text:
Bowling
Lo bowling (tèrme anglés) o jòc de quilhas es un espòrt e un jòc. La tòca del jogaire es de marcar lo mai de ponches amb una bola; lo jogaire fa rotlar una bola de bowling sus una superfícia plana per far tombar de quilhas. Existís un fum de menas de bowling; lo pus popular dins lo mond es lo ten-pin bowling, lo jòc mai ancian data de l'epòca de l'Anciana Egipte[1][2], mas existís d'autres luòcs istorics ont lo bowling èra jogat coma l'anciana Finlàndia, Iemèn[3], o Alemanha[1][2]. Las primièras règlas foguèron establidas a Nòva York lo 9 de setembre de 1895[4]. Uèi lo jòc es jogat per mai de 95 000 000 personas dins mai de 90 estats dins lo mond[5].


c: text/html

text:
Clau (sarralha)
Una clau es una aisina que permet de dubrir una sarralha o un cadenat. Las claus son fachas en general d'acièr, encara que se fa de claus d'autres materials e, o tanben, i a de claus electronicas, de fòrma mai classica o en forma de carta. Pòdan aver un ròtle onorific (las claus de la vila que se balhan a de membres distinguits de la comunitat)
La clau es un dels atributs de Sant Pèire, que garda las pòrtas del cèu. Es taben lo simbòl de Microsoft Outlook, un programa de corrièr electronic.
Una clau es tanben un concèpte mai general e s'aplica a quin que siá dispositiu (mecanic o logic) que permet de dubrir, desblocar o deschifrar quicòm que demòra tancat, blocat o chifrat (vejatz clau (criptografia))
Clau de pòrta[modificar | modificar la font]
Una clau es un instrument que s'utilisa per dubrir e tancar las seralhas incorporadas al objèctes que se vòl protegir dels accesses no desirats.
Quan foguèron inventada, las primièras sarralhas èran de grandas bóstia metallicas que demandavan per las dubrir de claus de fèrre fòrça grandas e pesucas. Mas, pendent lo sègle XX se faguèt una evolucion importanta dins lo dessenh de nòus sistèmas de tancadura de pòrtas que donèt l'origina a una gama de claus fòrça variada.
Las claus ancianas èren coma un tube rodon de fèrre que s'acaba per una paleta.
La majoritat de las claus son en acièr, pasmens pels veituras o autres equipaments s'utilizan de claus qu'incorpòran un sistèma electronic per la sdubrir a distància sens besonh d'introduire la clau dins la sarralha. De talas claus òodon tanben servir per mètre en marcha lo motor de l'automobil.
La clau comuna consistís en una peça de metal amb de dents e selhons a la forma de la sarralha e per la dubrir se l'introduís e se la fa virar. Lo cap de la clau es mai larg e plan per que se pòsca agantar e la far virar. Cada fabricant de sarralhas fan una seria complèta de claus diferentas per que se pòsca pas dubrir una sarralha amb de claus d'una autra sarralha del meteis modèl.
Las claus modèrnas de las cambras d'ostalaria, son en fach una carta de plastic onte es codifica un periòde de validitat en accòrdi amb la demorança del client a l'ostelaria.
Las claus per activar la dubertura de pòrtas coma, per exemple, los d'accesses als parcatges privats, son un dispositiu electronic de comanda a distància.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Pènis
Lo pènis (o la verga) es un organ extèrne de l'aparelh reproductor masculin, pròpri de totes los mamifèrs e de qualques autres animals, tant vertebrats coma invertebrats.
En occitan, òm pòt nomenar lo pènis de mantun biais diferent: es tractat de denominacions popularas, coma quica, quiqueta, espargue, bica, porre, riuchiuchiu, vièt (var. vièch), pira, teca, etc.
L'anatomia del pènis uman se distinguís de la del pènis dels autres mamifèrs per l'abséncia de baculum, un òs que servís a quilhar lo pènis abans l'acte de copulacion. Los còrs caunuts del pènis uman se gòrgan de sang per aténher l'ereccion. L'òme pòt pas retractar son pènis dins son còrs. Lo pènis uman es un pauc mai important, relativament a la massa corporala, que lo dels autres mamifèrs.
Lo pènis uman se constituís de tres colcas de teissut :
- los dos còrs canuts (corpora cavernosa penis), e
- lo còrs esponjós (corpus spongiosum penis) sos eles.
Lo cap distal del còrs esponjós alargat e coniform constituís lo gland del pènis (glans penis).
La talha mejana del pènis uman es d'environ 15 centimètres pendent l'ereccion totala, mas aquela talha coneis d'importantas variacions entre los òmes : pòt mesurar mens de 8 centimètres o aténher mai de 20 centimètres. La talha del pènis al repaus es tanben plan variabla (4 centimètres a 12 centimètres) e permet pas de prejutjar de la talha del pènis en ereccion.
Le cap del pènis, lo gland (pop. e vulg. la hava (en gascon), la fava endacòm mai, es la principala zona erogena dels òmes. L'acoblament se realisa per l'introduccion del pènis en ereccion dins la vagina de la femna, e en aumentant l'excitacion sexuela per dels movements fins a l'ejaculacion.
L'insercion del pènis dins l'anús dels autres es la sodomia. L'excitacion de son pròpri pènis, o del pènis dels autres, a l'ajuda de las mans es la masturbacion. L'excitacion del pènis dels autres amb la boca es la felacion.


text:
Zhentarim
Dins lo monde fictiu dei Reiaumes Oblidats, lo Zhentarim es una organizacion sinistra que cèrca d'esplechar totei lei ressorsas de Fadaruna per ela. Lo Zhentarim es une organizacion malefica que son objectiu es de dominar lo territòri anant de la Mar de Luna au nòrd de la Còsta deis Espasas. Estent a la partença una societat secrèta, lo Zhentarim a dubertament operat dins la region de la Mar de Luna, especialament a l'entorn de Castel-Zhentil, sa basa d'operacions. Lo Zhentarim es ara dirigit per Fzoul Chembril, Elegit de Baine e Grand Senhor dau Zhentarim.


text:
Berbèr
- Per afichar lei caractèrs tifinaghs, installatz aquesta polissa de l'IRCAM.
Lo berbèr, sonat tanben libicoberbèr, tamazight o amazigh (nom autoctòn: tamazight o pus exactament ⵜⴰⵎⴰⵣⵉⵖⵜ = tamaziYt)[1], es una lenga parlada dins lo nòrd d'Africa (Berberia, Magrèb). Aquela lenga soleta constituís una branca importanta de la superfamilha dei lengas afroasiaticas.
Somari
Extension[modificar | modificar la font]
Lo berbèr se parla uei dins de territòris discontinús d'Africa dau Nòrd: es present dins leis estats de Marròc, Espanha (a Melilla/Mrich, traças ancianas ais illas Canàrias), Argeria, Tunisia, Mauritània, Mali, Nigèr, Burkina Faso, Libia e Egipte.
Son domeni iniciau s'espandissiá dins quasi tota l'Africa dau Nòrd, deis illas Canàrias a l'oèst fins a l'oasi de Siwa a l'èst (en Egipte) e de la mar Mediterranèa au nòrd fins ai flumes de Nigèr e Senegal au sud.
En seguida de la conquista musulmana dau sègle VIII, i aguèt pus tard, dau sègle XI enlà, una invasion de populacions parlant arabi: leis invasions hilalianas [1]. Lo domeni berbèr a reculat e forma uei de dialèctes esparpalhats en Africa dau Nòrd, que sovent son separats per de zonas arabizadas o inabitadas.
De comunautats de lenga berbèra existisson en Euròpa e lai forman una partida importanta de l'immigracion d'origina maugrabina. Tanben i a de grops de berbèrs toarègs immigrats en Nigèria, Chad e Mauritània.
Dialèctes[modificar | modificar la font]
Lo berbèr compreniá ancianament de varietats coma lo libic e lo numida (a l'Edat Antica) e tanben lo guanche deis illas Canàrias (estench après la colonizacion espanhòla, e mai se laissa de traças dins l'espanhòu canari actuau).
Encuei lei dialèctes berbèrs principaus son:
- Lo rifenc (tarifit) dins lei montanhas de Rif au nòrd de Marròc e dins l'enclava espanhòla de Melilla (Mrich).
- Lo tamazight o brabèr (tamazight/tamaziYt), dins lo Marròc centrau. Lo mot tamazight pòt designar tanben tot lo berbèr.
- Lo tashelit o chleuh (tacelḥit) au sud de Marròc.
- Lo zenaga au sud-oèst de Mauritània.
- Lo shènoï (tacenwit) a l'oèst d'Argier, en Argeria.
- Lo cabil (taqbaylit) en Cabilia, a l'èst d'Argier, en Argeria.
- Lo shaui (tacawit) dins lei monts Aurès, en Argeria.
- Lo toarèg (tamaceq) dins lo centre e lo sud de Sahara, escambarlat subre leis estats d'Argeria, Mali, Nigèr e Libia, amb una enclava recenta en Burkina Faso.
- De dialèctes escampilhats en Tunisia, dins quauquei vilatges dau continent e dins l'illa de Jèrba.
- De dialèctes escampilhats dins leis oasis dau nòrd de Sahara, en particular:
- Lo guanche deis illas Canàrias a cessat de se parlar dins l'us corrent mai a laissat de traças dins l'espanhòu locau (mots comuns, noms pròpris, formulas, noms emblematics). L'espanhòu s'impausèt dins l'archipèla a partir dau sègle XIV e subretot dau sègle XV. Lo guanche auriá desparegut au sègle XVIII.
Existís pas encara de classificacion consensuala dei dialèctes, ja que certanei dialèctes pichòts e isolats son pas estats ben estudiats.
Unitat dau berbèr[modificar | modificar la font]
Lei dialèctes berbèrs gardan una cèrta unitat estructurala que permet a pron d'especialistas de dire que forman una lenga comuna, maugrat lei sègles de separacion consecutius a l'arabizacion medievala. Certaneis especialistas, pasmens, estiman que caudriá parlar de "lengas berbèras" au plurau perque lei dialèctes mai periferics coma lo toarèg, lo zenaga e lo siwi an mai de particularitats. Maugrat aquò, toteis aquelei dialèctes presentan fondamentalament d'estructuras comunas que permeton de parlar d'una sola lenga berbèra, segon lo lingüista Salem Chaker[2].
Estatut[modificar | modificar la font]
Lo berbèr es pas lenga oficiala, enluòc. Subís una diglossia e es en via de fragilizacion davant la pression dei lengas oficialas coma l'arabi dins la màger part deis estats (e tanben subís la pression dau francés dins certaneis estats). Lei dialèctes pus pichons e pus isolats, en Tunisia en particular, son menaçats d'una substitucion rapida au profiech de l'arabi.
Lo berbèr toarèg benefícia ren que de l'estatut emblematic de "lenga nacionala" en Mali e Nigèr dempuei leis independéncias, amb una politica timida d'ensenhament e de fixacion grafica latina, de 1966 enlà, que recebèt lo sosten de l'UNESCO.
Marròc e Argeria reprimiguèron lo berbèr après leis independéncias, mai amb la liberalizacion politica parciala deis ans 1990, acceptèron timidament son ensenhament dins leis ans 1990. Marròc fondèt en 2001 l'Institut Reiau de la Cultura Amazigh (IRCAM), basat a Rabat, e Argeria autregèt au berbèr l'etiqueta de "lenga nacionala" en 2002. Aquò es lo resultat d'una accion militanta tenaça dei movements berbèrs dempuei leis ans 1970, amb una intensitat especiala en Cabilia (Argeria).
L'estatut de "lenga nacionala" permet un ensenhament dau berbèr amb de mejans modèsts e una pichona preséncia tolerada dins lei mèdias. Pasmens aquelei mesuras timidas equivalon pas a un estatut de lenga oficiala e sufison pas per inversar la diglossia au profiech de l'arabi e dau francés[3].
Autrejan ges de proteccion ni d'estatut au berbèr en Tunisia, en Libia, en Mauritània, en Egipte e en Espanha (Melilla/Mrich, Canàrias).
Codificacion[modificar | modificar la font]
Escritura[modificar | modificar la font]
- Per afichar lei caractèrs tifinaghs, installatz aquesta polissa de l'IRCAM.
Tres escrituras son possiblas per notar lo berbèr.
- Lei tifinaghs son lei letras d'un alfabet berbèr fòrça ancian, aparegut au sègle VI avC, en essent sa forma primitiva l'alfabet libic de l'Edat Antica. Son origina es pas clara: benlèu derivariá de l'alfabet fenician que s'utilizava a Cartage. Mai una ipotèsi pus recenta dei lingüistas Salem Chaker e Slimane Hachi dona a l'alfabet libic una origina autoctòna, venent de l'art popular berbèr dei gravaduras, tot en admetent una influéncia cartaginesa[4]. Lei tifinaghs se faguèron remplaçar per l'alfabet arabi a partir de la conquista musulmana dau sègle VIII. A l'epòca contemporanèa, ren que lei toarègs an contunhat d'utilizar lei tifinaghs de maniera tradicionala. Dempuei leis ans 1970, lo movement renaissentista berbèr desvolopa una version modernizada dei tifinaghs, lei neotifinaghs, que se son reïntroduchs dins d'autrei dialèctes que lo toarèg e qu'an recebut en 2002 lo sosten de l'Institut Reiau de la Cultura Amazigh (IRCAM) en Marròc.
- L'alfabet latin s'es desvolopat per notar lo berbèr dempuei lo començament dau sègle XX, en concurréncia amb lei tifinaghs. Una part dau movement berbèr preferís lei caractèrs latins per escriure la lenga correntament e conselha d'acantonar lei tifinaghs per un usatge solament emblematic o decoratiu.
- Una ortografia berbèra en caractèrs latins es a se metre en plaça dempuei leis ans 1970 e receu lo sosten de l'INALCO (Escòla dei Lengas Orientalas de París). Aqueu sistèma es vengut majoritari dins l'usatge. Es concebut per notar totei lei dialèctes de maniera convergenta. Utiliza tanben de caractèrs latins modificats (č, ḍ, ğ, ḥ, ṛ, ṣ, ṭ, ẓ) e de caractèrs d'origina grèga (ɛ, ɣ). La dificultat tecnica de reproduire aquelei signes especiaus fa que certaneis usatgiers lei remplaçan per de signes pus disponibles sus un clavier latin abituau[5].
- En Mali e en Nigèr, una autra ortografia en caractèrs latins existís dempuei 1966 amb lo patronatge de l'UNÈSCO. Prepausa una notacion comuna per lei divèrsei lengas de Mali e Nigèr (tant per lo berbèr toarèg coma per de lengas qu'an ges de parentat amb lo berbèr). Dempuei 1984, una reforma a sarrat aquela ortografia d'aquela de l'INALCO, de maniera quasi completa.
- L'alfabet arabi a jamai sostengut una produccion escricha importanta en berbèr, exceptat en tashelhit. S'utilizèt après l'arribada de l'arabi a l'Edat mejana e avans la reïntroduccion dei tifinaghs dins una granda part dau domeni au sègle XX. Ara l'alfabet arabi s'utiliza de mens en mens dins lo movement renaissentista berbèr. Dempuei leis ans 2000, de mitans pròches de l'islamisme o de l'estat argerian assajan de promòure l'alfabet arabi, mai una part dei berberistas veson aquò coma un perilh d'afebliment per lo berbèr.
Remarcas.
- Existisson de "consonantas tibadas" que s'escrivon doblas dins l'alfabet latin: ẓẓ. Lei grafias non oficialas, quand utilizan de grafèmas amb doas letras (per ex. ẓ remplaçat per zh), nòtan lei "consonantas tibadas" en doblant la primiera letra dau grop de consontantas (per ex. ẓẓ remplaçat per zzh).
- Dins l'ortografia de l'INALCO, preveson d'adoptar eventualament de variacions soplas per notar certanei dialèctes. Per exemple, en mai dei vocalas de basa dau berbèr (a, i, u, e), d'unei prepausan d'utilizar en toarèg de vocalas suplementàrias (coma o...).
Estandardizacion[modificar | modificar la font]
Divèrs especialistas, mai que mai aquelei de l'INALCO (Escòla dei Lengas Orientalas de París), trabalhan sus una estandardizacion moderada dau berbèr. Retenon lo modèl d'una lenga pluricentrica (coma en occitan) amb d'estandards regionaus que se basan subre lei grands dialèctes, en cercant una convergéncia entre elei [7].
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Liames intèrnes[modificar | modificar la font]
Liames extèrnes[modificar | modificar la font]
- (fr) Centre de Recèrca Berbèra (INALCO, París) Sintèsis scientificas claras per lo grand public
- (fr) Institut Reiau de la Cultura Amazigh (IRCAM, Rabat) Ressorsas divèrsas, eveniments, polissas e claviers en tifinaghs
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Lei mots berbèrs exactes, que s'utilizan de còps en occitan, son: amazigh "berbèr" (persona), imazighen "berbèrs" (populacion), tamazight "lenga berbèra", Tamazgha "Berberia / país berbèr". Lo grafèma gh se remplaça pus exactament per la letra Y dins l'alfabet latin berbèr.
- ↑ Grafia oficiala, pasmens, en Mali e Nigèr.


