text:
Sistèma de posicionament per satellits
Lo sistèma de posicionament per satellits, nomenat jol nom mai complet de sistèma de posicionament e de datacion per satellits o jos l'acronim anglés GNSS (Global Navigation Satellite System), es lo nom generic dels sistèmas de navigacion satellitari fornissent una cobertura globala de geoposicionament a usatge civil. Los GNSS utilizan las constellacions existentas de satellit de navigacion, e dels systèmas satellitaris complementaris de melhoracion de las performància, coma EGNOS, o de complements al sòl, coma lo DGPS.
Dempuèi 2010, lo sistèma de satellits NAVSTAR, desvolopat als Estats Units d'America, constituent lo GPS, es pas mai la sola constellacion entièrament operacionala. Lo sistèma rus GLONASS, operacional en 1996, èra vengut obsolet dins los ans 2000, a causa de la casuda de l'URSS. Pasmens, tornèt operacional dempuèi 2010.
Lo sistèma de l’Union Europèa, Galileo, es la segonda generation de GNSS en cors de desvolopament, dos satellits de validacion foguèron lançats, es planificat per venir operacional al començament de 2014. China e Índia desvolopan tanben un sistèma regional, amb de satellits geoestacionaris: Beidou e IRNSS.
Un GNSS permet a de receptors portables de determinar lor posicion sus la tèrra en longitud, latitud e altitud, amb una precision variant de qualques desena de mètres a qualques mètres segon las correccions e lo temps d’integracion utilizat. De receptors fixats pòdon determinar lor posicion amb una precision centimetrica.
Los servicis utilizant aqueles sistèmas son subretot la navigacion maritima, aeriana, e rotièra, la topografia, la sincronizacion del temps.
Aqueles sistèmas passius pòdon èsser completats per d'emetors de radiolocalizacion per d'aplicacions de seguit logistic (APRS), de salvetatge (SAR), de susvelhança del trafec maritim (AIS), d’estudi oceanografic, de biologia (radiotracking).
Somari
- 1 Principi
- 2 Istoric
- 3 Foncionament
- 4 Usatge civil o militar
- 5 Caracteristicas
- 6 Sistèmas de navigacion satellitaris existents o en desvelopament
- 7 Sistèmas d'aumentacion de performàncias
- 8 Definicions de L'OACI
- 9 Utilizacions
- 10 Enjòcs politics e economics
- 11 Nòtas e referéncias
- 12 Vejatz tanben
Principi[modificar | modificar la font]
Los principals sistèmas de posicionament repausan a l'ora d'ara sus de desenas de satellits emetors especializats en orbita e de receptors-calculators mobils sus Tèrra. La recepcion pel calculator, d'un minim de quatre satellits assegura un calcul de posicionament precís per trilateracion.
Lo receptor, que pòt èsser al sòl o embarcat sus un veïcul (una automobila, una nau, un avion, eca.), recep de sinhals venent dels satellits que li permeton de calcular aquelas coordenadas geograficas tanben en altitud.
Per assegurar de performàncias de precision e de securitat garantidas, de senhals suplementaris son emés per de satellits o de marcas de correccion, nomenadas sistèmas d'aumentacion.
Lo receptor es sovent apariat amb un calculator que determina lo cap de seguir per rejónher un punch de coordenadas conegudas o que dona una mapa numerica sus un ecran.
Lo receptor pòt tanben èsser interfàciat a un ordinator portable provesit d'un logicial cartografic, o a una centrala de navigacion integrant tanben totes los mai captors al bòrd (compas, taquimètre, autres sistèmas de radionavigation..).
Lo receptor pòt tanben èsser apariat a un telefòn mobil o satellitari que transmet automaticament la posicion del mobil a un central. Aquel central pòt alara contrarotlat, gerir ou susvelhar lo desplaçament dels mobils.
Istoric[modificar | modificar la font]
[modificar | modificar la font]
Los sistèmas satellitaris foguèron precedits pels sistèmas terrèstres de radionavigacion, coma le DECCA, lo LORAN e l’Oméga, qu'utilizan d'emetors terrèstres e non dels satellits. Uns d'aqueles sistèmas son encara operacionals, subretot en aeronautica, en rason de lor fiabilitat e de lor precision locala, coma l’ILS o l’ADF.
Lo sistèma “TRANSIT”[modificar | modificar la font]
Lo sistèma TRANSIT foguèt lo primièr sistèma satellitari global operacional, lançat en 1960-70. Utilizava l’efècte doppler, permetent lo calcul de l'enclinason del satellit, e non lo temps d’arribada coma los sistèmas modèrnes, que calculan la distància al satellit. Lo nombre de satellits èran d’una desena, permetent de far un punch sonque totas las oras en mejana.
Lo senhal de 400MHz del Transit conteniá los efemerids (la posicion orbitala precisa) del satellit, indispensable pel calcul del punch. Aqueles efemerids èran determinats per l'US Naval Observatory (USNO) que metava a jorn aquelas donadas a bòrd dels satellits.
Sa precision èra 1 km, sufisenta per la navigacion de long cors.
Foncionament[modificar | modificar la font]
Los sistèmas actuals son mai dirèctes per l’utilisaire: Lo satellit transmet un senhal contenent sa posicion e l’instant exacte d’emission. Aquel messatge es superpausat al còde que conten la referéncia temporala. La sincronizacion dels senhals es obtenguda per de relòtges atomics al bòrd de cada satellit.
Lo receptor compara l’instant d’arribada al respècte del seu relòtge, amb l’instant d’emission indicat e mesura atal la distància del satellit. Aquelas mesuras sont repetidas sus totes los satellits visibles e permeton de calcular una posicion de contunh.
Cada mesura de distància, quin que siá lo sistèma utilizat (constellacion bassa o geoestacionària o marca locala) plaça lo receptor sus una esfèra centrada sus l’emetor. Utilizant al mens tres emetors, aquelas esfèras an un sol punch d’interseccion. Pasmens aquel principi simple se complica:
- Lo relòtge local del receptor es rarament de precision atomic, solas las diferéncias de temps son doncas precisas, çò que demanda quatre marcas o satellits per far un punch al luòc de tres (se coneissam l’altitud, tres marcas sufison)
- Los receptors son mobils, e las mesuras son doncas efectuadas en de punchs diferents.
- Las ondas ràdio an una velocitat leugièrament variable segon los jaces ionosferics traversats.
Lo receptor intègra doncas aquelas divèrsas errors, utilizant de correccions e de mesuras de divèrs satellits o marcas, puèi de tecnicas d’integracion e de filtratge coma los filtres de Kalman, per obtenir lo punch mai probable e sa precision estimada, sa velocitat atal que lo temps universel.
Per las aplicacions demandant una securitat absoluda del punch (aterratge sens visibilitat, antitust, ...) los senhals de navigacion son completats per un senhal dich d’«integritat» que permet d’eliminar tota mesura eissida d’un emetor en defaut temporari o prolongat.
Usatge civil o militar[modificar | modificar la font]
Los sistèmas de navigacion satellitaris foguèron desvelopats d’en primièr pel besonh militar. Permeton en efècte una precision inegalala dins lo guidatge dels missils a la cibla, aumentant la lor eficacitat e redusent los riscs de damatge collaterals. Aqueles sistèmas permeton tanben a las fòrças terrèstres de se posicionar amb precision, redusent las incertituds tacticas, a las marinas e a las fòrças aerianas de navigar amb precision, independentament de tota ajuda al sòl.
Atal, los satellits de navigacion agisson en multiplicator de poténcia militar, e dins los conflites fòrça mediatizats, redusent los repercucions de las pèrdas civilas. Tota nacion avent d'ambicions militàrias deseja doncas se dotar d'aqueles sistèmas.
La possibilitat de distribuir de senhals de radionavigacion inclutz egalament la possibilitat d'enebir l’emplec sus de zones sens una clau de decriptatge. Le senhal civil del GPS èra progit fins a 1990 d’un còdi de disponibilitat selectiva per evitar son emplec militar (‘’selective availability’’ ), que mermava la precision a 100 m al luòc dels 10 m actuals.
Caracteristicas[modificar | modificar la font]
Los sistèmas son caracterizats per lors performàncias per las aplicacions desirada, subretot:
Precision[modificar | modificar la font]
La precision de la localizacion despend del nombre de satellits recebut e del temps d’integracion, atal que de la geometria de las mesuras. Los receptors mai simples pòdon localizar en qualques segondas un mobil amb una precision melhora que 100 mètres. Los receptors sofisticats coma aqueles embarcats suls avions civils e militars permeton una precision inferiora al decamètre, veire al mètre. Un receptor fixe al sòl permet, aprèp una integracion sus un periòde de qualques minutas, de coneisser la posicion d’un punch amb una precision centimetrica.
La posicion es calculada al respècte del sistèma geodesic World Geodetic System en 1984 WGS 84), mas las referéncias cartograficas son sovent basadas sus de sistèmas geodesics mai ancians (WGS 72 o precedent). L'escart entre aqueles sistèmas cartografics locals e lo sistèma de referéncia (fins a 500m dins qualques ilas oceanicas) pòt provocar una error de posicionament superiora a l'imprecision del sistèma. Aquelas correccions devon doncas èsser introduchas.
Integritat[modificar | modificar la font]
L'integritat es lo tèrme oficial de l'OACI per designar la fiabilitat del punch fornit: una posicion utilizada en navigacion de long cors, per exemple pòt èsser occasionalament erronèa (integritat flaca) sens consequéncias gravas, se lo mobil possedís d'instruments autonòms, alara qu'una posicion utilizada per un atterratge sens visibilitat deu al contrari aver una integritat absoluda.
Cobertura e disponibilitat[modificar | modificar la font]
Un sistèma pòt aver una cobertura globala o regionala, pòt èsser indisponible pendent de periòdes mai o mens longs, aver de mancas de satellits (per exemple GLONASS). La tòca dels sistèmas combinats coma los GNSS-1 e GNSS-2 es cobrir las decas de cada sistèma individual mercé a de combinasons e complements dichs d'aumentacion.
[modificar | modificar la font]
Los sistèmas de posicionament satellitaris globals son:
- GPS pels Estats Units d'America (operacional plenament dempuèi 1995);
- GLONASS per Russia (operacional entre 1996 e 1999, puèi de nòu operacional dempuèi 2010);
- Galileo per l'UE (en cors de desvolopament, será operacional en 2014) ;
- Compass (evolucion a dimension mondiala de Beidou, regional) per la Republica populara de China;
- IRNSS per Índia (en projècte);
- QZSS per Japon (en projècte);
Los sistèmas d'overlay existent (o en desvelopament) son:
- WAAS, pels Estats Units d'America (zòne de servici nomenada CONUS), complementant lo GPS
- EGNOS, per Euròpa (zona de servici nomenada ECAC), completant los GPS & GLONASS.
- MSAS en cors d'ensag per Japon.
- GAGAN en cors de desvelopament per Índia.
GPS[modificar | modificar la font]
Lo sistèma GPS, se desvelopèt, a partir de 1978 (an de la misa en servici del primièr satellit) e venguèt disponible liurament en 1994 (amb un accès qu'èra pas mai reservat a l'armada americana) e plenament operacional en 1995 (amb una constellacion de 24 satellits). Èra alara, pendent un an, lo sol sistèma de posicionament per satellit, plenament eficaç e foncional. Un an mai tard (1996), lo sistèma GLONASS rus venguèt, el tanben, plenament operacional. Pasmens, entre 1999 e 2010 (a causa de l’obsolescéncia de GLONASS), lo sistèma GPS èra encara vengut lo sol sistèma mondial de navigacion satellitari entièrament operacional. Es a l'ora d'ara constituit de 321 satellits (24 a l'origina) en orbita intermediària (MEO) sus sièis plans orbitals. Lo nombre exacte de satellits varia en fonccion dels remplaçaments dels satellits en fin de vida.
GLONASS[modificar | modificar la font]
Lo sistèma GLONASS de l’URSS, uèi de Russia), èra tanben una constellacion foncionala apareguda en 1995 e operacionala en 1996, mas amb la casuda de l’Union Sovietica, foguèt pas mai entretengut, provocant des pannas materialas en 1997 aumentant entre 1997 e 2000 e provocant de traucs de coberturas, fasent obsolet e non foncional. Entre 2000 e 2010, la disponibilitat venguèt alara parciala. En 2005, pasmens, la federacion russa s’est engatjèt a li restaurar avant 2010, amb una collaboracion indiana. Entre 2008 e 2010, de nòu sattelits foguèron lançats, lo sistèma venent de nòu, pauc apauc foncional per èsser operacional en 2011. L'iPhone 4S e le Samsung Wave III venguèron en 2011, los primiers smartphones grand public (fòra del mercat rus) a recebre nativament los sinhals GLONASS e a los utilizar per evaluar lo posicionament[1],[2].
Galileo[modificar | modificar la font]
L’Union europèa signèt amn l’agéncia espaciala europèa en març de 2002 l’acòrdi sul desvelopament del sistèma global Galileo. Lo cost es estimat a prèp de 3 miliards d’èuros[3]. Lo sistèma èra previst per èsser operacional en 2012. Lo primièr satellit experimental foguèt lançat lo 28 de decembre de 2005. Un segond satellit de validacion foguèt lançat en 2008 Los senhals de navigacion de Galileo seran compatibles amb aqueles del futur GPS, permetent als receptors de los combinar per aumentar la precision coma la veracitat del punch.
Compass[modificar | modificar la font]
La China a indiqué son intention d’étendre son système régional Beidou en sistèma global. Aquel programa es nomenat Compass dins l’agéncia d’informacions chinesas oficiala « Xinhua News Agency ». Lo sistèma Compass deu comportar 30 satellits en orbita MEO e 5 geoestacionaris. Aquela anoncia es accompanhada d’una invitacion a d’autres païses d'i collaborar, alara que la China es tanben engatjada dins lo programa Galileo.
IRNSS[modificar | modificar la font]
Le sistème IRNSS (Indian Regional Navigational Satellite System) es un projècte de sistèma autonòm de navigacion regionala bastit e contraròtlat pel govèrn indian. Deu permetre una precision absoluda de 20 mètres sus l’Índia e s'espandiriá fins a 2 000 km a l'entorn. La tòca es un sistèma entièrament jos contraròtle indian, le segment espacial, terrèstre e lis receptors essent desvelopats per l’Índia.
QZSS[modificar | modificar la font]
Lo sistèma QZSS (Quasi-Zenith Satellite System), es desvelopat per Japon per un primier lançament en 2008. Será constituit de tres satellits geoestacionaris permetent le transferiment de temps e una aumentacion del GPS. Cobrirá lo Japon e sa region[4]
Autres sistèmas de posicionament satellitaris[modificar | modificar la font]
Lo sistèma francés DORIS (Doppler Orbitography and Radio-positioning Integrated by Satellite) pòt èsser considerat coma l’invèrsa dels GNSS: dempuèi de marcas al sol, permet de determinar amb precision la posicion d’un satellit. Es utilizat per exemple suls satellits d’observacion[5]
Los sistèmas ARGOS e Cospas-Sarsat son pas vertadièrament de sistèmas de navigacion, mas de posicionament a distància: lo mobil conten pas qu'un emetor, e la posicion es coneguda pel centre de calcul del sistèma. Quitament se la precision es mediòcra (1 a Modèl:Initat) son utilizats per la securitat aeriana e maritima o lo radiotracking d'animals, mercé a la simplicitat de las marcass embarcadas. Foncionat, coma le TRANSIT, per mesura d'efècte doppler.
Sistèmas d'aumentacion de performàncias[modificar | modificar la font]
Los sistèmas satellitaris existents (GPS & GLONASS) pòdon èsser completats per de sistèmas dichs d'aumentacion o d'overlay que desliuran en temps vertadièr de correccions permetent d'aumentar la precision e las informacions permetent de garantir l'integritat d'aquelas correccions. Lo principi d'aqueles sistèmas es qu'una ou mai estacions al sòl mesuran en permanéncia l'error e transmeton un senhal de correccion als utilizaires.
Existís fòrça sistèmas diferents segon las correccions fornidas al receptor. Uns transmeton d'informacions sus las fonts d’error (escarts de relòtge, efemerids, retards ionosferics), d’autres fornisson l’escart constatat total (diferencial), d’autres apondon d'informacions eissidas del quita veïcul (velocitat, altitud...)
Classam mai sovent aqueles sistèmas d'aumentacion en tres categorias, segon lo biais que la correccion es calculadas e transmesa:
- Aumentacion basada sus de satellits: SBAS (Satellite-Based Augmentation System) coma WAAS (Wide Area Augmentation System), EGNOS (European Geostationary Navigation Overlay Service) e MSAS (Multi-functional Satellite Augmentation System)
- Aumentacion basada sus de sistèmas al sòl: GBAS (Ground-Based Augmentation system) coma DGPS (diferencial GPS) o los pseudolits (pseudosatellits al sòl)
- Aumentacion basada sus de sistèmas embarcats (pels avions) : ABAS (Aircraft Based Augmentation System) coma las centralas a inercia.
Aqueles sistèmas permeton d'obtenir una precision anant fins al centimètre. Per la navigacion aeriena, lo concèpte GNSS (Global Navigation Satellite System) de l'OACI demanda que l'integritat dels sistèmas de navigacion per satellit siá sudvelhada, e qu'una alèrta siá emisa a bòrd en cas de pèrda de l'integritat necessària (que depend de la fasa du vòl).
Definicions de L'OACI[modificar | modificar la font]
Los sistèmas GNSS capables de fornir una precision e una integritat compatibla amb las exigéncias de la navigacion aeronautica civile son definits atal per l'OACI[6]:
GNSS-1[modificar | modificar la font]
Lo GNSS-1 es la primièra generacion, combinant l’utilizacion dels sistèmas GPS e GLONASS, amb de sistèmas d’aumentacion satellitària (SBAS) o terrèstres (GBAS). Als Estats Units d'America, lo complement satellitari es lo WAAS, en Euròpa, es l'EGNOS, e al Japon, lo MSAS. Los sistèmas complementaris terrèstres (GBAS) son mai sovent locals, coma lo ‘’Local Area Augmentation System’’ (LAAS). Las performàncias del GNSS1 son compatiblas amb la navigacion « en rota » (seguit dles corredors aerians e dels espaçaments) e eventuèlament d’apròcha s'un sistèma LAAS es disponible.
GNSS-2[modificar | modificar la font]
Lo GNSS-2 es la segonda generacion dels sistèmas, capable de fornir totes los servicis civils, que l’exemple mai avançat es lo Galileo europèu. Aqueles sistèmas progirán simultanèament la precision e l’integritat necessària per la navigacion civila dins totas las fasas de vòl. Lo sistèma GPS en desvelopament deu inclure tanben la portaira L5 d’integritat, lo metent atal al nivèl GNSS2.
- Los sistèmas de basa son las constellacions operacionalas existentas o en desvolupament: GPS, Galileo e GLONASS.
- Los sistèmas d’aumentacion satellitaris globals: Omnistar e StarFire.
- Los sistèmas d’aumentacion satellitaris regionals ( SBAS) incluent lo WAAS dels Estats Units d'America, l’EGNOS de l'europèu, lo MSAS japonés, e lo GAGAN indian.
- Los sistèmas de navigacion satellitaris regionals coma lo QZSS japonés, l'IRNSS indian e lo Beidou chinés.
- Los sistèmas d’aumentacion terrèstres continentals (GBAS) per exemple l’australian GRAS e lo servici DGPS del ministèri dels transpòrts dels Estats Units d'America.
- Los GBAS regionals coma lo malhum CORS .
- Los GBAS locals utilizant una seula estacion de referéncia foncionant en correccions cinematicas. (Real Time Kinematic).
Utilizacions[modificar | modificar la font]
Los usatges civils dels GNSS son multiples:
- La navigacion, dempuèi los receptors portables de caminada, los navigators de veïculs, fins a las centralas de navigacion dels aeronèus e naus
- Lo transfèrt de temps e la sincronizacion, scientific o per las telecomunicacions
- La susvelhança, en ligam amb un emetor APRS
- La topografia, en construccions o trabalhs publics.
- Lo salvetatge aeronautica o maritima (Search and rescue), en ligam amb una marca-emetòra d'alarma.
- La geofisica, per exemple la susvelhança de las falhas.
- Lo seguit dels animals de passa o de las populacions d'espècias menaçadas, per radiotracking
- La gestion dels malhum de transpòrt, bus, remòrcas, eca
- La susvelhança de las zonas de pèsca
- l'agricultura de precision, per exemple en permetent d'espandiment sens recobrament.
- la gestion de las collectivitats localas, per la mesa a jorn del cadastre
- la luta contre lo raube, subretot dels veïculs o dels containers.
- la luta contra la piratariá maritima
- eca.
Son tanben a la disposicion dels particulars, que pòdon comprar de material lor permetent de localizar lor posicion exacta a tot moment, per exemple dins lors desplaçaments en automobila o en caminda.
Enjòcs politics e economics[modificar | modificar la font]
Los sistèmas GNSS an d'implicacions economicas:
- Lor construccion representa d'enòrmes budgèts, que solament los Estats Units d'America pòdon envisatjar d'espereles. L'URSS daissèt un temps se degradar lo sistèma GLONASS per rason budgetària. Euròpa s'uniquèt per Galileo, mas las decisions budgetàrias dificilas retardèron lo programa.
- Las entrepresas son causidas per bastir lo segment espacial aprèp de fòrtas lutas d'influéncia politicas.
- Lo mercat de las aplicacions, en material e logicial es en aumentacion, mas pòt pas contribuir al budgèt d'un sistèma novèl, lo sistèma existent GPS essent d'usatge gratuit.
- Las economias realizadas suls sistèmas terrèstres ancians permeton de compensar en partida los costs. Per exemple, lo desvolopament complet del GNSS2 deu permetre d'abandonar una partida dels mejans de radionavigation aeronautics actuals (VOR ILS DME ADF..)
- La navigacion mai precisa autreja d'economies suls costs de carburant, e lo desengorjament dels corredors aerians e dels terminals per reduction dels interval.
Per capitat, los Estats cercan una independéncia al respècte del GPS dels Estats Units D'America, per poser desvolopar d'applicacions civilas o militàrias nacionalas. Lo desvelopament d'un sistèma de navigacion satellitari es tanben un element de prestigi per las novèlas nacions spacialas (China e Índia). Dins aquèla meteissa tòca, la Comission Europèa donèt lo seu sosten a la creacion del Master GNSS[7] per l'École nationale de l'aviation civile e l'Institut supérieur de l'aéronautique et de l'espace.
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ (en)India signs GLONASS agreement
- ↑ (en)India, Russia Agree On Joint Development Of Future Glonas Navigation System
- ↑ (en)BBC News Boost to Galileo sat-nav system, 25 d'agost de 2006
- ↑ (en) Japan Seeking 13 Percent Budget Hike for Space Activities SPACE.com, 7 Septembre 2004
- ↑ (fr)DORIS informacion pagina
- ↑ (fr) [url=http://www.ifatca.org/docs/gnss.pdf A Beginner’s Guide to GNSS in Europe]; ed: IFATCA
- ↑ (fr)http://www.aerobuzz.fr/spip.php?breve746
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Articles connèxes[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- (fr) Estudi sua las tecnicas de geolocalizacion
- Organizacions en rapòrt amb los GNSS
- GALILEO and GNSS Test Bed - HELILEO HELILEO


