text:
Notícies
Dijous 24.01.2013 13:10
Eth Parlament de Catalonha qu'apròve era declaracion de soberaneitat
Traducció en occità aranès
Preambul
Eth pòble de Catalonha, long dera sua istòria, a manifestat democraticaments era volontat d’autogovernar-se, damb er objectiu de melhorar eth progrès, era benestança e era egalitat d'oportunitats de toti es ciutadans, e entà refortir era pròpria cultura e era sua identitat collectiva.
Er autogovèrn de Catalonha se fonde tanben sus es drets istorics deth pòble catalan, sus es sues institucions seculares e ena tradicion juridica catalana. Eth parlamentarisme catalan qu’a es sòns fondaments ena Edat Mejana, damb es assemblades de Patz e Trèva e dera Cort Comtau.
En sègle XIV se cree era Deputacion deth Generau o Generalitat, qu'aquerís mès autonomia enquia actuar, pendent es sègles XVI e XVII, coma govèrn deth Principat de Catalonha. Era queiguda de Barcelona en 1714, en conseqüéncia dera guèrra de Succession, comportèc que Felip V e abolisse damb eth Decrèt de Naua Planta eth dret public catalan e es institucions d'autogovèrn.
Aqueth itinerari istoric qu’ei estat partejat damb d’auti territòris, çò qu'a configurat un espaci comun lingüistic, culturau, sociau e economic, damb vocacion de refortir-lo e promòir-lo partent dera reconeishença mutuau.
Pendent tot eth sègle XX era volontat d’autogovernar-se des catalanes e des catalans ei estada ua constanta. Era creacion dera Mancomunitat de Catalonha en 1914 representèc un prumèr pas ena recuperacion der autogovèrn, que siguec abolida pera dictadura de Primo de Rivera. Damb era proclamacion dera Dusau Republica espanhòla se constituïc un govèrn catalan en 1931 damb eth nòm de Generalitat de Catalonha, que se dotèc d'un Estatut d'Autonomia.
Era Generalitat siguec abolida de nau en 1939 peth generau Franco, qu'instaurèc un regim dictatoriau enquia 1975. Era dictadura compdèc damb ua resisténcia activa deth pòble e eth govèrn de Catalonha. Ua des hites dera luta pera libertat ei era creacion dera Assemblada de Catalonha en 1971, prèvia ara recuperacion dera Generalitat, damb caractèr provisòri, damb eth retorn en 1977 deth sòn president en exili. Ena transicion democratica, e en eth contèxt deth nau sistèma autonomista definit pera constitucion espanhòla de 1978, eth pòble de Catalonha aprovèc mejançant referendum er Estatut d'Autonomia de Catalonha en 1979, e celebrèc es prumères eleccions en Parlament de Catalonha en 1980.
Aqueri darrèri ans, sus era via der apregondiment democratic, ua majoritat des fòrces politiques e sociaus catalanes an impulsat mesures de transformacion deth marc politic e juridic. Era mès recenta, concretada en procès de reforma der Estatut d'Autonomia de Catalonha iniciat peth parlament en 2005. Es dificultats e es arrefusi des institucions der estat espanhòu, qu’entre eres cau entre destacar era senténcia deth Tribunau Constitucionau 31/2010, compòrten un arrefús radicau ena evolucion democratica des volontats collectives deth pòble catalan laguens er estat espanhòu e crèe es bases entà ua involucion en autogovèrn, qu'aué s'exprimís damb claretat totau enes aspèctes politics, competenciaus, financèrs, sociaus, culturaus e lingüistics.
De diuèrses manères, eth pòble de Catalonha a exprimit era volontat de superar era actuau situacion de blocatge en sen der estat espanhòu. Es manifestacions multitudinàries deth 10 de junhsèga de 2010, jos eth lèma 'Èm ua nacion, nosati decidim', e era der 11de seteme de 2012, jos eth lèma 'Catalonha nau estat d'Euròpa', son expression der arrefús des ciutadans envèrs era manca de respècte des decisions deth pòble de Catalonha.
Damb era data de 27 de seteme de 2012, mejançant era resolucion 742/IX, eth Parlament de Catalonha constatèc eth besonh qu'eth pòble de Catalonha e podesse determinar liuraments e democraticaments eth sòn futur collectiu mejançant ua consulta. Es darrères eleccions ath Parlament de Catalonha deth 25 de noveme de 2012 an exprimit e confirmat aguesta volontat de manèra clara e inequivòca.
Entà amiar a tèrme aguest procès, eth Parlament de Catalonha, amassat ena prumèra session dera X legislatura, e en representacion dera volontat des ciutadans de Catalonha exprimida democraticaments enes darrères eleccions, formule era següenta declaracion de sobeiranetat e eth dret de decidir deth pòble de Catalonha.
Declaracion de sobeiranetat e eth dret de decidir deth pòble de Catalonha
En acòrd damb era volontat majoritària exprimida democraticaments peth pòble de Catalonha, eth Parlament de Catalonha acòrde iniciar eth procès entà hèr efectiu er exercici deth dret de decidir entà qu’es ciutadans e es ciutadanes de Catalonha e poguen decidir eth sòn futur politic collectiu, en acòrd damb es principis següents:
-Sobeiranetat. Eth pòble de Catalonha a, per arrasons de legitimitat democratica, caractèr de subjècte politic e juridic sobeiran.
-Legitimitat democratica. Eth procès der exercici deth dret de decidir serà escrupolosament democratic, en tot garantir mès que mès era pluralitat d'opcions e eth respècte a totes aqueres, a trauèrs dera deliberacion e deth dialòg en sen dera societat catalana, damb er objectiu qu'eth prononciament que ne resulte e sigue era expression majoritària dera volontat populara, que serà eth garent fonamentau deth dret de decidir.
-Transparéncia. Se facilitaràn totes es airines de besonh entà qu'er ensemble dera populacion e dera societat civiu catalana e agen tota era informacion e era coneishença precisa entar exercici deth dret de decidir e se ne promòigue era participacion en procès.
-Dialòg. Se dialogarà e se negociarà damb er estat espanhòu,damb es institucions europèes e damb er ensemble dera comunitat internacionau.
-Coesion sociau. Se garentirà era coesion sociau e territoriau deth país e era volontat exprimida fòrça còps pera societat catalana de mantier Catalonha coma un solet pòble.
-Europeïsme. Se defeneràn e se promoiràn es principis constitutius dera Union Europèa, particularaments es drets fonamentaus des ciutadans, era democracia, er engatjament damb er estat dera benestança, era solidaritat entre es pòbles d'Euròpa e era escomesa peth progrès economic, sociau e culturau.
-Legalitat. S'utilizarà toti es marcs legaus existents entà hèr efectiu er enfortiment democratic e er exercici deth dret de decidir.
-Ròtle principau deth parlament. Eth parlament, coma institucion que represente eth pòble de Catalonha, qu’a un ròtle principau en aguest procès e, alavetz, s'auràn d'acordar e concretar es mecanismes e es dinamiques de trabalh que garantisquen aguest principi.
-Participacion. Eth Parlament de Catalonha e eth Govèrn dera Generalitat deuen hèr que siguen participants actius eth tot aguest procès eth mon locau, e eth maximal nombre de fòrces politiques, agents economics e sociaus, e entitats culturaus e civiques deth nòste país, e concretar es mecanismes que garantisquen aguest principi.
Eth Parlament de Catalonha encoratge ar ensemble de ciutadans e de ciutadanes a èster actius e protagonistes d'aguest procès democratic der exercici deth dret de decidir deth pòble de Catalonha.


c: text/html

text:
Tiwanaku
Tiwanaku qu'ei un ensemble de rèstas arqueologicas situat en Bolívia a 20 km au sud-est deu lac Titicaca. Que ho la capitala d'ua cultura qui daunegè ua region uei coneguda com l'altiplano e partajada per Argentina, Peró, Bolívia e los territòris bolivians annexats per Chile. Aquesta cultura qu'espelí enter -1500 e 1200 (ua durada hèra longa, sustot dens aquesta region) e que conegó l'emplec deu bronze, çò qui ho ua de las soas honts de poder.
Tiwanaku que ho classificat Patrimòni de l'Umanitat per l'UNESCO.
- Portal arquitectura e urbanisme
-
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
La Ferté-Bernard
La Ferté-Bernard es una comuna francesa, situada dins lo departament de Sarthe e la region dels Païses de Léger.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
La Ferté-Bernard a situat a l'èst de la Sarthe, al intersection del Adorna e del departament de Eure-e-Loir. A sobrenomenat la Venècia de l'Oèst[1] per rason de los sieus nombroses dédales de rius en lo sieu centre (sustot lo Huisne e la Meteis). Amb los sieus dos lacs artificiales, la siá glèisa e lo sieu centre istoric, La Ferté-Bernard es vengut un luòc de sojorns culturales e touristiques.
La Ferté-Bernard est située à l'est de la Sarthe, à l'intersection de l'Orne et du département d'Eure-et-Loir. Elle est surnommée la Venise de l'Ouest[3] en raison de ses nombreux dédales de rivières en son centre (notamment l'Huisne et la Même). Avec ses deux lacs artificiels, son église et son centre historique, La Ferté-Bernard est devenue un lieu de séjours culturels et touristiques.
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ {{{Títol}}}. Consultat lo 16 d'agost de 2008
- ↑ {{{Títol}}}
- ↑ Site de l'office de tourisme de La Ferté-Bernard. Consultat lo 16 août 2008
- ↑ Géoportail (IGN), couche « Limites Administratives » activée


