
Lo sieu reinatge s'inicièt amb la celebracion del XVIII Concili de Toledo, las actas que se'n son pas conservats, en çò que se li confirmèt segurament en lo tròn. Seriá presidit pel metropolitan Fèlix, al qu'un pauc mai succediguèt tard Gunderic o Gulderic (qui exerciguèt pas la carga fòrça ans doncas los darrièrs ans de Vítiza èra metropolitan Sindred, que dirigissiá al clero amb man fèrria, en seguint los dictats regis).
Se sap pauc de lo sieu reinatge, mas lo cronicaire anonim continuador de la Cronica de Sant Isidor menciona que portèt prosperitat e gòi a Hispània.
A la siá mòrt l'an 710, una faccion de foncionaris palatins, segurament derivada dels prejudiciats per Ègica, placèt en lo tròn a Toledo a Roderic probablament dux de la Bètica (conegut a Espanha coma don Rodrigo), qui obtenguèt pas lo supòrt d'una bona part de la noblesa ni tanpauc del clero.
E mai se se supausa a Roderic combatent als vascons quand van desembarcar los arabes lo 711, la causa mai probabla es que li aguès calgut far tèsta a una rebellion de la noblesa vitiziana, que dirigida pels fraires de Vítiza, filhs de Ègica e de Kiksilo o Quixilona, que se sonavan Oppas e Sisibert, e pel filh de Vítiza, Àquila II que dominavan almens la Tarraconense e la Narbonense mentre Roderic dominava Lusitània, Cartaginense (en totas doas emetèt moneda) e la Bètica.
Articles ligats[modificar | modificar la font]
- Sara la Goda


text:
Al programa:
-La suite de notre interview de M. Murat ou des difficultés de monter un festival sur une longue période… (Amb una cançon de VILAFRANCA sus VILAFRANCA per los de VILAFRANCA)
-Renat Jurié nos parla de l’occitan per las carrièras de Vilafranca e de la fin d’una epòca ont èra la lenga màger de la ciutat.
-E totjorn de musica…
Roy Orbison, Melhau e Combi, Nick Drake e Doctors de Trobar.
Privé : E avèm pres l’autobus
- Animé par : Arnaud et Clamenç
- Diffusion : Le premier samedi du mois de 11h à 12h rediffusion le lendemain à 20h


text:
Senesergue
Senesergue[1] o Senesergues segon las fòrmas ancianas (oficialament en francés Sénezergues) es una comuna auvernhata d'Occitània, situada dins lo departament del Cantal e la region d'Auvèrnhe-Ròse-Aups, ancianament d'Auvèrnhe.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Toponimia[modificar | modificar la font]
Las fòrmas ancianas son in manso del mas de Sanezargues, Cenaszergues, Cenazergues, en 1262 [2], Sanzergues, en 1549, Senzergues, en 1552, Sanezargues, en 1628, Cenzergues, en 1664, Senessègues, en 1667, Sénezergues, en 1668, Sènezhegues, en 1671, Sènezerguez, en 1695, Senehergues, en 1786 [3]. Tanlèu lo sègle XIII, lo nom es amb -s finala, quanha que ne siá la rason; cal doncas escriure Senesergues. Senesergues vendriá d'un nom gallo-roman d'òme, *Senitius, derivat de Senicius, amb lo sufixe -anicum[4],[5]. Senesergues èra doncas probablament una anciana granda proprietat antica que aviá per mèstre *Senitius.
Istòria[modificar | modificar la font]
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ IEO Toponimia occitana
- ↑ IEO Cantal, Communes Cantal.xls.pdf
- ↑ http://archives.cantal.fr/ark:/16075/a011351496862cF3q3A
- ↑ Albert Dauzat, Charles Rostaing, Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France, Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. 652
- ↑ Bénédicte Boyrie-Fénié, Jean-Jacques Fénié, Toponymie des Pays Occitans, edicions Sud-Ouest, 2007, p. 127 e 151


text:
Juvigny-sur-Seulles
Juvigny-sur-Seulles es una comuna normanda, situada dins lo departament de Calvadòs e la region de la Bassa Normandia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
A qualques quilomètres de las plajas del débarquement, de las vilas de Bayeux e de Can.
À quelques kilomètres des plages du débarquement, des villes de Bayeux et de Caen.
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]


text:
Baladent
Baladent (oficialament en francés Balledent) es una comuna situada dins lo departament de la Nauta Vinhana e la region de Lemosin. Sos abitants s'apelan los Baladenchons.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Particularitats dau parlar comunau[modificar | modificar la font]
- Articles definits : le [lə], la [la], los [luː], las [laː]
- Prononciacion : Ch /ʃ/ ; finala -ria /rjə/
Demografia[modificar | modificar la font]


text:
Accueil / Ariège / Trois Seigneurs /
Panorama depuis le Cap du Carmil
11/29
- Créée le
- Samedi 25 Février 2012
- Mots-clés
- 360, Ariege, Cap de Bouirex, Cap de la Dosse, Cap de Mont Sain, Cap du Carmil, Mont Beas, Mont Fourcat, Mont Rouch, Mont Valier, Mont-Roig, Panorama, Pic d'Estibat, Pic de Barres, Pic de Cagire, Pic de Certascan, Pic de Crabere, Pic de Fontanette, Pic de l'Har, Pic de la Calabasse, Pic de la Journalade, Pic de la Tese, Pic de Lampau, Pic de Montaud, Pic de Montcalm, Pic de Pomebrunet, Pic de Puntussan, Pic de Saint-Barthelemy, Pic de Seron, Pic de Serre Haute, Pic de Soubirou, Pic de Tarbesou, Pic des Trois Seigneurs, Pic du Rulhe, Pic Rouge de Bassies, Pique d'Estats, Pirineos, Pirineus, Puig Carlit, Puig de la Coma d'Or, Puig Pedros, Pyrenees, Roc Blanc, Tuc d'Eychelle, Tuc de la Coume, Tuc de la Messe
- Albums
-
- Visites
- 2253
- Location
- Voir dans OpenStreetMap
- Score
- pas de note
- Notez cette photo
-