text:
Girona
Girona (en catalan Girona) es una vila del nòrd-èst de Catalonha, capitala de la comarca de Gironés e de la província catalana omonima.
Aviá 92 186 estajants en 2007.
Lo gentilici es gironin -a o gironés -esa.
Localizacion geografica[modificar | modificar la font]
Girona es situada a la confluéncia dels rius Onyar, Güell, Galligants e Ter, a 70 m d'altitud, a l'endrech nomenat Pla de Girona.
Girona confronta al nòrd las comunas de Sant Julià de Ramis e Sarrià de Ter; a l'èst, aquelas de Celrà e Juià; al sud-èst, aquela de Quart; al sud-oèst, aquelas de Fornells de la Selva e Vilablareix; e a l'oèst aquelas de Salt e Sant Gregori.


text:
La Gioconda
La Gioconda o Mona Lisa, es una pintura de Leonardo da Vinci, lo retrach mai famós de l'istòria e, benlèu, lo quadre mai conegut de la pintura occidentala.[1][2] Es un retrach de mièg còs ont apareis una femna qu'agacha directament l'espectator amb una expression que sovent foguèt descrita coma enigmatica. Pintat entre 1503 e 1506 o 1507, es un òli sus taula d'albar de 77 × 53 cm[3] retocat divèrses còps per l'autor. La tecnica utilizada foguèt l'esfumat (sfumato), procediment caracteristic de Leonardo. Lo quadre es proprietat del govèrn francés e es expausat al Musèu del Lovre de París amb lo títol Retrach de Lisa Gherardini, esposa de Francesco del Giocondo.[4] Protegit per de multiplas sistèmas de seguretat dins de condicions de consevacion optimalas,[5] es somés a un processus de revision constant per ne'n verificar e prevenir la deterioracion.


text:
Cristina Fernández de Kirchner
Cristina Fernández de Kirchner[1][2] (nascuda lo 19 de fevrièr de 1953 a La Plata, Argentina), es una femna politica e avocata argentina, elegida presidenta de la Republica Argentina lo 28 d'octobre de 2007.
Lo 28 d'octobre de 2007 foguèt elegida presidenta per l'Aliança Frente para la Victoria a las eleccions presidencialas d'aquel an, devenent atal la primièra femna de l'istòria argentina a èsser elegida presidenta e la segonda a accedir a la carga.[3]
Assumiguèt la presidéncia lo 10 de decembre de 2007. Son espós, Néstor Kirchner, tanben foguèt president d'Argentina (2003-2007).
Referencias[modificar | modificar la font]
- ↑ Utilizacion del nom del marit dins lo Boletín Oficial
- ↑ ¿Simplemente Cristina? Jorge Lanata, Perfil, 22 de julio de 2007
- ↑ María Estela Martínez de Perón foguèt elegida vicepresidenta e ocupèt la presidéncia après la mòrt de Juan Domingo Perón en 1974.


text:
Ahar deus Calàs
L'ahar deus Calàs (var. afar dels Calàs), qu'ei un ahar judiciari mondin qui debanè's a la mitat deu sègle XVIII. L'ahar que comencè dab la mòrt de Marc Antòni Calàs, un joen protestant, trobat escanat. Lo son pair e ho acusat de l'aver aucit entà lo pas deishar se conventir au catolicisme; que declarè alavetz que son hilh e s'èra penut mes, qu'entà lo pas desaunorar, que'u s'avevam tirar la còrda en declarant qu'èra estat trobat escanat; devath aquesta acusacion, que ho executat. Un aute hilh de Joan, aperat Joan eth tanben, que s'exilè e que s'anè demandar empara e ajuda a Voltaire qui obtiengó la reabilitacion de Joan Calàs.


text:
Aube (Mosèla)
Aube es una comuna francesa, situada dins lo departament de Mosèla e la region de Lorena.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Lo vilatge a situat a qualques quilomètres de Rémilly. Modèl:…
Le village est situé à quelques kilomètres de Rémilly. Modèl:…
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
- Vilatge del Saulnois dins país messin, partejat en dos bans.
- Citat per las primièras fes en 1145.
- Ancian prieuré cistercien en dependent del abbaye de Molesmes.
- #Far partida de l'anciana província de las Tres-Évêchés ; lo prieuré de Alba i aguèt vendut cossí plan nacional a la Revolucion.
- Village du Saulnois en pays messin, partagé en deux bans.
- Cité pour la première fois en 1145.
- Ancien prieuré cistercien dépendant de l’abbaye de Molesmes.
- Fit partie de l’ancienne province des Trois-Évêchés ; le prieuré d’Aube fut vendu comme bien national à la Révolution.


text:
Modèl:Data de naissença
- Utilizacion
Lo modèl {{Data de naissença}} permet d'indicar la data de naissença d'una persona e opcionalament son edat.
Emplegatz aqueste modèl puslèu que simplament inserir la data dins d'articles ten compte de l'inclusion de las metadonadas amagadas al subjècte de la data. Aquesta metadonada pòt èsser emplegada per de navegadors web e d'autres espleches de logicial per extraire los detalhs, e los mostrar en emplegant un autre sit web o en traçant l'esplech, los classar o los recercar.
- Sintaxi
-
{{Data de naissença|annada de naissença|mes de naissença|jorn de naissença|qualificacion}}
o
-
{{Data de naissença|annada de naissença|mes de naissença|jorn de naissença|qualificacion|edat=òc}}
- Exemples
{{Data de naissença|1993|2|24}}renvia Jour invalide (1993)
{{Data de naissença|1993|2|24|edat=òc}}renvia febrièr 24 de 1993
{{Data de naissença|1993|2|24|a Quebèc}}renvia Jour invalide (1993)
{{Data de naissença|1993|2|24|en fotbòl|edat=òc}}renvia Jour invalide (1993)
La documentacion d�queste modèl es inclusa dempuèi sa sospagina de documentacion (modificar | istoric).
Los editors pòdon trabalhar dins lo bac à sable (crear) e la pagina de test (crear).
Plaçatz las categorias dins la sospagina /Documentacion.


text:
Èrm
Un èrm (var. èrme) es una tèrra inculta, un camp abandonat o un luòc semidesertic e arid de la vegetacion esclarzida. Per extension designa una tèrra en estat natural de vegetacion bassa, seguís una zona de garriga e abans lo desèrt
Sovent los camps ermàs son daissats sens cultura a causa de dificultats naturalas. Per exemple la distància excessiva dels punts abitats, la manca d'aiga, l'infertilitat o l'abondància de ròcs. La vegetacion dels èrms es constituida d'èrba o bassa, paura e esclarzida o de pichonas matas separadas per d'espacis de tèrra nuda.
Importància ecologica[modificar | modificar la font]
Sovent mespresats coma terrens inutils e improductius, los èrms son importants ecologicament per tota una seria d'espècias vegetalas e animalas. Fòrça plantas i venon espontanèament, e tota una populacion d'insèctes, aucèls, reptils e anfibians vivon dins aqueles luòcs. La destruccion d'aquel abitat provòca una fòrta diminucion d'aquelas espècias endemicas.


text:
Estats de Lengadòc
Los Estats de Lengadòc foguèron una amassada dels tres òrdres de la província de Lengadòc en assemblada regularament constituida, periodicament convocada e que teniá d'atribucions politicas e administrativas que la principala èra lo vòte de l'impòst. Aquesta amassada existiguèt dins lo periòde comprés entre la fin de l'Edat Mejana e la Revolucion Francesa.
Lo primièr ròtle de l'amassada èra de negociar lo montant de l'impòst amb los comissaris o intendents reials, de ne'n contraròtlar la collècta e de n'assegurar puèi la reparticion per diocèsi e parròquia. Los Estats ne'n servavan tanben una part per desvolopar las vias de comunicacion. Al començament l'amassada se fasiá pas totjorn dins lo meteis luòc, mas cambiava de vila, per exemple a Tolosa, Albi, Carcassona, Besièrs, Narbona, Montpelhièr, Nimes, Pesenàs, Bèucaire... etc. A comptar del sègle XVIII, Montpelhièr ne'n venguèt lo sèti regular.
A costat de l'administracion reiala, los Estats representavan una fòrça politica considerabla, que los intendents ensagèron d'utilizar al servici de la monarquia. Amb l'apieja de Colbert, los Estats decidiguèron lo cavament del Canal de las Doas Mars a comptar de 1666.
Los Estats de Lengadòc foguèron suprimits en 1789 per la Revolucion Francesa.
Fonts[modificar | modificar la font]
- Devic C., Vaissète J., Histoire générale de Languedoc, tome IX, Privat, Tolosa, 1885.