c: text/html

text:
Miré
Miré es una comuna francesa, situada dins lo departament de Maine e Léger e la region dels Païses de Léger .
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
La municipalitat se tròba en lo Nautor-Anjau, en la part orientala del Segréen, al nòrd del departament en limit d'aquel de la Mayenne.
La commune se trouve dans le Haut-Anjou, dans la partie orientale du Segréen, au nord du département en limite de celui de la Mayenne.
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Preséncia d'un dolmen, vestigi d'una aucupacion préhistorique.
Présence d'un dolmen, vestige d'une occupation préhistorique.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Fòr
Un fòr [fɔr] (deth latin forum, plaça publica on s'amassava eth tribunau) qu'ei un ensemble de leis locaus acordadas en privilègi a cèrtas regions o vilas: Fòr de Morlans; Fòr d'Auloron...
Ath plurau eth mot que designa er ensemble deras costumas, privilègis o libertats d'un país particular: Fòrs de Bearn.
En Espanha, eras províncias deth País Basco (era Hauta Navarra dab) que gaudivan cadua d'un fòr, era defensa deths quaus esté ua deras encausas deras guèrras carlistas (cf. illustracions). En dia de uei enqüèra, er estatut d'autonomia de Navarra (nom oficiau: Comunitat forau de Navarra) qu'ei basat sus er ancian fòr deth Reiaume de Navarra.