text:
Emma Calvé
Emma Calvé, nascuda Rosa Emma Calvet (15 d'agost de 1858 a la Sala - 5 de genièr de 1942 a Montpelhièr) foguèt una cantairitz d'opèra occitana de Roergue.
Familha[modificar | modificar la font]
Lo sieu paire, Justin Calvet, èra un entrepreneire de trabalhs publics nascut a la Bastida de Pradinas en 1824. Sa maire, Leonia Adèla Astorg, èra nascuda a Aubinh en 1835.
Jovença[modificar | modificar la font]
Qualques meses aprèp la naissença d'Emma, en novembre de 1858, la familha Calvet s'installèt al País Basc meridional. Emma Calvé parlava alara a aquesta epòca, segon çò que ne contèt mai tard, una barreja de basc, d'espanhòl, de francés e de "patés" roergàs[1]. Foguèt pas qu'en 1865 quand tornèt en tèrras occitanas, a Montpelhièr, qu'Emma aprenguèt la lenga francesa abans de dintrar en classa dins un convent. Pr'aquò un pauc de temps aprèp, lo paire foguèt obligat d'anar en Itàlia per lo sieu trabalh. Emma Calvé foguèt alara fisada a sa tanta del costat pairal que demorava a la Bastida Pradinas en Roergue.
Quand arribèt a l'adolescéncia, Emma Calvé passava son temps entre la bòria de la Bastida Pradinas e la pension dins las escòlas de Sant Africa, de Tornamira e de Milhau. Lo sieu fraire Paul-Justin se moriguèt quand aviá pas que 10 ans a Ròcafòrt en 1875. Lo divòrci de sos parents faguèt que se n'anèsse a París amb sa maire. Ailà ensagèt de dintrar dins lo Conservatòri de Paris, del temps qu'èra a estudiar l'art del cant amb Jules Puget.
Començament de sa carrièra[modificar | modificar la font]
Aprèp un passatge brèu sus una scèna de Niça ont cantèt L'étoile que j'aime, c'est vous, lo vertadièr primièr contracte de la cantairitz foguèt amb lo teatre de la Monnaie a Brussèlas ont joguèt Marguerite de Faust e d'autres ròtles. Puèi prenguèt de corses a París amb la famosa professora Mathilde Marchesi, una mezzo-soprano alemanda retirada e estudianta de Manuel García. Faguèt una virada per Itàlia, ont aguèt l'escasença de veire l'actritz celèbra Eleonora Duse, que sas interpretacions aguèron una fòrta influéncia sus la jove Emma. Cantèt alara a La Scala de Milan e tanben dins los teatres mai prestigioses de Naples, Roma, e Floréncia. Finalament tornèt a París en 1891 ont creèt lo ròtle de Suzel dins L'Amico Fritz de Pietro Mascagni; interpretèt e cantèt aqueste ròtle un pauc mai tard a Roma. Per encausa de la capitada bèla que coneguèt dins l'interpretacion, foguèt causida per far Santuzza dins l'opèra Cavalleria rusticana, çò que foguèt considerat en seguida coma un de sos melhors ròtles. Coneguèt un brave succès tornarmai quand se representèt l'òbra a Londres. Pasmens èra sonque lo preludi a un trionf mai important degut a son interpretacion dins Carmen, l'opèra mai coneguda de Georges Bizet. Abans de començar l'interpretacion de son personatge, Emma passèt pro de temps en Espanha ont aprenguèt divèrsas danças e observèt lo comportament de las fumairas de cigarreta per poder las imitar perfièchament. E puèi en 1894, faguèt son aparicion dins aqueste ròtle a l'Opéra-Comique de París. Lo public e los critics sulpic diguèron qu'èra la melhora Carmen qu'avián vista fins aquel moment, una opinion que seriá mai tard similara dins d'autras vilas.
Emma Calvé se moriguèt dins un estat de paurièra bèla en 1942 a Montpelhièr mas foguèt enterrada dins son país, a Milhau.
Es estada preservada una quantitat bèla de sos enregistraments que foguèron faches entre 1902 e 1920.
Libres[modificar | modificar la font]
Emma Calvé escriguèt dos libres, lo primièr en anglés e lo segond en francés:
- My Life - Appleton - 1922
- Sous tous les ciels, j'ai chanté - Plon - 1940
Bibliografia[modificar | modificar la font]
- Georges Girard - Emma calvé, La cantatrice sous tous les ciels - Edition Grands Causses - ISBN 2-903687-01-03
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Georges Girard - Emma calvé, La cantatrice sous tous les ciels


text:
Megaloceros giganteus
Lo megalocèros (Megaloceros giganteus), sonat autres còps cèrvi grand de las torbièras, foguèt lo pus grand cervid qu'aja existit. Semblava un dam grandàs e sas banas mesuravan fins a 3,5 m d'una extremitat a l'autra. Emai qu'aja viscut dins Euròpa tota e dins una granda partida d'Asia pendent un mièg milion d'ans avans son extincion recenta, dins l'usatge internacional es sovent apelat irish elk pr'amor que d'exemplars nombroses foguèron descobèrts dins las torbièras d'Irlanda del quaternari.


text:
-393
Aquesta pagina concernís l'an -393 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Atenas[modificar | modificar la font]
Perseguida de la Guèrra de Corint còntra Esparta. Après la victòria de Cnide de l'annada precedenta, son venceire, lo generau Conon, exilat en Pèrsia dempuei lo desastre d'Aegospotami, poguèt rintrar a Atenas ont ordonèt la rebastida dei Muralhas Lòngas per s'aparar còntra leis assauts terrèstres.
Regardant leis operacions de l'annada, lei quatre ciutats principalas de l'aliança còntra Esparta capitèron d'empachar son adversari d'esplechar sei doas victòrias terrèstras de l'annada precedenta. La flòta atenenca, renfòrçada per de naviris aquemenidas, menèt divèrseis incursions de pilhatge còntra lo litorau sud de Peloponès. En Mar Egèa, leis Atenencs capitèron de reconquistar divèrsei posicions perdudas a la fin de la Guèrra de Peloponès coma Scyros, Imbros e Lemnos. De colonias militaras i foguèron establidas.


text:
Focea
Focèa (Φώkaιa / Phṓkaia) es una anciana ciutat grèga d'Asia Menora, que sos abitants anèron fondar Marselha. Son site es ara ocupat per la ciutat turca de Foça.
Somari
Istòria[modificar | modificar la font]
Originas[modificar | modificar la font]
Los tèxtes ancians parlan pas gaire de las originas de la ciutat. Se ditz pasmens que foguèt benlèu fondada per l'atenenc Filogèn amb de colons d'Atenas e de Focida.
Segon Erodòt, Focèa foguèt fondada dins la region del melhor clima del monde.
La Confederacion Ioniana[modificar | modificar la font]
Focèa aparten a la Confederacion Ioniana, recampant dotze ciutats (dodecapòli) d'Asia Menora.
Aquela confederacion èra pas pro fòrta per resistir a las temptativas de dominacion forastièras a partir del sègle VII aC.
La tutèla lidiana[modificar | modificar la font]
A la començança del s. VII aC, per lutar contra l'invasion cimeriana, Gigès, rei de Lidia, establís una aligança amb los grècs, que s'acabarà per la mesa jos protectorat lidian de las ciutats ionianas.
Las colonias focèas[modificar | modificar la font]
Al sègle VI aC., Focèa participa al movement de colonizacion en Mediterranèa occidentala.
Los focèus fondan Massalia en 600 aC. puèi Avenio, Agatha Tyche, Antipolis e Nikaia en Occitània, mas tanben Alalia en Corsega, Elea en Campània, Emporion en Catalonha, Lampsacos e Amisos en Asia Menora.
Destruccion de la ciutat[modificar | modificar la font]
En 546 aC., Focèa es presa pels Pèrsas de Cirus lo Grand, e destrusida. Las familhas mai poderosas de la metropòli aguèron lo temps de fugir de cap a las colonias. Pasmens lo site serà pas jamai complètament abandonat. Aital lo teatre es bastit al sègle IV aC.
Monedas[modificar | modificar la font]
Après los Lidians, los Focèus foguèron demèst los primièrs qu'utilizèron las pèças de moneda. Las pus ancianas èron en electron, un aligatge natural d'argent e d'aur. De pèças representan de fòcas, qu'en grèc Φώkn es la fòca.
Eiretatge[modificar | modificar la font]
Lo nom de Focèa es encara viu a Marselha de còps nomenada « la ciutat foceana ».
Un asteroïde descobèrt a Marselha es tanben apelat Focèa.


text:
Chocolat
Lo chocolat o chicolate[ref. necessària] es un aliment sucrat produch a partir de la fava de cacau. Aquesta es fermentada, torrada, trissada, fins a formar una pasta de cacau liquid que se'n trai la matèria grassa dicha burre de cacau. Lo chocolat es constituit de la mescla, dins de proporcions cambiadissas, de la pasta de cacau, del burre de cacau e de sucre ; s'i pòt apondre tanben d'espècias, coma la vanilha.
Istòria[modificar | modificar la font]
La majoritat dels pòbles mesoamericans coma los astècas e los maias, l'utilizavan dins una beguda dicha xocolātl, mot nahuatl que significa «aiga amarganta». Las granas de cacau tenon un gost amargant fòrça prononciat, e an d'èsser fermentadas per tal de desvolopar son aròma.
Lo chocolat s'espandiguèt fòrça mai tard en Euròpa amb la revolucion industriala. Al sègle XXI, es consomat solid (chocolat negre) o liquid amb de lach (chocolat caud) e es present dins nombroses dessèrts, còcas, pastissariás e preparacions culinàrias. Es fòrça presat a l'ocasion de las fèstas de Nadal e de Pascas mai que mai.
Lo chocolat conten d'alcaloïdes coma la teobromina e la fenetilamina, qu'an d'efièches fisiologics sul còs. Existís un ligam entre sa consomacion e los nivèls de serotonina dins lo cervèl.


text:
Mary Cassatt
Mary Stevenson Cassatt, dita Mary Cassatt, nasquèt lo 22 de mai de 1844 a Allegheny City (actualament part de Pittsburgh) en Pensilvània e moriguèt lo 14 de junh de 1926 al Mesnil-Théribus (França), ont es enterrada,. Foguèt una pintre americana.
Amiga de Degas, foguèt ligada a l'impressionisme, qu'aguèt una gròssa influéncia dins son òbra precòça. Sas pinturas e sos dessenhs de maduretat seràn benlèu comparats al postimpressionisme : Tolosa-Lautrèc o los Nabis, amb los quals portèt un grand interès per los pintres de l'Ukiyo-e, periòde del japonisme.
Galariá[modificar | modificar la font]
-
-
Petite fille dans un fauteuil bleu, 1878, National Gallery of Art, Washington D.C.
-
La Toilette vers 1891-1892, Art Institute of Chicago.