text:
Dissabte, 20 d'octòbre 03h00
L'ADÒC, en aranés "Associacion entara Difusion d'Occitània en Catalonha", es una associacion de drech catalan que fa difusion, mai que mai mediatica, d'Occitània ... +
Dissabte, 15 de setembre 03h00
Los Amics de Jornalet an creada una pagina Facebook, apelada "Jornalet: 3 meses per 3000€". amb l'idèa de cridar a un finançament participatiu d'urgéncia. ... +
Dimenge, 19 d'agost 03h00
Facebook a agut la vertut de crear una comunautat virtuala de parlants catalanooccitans. A títol d'exemple, la República Caloretaire ten près de 1600 residents virtuaus sus Facebook. ... +
Dimars, 24 de julhet 10h15
Un compte d'Instagram ven d'estonar la redaccion de Jornalet. Se nomena Bèla Provença e publica de fòtos fòrça policas d'aquel país occitan. https://www.instagram.com/bela_provenca/ ... +
Dijòus, 12 de julhet 03h00
Es sus Facebook una pagina de mèmes en occitan, e a l’entorn de l’occitanitat e l’occitanisme. N’i a que son per crebar de rire. La pagina se nomena Glorious occitan racatge ... +
Dissabte, 24 de febrièr 03h00
D'occitanistas del país e de tot lo Mond an creat aqueste grop de Facebook, que son nom evòca la lucha occitanista en Larzac dins los ans 1970, contra l’installacion d'un camp ... +
Dimars, 23 de genièr 17h15
Jol lèma “Volèm l’occitan a la television” se tendrà lo 3 de febrièr venent de manifestacions simultanèas a Tolosa, Montpelhièr, Rodés, ... +
Dissabte, 30 de decembre 03h00
La recomandacion Facebook d'aquesta setmana es pel fogal rural La Gabèla de Santa Gabèla (Lauragués), que dempuèi mai de 70 ans prepausa trabalha per la cultura del país. ... +
Dissabte, 2 de decembre 03h00
Lo referendum d'independéncia de Catalonha e Aran se poguèt menar a bon tèrme lo 1r d'octòbre passat gràcias als Comitats de Defensa del Referendum (CDR), de ... +
Dissabte, 4 de novembre 03h00
La cauma del CFPO de Tolosa que dura dempuèi un pauc mai d’un mes, coma la de 2013 al collègi calandreta de Montpelhièr, afortís nòstre sentiment d’un problèma ... +
Dissabte, 28 d'octòbre 03h00
Ven de nàisser NOS - Novèlas Occitanas, un nòu jornal en linha en occitan e en francés amb una tòca pro neta e clara: “crear una unitat politica e ideologica necessària ... +
Dissabte, 7 d'octòbre 03h00
Es Paums qu’ei ua associacion sense tòca lucrativa tamb sedença en Vilamòs (Val d’Aran) neishuda coma evolucion deth grop de música aranés Es Paums. Ara, ... +
Dissabte, 30 de setembre 03h00
La Val d’Aran prepara sa candidatura per que tot lo país venga Patrimòni de l’Umanitat per l’UNÈSCO, coma ben nos disiá fa qualques meses Jèp de Montoya, ... +
Diluns, 18 de setembre 03h00
La Tor deu Borrèu festeja ongan son 25n anniversari. S'agís d'un bar associatiu a Pau ont los joves an trobat un luòc de luchas socialas e politicas, e tanben un endrech ont ... +
Dissabte, 26 d'agost 03h00
Los 16 e 17 de setembre que venon se tendrà a Narbona una nòva edicion de La Dintrada, qu’ongan es venguda un forum de discussions, de reflexions, d’alargament de las tematicas ... +
Dissabte, 29 de julhet 03h00
Cultura Viva es una cadena YouTube en occitan niçard que publiquèt son primièr vidèo fa sièis meses, e a l’ora d’ara an ja publicat dètz-e-sèt ... +


text:
Emirats Arabis Units
Los Emirats Arabis Units son una federacion d'emirats situats dins l'èst de la Peninsula Arabica.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Poblada per de tribüs aràbias mai ò mens turbulentas, la region èra dicha Còsta dei Piratas au sègle XIX. En 1853, après divèrsei temptativas infructuosas, lei Britanics capitèron d'impausar una « trèva perpetuala » ai caps locaus. Lo litorau foguèt alora dich Còsta de la Trèva e Londres i renforcèt a cha pauc son influéncia gràcias a de tractats suplementaris. En 1892, èra venguda pron importanta per permetre l'extension dau protectorat britanic a la totalitat de la region.
En decembre de 1971, sièis decidèron de s'unir au sen d'una federacion independenta. L'annada seguenta, foguèt jonhat per un seten. Un conseu suprèm, compausat dei sobeirans de cada emirat, foguèt format per dirigir l'ensems. L'Arabia Saudita reconoguèt leis Emirats Arabis Units en aost de 1974 après una rectificacion a son avantatge de la frontiera comuna.
En març de 1979, una crisi intèrna grèva foguèt entraïnada per l'oposicion entre leis emirs partisans d'una centralizacion aumentada de la federacion (supression dei frontieras interioras, unificacion dei fòrças armadas, planificacion comuna de l'economia... etc.) e lei partisans dau statu quo. L'emir de Dubai, Rachid al-Maktum, capitèt de blocar lo projècte en abriu.
Dins lo corrent dau decenni seguent, leis Emirats deguèron faciar lei consequéncias de la destabilizacion regionala entraïnada per la Guèrra Iran-Iraq (1980-1988). La question de la liura circulacion dei naviris a travèrs l'Estrech d'Ormuz venguèt alora un pensament major dau govèrn federau. Aquò foguèt a l'origina d'una activitat diplomatica intensa destinada a trobar de sostèns au sen de la comunautat internacionala. En 1982, leis EAU signèron ansin un acòrd de cooperacion ambé l'Arabia Saudita e 60% dau budget federau foguèt consacrat ai despensas militaras. En 1985, reconoguèron diplomaticament l'URSS e favorizèron, a partir de 1987, a la reintegracion d'Egipte dins lo concèrt dei país arabis. Durant la Guèrra de Kowait (1990-1991), aculhiguèron de fòrças de la coalicion sus son territòri e financèron una partida dau còst dau conflicte. En 1995 e en 1996, signèron d'acòrds de defensa ambé França e lo Reiaume Unit. Se raprochèron tanben deis Estats Units que son uei lo protector principau deis Emirats.
En revènge, la societat e la vida politica deis Emirats evolucionèron gaire. Lei dinastias reinantas mantèron un contraròtle estricte de la societat. Dempuei 2006, acceptan una democratizacion fòrça limitada ambé la creacion d'un conseu legislatiu ai poders restrenhs. Pasmens, en 2011, aquò empachèt pas la repression dei manifestacions liadas a la Prima Aràbia e l'arrestacion de centenaus de militants dei Fraires Musulmans ò deis organizacions liberalas. D'autra part, leis Emirats acomençan d'anticipar la fin de sa produccion d'idrocarburs e assaian de crear una economia basada sus lei servicis e lo torisme.
Economia[modificar | modificar la font]
Cultura[modificar | modificar la font]
Liames intèrnes[modificar | modificar la font]
Bibliografia[modificar | modificar la font]
Nòtas & referéncias[modificar | modificar la font]