text:
Anhòs
Anhòs (Agnos en francés) qu'ei ua comuna bearnesa administrada peu departament francés deus Pirenèus Atlantics de la region d'Aquitània. Lo 1 de heurèr de 1973 que's juntè dab la comuna de Gurmençon entà formar amassas ua navèra comuna aperada Vath deu Gave d'Aspa. Ambs que's desseparèn en bèth tornar crubar lo lor estatut de comuna lo 1 de gener de 1983.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Paul Raymond[1] anòta #qu'en 1385, Agnos comptava dètz-e-sèt fuòcs e dépendait del bailliage de Oloron.
Aquela municipalitat a fusionat amb aquela de Gurmençon lo data|1|de
, per formar la municipalitat trucada Val-de detlo-Gave-de Aspe. A #èsser restablida la Mois invalide (de genièr)M.
Paul Raymond[1] note qu'en 1385, Agnos comptait dix-sept feux et dépendait du bailliage d'Oloron.
Cette commune a fusionné avec celle de Gurmençon le Mois invalide (février)M, pour former la commune appelée Val-du-Gave-d'Aspe. Elle a été rétablie le Mois invalide (janvier)M.
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Error de citacion : Balisa
incorrècta ; pas de tèxte per las referéncias nomenadas
Raymond.


text:
Spartacus (filme 1960)
Spartacus es un filme american de Stanley Kubrick sortit en 1960 adaptat del roman eponime d'Howard Fast.
Somari
Sinòpsis[modificar | modificar la font]
73 EbC. Spartacus es un esclau tracian que trabalha dins las minas de Libia. Es remarcat e comprat per Lentulus Batiatus, proprietari d'una escòla de gladiators a Capoa, ont l'entraïna Marcellus que l'inicia al mestièr de gladiator. Fa coneissença amb los autres esclaus, que Draba lo Negre e Crixus. L'interessa tanben Varinia, una dels esclaus que Marcellus dona a vegada en recompensa per una nuèch als gladiators meritoses.
Crassus arriba lèu a l'escòla de gladiators amb tres companhs, doas femnas e un òme, e demanda a Batiatus de far combatre dos parelhs de gladiators fins a mòrt. Espartac es causit per se batre contra Draba dins l'arèna. Es vencut mas Draba refusa de lo tuar e lança son trident cap a la lòtja de los espectators. Enseguida, d'esperel se laça per pujar l'estrada mas Crassus lo daga.
Desgostat de la mòrt de Draba, los gladiators escotèlan Marcellus e se revòltan. Vesent que matará pas la rebellion, Batiatus fugís menant Varinia amb el.
Al Senat de Roma, lo plebeian Sempronius Gracchus, adversari declarat de Crassus, fach votar una mocion donant a Marcus Glabrus, cap de la garnison de Roma e aparat per Crassus, lo comandament d'una armada encargada de matar la revòlta dels esclaus que s'èran refugiats se suls penjals del Vesuvi. Mentretemps, Cesar, ligat amb Gracchus, pren lo comandament de la garnison de la vila. A la partença de l'armada de Glabrus, Antoninus, un esclau poèta de Crassus, s'escapa et part e rejonh los revoltats.
Aqueles venquon l'armada de Glabrus. La tòca d'Espartac es de far traversar l'Itàlia amb los seus òmes, fins al mar ont pagará los piratas cilicians per los far embarcar sus las seunas naus e los portar mai luènh possible de Roma. Al començament del viatge, lo rejonh Varinia, que capitèt sens tròp de mal a se liberar de Batiatus. Venguèron amants e Varinia que lèu s'emprenhèt.
Quand los esclaus arriban sus la còsta, lo cap cilician lor apren que pòt pas los embarcar car Crassus paguèt la flòta per que prenga la mar. Ofrís sonque d'embarcar Espartac, Varinia e qualques autres de sos oficièrs sus la seuna nau personala mas Espartac refusa e lo fa jetar fòra del camp. Va alara afrontar las armadas romanas. A Roma, Crassus promet d'espotir la rebellion a condition que siá nomenat dictator, e lo Senat accèpta malgrat las protestacions de Gracchus. Los esclaus veson lèu la menaça se precisar. L'armada de Crassus arriba de Roma e es ajudada per aquela de Pompèu, qu'arriba de Calàbria, e aquela de Lucullus, qu'acaba d'accostar a Brundisium.
L'armada d'esclaus es complètament desfacha e Crixus es tuat dins la batalha. Espartac e Antoninus son fachs prisonièrs. Sul camp de batalha, Crassus tròba Varinia, que ven de s'ajaire, e la fa tornar a Roma. La covejava dempuèi que l'aviá vist dins l'ostal de Batiatus a Capoa. Crassus promet als captius que serán pas punits se lor liuran Espartac. A sa grand surpresa, totes declaran: « Soi Espartac! ». Lo venceire los condamna a la crucifixion tot lo long de la Via Appia fins a las pròrtas de Roma. Ordona qu'Antoninus e Espartac, ensems encadenats, sián meses en crotz los derrièrs.
Batiatus, roïnat per la revòlta dels seus gladiators, vòl se venjar de Crassus, qu'accusa d'èsser la causa de son malastre. Torna a Roma e se liga a Gracchus, ara disgraciat. Aquel li dona de l'argent per raubar Varinia e la menar en Gàllia ont será liura. Aprèp lor partença, Gracchus se suicida.
Mentratemps, Crassus que s'èra ligat amb Cesar es a las pòrtas de Roma e ordona a Espartac e a Antoninus de se batre en duèl fins a mòrt. Lo venceire será enseguida mes en crotz. Espartac ganha lo combat e es crusificat prèp dels barris de Roma. L'endeman matin, Batiatus e Varinia sortisson de la vila passant per la via Appia e veson Espartac, encara morrissent sus sa crotz. Varinia li mòstra son filh abans de s'alunhar dins lo carriòt avec son ancian mèstre.
Ficha tecnica[modificar | modificar la font]
- Títol: Spartacus
- Realizacion: Stanley Kubrick
- Realizacion de las scènas del camp d'esclaus en Libia: Anthony Mann
- Scenari: Dalton Trumbo, segon lo roman d'Howard Fast
- Conselhièr istoric e tecnic: Vittorio Nino Novarese
- Direccion artistica: Alexander Golitzen, Eric Orbom
- Decors: Russell A. Gausman e Julia Heron
- Costumes: Peruzzi, Valles e Bill Thomas pels costumes de Jean Simmons
- Maquilhatge: Bud Westmore
- Coifadura: Larry Germain
- Fotografia: Russell Metty e Clifford Stine (vistas addicionalas)
- Son: Waldon O. Watson, Joe Lapis, Murray Spivack etRonald Pierce
- Montatge: Robert Lawrence (imatge), Arnold Schwarzwald (son)
- Musica: Alex North
- Direccion musicala: Alex North e Joseph Gershenson
- Produccion : Kirk Douglas e Edward Lewis
- Societats de produccion: Bryna Productions, Inc., e Universal Pictures Company, Inc.
- Societat de distribucion: Universal Pictures
- País d'origina: Estats Units
- Lenga: anglés
- Budgèt: 13 000 000 $
- Recèptas: 60 000 000 $
- Format: Colos (Technicolor)
- version d'origina: 35 mm (Super Technirama 70) - 2,35:1 - Son mono (Westrex Recording System)
- version restaurada de 1991: 70 mm - 2,20:1 - Son Estereo 6 pistas
- Genre: Filme istoric, peplum
- Durada: 184 minutas, 197 minutas (Blu-ray)
Distribucion[modificar | modificar la font]
- Kirk Douglas: Espartac
- Laurence Olivier: Crassus
- Peter Ustinov: Lentulus Batiatus
- Jean Simmons: Varinia
- Tony Curtis: Antoninus
- Charles Laughton: Gracchus[1]
- Woody Strode: Draba
- John Ireland: Crixus
- Joanna Barnes: Claudia
- Peter Brocco: Ramon
- Nina Foch: Helena Glabrus
- John Gavin: Juli Cesar
- Herbert Lom: Tigranus
- John Dall: Glabrus
- Charles McGraw: Marcellus
- Frederic Worlock : Laelius
- Vic Perrin: lo narrator
- Ted de Corsia (non creditat): un legionari
- Harold J. Stone: David
- Woody Strode: lo gladiator reteire
- Paul Lambert
- Robert J. Wilke: Lo capitani dels gardias
- Nicholas Dennis
- John Hoyt
- Actors non creditats
- Harold Goodwin Esclau
- James Griffith: Otho
Prèmis[modificar | modificar la font]
- Lo filme obtenguèt 4 Oscars en 1961:
- Melhor segond ròtle per Peter Ustinov
- Melhors costumes per un filme en color per Valles e Bill Thomas
- Melhora fotografia per un filme en color per Russell Metty
- Melhora direccion artistica per un filme en color per Alexander Golitzen, Eric Orbom, Russell A. Gausman e Julia Heron
Notas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Lo Gracchus istoric en realitat moriguèt 48 ans abans la revòlta d'Espartac.
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Articles connèxes[modificar | modificar la font]
- L’Espartac istoric.
- Spartacus (filme 1953), lo filme de Riccardo Freda
- Gladiator
- Soi Espartac!


text:
Categoria:Mantenença d’articles Wikipèdia
- Aquesta categoria recampa de paginas e categorias destinadas a facilitar la mantenença dels articles de Wikipèdia.
- La lista dels articles categorizats es disponibla sus : Categoria:Principala.
- Podètz tanben visitar lo projècte consacrat a la mantenença de Wikipèdia.
Categorias connèxas[modificar | modificar la font]
- Mantenença de las categorias Wikipèdia
- Mantenença dels imatges Wikipèdia
- Mantenença de las paginas meta sus Wikipèdia
- Mantenença dels modèls Wikipèdia
- Mantenença dels portals Wikipèdia
- Mantenença de las redireccions Wikipèdia
Articles dins la categoria « Mantenença d’articles Wikipèdia »
Aquesta categoria conten l'article seguent.


text:
1975
Aquesta pagina concernís l'an 1975 del calendièr gregorian.
Somari
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
- 24 de febrièr - Decès de Joan Bodon, l'autor occitan mai conegut.
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Espanha[modificar | modificar la font]
Mòrt de Francisco Franco lo 20 de novembre que foguèt remplaçat per lo rèi Joan Carles lo 22.
Mond[modificar | modificar la font]
- 30 d'abril - fin de la Guèrra de Vietnam, amb la presa de Saigon e la rendicion del Vietnam del Sud.
- 25 de junh - independéncia de Moçambic.
- 5 de julhet - independéncia de las illas del Cap Verd.
- 12 de julhet - independéncia de São Tomé e Príncipe.
- 16 de setembre - independéncia de Papoa-Nòva Guinèa.
- 25 de novembre - independéncia de Surinam.
- 28 de novembre - Timòr Èst sa independéncia de Portugal.
- 7 de decembre - invasion de Timòr Èst per Indonesia.
Arts[modificar | modificar la font]
Sciéncias e tecnicas[modificar | modificar la font]
Astronomia[modificar | modificar la font]
Capitada de l'atteratge de la sonda Viking 1 de la NASA sus Mart. Fins a 1980, la mission (una sonda orbitala e una capsula destinada a l'atteratge) permetèt de fotografiar la planeta e d'i realizar divèrsei mesuras, especialament sus la composicion atmosferica e geologica.
Economia[modificar | modificar la font]
Naissenças[modificar | modificar la font]
- 4 de febrièr - Natalie Imbruglia, actritz e cantaira australiana
- 22 de febrièr - Drew Barrymore, actritz americana
- 15 de març - Eva Longoria, actritz americana
- 7 d'abril - Victoria Beckham, cantaira anglesa (Spice Girls) e esposa del jogaire de fotbòl David Beckham
- 30 d'abril - Liberto Rabal, actor e realizator espanhòl
- 2 de mai – David Beckham, jogaire anglés de fotbòl
- 8 de mai - Enrique Iglesias, cantaire espanhòl
- 4 de junh - Angelina Jolie, actritz americana
- 10 de mai - Hélio Castroneves, pilòt brasilièr d'automobilas
- 30 de junh - Ralf Schumacher, pilòt alemand de Formula 1
- 28 de julhet - Leonor Watling, cantaira espanhòla
- 30 de setembre - Marion Cotillard, actritz francesa
- 5 d'octobre - Kate Winslet, actritz britanica
- 26 de decembre - Marcelo Ríos, jogaire de tennis chilen
Decèsses[modificar | modificar la font]
- 8 de febrièr - Robert Robinson, quimista britanic, Prèmi Nobel (n. 1886)
- 19 de febrièr – Luigi Dallapiccola, compositor italian (n. 1904)
- 24 de febrièr - Joan Bodon, autor occitan (n.1920)
- 3 de març - Ivo Andrić, escrivan iogoslavian, Prèmi Nobel de Literatura (n. 1892)
- 12 d'abril - Josephine Baker, dançaira e cantaira americana (n. 1906)
- 13 d'abril - N'Garta Tombalbaye, president de Chad (n. 1918)
- 21 d'abril - Ranieri Mazzilli, president de Brasil (n.1910)
- 5 de mai - Moe Howard, actor american de comèdia (n.1897)
- 3 de junh - Eisaku Sato, primièr ministre japonés e Prèmi Nobel de la Patz (n.1901)
- 27 d'agost - Haile Selassie, emperaire d'Etiopia (n.1892)
- 29 d'agost - Eamon de Valera, president d'Irlanda (n.1892)
- 10 de setembre - George Paget Thomson, fisician britanic, Prèmi Nobel (n. 1892)
- 20 de setembre - Saint-John Perse, escrivan francés, Prèmi Nobel (n. 1887)
- 30 d'octobre - Gustav Hertz, fisician alemand, Prèmi Nobel (n. 1887)
- 2 de novembre - Pier Paolo Pasolini, director de cinèma italian (n.1922)
- 20 de novembre - Francisco Franco, dictator d'Espanha (n.1892)
- 28 de novembre - Érico Veríssimo, escrivan regionalista e modernista brasilièr (n.1905)
- 4 de decembre - Hannah Arendt, sociològa e filosòfa alemanda (n. 1906)
Prèmi Nobel[modificar | modificar la font]
- Prèmi Nobel de Fisica : Aage Niels Bohr, Ben Roy Mottelson, James Rainwater
- Prèmi Nobel de Quimia : John Cornforth, Vladimir Prelog
- Prèmi Nobel de Fisiologia o Medecina : David Baltimore, Renato Dulbecco, Howard M. Temin
- Prèmi Nobel de Literatura : Eugenio Montale
- Prèmi Nobel de la Patz : Andrei Sakharov
- Prèmi Nobel d'Economia : Leonid Vitaliyevich Kantorovich, Tjalling C. Koopmans