text:
Hamlet
La Tragèdia d'Hamlet, prince de Danemarc, es la mai longa e la mai celèbra de las pèças de William Shakespeare. La data exacta de composicion es pas coneguda amb precision ; la primièra representacion se situa segurament entre 1598 e 1601. Lo tèxte foguèt publicat en 1603.
Lo rei de Danemarc, lo paire d'Hamlet, es mòrt recentament ; son fraire Claudius lo remplaça coma rei[1] e, mens de dos mes aprèp[2], se maridèt amb Gertrude, la veusa de son fraire[3]. Lo glari del rei apareis e rebèla al seu filh que foguèt matat par Claudius. Hamlet deu vengar son paire e, per menar a tèrme sa tasca, fenhís la foliá. Mas sembla incapable d'agir e, davant son compòrtament estranh, òm se demanda se conservèt la seuna rason. La rason d'aquela foliá passatgièra seriá l’amor qu’el portarà a Ophelia, filha de Polonius, camarlenc e conselhièr del rei.
Hamlet foguèt l'objècte d'analisis criticas extrèmament nombrosas e variadas, psicanaliticas, tematicas, estilisticas, istoricas...
Somari
- 1 Fonts de la pèça
- 2 Personatges
- 3 Passatges celèbres
- 4 Posteritat
- 5 Nòtas
- 6 Ligams extèrnes
Fonts de la pèça[modificar | modificar la font]
L'istòria de Hamlet se tròba dins la Gesta Danorum (vèrs 1200) de l'escrivan Saxo Grammaticus. François de Belleforest l'adapta en 1570, dins sas istòrias tragicas. La font mai dirècta es versemblablament una pèça non conservada, atribuida a Thomas Kyd qu'auriá lo primièr introdusit lo personatge del glari. Gaireben totes los eveniments son lo produch de l'imaginacion de Shakespeare.
Amleth[modificar | modificar la font]
Las fonts de la tragedia se trapan dins lo recit d'Amleth de la Gesta Danorum. Horvendill, lo paire d'Amleth foguèt assassinat per son fraire Feng, que pus tard se maridèt amb Gerutha, la veusa de sa victima. Amleth fenguèt puèi la foliá per èsser esparnhat. Evitèt la trapèla d’una jove filha e tuèt una espia acaptada dins la cambra de sa maire Gerutha. Amleth capitèt d'interceptar un corrièr destinat al rei d'Anglatèrra e que comanditèt son assassinat, foguèron los dos messatgièrs que foguèron assassinats a sa plaça. Amleth esposa puèi la filha del rei d'Anglatèrra, tornèt en Danemarc e assassinèt Feng que lo rei d'Anglatèrra secretament prometèt de vengar. Pr'aquò, envièt Amleth prèp de la reina d’Escòcia, que n'enamorèt d'el e se la marida. Amleth vencèt puèi lo rei d’Anglatèrra e tornèt amb las seus doas esposas en Jutlàndia[4].
Correspondéncias[modificar | modificar la font]
- Prince Hamlet / Amleth
- Claudius / Feng
- Rei Hamlet / Horvendill
- Gertrude / Gerutha
- Polonius / un espion
- Ophelia / una jove filha
- Rosencrantz / un messatgièr
- Guildenstern / un messatgièr
Personatges[modificar | modificar la font]
Personatges principals[modificar | modificar la font]
Lo prince Hamlet o Hamlet es lo filh del primièr rei de Danemarc. Es estudiant a l'Universitat de Wittenberg. Lo glari de son paire lo carga de vengar son murtre. I capita enfin, mas solament aprèp que la familha reiala es eliminada e qu'el meteis es mortalament ferit per Laertes d'un còp d'espasa empoisonada.
Claudius, oncle del prince Hamlet, es lo present rei autoproclamat de Danemarc. Se maridèt amb la veusa de son fraire, a qui succediguèt. Lo glari acusa Claudius de l'aver assassinat pendent son sòm, en li versant un poison mortal dins l'ausida. A la fin de la pèça, Claudius es tuat pel prince Hamlet.
Lo rei Hamlet ( « lo glari ») : a la debuta de la pèça apareis a son filh e lo enjonh de vengar son empoisonament per Claudius. Hamlet s'interròga : es lo fantaume de son paire o ben es l'objècte d'un demòni ? Aurà pas jamai de responsa.
Gertrude, maire del prince Hamlet e veusa del rei defunt, se torna maridar pauc aprèp al fraire d'aquel, çò que lo prince Hamlet, e a l'epòca de Shakespeare, considèri coma un incèst. Morís accidentalament quand beu lo vin empoisonat destinat a Hamlet.
Polonius, camerlenc del rei Claudius. Paire de Laertes e d'Ophelia. Es l'òme mai aimat del reialme, donant que de bonas novèlas e informacions al rei e sosta fòrça lo reialme. S'inquièta de la relacion amorosa del prince Hamlet e d'Ophelia, sa filha. Crenhís qu'Hamlet prenga sa verginitat e l'espose pas. Enebís aquela relacion a sa filha. Es tuat per error per Hamlet a travèrs d'una tapissariá darrièra aquela l'espiava. Sa fin tragica aurà fòrça consequéncias e perturbarà totalament la vida de sos enfants.
Laertes, filh de Polonius, es prigondament estacat a sa sòrre Ophelia. Es en França pendent la màger partida de la pèça. Apren la fin tragica de son paire, pensa solament que se vengar. A la fin de la pèça, en rason de l'implicacion d'Hamlet dins la mòrt de sa sòrre, fomenta amb Claudius un duèl dins lo qual tua Hamlet. Hamlet lo tua de la meteissa espasa que ignorava que foguèt empoisonada
Ophélie, filha de Polonius, sòrre de Laertes, e Hamlet partejan una amoreta. Hamlet la fòrageta per acreditar sa pròpria foliá. La mòrt de son paire la fa fòla e se dona la mòrt en se negant dins un riu.
Horatio, amic d'Hamlet, es pas implica dins las intrigas de la cort. Serà lo sol personatge important a subreviure a l'ora del desnosament e a poder racontar l'istòria d'Hamlet.
Rosencrantz et Guildenstern, amics d'Hamlet, revirats par Claudius per lo susvelhar. Hamlet dobta rapidament. Seràn executats en Anglatèrra.
Fortinbras, prince norvegian, es lo filh del rei de meteis nom tuat sul prat batalhièr per lo paire d'Hamlet. Lo prince Fortinbras espèra una venjança.
Personatges segondaris[modificar | modificar la font]
Nomenats[modificar | modificar la font]
- Marcellus
oficièr, apareis a la debuta de la pèça amb Hamlet e Horatio.
- Bernardo
oficièr, apareis a la debuta de la pèça amb Marcellus.
- Francisco
soldat, relevat de son torn de garda per Bernardo.
- Reynaldo
servidor de Polonius.
- Voltimand e Cornelius
cortesans e ambaissadors del rei.
- Osric
cortesan, arbitre del combat entre Hamlet e Laerte.
Non nomenats[modificar | modificar la font]
Servidors, soldats, oficièrs, enterraires, damas, ...
Passatges celèbres[modificar | modificar la font]
To be or not to be[modificar | modificar la font]
Lo monològ d'Hamlet es segurament lo passatge pus celèbre de tota la literatura anglesa : Acte 3, scèna 1.
Posteritat[modificar | modificar la font]
Las allusions a la pèça de Shakespeare son fòrça nombrosas dins la literatura, las arts plasticas e lo cinèma.
Adaptacions[modificar | modificar la font]
Operà[modificar | modificar la font]
Hamlet foguèt adaptat per l'operà per Ambroise Thomas, sus un libret de Michel Carré e Jules Barbier (1868).
Literatura[modificar | modificar la font]
Ophelia (1870) d'Arthur Rimbaud se concentre sul suicide de la jove filha.
Las Moralitats legendàrias (1887) de Jules Laforgue, recuèlh de sièis novèlas, conten un tèxte intitulat Hamlet o las seguidas de la pietat fatala.
Rosencrantz e Guildenstern son mòrts, de Tom Stoppard, creat en 1966 al festival « off » d'Edimborg, torna prendre lo material dramatic de la pèça de Shakespeare del ponch de vista de dos personatges menors. Stoppard farà lo filme del meteis nom en 1990.
Dins lo libre Salvatz Hamlet de l'autor britanic Jasper Fforde, Hamlet interprèta son pròpri personatge, tirat de son roman per anar viure dins lo mond real e aital de veire coma las gents lo percebon.
Arts plasticas[modificar | modificar la font]
La pèça foguèt tanben font d'inspiracion per de nombroses artistas, escultors, pintres o gravaires[5]. De scènas, las disparicions del fantauma, mai que mai Hamlet jogant amb lo crane de Yorick son de vertadièras icònas[6].
Al cinèma[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ La monarquia es electiva, e non ereditària en Danemarc
- ↑ Hamlet, I, 2
- ↑ Aquel es acte considerat coma incestuós pel canons religiós de l'epòca
- ↑ (en) Lo recit de Saxo Grammaticus
- ↑ Veire (en) Hamlet and the Visual Arts, 1709-1900, Alan R. ,2002}}
- ↑ Young_2002, p.167