text:
59-Plumalhon
26 avril 2004 19:12 0 messages
Jep et Fidel
corsa de desguisament
lo hasan roi, vadut bòla de nèu
disqualifiat
las eleccions
questionari sus l’adge deu vòte, lo dret de vòte de las hemnas, lo conselh municipau ...
democracia / dictatura
los castells de Catalonha
lo mei haut : dètz solèrs
pedescauç, fòrma de pinha de pin, lo capdau, un beth-hèit
dança tradicionau deu sud vaduda simbèu de la solidaritat e de l’esforç partatjat
musica de tambors e grailes (clarin) per díder on n’es la construccion aus que véden arren.
jòcs
laberint
punts a religar
Galileo Galilei
1564, nascut a Pisa, la vila deu campanèr clinat
invencions : aparelh de mesura, libes sus las fortificacions, longa vista, lentilhas lissadas en vèire de Venisa
descobertas : la luna es pas lissa, Jupiter e satelllites, via Lactada, plaps solars
bricolatge : luneta de Galilèu
lo cèrvi
fica d’identitat : 15 quilòs de vegetaus per jorn, talha
peadas, pés, arrams, brama, sason de las amors en noveme, arromecs, viure en escabòts, aurelha fina, galòp
ors pescaires de saumons
parc nacionau de Katmai en Alaska
lo grizzli e la migracion deus saumons : a la volada, au bec de la chorrèra
reserva de grèish per ivernar : se hartan de fruta, carn,
peish
petits en genièr, leçon de pesca
- los orsòts de LL
Lilon peu d’aur
Lo pomèr deu Costalon
un tapís rotlaire
un calam magic
ua craba dançaira
"jamei los talons n’anaràn mei luenh que los artelhs."
BD : dab Lapluma e l’ambaishada deu Zimbogolo
sauvatz las vacas qui passan hami
Dans la même rubrique
19 août 2008 – Plumalhon-126
4 février 2008 – Plumalhon-121
21 décembre 2007 – 120-Plumalhon
26 novembre 2007 – 119-Plumalhon
6 novembre 2007 – 113-Plumalhon


text:
Sistèma locomotor
L'estudi de l'aparelh locomotor conteng, l'estudi de l'esquelet, de las articulacions e çò qui los liga: que sia passiu (ligaments), o actiu (muscles)[1].
Somari
Composicion[modificar | modificar la font]
los òs[modificar | modificar la font]
las articulacions[modificar | modificar la font]
los ligaments[modificar | modificar la font]
los muscles[modificar | modificar la font]
los canèrs[modificar | modificar la font]
- las artèrias: menhan la sang cap aus tishuts deu còs, despuish los ventricules cardiacs. Dens los membres, som mei muscularas qu'elasticas
- las veas: tòrnan menhar la sang cap au còr, trovam de las honsudas e de las superficaus, ende arrebòcar pas, las honsudas usan la contraccion musculara, mentre que las superficaus an valvulas
- los capilars: son la zòna d'escambi entre la sang e los tishuts
- los limfatics: amassan lo liquide extra-capilar que n'es pas passat dens la vea
los nervis[modificar | modificar la font]
Lo sistèma axiau[modificar | modificar la font]
- lo raquis
Lo membre toracic[modificar | modificar la font]
- Lo braç
- lo cobde
- lo punhet
- la man
Lo membre inferior[modificar | modificar la font]
- la cuèissa
- lo jolh
- la cama
- la cavilha
- lo pè
Referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Jean-Marc Chevallier, Appareil locomoteur, Médecine-science Flammarion, juillet 1993


text:
1977
Aquesta pagina concernís l'an 1977 del calendièr gregorian.
Somari
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Africa[modificar | modificar la font]
Etiopia[modificar | modificar la font]
Aprofichant l'afebliment dau govèrn etiopian minat per la Terror Roja e la mobilizacion de la màger part dei fòrças armadas dau país en Eritrèa, Somalia ataquèt lòng dei frontieras orientalas lo 23 de julhet per conquistar Ogaden poblat de Somalians e revendicat per Mogadisho (Guèrra d'Ogaden). Ben preparada, l'armada somaliana avancèt rapidament e agantèt la region de Harar e de Dire Dawa. Pasmens, Mengistu capitèt d'unificar la societat etiopian e de ganhar lo sostèn dau blòt sovietic qu'èra inicialament l'aliat dei dos belligerants. Aquò li permetèt de mobilizar una armada fòrça importanta per blocar l'avançada enemiga en setembre, d'obtenir de liurasons d'armaments e de recebre l'ajuda de còrs expedicionaris venguts de Cuba e d'Iemèn.
Sodan[modificar | modificar la font]
Un an après la temptativa saunosa de còp d'estat de Sadiq al-Mahdi (3 000 mòrts en tres jorns de combat dins la capitala), un acòrd de reconciliacion foguèt concluda entre al-Mahdi e lo president Gaafar Nimeiry. Hassan al-Turabi, cap islamista major dau país, venguèt un ministre important dau govèrn e aquò permetèt a Nimeiry, afeblit per la manca de resultats economics dempuei sa presa dau poder en 1969, de neutralizar l'oposicion deis islamistas.
Arts[modificar | modificar la font]
Sciéncias e tecnicas[modificar | modificar la font]
Astronomia[modificar | modificar la font]
Descubèrta per azard d'un sistèma d'anèus a l'entorn d'Uranus per d'astronòms estatsunidencs.
Intrada en servici dau telescòpi infraroge britanic UKIRT (dubertura 3,8 mètres) ais Observatòris dau Mauna Kea. Èra alora lo telescòpi infraroge pus grand en servici.
Medecina[modificar | modificar la font]
Premier imatge d'un còrs uman complèt realizat gràcias a la tecnica de l'imajariá per resonància magnetica per Raymond Vahan Damadian qu'aviá menat tre 1969 lei premierei demonstracions de la possibilitat d'aplicar la resonància magnetica nucleara a l'imajariá espitaliera.
Economia[modificar | modificar la font]
Naissenças[modificar | modificar la font]
- 13 de genièr - Orlando Bloom, actor american
- 2 de febrièr - Shakira, cantaira colombiana
- 19 de febrièr - Gianluca Zambrotta, fotbolaire italian
- 10 de mai - Nick Heidfeld, pilòt alemand de Formula 1
- 1 de julhet - Liv Tyler, actritz americana
- 27 d'agost - Deco, fotbolaire portugués
Decèsses[modificar | modificar la font]
- 14 de genièr - Anthony Eden, primièr ministre del Reialme Unit (n. 1897)
- 14 de genièr - Anaïs Nin, escrivana francesa (n. 1903)
- 18 de genièr - Džemal Bijedic, primièr ministre d'Iogoslavia (n. 1917)
- 11 de febrièr - Louis Beel, primièr ministre dels Païses Basses (n. 1902)
- 18 de març - Marien Ngouabi, president de la Republica de Còngo (n. 1938)
- 21 d'abril - Gummo Marx, actor american (n. 1892)
- 5 de mai - Ludwig Erhard, cancelièr d'Alemanha (n. 1897)
- 10 de mai - Joan Crawford, actritz americana (n. 1905)
- 3 de junh - Archibald Vivian Hill, fisiologista britanic, Prèmi Nobel (n. 1886)
- 3 de junh - Roberto Rossellini, realizaire italian de cinèma (n. 1906)
- 16 de junh - Wernher von Braun, scientific alemand (n. 1912)
- 2 de julhet - Vladimir Nabokov, escrivan rus, Prèmi Nobel de Literatura (n. 1899)
- 3 d'agost - Makarios III, arquevesque e president de Chipre (n. 1913)
- 4 d'agost - Edgar Douglas Adrian, fisiologista britanic, Prèmi Nobel (n. 1889)
- 16 d'agost - Elvis Presley, cantaire american (n. 1935)
- 19 d'agost - Groucho Marx, actor american de comèdia (n. 1890)
- 12 de setembre - Steve Biko, activista politic de Sud-Africa (n. 1946)
- 16 de setembre - Marc Bolan, musician anglés (n. 1947)
- 16 de setembre - Maria Callas, soprano americana (n. 1923)
- 5 de novembre - René Goscinny, escrivan francés (n. 1926)
- 9 de decembre - Clarice Lispector, escrivana brasilièra (n. 1920)
- 25 de decembre - Charlie Chaplin, actor e director de cinèma britanic (n. 1889)
Prèmi Nobel[modificar | modificar la font]
- Prèmi Nobel de Fisica : Philip Warren Anderson, Nevill Francis Mott, John Hasbrouck van Vleck
- Prèmi Nobel de Quimia : Ilya Prigogine
- Prèmi Nobel de Fisiologia o Medecina : Roger Guillemin, Andrew V. Schally, Rosalyn Yalow
- Prèmi Nobel de Literatura : Vicente Aleixandre
- Prèmi Nobel de la Patz : Amnistia Internacionala
- Prèmi Nobel d'Economia : Bertil Ohlin, James Meade