text:
Nuraghe
Lo Nuraghe (que se pronóncia [nu'rage]) es lo monument arqueologic mai tipic de Sardenha.
Es generalament una truncated torre conica, en forma de tholos, bastida a partir d'enòrmes blòcs carrats de pèira, e situats en general en posicion panoramica. Aqueste monument a pas de fondacions, e se ten sonque gràcias al pes de las pèiras, que pòdon arribar a pesar maitas tonas. D'unes nuraghes fan mai de vint mètres de nautor. Uèi, se denombran mai de 8000 nuraghes en Sardenha, a mai se pensa que temps passat n'i podiá aver mai de 30 000. Los nuraghes se concentran majoritàriament dins las partidas nòrd-oèst e centre-sud de l'isla. Existís una autra mena de nuraghe que ten un corredor o alara un sistèma de corredors. D'unes autors son pas d'acòrdi de classificar aquestes darrièrs dins la meteissa categoria que los tholos Nuraghe, que pensan que i a tròp de diferéncias importantas, e preferisson de parlar de "vilatge nuragic".
Apareguèron los nuraghes sus l'isla a una epòca indeterminada (pasmens pas abans lo 6th millennium abans Crist). D'unes elements son estats datats al 3500 BC, pasmens se supausa que sa part màger foguèron bastits a partir de la mitat de l'Edat del Bronze (18th-15th centuries BC) a la fin de l'Edat del Bronze, a mai fòrça d'eles èran encara emplegats fins al moment que los romans arribèron en Sardenha (sègle II BC).
La uncertain data dels Nuraghes es una caracteristica constanta de las cronologias sardas. Even though, segon Massimo Pallottino, un estudiós de la preïstòria sarda e etruscològ, la civilizacion nuragica produsiguèt l'arquitectura mai avançada e monumentala d'aquela epòca dins l'airal de la Mediterranèa Occidentala, la region de Magna Graecia compresa, of the existing 8000 only a few have as yet been scientificament conegut d'excavacions. L'interès per l'arqueologia sarda es estat magre, franc per çò que pertòca lo mercat negre de venda de las estatuas de bronze.
L'emplec o la significacion dels nuraghes es pas encara estada identificada clarament per ara: se sap pas s'èran de temples religioses, de residéncias, de fortalesas militaras, l'ostal del cap del vilatge, l'endrech d'amassada dels conselhs de savis o dels governaires. Podrián èsser a mai una combinason de totas aquestas possibilitats o d'unas d'elas. Qualques nuraghes son, pasmens, situats dins d'endreches estrategics qu'a partir d'eles se podián contrarotlar aisidament las rotas importantas.
Sens cap mena de dobte los nuraghes tenián una carga simbolica importanta, almens per indicar riquesa o poder, o benlèu l'establiment d'un vilatge (eventually in the dignity of a State-village). Las teorias mai recentas s'orientan per considerar que los vilatges sards might podián èsser constituits en federacion (es plan probable que s'autogovernèssen) e que la construccion d'aqueles monuments podiá dependre d'una distribucion planificada del territòri prealabla. Se deu pas doblidar que los abitants nuragics avián aquesit d' particular skills desvolopadas en metallurgia, trading for bronze dins fòrça endreches de la Mediterranèa e qu'èran doncas un pòble plan conegut.
Los nuraghes mai famoses[modificar | modificar la font]
Lo complèxe mai important es lo Nuraghe in Barumini (39° 42’ 21’’ N, 8° 59’ 26’’ E), que se centra a l'entorn d'una torre de tres nivèls bastida cap a 1500 abans JC. Aqueste sit foguèt recentament classificat coma un UNESCO World Heritage Site. Sus aquel sit lo Dr. Giovanni Lilliu descobriguèt un vilatge fortificat que temps enrè èra estat tapat per la tèrra e èra vengut un tuc. D'autres nuraghes se tròban a Serra Orrios, l'Alguer, Torralba, Macomer, Abbasanta (veire Losa e illustration), Orroli, Villanovaforru, Sarroch, Olbia.
"Nuragici people" avián creat d'arts, mai que tot jos la forma d'estatuetas de bronze (sonadas actualament en italian "bronzetto"), que representan d'un biais tipic lo cap del vilatge ("Sardus pater") o de caçaires e pescaires, d'animals e mai escassament de femnas.
D'autres monuments de the Nuragicis' son las dichas "Tombas gigantas", megaron temples, sacred dwellings, "sacred wells", santuaris, enclosures.
L'art nuragic compren tanben d'esculturas de pèira o las estatuas que representan de divas (Tanit, son entitat religiosa màger, es una diva); aquelas òbras pasmens son estadas consideradas sovent coma la resulta, en part, de sas relacions amb los fenicians.
It has been recalled que las construccions redondas, o las plan buildings circularas, son de las caracteristicas dels pòbles nomadas, e sembla que los ancians sards se solián desplaçar constantament pel territòri en cèrca d'endreches melhors o alara per tal de fugir las invasions o encara per cercar de mercats novèls per i vendre son bronze.
Los Nuraghes son uèi lo simbòl de Sardenha e de son patrimòni e identitat unics.


text:
Maliseets
Los maliseets (endonim: wolastoqiyik) son una tribú algonquina d'americans nadius qu'aperten a la confederacion wabanaki. Son lo pòble indigèna del riu Sant Joan e de las vals vesinas, en Nòu Brunswick e Quebèc en Canadà, e en Maine als Estats Units. Uèi los Maliseets an tanben emigrats dins d'autres parts del monde.
Sas costumas e lenga son fòrça pròchas de las de sos vesins Passamaquoddy (o Peskotomuhkati) e tanben de las tribús Micmac e Penobscot.
Istòria[modificar | modificar la font]
A l'epòca de l'encontra amb los europèus, los wolastoqiyik èran subretot cutivadors mas tanben caçaires e culhèires. Los exploradors franceses foguèron los primièrs d'establir un negòci de las forraduras amb eles que venguèt important per tot lo territòri. Las merças europèas èran presadas pels Wolastoqiyik perque li èran utilas per l'agricultura e la caça. Los jesuïtas franceses establiguèron tanben de missions, que qualques wolastoqiyik i foguèron convertits al catolicisme; amb las annadas de colonialisme, fòrça aprenguèron lo francés. Los franceses los disián malecite, en adaptar lo nom que lor donavan las autras tribús. Après la desfacha de la Guèrra de set ans, los franceses cedèron sos territòris a la Grand Bretanha, e los maliseets tanben (sens lor demandar son vejaire).
Situacion actuala[modificar | modificar la font]
Uèi, al Nòu Brunswick, demòran aperaquí 3,000 maliseets a Madawaska, Tobique, Woodstock, Kingsclear, Saint Mary's e Oromocto. Son tanben 600 a Houlton Band en Maine e 1200 a Viger en Quebèc. Un nombre desconegut de Wolastoqiyik demòran fòra resèrva dins d'autres endreches del mond.
Demòran aperaquí 650 parlaires natius de maliseet, e 1,000 de Passamaquoddy, dels dos costats de la frontièra entre Nòu Brunswick e Maine; fòrça son vièlhs, e mai se qualques joves an començat d'aprene e de preservar la lenga.


text:
Alaric II
Alaric II (484 - Vouillé 507) foguèt lo ueitau rei dels visigòts, filh d'Euric. Son reialme, que sa capitala èra Tolosa, compreniá la mitat meridionala de Gàllia (la màger part de l'actual terrritòri d'Occitània) e gaireben tota la Peninsula Iberica (Ispània). Alaric foguèt vençut e tuat a la batalha de Vouillé per Clodovèu, rei dels francs. Alara los Visigòts d'Aquitània passèron en Ispània e sonque conservèron la Gàllia Narbonesa sul versant nòrd-est dels Pirenèus (nomenada Septimània). Jos son règne foguèt facha una copia de las leis romanas, coneguda coma Breviari d'Alaric, aplicabla sonque als ispanoromans (506). Lo meteis an 506 va permetre als avesques catolics de Gàllia de s'amassar en un Concili en (Agde).
Referéncias[modificar | modificar la font]
- Edward Gibbon, History of the Decline and Fall of the Roman Empire