text:
Hauts Pirenèus
Eths Hauts Pirenèus (65), qu'òm pòt aperar tanben eths Nauts Pirenèus o Auts Pirenèus, que son un departament francés situat en Occitània. Que hèn partida dera region administrativa de Mieidia-Pirenèus e dera region istorica de Gasconha.
NB — Ena nòrma deth occitan, qu'ei desconselhada era utilizacion dera forma afrancesada *Hautas Pirenèas emplegada peth conselh generau.
Eth son caplòc qu'ei Tarba.
Somari
- 1 Istòria deths Hauts Pirenèus
- 1.1 Preïstòria
- 1.2 Era colonizacion romana
- 1.3 Er’edat mejana deras abadias
- 1.4 Dera pèsta taras guèrras de religion
- 1.5 Eths temps de prosperitat
- 1.6 Era formacion deth departament
- 1.7 Eras guèrras deths sègles XIXau e XXau
- 1.8 Eras mutacions economicas deths sègles XIXau e XXau
- 1.9 Era hada electricitat
- 2 Economia
- 3 Vejatz tanben
- 4 Nòtas
Istòria deths Hauts Pirenèus[modificar | modificar la font]
Preïstòria[modificar | modificar la font]
Despuish plan mes de 100 000 ans, eths òmes que son presents en espaci deths Nauts Pirenèus.
Era preïstòria qu’a deishat documents excepcionaus tanpè eth Paleolitic mejan e sustot ath superior en tutas ondradas e decoradas ricament a Gargàs, Lortèth, era Bastida e tanben en calcari deth pèmont 30 000 ans e i a. Eras pèiras lissadas deth Neolitic que’s tròban en quantitat enas arribèras der'Ador e der'Arròs, eth son afluent.
Mès ua deras hòrtas originalitats deth departament qu’ei era riquessa arqueologica dera sua Protoistòria (periòde de 2000 avant Jèsus-Crist dinc ar’arribada deths Romans en 56 av. J.-C.).
Pendent aqueth doble millenari, eras tribús celtibèras que s’installan hortament sus eths soms deras còstas on amainatjan vertadèras ciutadèlas de tèrra e de husta (oppidums). Quauquas uas que demoran encòra en un bon estat relatiu, coma era de "Castèth Crabèr" ara Garda sus mes de 6 ha.
Era colonizacion romana[modificar | modificar la font]
Aqueth pòble aperat " Bigerrion " peths Romans qu’a deishat mes de 200 menhirs, dolmèns, cromlècs e tumuli sus eths platèus de Ger e de Lanamesa, un vertadèr tresaur arqueologic.
Pendent 5 sègles eths Romans qu’ocupan eth territòri Bigerrion e desvelòpan ua remirabla mesa en valor deth espaci basada sus un hialat plan sarrat de "villas", poderosas entrepresas agricòlas tostemps ath mes pròche der’Ador, der’Eishés, der’Arròs e enas arribèras deras vaths pirenencas. Que n’em a mes de 20 villas conegudas ath dia de uei. Eths romans que basteishen duas villas o dus nuclèus urbans a Tarba, ena plana e sus er'aiga. Bigòrra o Sent Leser a 20 km a capvath sus un oppidum que pòrta era sola muralhada maçonada deth departament sus quasi un quilomètre de longor. Eras descobèrtas arqueologicas que s’i multiplican.
Er’edat mejana deras abadias[modificar | modificar la font]
Era longa edat mejana de 500 dinc a 1500 qu’ei ua epòca agitada e troblada. Eras granas invasions deth sègle IV tau IX qu’an destrusit eras villas e eras vilas romanas. Er’insecuritat qu’ei grana. Eths premèrs contes de Bigòrra que son installats de cap a 840 a Sent Leser-Bigòrra tot premèr e a Tarba après, ath sègle XII,en ua dobla vila fortificada : era ua episcopau ar’entorn dera glèisa dera sèda, er’auta condau ar’entorn deth Brauhauban. Era mèrca originau der’edat mejana sus eths Hauts Pirenèus que demora eth hialat hèra sarrat de eras abadias benedictinas tanpè eth sègle VII. Que segueishen eths camins de Sent Jaques de Compostèla e que’us asseguran. De cap a 1200, que n’i a un bon dotzenat : clunisianas dab Sent Leser, Sent Savin, Sent Pèr de Bigòrra o Madiran, ua cisterciana dab er’Escaladiu, totas plan renomadas.
Aths sègles XIII e XIV, era Bigòrra que pateish maishantament dera longa guèrra feudau entre eras duas monarquias francesa e anglesa a qui e’s somet successivament. Se Petronilha , eficàcia contessa qui avó cinc marits, assegura er’integralitat deth contat, non n’ei pas brica parelh dab eth son arrehilh Esquivat qui pèrd definitivament era Ribèra Baisha, tot eth capvath dera Bigòrra.
Dera pèsta taras guèrras de religion[modificar | modificar la font]
De 1300 tà 1425, eth Comtat que passa devath sequèstre deths reis de França e eth prestigiós Gaston Febus n’i pòt pas arren. Era grana pèsta negra venguda d’Espanha enlà que tua era quasi mitat dera populacion : temps deths maishants !
Se ua bona lançada economica e s’anonça de cap a 1500, eras guèrras de religion de 1569 tà 1589 que botan era Bigòrra dera planha en ua tarribla horrèra militara : pilhatge, violéncia, destruccion e mort entà Tarba, Rabastens e Vic… Eths responsables que’n son cada un a son torn Montgomerry entaus prostestants o Blasi Montluc entaus catolics. Eras vaths pirenencas mes plan defenudas o organizadas que demoran meslèu acesadas.
Eths temps de prosperitat[modificar | modificar la font]
Eth sègle XVII qu’ei tanben deths maishants entaths bigordans, d’autant mes qu’equipan Versalhas, a plan bon mercat tath rei, en husta, pèiras o marbres de qualitat.
Eth Sègle Gran de prosperitat tornada qu’ei eth XVIIIau, après 1725. Qu’ei basat sus 3 pielars deths solides : eths grans particularament eth blat, eths shivaus e eths mulets, era vinha e eth vin. Vilatges e vilas que’s tornan quilhar e eth país bigordan que’s plea d’ostaus, de casteròts o de castèths d’epòca tostemps aquiu ara ! eth baron d’Etigny, intendent d’Aush, que traça rotas reiaus en longas linhas dretas qui demoran çò de màger deth noste hialat rotièr.
Era Bigòrra qu’ei prèsta entàra Revolucion, de qui va crear eth departament deths Hauts Pirenèus eth 4 de herevèr de 1790 mercés a Bertran Barère. Qu’ei compausat essenciaument dera Bigòrra e deras Quate Vaths.
Era formacion deth departament[modificar | modificar la font]
Er’Assemblada Nacionau (aperada Constituenta) que decrèta, devath era impulsion deths dus deputats bigordans deth Tèrç Estat (Dupont de Lus e sustot Bertran Barère), que "era Bigòrra e eras Quate Vaths que formaràn un departament e qu'er’assemblada e’s tenguerà a Tarba".
Eth pairin que n’estó Pinteville de Cernon, president deth "comitat de division", qui causigó eth nom de "Hautes-Pyrénées". Eth prumèr president deth Conselh Generau (aperat Directoire) qu’estó de 1790 tà 1793 eth varossés Pèir-Clar de Fondeville, visconte de Labatut.
Eras Quate Vaths estent geograficament esparricadas (Aura, Varossa, Manhoac e Nestés), que horniscón tanben territòris d’Astarac, de Comenge, de Nebosan e de Ribèra Baisha, e tanben eth Loron qui tanhèva ara "Ribèra Verdun". Cas quasi unic en França (dab era Vauclusa) eths Hauts Pirenèus que conservèn tanben eras enclavas de l’ex-Bigòrra en Biarn.
Eth navèth departament qu’estó despartit en cinc districtes (Tarba, Banhèras, Vic e eths aperats "era Montanha" (Argelèrs) e "era Nèsta" (La Barta), puish en 1800 en tres arrondiments dab eras madeishas sosprefecturas que uei.
Eras guèrras deths sègles XIXau e XXau[modificar | modificar la font]
Er’invasion anglesa ath moment dera purmèra cajuda der Empèri (1814) qu’estó miada ací per Wellington simadeish contra er’armada deth Marescau Soult (combat entre Tarba e Vic).
Ath lonh deras termièras alemandas, eths Hauts Pirenèus non conegueràn pas mes nada ocupacion estrangèra dinc a 1942-1944. Eths efèits deras guèrras francoalemandas que s’i trobèn :
- Après era des.hèita de 1871, peth replec der Arsenal de Mulhouse mercés ath Coronèu de Reffye (creacion de l’ATS, talhèr de construction de Tarba) e eth renforçament dera garnison (duas navèras casèrnas, tres regiments qui preparan tots era " Revenja ")
- En 1914-1918 pera mobilizacion de 40 000 òmes sus eth fronts e de 18 000 "arsenalistas" entàth esfòrç de guèrra, era creacion d’ua podrèra a Lanamesa, era glòria entath hilh deth país Ferdinand Foch, eth " vencedor dera guèrra ", mès tanben era mort de 6000 òmes – d’aquiu eth minimum demografic absolut de 1921 (185 000 poblants).
- E pendent er’Ocupacion (noveme de 1942 – aost de 1944) pera vajuda enas seuvas d’un sarròt de maquís (Esparròs, Nistòs, Palhòla, Sombrun…) e eth ròtle deths pòrts de montanha en eths hialats d’escapada de cap ar’Espanha.
Eths Hauts Pirenèus qu’an viscut tanben eths dramas de l’Espanha vesia : emigrants dera misèra aragonesa (pera vath d’Aura), refugiats hujant eras guèrras carlistas, puish, ara fin dera guèrra civiu de 1936-39, ath franquisme. Era frontèra que demorarà barrada dinc a 1950 e n’ei pas qu’en 1976 qu’ua ligason rotèra ei establida (tunèl Aranhoet-Bielsa). En 1986, Espanha qu’ei integrada ar’Union Europèa, çò qui amiarà era disparicion dera doana termièra.
Eras mutacions economicas deths sègles XIXau e XXau[modificar | modificar la font]
Eth sègle XIX qu’a transformat un país pro praube (qui èra d’aulhors estacat a Aush pendent eth Regim Ancian) e patissent d’un suberpoblament rurau (maximum absolut : 251 000 poblants en 1851) en un departament "toristic" mercés a dus atots :
Eth termalisme, vielh dejà, de qui s’espandeish dab er’epòca romantica qui hè devier " ara mòda " era montanha e amia eth " tout Paris " a vénguer entà i "préner eras aigas", sustot a Banhèras de Bigòrra, "er’Atenas deths Pirenèus" (Chateaubriand, Hugo, Lamartine, G. Sand).
Gavarnia e eras suas "hastiosas galihòrças" que simbolizan eth torisme naishent e eths soms, dejà tots vençuts ath mei deth sègle, que hèn vàger eth "pireneisme".
Lorda après eras aparicions de 1858, qui pòt hèr vénguer eths pelegrins mercés ar’ajuda dera piosa imperatriç Eugenia e sustot ara via de camin de hèr (1866). Eth gran pelegrinatge nacionau de 1872 qu’aubreish era tempsada de Lorda, vila mariau.
Lonh deths bacins carboèrs, eth departament deths Nauts Pirenèus que demora a despart dera premèra Revolucion industriau e er’Arsenal qu’i ei era sola grana industria.
Era hada electricitat[modificar | modificar la font]
Era segonda revolucion industriau qu’ei entaths Nauts Pirenèus era dera hada electricitat, ena fòrma deth carbon blanc e de totas eras industrias seguentas (materiau d’equipament electric, electroquimia, electrometallurgia) dab tres grans fasas :
- Era gahada deras hautas cajudas e eras purmèras centraus idroelectricas ara debuta deth sègle : eth corrent, de qui no’s podèva pas transportar lonh, que devèva èster utilizat sus plaça (electrificacion ferroviària, quimia de Lanamesa e Pèirahita).
- Entre eras duas guèrras : era creacion en 1921-23 d’industrias de materiau electric e ferroviari (conductas forçadas, pilònes, isolators, pòrtacatenaris, wagons…) devath er’impulsion de J.-Raoul Paul, director deths Camins de Hèr deu Meidia a Banhèras e sustot ar’entorn de Tarba (Badèth, Aussun, Semeac, Soas) balhant-la atau ua tonalitat de vila obrèra. En 1983, Pechiney, bèth consomator de corrent que crea a Lanamesa ua usia d’alumini.
- Ar’entorn de 1950, er’equipament integrau per EDF (a despart deth bacin de Cauterés) dab centralas ath briu der’aiga e barratges-resèrvas (complèxe de Cap de Long-Pranhèras en 1954). Aqueras infrastructuras n’an pas creat que pòques emplecs, mès que’n demoran rotas d’interèst toristic e redevenças aras comunas qui an finançat era creacions d’estacions d’esquí (Sent Lari).
Economia[modificar | modificar la font]
Era segonda mitat deth sègle XX e era sua societat de consomacion non pòrta pas qu’ua navèra industria : eth electromenatgèr (SEB) a Lorda.
Era dominanta agricòla que baisha (disparicion deths 3/4 de las expleitacions) e era policultura que dèisha plaça a ua quasi-monocultura deth milhòc ena planha der’Ador, favorizada per’adaigament (sièti a Tarba dera Companhia d’Amainatjament deras Còstas de Gasconha en 1959). Mes recentament que s’an tornat desvolopar produccions de qualitat (guits taths hitges, pòrcs, vins de Madiran).
Er’importància deths lesers que valoreja eths atots deths Hauts Pirenèus, país deth torisme deras quate sasons e deths eco-espòrts.
Sectors principaus deth torisme navèth :
- Er’aur blanc : creacion d’estacions d’altitud enas annadas 60-70 (era Mongia, St Lari-Solà, Piau-Engali) puish d’unitats petitas d’esqui de hons après 1980.
- Era passejada e era descobèrta dera natura (creacion en 1967 deth Parc Nacionau deths Pirenèus, hialat deths GR)
- Eths espòrts ciclistas (ciclotorisme, VTT) aprofitant dera notorietat devuda ath Torn de França (etapa tradicionau deths grans pòrts pirenencs, arribadas en montanha).
- Eths eco-espòrts aerians (parapenta, deltaplana) e d’aigas vivas (canoë, rafting).
D’aquiu enlà era renavida demografica dera montanha on suberviu tanben ua economia pastorala tradicionau (aulhas e vacas de carn dab muda de cap a las estivas) indispensabla entar enviroament mercés ara pluriactivitat e a ua politica d’ajudas financiaras (ISM : indemnitats especiaus montanha).
Enfin, eth Tarba gran (mes de 100 000 en’aglomeracion, era mitat deths emplecs deth departament) qu’a vist era sua importància industriau a baishar, mès que s’assegura coma centre de servicis, pòl universitari (4000 estudiants) e de tecnologias navèras.
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Ligams intèrnes[modificar | modificar la font]
- Presidents deu departament deus Nauts Pirenèus
- Bigòrra
- Arrondiments deths Hauts Pirenèus
- Cantons deths Hauts Pirenèus
- Comunas deths Hauts Pirenèus