text:
Le Bourg-Dun
Le Bourg-Dun es una comuna francesa, situada dins lo departament de la Sèina Maritima e la region de la Nauta Normandia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
La municipalitat a situat en lo país de Caux e traversada pel Dun.
Lo Bourg-Dun a situat a 5 km de Luneray, a 7 km de Fontaine-lo-Dun, a 13 km de Offranville, a 14 km de Sant-Valery-en-Caux e a 19 km de Dièpa
La commune est située dans le pays de Caux et traversée par le Dun.
Le Bourg-Dun est situé à 5 km de Luneray, à 7 km de Fontaine-le-Dun, à 13 km d'Offranville, à 14 km de Saint-Valery-en-Caux et à 19 km de Dieppe
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]


text:
L’associacion Carma productions qu’organiza concèrts, espectacles, accions pedagogicas e que produseish àlbums tot au long de l’annada. Los 21 e 22 d’abriu, l’associacion que perpausarà un estagi de sonsaina dab Pascal Lefeuvre e Philippe Mousnier. Qu’ei destinat aus musicaires de tots nivèus. L’estagi que serà bastit a l’entorn de « l’organologia orquestrau » de l’instrument. Las matiadas que seràn consacradas a l’aprenedissatge de las tecnicas de basas tradicionaus e actuaus : ritmes, mòdes, expressions, variacions, aires de danças e autes. Los vrèspes que seràn perpausats devath la fòrma de repeticion d’orquèstra « La Manivelle joyeuse », a partir d’aires estudiats lo matin.
Inf. : Tarifa : 115 €
Plumalhon es un magazine pel 8-12 ans. Prepausa cada mes dos reportatges sus de tèmas d'actualitat, sus de países, d'animals... Prepausa tanben de BD, de jòcs e
Papagai es la revista occitana dels pichonèls.
Prepausa cada mes istòrias, jòcs, una pagina de vocabulari e un dorsièr


text:
Aco si qu'es uno nouvello vido, maï mèfi! li avié uno coustrencho : que fin-finalo la besti lusisse pas gaïre, que Chrestian n'en fara mestié pèr barula dins lèi coumémouracièn, leis evenimèn en recourdanço de la Resistanço en Prouvenço dins la darrièro guerro. Li ai dounc serva uno miro "foro-fenièro" é "dins soun jus"maugrat lou reviscoulage .
Em'aquèu Robust de l'An quarante aro sies pourgi, moun coulèguo, qu'ero uno tras que bouano mecanico forço carivènto en aquèu moument... Esperan que counouissesse pas tourna maï la guerro, jamai. Bouano é siavo routo, lou Mouastre !
Fallait pas que ça brille trop, pour pouvoir participer à des commémorations de la Résistance dans la dernière guerre. Voilà pourquoi Lou Mouastre semble tout juste sorti de la petite remise où on l'avait laissé hier de retour du marché, en aout... 1941. Longue route en PAIX Christian !


text:
Lucha
La lucha (var. locha) es un espòrt de combat qu'existisse despuei de millenaris. N'existís un gròs gròs nombre de varietats mai si pòdon distinguir doas principalas : la lucha libra (LL) e la lucha grècoromana (GR).
La lucha es un sistèma de combat sens arma au cors de que leis adversaris si mesuran au còrs a còrs. L'objectiu es de ganhar lo combat siá en fasent tombar l'adversari au sòu e en mantenent sei doas espalas empegadas au tapís : es lo tombar ; siá en ganhant gràcias ai ponchs. Pasmens existisson de règlas particularas segon leis estils diferents. Fau pas confondre la lucha ambé lo catch (WWE, TNA).