text:
Aragonés
L'aragonés, sonat de còps la fabla (noms autoctòns: aragonés, luenga aragonesa), es una lenga romanica (ye una luenga romanz...) parlada dins lo nòrd d'Aragon (Espanha), al pè dels Pirenèus (pendís sud). Coma lo catalan, lo castelhan o lo portugués, s'espandiguèt cap al sud mercé a la reconquista, mas recuolèt davant lo castelhan tre la fin de l'Edat Mejana. De còps se parla d'"aragonés" pel castelhan d'Aragon amb substrat aragonés.
La classificacion de l'aragonés es un objècte de debat. La lingüistica romanica tradicionala lo considèra coma un dialècte de l'espanhòl mas d'estudis mai recents afirman qu'es una lenga independenta. Ça que la, totes los especialistas son consents per dire que l'aragonés ten d'afinitats a l'encòp amb l'espanhòl, l'occitan (gascon) e lo catalan. La revendicacion culturala, en tot cas, presenta sempre l'aragonés coma una lenga a part entièra.
Somari
- 1 Dinamica
- 2 Istòria
- 3 Estructura de la lenga
- 4 Codificacion
- 5 Dialèctes
- 6 Ligams
- 7 Nòtas
Dinamica[modificar | modificar la font]
L'estimacion mai correnta considèra que 10 000 personas parlan l'aragonés. Existisson tanben de neolocutors de la fabla dins las ciutats màgers d'Aragon.
Istòria[modificar | modificar la font]
Origina[modificar | modificar la font]
L'aragonés es una lenga derivada del latin. Cal notar que sul territòri d'origina de la lenga, se parlèron fins a la fin del sègle X de parlars bascos que coexistissián amb de parlars romanics que passavan del latin a l'aragonés. Aquel fach pòt explicar en partida cèrtas afinitats que ten l'aragonés amb los parlars gascons pirenencs, que tanben an un substrat basco important.
L'aragonés —o pus exactament lo navarroaragonés— nasquèt a l'entorn del sègle VIII coma un dels dialèctes nombroses del latin desvolopats dins los Pirenèus centrals. Son domeni inicial èra al nòrd e a l'èst de la val d'Èbre, dins certanas regions de la Rioja, al sud e a l'èst de Navarra e en Aut Aragon.
Espandiment[modificar | modificar la font]
Dins la lenta Reconquista crestiana contra los sarrasins, durant l'Edat Mejana, la repopulacion crestiana del centre de la Val d'Èbre e d'una part de la Peninsula Iberica, per los navarreses e aragoneses, faguèt que lor lenga lai s'estendèsse. Aquel fenomèn foguèt favorizat pel fach que se parlava dins aquelas zonas reconquistadas un idiòma romanic anterior, lo mossarabi, qu'èra la lenga dels crestians e dels musulmans autoctòns: amb pauques cambiaments, foguèt facil de l'aragonesizar. Lo mossarabi a laissat de traças en aragonés.
L'expansion de l'aragonés, probable, faguèt començar l'influéncia d'autras lengas romanicas parladas per certans reconquistaires crestians presents en Aragon: l'occitan, lo castelhan e pus tard lo catalan. Lo navarroaragonés que se parlava dins la Rioja e dins la region de Soria, a l'oèst d'Aragon, comencèt de desparéisser a aquela epòca per laissar la plaça al castelhan.
Al sègle XII, l'union del Reialme d'Aragon amb Catalonha (centrada sul comtat de Barcelona), sota lo meteis rei, signifiquèt l'union d'un grand territòri lingüisticament eterogenèu, que l'aragonés se i parlava a l'oèst e lo catalan a l'èst. A aquela epòca apareguèron los primièrs tèxtes amb de formas romanicas majoritàrias, en aragonés sovent, mas tanben en occitan e en catalan (abans s'escriviá sonque en latin amb de traças de las lengas romanicas). Dins la reconquista que se faguèt a partir de l'union dinastica, l'aragonés s'espandiguèt mens que lo catalan: nonmàs dins d'airals del Sistèma Iberic al sud del sector central de la Val d'Èbre, en arribant al sud de manièra compacta fins a las comarcas churras actualas del nòrd-oèst del País Valencian. I aguèt tanben d'enclavas aragonesofònas encara mai luènh al sud, especialament dins lo reialme de Múrcia, mas durèron pas gaire entre las zonas vesinas que parlavan catalan, arabi e castelhan.
Reculada[modificar | modificar la font]
L'espandiment del castelhan o espanhòl, coma lenga comuna de la Peninsula, signifiquèt la recession de l'aragonés e un procès de castelhanizacion. Un dels moments clau de l'istòria de l'aragonés se produguèt quand un rei d'origina castelhana foguèt coronat al sègle XV: Ferrand I d'Aragon (conegut tanben coma Ferrand d'Antequera). Amb sa dinastia castelhana dels Trastamaras implantada en Aragon, lo castelhan foguèt favorizat un periòde de diglossia comencèt, que dura fins a uei. Aquela union dinastica d'Aragon amb Castelha, puèi la suspension progressiva de tota capacitat d'autogovèrn al sègle XVIII, impliquèron la reduccion de l'aragonés, qu'encara se parlava largament, a un parlar rural e popular, mentre que la noblesa causiguèt de parlar lo castelhan coma simbòl de poder. Lo domeni geografic de l'aragonés reculèt entre los sègles XV e XIX per se restrénher ara al pè dels Pirenèus.
La violéncia contra l'aragonés foguèt maximala sota lo regim del dictator Franco al sègle XX. Los magistres tustavan los escolans qu'emplegavan l'aragonés a l'escòla e la legislacion enebiguèt l'usatge public de tota lenga que foguèsse pas l'espanhòl.
Renaissentisme[modificar | modificar la font]
Après la mòrt de Franco en 1975, la democracia constitucionala espanhòla, que lo pòble votèt en 1978, a permés una aumentacion del nombre d'òbras sus la literatura e la lenga aragonesas. La situacion actuala es critica, ja que poiriá semblar qu'es tròp tard per salvar una lenga que se parla pas que dins de grops escarses e freules. Pasmens lo movement de recuperacion e de revendicacion per l'aragonés a engenerat de locutors novèls que foncionan en ret, pas solament en Aut Aragon, mas tanben dins las zonas castelhanizadas de la rèsta d'Aragon (per exemple se'n tròba dins de grandas vilas castelhanizadas coma Saragossa, Òsca e Teròl).
Estructura de la lenga[modificar | modificar la font]
Fonologia[modificar | modificar la font]
Evolucion diacronica de la fonologia[modificar | modificar la font]
De caracteristicas pròprias de la fonetica aragonesa dins son evolucion dempuèi lo latin son:
- Las O,E dobèrtas del protoromanic resultan sistematicament dins los diftongs [we],[je]:
- PONTE > puent (esp. puente; cat. pont; occ. pont/pònt)
- FERRU > fierro (esp. hierro; cat. ferro; occ. fèrre/hèr)
- E tanben diftonga en [ja] dins bèls parlars centrals (puande, fiarro) o dins bèls mots generals (balluaca). Lo diftong [ue] tanben diftongava ocasionalament en [uo]: (luogo).
- Diftongason davant iòd d'aquestas O, E dobèrtas:
- FOLIA > fuella (esp. hoja; cat. fulla; occ. fuèlha/huelha)
- SPEC'LU > espiello (esp. espejo; cat. espill/mirall; occ. espelh)
- Pèrda de l'-E finala non accentuada:
- GRANDE > gran (esp. grande; cat. gran; occ. grand/gran)
- FRONTE > frent (esp. frente; cat. front; occ. front/frònt)
- A la diferéncia de las autras lengas romanicas subre substrat basco, l'espanhòl e l'occitan gascon, l'aragonés presèrva l'F- romanica iniciala:
- FILIU > fillo (esp. hijo; cat. fill; occ. filh/hilh; gal.-port. filho)
- Lo iòd romanic (GE-,GI-,I-) deven una africada palatala sorda ch [tʃ]:
- IUVEN > choven (esp. joven; cat. jove; occ. jove)
- GELARE > chelar (esp. helar; cat. gelar; occ. gelar)
- Coma dins una part de l'occitan e coma en galègoportugués, los grops cultes romanics -ULT-, -CT- venon [jt]:
- FACTU > feito (esp. hecho; cat. fet; occ. fach/fait/hèit; gal.-port. feito)
- MULTU > muito (esp. mucho; cat. molt; occ. mo[l]t; gal.-port. muito)
- NOCTE > nueit (esp. noche; cat. nit; occ. nuèch/nuèit; gal-port. noite)
- Existís la reduccion dins bèlas varietats, coma la belsetana (feto, muto, nuet), e d'ibridacions amb la forma castelhana (fecho).
- Los grops romanics -X-, -PS-, SCj- venon una fricativa palatala sorda ix [ʃ]:
- COXU > coixo (esp. cojo; cat. coix; COXA > occ. cuèissa/cueisha)
- Coma dins la majoritat de las lengas romanicas occidentalas e a la diferéncia de l'espanhòl, los grops romanics -Lj-, -C'L-, -T'L- venon una laterala palatala ll [ʎ]:
- MULIERE > muller (esp. mujer; cat. muller; occ. molhèr; gal.-port. mulher)
- ACUT'LA > agulla (esp. aguja; cat. agulla; occ. agulha; gal.-port. agulha)
- De còps que i a, mai que mai en aragonés ancian, las solucions èran -T- o -CH-: mandiata, vetiecho (en fàcia de la forma majoritària vetiello), etc.
- Coma en espanhòl, en catalan (parcialament), en occitan (parcialament) e en galèc, V evoluciona vèrs /b/:
- VALORE > valor [b-] (Esp. valor [b-]; Cat. valor [b-/v-]; Occ. valor [b-/v-]; Galèc valor [b])
Morfosintaxi[modificar | modificar la font]
Determinants[modificar | modificar la font]
Possessius[modificar | modificar la font]
Los possessius an la foncion determinanta quand son precedits de l'article definit. Lo substantiu determinat se pòt trobar dins la mitat de la combinason:
- O mío campo; a mía casa; a casa mía; etc. (lo mieu camp; la miá casa; la casa miá).
De còps, cal pas l'article:
- Casa nuestra ye cerqueta d'aquí (la casa nòstra es pròcha d'aquí).
Amb bèls substantius referents a de parents pròches, s'emplega tanben la forma corta del possessiu, que s'acompanha pas de l'article:
- Mi pai; tu mai (mon paire; ta maire).
Pronoms[modificar | modificar la font]
Particulas pronominalas[modificar | modificar la font]
L'aragonés, coma fòrça lengas romanicas (mas a la diferéncia de las iberorromanicas), sèrva las formas latinas ENDE e IBI dins las particulas pronominalas: en/ne (en occitan: ne) e bi/i/ie (en occitan: i).
Combinasons de formas pronominalas[modificar | modificar la font]
La combinason comuna en aragonés dels pronoms personals de la tresena persona del complement dirècte e indirècte distinguís pas solament lo nombre de l'indirècte (li/le; lis/les) mas los dos genres e nombres s'assòcian en una sola forma (en).
- Li'n / Le'n
- Lis ne / Les ne
La forma es pro particulara se se compara amb las lengas vesinas, dins las qualas, o ben i a diferéncia de nombre e genre dins l'indirècte (en espanhòl), o ben i a diferéncia de nombre e genre dins lo dirècte (en catalan):
- As mazanas, ta Chusepa, li'n daban siempre que en quereba.
- (espanhòl: Las manzanas, a Josefa, se las daban siempre que quería.)
- (catalan: Les pomes, a Josepa, les hi/li les donaven sempre que en volia.)
Se cal avisar qu'existisson de formas en qualques variedats aragonesas que daissan clar lo genre e nombre del complement dirècte. Ansin aquò se passa dins las formas ribagorçanas aragonesas lo i, la i, los i, las i; o dins las formas belsetanas le'l/le lo, le la, le's/le los, le las, comparablas amb las formas del catalan classic li'l, li la, etc., encara vivas dins una bona part del País Valencian.
- Las mazanas, ta Chusepa, las i daban siempre que en queriba.
- Las mazanas, ta Chusepa, le las daban siempre que en quereba.
Evolucion gramaticala diacronica[modificar | modificar la font]
- A la diferéncia de l'espanhòl, la -B- latina laissa una traça dins las terminasons de l'imperfach de l'indicatiu dins las conjugasons 2a e 3a: teniba (occ. teniá/tienèva, esp. tenía, cat. tenia, gal.-port. tinha)
Codificacion[modificar | modificar la font]
Ortografia[modificar | modificar la font]
L'aragonés coneissiá tres ortografias concurrentas:
- La grafia d'Òsca (grafía de Uesca) o del 87. Foguèt majoritària dins l'usatge, mas pas completament generalizada. Se fixèt en 1987 amb una Convencion que se tenguèt a Òsca. Es sostenguda per lo Consello d'a Fabla Aragonesa (CFA, Conselh de la Lenga Aragonesa). Son principi es de notar los fonèmas de manièra quasi unifòrma, sens téner compte de l'etimologia. Per exemple, v e b son uniformizats en b; tanben ch, j, g(+e), g(+i) son uniformizats en ch... Certanas solucions calcan l'espanhòl (ñ, accents grafics).
- La grafia SLA es apareguda en 2004 amb la fondacion de la Sociedat de Lingüistica Aragonesa (SLA, Societat de Lingüistica Aragonesa). Es minoritària dins l'usatge. Son ambicion es de remplaçar la grafia d'Òsca, que l'estiman tròp espanholizada, per fin de rendre a l'aragonés sas tradicions graficas medievalas e per lo sarrar del catalan e de l'occitan. Per exemple, coma en aragonés medieval, v e b son distints; tanben ch, j, g(+e), g(+i) son distints; s'escriu ny en luòc de ñ. Los accents grafics foncionan un pauc coma en catalan e en occitan.
La manca de generalizacion completa de la grafia d'Òsca e sa contestacion per l'SLA an engenerat la creacion de l'Academia de l'Aragonés (Acadèmia de l'Aragonés) en 2005. Aquel organisme novèl a recebut lo sosten d'institucions nombrosas per trobar una ortografia pus consensuala e per elaborar tanben una varietat estandard d'aragonés: son trabalh es en cors e publicà en 2010 la Propuesta Ortografica de l'Academia de l'Aragonés: una nòrma novèla[1].
Estandardizacion[modificar | modificar la font]
Una varietat estandard de l'aragonés es en cors d'elaboracion mas acipa sus divèrsas concepcions divergentas.
- Los partisans de la grafia d'Òsca (en particular lo Consello d'a Fabla Aragonesa) elabòran pichon a pichon una varietat estandard dicha aragonés comun o aragonés estandard, que selecciona mai los traches occidentals qu'orientals. Mas certans ponches son pas encara completament fixats. Cal preferir los participis passats en -ato -ata o ben en -au -ada? Cal admetre la forma ro/ra per l'article definit, al costat de las formas pus espandidas o/a e lo/la?
- Los partisans de la grafia SLA (en particular la Sociedat de Lingüistica Aragonesa) estiman que lo modèl precedent de l'aragonés comun, que lo sonan pejorativament "neoaragonés", s'es fixat amb fòrça imprudéncia, amb una desconeissença dels dialèctes reals e amb de causidas fòrça artificialas. Segon l'SLA, aquò provocariá una desconnexion grèva entre los locutors naturals e un estandard ineficaç. L'SLA preconiza de faire un estudi pus aprefondit dels dialèctes e de crear d'estandards dialectals, que servirián de basa, eventualament, a una varietat estandard pus generala e ulteriora, mas connectada amb la coneissença reala dels dialèctes. Tanben l'SLA insistís sus lo fach que lo benasqués es intermediari entre l'aragonés e lo catalan e doncas a de recebre un estandard adaptat.
Finalament l'aparicion de l'Acadèmia de l'aragonés e de son ortografia en 2010 se fa amb de proposicions de normalizacion.
Dialèctes[modificar | modificar la font]
L'aragonés es fòrça dialectalizat e lo territòri de la lenga manca de continuitat. Los dialectes orientals son mai vius que non pas los occidentals.
- Dialèctes occidentals : l'ansotan e lo cheso.
- Dialèctes centrals : lo tensin, lo belsetan e lo semontanés
- Dialèctes orientals : lo benasqués, lo gistavin e lo ribagorçan. Se discutís l'atribucion del parlar benasqués a l'aragonés o al catalan. Tanben cal ben distinguir dos "ribagorçans": 1º un primièr "ribagorçan" coma varietat de l'aragonés e 2º un autre "ribagorçan", mai a l'èst, qu'es el una varietat del catalan.
Ligams[modificar | modificar la font]
- Mapa precisa de las lengas d'Aragon
- Consello d'a Fabla Aragonesa
- Chuntos por l'Aragonés
- Sociedat de Lingüistica Aragonesa
- Ligallo de Fablans de l'Aragonés
- Asoziazión Cultural Nogará
- Asoziazión Cultural Finestra Batalera
- Lai de Luengas d'Aragón - borrador
- Rosetta Project
- Academia de l'Aragonés
- Arredol - Diario digital en aragonés
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Propuesta ortografica de l'Academia de l'Aragonés
- ↑ Se dona pas los detalhs ortografics permetent de notar certans parlars locals.