text:
Promotor (genetica)
Lo promotor d'un gèn es la seccion d'ADN que contròtla l'iniciacion de la transcripcion del ARN coma produch d'aqueste gèn. La dicha seccion, es a dire, lo promotor, se compausa d'una sequéncia especifica d'ADN localizat just onte se tròba lo ponch d'inici de la transcripcion de l'ARN e conten l'informacion necessària per activar o desactivar lo gèn que codifica. Lo promotor es present tant dins los procariòtas coma dins los eucariòtas.
Dins los procariòtas[modificar | modificar la font]
Lo promotor es la sequéncia que soslinha lo començament de la transcripcion de l'ADN en ARN, e es per aiçò lo luòc de fixacion de l'ARN polimerasa. Lo promotor se tròba dins una de las doas cadenas de l'ADN, e l'orientacion e posicion del promotor dictarà quina de las doas elices del ADN servirà coma matritz.
Fòrça promotors an besonh de proteïnas activadoras abans que se pòscan jónher eficaçament a sa polimerasa respectiva. Aquesta proteïna activadora se plaça generalament sus l'ADN, vesin del promotor. Una de las proteïnas activadoras pus comunas entre los procariòtas es l'operon lac del bactèri E. coli.
Generalament, la fixacion de l'ARN polimerasa amb lo promotor es çò que facilita que l'eliç d'ADN se dobrisca per permetre la transcripcion en ARN.
Dins los eucariòtas[modificar | modificar la font]
A diferéncia dels procariòtas, qu'an sonque una polimerasa, los eucariòtas an tres ARN polimerasa distintas. Per tal motiu, caduna de las polimerasas tend a reconéisser de sequéncias de promotors especifics. Egalament, los procèsses de regulacion son mai complèxes qu'en los procariòtas en inclusent la posicion de las sequéncias reguladoras de l'ADN en çò que pertòca los promotors. Los promotors an de sequéncias de nucleotids definidas, ont las pus conegudas son la caissa TATAAT e la caissa TTGACA. Los promotors se localizan en los extrèms 5'-terminals dels gèns. L'ARN polimerasa se jonh a las sequéncias de diches promotors en iniciant lo procès de la transcripcion. La sequéncia minimala amb capacitat promotora de la transcripcion recep lo nom de promotor minimal.


text:
Sierra Nevada (Mexic)
La Sierra Nevada (Sèrra Nevada) de Mexic, sonada tanben Eje Volcánico Transversal (Ais Volcanic Transversal) o Cordillera Neo-Volcánica (Cordilhèra Neo-Volcanica), es una cadena montanhosa que s'estend sus 900 km de l'èst cap a l'oèst a la region centrala del país, de l'estat de Michoacán fins a l'estat de Veracruz, traverssant l'estat de Mexic e lo Districte Federal. S'unís, a l'extrèm nòrd amb la Sierra Madre Orientala e la Sierra Madre Occidentala, e al sud amb la Sierra Madre del Sur.
Lo seu trescòl, e tanben de Mexic es lo Pic de Orizaba, amb 5610 m, tanben dich Citlatépetl, que en nahuatl significa "Montanha de l'Estela". Los autres volcans de la Sierra Nevada son: Nevado de Colima (4399 m), Paricutín (2774 m), Nevado de Toluca (4577 m), Popocatépetl (5452 m), Iztaccíhuatl (5286 m), Matlalcueitl (4461 m) e Cofre de Perote (4282 m).
La ciutat de Mèxic es localizada a l'oèst dels volcans Popocatépetl e Iztaccíhuatl e a l'èst del Nevado de Toluca, dins una val de 2200 m d'altitud.


text:
La filosofia politica de Rousseau se situa dins lo corrent contractualista dels filosòfs britanics dels sègles XVII e XVIII, e lo sieu famós Discors sus l'origina e fondaments de l'inegalitat entre los òmes es concebut coma un dialòg dobèrt amb l'òbra de Thomas Hobbes. Precursor de la pensada democratica, lo sieu ponch de partida es una critica contra l'ingenuitat de la pensada illustrada, mai que mai en lo prètzfach que l'Illustracion autregèt a la cultura e a la coneissença coma provedidor de bontat. Defendèt que la cultura es una capa de convencions e procediments arbitraris que se superpausa a l'òme originari, aquò es, natural, e que doncas *falseja e pervertís las condicions superioras que l'èsser uman possedís de manièra intrinseca. L'artificialitat de las nòrmas forman la societat e lo lengatge dels divèrses pòbles, que negan als individús la possibilitat d'una realizacion plena coma talas e pervertisson lo sieu èsser natural. La siá consideracion de l'èsser uman coma individú cultural met los fondaments de l'etnologia modèrna, coma soslinhèt Claude Lévi-Strauss.
La siá òbra iconoclasta prefigura las teorias evolucionistas de Charles Darwin. Lo sieu eiretatge de pensador radical e revolucionari es probablament melhor exprimit en la siá frasa pus celèbra, contenguda dins lo Contracte Social: « L'òme nais liure, mas de totes costats es encadenat ». Las siás idèas politicas influiguèron a la Revolucion Francesa e al desvolopament de las teorias liberalas e nacionalistas. Es conegut, particularament, per los sieus trabalhs sus l'òme, la societat e l'educacion.


text:
Lo Salvador
Lo Salvador (El Salvador en espanhòl) es un país pichon de l'America Centrala entre Guatemala a l'oèst e Honduras al nòrd. Al sud es bordat per l'Ocean Pacific. Sa capitala es San Salvador.
Somari
Istòria[modificar | modificar la font]
Los conquistators espanhòls qu'arribèron al Salvador entre 1524-1525 venián de Guatemala après aver participat a la conquista de Mexic. Durant la colònia, Lo Salvador faguèt partida de la Capitania Generala de Guatemala, tanben coneguda coma Reialme de Guatemala. Lo territòri salvadorian foguèt dividit en las Alcaldias Màgers de San Salvador e Sonsonate. En 1811 e 1814 aguèron luòc d'importantas reaccions contra la dominacion espanhòla qu'exprimiguèron l'inquietud independentista dels criollos (blancs descendents d'espanhòls). Finalament, las nacions d'America Centrala atenguèron la siá independéncia d'Espanha, lo 15 de setembre de 1821[3].
Epòca de la federacion de l'America Centrala[modificar | modificar la font]
En lo periòde que seguiguèt a l'independéncia, Lo Salvador e los autres païses centroamericans ensagèron manténer l'union eretada de la colònia e creèren la Republica Federala de l'America Centrala, una federacion que se dissolguèt en 1839. En 1851 Lo Salvador sofrís lo sieu mai significativa derròta militara dempuèi la siá independéncia, la Batalha de la Arada. Après la dissolucion de l'Union se succediguèt un periòde de luchas entre liberals e conservadors que s'esperlonguèt fins a 1871. Pendent aqueste periòde, se reduït lo cultiu d'anil e s'introdusiguèt lo del cafè.
Entre 1871 e 1931 se succediguèron los govèrns liberals que favorizèron los interèsses de l'elèit ligat al cultiu del cafè. En 1882, lo president Rafael Zaldívar decretèt l'abolicion de las tèrras comunalas e ejidos (proprietats ruralas d'emplec collectiu), que foguèron vendudas a particularas, çò que provoquèt un cambiament brusc en la proprietat de la tèrra.
Epòca de l'autoritarisme militar[modificar | modificar la font]
En 1929, l'economia del país entrèt en crisi, coma consequéncia de la casuda dels prèses del cafè dins lo mercat internacional. En 1931, lo General Maximiliano Hernández Martínez, arribèt al poder après un còp d'Estat contra lo president civil Arturo Araujo. Martínez, establiguèt un govèrn ultraconservador e autoritari e reprimiguèt amb l'armada una rebellion de campanhards e indigènas en l'oèst del país, lo que resultèt en la mòrt de milièrs de personas. Lo nombre de victimas mortalas d'aquestes fachs, encara se debat. Las chifras de mòrts vàrian segon los autors, e van de 7000 fins a 30 000 personas[4][5][6]. Los istorians debaton encara l'influéncia dels membres del Partit Comunista Salvadorian en l'insurreccion e del dirigent comunista Farabundo Martí. Lo general Martínez foguèt depausat per una cauma generala en 1944, cridada "La huelga de los Brazos Caídos". Mas lo sieu govèrn marquèt lo començament d'una seria de govèrns militars autoritaris successius, que s'acabarián en 1979 amb un còp d'Estat al General Carlos Humberto Romero, del Partit de Conciliacion Nacionala - PCN, e l'instauracion de la Junta Revolucionària de Govèrn.
En 1969 esclatèt una brèva guèrra amb Honduras, qu'es coneguda coma la "Guèrra de las 100 oras", o inexactament coma la "Guèrra del Fotbòl". Lo conflicte aguèt per origina una iniciativa de las autoritats d'Honduras de menar a tèrme una reforma agrària dins las siás frontièras; aquela distribucion de tèrras afavorissiá sonque los ondurians, çò qu'obliguèt de milièrs de salvadorians que residissián en Honduras a tornar dins lo sieu país, après èsser estats expropriats de las siás tèrras. En responsa a aquesta situacion, Lo Salvador declarèt la guèrra a Honduras[7].
Guèrra civila (1980-1992)[modificar | modificar la font]
L'ambient de violéncia politica que s'èra viscut lo decènni de 1970 contribuiguèt enòrmament a la guèrra civila que durariá 12 ans (1980-1992). Foguèt un conflicte que militarament se definiguèt coma una "guèrra de bassa intensitat", o "guèrra populara esperlongada", coma la nomenavan las forces de guerrilhas del FMLN e que costèt la vida de mai de 75 000 personas entre mòrts e desapareguts[8].
Qualques factors que contribuiguèron a la guèrra foguèron: la casuda internacionala del prètz del cafè, las fraudas electoralas constantas e lo malcontentament de la populacion per lo biais de governar dels militars. Entre qualques eveniments qu'aluguèron los ànims durant lo conflicte armat destaca l'assassinat de l'arquevesque de San Salvador, Óscar Arnulfo Romero en 1980.
L'ambient turbulent prenguèt fin en 1992 quand los combatents del Front Farabundo Martí per la Libertacion Nacionala (FMLN) format de cinc gropes d'esquèrra, e lo govèrn de drecha de l'alavetz president Alfredo Cristiani, de l'Aliança Republicana Nacionalista (ARENA), signèron los "Acòrdis de Patz" lo 16 de genièr de 1992 a Chapultepec, Mexic, qu'assegurèron de reformas politicas e militaras, mas aprigondiguèron pas en l'aspècte social.
Politica[modificar | modificar la font]
Lo Salvador es una republica presidenciala. Lo president, qu'es lo cap d'Estat e lo cap de govèrn, es elegit per un periòde de cinc ans. Lo Parlament (Asamblea Legislativa) es unicameral, e compausat de 84 membres elegits per un periòde de tres ans.
Geografia[modificar | modificar la font]
Es lo país mai pichon de l'America Centrala. Es l'unic país de la region sens còsta sobre la Mar Cariba. Lo terren es en la siá màger part montanhós amb una centura costièra estrech e un altiplan central. Lo sieu litoral s'estend dempuèi la desbocadura del riu Paz, al sud-oèst, fins a la del riu Goascorán, al sud-èst.
Lo Salvador se tròba dins la zòna climatica tropicala e ofrís de condicions termicas similaras durant tot l'an. Malgrat aiçò, a causa de la siá franja costièra al cors de l'Ocean Pacific, arriban d'oscillacions annalas importantas ligadas als vents marins que transpòrtan umiditat e calor.
Economia[modificar | modificar la font]
- De veire: Economia del Salvador
Cultura[modificar | modificar la font]
Referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ CIA The World Factbook. Informacions consultadas lo 17 de març de 2009
- ↑ CIA The World Factbook (economia). Informacions del 17 de març de 2009
- ↑ Embajada de El Salvador en EE. UU., De la Civilización a la Independencia, consultado el 29 de marzo de 2007.
- ↑ "Las víctimas de la Matanza, como se llegó a conocer, se contaron por miles"..."diversos autores manejan cifras que oscilan entre 7000 hasta más de 25 000" Historia de El Salvador, Tomo II, pág. 133-134, Convenio Cultural México-El Salvador, Ministerio de Educación, 1994
- ↑ Museo de la palabra y la imagen, El Salvador, 1932, Cicatriz de la memoria, "Unas 10.000 personas," ubicación de la cita: 2 min, 55 segs
- ↑ "Se asesinó según distintas versiones, entre 20 mil y 30 mil salvadoreños." El Periódico Nuevo Enfoque, Feliciano Ama, líder de la insurrección indígena de 1932, consultado el 11 de abril de 2007
- ↑ Destinia Travel Agency, Historia de El Salvador,consultado el 29 de marzo de 2007.
- ↑ free-people.Net Historia de el Salvador, consultat lo 30 de març de 2007


text:
Banèra de Chicago
La banèra de Chicago que's compausa de duas bendas blavas celestas orizontaus (e espessas cadua d'un ueitau de la hautor deu drapèu) sus un camp blanc dab 4 estèlas de 6 puntas arroias enter las duas bendas.
Las bendas celestas que representan las duas brancas de l'arriu Chicago (la purmèra dab lo Lac Michigan e la dusau dab lo Gran Canau) mentre qui las estèlas e simbolizan 4 gran eveniments de l'istòria de la ciutat :
- L'existéncia deu Fòrt Dearborn.
- Lo Gran Huec de Chicago.
- L'Exposicion Universau de 1893.
- L'Exposicion deu Sègle de Progrès (1833-1933).
Lo drapèu que ho adoptat en 1917.