text:
Fegersheim
Fegersheim en alemannisch (Fegersheim en francés) es una comuna francesa del departament del Bas Ren e de la region d'Alsàcia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Fegersheim A situat a França a Nombre|12|km {{}} al Sud d'Estrasburg, entre lo Andlau, la Scheer e lo Ill.
Fegersheim est situé en France à Modèl:Nombre au Sud de Strasbourg, entre l'Andlau, la Scheer et l'Ill.
Istòria[modificar | modificar la font]
La descobèrta de cavòts en datant de la Modèl:Ligam sègleModèl:Verificacion sègle abans J-C, testifica una aucupacion del luòc dempuèi l'epòca celtique.
Fergersheim A citat per las primièras fes a Modèl:La s, lo coan bénédictines de Eschau en i possedint una importanta proprietat. Fegersheim E la siá annèxa Ohnheim apertenon successivament coma fief episcopala als Ochsenstein, Hanau-Lichtenberg e Rathsamhausen #que ne son de senhors fins a la Revolucion.
En 1680, lo tribunal del Rei-Sol, seguit de Bossuet e de la Sra. De Maintenon, séjourne a Fegersheim, ont espèra Ostal Christine de Bavière, futura esposa del Grand Dauphin.
Aquel son cinc jorns de fèstas enlluernadores e de réjouissances publicas. Vilatge tradicionalament agricòla, Fegersheim ven un centre de mai en mai atractiu a la fin de la Modèl:Ligam sègleModèl:Verificacion sègle.
En 1933 s'i installa la primièra entrepresa, Cajofé, una fabrica de joguets. En 1962, la municipalité condiciona una de las primièras zònas industrialas del sector per porgir de trabalhs sus luòc. Aquela zòna a pas cessat de se desvolopar dempuèi aquel temps. Amb lo bastiment, a proximitat, del contournement d'Estrasburg e lo facilitat d'accès, lo futur li caldriá permetre dins la vila de s'afirmar al se de la comunitat urbana d'Estrasburg...
La découverte de tombes datant du Modèl:Ligam sègleModèl:Verificacion sègle avant J-C, atteste une occupation du site dès l'époque celtique.
Fergersheim est cité pour la première fois au Modèl:Ligam sègleModèl:Verificacion sègle, le couvent des bénédictines d'Eschau y possédant une importante propriété. Fegersheim et son annexe Ohnheim appartiennent successivement comme fief épiscopal aux Ochsenstein, Hanau-Lichtenberg et Rathsamhausen qui en sont seigneurs jusqu'à la Révolution.
En 1680, la cour du Roi-Soleil, suivi de Bossuet et de Mme de Maintenon, séjourne à Fegersheim, où elle attend Marie Christine de Bavière, future épouse du Grand Dauphin.
Ce sont cinq jours de fêtes éblouissantes et de réjouissances publiques. Village traditionnellement agricole, Fegersheim devient un centre de plus en plus attractif à la fin du Modèl:Ligam sègleModèl:Verificacion sègle.
En 1933 s'y installe la première entreprise, Cajofé, une fabrique de jouets. En 1962, la municipalité aménage une des premières zones industrielles du secteur pour fournir des emplois sur place. Cette zone n'a cessé de se développer depuis ce temps. Avec la construction, à proximité, du contournement de Strasbourg et la facilité d'accès, l'avenir devrait permettre à la ville de s'affirmer au sein de la communauté urbaine de Strasbourg...
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]


text:
Saint-Julien-sur-Calonne
Saint-Julien-sur-Calonne es una comuna normanda, situada dins lo departament de Calvadòs e la region de la Bassa Normandia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
La municipalitat a traversat per la Calonne.
La commune est traversée par la Calonne.
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
En 1860, Sant-Julien-sus-Calonne (252 abitants l'an 1856) absorbeix una part de Launay-sus-Calonne (391 abitants)[3], #que la glèisa e lo solar seigneurial al nòrd de la glèisa de Sant-Julien. L'autra part del territòri de Launay n'intègra Pont-l'Avesque.
En 1860, Saint-Julien-sur-Calonne (252 habitants en 1856) absorbe une partie de Launay-sur-Calonne (391 habitants)[4], dont l'église et le manoir seigneurial au nord de l'église de Saint-Julien. L'autre partie du territoire de Launay intègre Pont-l'Évêque.
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ http://www.geoportail.fr/visu2d.Don?ter=metropole modèl {{Ligam web}} : paramètre «
titre» mancant
- ↑ « Géoportail (IGN), couche « Limites Administratives » activée »
- ↑ Font : Des villages de Cassini aux communes d'aujourd'hui, « {{{titre}}} », Escòla d'Estudis Superiors en Sciéncias Socialas (EHESS) (consultat en 1er en setembre 2010) e ficha ligada (Launay-sus-Calonne)
- ↑ Font : Des villages de Cassini aux communes d'aujourd'hui, « Notice communale - Saint-Julien-sur-Calonne », Escòla d'Estudis Superiors en Sciéncias Socialas (EHESS) (consultat en 1er septembre 2010) et fiche liée (Launay-sur-Calonne)


text:
Coms
Coms[1] o Combs[2] (oficialament en francés: Comps) es una comuna bordalesa d'Occitània [3], en Gasconha lingüistica, administrada per lo departament de Gironda de la region de Novèla Aquitània, ancianament d'Aquitània.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Perimètre dau territòri[modificar | modificar la font]
Toponimia[modificar | modificar la font]
Las fòrmas ancianas son Guillelmi de Con, en 1289, Coms, en 1299, Comps, en 1361. En mèi, Bénédicte Boyrie-Fénié senhala un lòc, en Espanha, nommat castellum de Comps, en se demandant se Combs seriá pas un transferiment, tot en metent en dobte aquera suposicion [4]. Bénédicte Boyrie-Fénié admet pr'aquò l'interpretacion de Dauzat, lo nom gallés *cumba, « comba, lòc cavornut » , mès a l'ablatiu plurau, *cumbis [5] e hornís l'evolucion *Cumbis > Cumb(i)s > Cumbs > Coms, per una fòrma grafica Coms e una prononciacion, versemblablament supausada, [kums] [6]. Observarem que se l'origina es *Cumbis, una grafia etimologica Combs seré pus rigorosa. Lo cas es diferent deus noms emb finala -mps, coma benlèu Doms, escrit Domps en francés, que pausa lo problèma de l'articulacion d'una tala finala; si -ms se simplifica pas en -ns o en -m, puei -n, un -p- epentetic (que facilita la prononciacion e qu'es pas etimologic) pòt ajudar a prononciar lo grope. Una finala [kumps] sembla donc mèi versemblabla que [kums] e aquera finala seré en acòrd emb l'etimologia *Cumbis. I a d'autras comunas que semblan d'aver la medisha origina e la fòrma grafica (en 2018, dens Wikipèdia) es : Comps (Droma), Combs (Gard), La Grand Vila, oficialament en francés Comps-la-Grand-Ville, Comps d'Artubi, Las Encisas, oficialament en francés Les Ancizes-Comps (en Occitània); s'i ajusta una anciana comuna francesa d'Alèir, Comps, adara integrada a Cressanges.
Istòria[modificar | modificar la font]
Administracion[modificar | modificar la font]
- Avant la refòrma cantonala de 2014, aplicada en 2015, la comuna èra deu canton de Borg; es adara deu canton de L'Estuaire (en francés), donc de l'Estuari.
Demografia[modificar | modificar la font]
Lòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas emb la comuna[modificar | modificar la font]
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Sit Toponimia occitana
- ↑ http://bdtopoc.org/?city_selected=Comps
- ↑ https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/a/a7/Tourtoulon.jpg
- ↑ Bénédicte Boyrie-Fénié, Dictionnaire toponymique des communes, Gironde, ed. CAIRN e Institut Occitan, Pau, 2008, p. 123
- ↑ Albert Dauzat, Charles Rostaing, Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France, Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. 203, a Combe-de-Lancey (La)
- ↑ Bénédicte Boyrie-Fénié, Dictionnaire toponymique des communes, Gironde, ed. CAIRN e Institut Occitan, Pau, 2008, p. 123
- ↑ https://www.annuaire-mairie.fr/mairie-comps-33.html