text:
Vocala mejana anteriora non arredondida
La vocala mejana anteriora non arredondida es una vocala que se tròba dins qualques lengas parladas. Son simbòu dins l'alfabet fonetic internacionau es ⟨e̞⟩ o ⟨ɛ̝⟩. Son equivalent X-SAMPA es e_o. La màger part das lengas que coneis aqueste sòn, l'emplega sonque coma allofòn de la [e] o de la [ɛ].
Caracteristicas[modificar | modificar la font]
- Son degràs d'apertura es mejan, valent a dire que la lenga es plaçada entre una vocala barrada e una vocala dobèrta.
- Son punt d'articulacion es anterior, valent a dire que la lenga es tan luònh en avant coma possible.
- Son caractèr de redondetat es non arredondit, valent a dire que las labras son pas arredondidas
En Occitan[modificar | modificar la font]
En occitan, la [e̞] existís sonque coma allofòn de la e.
Dins las autras lengas[modificar | modificar la font]
Existís generalament coma allofòn de la [e].


text:
Tèrmes romans
Los tèrmes (en latin thermæ, del grèc thermos, caud) èran d'establiments de banhs publics de la Roma Antica.
Somari
Istòria dels tèrmes[modificar | modificar la font]
Los tèrmes son a l’origina una idèa grèga, mas los Romans l’an considerablament melhorada. Segon las descobertas arcqueologicas, las primièras installatcions de banhs datan de 2 500 ans AbC., mas la practica del banh es atestada tre la fin del sègle V en Grècia.
Los primièrs tèrmes èran privats, los publics apareguèron pas qu'al sègle I AbC. De particulars proposavan de banhs fregs e cauds e amb a vegadas massatges. Calguèt esperar 27 AbC. per qu'aparescan los tèrmes vertadièrs, sus òrdre de Marcus Vipsanius Agrippa, un amic de l’emperaire August, qu'èra lo seu gendre. Aquel anava dins de banhs fregs preconizats pel mètge marselhés Antonius Musa. Los banhs fregs s'apondèron a las salas tebesas e caudas, e los tèrmes s'espandiguèron per tot l’Empèri[1]. Quitament las vilas pauras ne possedavan. La construccion de tèrmes rendava a l’emperaire o al seus representants. Los còsts de foncionament dels tèrmes èran donc assegurats per las finanças publicas. A Roma, èra l'emperaire que finançava gaireben totes los monuments.
Los Romans anavan a las aigas per l'igièna corporela e los suenhs complets del còs. Mas lo luòc tanben aviá una foncion sociala importanta: los tèrmes fasián partida de la vida videnta urbana romana. s'i lavava, mas tanben, s'i encontrava los amics, s'i fasiá d'espòrt, s'i jogava als dats, s'i legissiá dins las bibliotècas, e tanben s'i podava tractar d'afars o manjar.
Pels Romans, lo banh representava a l'encòp un luxe e una necessitat. Totes i anavan quina que siá la classa sociala. Èran obèrts als òmes e a las femnas mas dins de partidas diferentas o/e a d'oras diferentas.
Solas las villas de las classas nautas dispausavan de banhs privats e de comuns. Los banhs publics avián donc un ròtle important per l'igièna generala. Apartenián a l'Estat o a de personas privadas. Lo prètz d'entrada èra modic. Sovent, per se far valer, los rics borgeses bastiguèron de tèrmes luxuoses que dobrissián gratuitament al public (practica de l'evergetisme). A la fin de l'Empèri Roman, los banhs venguèron mixtes.
Arquitectonica dels tèrmes[modificar | modificar la font]
Lo principi de basa dels tèrmes privats, que deguèron mai tard s'adaptar a l'obertura al grand public, comprend:
- l’apodyterium (plur. : apodyteria) (vestiairis) ;
- lo sudatorium (sala de transpiracion) ;
- lo caldarium (banh caud per aspersion o immersion[2]) ;
- lo tepidarium (banh tebés) ;
- lo frigidarium (banh freg).
Lo sòl èra cobèrt de mosaïcs e caufat per un sistèma de caufatge pel sòl e de restancas: l'ipocauste, alimentat per un fogal tenent, lo praefurnium. Los fums del fogal èran vojats per de condcutes situats dins l'espessor de las parets (los tubuli) que los caufavan al meteis temps. Lo provesiment en aiga se fasiá mercé als aqüeductes. I aviá tanben de latrinas.
Los tèrmes se completavan sovent d'una palestra per l'exercici fisic e una piscina (natatio, piscinam). Los grands tèrmes de l'epòca imperiala constituissián de vastes complèxes de léser, amb jardins, salas d'espectacle, de bibliotècas.
Los tèrmes èran pas mixtes, levat qualques excepcions. Qualques installacions èran dobladas, amb una partida separada reservadas a las femnas. D'autres practicavan d'oraris alternats per cada sèxe. Lo matin èra pusleu reservat a las femnas, alara que los òmes profeitavan de tot l'aprèp dinada e quitament del vèspre[3].
Aprèp lor matinada de trabalh, los Romans anavan plan sovent als tèrmes per se pausar e seguissián un « percors » de caufament progressiu puèi de refregiment. D'en primièr, daissavan los vestits dins los vestiaris (apodyterium o spoliatorium), gardats per d'esclaus, s'escalfavan en fasent d'espòrt al gimnàs per transpirar (jòcs de balas, corregudas, alterofilia), e aqueles qu'amavan pas l'esfòrt fisic anavan dins lo tepidarium, sala tedesa, puèi dins una sala mai caufada, lo laconicum (estuba sèca) o sudatorium (estuba umida) per transpirar[4].
Passavan aprèp als banhs cauds, se raspavan la pèl amb lo strigil, rasclet de fèrre corb, puèi dintrava dins l'estuba. Atal s'acabava lo banh de propretat.
Dins lo caldarium, se pausavan puèi passavan als banhs tebeses, als banhs fregs, e fin finala, se fasián massar, epilar o encara perfumar... Generalament, s'onchavan dins lo destrictarium (los Romans utilizavan pas lo sabon, pasmens conegut dels Galleses). Los òlis e perfums èran servats dins un unctuarium[5].
-
Los tèrmes del Nòrd a Niça: la palestra e la paret èst del frigidarium
-
-
Tèrmes del mond roman[modificar | modificar la font]
Notas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ "Bouet5" (fr)Les dossiers d'Archéologia n°323, Thermes et pratique balnéaire en Gaule romaine, Alain Bouet p5
- ↑ "Martin Pruvot33" Archéologie suisse, 24-2-2001, Les thermes publics, Chantal Martin Pruvot, p.33
- ↑ "Martin Pruvot33"
- ↑ "Bouet5"
- ↑ vejatz per exemple, l'unctuarium dels tèrmes romans de Glanum


text:
Diapositiva
Una diapositiva es una fotografia positiva creada sus un supòrt transparent mejans de processus fotoquimics. Es diferent dels filmes negatius e de las Impressions fotograficas. La diapositiva tanben es utilizada pels filme de cinèma, perque produsís un imatge positiu sens l'intervencion de negatius.
Las diapositivas èran preferidas del professionals e de fòrça amators al respècte de la netetat de reproduccion cromatica dins la fotografia tradicionala.[1] La durada de conservacion de las diapositivas es majora qu'aquela de las impressions en color, de fach, lo procés Kodachrome es reconegut pels sas qualitats archivisticas.
Lo procés K-14 de Kodachrome èra fòrça dificil de realizar, perque un cambi minim de las especificacions podava afectar la qualitat del produch final, essent un metòde naturalament imperfècte integrant de pichonas quantitats contaminantas dins las capas de color produson un efècte especific e irreproductible. A causa del desvam e la complexitat, s'abandonèt la fabricacion en 2010[2] Los filmes per diapositivas Ektachrome e Fujichrome seguissián lo procés estandard E-6.
Las diapositivas perdonan mens las decas d'exposicion que lo negatiu (imprimit). Amb aquel tipe de filme, la valor generala se pòt detectat aprèp la presa de vista, contraròtlant l'exposicion de l'imatge en positiu per la compensar. La majoritat dels aparelhs compactes contròlan gaire l'exposicion, çò que mòstra l'espandida d'exposicion dels processus.
Lo tipe mai comun de las diapositivas es de 35 mm, qu'es un imatge en positiu tirat sus un filme de 35 mm estandard que, al seu torn, se plaça dins un quadre de plastic o carton; la talha estandard del quadre per un filme de 35 mm es de 50x50 mm.
Los projectors mai ancians utilizavan un mecanisme de passatge que manualament tirava la diapositiva d'un costat de la maquina, ont podava èsser remplaçada per la seguenta. Los projectors modèrnes utilizan un disc, nomenat "carrossel", que comprend un grand nombre de diapositivas que son tiradas automaticament fòra d'el per las plaçar fácia a la lutz incandescenta.
La companiá Polaroid produguèt un filme per diapositivas instantanèas, nomenat Polachrome.
Istòria[modificar | modificar la font]
Lo procés mai ancian de la fotografia en color foguèt l'autocrom. Èra un metòde de sintèsi additiva de color que donava de diapositivas en colors, mas escuras e amb una resolucion cromatica limitada. Al contrari, lo procés de sintèsi sostractiva de color Kodachrome donava de diapositivas de colors brilhantas. Introdusit en 1935, se fabriquèron dins un format de 16 mm pels filmes cinematografics, 35 mm per las diapositivas e 8 mm pels filmes ostalièrs.
Al començament dels ans 1940, d'amators utilizavan lo Kodachrome per far de fotografias personalas, d'autres utilitzavan adaptadors de rotlèus de filmes per de camèras ordinàrias de 4 "x 5". A l'epòca, los filmes en color avián fòrça dècas, èran costoses e les impressions pregavan fòrça temps. Los amators las utilizèron fins als ans 1970, quand l'impression en colors va comencèt a remplaçar.
Fins a 1995, las diapositivas en color èran l'unic mejan fotografic utilizat dins la publicacion, e foguèt fòrça utilizadas dins la fotografia publicitària, de documentaris, esportiva, e de natura. Los mejans digitals remplacèron pauc a pauc las seunas aplicacions. Kodak atudèt la seuna produccion de filmes[3] e sonque aquels de Fujifilm encara se tròbar sul mercat.[4]
Blanc e negre[modificar | modificar la font]
Las diapositivas a blanc e negre se pòdon confeccionar dirèctament amb fòrça tipes de filmes en blanc e negre, utilzant un procés invèrse. La projeccion de diapositivas en blanc e negre es rarament realizada ara, levat pel cinèma. Pasmens se las diapositivas en blanc e negre son encara utilizadas, lo metòde per las crear utiliza subretot un internegatiu e un procés estandard, a luòc d'un procés quimic invèrse. Dins lo cinèma en blanc e negre s'utiliza encara per capitar l'aparéncia de "cinema negre".
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ (en)Michael Langford; Basic Photography (7th Ed.); 2000; Oxford; isbn 0240515927}}
- ↑ (en)Last Kodachrome roll processed in Parsons, The Wichita Eagle
- ↑ (en)Kodak Kills Off Its Color Reversal Films]; ed:Peta Pixel
- ↑ (en)E6 Process Introduction ed:Fuji film


text:
Ihòut
Ihòldi (Iholdi en basco, Iholdy en francés) o Ihòut qu'ei ua comuna deu Bascoat, en Baisha Navarra.
Qu'ei adaigada peus arrius de Bidosa e de Lihurri.
Las comunas tòcatocantas que son Armendaritze au nòrd-èst, Heleta au nòrd-oèst, Irisarri a l'èst, Landibarre au sud-èst e Suhescun au sud.
L'agricultura qu'ei la basa economica de la comuna.
Somari
Demografia[modificar | modificar la font]
De véder[modificar | modificar la font]
- Ostau Elizabelar, palais de 1680, qui tien ua tor cilindrica dens los quate vertèxes.
- Ostau tradicionau basco Ameztoia, de 1698.
- Castèth o palais d'Oltze (sègle XVIIau).
- Glèisa de Sant Joan (sègle XVIIau) e estèlas discoïdaus (la mei anciana de las quaus e data de 1597) deu cemitèri.
.