text:
Vidèo
La vidèo regropa l'ensems de las tecnicas permetent l'enregistrament e la restitucion d'imatges animats, acompanhats o non de son, sus un supòrt electronic e non de tipe fotoquimic.
Lo mòt « vidèo » ven del latin « video » que significa: « vesi ». Es l'apocòpa de videofonia o videograma.
Somari
- 1 Teoria
- 2 Los estandards de difusion en color
- 3 L'acquisicion vidèo
- 4 Rapòrt largor / nautor
- 5 Formats e estandards vidèo
- 6 Vidèo e informatica
- 7 Vejatz tanben
Teoria[modificar | modificar la font]
Un flus vidèo es compausat d'una succession d'imatges que desfilan a un ritme fixe (per exemple 25 per segonda dins la norma Francesa L o 30 per segonda dins d'autra normas) per far l'illusion del movement. Cada imatge es descompausat en linhas orizontalas, cada linha essent una succession de punts. La lectura e la restitucion d'un imatge se fa donc sequencialament linha per linha al biais un tèxte escrich: d'esquèrra cap a drecha puèi de naut cap al bas.
Escansion[modificar | modificar la font]
Escansion per entrelaçament[modificar | modificar la font]
L'imatge d'un televisor es una succession d'escancions lineárias, partant del naut cap al bas de l'ecran. Als començaments de la television, la qualitat dels elements fosforescents del tube èra mediócre. Per aquel fach, quand lo fais tocava lo bas de l'ecran, lo naut aviá ja desparegut, provocant un fenomèn de beluguejament, sentit fortament per l'uèlh uman a l'entorn de 25 Hz o 30 Hz. La solucion mai simpla seriá estat d'accelerar la cadéncia de la scancion, mas aquó seriá estat plan costós en benda passanta. Una solucion mai astuciosa foguèt de sautar una linha sus doas per cada imatge, permetent atal de doblar la cadéncia de scancion tot en gardant una mèsma benda passanta. Atal, una primièra passa aficha totas las linhas imparas en dos còp mens de temps que per un imatge sensèr e una segonda passa aficha las linhas mancantas paras: aquó es l'entrelaçament. S'obten alara lo mèsme nombre de linhas d'escancion per un imatge, e se fa dos passatges a l'ecran per afichar un sol imatge. Se dich « trama » (« field » en anglés) una passa. Un imatge es donc constituit de doas tramas, per que cal doas passas per definir l'imatge (« frame » en anglés).
Las cameràs, que foncionan coma un « televisor inversat », utilizavan tanben aquel entrelaçament. Dins la primièra mitat del temps d'un imatge, una 1a presa de vista definís totas las linhas imparas, e una mitat d'imatge mai tard, una segonda presa de vista definís las linhas paras. Cal plan comprendre que las doas presas de vista son separadas dins lo temps (d'una mitat d'imatge). E quitament ambedoas presas de vistas son complementárias d'un punt de vista espacial (ambedos passatges se complètant dins lo quadre), ambedoas presas de vista n'afichan pas lo mèsme contengut! Se un subjècte se desplaça dins lo camp, tendra una posicion diferenta sus caduna de las doas tramas: i a alara un efècte de zig-zag sus cada « frame ».
Aquel problèma foguèt en partida resolgut per un dispositiu de lamas cristalinas birefringentas que « liçam » los detalhs en desdoblant los rais luminoses. Ne resulta una pèrda de definicion que balha als sistèma PAL e SECAM una resolucion verticala multiplicada per 0,7 (factor de Kell) e vertadièrament sonque d'unas 400 linhas.
Escancion progressiva[modificar | modificar la font]
Quand l'afichatge es pas mai entrelaçat, se dich escancion progressiva. Es lo biais de captura causit pels filmes realizats en HD TV o en D-cinemà destinats a èsser transferits e projectats en 35 mm.
Los 25 imatges progressius (25p) balhan alara a las cameràs un temps de pausa de 1/25 de segonda çò qu'es tròp long en tèrmes de resolucion temporala. Se preferís alara limitar lo temps d'integracion de las tramas a 1/50 s (obturator electronic).
Los estandards de difusion en color[modificar | modificar la font]
Los estandards PAL o SECAM an pas de rapòrt amb l'escancion d'un imatge, aqueles estandards permeton sonque d'apondre la color als imatges en blanc e negre:
Dins los primièrs temps de la television, sola la luminéncia definís l'imatge per un nombre de punts orizontals e tanben per tres factors de nuéncia de gris.
Quand la television color apareciá calguèt que los televisors blanc e negre pòscan encara restituir un imatge, lo senhal de luminéncia foguèt conservat e s'apondèt un senhal que lo televisor blanc e negre podava pas distingar e donc afichar pas, quitament coma senhal parasit, es la compatibilitat ascendanta o retrocompatibilitat.
S'apondèt donc las doas diferéncias de color R'-Y e B'-Y (lo ' significa que los senhals pòrtan una correccion especifica d'una corbadura de gamma per resòlvre, a l'epòca, un problèma de nonlinearitat de restitucion dels tubes catodics) per que, en combinant l'ensems amb la luminéncia, se pòsca extraire lo verd.
Atal per la color; ara calguèt poder transportar ambendoas diferéncias e d'aici ven lo conflicte d'estandard, totes los païses adoptèron pas lo meteis biais de transmetre de senhals de crominéncia.
- En França SECAM (Sequentiel de Couleur A Mémoire), memorizacion d'una linha sus doas per calcular lo verd.
- Als Etats Units d'America e autres païses l'NTSC (cambi de fasa sonque sus una de las diferéncias color): es lo primièr sistèma que foguèt realizat, mas genèra de diafocia qu'en França se respondèt pel SECAM.
E lo rèsta del mond, lo PAL Phase Alteration Line (distinccion de las doas diferéncias enviadas al meteis temps e amb de fasas diferentas).
Lo senhal de crominéncia es enseguiuda una sosportaira de la luminéncia…
Lo nombre de linhas, la velocitat d'escansion, lo tipe de senhal positiu o negatiu dempuèi l'emission, fan partit de las normas seguent lo país e an res a veire amb los estandards de difusion color (PAL, SECAM, MESECAM, e NTSC).
De fach de la captura en doas tramas de 1/50 de segonda caduna, es lo temps de pausa en vidèo (25i).
Los captors fotografics[modificar | modificar la font]
Las primièras cameràs, foncionant sul meteis principi que los televisors, analisan l'imatge formada per l'objectiu amb un tube catodic. Dempuèi la fin dels ans 1980, son dotadas d'un captor fotografic de tipe CCD o CMOS.
Definicion de l'imatge e frequéncia d'escancion[modificar | modificar la font]
Existisson diferents formats d'imatge vidèo, que dependon sustot de la frequéncia d'escancion verticala de l'imatge.
- 405 linhas 50 Hz (estandard anglés abandonat) blanc e negre
- 525 linhas 60 Hz: resolucion 4/3 utila = 720 x 480 (estandard american) color NTSC e PAL-N
- 625 linhas 50 Hz: resolucion 4/3 utila = 768 x 576 (estandard europèu) color PAL, SECAM e NTSC-4.43
- 819 lignes 50 Hz: resolucion 4/3 utila = 1024 x 768 (estandard francés abandonat) blanc e negre
Se constata qu'existís una diferéncia entre lo nombre de linhas compausant l'imatge e lo nombre de linhas afichadas. Aquó representa una diferéncia de 49 linhas en 50 Hz e de 45 linhas en 60 Hz. Aquelas linhas perdudas son necessárias, representan le temps necessari per que lo fais d'electrons tocant lo tube catodica pòsca pujar del bas de l'imagte cap al naut. Aquel problèma tecnic existís pas amb los panèls LCD e los malons plasma, mas es conservat per assegurar la compatibilitat. Las linhas liuras son utilizadas en partida: s'i plaça los senhals del teletèxte, del sostitratge e tanben lo còdi temporal dels equipaments vidèo professionals.
Cal distingar doas frequéncias d'escancion de l’imatge:
- Lo passatge vertical, que se fa del naut cap al bas e servís per compausar l'imatge. S'effectua 50 o 60 còps per segonda.
- Lo passatge orizontal, que se fa de drecha cap l'esquèrra per cada linha de l'imatge. La frequéncia del passatge orizontal es donc egala a la frequéncia verticala multiplicada pel nombre de linhas e divisada per dos a causa de l'entrelaçament.
Donant las valors seguentas:
- Fh(50 Hz) = 50 x 625 / 2 = 15 625 Hz
- Fh(60 Hz) = 60 x 525 / 2 = 15 750 Hz
Aquel resultat es pas un azard. Se las frequéncias orizontalas son gaireben identicas en 50 Hz e en 60 Hz, permetent atal d'utilizar lo meteis tipe de circuit de passatge orizontal, donc de realizar d'economias.
Color[modificar | modificar la font]
Fa qualques decenias, los especialistas aprenguèron las particularitats espectralas de l'uèlh uman, que preferís netament d'unas colors. De mai, savián que l'espèctre cromatic de l'uèlh pòt se decompausar en tres colors primàrias, que permeton per mescla de tornar gaireben totas las autras colos de l'espèctre. Lo cinemà color expleita aquó utilisant d'emulsions de sisas, que caduna es sensible a una color primària.
Los ecrans emetent de lutz, los engenhaires utilisèron la sintèsi additiva compausada de roge, verd e blau (al contrari lo papièr absòrba la lutz e utilisa la sintèsi sostractiva compausat de cian, magenta e jauna) Lo roge, verd e blau son las colors primàrias d'aquela sintèsi additiva. Del meteis que lo cian, magenta e jaune son las colors primàrias de la sintèsi sostractiva.
La presa de vista en color se fa segon un prisme optic que repartís la lutz sus tres captors, davant que i a respectivament un filtre roge, verd e bleu. Atal, cada captor enregistra sonque las informacions de lutz tocant una color. Sufisís enseguida d'enregistrar puèi tornar las 3 compausantas RVB sus un monitor color acceptant las tres entradas RVB: i a tres senhals a la plaça d'un sol. Cal en mai de triplar totes los ligams cablats entre los diferents equipaments, mas tanben triplar las pistas d'enregistrament sus un magnetoscòpi, triplar totes los equipaments de realizacion fins als equipaments de difusion ertziana. Lo desfís èra donc de crear un senhal unic englobant tres informacions diferentas, e que devián pas se mesclar abans lo tractament pel pòste de recepcion.
Lo desfís èra tanben de conservar la totala compatibilitat amb los pòstes blanc e negre encara fòrça presents dins los fogals. Los cercaires trabalhèron donc per tòca de crear un senhal vidèo englobant del roge, del verd, del blau, e tanben del blanc e negre dins lo mèsme « tudèl », sens qu'aqueles se mesclan.
Èra pas possible d'aver una camera blanc e negre E una camera color. Caliá donc fabricar de blanc e negre en partent de las tres compausantas RVB. Se basant sus las sensibilitats de l'uèlh de las diferentas colors, los especialistas prenguèron 59 % de verd, 30 % de roge e 11 % de blau. Acabavan d'inventar un nòu tèrme: la luminéncia (Y). Los televisors blanc e negre podavan veire en blanc e negre d'imatges eissits de camera color. Cossí ara apondre a aquel Y las informacions de colors permetent de tornar al RVB original? Perque i aviá ja de lutz (l'Y), caliá « coloriar » aquel blanc e negre amb d'informacions de colors qu'avián, elas, pas de valor de lutz, mas unicament d'indicatcons de tencha e de saturacion.
Un còp d'acòrdi per aquel blanc e negre colorizat, calguèt trobar l'astucia que permetava de transmetre la lutz (Y) e la croma (C). De procés electronics foguèron realizats. I a per exemple «modulacion d'amplitud en quadratura de fasa, de sosportaira suprimida». Aquelas solucions devián a l'encòp de mesclar dos senhals de biais a poder los discriminar a la recepcion, mas tanben aver pas cap interferéncia visibla dins l'epèctre del senhal blanc e negre.
Aquelas solucions foguèron trobadas e aplicadas. Atal nasquèron l'NTSC als Estats Units d'America, lo SECAM en França, e lo PAL en Alemanha, Espanha e Itália. Lo codatge permet de transformar lo RVB en senhal color compatible blanc e negre. L'NTSC, lo SECAM e lo PAL son tres tipes de codatges diferents incompatibles entre eles. Passar d'un tipe de codatge a un autre se nomena lo « transcodatge ».
Pasmens cap d'aquelas tres solucions es transparenta, de luènh. Un senhal transcodat patís d'artefactes mai o mens visibles segon lo codatge.
Un senhal vidèo atal codat es dich senhal composit, car conten mai d'una font de natura diferent. Los estandards vidèo utilisant lo composit anant de l'U-MATIC / U-MATIC SP al VHS en passant pel 8mm o Vidèo 8, lo Betamax, lo VCR o encara lo V2000. A causa de las degradacions causadas pel codatge, èra urgent de se n'afranquir en produccion.
Al començament dels ans 1980, Sony realizèt un format vidèo de composantas separadas, constituit de senhals distinctes, veïculats per de cables distinctes: lo Betacam / Betacam SP. Per demorar compatible amb lo blanc e negre, la societat evita meticulosament lo RVB, e causís naturalament un format comportant l'Y, mai d'informations de crominéncia veïculats per enhal: U et V (tanben nomenat Cr e Cb).
Aquelas composantas son ligadas per des formulas U = R - Y e V = B - Y, ont Y = 0,30R + 0,59V + 0,11B (los coeficients essent diferents segon le codatge utilisat). Aquela transformacion de RVB en YUV se nomena matriçatge. Aquel matriçatge es una operacion mai simpla que lo codatge que genèra pas de degradacion, tot en ofrissent l'avantatge de la compatibilitat Y.
Quelquas ans mai tard, un format grand public apareguèt: l'S-Vidèo o Y/C, que la luminéncia Y e la crominéncia C (codada en NTSC, PAL o SECAM) èran separadas (S-VHS, Hi-8, Super-Betamax). Aquel format es de qualitat melhora qu'un format composit, perque la crominéncia encamba pas mai sus la benda de frequéncias de la luminéncia, çò que podava menar a d'artefactes colorats sus de detalhs prims. La resolucion orizontala d'aqueles formats podava donc èsser fins a doblada (400 punts/linha al luòc de 240-250).
L'acquisicion vidèo[modificar | modificar la font]
Introduccion[modificar | modificar la font]
Lo procés de l’acquisicion vidèo analogic e de sa conversion en numeric pòt s’assimilar al passatge del lengatge oral al lengatge escrich. Per prendre en nota lo discors oral d’una persona, aquela deu pas parlar tròp aviadament, senon ven dificil d’escotar e de transcriure simultanèament. La persona poiriá ralentir son debit de paraula mas se s'assimila aquelas paraulas amb lo senhal vidèo analogic, se comprend aisidament que lo debit pòt pas èsser ralentit. Se procedís donc a l’escandalhatge del discors, es a dire que se pren sonque de « troces » de messatge per los tornat transcriure mai tard. La precision de la retranscripcion depend dirèctament del nombre d’escandalhs de discors levats. Per la vidèo, lo fenomèn es identic: es necessari avans tot de conéisser lo senhal e de saber quines son los senhals de numerizar.
Istoric[modificar | modificar la font]
L’istòria del numeric dins la vidèo comença veritadièrament de 1972 a 1982. A l’origina los equipements de sincronizacion, los aparelhs se sofistiquèron abans d’intrar dins lo mitan professional. Alara, los industrials prenguèron consciéncia de l’aveniment d'aquel nòu fenomèn e presentèron de normas en matèria de numerizacion. Una anarquia numerica reinava alara sul mercat obligant lo CCIR (Comitat consultatiu internacional de las radiocomunicacions) a normalizar un format vidèo en compausants numerics compatibles pel mond entièr: aquela norma es lo CCIR 601. Especifica los paramètres de codatge de senhals de numerizar (escandalhatge, quantificacion…). Alara los novelums acabèron pas de s’encadenar per permetre ara a la vidèo numerica de se generalizar dins los centres de produccion, cadenas de television e regias de pòstproduccion per assistir lo montatge vidèo.