text:
Lòna de Venècia
La Lòna de Venècia (en venèt: Laguna Veneta e en italian: Laguna di Venezia) es una lòna d'aiga salada situada dins la region de Venèt en Itàlia. Es formada pel tancament d'una baia subre la còsta de la Mar Adriatica, ont se tròba la vila de Venècia.
La lòna se formèt fa set mila ans après que la regression marina, consequéncia de la darrièra glaciacion, aguèsse inondada la plana de l'Adriatica. Lo depaus de sediments dels rius compensèt l'enfonsament de la plana costièra e lo riu Pò tend a tancar las entradas de la marèa amb formacion de tombols.
La lòna es limitada pel riu Sile al nòrd e pel riu Brenta al sud amb una superfícia de 550 km². Aperaquí 8% de la superfícia es constituïda de tèrra ferma e inclutz la zona ocupada per la ciutat de Venècia e d'autras illas. 11% de la superfícia es cobèrta de contunh per d'aiga dobèrta nomenada canal. Aquesta lòna es lo palun pus important del bacin mediterranèu.[1]
Referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Poggioli, Sylvia (January 7, 2008). "MOSE Project Aims to Part Venice Floods". Morning Edition, radio program.


text:
Obesitat
L'obesitat qu'es definida com un indici de massa corporau de mei de 35. Se aqueste indici qu'es mei de 40, que parlam d'obesitat mobida.
Somari
L'indici de massa corporau[modificar | modificar la font]
Qu'es un apèr luenh d'estar perhèit, mes que balha totun ua idèa sus la massa grassa de quauqu'un. Qu'es calculat ende destriar la massa per la talha au carrat: M / (T*T)
Epidemiologia de l'obesitat[modificar | modificar la font]
L'obesitat qu'es ua malaudia deus paìs industrializats. Lo minjar qu'es mei aisit a trobar, mes lo minjar lo mens car qu'es lo de mei petita qualitat, labetz, los praubes déven crompar, aliments dab hèra de greisha, de colesteròu, d'acids gras saturats, de sucres.
Causas de l'obesitat[modificar | modificar la font]
- alimentacion: Qu'arriba hens un contexte familhau, ua educacion.
- genetica: n'existesih pas un gène de l'obesitat mes gènes de l'obesitat
- malaudia: tot ipercorticisme, malaudia psiquitrica
Complicacion de l'obesitat[modificar | modificar la font]
Complicacions medicaus[modificar | modificar la font]
- cardio-vasculara: Infart miocardiac, ITA,
- endocriniana: diabete (e totas las soas complicacions), iperandrogenisme, ipotiroïdia
- pulmonara: apnèa deu dròmir, insufeishença respiratòri
- ortopedica: artròsi
- oncologia: mei de cancèrs pr'mor de cuentas ormonalas.
Complicacions sociaus[modificar | modificar la font]
Uèi l'obesitat n'es pas la mòda, los obèses sòfren de discriminacion, que comença jà hens l'escòla e ne vésem pas nat obèse hens publicitat o que son rares hens lo televesaire, qu'es mei mauaist de trobar un trabalh ende un obèse.. Aquò pòt miar entà ua desocializacion.


text:
Bacouel-sur-Selle
Bacoué-su-Selle en picard ( Bacouel-sur-Selle en francés) es una comuna francesa, situada dins lo departament de Somme e la region de Picardia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Bacouel Sus selle se situa a 7 quilomètre d'Amians . Dintratz Vèrs sus selle e Plachy buyon. Vilatge a la campanha
Bacouel sur selle se situe a 7 kilomètre d'Amiens . Entre Vers sur selle et Plachy buyon. Village a la campagne
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Se truca los abitants los Bacouelois o Bacoueloise.
On appelle les habitants les Bacouelois ou Bacoueloise.


text:
Plasença (Ribèra Baisha)
Plasença [1] (Plaisance en francés) qu'ei ua comuna francesa d'Occitània, en Gasconha, situada dens lo departament de Gers e la region de Mieidia-Pirenèus .
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Bastida situada en Ribèra Baisha suus Arròs e l'anciana rota nacionala 646 entremiei Cortías e Riscla.
Istòria[modificar | modificar la font]
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Lòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas dab la comuna[modificar | modificar la font]
- Jean-Jacques de Laterrade
- Emile Pladner (°1906 - '1980), Campion deu Monde de boxe anglesa (lo 2 de març de 1929 au Velodròma d'ivern).


text:
Els Segadors
Els Segadors es l'imne oficial de Catalonha. La siá origina data de la Guèrra dels Segadors, pendent lo sègle XVII.
Las paraulas actualas son d'Emili Guanyavents e datan de 1899.
Fa servir elements de tradicion orala qu'èran ja estats reculhits anteriorament per l'escrivan e filosòf Manuel Milà i Fontanals en 1882. La version musicala es de Francesc Alió, que la compausèt en 1892 en adaptant la melodia a la cançon qu'existissiá ja. Se pòt véser darrièr l'imne una cançon primitiva nascuda per l'insurreccion de Catalonha en 1640: la guèrra dels catalans contra lo rei d'Espanha Felip IV.
L'imne fa una crida per defensar la libertat de la tèrra.
A ran de la lei del Parlament de Catalonha lo 25 de febrièr de 1993, Els Segadors foguèt declarat l'imne de Catalonha.
Lo registre sonòr oficial foguèt realizat e presentat en 1994.
Istòria[modificar | modificar la font]
Quand esclatèt la Guèrra de Trenta Ans, en 1618, al començament per causas religiosas, a mai se s'i barrejavan questions politicas e economicas, Felip IV d'Àustria, rei d'Espanha, i participèt obligat per sa parentat amb l'emperaire alemand de la dinastia dels Habsborg.
Pr'aquò las guèrras que còstan car, e una guèrra tan longa arroïnèt la tresaurariá reiala. Es atal que se demandèt que Catalonha aportèsse tanben òmes e argent a la guèrra. Aquò portèt un rebufal profond e l'indignacion de la populacion catalana, que se vegèt forçada d'aculhir las tropas imperialas per tal de defensar la frontièra espanhòla de l'ataca francesa.
Los actes del comte-duc d'Olivares, primièr ministre de Felip IV, entrainèron un grand òdi dins lo pòble catalan, pr'amor de la violéncia e dels abuses dels soldats sieus, e plan de vilas se revoltèron. Lo jorn del Còrpus de 1640 comencèt a Barcelona la revòlta dels dalhaires (l'anomenat Còrpus de Sang). La Generalitat e lo conselhièr en cap, Pau Claris, foguèron favorables als revoltats.
De la Guèrra dels Segadors, s'es conservat la musica de çò qu'aprèp es vengut l'Imne Nacional de Catalonha e simbòl de l'identitat catalana, Els Segadors.
Los dos tèxtes pus espandits son estats l'istoric, publicat ja per Milà i Fontanals en 1882 dins lo sieu Romancerillo Catalán e, dins la primièra edicion musicala, per Francesc Alió en 1892 dins lo sieu recuèlh de Cançons populars catalanes, e l'actual d'Emili Guanyavents, lo mai politic e reivindicatiu, ganhaire d'un concors convocat amb aquesta finalitat per l'Unió Catalanista en 1899 e que provoquèt una polemica publica e jornalistica passionada.
Amb l'adaptacion d'Emili Guanyavents, las paraulas originalas dels Segadors foguèron simplificadas, reduïdas de sièis estròfas a tres, las que se cantan actualament.
Demest los nombroses arranjaments collectius de l'imne nacional catalan, los mai espandits e coneguts probable son lo de Francesc Pujol, per las còblas, lo de Joan Lamote de Grignon, per las bandas, e l'armonizacion corala de Josep Viader. Recentament es estada faita una version per còr e orquèstra sinfonica, òbra d'Antoni Ros Marbà. Existís una version en musica makina d'aqueste imne.
Véser tanben[modificar | modificar la font]
- Guèrra dels Segaires - Guèrra qu'afectèt una brava part del Principat de Catalonha entre las annadas 1640 e 1652.


text:
Numèro CAS
Lo numèro CAS (CAS number o CAS registry number en anglés) d'un produch quimic, d'un polimèr, d'una sequéncia biologica o d'un aliatge es son numèro d'enregistrament unic al près de la banca de donadas de Chemical Abstracts Service (CAS), una division de l'American Chemical Society (ACS). Lo CAS atribuís aquestes numèros a cada produch quimic qu'es estat descrich dins la literatura. En mai, lo CAS manten e comercializa una basa de donadas d'aquestas substàncias, lo CAS Registry.
Aperaquí 30 milions de compausats recebèron un numèro CAS entrò uèi. Aperaquí 4 000 numèros nòus son aponduts cada jorn. La tòca n'es de facilitar las recercas dins las basas de donadas.


text:
Quattrocento
Lo Quattrocento, contraccion de millequattrocento en italian, correspond al sègle XV italian; aprèp l'Edat Mejana s'i debanèt lo movement nomenat la Primièra Renaissença, començament del periòde istoric de la Renaissença.
Milan[modificar | modificar la font]
En 1450 à Milan, mejans las victòrias de Francesco Sforza, lo poder passa dels Visconti als Sforza. Ludovico Sforza faguèt apèl a Leonardo da Vinci per li comandar una estatua equèstra magnifica de grandor e de prestigi, per far amagar lo sovenir de la dinastia qu'aviá remplaçat. L'estatua demorèt a l'estat de plans del mèstre.
Venècia[modificar | modificar la font]
Venècia espandiguèt son contraròtle al delà de la mar Adriatica, mejans Creta e Chipre en 1489, puèi fondèt la Liga de Venècia.
Florença[modificar | modificar la font]
Jos l'influéncia dels Medicis a Florença, los arts coneguèron una evolucion. Cosme de Medicis participava al mecenat d'artistas majors coma Paolo Uccello o Fra Angelico.
Los florentins contunhèron lor dominacion sur Toscana en l'emportant sus Pisa en 1406. Pasmens, en 1494, Pèire II de Medicis perguèt la sobeiranetat de Florença a l'occasion dels eveniments de l'arribada de l'armada de Carles VII de França, cap a Nàpols per Lombardia; caçada pels florentins, sa familha s'anèt en exili. Savonarola ne tirèt profeit e establiguèt une teocracia dins la vila.
Estats pontificals[modificar | modificar la font]
Aquela fin del Quattrocento illustra los trebolums simptomatics d'aquela epòca ligats a aquela zona geografica: un intrigant prince d'origina valenciana, Cesar Borgia, tentèt en 1501 d'usurpar lo poder en Romanha aparat pel seu paire, que se trobèt èra lo papa. Aquela collusion d'interèsts, en mai de provocar las fulminacions de Savonarola, constituís unas de las inspiracions pel Prince, tractat qu'escriguèt lo sègle seguent Maquiavèl a Florença.
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Ligamss intèrnes[modificar | modificar la font]
- Primièra Renassença (movement artistic pendent lo Quattrocento)