text:
Muchedent
Muchedent es una comuna francesa, situada dins lo departament de la Sèina Maritima e la region de la Nauta Normandia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
La municipalitat de Muchedent se niche al se de la vallée de la Varenne recentament alterada pel creusement de ballastières, en bordure de la bòsc de Eawy.
Muchedent A situat a 7 km de Longueville-sus-Serra, a 8 km de Bellencombre, a 11 km de Auffay, a 14 km de Sant-Saëns e a 20 km de Dièpa.
Es desservie per la parca de Longueville-sus-Serra situada a 7 km.
La commune de Muchedent se niche au sein de la vallée de la Varenne récemment altérée par le creusement de ballastières, en bordure de la forêt d'Eawy.
Muchedent est située à 7 km de Longueville-sur-Scie, à 8 km de Bellencombre, à 11 km d'Auffay, à 14 km de Saint-Saëns et à 20 km de Dieppe.
Elle est desservie par la gare de Longueville-sur-Scie située à 7 km.
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
"Mucedent" Vila en 1030/1137. Preséncia gallo-romaine reconeguda en 1861 a la còsta del Molin. Donat en 1030 al abbaye Sant-Catherine-lès-Roan, de contunh als chartreux de Gaillon. Lo senhor de Muchedent #combatre a Hastings. Existéncia del prieuré del Pubel #que la capèla n'existissiá encara en 1716 (prieuré suprimit en 1732).
"Mucedent" cité en 1030/1137. Présence gallo-romaine reconnue en 1861 à la côte du Moulin. Donné en 1030 à l'abbaye Saint-Catherine-lès-Rouen, puis aux chartreux de Gaillon. Le seigneur de Muchedent combattit à Hastings. Existence du prieuré du Pubel dont la chapelle existait encore en 1716 (prieuré supprimé en 1732).


text:
Categoria:Modèl arts
Utilizacion[modificar | modificar la font]
Aquesta categoria a per vocacion d'amassar totes los modèls relatius a las arts.
Categorizacion[modificar | modificar la font]
Aquesta categoria recampa de messatges qu'an vocacion a demorar ligats a la pagina de modèl (ex: modèl d'esbòs). Mercé de seguir la procedura seguenta per las categorizar.
Copiatz-empegatz aqueste còde en bas de la pagina del modèl en indicant lo nom de classament (en defugissent d'inserir un saut de linha abans):
-
- [[Categoria:Modèl arts|Nom (sens accent) jolqual lo modèl serà classat]]
-
Soscategorias
Aquesta categoria dispausa de 6 soscategorias, sus un total de 6.
- Paleta de navigacion arts (1 C, 1 P)
B
- ► Modèl Benda dessenhada (3 P)
C
- ► Modèl cinèma (5 P)
L
- Modèl literatura (1 C, 5 P)
M
- Modèl musica (3 C, 8 P)
P
- Ligam portal art (1 C, 5 P)
Articles dins la categoria « Modèl arts »
Aquesta categoria conten los 2 articles seguents.


text:
Un article de Wikipèdia, l'enciclopèdia liura.
Aqueste modèl permet de plaçar una boita info ennaut a drecha dels articles que concernisson los sistèmas operatius.
- metòde de mesa a jorn
- Quin sistèma de mesa a jorn dels paquets o logicials ? Proprietari (Windows updata) olegic yum, apt, portatge
- gestionari de paquet
- (se present) RPM, DEB, Ebinterfàcia_utilisateurld, Slackware TGZ
- estat del projècte
- quin es l'estat actual del desvolopament del sistèma operatiu (acabat o encara en cors de desvolopament?)
- interfàcia d'utilizaire
- X11 avec GNOME? ksh?
- plataformas possiblas
- x86, PPC, o tota autra


text:
Viller
Viller es una comuna francesa, situada dins lo departament de Mosèla e la region de Lorena.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Vilatge de Moselle apertenent a la Aiçò ommunauté de Aiçò ommune del Aiçò entre Me osellan, d'una superficie de 7,27 ectara. Situat a 393 km de París, 50 km de Mètz. Desservie Recentament (oct 2008) per la wimax.
Village de Moselle appartenant a la Communauté de Commune du Centre Mosellan, d'une superficie de 7,27 hectare. Situé a 393 km de Paris, 50 km de Metz. Desservie récemment (oct 2008) par le wimax.
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
- Dépendait De l'anciana província de Lorraine, distincion de Morhange.
- Dépendait de l'ancienne province de Lorraine, seigneurie de Morhange.


text:
Curd
Lo curd es una lenga iraniana parlada en Curdistan ("lo país dels Curds"), qu'inclutz una part d'Iran, d'Iraq, de Turquia e de Siria. Lo curd es lenga oficiala pas que dins lo nòrd d'Iraq ("lo Curdistan iraquian"). Es totalament interdich d'utilizacion publica en Siria e o èra en Turquia abans la lei d'agost de 2002 que permet una preséncia publica (leugièra e contrarotlada) del curd. En Iran, lo curd pòt èsser utilizat dins los mèdias locals tant coma dins qualques escòlas.
Lo curd aperten al sosgrop occidental de las lengas iranianas, una branca del grop indoiranian qu'es una de las brancas màgers de las lengas indoeuropèas. Las lengas mai ligadas al curd son lo talysh e lo persan.


text:
Pournoy-la-Chétive
Pournoy-la-Chétive es una comuna francesa, situada dins lo departament de Mosèla e la region de Lorena.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
- Dépendait De l'ancian País messin, en lo Isle.
- Domeni de la glèisa de Mètz contesté pel pòrti de Lorraine.
- Pel tractat de Nomeny (1604), Pournoy i aguèt atribuit a Mètz.
- Vilatge destruit l'an 1944 e totalament reconstruit.
- Dépendait de l'ancien Pays messin, en l'Isle.
- Domaine de l'église de Metz contesté par le duc de Lorraine.
- Par le traité de Nomeny (1604), Pournoy fut attribué à Metz.
- Village détruit en 1944 et entièrement reconstruit.


text:
Mandolina
La mandolina qu'ei un instrument de còrdas puntejadas qui pòt muishar variacions de las granas segon los país, las epòcas e los genres musicaus. Lo musician que'n joga en picant las còdas dab ua mena d'agulha aperada plèctre (o mediatòr). Uei lo dia, las mandolinas que son mei que mei de duas menas (las duas acordadas deu medish biais) : mandolina napolitana (la version classica) e mandolina bluegrass.
L'acòrdi d'aquestas mandolina qu'ei lo medish deu vriulon, : qu'ei a díser (de la mei grava a la mei aguda) : sol-re-la-mi. La còrdas de la mandolina que son doblas (dus sol, dus re eca) e de metau.
La familha de la mandolina gessida de mandolina napolitana que compta la mandòla, lo mandoloncèl e la mandobaisha. Aqueste instrument que pòden constituir ua orquèstra de plèctres en i bèth hornir guitarras e guitarras baishas.
Istòria[modificar | modificar la font]
La mandolina que ho inventada dab mantuas versions en Italia a partir d'instruments com lo laüt e la mandòra (qui lo son nom e vòu díser amètla, en referéncia a la soa forma). Que conegó un gran succès dens tota Euròpa, mei que mei, a partir deu XVIIIau sègle. Com peu vriulon, durant las tempsadas barròcas las còrdas emplegadas qu'èran de tripas d'aulhas ; uei que son hèitas d'acièr.
En Italia qu'i avó duas formas principalas de mandolinas : la mandolina napolitana e la mandolina milanesa (mei petita e dab mei de còrdas). Aquestas duas mandolinas que son mandolinas en forma de laüt. Dens d'autes país (Irlanda, Espanha) que's desvolopèn mandolinas platas. A la debuta deu sègle XX lo laütièr american d'orgina britanica Orville Gibson que desvolopè la mandolina bluegrass, en préner la forma de la mandolina plata e en la combinant dab caracteristicas de la laüteria deu vriulon (en utilizar las formas deus horats deu vriulon e en tot hornir a la mandolina la barra d'armonia d'aqueth instrument).
- Intruments ancians : cistre • mandòra
- Familha de l'arpa : arpa classica • arpa celta
- Familha de la mandolina : mandolina • mandòla • mandoloncèl • mandobaisha • mandolina bluegrass • banjolina
- Familha de la guitarra : guitarra barròca • vihuela • guitarra • guitarra baisha •
- Familha deu laüt : laüt • archilaüt • teorba
- Familha deu clavecin : espineta • clavecin
- Monde arabomusulman : ud
- Euròpa
- America
- America Latina :
- America deu Nòrd : autoarpa • banjo • dulcimer


text:
Montivilliers
Montivilliers es una comuna francesa, situada dins lo departament de la Sèina Maritima e la region de la Nauta Normandia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Aquela municipalitat a situat sul marge drech de la Seine, a una desena de quilomètres del Havre. La municipalitat a traversat per un riu trucat la Lézarde. La Lézarde a #èsser artificialment scindée en dos braç dempuèi lo Mièja Edat, amb la fin de multiplicar los molins a blat e a tan, #que dels vestigis subsisteixen encara de los nòstres jorns. Lo melhor conservat n'es aquel del abbaye, molin a blat banal, #que los abbesses ne tiravan una granda intrada. La Lézarde en essent a la Mièja Edat fòrça mai ampla que de los nòstres jorns e mens envasée, existissiá a Montivilliers una activitat portuaire pas négligeable. Es uèi jalonnée de camins de passejada, fòrça apreciats pels Montivillons. La Lézarde pres lo canal del Havre a Tancarville sus la municipalitat de Harfleur.
Cette commune est située sur la rive droite de la Seine, à une dizaine de kilomètres du Havre. La commune est traversée par une rivière appelée la Lézarde. La Lézarde a été artificiellement scindée en deux bras dès le Moyen Âge, afin de multiplier les moulins à blé et à tan, dont des vestiges subsistent encore de nos jours. Le mieux conservé est celui de l’abbaye, moulin à blé banal, dont les abbesses tiraient un grand revenu. La Lézarde étant au Moyen Âge beaucoup plus large que de nos jours et moins envasée, il existait à Montivilliers une activité portuaire non négligeable. Elle est aujourd'hui jalonnée de chemins de promenade, très appréciés par les Montivillons. La Lézarde rejoint le canal du Havre à Tancarville sur la commune d'Harfleur.
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Elle fut chef-lieu de district de 1790 à 1795.


text:
817
Cronologia mensuala:
Gen - Feb - Mar - Abr - Mai - Junh
Julh - Ago - Set - Oct - Nov - Dec
Cronologias tematicas:
Literatura - Musica - Sciéncia - Espòrt
Aquesta pagina concernís l'an 817 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Asia[modificar | modificar la font]
Califat Abbassida[modificar | modificar la font]
Revòuta d'Ibrahim ben al-Mahdi, fiu dau califa Al-Mahdi e fiu ainat dau califa Harun ar-Rachid, que se proclamèt califa a Bagdad lo 24 de julhet. Una partida de l'armada, inquieta dau raprochament dau califa Al-Mamun ambé lo chiisme, lo sostenguèt e conquistèt la vila de Kufa. Ibrahim deguèt alora negociar ambé lei soudats lo pagament d'una sòlda excepcionala. En parallèl, de kharigistas se revoutèron dins la region de Sawad mai lo movement i foguèt finalament contengut per lo califa novèu. Pasmens, deguèt tanben faciar la reaccion dau califa Al-Mamun qu'organizèt sa repòsta dins la region de Merv.