Perque un codatge de las composantas?[modificar | modificar la font]
Lo senhal vidèo numeric deuriá sens cap de dobte, èsser identic per totes los païses: l’idèa èra de numerizar de donadas comunas als sistèmas 625 linhas (PAL, SECAM) e 525 linhas (NTSC). Lo CCIR a donc unanimament decidit de numerizar de biais separada los senhals de luminéncia (Y) e de crominéncia (Cr ; Cb). Un sistèma basat sul codatge numeric de las composantas vidèo exclusís totes los problèmas qu’aurián podut crear un codatge de senhal vidèo composite e permet una compatibilitat a escala mondiala. Aquel sistèma deuriá donc apareisser coma essent l’accessòri principal d’un desvelopament de nòus equipaments, mai tanben e sustot d’un escambi internacional de donadas, constituissent la basa de l’audiovisual: la comunicacion.
L'escandalhatage[modificar | modificar la font]
L’escadalhatage d’un senhal, es lo descopatge en talhs temporals o « escadalhs » d'aquel darrièr. Es dirèctament seguit de la quantificacion que consistís a convertir la valor de l'escandalh en valor numerica representada par un nombre entièr. Es donc necessari que lo ritme de descopatge (frequéncia d’escandalhatge) siá naut per poder tornar transcriure las variacions del senhal las mai brèvas. Car se l’interval de temps entre dos escandalhs consecutius es superior al temps de la variacion mai aviada del senhal d’origina, aquela darrièra se trapa perdida e será pas presa en compte dins lo senhal numeric.
En consequéncia, per escandalhar un senhal, ne preservant son informacion, es necessari de conéisser la frequéncia mai nauta qu'es susceptible de variar. Lo teorèma d'escandalhatge de Nyquist-Shannon establís qu’« un senhal que l'espèctre es limitat a la frequéncia Fmax es entièrament definit enseguida dels seus escandalhs levats a d'intervals de temps regulars de valor « T » inferiors a 1/(2 Fmax) ».
En consequéncias, la frequéncia d’escandalhatge deu èsser fe > 2 Fmax per respectar la representacion d’origina. S'aquela condition es pas complida, las composantas espectralas repetitivas del senhal escadalhat son pas pro espaçadas e s'encamban. La zona de retirada, o « aliasing zona», crea una frequéncia parasita se tradusent per un efècte irizat sus l’imatge. Per resòlvre aquel problèma, un filtre passa-bas (filtre anti-aliasing) es dispausat en amont de la conversion. Aquel filtre de penjal regde fòrageta las frequéncias del senhal analogic d’intrada que son superioras a 1/2 fe.
Lo senhal vidèo de luminéncia possedís una benda passanta a l'entorn de 6 MHz. Per qu'aquel senhal siá correctament numerizat, sa frequéncia d’escandalhatge deu respectar los critèris de Shanon et Nyquist, siá: fe(Y) > 6 x 2 = 12 MHz
Pr'amor, per èsser utilizada al nivèl mondial, fe(Y) deu èsser multiple comun de las frequéncias linhas dels sistèmas de 525 e 625 linhas, a saber 15 625 e 15 734,2 Hz. Lo CCIR donc retenguèt la frequéncia d’escandalhatge seguenta: fe(Y) = 13,5 MHz. Aquela frequéncia es egala a 864 còps la frequéncia linha dels sistèmas de 625 linhas e 858 còps aquela dels sistèmas de 525 linhas (una linha activa contenent 720 escadalhs).
Pels senhals de crominéncia, se pòt realizar sens emabarràs visuala un sosescandalhatge, car l’èsser uman qu'es mens sensible a las variacions de color qu’a las variacions d’esclairament. Concrètament, lo contorn d'un objècte pareisserá net se la luminéncia varia aviadament, mas es pas indispensable que la crominéncia varie tanben aviadament. La benda passanta pels senhal de crominéncia es de gaireben 3 MHz. L CCIR decidiguèt de los escandalhonar a una frequéncia dos còps mendre qu'aquela de la luminéncia, siá fe(Cr) = fe(Cb) = 6,75 MHz. Per aqueles senhals, i a donc sonque 360 escandalhs per linha activa.
Aquelas frequéncias d’escandalhonatge determinadas pel CCIR s’aparenton als chifres 4, 2 e 2. Per un grope d'8 pixels (4 pixels per linha e sus 2 linhas), lo chifre 4 representa lo nombre de valors indicadas per linha per la luminéncia (13,5 MHz), 2 lo nombre de pixels possedissent una valor propria crominéncia (6,75 MHz = 13,5/2) sus las linhas paras, e lo darrièr 2 idèm per las linhas imparas. Es atal que la norma CCIR 601, nascuda d'aqueles estudis, a per nom corren norma 4:2:2.
La periodicitat de doas tramas permet tres tipes d'estructuras d’escandalhonatage: ortogonala, quincònci linha e quincònci trama. Es l'estructura ortogonala que fouèt retengut per la norma 4:2:2. Dins aquela estructura, la fasa del relòtge d’escandalhonatge es identic per cada linha e cada trama. Los escandalhs son donc situats als mèsmes emplaçaments d’una linha cap a l’autre e d’una trama cap a l’autre.
La quantificacion[modificar | modificar la font]
Cada escandalh es « pesat », coma d'aliment, per ne determinar son pés. En numerica, aquela pesada es nomenada quantificacion. S’efectua, seguent l'analogia, mejans una balança de dos platèus: dins un dels platèus se trapa l’escandalh de pesar, dins l’autre los peses necessaris per trapar l’equilibri. La precision de la pesada depend donc de la valor del pes mai pichon disponible. En vidèo, lo pés de l’escandalh es la tension del senhal electric de numerizar e la balança un quantificator. Aquel aparelh convertís las tensions en valors numerics, expleitablas per una estacion de montatge virtuala, per exemple.
Pasmens, la quantificacion pòt pas representar parfèctament la tension de l'escandalh del senhal analogic d'origina. En efècte, un senhal analogic (representat per un nombre real) pòt prene una infinitat de valors, mas será convertit en un senhal format d'un nombre finit de valors numericas « N » que caduna es codada sus « n » bits (es a dire jos forma d'un nombre entièr que la valor maximala es limitada). I aurá donc necessáriament, après quantificacion, una error d'arrondida. La precision del senhal convertit será donc ligada al nombre de valors disponiblas per traduire cada escandalh. L'interval situat entre doas valors es notat « q » e se nomena « pas de quantificacion ». A cada instant « t », l'amplitud del senhal se trapant a l'interior d'un escandalh es remplaçat per la valor de l'escandalh mai pròche. Se compren aisidament que mai los pases de quantificacion son pichons, mai son nombroses sus una plaja donada e donc que mai la precision del senhal quantificat es importanta (lo taus d'error de quantificacion essent determinada per la relacion Terr = 1/2n).
La quantificacion del senhal vidèo es uniforme, lineari e s'efectua de biais separada sus Cr e Cb. D'en primièr fixada sus 8 bits, la quantificacion del senhal vidèo de la norma 4:2:2 es passada a 10 bits. En efècte, una quantificacion sus 8 bits permet de dispausar de 2^8 = 256 nivèls numerics (que 220 utils per representar los nivèls de gris) çó qu'a vegada es pas sufisent. Per un desgradat de gris del blanc al negre, per exemple, un « efècte d'escalièr » aparéis après numerisacion. En mai, lo rapòrt S/B (senhal sus bruch) d'una quantificacion sus 8 bits es de 56 dB alara que las cameràs d'ara atenhon los 60 dB. Lo C.C.I.R. causiguèt donc de quantificar lo senhal vidèo sur 10 bits, çò que fa 1024 nivèls (que 880 utils) o 4 còps mai qu'una quantificacion sus 8 bits, e amb per rapòrt S/B 68 dB.
Lo senhal de luminéncia es totjorn positiu e pausa pas de problèmas de numerizar, al contrari los senhals de crominéncia son bipolars. Donc se deguèt fixar una valor pel senhal nul: las valors al dessús correspondent a un senhal positiu e aquelas al dejos d'un senhal negatiu. Aquela « valor zerò » foguèt fixada pel C.C.I.R. a 512 (a mièg camin entre 0 e 1024).
Lo codatge del canal[modificar | modificar la font]
Un còp escadalhonat e quantificat, lo senhal vidèo deu èsser codat per optimizar son estocatge o sa transmission. Diferentas formas de codatge existisson e presentan caduna lors avantatges e inconvenients. La tòca es donc de causir lo còdi mai adaptat a l'utilizacion. Per aquò, aqueles còdis son a disposicion:
- Lo còdi NRZ (Non Retorn a Zerò): una donada binara « 1 » engendra un nivèl naut de senhal e una donada « 0 » un nivèl bas
- Lo còdi NRZI (Non Retorn a Zerò Inversat): una donada binara « 1 » engendra una transicion a la mitat del miègperiòde de relòtge, una donada « 0 » a pas cap d'efècte. Aquel tipe de codatge es utilizat en vidèo dins los ligams seria 4:2:2 car permet de transmetre amb lo senhal vidèo son senhal de rolòtge.
- Lo còdi Bifasa Mark: utilizat pel senhal de LTC dels magnetoscòpis. Un « 0 » provòca una transicion e un manten del nivèl pendent tot lo periòde de relòtge, alara qu'un « 1 » entraïna une transicion e un cambiament de nivèl a la mitat del miègperiòde de relòtge.
Existisson encara d'autres còdis (coma lo còdi Miller o còdi Miller carrat) que son utilizats sonque dins qualquess magnetoscòpis numerics.
L'estructura de la linha numerica[modificar | modificar la font]
Las linhas analogicas dels sistèmas a 625 e 525 linhas son de duradas leugièrament diferentas. Atal, la capacitat d’una linha activa deu èsser sufisanta per caber un nombre sufisent d’escandalhs per cobrir las linhas dels dos sistèmas. Lo CCIR causiguèt 720 escandalhs pel senhal de luminéncia e 360 pels senhals de crominéncia. Aquò es sufisent car las linhas activas analogicas mai longas son aquelas dels sistèmas de 525 linhas que demandan mai de 710 escandalhs per èsser totalament analizadas. La linha activa 4:2:2 es donc codada sus 1 440 mots (720 x 2). Los senhals permeton de posicionar la linha activa numerica son codats respectivament sus 264 e 24 mots pels sistèmas de 625 linhas e sus 244 e 32 pels sistèmas de 525 linhas. Lo front davant de las impulsions de sincronizacion linha (SAV) determina l’arribada d'en primièr escandalh e la referéncia de temps per la conversion analogica-numerica. Lo front rèire (EAV) ne determina la fin.
Remarcas sus la deteccion e la correccion d'errors[modificar | modificar la font]
Lo supòrt d’enregistrament o canal de transmission pòt engendrar d'errors dins lo flus de donadas numericas. Es a dire qu’una valor binara pòt prene una autra valor (un « 0 » ven « 1 » et viceversà) o ben qu’una informacion pòt mancar a un moment donat. Aquela error pòt o afectar l’imatge vidèo visibla o los autres senhals vidèo segon los bits qu’afècta. Se pòt donc aver de consequéncias mai o mens importantas d’aquò l’utilitat de las detectar e de las corrigir.
La dificultat dels sistèmas correccion d’error demora dins lo fach que cal d'en primièr detectar l’error avant de la poder corrigir. Per aquó, de donadas redondantas son apondudas pendent codatge a las donadas utilas, segon una lei definida e coneguda del codaire e del descodaire. Cada còp qu'aquela lei es pas verificada al descodatge, un procés de correccion es lançat. Se lo manca d’informacion es tal que las quitas donadas redondantas sufison pas a tornar al senhal d’origina, de processus de compensacion, que consistís a calcular la valor mejana entre escandalhs pròches, son realizats. Lo senhal atal corrigit pòt fin finala èsser utilizat pels diferents equipaments numerics.
Rapòrt largor / nautor[modificar | modificar la font]
Istoricament, la television se realizèt sus d'ecrans de format 4/3 (un rapòrt de 1,33/1). Aquel format foguèt causit car èra aquel del cinemà a l'epòca de crecion de la television dins los ans 1940. Dempuèi, lo cinemà evoluèt, amb lo cinemascòpi o la panavision basats sus l'utilizacion d'un objectiu anamorfosic, los formats corrents al cinemà son lo 1,85/1 e lo 2,35/1. Quand foguèt decidit de passar la television cap a un format panoramic, es lo format 16/9 que foguèt causit. Correspond a un rapòrt d'imatge de 1,77/1, plan pròche de 1,85 e demora un bon compromés entre lo 1,33 (barras a esquèrra a drecha) e lo 2,35 (barras negras en naut e en bas). Los puristas conservan las barras negras per veire l'integralitat de l'imatge, alara qu'aqueles que peferisson profeitar de l'ecran en plan utilizan lo zoom del televisor mas pèrdon en consequéncia una partida dels bòrds de l'imatge.
Formats e estandards vidèo[modificar | modificar la font]
Analogics[modificar | modificar la font]
- VHS
- VHS-C
- S-VHS
- 8mm ou Video 8
- Hi-8
- Betacam / Betacam SP
- U-matic / U-MATIC SP
- Betamax
- V2000
- Benda 1 poce
- Benda 2 poces
- BVU / BVU SP
Numerics[modificar | modificar la font]
- Digital 8
- DV o Digital Video
- DVCAM
- Betacam SX
- Digital-S
- IMX
- XDCAM
- DVCPRO
- Betacam numérique
- HDV
- XDCAM HD
- DVCPRO-HD
- HDCam
- DVD
- AVCHD
- D1
- HDCAM SR
Estandards d'enregistrament vidèo[modificar | modificar la font]
Vidèo e informatica[modificar | modificar la font]
Los afichatges informatics dispausan de resolucions especificas e de biais d'escancion tanben especifics. Los microordinators 8 bits e los primièrs 16 e 32 bits èran destinats a un brancament sus un aparelh de television, lor sortida vidèo èra donc de 740/50 o 525/60. Las normas utilizadas sul PC son diferentas:
- CGA 320×200×4c o 640×200×2c a 60 Hz
- Hercules 720x348(N/B) a 72 Hz (?)
- EGA 640×350×16c a Modèl:Unita
- VGA 640×480×16c a 60 Hz
Los autres mòdes d'afichatge son pas vertadièrament normalizats. Los formats d'imatge estandards son declinats en un nombre vertadièr de colors (16, 256, 65 536, 16 777 216, 4 294 967 296 e mai).
- 640 × 480
- 800 × 600
- 1 024 × 768
- 1 152 × 864
- 1 280 × 960
- 1 280 × 1 024
- 1 600 × 900
- 1 600 × 1 200
- 1 920 × 1 080
- 2 048 × 1 536
- 2 560 × 2 048
La frequéncia d'escancion es compresa entre 50 Hz e mai de Modèl:Unitat120. Totes aqueles afichatges son d'escancion progressiva pr'amor que dins las nautas resolucions, siá possible de trobar de mòdes entrelaçats.
Es a causa de las frequéncias d'escancion diferentas qu'es pas possible de brancar un ordinator dirèctament sus un televisor, quitament pòt provocar la destruccion del televisor. E mai, un encodaire color (PAL, SECAM o NTSC) es necessari per realizar un enregistrament vidèo d'un imatge informatica. Per aquó qualques ordinators son dotats d'una sortiada vidèo independanta de la sortida destinada al monitor.
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Bibliografia (fr)[modificar | modificar la font]
- Jean-Charles Fouché, Comprendre la vidéo numérique, Éditions Baie des Anges, 2007 (ISBN 978-2-9524391-7-6).
- Philippe Bellaïche, Les Secrets de l’image vidéo, Paris, Eyrolle, 6en édition, 2006.
- Françoise Parfait, Vidéo : un art contemporain, édition du regard, 2001
- Marc Marcillac, Cinéma numérique : Le cinéma DV, édition ALEAS, 2004
- François Luxereau, Vidéo : principes et techniques, éditions Dujarric
- François Luxereau, Vidéo : l'ère numérique, éditions Dujarric
- Olivier Cotte, La vidéo de A à Z, éditions Compétence Micro (ISBN 2-915605-92-0).