text:
Sant Empèri Roman Germanic
Lo Sant Empèri Roman Germanic (alemand: Heiliges Römisches Reich; latin: Sacrum Romanum Imperium: Sant Empèri Roman de la Nacion Germanica) èra una union de territòris d'Euròpa Centrala entre l'Edat Mejana e l'Edat Modèrna plaçats jos l'autoritat d'un emperaire roman germanic. Lo primièr emperaire roman germanic foguèt Otto I en 962 de l'èra crestiana. Lo darrièr foguèt Francés II, qu'abdiquèt e dissolguèt l'empèri en 1806 durant las Guèrras Napoleonencas.
Lo Sant Empèri nasquèt en 962 de la Francia Orientala, eissida del desmembrament de l'Empèri Carolingian pel Tractat de Verdun, e foguèt l'entitat predominanta d'Euròpa Centrala durant gaireben un millenni, fins a la sa dissolucion en 1806 per Napoleon Ièr.
Al sègle XVIII, compreniá la màger part de las actualas Alemanha, Republica Chèca, Àustria, Liechtenstein, Eslovènia, Belgica e Luxemborg, e tanben una part de la Polonha actuala e una porcion dels Païses Basses. Anteriorament, n'avián format part la totalitat dels Païses Basses e de Soïssa, l'èst de França e lo nòrd d'Itàlia.
Somari
- 1 Istòria
- 1.1 La formacion de l'Empèri
- 1.2 La dinastia otoniana
- 1.3 La dinastia franconenca
- 1.4 La Querèla deis Investiduras
- 1.5 La dinastia dei Hohenstaufen
- 1.6 La fin de l'Edat Mejana
- 1.7 La refondacion de l'Empèri per lei Hamsborg
- 1.8 La Reforma e la patz d'Augsborg
- 1.9 La Guèrra de Trenta ans
- 1.10 La rivalitat entre Àustria e Prussia
- 1.11 La disparicion de l'Empèri
- 2 Organizacion politica
- 2.1 Principis principaus
- 2.2 Institucions principalas
- 2.3 Organizacion territoriala
- 3 Ligams intèrnes
- 4 Nòtas e referéncias
- 5 Bibliografia
Istòria[modificar | modificar la font]
La formacion de l'Empèri[modificar | modificar la font]
La formacion dau Sant Empèri Roman Germanic acomencèt en 843 pendent lo partiment per lo Tractat de Verdun de l'Empèri Carolingian entre lei tres fius de Loís Ien lo Piós (814-840). Tres estats foguèron formats :
- Francia Occidentala que serà a l'origina dau Reiaume de França.
- Francia Mediana que serà partejada entre lei fius de Lotari Ièr en 855 e serà plus jamai reünificada.
- Francia Orientala que serà a l'origina de l'Empèri.
Aquela division dau territòri carolingian va venir permanenta e l'autoritat dei govèrns centraus va lèu s'afeblir en causa dei divisions intèrnas dei reiaumes e de la pression ai frontieras d'envaïseires coma lei Vikings. Ansin, apareguèron d'ensems autonòms coma lei ducats o lei comtats que dispausavan d'una independéncia fòrça importanta e reconeissián solament un poder sobeiran nominau ai rèis centraus. Aqueu movement serà a l'origina de la societat feodala de l'Edat Mejana. Pasmens, totei leis estats carolingians foguèron pas pertocats au meme gras per aquela evolucion.
La Francia Mediana dispareguèt totalament tre la fin dau sègle IX quand son unitat se descompausèt en causa dei partiments entre leis eiretiers de la dinastia e de l'influéncia de l'aristocràcia locala que desirava venir autonòma. En Francia Orientala, lei ducs foguèron elegits per lei nòbles locaus. Puei, lo rèi foguèt tanben elegit per lei membres pus importants de la noblesa. La dinastia carolingiana perdiguèt donc rapidàment lo contraròtle de l'estat mai l'unitat dau reiaume demorèt. En 919, Enric Ièr de Saxe foguèt elegit. Reinèt fins a 936 e capitèt de convéncer lo rèsta dei grands dau reiaume d'elegir son fiu Oton Ièr coma rèi après sa mòrt. Aquò permetèt de fondar la dinastia otoniana que va dirigir l'Empèri fins a 1024.
La dinastia otoniana[modificar | modificar la font]
De 919 a 1024, la dinastia otoniana dirigiguèt l'Empèri e consolidèt son unitat. Unei principis foguèron la basa d'aqueu procediment. Lo premier foguèt lo mantenement de l'autonomia dei ducats dau reiaume qu'èran a l'origina de la monarquiá electiva de Francia Orientala. Puei, lei rèis capitèron de desvolopar una clientèla importanta de vassaus que permetèt d'assegurar lor poder. Enfin, leis Otonians s'apielèron tanben sus la Glèise crestiana per renforçar l'estructura governamentala.
D'efèct, la relacion entre lo rèi e lei ducs èra l'element primordiau de l'unitat dau reiaume en formacion. Lei ducs èran quasi independents e la fònt dau poder reiau gràcias a l'eleccion dau rèi per lei senhors pus poderós. Per assegurar lor poder, leis Otonians deguèron donc se limitar a l'exercici dau poder de senhoriá sus lei ducs e reconóisser seis poders dins leis afaires intèrnes dei ducats. Aquò permetèt de donar una autonomia granda ai senhors dau reiaume e empachèt una desintegracion sus lo modèle d'aquela de Francia Mediana.
En fòra de la reconoissença dei drechs dei senhors pus importants, lei rèis de Francia Orientala desvolopèron tanben una clientèla pròpria per venir lei senhors feodaus pus poderós dau reaiume. D'efèct a la fin de l'Empèri Carolingian, la possession d'una clientèla importanta èra una condicion necessària per obtenir lo poder. Leis Otonians capitèron de se crear una clientèla d'evesques en cambi de territòris qu'èran recuperats a la mòrt de son titular. Aquò permetèt au rèi de pas dispersar sei domenis entre de familhas nòblas qu'avián tendéncia de venir pauc a pauc independentas dau poder centrau. Gràcias a aqueu sistèma, leis Otonians venguèron lei caps de la premiera clientèla europèa tre lo sègle X.
D'autra part, leis Otonians utilizèron egalament la Glèisa per consolidar l'administracion dau reiaume. L'Emperaire capitèt de prendre lo contraròtle deis institucions de la Glèisa presentas sus son territòri en cambi de divèrsei recompensas. Ansin, lei membres dau clergat aut èran nomats a l'iniciativa dau poder centrau e la Glèisa foguèt donc pauc a pauc integrada dins la gestion deis afaires imperiaus. Aquela politica culminèt a la fin dau sègle X quand lo nòrd d'Itàlia èra sota la dominacion dau Sant Empèri e qu'unei papas foguèron nomats per son cap.
La dinastia franconenca[modificar | modificar la font]
La mòrt sensa eiretier de l'emperaire Enric II en 1024 marquèt la fin de la dinastia otonomiana e lo començament de la dinastia franconenca après l'eleccion de Conrad II. Va dirigir l'Empèri fins a 1125. L'unitat de l'Empèri foguèt renforçada e mai se l'aristocràcia obtenguèt certanei drechs permetent d'assegurar son autonomia.
Ansin, la dinastia franconenca contunièt la politica religiosa deis Otonians per administrar l'Empèri e dirigir la nominacion dei membres dau clergat aut. Per exemple, la nominacion dau clergat dei territòris imperiaus èra pas realizada per lo papa mai solament per l'emperaire. Au contrari, lo cap dau Sant Empèri contunièt de poder nomar o destituir lo papa coma en 1046. D'autra part, la dinastia assaièt d'introdurre e de propagar lo drech roman, en plaça dei lèis germanicas tradicionalas, e la patz entre lei territòris imperiaus. Per aquò, s'estendiguèt l'idèa de « Patz de Dieu » apereguda dins lo sud de França. Enfin, leis emperaires capitèron d'acabar lo procediment d'union de Borgonha dins l'Empèri. Aquela region èra ja sota lo contraròtle de l'emperaire dempuei l'adopcion d'Enric II coma eiretier per lo darrier rèi borgonhon mai lei Franconencs capitèron de l'unificar dirèctament au Sant Empèri.
Pasmens, leis emperaires deguèron acceptar una partida dei volontats d'autonomia dei membres de la noblesa auta de l'Empèri. Certanei fèus periferics coma Ongria venguèron independents. De mai, per l'eleccion d'Enric IV, l'aristocràcia capitèt de condicionar sa somission au rèi a la justesa de son rèine. Enfin, lo periòde de regéncia au començament dau rèine d'Enric IV venguèt la perseguida de l'afebliment de l'autoritat centrala en causa de la division de la Cort. En particular, la papautat retrobèt son independéncia
La Querèla deis Investiduras[modificar | modificar la font]
La Querèla deis Investiduras se debanèt de 1075 a 1122 durant la fin dau periòde de la dinastia franconenca. D'efèct, aprofichant l'afebliment dau poder imperiau, la papautat retrobèt son autonomia e decidiguèt de luchar còntra la nominacion dau clergat dau Sant Empèri per l'emperaire. Entre 1075 e 1077, lo papa utilizèt son drech d'excomunicacion còntra Enric IV a prepaus de la nominacion de l'evesque de Milan. Après un conflicte de doas annadas, Enric IV deguèt se sometre. Pasmens, son fiu Enric V decidiguèt d'acomençar tornarmai aqueu conflicte e una solucion novèla foguèt acceptada per lei dos camps en 1122. L'emperaire gardèt lo drech de confirmar leis eleccions dei membres dau clergat. En revenge, lei procediments d'eleccions èran venguts mai independents, especialament en Borgonha e Itàlia. Enfin, una partida dei devers ancians dau clergat a respèct de l'emperaire dispareguèt. Ansin, la Querèla deis Investiduras s'acabèt per una desfacha politica de l'Emperaire que veguèt son poder demenir fòrtament.
La dinastia dei Hohenstaufen[modificar | modificar la font]
Après la fin de la dinastia franconenca en 1125, doas familhas poguèron pretendre d'èsser elegidas a la tèsta de l'Empèri. La premiera foguèt la familha Welf e la segonda aquela dei Hohenstaufen. Aquò serà la fònt de divèrsei conflictes, especialament dins lo nòrd d'Itàlia, que s'acabèron per lo succès dei Hohenstaufen e per un renforçament de l'autonomia de l'aristocràcia imperiala.
D'efèct, après la mòrt d'Enric IV en 1125, foguèt elegit Lotari III de la familha Welf que reinèt fins a 1137. Au contrari dei dinastias precedentas, sa politica foguèt caracterizada per son sostèn au papa. Pasmens, a sa mòrt, lei Welf foguèron escartats e Conrad III dei Hohenstaufen foguèt elegit cap de l'Empèri. Aquò va entraïnar lo començament d'un conflicte recurrent dins lei vilas dau nòrd d'Itàlia entre lei partisans dau papa (Guelfs) e aquelei de l'emperaire (Gibelins). Aquelei trebols obligiguèron Frederic Ien (1152-1190) d'intervenir dins la region per restaurar l'òrdre imperiau. Lo conflicte s'acabèt per una revirada per l'Emperaire, vencut a Legnano en 1176, que veguèt son influéncia demenir en Itàlia. Pasmens, Frederic aprofichèt aqueu conflicte per redurre lei possessions de la familha Welf en Alemanh. D'efèct, en 1175, Enric XII de Baviera, cap de l'ostau dei Welf, refusèt de l'ajudar durant sei campanhas. Aqueu refús foguèt pretèxt a un procès feodau victoriós per insubordinacion gràcias a una aliança entre lo poder imperiau e la màger part dei senhors dau reiaume. Dins aquò, sei territòris foguèron partejats entre lei senhors territoriaus de l'Empèri e lo domeni imperiau pròpri aprofichèt pas l'occasion per s'agrandir.
A la mòrt de Frederic Ien, son successor Enric VI (1190-1197) assaièt de prendre lo contraròtle dau reiaume normand de Sicília e dau sud d'Itàlia e d'instaurar un poder centrau poderós dins l'Empèri. Pasmens, se turtèt a una resistància acarnada dei Normands e ai trebols causats en Alemanha per lo partit Welf. Sa mòrt prematura en 1197 marquèt sa revirada e lo començament d'un periòde d'instabilitat dau tròne imperiau fins a la reconoissança de Frederic II au començament deis annadas 1210. Son rèine veguèt lei Grands de l'Empèri obtenir de privilègis fòrça importants que van permetre lo desvolopament d'estats quasi independents dins l'Empèri. Aquò foguèt renforçat per la fin de la dinastia en 1250 que causèt un afebliment major dau poder imperiau.
La fin de l'Edat Mejana[modificar | modificar la font]
Après lo declin dei Hohenstaufen, la fin de l'Edat Mejana veguèt la transformacion de l'Empèri que lo poder centrau venguèt relativament feble e que se centrèt mai e mai sus lei regions alemandas. D'efèct, l'afebliment dau poder imperiau contunièt en fàcia de la formacion d'estats poderós dirigits per lei princes-electors. Aquelei darriers veguèron lor poissança aumentar quand lo papa decidiguèt de fixar lo mòde d'eleccion de l'Emperaire e que venguèron lei membres solets dau collègi electorau. De mai, lo tròne imperiau demorèt vacant durant unei periòdes. Enfin, la papautat, que se desplacèt en Avinhon a partir de 1309, acomencèt tornarmai de luchar còntra lo poder imperiau sus leis afaires de la Glèisa, especialament dins lo nòrd d'Itàlia.
Aqueu procediment se debanèt en parallèl d'un reculament dei frontieras imperialas e de la pèrda d'influéncia sus lei regions perifericas. Lo fenomèn foguèt fòrtament marcat dins lei regions occidentalas en causa dei trebols de la Guèrra de Cent Ans. Certanei nòbles francés importants avián de fèus dins de reiaumes diferents. Lo rèi Carles V prenguèt possession dau Daufinat e de membres de sa familha obtenguèron de possessions imperialas coma Provença o Borgonha. Certanei familhas reconoguèron la senhoriá francesa. Enfin, de movements d'autonomia se debanèron dins d'autrei territòris occidentaus coma Soïssa ambé la creacion de la Confederacion dei Tres Cantons en 1291 e Itàlia.
Lo centre dau Sant Empèri se desplacèt donc dins lei regions alemandas a l'entorn dei familhas majoras de l'Empèri (Luxemborg, Wittelsbach e Hamsborg). Dins aquò, l'afondrament de l'Ostau dei Luxemborg vèrs la fin dau sègle XIV marquèt l'ascension dei Hamsborg que prenguèron lo poder dins leis institucions imperialas e lo gardèron quasiment fins a la fin de l'Empèri. Òr, lei possessions d'aquela familha èran principalament situadas dins lei regions orientalas de l'Empèri que van venir la fònt de la monarquiá poderosa austriana.
La refondacion de l'Empèri per lei Hamsborg[modificar | modificar la font]
La refondacion de l'Empèri per lei Hamsborg foguèt realizada per lei premiers emperaires d'aquela dinastia, Frederic III (1440-1486), Maximilien Ien (1508-1519) e Carles Quint (1519-1558), gràcias a lor poissança que permetèt de redreiçar lo poder e l'imatge de l'Empèri. Unei reformas majoras foguèron consideras coma un projècte d'impòst comun e de patz generala entre leis estats imperiaus. Pasmens, fin finala, solament dos cambiaments foguèron definitivament adoptats : lei Ceucles imperiaus per organizar la defensa e la collècta de l'impòst e la Chambra imperiala per assegurar lo reglament dei diferents entre estats. La Dièta Imperiala vendriá egalament pauc a pauc lo forum politic e diplomatic de l'Empèri.
La Reforma e la patz d'Augsborg[modificar | modificar la font]
La premiera mitat dau sègle XVI veguèt una tièra de dificultats per l'Empèri que deguèt faciar de guèrras e l'aparicion e lo desvolopament de la Reforma protestanta. D'en premier, durant lo rèine de Carles Quint, se debanèt divèrsei guèrras còntra França, de revòutas intèrnas (païsans entre 1524 e 1526) e còntra leis Otomans sostenguts per lei Francés. Pasmens, lo problema principau venguèt après lo reglament d'aquelei conflictes quand l'Emperaire decidiguèt de s'ocupar de la question religiosa causant una guèrra còntra lei Princes protestants. Va s'acabar per un compromés religiós (patz d'Augsborg) que va marcar la division confessionala de l'Empèri entre Protestants e Catolics.
D'efèct, durant la mager part de son rèine, Carles Quint deguèt luchar còntra leis ambicions francesas en Itàlia e dins lei regions situadas entre lo Reiaume francés e lo Sant Empèri. En 1529, après un premier conflicte lòng e acarnat, una patz foguèt signada per lei dos camps onte França gardèt la region borgonhona mai abandonèt sei pretencions sus lo nòrd d'Itàlia. Pasmens, França s'alièt ambé leis Otomans e de guèrras novèlas se debanèron en 1536-1537 puei entre 1542 e 1544. De lor caire, leis Otomans dirigit per lo sultan Soliman ataquèron l'Euròpa Centrala a partir deis annadas 1520. Venceires a Mohacs còntra Òngria, foguèron replegats per leis Austrians en 1529 e en 1532 dins la region de Viena. Pasmens, en 1541, foguèron lo torn de l'armada imperiala d'èsser vencuda durant una campanha en Òngria. Ansin, se Carles Quint capitèt d'arrestar lei progrès otomans en Euròpa, la frontiera orientala dau Sant Empèri demorèt un frònt major onte de fòrças importantas èran estacionadas.