text:
Mistral (vent)
Lo mistral (o mistrau) (mistral en francés, mestral en catalan, maestrale en còrs e italian) es un vent de nòrd-oèst (NW) a nòrd (N), fresc o freg e sovent violent, que concernís lo nòrd del bacin de la Mediterranèa Occidentala. S'apèla tramontana en Lengadòc, mistral en Provença e sus la Còsta d'Azur, mas es lo meteis vent que pòt bufar fins al sud de las Balearas e aténher lo nòrd de Tunisia.
Causas del mistral[modificar | modificar la font]
L'aparicion del mistral (e de la tramontana) es ligada a l'arribada d'un flux maritim fresc d'origina atlantica, o d'un flux freg continental, que perven en Mediterranèa pel còl de Lauragués e lo corredor Ròse-Sòna.
Las causas de desenclavament del mistral son :
- Establiment d'una dorsala anticiclonica sul sud-oèst (SW) de França
- Depression relativa sus la Mediterranèa Occidentala
- Preséncia d'aire caud dins la zona de la depression
- Alimentacion en aire freg
Es pas indispensable qu'aquestas quatre condicions sián acampadas.
Previsions[modificar | modificar la font]
La preséncia de cirrus, sustot se son nombroses e localizats vèrs l'Oèst pòt èsser un signe anonciator del mistral, mas es pas sistematic.
Efièches del vent[modificar | modificar la font]
Un exemple de sa fòrça foguèt visible pendent la partida França-Sud-Africa pendent la Copa del Monde de Fotbòl 1998, ont l'equipa atacant contra lo vent aguèt de dificultats e far avançar lo balon per de tirs longs.
Un autre efièch del mistral es visible dins la valada de Ròse, particularament al sud de Valença : sa fòrça e sa persisténcia influisson sus la creissença dels arbres isolats que son fòrtament inclinats vèrs lo sud.


text:
Batalha de Salamina
La Batalha de Salamina foguèt una batalha navala de la Segonda Guèrra Medica qu'aguèt luòc lo 29 de setembre de 480 avC. Se debanèt entre la flòta dei ciutats grègas coalizadas e la flòta de l'Empèri Pèrsa. Lei Grècs capitèron de destruire una partida importanta de la flòta e d'empachar una ofensiva terrèstra còntra Peloponès.
Somari
Fòrças en preséncia[modificar | modificar la font]
Fòrças grègi[modificar | modificar la font]
Segon l'istorian grèc Erodòt, la flòta grèga èra compausadi de 360 a 380 naviris. Segon l'escriban atenenc Èsquil — que participèt a la batalha dins la flòta de sa ciutat — lei Grècs tenián 310 naviris sus lo prat batalhier. Enfin, segon lo mètge e filosof Ctesias, la flòta grèga coalizada alinhava solament 210 naviris. Lo contingent principau èra aqueu d'Atenas (110 a 180 unitats). Lo comandament èra dirigit nominalament per lo generau espartenc Euribiades e sota la direccion vertadiera dau generau atenenc Temístocles. Lu caps de la flòta èran donc devesits. Lu caps atenencs volián atacar lu Pèrs per reconquistar Atenas e una partida dau nòrd de Grècia. Lu caps dei ciutats de Peloponés volián se replegar per evitar la destruccion dei naviris grècs e protegir lo sud de Grècia d'una accion de la flòta enemiga.
Fòrças pèrsi[modificar | modificar la font]
Segon Erodòt, la flòta pèrsa èra compausada au començament de la guèrra de 1207 naviris. Pasmens, li pèrdas èran ja importanti avans la batalha de Salamina en causa dei dificultats de navigacion dins la Mar Egèa. Totjorn segon Erodòt, un tèrç dei naviris pèrs foguèt aprefondats per una premiera tempèsta au larg de Magnesia. Puei, una segonda tempèsta dins la region de l'illa d'Eubèa auriá entraïnat la pèrda de 200 naviris. Enfin, lu atacas enemigi, especialament lo combat navau de l'Artemission, aurián destruch 50 unitats. Lo racònte d'Erodòt declara que li pèrdas foguèron remplaçi mai cita solament un renfòrç de 120 naviris siá un efectiu d'aperaquí 670 unitats pèrsi per la batalha de Salamina. Segon d'autrei testimoniatges, lu Pèrs tenián 1000 naviris segon Platon e Ctesias, 1200 segon Doriskos, 1300 segon Isocrates. Lo nombre iniciau de 1207 naviris es regularament citat. Lu istorians modèrns consideravan que l'Empèri Pèrs èra pas capable de gardar mai de 600 naviris actius dins la Mar Egèa. Pasmens, un nombre tant feble es tanben gaire acceptat. Ansin, li estimacions modèrni situan lo nombre de naviris pèrs entre 600 e 800.
Lo comandament de la flòta èra nominalament sota lo contraròtle dau rèi Xerxès Ièr que va observar la batalha dempuei la costat. De mai, certanei contingents èran ostils entre elei e la division lingüistica de l'Empèri èra una fònt suplementària de dificultats dins l'organizacion dau comandament. En revènge, au nivèu tactic, lu naviris pèrs avián un avantatge de manobrabilitat. Li rasons d'aquel avantatge son pas clari : diferéncia de fusta, manca d'entretenh dei naviris grècs en causa de la pèrda dau pòrt d'Atenas o benlèu massa suplementària de l'infantariá pesuca grèga embarcada sus lu naviris per atacar a l'arrambatge lu Pèrs ?
Debanament[modificar | modificar la font]
Li descripcions anticas de la batalha son relativament pauc precisi. Coma la geografia locala es relativament malaisada, es donc possible que degun ague una vision clara dau debanament dau combat dins lu rengs grècs.
Lo luòc de la batalha foguèt impausat per lu Grècs. Èra un destrech fòrça estrech per demenir la largor dau prat batalhier e limitar l'avantatge numeric de la flòta pèrsa. Aquela tactica aviá ja foncionat corrèctament a l'Artemission onte lu Pèrs avián perdut dos naviris per un naviri grèc destruch. Pasmens, en causa de l'avantatge numeric fòrça superior dei Pèrs, lu Grècs s'èran retirats ambé la conclusion d'un endrech encara mai estrech que l'Artemission èra necessari per batre la flòta pèrsa. En fòra d'aquelei consideracions tacticas, la dificultat premiera dei Grècs èra la division entre lu partisans d'una batalha a Salamina e aquelei d'una retirada per protegir Peloponés. L'entraïnament de la batalha foguèt fòrçat per Temístocles que mandèt un espion a Xerxès per li donar un avans-gost dei divisions grègi e lo convencre de l'oportunitat d'una ataca.
La flòta grèga èra probablament organizada segon doas linhas orientadi sus un axe nòrd-oèst sud-èst. L'aila senèstra èra ocupada per lei naviris atenencs, l'aila drecha per lo contingent espartenc e lo centre per lo rèsta dei naviris coalizats. Lu naviris pèrs foguèron probablament devesits en dos grops. Lo premier èra cargat d'atacar dirèctament lu Grècs a partir d'una organizacion en tres rengs. Lo segond, compausat de naviris egipcians, èra cargat de far lo torn de l'illa de Salamina per enceuclar totalament lu naviris grècs.
Consequéncias[modificar | modificar la font]
Consequéncias militaras[modificar | modificar la font]
La desfacha de Salamina marquèt l'aplant de l'avançada pèrsa vèrs lo sud de Grècia e la fin deis operacions principali per l'annada 480 avC. Lo morau dei soudats grècs foguèt renfòrçat e poguèron bastir un sistèma de fortificacions per protegir la region de Peloponés. En revènge, lo prestigi de l'Empèri Pèrs e lu capacitats militari de la sieuna armada èran d'ara endavant limitadi car la sieuna flòta èra plus capabla d'avitalhar li tropas terrèstri. Li conquistas pèrsi dins la Mar Egèa èran tanben menaçadi per d'atacas navali grègi. La batalha de Salamina es donc un succès decisiu per lu Grècs e marca lo retornament de l'iniciativa dins lo conflicte.
Consequéncias istoricas[modificar | modificar la font]
Coma lu batalhas de Maraton e dei Termopilas, la batalha de Salamina a un estatut « legendari » dins l'istòria grèga probablament en causa dau contèxte fòrça desfavorable ai Grècs avans lo combat. Eclipsa generalament la batalha de Platèa que s'acabèt per la desfacha vertadiera dei Pèrs durant la Segonda Guèrra Medica. D'autra part, en considerant que Grècia antica, especialament Atenas, foguèt lo premier endrech ont apareguèron li basas de la filosofia e de la sciéncia occidentala, mai d'un istorian a declarat qu'una desfacha grèga a Salamina auriá cambiat l'evolucion de l'istòria umana en empachant o limitant l'emergéncia de la civilizacion grèga dau sègle V avC. Pasmens es totjorn malaisat d'escriure l'Istòria a partir d'eveniments fictius. D'efèct, l'exemple dei ciutats grègi d'Anatòlia ja conquisti au sègle precedent mostra qu'èra possible per lu pòbles conquists per lei Pèrs de gardar e desvolopar li sieunas culturas. De mai, la civilizacion atenenca foguèt permesa per la concentracion de poders e de riquesas dins Atenas precisament gràcias ai sieus succès còntra lu Pèrs.


text:
Josieus
Lei josieus (var. judius) (יהודים yehudim en ebrieu; יידן yiden en yiddish; ג'ודיוס djudios rn judeoespanhòu) son leis aderents au judaïsme. Ne son tanben lei membres dau pòble d'Israèl (am yisrael), apelats tanben enfants d'Israèl (Benei Yisrael)[1]. I a en fach una distincion entre lei doas definicions, la Halakhà (la lei religiosa ortodòxa) indicant qu'un demòra josieu (membre dau pòble) mai se un n'es pus josieu (apertenent au judaïsme)[2].
Forman un grop que sa definicion coïncidís parcialament amb lei categorias usualas de grop culturau, etnic, nacionau o religiós. Son compausats o lo pòble josieu es un grop etnicoreligiós venent deis israelitas de Judèa en Orient Mejan e d'aquelei que se convertiguèron a sa religion au cors dei sègles.
La definicion que leis israelitas e puei lei josieus an donat d'elei-meteis a variat dins lo temps. L'idèa que lei josieus son un pòble, lo « pòble d'Israèl », apareis dempuei lei primiers libres de la Bíblia[3], e s'es afirmada au cors dei sègles. La definicion religiosa au contrari a evoluit: la Bíblia e l'arqueologia descrivon quitament d'israelitas politeïstas ai periòdes mai ancians[4]. L'idèa de «reiaume d'Israèl», que data de la Bíblia, a tanben variat amb lo temps e es largament mesa de costat per leis autoritats religiosas a partir dau sègle II, e reïntroducha per lei laïcs e per quauquei religiós sota la forma de Sionisme au sègle XIX. Enfin, la diaspòra josieva fòrça diversificada entre culturas diferentas dins l'espaci e lo temps a encara complicat l'apròcha de l'identitat josieva.
Lo nombre totau de josieus es malaisat d'estimar amb precision, e fa l'objècte de controvèrsias. Segon un recensament fach en 2002[5], seriá d'aperaquí 13 milions, que la majoritat viu en America dau Nòrd, en Euròpa e en Israèl.
Referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Lo tèrme am yehudí (pòble josieu) es un emprunt modèrne ai lengas occidentalas.
- ↑ T.B Sanedrin 44a.
- ↑ Per exemple, Genèsi 46:5
- ↑ Vejatz per exemple lo segond livre dei reis, 23:4 e seguents, o La Bíblia desvelada d'Israël Finkelstein e Neil Asher Silberman, pagina 276.
- ↑ Recensament fach en 2002.


text:
Courtenay (Loiret)
Courtenay es una comuna francesa, situada dins lo departament de Loiret e la region dau Centre.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Courtenay A situat a unitat|26|km}} al Nòrd-Es de Montargis e a unitat|26|km {{}} al Sud-Oèst de Sentit en la region naturala del Gâtinais. La siá frontièra Es marca lo limit entre lo departament del Loiret e aquel del Yonne.
La Cléry[1] (o Clairis), afluent del Loing, lo autoroute A19 e la rota nacionala 60 travèrsen lo territòri de la comuna.
Courtenay est située à 26 km au Nòrd-Est de Montargis et à 26 km au Sud-Ouest de Sens dans la région naturelle du Gâtinais. Sa frontière Est marque la limite entre le département du Loiret et celui de l'Yonne.
La Cléry[2] (ou Clairis), affluent du Loing, l'autoroute A19 et la route nationale 60 traversent le territoire de la commune.
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ {{{Títol}}}. Consultat lo 29 de novembre de 2008
- ↑ SANDRE, « Fiche rivière la clery (F4280600) ». Consultat lo 29 novembre 2008