text:
Gaston, Duc d'Orleans
Gaston Jean Baptiste de France, duc d'Orleans, aperat Gaston d'Orleans (Fontainebleau, lo 25 d'abriu de 1608 – Bles, lo 2 de heurèr de 1660) qu'èra lo tresau hilh deu Noste Enric e de Maria de Medici, hrair capdèth deu rei de França e de Navarra Loís XIII e princi de sang de l'Ostau de Borbon. La soa vita que ho marcada per divèrsas intrigas contra Richelieu, Ana d'Àustria e Mazarin. Que complotè dab d'Ornano, Chalais, lo duc de Montmorency e Cinq-Mars.
Que's morí exiliat dens lo son castèth de Bles.


text:
Portal:Lengas
Diccionari de las lengas :
- lengas per familha,
- lengas per zòna geografica,
- lengas per òrdre alfabetic,
- lista de las lengas oficialas,
- lista de lengas mòrtas.
Tipologia :
Divèrs :
- isolat,
- dialècte,
- pragmatica,
- Lengas de França,
- Carta Europèa de las Lengas Regionalas o Minoritàrias,
- Lenga dels signes,
- Lenga dels signes francesa,
- Lenga dels signes quebequesa.
Los Wikipedians, sul wiki occitan coma sus fòrça autres, manifèstan tanben lor interès per divèrsas lengas, que sián o pas participants al Projècte Lengas.
Una iniciativa, nascuda sus Wikimedia Commons en novembre de 2004 jol nom Babel, a consistit a crear de modèls de messatges estandardizats per facilitar la comunicacion entre locutors de divèrsas lengas. Aquesta iniciativa s'es rapidament espandida a travèrs los autres projèctes de la Wikimedia Foundation, pus especialament las diferentas versions de Wikipedia, ont es sovent designada jos l'escais de « projècte Babel » (o un escais equivalent segon la lenga).
A l'ora d'ara, son pas mens de 76 Wikipedias que, a un gra o a un autre, fan usatge dels « modèls Babel », per los quals los utilizaires, indican, amb 4 o 5 nivèls diferents, lor practica de divèrsas lengas.
Sul wiki occitan, vejatz Wikipèdia:Babel e la categoria:Wikipedians per lenga.
Reparticion geografica de las zònas dialectalas del neerlandés
- L'article Escritura e la categoria:Escritura.
- L'article Alfabet e la categoria:Alfabet.
- L'article Gramatica e la categoria:Gramatica.
- Los articles Diccionari e Wikiccionari.
Lengas :
Concèptes lingüistics :
-


text:
Un article de Wikipèdia, l'enciclopèdia liura.
Lo Sistèma nerviós autonòm (SNA o sistèma nerviós visceral) es una part del Sistèma nerviós periferic responsable del contraròtle inconscient de las foncions visceralas.[1] Lo SNA contraròtla lo ritme cardiac, la digestion, lo ritme respiratòri, la salivacion, la transpiracion, lo diamètre de las pupilhas, la miccion, e lo desir sexual. Emai que la majoritat d'aquestas accions sián involontàrias, d'unas, coma la respiracion, trabalhan en tandem amb la consciéncia.
Es classicament devesit en dos sosistèmas: lo Sistèma nerviós parasimpatic e lo Sistèma nerviós simpatic.
- ↑ Modèl:DorlandsDict
- ↑ Sherwood L., Physiologie humaine 2eme édition, éditions de boeck, 2006


text:
Capitòli de Tolosa
Lo Capitòli abrita l'ostal de comuna de Tolosa. Sa construccion foguèt decidida pels Capitols en 1190, per i establir lo sèti del poder municipal (vejatz sègle XII). Lo primièr Capitòli se trobava a la carrièra Lafaieta, segurament al nivèl de la Pòsta Centrala.
Lo nom d'aqueste ostal comun fa referéncia a l'antic Capitòli, temple legendari dedicat a Jupitèr, e provesit d'un grand escalièr. Remembra tanben los magistrats que lo faguèron edificar, perque en latin, Capitol se ditz Capitulum.
La façada del Capitolium que coneissèm uèi foguèt bastida en 1750 suls plans de Guillaume Cammas. Las uèch colomnas de la façada simbolizan los uèch primièrs capitols. Aquesta façada aviá per tòca d'amagar l'ensemble eteroclit de bastiments que los magistrats arribavan pas a armonizar.
Dona sus la Plaça del Capitòli e protegís la cort d'Enric IV. Es dins aquesta cort que lo duc de Montmorency, enemic de Richelieu, foguèt decapitat en 1632.
En 1873, Eugène Viollet-le-Duc faguèt construire sul Donjon del Capitòli del sèble XV, una torre de vila tipica del nòrd de França. Joan Calàs foguèt interrogat dins aqueste donjon, que faguèt longtemps ofici d'archius municipals. Los autres bastiments de l'Edat Mejana foguèron rasats. Sols demòran la cort d'Enric IV e lo portal, dessenhat per Nicolas Bachelier.
Uèi, lo Capitòli es mai qu'un ostal de comuna. Es tanben un Opèra e una orquèstra sinfonica.
Dobèrta al public, la Sala dels Illustres permet de contemplar los caps d'òbra dels artistas tolosencs del sègle XIX que Enric Martin.