text:
14/02/2014
Eleccions au Bornat dau Perigòrd
L'associacion felibrenca perigòrda ven nonmas d'elegir son noveu president:
M. Olivier Boudy ,
principau adjunt au collegi Michel de Montaigne de Perigüers.
21:46 Publié dans Actualitats, actualité, Associacions | Tags : olivier boudy, lo bornat dau perigord | Lien permanent | Commentaires (0)
11/02/2014
Co-ditz la Pès-Nuts, le nouveau livre de Joan Ganhaire
Le célèbre écrivain périgourdin sort ces jours-ci son dernier ouvrage en occitan, un recueil de cinq contes sur un thème unique, «Co-ditz, la Pès-Nuts», (Ainsi dit celle qui va pieds-nus).
Co-ditz l'autor: «Quo es l'istoria d'un dròlle, un pauc triste, de l'assistança que, un jorn de chaça, fai la coneisença d'una lebre, la Pès-Nuts, e la sarra jos sa lonja pelinga. Dempuei queu jorn , quela lebre, que sap parlar, apareis de temps en temps e sens prevenir dins la vita dau goiat per l'i contar cinc istòrias : lo sartre e lo lop, lo pestor e lo nenet, lo darrier cebier, la mamet dispareguda e l'encrosat viu. Una fisança, una complicitat nais entre los dos protagonistas e lo dròlle chaba de comprener que los contes son ligats a sa quita vista... Coma d'avesat, partigui de racontes vertadiers que se passaren dins nòstre ranvers, l'istòria dau pestor e dau nenet me fuguet contada a Bordelha, per exemple. Lo conte dau cebier es vertadier, tanben. Pauc per pauc, lo ligam entre las istòrias me venguet puei la darriera tòrna au personatge dau goiat e tot sembla clar ». Un récit riche, sombre, poétique et émouvant dont voici les premières phrases : « Quo era per un de quilhs matins d'ivern blu, un de quilhs matins ente la partaneja luqueta dins sos 'bilhaments de giau, ente la guibaudia ennèvia los plais, ente los boissons negres an vergonha de lor nom. Quò devia estre un diumenc o un de quilhs jorn ente lo vent dau nòrd mena lo campanament dau borg dempuei lo fons de la valada. Avia 'lumat un grand fuòc 'vancés de partir e l'i avia donat l'ordre de cramar naut e clar jurcinc'a mon retorn. Avià passat ma vielha pelinga que me tomba jusc'au pès, la que a un grand còl que, quante es relevat me fai retirar Nosferatu o Dracula. Lo monde dau vilatge, dins lor simplicitat an gaire coneissença de quilhs èssers maudichs, mas l'espiada muda que me lançan es pròva que senten en io quauquaren de vagament maufasent... ».
L'auteur a enregistré avec Olivier Pigeassou une version audio CD de ces contes sur une ambiance musicale de Juliette Rouillon. Le livre avec ses 2 CD sont en vente pour 14,50€, chez votre libraire et chez l'éditeur, Novelum- IEO Périgord, 95, route de Bordeaux, 24430 Marsac sur l'Isle. Renseignements au 0553087650, et par courriel novelum.ieo24@free.fr
Denis Gilabert
L'invité, lo convidat de Meitat-chen, meitat-pòrc dau diumenc 16 de feurier
Joan-Pau Verdier e Marçau Peironi nos informan que los convidats de l'emission de questa dimenjada seran
Romane, Melkior, Camille, Rémi, Louis e Lucas, escolans en classas d'occitan de 5esma e 4esma au collegi Charles de Gaulle de La Coquilha emb lor professor a l'enchaison de lor jornada « occitan e medias » a Perigüers lo 12 de feurier.
Meitat chen , Meitat pòrc , chasque diumenc a 11 oras 30 sur França Blu Perigòrd!
Veiqui lo ligam vers França Blu Perigòrd
Sents e festas de feurier(4) per Micheu Chapduelh
Le 12 février, Sainte Eulalie de Barcelone
Solelh que ritz Per Senta Eulàlia Fai pomas e prunas Mai que vin.
Soleil qui rit pour la Sainte-Eulalie fait pommes et prunes plus que vin.
Le 14 février, Saint Valentin
Per Sent Valentin, L’agaça monta al pin;
Se li duerm pas, L’ivern es pas al cap.
Pour la Saint-Valentin, la pie monte au pin. Si elle n’y dort pas, l’hiver n’est pas au bout. La pie, qui mit la première poutre à son nid pour Noël, se prépare bien longtemps à l’avance avant d’y déposer ses œufs… Proverbe dans le parler languedocien du sud du Périgord.
08/02/2014
L'invité, lo convidat de Meitat-chen, meitat-pòrc dau diumenc 9 de feurier
Joan-Pau Verdier e Marçau Peironi nos informan que lo convidat de l'emission de questa dimenjada sera
Alan Peire animator d'una emission occitana sur radio « Entre deux mers » a Sauvaterra de Guiana.
Meitat chen , Meitat pòrc , chasque diumenc a 11 oras 30 sur França Blu Perigòrd!
Veiqui lo ligam vers França Blu Perigòrd
08:51 Publié dans Actualitats, actualité, Musica, chants e dança | Lien permanent | Commentaires (0)