Après aquelei succès, Carles Quint assaièt de reglar la question religiosa causada per l'aparicion dau Protestantisme en 1515. En 1521, Martin Luther foguèt condamnat per l'edicte de Worms. Pasmens, aquò empachèt pas lo desvolopament de la religion novèla e la conversion d'uneis estats. Crenhent una intervencion militara, leis estats protestants se gropèron dins una aliança militara dicha liga Smalkalda. En 1535, recebiguèron lo sostèn francés còntra l'Emperaire. Dins aquò, en 1546, la patz entre Carles Quint e Francés Ien entraïnèt lo començament de la guèrra per una ofensiva preventiva còntra lei fòrças catolicas. Pasmens, Carles Quint capitèt de redreiçar la situacion e averèt un succès decisiu a Mühlberg lo 24 d'abriu de 1547. Lei negociacions de patz foguèron malaisadas e s'acabèron solament en 1555 per la patz d'Augsborg. Marquèt un afebliment de l'autoritat imperiala restaurada per lei Hamsborg e lo principi deis estats imperiaus foguèt tornarmai afirmat. De mai, leis estats obtenguèron de drechs sobeirans novèus (batuda de la moneda...) e la division religiosa demorèt.
La Guèrra de Trenta ans[modificar | modificar la font]
Lei divisions religiosas entre protestants e catolics foguèron pas amaisadas per la patz d'Augsborg. En plaça, leis estats formèron d'alianças militaras e preparèron un conflicte generau qu'acomencèt en 1618 a prepaus de la succession dau prince-elector de Boèmia. La guèrra se devesiguèt en quatre periòdes diferents de 1618 a 1648 e va constituir lo còp decisiu còntra l'unitat de l'Empèri. Veguèron l'intervencion dei poissanças vesinas coma Danemarc, Suècia e França e causèron de destruccions fòrça importanta sus tot lo territòri de l'Empèri.
Inicialament venceire, lo camp catolic deguèt pauc a pauc faciar leis armadas deis aliats deis estats protestants. Aqueleis intervencions èran motivadas per la desirança d'ajudar la religion protestanta o d'empachar la formacion d'un Empèri amb un poder centrau restaurat e sota l'influéncia de l'Ostau dei Hamsborg. L'intrada en guèrra de França foguèt l'element decisiu dau conflicte e va permetre la victòria dau camp protestant. A partir de 1641, leis estats catolics arrestèron lo conflicte e desmobilizèron sei fòrças sensa autorizacion de l'Emperaire. L'idèa de l' Empèri foguèt pauc a pauc abandonada e lei tractats de Vestfàlia establiguèron definitavament la libertat deis estats alemands. D'efèct, l'Empèri foguèt devesit entre 350 entitats dotats dau drech de vòte a la Dièta imperiala. Aquò permetèt de limitar l'influéncia dei Hamsborg e d'empachar la formacion d'una majoritat capabla de dirigir l'Empèri.
La rivalitat entre Àustria e Prussia[modificar | modificar la font]
Après la Guèrra de Trenta Ans, la fin dau sègle XVII foguèt marcada per la politica de l'Emperaire Leopold Ien qu'assaièt de protegir l'Empèri còntra leis ambicions de Lóis XIV. Pasmens, la desintegracion contunièt dins leis annadas 1650 quand lo Dièta confirmèt lo drech deis estats d'obtenir d'impòsts de lor populacion per formar d'armadas. A partir dau sègle seguent, l'Empèri foguèt devesit entre lei zonas d'influéncia d'Àustria e de Prussia. Aquelei darriers èran venguts d'estats majors dau continent european e despassèron largament lo quadre dau Sant Empèri. Leis institucions de l'Empèri declinèron e venguèron solament un otís dins la politica de poissança dei dos estats. Dins leis annadas 1770, perdiguèron lo rèsta de lor importància e la patz de Teschen entre Prussia e Àustria foguèron pas garantida per leis estrucuturas imperialas mai per de reiaumes estrangiers coma Russia.
La disparicion de l'Empèri[modificar | modificar la font]
En 1792, durant la Revolucion Francesa, lei doas poissanças principalas de l'Empèri s'alièron dins la Premiera Coalicion per luchar còntra França. Pasmens, aquela aliança aviá pas per objectiu la defensa de l'Empèri mai solament empachar l'autre d'aprofichar la victòria. De mai, certaneis estats, especialament Prussia, aviá tanben la desirança d'annexar de territòris eclesiastic per pagar lor esfòrç de guèrra. Ansin, lei tropas coalizadas poguèron pas resistir ais ofensivas francesas e divèrsei tractats de patz foguèron signats ambé la Republica francesa entre 1795 e 1797 marcant la revirada de la Premiera Coalicion.
Gràcias a son succès militar, França obteguèt lei territòris de la riba senèstra dau Rin. Ansin, entre 1801 e 1803, una tièra de negociacions s'ocupèt de modificar lei frontieras entre leis estats imperiaus per reparar lei pèrdas deis estats annexats per lei Francés. Aquò va entraïnar un cambiament important deis estats alemands car França assaièt de crear un emsems de poissanças mejanas capablas de causar de problemas au rèsta de l'Empèri sensa aguer lei mejans de menaçar la Republica. Lei territòris eclesiastics foguèron largament utilizats coma compensacions per dessenhar lei frontieras novèlas causant la disparicion de la Glèisa imperiala.
Pasmens, aqueu reglament foguèt provisòri car en 1804, Napoleon decidiguèt d'afeblir Prussia e Àustria en sostenent certaneis estats alemands. Bavièra, Wurtemberg e Bada venguèron de reiaumes coma Prussia e Àustria. Puei, lo 12 de julhèt de 1806, uneis estats alemands decidiguèron de fondar la Confederacion dau Rin a París. Quitèron oficialament l'Empèri lo 1en d'aost seguent e se placèron sota proteccion francesa. Menaçat d'una ataca francesa còntra Àustria, l'emperaire Francés II acceptèt d'abdicar lo 6 d'aost de 1806 marcant la fin finala dau Sant Empèri Roman Germanic.
Organizacion politica[modificar | modificar la font]
L'organizacion politica dau Sant Empèri Roman Germanic foguèt lo resultat d'unei procediments mai o mens ancians. La mager part èran compausats per de tradicions o de privilègis medievaus. Lei tèxts pus ancians foguèron escrichs a partir de la fin de l'Edat Mejana. Ansin, la nocion de constitucion foguèt definida solament dins lo corrent dau sègle XVII e se compausèt d'un assemblatge d'elements, escrichs o non, fòrça complèxe. Sa caracteristica principala foguèt que la sobeiranetat èra partejada entre leis estats imperiaus (Majestas realis) e l'Emperaire elegit (Majestas personalis).
Principis principaus[modificar | modificar la font]
Lei lèis fondamentalas[modificar | modificar la font]
Unei tèxts, escrichs a partir dau sègle XII, compausan lei lèis fondamentalas de l'estructura imperiala. Lo premier foguèt lo Concordat de Worms de 1122 que permetèt de reglar lei questions suscitadas per la Querèla deis Investiduras. Marquèt una premiera separacion entre l'Estat e la Glèisa e donèt una basa novèla a la gestion deis afaires religiós. La segonda etapa importanta se debanèt en 1231 quand Frederic II deguèt donar dei drechs sobeirans a una partida de l'aristocràcia que va formar per la seguida l'ensems dei Princes imperiaus. Enfin, en 1356, foguèt adoptada la Bula d'Aur qu'es considerada coma la fondacion vertadiera de la Constitucion de l'Empèri. Permetèt de definir lo sistèma d'eleccion dau rèi e assaièt de redurre lei guèrras entre estats imperiaus.
S'apondiguèt durant lo sègle XIV lei concordats signats en 1447 entre lo Papa Nicolau V e l'Emperaire Frederic III. Regardavan leis afaires religiós coma lei libertats dau clergat, son mòde d'eleccion e lo sistèma de succession a la mòrt dau titular d'un territòri eclesiastic. Peui, en 1495 e 1521, doas decisions pertocavan l'adopcion dau principi de la patz entre leis estats e lo nombre de soudats que cada estat deviá fornir a l'armada imperiala. Aqueu sistèma foguèt completat en 1555 per la patz d'Augsborg qu'estendèt la patz au nivèu religiós.
Enfin, a partir de la Guèrra de Trenta Ans, lei tractats de reglament dei conflictes se debanant sus lo territòri completèron lei lèis fondamentalas de l'Empèri. Lei pus importants foguèron lei tractats de Vestfàlia que cambièron prefondament lei drechs de sobeiranetats entre leis estats imperiaus e permetèron de reglar la question religiosa creada per l'aparicion de la religion calvinista. Lei tractats de Nimegue (1678) e de Ryswick (1697) aguèron una importància pus febla mai foguèron la basa de cambiaments de frontieras. Foguèt tanben lo cas dei decisions de la Dièta imperiala de 1654 puei de 1663.
Lei costumas[modificar | modificar la font]
Au costat dei tèxts escrichs, lei costumas e la tradicion aguèron tanben un ròtle fòrça important dins l'organizacion politica de l'Empèri. Èran gropadas segon dos ensems. Lo premier regardava lei costumas elei e lo segond pertocava lo biais de leis aplicar. Lei costumas regardant la gestion deis afaires de l'Estat èran gropadas dins un ensems dich Reichsherkommen. Certaneis èran relativament importantas coma l'acòrd d'elegir solament un Alemand coma rèi de l'Empèri.
Institucions principalas[modificar | modificar la font]
L'Emperaire[modificar | modificar la font]
L'Emperaire èra lo cap oficiau dau Sant Empèri Roman Germanic. Se considerava coma lo successor deis emperaires romans e carolingians e son títol oficiau èra « Rèi dei Romans ». Èra elegit per l'aristocràcia imperiala segon un sistèma que foguèt definitivament organizat per la Bula d'Aur en 1356. Segon lei periòdes, lo poder de l'Emperaire foguèt mai o mens poderós. Pasmens, d'un biais generau, son autoritat demeniguèt pauc a pauc e leis estats imperiaus obtenguèron una quasi-independéncia dins lo corrent de l'Edat Mejana.
L'Arquevesque de Maiança[modificar | modificar la font]
L'Arquevesque de Maiança èra un Prince-Elector qu'aviá un ròtle especiau, e principalament simbolic, segon la Bula d'Aur. Èra lo president dau collègi electorau e encargat dau sacre de l'Emperaire novèu. Èra tanben de drech archicancelier de l'Empèri e premier conselhier de la Dièta imperiala. Enfin, aviá una plaça particulara dins lo Conseu Aulic e dins la Chambra Imperiala de Justícia.
La Dièta imperiala[modificar | modificar la font]
La Dièta d'Empèri faguèt son aparicion dins lo corrent dei reformas de la fin dau sègle XV e dau començament dau sègle XVI. Inicialament assemblada legislativa e forum de discussion entre representants dei territòris imperiaus, vendriá pauc a pauc l'institucion constitucionala e juridica suprèma de l'Empèri. Se reüniguèt regulament dins una vila de l'Empèri fins a 1653-1654. A partir de 1663, vendriá permanenta e s'installèt a Ratisbona. Èra devesit entre tres grops compausats dei Princes-Electors, dei Princes d'Empèri e dei Vilas d'Empèri. Una lèi necessitava l'acceptacion per lei tres grops e sa ratificacion per l'Emperaire. A partir de la Guèrra de Trenta Ans, lei membres catolics e protestants foguèron separats. La majoritat èra necessària per un vòte levat deis afaires religiós onte la regla èra lo consensus.
Lei Ceucles imperiaus[modificar | modificar la font]
Lei Ceucles imperiaus apareguèron a partir de la fin dau sègle XV. Gropèron uneis estats mai pas aquelei dei Princes-Electors. Sièis foguèron formats en 1500 e s'apondiguèron quatre novèus en 1517. Lei fèus italians e la Cavalariá d'Empèri demorèron en fòra d'aquela organizacion. Avián per objectiu de desvolopar la solidaritat entre estats vesins, de protegir la patz dins l'Empèri, d'aplicar lei lèis, d'obtenir lo pagament deis impòsts e de condurre una politica comerciala. Avián una Dièta e venguèron d'elements importants per lo reglament deis afaires juridics au costat de la Chambra Imperiala de Justícia.
La Chambra Imperiala de Justícia[modificar | modificar la font]
La Chambra Imperiala de Justícia foguèt creada oficialament en 1495 mai una institucion similara èra estada ja en plaça dempuei 1415. Sei membres èran nomats per l'Emperaire, lei Princes-Electors e lei Ceucles. Sa creacion marquèt un progrès major deis estats imperiaus còntra lo poder imperiau. Son objectiu èra de permetre lo reglament dei conflictes d'un biais juridic e non militar. Pasmens, son foncionament foguèt perturbat per de dificultats financieras regularas.
Lo Conseu aulic[modificar | modificar la font]
Creat en 1501, lo Conseu aulic èra l'organ de justícia suprèm ambé la Chambra Imperiala de Justícia. Certaneis afaires, coma lei questions regardant lei fèus de l'Empèri, èran tractats solament per lo Conseu aulic. Sei membres èran nomats per l'Emperaire. Pasmens, coma l'Emperaire èra catolic, sei decisions èran consideradas coma parcialas per lei senhors protestants.
Organizacion territoriala[modificar | modificar la font]
Leis Estats imperiaus[modificar | modificar la font]
La nocion d'estats imperiaus gropa lei territòris qu'avián un sèti a la Dièta Imperiala. Èran devesits d'un caire entre estats temperaus e espirituaus e d'autre caire segon lor reng. Lo premier critèri aviá un ròtle important car certanei membres dau clergat èra lei caps espirituaus d'un territòri eclesiastic coma un diocèsi e tanben lei senhors temporaus d'un territòri imperiau. De mai, lei fèus eclesiastics avián de reglas de succession particularas e sovent defenidas dins leis acòrds entre l'Emperaire e la Papautat. La segonda caracteristica permetèt de destriar l'importància dau territòri :
- lei Princes-Electors èran la basa de l'Emperaire e lei membres dau collègi electorau per la designacion de l'Emperaire. Èran inicialament sept : tres princes-arquevesques (Maiança, Trèva e Colonha) e quatre senhors laïcs (Boèmia, Saxe, Brandeborg e Palatinat). En 1632, lo rèi de Bavièra venguèt tanben Prince-Elector per decision de l'Emperaire Ferdinand II. Puei, en 1692, foguèt lo torn dau duc de Brunswick-Luneborg. Perdiguèron una partida de lor influéncia politica a partir dau desvolopament de la Dièta Imperiala dins leis annadas 1680 mai demorèron un grop poderós fins a la fin de l'Empèri.
- lei Princes d'Empèri que son lei senhors dei fèus dirèctament dependents de l'Emperaire. Lor nombre evolucionèt segon lei periòdes. Pasmens, durant lo periòde d'existància de l'Empèri, lo nombre de vassaus laïcs aumentèt pauc a pauc mentre qu'aqueu dei vassaus eclesiastics demeniguèt.
- lei Prelats d'Empèri son compausats deis entitats eclesiasticas que son senhors d'un territòri pichon coma una abadiá. Aqueu grop veguèt lo nombre de sei membres demenir durant tot l'Empèri. Pasmens, dins la Dièta Imperiala, capitèt de formar un grop que son vòte èra egau a aqueu dei Princes d'Empèri. Aquò li permetèt d'obtenir una importància relativament fòrta a respèct de l'influéncia economica o militara de sei membres.
- lei Còmtes d'Empèri que son lei senhors dei fèus pus pichons de l'Empèri.
- lei Vilas d'Empèri qu'an l'Emperaire per sobeiran. Dins lei fachs, formavan de vilas liuras dependentas d'un conseu autonòm.
Leis autrei territòris autonòms de l'Empèri[modificar | modificar la font]
En fòra deis estats imperiaus, existissiá d'autrei tipes de territòris autonòms de l'Empèri :
- la Cavalariá d'Empèri qu'èra formada per l'aristocràcia bassa. Assaièt de s'organizar a partir de la fin de l'Edat Mejana per protegir sei drechs e gardar lor autonomia.
- lei Vilatges d'Empèri qu'èran d'ensems fòrça pichons sota la sobeiranetat dirècta de l'Emperaire. Avián de sistèmas d'autoadministracion.
Ligams intèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
Bibliografia[modificar | modificar la font]
- (fr) Jean-Pierre Cuvillier, L'Allemagne médiévale, 2 volumes, 1984.
- (de) Gerhard Hartmann, Die Kaiser des Heiligen Römischen Reiches, Marix-Verlag, 2008, (ISBN 3-86539-938-X).
- (de) Klaus Herbers e Helmut Neuhaus, Das Heilige Römische Reich – Schauplätze einer tausendjährigen Geschichte (843–1806), Böhlau-Verlag, 2005, (ISBN 3-412-23405-2)
- (fr) Jean-François Noël, Le Saint-Empire, Paris, 1986.
- (fr) Francis Rapp, Le Saint-Empire romain germanique. D’Otton le Grand à Charles Quint, Taillandier, 2000.
- (fr) Jean Schillinger, Le Saint-Empire, 2002.