text:
Minic'hi-Poudour
Minic'hi-Poudour en breton ( Le Minihic-sur-Rance en francés) es una comuna bretona, situada dins lo departament d'Ille et Vilaine e la region de Bretanha.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
La municipalitat del Minihic-sus-Rance a #èsser creada en 1849, per démembrement de la municipalitat de Pleurtuit.
La commune du Minihic-sur-Rance a été créée en 1849, par démembrement de la commune de Pleurtuit.
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Error de citacion : Balisa
incorrècta ; pas de tèxte per las referéncias nomenadas
dissolution_conseil.


text:
Utopia (libre)
Utopia (1516) (Lo títol complet en latin es De optimo rei publicae statu, deque nova insula Utopia, o encara, Libellus vere aureus, nec minus salutaris quam festivus de optimo rei publicae statu, deque nova insula Utopia) es l'una de las òbras de Thomas More .
Pasmens que Thomas More foguèt pas economista, mas jurista, istorian, teologian e òme politic, Utopia, foguèt pas un tractat d'economia, mas puslèu una satira de la societat de son temps, que tornèt vam al sègle XIX, interpretat segon las referéncias culturalas de l'epòca per ne bastir de teorias economicas.
Somari
Contèxte istoric[modificar | modificar la font]
En 1516 pareguèt en latin per l’éditor Thierry Martens de Lovaina (Flandra), un libre estranh que l’autor Thomas More (Morus en latin), avocat dels borgeses de Londres e dempuèi pauc al servici de la diplomacia del rei d’Anglatèrra Enric VIII, passèt per èsser l’amic d’Erasme.
Lo títol del libre es bastit a partir de las racinas grèga oὐ, non e tόπoς, "luòc", e que dona: enluòc e tanben eὐ, bon, tόπoς, luòc. Coneguèt un vam immediat.
L'Utopia de Thomas More aguèt en França un succès particular al sègle XVII e al sègle XVIII: foguèt una de las òbras mai legida de la literatura europèa modèrna pendent lo sègle de las Luses.
L'originalitat e lo vam d'aquel roman conduguèt a des imitacions e l'òbra se es a l'origina d'un novèl genre literari que se donèt alara lo nom d'utopia.
Al sègle XIX, lo mot utopia serviguèt a la construccion dels sistèmas socialistas, amb d'autres fonts pus ideologicas que l'intencion primièra de Thomas More :
Relat[modificar | modificar la font]
Utopus prenguèt Abraxa una tèrra qu'èra estacada al continent e que li balhèt lo nom. « Umanizèt una populacion grossièra e salvatge, e per formar un pòble que subrepassa uèi totes las autras en civilizacions ». Aprèp, faguèt copar l'istme e « la tèrre d'Abraxa venguèt atal l'illa d'Utopia ». La genèsi de l'illa es simbolica: Utopus volèt far aquel territòri dificil d'accès per rendre lo luòc reservat; demandant al viatjaire un esfòrç per i anar. De talas barrièras naturalas garantissían la proteccion de las influéncias exterioras. Mai tard, Voltaire imaginèt l'Eldorado (autre utopia celebre) dins Candide. Lo tèrme d'Abraxa a una significacion: designa la vila dels fòls dins l'Elògi de la Foliá de son amic Erasme. L'Utopia es regida per las matematicas, manifestacion pura de l'intelligible. Dins l'illa, tot es mesurable perque lo nombre sol garantís l'egalitat. Per exemple, totes las carrièras de la vila d'Amaurote mesuravan 6,5 mètres de larg. Sus l'illa, la proprietat privada es desconeguda, los Utopistas trabalhavan sièis oras per jorn e manjavan en comun. Lo temps liure es consacrat al léser coma los Escacs o l'aprendissatge de las bèlas letras.
Personatges[modificar | modificar la font]
Utopus, mòrt dempuèi ans, demorava lo conceptor genial de tot çò que se trapa sus l'illa. Las carrièras, los dogats, los barris, las abitacions, las leis, las règlas socialas ...
Raphaël Hythloday, explorator que descriu l'Utopie.
Annèxes[modificar | modificar la font]
Bibliografia[modificar | modificar la font]
- (fr)Petite vie de Thomas More, Philippe Godong, Desclée de Brouwer


text:
Ipàtia d'Alexàndria
Ipàtia d'Alexàndria (Ὑπatίa en grèc ancian) (c. 355-març de 415) qu'ei tot un simbèu tà las hemnas matematicianas. Qu'èra filosòfa, inventritz e matematiciana. Un dia, lo matin, quan anava balhar cors a l'Escòla Neoplatoniciana d'Alexàndria, ua horrèra arengada peu bisbe Ciril d'Alexàndria que la sortí de la veitura : que'u despecèn dab coscolhas de mar e que cremèn la soa despuelha. Çò qui'u condamnè qu'èra d'estar pagana, scientifica... e hemna. La lutz culturau d'Alexàndria que s'avalí a la soa mort.