text:
1150
Aquesta pagina concernís l'an 1150 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Durant l'estiu, lo rèi Loís VII decidèt de reünir de tropas a la frontiera de Normandia per menaçar lo duc Jaufre lo Bèu qu'èra copable de divèrsei violacions dau drech feodau tant còntra lo rèi dei Francs que còntra sei vassaus pròpris. Pasmens, Suger capitèt d'empachar lo conflicte fins a sa mòrt l'annada seguenta (→ 1151).
Euròpa[modificar | modificar la font]
Mond[modificar | modificar la font]
Arts[modificar | modificar la font]
Sciéncias e tecnicas[modificar | modificar la font]
Matematicas[modificar | modificar la font]
Publicacion de l'òbra principala de Bhaskara II (1114-1185) que foguèt intitulada Siddhanta Shiromani. Lo matematician indian i publiquèt unei resultats novèus e important regardant l'aritmetica, l'algèbra e la geometria deis esfèras. En particular, i desvolopèt lei premierei teorias regardant lo calcul diferenciau e i demostrèt l'existéncia de doas racinas carradas per cada nombre.
Economia[modificar | modificar la font]
Naissenças[modificar | modificar la font]
Decèsses[modificar | modificar la font]


text:
Dimars, 7 de genièr de 2014, 03h00 Espòrt
Los vòts de la Federacion
Coma ja dit lo còp passat, demòra una sola incertesa per las doas darrièras jornadas de la primièra fasa del campionat Elèit de XIII: qual acompanharà dins la pola bèla de la segonda fasa Limós, Tolosa e los Dragonets? Serà Lesinhan o Carcassona?
Dissabte, Limós daissèt los quadres a l’ostal e mandèt una esquipa rejovenida a Avinhon. Los provençals s’arregalèron de marcar punts per ganhar 66-16.
A Sant Estève, los Dragonets tornèron ganhar contra Lesinhan, mas los jogaires de Corbièras en ensacant penalitat e tombat se petacèron per tornar partir amb lo punt de bonus defensiu: desfaita 26-15.
Dimenge, en jogant una partida plena contra Palau, Carcassona tornèt a nautor dels lesinhaneses al classament a la quatrena plaça en jòc. Los Canaris signèron un dotzenat d’ensags, lo segonda linha Vincenç Anderson ne marquèt quatre e l’ASC ganhèt 66-12.
Dins lo quatren rescontre, foguèt pas una partida de plaser pel Tolosa Olimpic de batre Vilanòva: 20-12 e egalitat disciplinària: un carton roge de cada part!
Dins las doas setmanas que venon, lesinhaneses e carcassoneses se van trapar dos còps al Molin: aqueste dimenge 12 pel compte dels 1/8n de la Copa e lo 19 en campionat.
E òc, aquesta dimenjada lo campionat daissa plaça a la Copa de França amb l’entrada en competicion de las formacions d’Elèit 1. Son al programa tres partidas dissabte: Baó reçauprà lo Tolosa Olimpic, Vilagalhenc-Argon reçauprà Carpentràs e Albi anirà jogar a Lion. Las cinc autras partidas se debanaràn dimenge: Avinhon que ten lo trofèu anirà desfisar los Broncòs de Tolosa, Palau anirà del costat del Realmont e Limós serà en Salanca per jogar contra los Batalhièrs de Pià. Doas partidas entre formacions d’Elèit complètan aquel torn: los Dragonets se deuràn mesfisar de Vilanòva a l’estadi Max-Rousié e, doncas, aquela famosa partida al Molin entre lo FC Lesinhan e l’AS Carcassona.
D’aquel temps, los Dracs son en plena preparacion de la sason novèla de Super-Liga. Reçaupràn Widnes en amical a Brutus lo dimenge 26, aprèp la presentacion oficiala de l’esquipa que se farà dimars 21 a Sant Estève. L’enquadrament de l’esquipa fa apèl a las competéncias localas. Atal, Fred Marcérou ven lo preparator fisic del grop, segondat per Beneset Albèrt, qu’èra la sason passada l’entrainaire de Pià.
Alan Roch


text:
En parlant d’alimentacion, e en prenent en compte las restriccions sasonièras e economicas que patissiá la majoritat de la populacion europèa medievala, los Bons Òmes mantenián una dièta fòrça estricta e rigorosa, basada en las siás cresenças.
Coma premissa basica, avián enebit manjar quina neuritud que siá que provenguèsse dels animals (o vertadièrament, d’èssers creats per l’acte sexual). D’aquela manièra, podián pas manjar carn ni de grèishes animals ni uòus, mas tanpauc lach o de formatges, tan abituals a la dièta de l’epòca. A la condemna abituala que s’establissiá a las relacions sexualas, que provocavan la mantenença e la continuitat d’aquel mond creat pel Demòni, s’apondiá que qualques comunitats de Bons Òmes cresián qu’en morir, qualques personas se podián reencarnar en un animal, e doncas, un cresent manjava benlèu un defunt fraire.
Lo vin èra una bevenda abituala a l’Edat Mejana
La volontat de pas aucir un animal recomandava als cresents que se trobavan qualque animal capturat en una trapèla de caça, l’ajudèsson a escapar, e per pas prejudiciar al caçaire, daissèsson qualque compensacion al bòrd de la meteissa trapèla. Per contra, qualques comunitats de Bons Òmes permetián aucir los lops, perque èran considerats coma una encarnacion del Demòni. Fins a tempses recents, encara lo lop a mantengut aquela image maligna en la cultura occidentala.
Una istòria succedida a doas Bonas Femnas que residissián dins lo castèl del comtat de Fois, nos mòstra que las siás costums alimentàrias podián descobrir als erètges. En fugent de la persecucion de l’Inquisicion, arribèron a Tolosa e se lotgèron en un ostal, ont la mestressa suspectèt de qué èran “erètges” dempuèi lo primièr moment. La proprietària demandèt a las doas Bones Femnas qu’auciguèsson doas galinas per las codinar pel dinnar mentre ela anava dins lo pòble per unas comandas.
Quand tornèt la mestressa, vegèt que las galinas èran encara vivas, e las doas Bonas Femnas li diguèron que seriá melhora que las auciguèsse ela meteissa, perque elas volián pas aucir los animals. En avent la pròva definitiva, la mestressa sortèt dins la carrièra un autre còp e tornèt amb dos gàrdias de l’Inquisicion que las detenguèt. Explica l’istòria qu’ambedoas femnas demandèron als gàrdias tempses per se ruscar la cara abans de la detencion, perque volián que Dieu las recebèsse plan netas.
Per contra, lo peis, foguèsse salat, fumat, secat (mens abitualament fresc) èran dins la siá dièta, perque consideravan que los peisses sorgissián espontanèament dins de l’aiga, sens acte sexual. Avèm pas de desbrembar que lo nivèl de coneissenças scientificas èran pas coma l’actual nivèl.
En periòdes de trabalh fòrt e cansat, manjavan mai quantitat, sustot de legums, òli e fruchas que poguèsson donar mai energia pendent las longas jornadas laboralas. Tanben s’èran convidats a l’ostal d’un pas cresent, per consideracion a lo sieu amic, acostumavan a manjar mai quantitat. A despart d’aiga, bevián de vin aigat.
Los legums e los granatges èran presents a la dièta medievala
Mantenián tanben un calendari tanben fòrça estricte de dejuns. Diluns, dijòus e divendres fasián dejuns totas las setmanas, e pendent aqueles jorns solament s’alimentavan de pan e aiga. A despart, los meteisses cresents podián s’establir d’autres periòdes de dejun per volontat pròpria. La Glèisa catolica impausava tanben als sieus cresents un calendari de dejuns segon las festivitats religiosas (per exemple, la Quaresma o la Setmana Santa) e de proïbicions de determinadas neurituds, coma per exemple la carn totes los divendres.
Qualque grops actuales an remarcat l’alimentacion vegetariana dels Bons Òmes, sustot quand la societat reivindica uèi aquela dièta, mas los Bons Òmes serián pas los primièrs en l’aplicar. Ja en tempses ancians, qualques comunitats religiosas reivindicavan una dièta vegetariana e l’establiment de dejuns abituals.
L’alimentacion mostrava tanben lo caractèr de la vida quotidiana dels Bons Òmes e las siás cresenças amb unas pautas qu’autrejavan tanben una vida sana.