text:
Aquesta lista es la « dels païses o estats independents reconeguts per la comunautat internacionala al primièr de genièr de 2004 » [1]. A l'excepcion del Vatican (o Santa Ses), aqueles païses son los 191 membres de l'Organizacion de las Nacions Unidas.
Las denominacions dels païses son estadas compiladas a partir dels documents seguents :
Abcazia, l’Ossetia del Sud, Chechenia, Pontland e Somaliland se son declarats Estats independents mas son pas estats reconeguts coma tals per la comunautat internacionala.
Jos aquesta rubrica se tròban los territòris que tròban pas de plaça dins las autras rubricas, respondon pas als critèris de la Convencion de Montevideo. Mas an una istòria pròpria, un govèrn actiu o en exili, un drapèl e de frontièras conegudas.
Aquesta lista es pas exaustiva, dona d'exemples e se pòt completar.


text:
Lista dels presidents de Peró
Lo president es lo cap d'Estat e de govèrn de Peró. Aquela es una lista dels presidents que jos aquel o un autre títol an exercit la magistratura suprèma de Peró al cors de la siá istòria republicana, dempuèi la siá independéncia, en 1821, fins a uèi.
Dempuèi 1821 que s'inícia la vida republicana, Peró foguèt governat per divèrses personatges que van dempuèi los militars que lutèron per l'independéncia, fins a personas de l'aristocracia, en passant per representants indigènas e de las minoritats etnicas del país.
L'istòria republicana de Peró es estada plena d'incidents, rebellions militaras, còps d'estat e de luchas civilas. Es pas estat una situacion rara, alavetz, qu'en determinat moment lo president de la Republica li aja calgut daissar un encargat a palai mentre anava acalorar un suslhèuament al dedins del país. O lo fach, tanben repetit, qu'existiscan dos -e quitament mai- de presidents en exercici al meteis temps.
Somari
Presidents entre 1821 e 1836[modificar | modificar la font]
Confederacion Peró-Bolívia[modificar | modificar la font]
Presidents dempuèi 1838[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Aprèp lo còp d'Estat contra Francisco Vidal n'existís pas un govèrn central. Qualques generals se proclamèron presidents en tot lo país.
- ↑ Alberto Fujimori anoncièt sa renóncia lo 19 de novembre de 2000. Malgrat aiçò lo congrès peruan pas acceptèt e lo 22 de novembre de 2000 foguèt declarat sa impeachment.
- ↑ Paniagua assumiguèt lo poder aquand Fujimori e lo vicepresident sufriguèron impeachment


text:
Umm el-Qa'ab
Umm el-Qa'ab qu'ei lo lòc on e's tròba la necropòli reiau de la Ièra dinastia egipciana (dab quauques tombèu de la IInda)dens l'antica ciutat de Tinis, au ras d'Abidòs. Lo lòc qu'acessa tanben tombèu de membres de la familha reiau e de membres de las loas corts.
Segon Kathryn A. Bard, autora deu capítol The emergence of the egyptian state dens lo Oxford History of Ancient Egypt las tombas de quauques reis de la Ièra dinastia que muisharén mòstras de sacrifici d'umans (escanats) e d'animaus vodats a servir lo faraon dens la soa existéncia dens l'aute monde. Que sia exacte o pas, aquesta tradicion non ho pas practicada au mens a partir de las dinastia posterioras on los defunt e hon sepelits dab oshabtis : figurinas qui devèvan servir lo defunt. Bard que cita 33 gojats e 7 leons sepelits (e, segon era executats) dens la tomba de Her-Aha. En tot cas, totas la tobas deus faraons d'aquesta dinastia que son acompanhadas de tombas de servitors e/o de bèstias.
La descobèrta en 1990 de dus batèus qu'illustra tanben dilhèu la practica de'us emplegar dens la ceremonia de sepeliment e tanben la credença que lo defunt soqui las aigas deu Non abans d'arribar dens lo monde de Mei Enlà.


text:
Universitat de Yale
L'Universitat de Yale es una de las institucions educativas privadas mai reconegudas dels Estats Units d'America e del mond. Foguèt fondada en 1701. Ten tanben lo segond sistèma bibliotecari de totas las universitats, per òrdre d'importància. Se tròba dins la localitat de New Haven, Connecticut, e son nom foguèt causit en onor de Elihu Yale, un dels seus primièrs benfactors. Yale a produit d'estudiants famoses dins diferents domenis. Emai que siá una universitat relativament pichona, Yale a diplomat mai que tota autra, qualques presidents dels Estats Units de l'epòca modèrna.


text:
Luttange
Luttange es una comuna francesa, situada dins lo departament de Mosèla e la region de Lorena.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
La municipalitat se situa en lo luòc inscrich de la vallée de la Canner[1].
La commune se situe dans le site inscrit de la vallée de la Canner[2].
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
- Ancià fief luxembourgeois.
- Plaça militar pendent lo periòde gallo-romaine.
- A Modèl:La s, fief dels comtes de Luxemborg, donat pel évêché de Mètz.
- Lo 16 de setembre de 1538, los Messins #cremar Luttange per venjar-se de lo pòrti de Lorraine #que i aviá meses lo fuòc a Rembervillers, après aver-ne fach massacrer los abitants.
- En 1810 lo vilatge de Kirsch-lès-Luttange a ligat a la municipalitat de Luttange.
- Ancien fief luxembourgeois.
- Poste militaire durant la période gallo-romaine.
- Au Sègle XIII, fief des comtes de Luxembourg, donné par l'évêché de Metz.
- Le 16 septembre 1538, les Messins brûlèrent Luttange pour se venger du duc de Lorraine qui avait mis le feu à Rembervillers, après en avoir fait massacrer les habitants.
- En 1810 le village de Kirsch-lès-Luttange est rattaché à la commune de Luttange.
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ http://www.lorraine.ecologie.gouv.fr/liens_carmen/paysage/sitei/Se57331a.pdf
- ↑ http://www.lorraine.ecologie.gouv.fr/Liens_CARMEN/Paysage/SITEI/SI57331A.PDF


text:
Primièra Guèrra Balcanica
La Premiera Guèrra Balcanica se debanèt dau 8 d'octòbre de 1912 au 30 de mai de 1913 entre la Liga Balcanica (Serbia, Bulgaria, Grècia e Montenegro) e l'Empèri Otoman. Gràcias a de fòrças superioras e una posicion estrategica melhora au començament de la guèrra, la Liga Balcanica averèt rapidament la guèrra. La màger part dei territòris europèus de l'Empèri Otoman foguèron alora annexat per lei venceires entraïnant un segond conflicte a prepaus dau partiment dei regions conquistas.


text:
783
Cronologia mensuala:
Gen - Feb - Mar - Abr - Mai - Junh
Julh - Ago - Set - Oct - Nov - Dec
Cronologias tematicas:
Literatura - Musica - Sciéncia - Espòrt
Aquesta pagina concernís l'an 783 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Asia[modificar | modificar la font]
Califat abbassida[modificar | modificar la font]
Fin de la darriera revòuta dei Companhons sus lo plan iranian. Pasmens, lo contraròtle abbassida sus la region èra tojorn mau segur.


text:
Oligocèn
L'Oligocèn (del grèc oligos, 'paucs', e xainos, 'recent') es la tresena estapa del periòde Paleogèn en l'Èra Cenozoica. Comencèt fa 33,9 ± 0,1 milions d'ans (ma) e finalizèt fa 23,03 ma. Lo nom fa referéncia a l'escasez de nòus mamifèrs modèrns après la bohada d'evolucion de l'Eocèn.
Lo començament de l'Oligocèn es marcat per un grand eveniment d'escandilhament, una substitucion de la fauna d'Euròpa amb d'autra d'Asia, except per las familhas endemiques de rosegaires e marsupials, coneguda coma «Granda Ruptura» de Stehlin. Lo limit Oligocèn-Miocèn es pas marcat per un eveniment tan facilament identificable, mas puslèu per de limits regionales entre lo mai caud Oligocèn tardiu e lo relativament fred Miocèn.