text:
Clima mediterranèu
Lo clima mediterranèu es un clima de transicion entre lo clima temperat e lo clima subtropical e tropical. Aqueles dos airals an una vegetacion netament diferenciada que seguís los parallèls 35° N e S de la Tèrra. L'airal temperat se caracteriza per tenir una pluviositat abondanta e regulara pendent tot l'an (mens de 800 mm), amb de temperaturas doças l'estiu e un periòde mai o mens long de geladas l'ivèrn. Aquò balha una vegetacion abondanta, de caractèr caducifolat, amb d'estatges erbacèus nemoral, d'estatges d'arbrilhons en esclairòl e un estatge d'arbres nauts e ben desvolopats. Los sòls son d'abitud prigonds e rics en nutriments e aiga.
Lo clima mediterranèu se caracteriza especialament per un regim amb un deficit idric pendent lo periòde caud de l'an. Lo clima mediterranèu es un clima amb pluèjas sasonièras, mas son inversadas a respècte del clima tropical. Plòu pas l'estiu. E mai, los meses d'ivèrn (l'estiu austral) pòt arribar que gèle. Las precipitacions annalas son intermediàrias entre aquelas dels climas temperats e tropical e aquela del clima subtropical (varian entre 250 e 800 mm generalament). Atal, lo clima mediterranèu es una mescla de clima temperat amb de caracteristicas tropicalas, causa que lo fa s'enriquir d'elements de la flòra d'ambedoas latituds. A un estatge d'arbrilhons e de lianoïdes fòrça desvolopat, d'eretge tropical, qu'enriquisson lo bòsc e lo rendon compacte e a vegadas fins a impenetrable. Lo fulham dels arbres e arbrilhon demòra tot l'an, estalviant atal una produccion excessiva de material vegetal, fòrça costós de crear e per constituir sas defensas. Aquelas defensas pòdon èsser fisicas (fuèlhas esclerofilas, es a dire, duras e resistentas a la desidratacion, garna, pels...), quimicas (fuèlhas aromaticas, pudentas o verinosas) o biologicas (secretant de substàncias per alimentar los pichons insèctes predators qu'aparan la planta de las plagas). Son d'estrategias desconegudas dins lo monde temperat e que mesclan aquelas del monde tropical umid (fuèlhas persistentas) e sec (fuèlhas xeromòrfas, espinosas, aromaticas, atrasent formigas).
Somari
Localizacion[modificar | modificar la font]
D'entre los climas del monde, lo clima mediterranèu ocupa relativament pauc de superfícia e totjorn del costat occidental dels continents entre los 30 e 45 grases de latitud nòrd i sud de l'Equator, ont la benda orientala de las pluèjas d'estiu son fòrça importantas.
En mai de tot lo Bacin Mediterranèu (e airals vesins) i a tanben lo clima mediterranèu a l'extrèm sud d'Africa, a l'oèst d'Austràlia, de Chile, de Califòrnia e Oregon.
Las illas macaronesianas son consideradas plenament mediterranèas a causa del regim de las precipitacions encara que lo regim de temperaturas siá ja subtropical.
L'influéncia pluviometrica mediterranèa arriba fins en Afganistan, mas ja dins un clima d'estèpa o subdesertic.
Lo total annal de pluèja varia entre un minimum de 200 litres (Almeria) a despassar 1000 litres coma a Gènoa o Algesiras. En totes los cases las precipitacions d'estiu son pas sufisentas per cobrir l'evapotranspiracion de las plantas.
Causas del clima mediterranèu[modificar | modificar la font]
Dins lo Bacin Mediterranèu i aguèt un cambi important fa prèp de 3,2 milions d’ans amb l’aparicion del ritme climatic mediterranèu (secada estivala) que causèt la singularitat dels elements florals mediterranèus modèrnes. Las variacions climaticas mediterranèas del Quaternari comencèron fa prèp de 2,3 milions d’ans causant lo cambi de clima e l’organizacion de la vegetacion de tipe mediterranèu.[1]
La localizacion intermediària entre la zòna subtropicala e la temperada fa que pendent l'estiu las nautas pressions dominan e las pluèjas o son absentas o alara ocasionalas. Lo rèsta de l'an i pòdon penetrar los fronts de pluèja de la zòna temperada occidentala.
Precipitacions[modificar | modificar la font]
En general las precipitacions totalas aumentan del sud al nòrd dins l'emisfèri nòrd e l'invèrs dins lo sud. Tanben aumentan amb l'altitud per exemple a la serrada andalosa de Grazalema las pluèjas annalas despassan 2000 litres tot en mancant l'estiu.
L'irregularitat pluviometrica annala es fòrça marcada e varia entre 20 e 50% en contrast amb los climas oceanics ont son d'abitud inferior a 15%.
Temperaturas[modificar | modificar la font]
Los ivèrns pro doces son tanben caracteristics. La classificacion abituala americana considèra que la temperatura mejana del mes mai fred es superiora a 7 °C. Dins la classificacion agroclimatologica de Papadakis, pendent los ivèrns mediterranèus se pòt gelar leugièrament, çò que permet la cultura de l'olivièr e dins los cases de clima pus doç los agrums.
La temperatura mejana d'estiu se situa entre 20 °C e 26 °C.
En general, la temperatura mejana dins los luòcs de clima mediterranèu varia entre 12 °C e 18 °C.
Los diferents ecosistèmas mediterranèus[modificar | modificar la font]
Las zònas mediterranèas del monde son pas totas egalas. De fach, l'influéncia dels oceans e de las ventadas que li son associadas fa que la pluèja tombe en diferentas epòcas de l'an, malgrat qu'aquò coïncidisca pas totjorn amb los meses mai cauds. Generalament, los maximums de pluèjas son associats al solstici d'ivèrn, quand las ventadas de las latituds fredas arriban cap a l'eqüator e que se son retirats los anticiclons subtropicals poderoses.
Al contrari, dins los luòcs alunhats de l'influéncia oceanica, coma dins la partida occidentala del Bacin Mediterranèu, las ventadas arriban aflaquidas e las pluèjas ivernalas i son escassas. Alara, las pluèjas pus importantas de fan als equinòccis de prima e de automne, ligadas a l'arribada d'aire fred en altitud. Son las pluèjas derivadas de las massas d'aire instablas e son pas de pluèjas provocadas pels fronts associats a las ventadas. Aquò fa que l'intensitat e la durada d'aquèlas pluèjas son fòrça diferentas. Las pluèjas frontalas son de granda intensitat, sinó mas aviat doces e continuas. Alara que, las pluèjas equinoccialas son d'una granda violéncia, localizadas, e pòdon èsser acompanhadas d'Eslhauces, tròns e auratges.
Dins los climas mediterranèus d'oltramar, es a dire, la còsta de Califòrnia, la còsta del Chile central, los airals de Sidney e Canberra, e la franja costièra sudafricana prèp de la vila del Cap, l'influéncia oceanica dona luòc a de pluèjas concentradas l'ivèrn subretot. E mai, Sudafrica e Austràlia son influenciadas pels ciclons tropicals; aquò fa que l'estiu se pòdon produire qualques precipitacions.
Fòrça eveniments istorics, geologics e climatics determinèron la distribucion e riquesa actuala de la flòra mediterranèa. Cada airal dels diferents climas mediterranèus del monde aguèt son passat particular, mas se pòt constatar que l'evolucion de la flòra, es tre lo començament que separa en dos grands airals: las tèrras de l'emisfèri sud e las tèrras de l'emisfèri nòrd.
Atal, Austràlia, Sudafrica e Sudamerica presentan fòrça plantas pròprias, que derivan d'una flòra preexistenta unica que poblava Gondwana. Aquò es degut a l'isolament relatiu que visquèron aquelas tèrras un còp separadas fa de milions d'ans, provoquèt una fòrta especiacion e ancianetat de la flòra.
En America del Nòrd, Euròpa e Asia es prigondament diferents. De fach, las causas qu'an en comun son mai degudas a l'abséncia qu'a la preséncia de gropes similars (abséncia de las familhas tropicalas e australas). Asia concentra los representants pus arcaïcs de la flòra boreala. Es tanben ont i a la diversitat maximala de fòrça genres a familhas repartits dins l'emisfèri nòrd .
L'America del Nòrd e Euròpa aguèron una istòria recenta que marquèt prigondament la vegetacion actuala. La flòra terciària, de selva abondanta, sucombiguèt a las glaçacions, daissant la plaça als elements pus septentrionals de la flòra, adaptats al fred e a la nèu. Mas alara que la duresa e la preséncia del temps marrit foguèron comparablas sus ambedós continents, lo sòrt que subiguèron las sieunas plantas foguèt discordant.
- l'Amèrica del Nòrd, en rason del movement orizontal de sas placas tectonicas, que se faguèt dins lo sens vertical, seguèt lo meridian de la Tèrra. Aquò permetèt lo desplaçament de sa flòra segon la latitud dins d'airals refugis que es trobèron mai o mens alçada, e preservèt de l'extincion fòrça espècias.
- Euròpa, en rason del movement vertical de sas placas tectonicas, que se faguèt dins lo sens orizontal, seguèt lo parallèl de la Tèrra. Aquò interrompèt lo desplaçament de sa flora segon la latitud, l'isolant de minusculs redusits donant luòc a l'extincion de fòrça espècias.
Un exemple de la consequéncia finala de es qu'existís quasi lo doble d'espècias dels genres Quercus e Pinus dins lo pichon airal californian mediterranèu (aperaquí 150 000 km2) que dins Euròpa tota (aperaquí 6 000 000 km2), ont se mesclèron de climas tan diferents coma lo mediterranèu, temperat, o boreal.
Adaptacions morfologicas e fisiologicas de las plantas mediterranèas[modificar | modificar la font]
Dins lo clima mediterranèu lo manca de precipitacions apondut amb las nautas temperaturas produson de condicions de granda demanda d'aiga per las plantas.
Lo potencial d'evaporacion que presenta l'atmosfèra es fòrça elevat. Una planta quina que siá qu'a pas cap de mecanisme per retenir l'aiga que las venas conductoras de la planta venent de las racinas de sòrta que demorarián dessecadas. Es per aquò que totas las plantas, pas solament las mediterranèas, an de sistèmas d'obturacion que se dubrisson e se tancan, nomenats estòmas, e que se trapan sus totas las fuèlhas. Son las bocas per ont la planta transpira, fa la fotosintèsi lo jorn, e respira de nuèch (per manca de lutz).
Aqueles sistèmas dins lo cas de las plantas d'aquel clima, son fòrça ben reguladas, e aparadas d'una calor excessiva e del dessecament pel pels e cavitats. Alara durant las oras pus caudas e los jorns pus secs, los estòmas demòran tancats, e atal evitan las pèrdas d'aiga excessivas que las fuèlhas e las racinas que poirián pèrdre sens aquelas.
L'aiga es importanta per que se dometge pas las parets vegetalas de la fuèlha, las plantas desvolopèron d'estrategias variadas. Per exemple, enfortiguèron e impermeabilizèron las fuèlhas amb un teissut fòrça resistent, qu'empacha la pèrda d'aiga endacòm mai que pels estòmas. O encara, per evitar un escalfament excessiu del teissut vegetal dins las oras que la planta transpira pas, la fuèlha redusís sa superfícia absoluda e tanben redusís la relacion qu'a amb lo volum de la fuèlha. Dona de fuèlhas pichonas e aplanas o ben longas e cilindricas (o ben recorbadas coma pel roman).
Una autra adaptacion a l'excès de temperatura es lo recobriment per un jaç dens de pels blancs e lanuts qu'isolan la planta de las temperaturas extrèmas e reflectisson los rais solars, evitant atal al maximum l'absorcion de calor.
Una adaptacion extrèma qu'an las plantas dels climas arids es la suculéncia. Es un fenomèn que presentan fòrça familhas diferentas de plantas crassas (cactacèas, agavacèas, crassulacèas, asclepiadacèas, bromeliacèas, liliacèas, etc.). Totas aquelas an per caracteristica de presentar una granda resèrva d'aiga que confla las tijas e las fuèlhas, al tocar son enfladas e turgescentas.
Aquela resèrva d'aiga provesís a la planta una autosufiséncia relativa e l'apara per de longas epòcas de secada. Mai que mai, aquelas espaçan las doas fasas de la fotosintèsi (captacion del CO2 e captacion de la lutz). Aquò lor permet de tenir tancats los estòmas de jorn e de los obrir de nuèch per emmagazinar lo CO2 que l'endeman servirà per complir la fotosintèsi. L'avantatge de dubrir los estòmas de nuèch es que la temperatura es pus freda e alara que la transpiracion demenís, evitant atal las pèrdas excessivas d'aiga.


text:
Dál Riata
Dál Riata (tanben Dalriada o Dalriata) foguèt un reialme Gaelic qu'èra situat a l'encòp sus las còstas oèst de l'Escòcia actuala e las còstas nòrd de l'Irlanda actuala, dins los territòris nomenats uèi Argyll e Bute, Lochaber, County Antrim. La vista tradicionala de Dál Riata coma una colonia irlandesa en Escòcia foguèt tornar mesa en question sus de basas arqueologicas, mas es pas clar qu'un consensus siá trapat e los istorians demòran devesits sus lo subjècte. Los abitants de Dál Riata son sovent apelats Scots, del latin scotti, un mot que ven del bas latin scottis, que ven del mot grèc σkotoσ que significa "foscor", e que pus tard designarà los "gaelic-parlants", si que non escocés, irlandés o autre. Son tanben sonats Gaels, un terme plan mai clar, o Dál Riatans.
Lo reialme atenhèt son desvolopament maximal jos Áedán mac Gabráin (574-608), mas son expansion foguèt arrestada a la Batalha de Degsastan en 603 per Æthelfrith de Northumbria. De desfachas seriosas en Irlanda e Escòcia al temps de DomnBrecc (m. 642) acabèron l'edat d'aur del Dál Riata, e lo reialme devenguèt un client de Northumbria, alara assubjectida als Pictes. I a una brega sus la destinada del reialme al sègle VIII, ont d'unes veson pas de reviscòl del Dal Riata aprèp la longa passa de dominacion estrangièra, d'aprèp 637 fins a a pauc près 750 o 760, alara que d'autres veson una respelida del Dal Riata jos Áed Find (736-778) e l'usurpacion de la reialtat de Fortriu per lo Dál Riata, un parelh de generacions pus lèu que lo que n'es creditat abitualament: Cináed mac Ailpín (800-858). Lo reialme desapareis fins finala a l'Edat Viking.


text:
-368
Aquesta pagina concernís l'an -368 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Republica Romana[modificar | modificar la font]
Perseguida e fin de la crisi entraïnada per lo refús dau patriciat d'acceptar lei lèis de reformas prepausadas en 376 avC per lei tribuns de la plèba Caius Licinius Stolon e Lucius Sextius Lateranus. D'efèct, sensa tenir còmpte dau vetò deis autrei tribuns de la plèba — certaneis èran somés ais interès dau patriciat e blocavan lo vòte — reüniguèron lei comices tributes per vòtar la lèi. En despiech de l'eleccion d'un dictator (Marcus Furius Camillus), lo patriciat deguèt finalament acceptar e un plebèu, Publius Manlius Capitolinus, foguèt elegit dictator per amaisar la situacion.


text:
Fenomèn
Un fenomèn (del grèc φaιvόuevov, "aparéncia") es l'aspècte qu'ofrisson las causas sasidas pels nòstres senses: lo primièr contacte qu'avèm amb aqueles, que nomenam "experiéncia". Dempuèi lo començament de la reflexion umana per mejan la filosofia, l'èsser uman comprenguèt que la coneissença qu'ofrisson los senses pòt èsser limitada, perque mòstran e tanben amagan la realitat de las causas.
Segon Immanuel Kant, i a quicòm mas alà del fenomèn, non perceptible, que nomena nomèn; lo fenomèn constituís lo monde tal coma lo vesèm, s'opausant al monde tal coma existís independentament de la nòstra experiéncia, que Kant nomena "la causa en se meteissa". Segon Kant, l'èsser uman pòt pas conéisser las "causas en se", mais sonque aquelas que experimenta o nòta.