text:
Èbre
Èbre (Ebro en aragonés GO/SLA, Ebre en catalan, Ebro en basco e castelhan), z-es lo flume mai fòrt d'Espanha, d'una longor de 928 km. Lo nom ven dau latin Iberus.
Nais a Fontibre (dau latin Fontes Iberis, la "Font d'Èbre") en Cantàbria e s'escor dau nòrd-oest au sud-èst per se voidar dins la mar Mediterranèa a Deltebre (lo dèlta d'Èbre, en Catalonha) en traucant sobre 910 km las ciutats de Miranda de Ebro (Castelha e Leon), Haro (La Rioja), Logronh (La Rioja), Tudèla (Navarra), Alagón (Aragon), Saragossa (Aragon), Casp (Aragon) e Tortosa (Catalonha).
Galariá[modificar | modificar la font]
Èbre a Miranda de Ebro
Èbre a Saragossa


text:
Chaspaires de maneta, picanhaires de botons, balhaires de jòia a stick e esportius de canapè, adiussiatz !
Quand soi arribat davant lo portal de l’ostalàs dels Finch, me dobtavi que s’anava passar quicòm, qu’aquela barradissa rovilhada pel temps, arrancada pel vent de la mar tota pròcha marcava mai que lo limit de la pèça de terrenh devoluda a la familha, non, èra la termièra d’un monde fantasiós poblat de sovenirs caloroses e agres. La cima de l’ostal bescornut, assemblatge de tric e de trac de peças eteroclitas, tor icaresca, freula e impausanta, que senhorejava lo bòsc environant n’èra un primièr indici.
Mos passes sul sendarèl solombrós esvalhavan los ausèls e los remembres, que se venián pausar d’un costat e d’autre coma de panèus indicators sul camin de ma memòria. Ara me sovèni.
Soi Edith. Edith Finch. Lo cachaniu e la darrièra dempuèi la mòrt de mamà. Me planhi pas, qu’ela visquèt plan mai longtemps que la majoritat dels autres membres de la familha. « Es la nòstra malediccion » : crèsi ausir encara la votz d’Edith, l’autra, ma rèire-menina. Es per aquò que soi venguda : per comprene. E per causir çò que vòli gardar e çò que vòli trasmetre, ara que la question se pausa…
Es malaisit al possible d’introduire What remains of Edith Finch sens levar la part de mistèri que fa la sal del jòc. E a l’encòp es complicat de rendre l’emocion que provòca, sus una durada pertant corteta : comptatz 2-3 oras per arribar a la fin de l’istòria. Mas son 2-3 oras que vos en sovendretz longtemps.
Aquel jòc n’es un sens n’èsser un, que tot repausa sus sa narracion repausa sus sa narracion, e tot çò que vòl far es nos contar una istòria. En l’ocurréncia serà l’istòria de la familha Finch, vista e redescobèrta pels uèlhs de la darrièra, Edith. Comprendrem plan viste que dins la familha Finch vivon pas vièlhs, e l’espèctre d’un biais de malediccion familiala i senhoreja dempuèi qualques generacions. Vertat ? Messorga ? Vertat facha conte o legenda mascarada ? I a pas res d’evident, e los sovenirs de la jova Edith se deuràn completar per debanar lo fial de sa memòria. Amb per sola ajuda un jornal intim e l’aubre genealogic dels Finch que se vendrà poblar pauc a pauc de caras desaparegudas, Edith s’avançarà dins l’ostal de familha, visitarà cada peça, cada cambra, quitament las que foguèron sageladas per causa de la dicha malediccion, e tornarà viure los moments de vida (e de mòrt) de sos aujòls. Cadun serà l’escasença d’una pastilha de gameplay diferenta, adaptada, fòrta, totjorn trantalhanta entre la malenconiá, l’onirisme e la rufa pesança d’una negra realitat.
Cort e brilhant, capitat de sa debuta a sa fin, What Remains of Edith Finch es un vidèojòc a despart, a l’encòp pepita artistica e tresaur narratiu, es un libre de dròlles que se desplega davant nosautres a cada pagina que viram, una carta postala en tres dimensions e milanta emocions.
Aquesta faula fantastica que se mòstra sovent negra e trucanta questiona lo pes de la familha e de las tradicions familialas, lo raconte familial, lo folclòre american tanben, çò que disèm e contam sus nòstres davancièrs, la frontièra entre la ficcion e la realitat, çò que nos cal transmetre tal qu’es e çò que podèm inventar, çò que demòra un còp que sèm partits, çò que laissam darrièr nosautres, e la vana batèsta de la persisténcia del sovenir fàcia a l’indefugibla corsa del temps.
En mai de, plan segur, questionar la possibilitat que lo vidèojòc siá un art…
En tot cas se qualqu’un vos contèsta aquel darrièr fach, parlatz-i de What remains of Edith Finch, lo cap d’òbra que se jòga sens saber jogar !


text:
Liomer
Iomèr en picard ( Liomer en francés) es una comuna francesa, situada dins lo departament de Somme e la region de Picardia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Liomer #èsser cap de-luòc de costat de 1790 a 1802. Çò Cap de-luòc #èsser alavetz transferit a Hornoy.
Liomer fut chef-lieu de canton de 1790 à 1802. Le chef-lieu fut alors transféré à Hornoy.
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]