text:
Vasadés
Vasadés es un parçan d'Occitània[1] situat en Gasconha .
La soa vila principala es Vasats.
Somari
- 1 Las especificitats de la region
- 1.1 Delimitacion istorica
- 1.2 Delimitacion actuala e caracteristicas paisatgèiras
- 1.3 Lenga tradicionala
- 1.4 Caracteristicas socioculturalas
- 1.5 Cultura vasadesa
- 1.6 Occitan anuit
- 2 Nòtas
- 3 Ligas extèrnas
Las especificitats de la region[modificar | modificar la font]
Delimitacion istorica[modificar | modificar la font]
Vasadés pòt èster considerat coma lo territòri de l'anciana diocèsi de Vasats, devath lo Regim Ancian. En gròs, la Gironda actuala èra devesida en diocèsi de Bordèu e diocèsi de Vasats. La termièra passèva entre Boridèirs e Sent Sefrian, entre Tolena e Lengon, e traversèva lo canton de Sent Macari e l'oèst dau canton de Sauvatèrra. Cernés, Sauternés, las Gravas, la Hauta Lana girondina se trobèvan donc en Bordalés ; la partida orientala de l'Entre Duas Mars èra en Vasadés.
Lista de las parròpias e deus archiprestats en 1585[modificar | modificar la font]
- Archiprestat de Bernòs : l'Artiga, Artigavielha (comuna de Cudòs), Belin, Bernòs, Birac, Boridèirs, Calens, Capsiuts, Casalís, Concas, Cudòs, l'Èrm, Escaudas, Gajac, Giscòs, Gualada, Insòs (comuna de Preishac), Lavasan, Licpostèir, Linhan, Lucbans, Lucmau, Lugòu, Lucsèir, Malhàs, Marimbaut, Marions, Mons, Mostèir, Muret (Saunhac e Muret), Musset (l'Èrm e Musset), Pissòs, Pompejac, Preishac, Saunhac, Sauviac, St Miquèu de Mèsmas o de Castèthnau, Talaison, Tontolon, Trasits (comuna de Gajac), Vasats, Viganon. Compren lo sud deu Vasadés (es a díser que la Lana vasadesa i es inclusida), la region de Granhòus e de Capsiuts.
- Archiprestat de Culheron : Aubiac, Auròs, Bassana, Bertés, Bijós (comuna de Birac), Blanhac, Branens, Broqueiran, Casats, Castèth Andòrta, Castilhon de Castèth, Culheron (comuna d'Aubiac), Flodés, Guans, Guirons, Hontet, Ladòs, Lengon, Masèras dens Ladòs, Masèras en Ròcatalhada, Montfelix (comuna de Pontdaurat), Pontdaurat, Possinhac (comuna de Vasats), Puibarban, Ravalhan, St Còrme, St Ipolite, St Lobèrs de Colhac o de Castèth, St Miquèu de la Prada (comuna de Vasats), St Pèir d'Aurilhac, St Pèir de Lengon o de Mons, St Perdon de Concas o de las Jaubèrtas, St Vincent de Capbosits o de Vasats, Savinhac d'Auròs, Usèsta. Compren lo nòrd deu Vasadés, la region de Lengon e d'Auròs (vath de Garona).
- Archiprestat de Jugasan : Bèrafont, Blasimon, Bossugan, Brana, Brunhac (comuna de Bossugan), Buish, Cabarà, Casaverd (comuna de Blasimon), Castèthvielh, Cessac, Civrac, Coirac, Corpiac, Daubèsa, Frontenac, Gornac, Jugasan, Luganhac, Lugasson, Martras, Mauriac, Merinhàs, Moliets, Naujan, Pins (comuna de Blasimon), Postiac (Naujan e Postiac), Puish (comuna de Sauvatèrra), Pujòls, Rausan, Romanha, Ruish, Salabrunau (comuna de Frontenac), St Andriu dau Bòi, St Aubin de Blanhac, St Brice, Sta Florença, St Genís dau Bòi, St Jan de Blanhac, St Lugèir de la Vinhaga (comuna de Sauvatèrra), St Marçau, St Pèir de Castèth, Sta Presentina (comuna de Frontenac), St Roman de la Vinhaga (comuna de Sauvatèrra), St Sulpici de Pomèirs, St Vincent de Pertinhàs, Sauvatèrra, Todenac (comuna de Blasimon), la Veiria (comuna de Blasimon), Vilamartin (Moliets e Vilamartin). Compren principalament la region de Sauvatèrra e de Pujòls.
- Archiprestat de Julhac : Anzàs, Auriòlas, Balaissagas, Bofiagas, Casaugitat, Claribés, Cobairac, Doleson, Esclòtas, Flaujagas, Genàs (comuna de Pelagrua, Gensac, Julhac, Listrac de Durèsa, Massugàs, Pelagrua, Pessac de Gensac, Polhac, Pui de Tors (comuna de Casaugitat), la Rèira (comuna de Pelagrua), St Antòni de Cairet, Sta Colomba de Duràs, St Laurens de Servòlas (comuna de Pelagrua), St Martin de Servòlas (comuna de Massugàs), Sta Radegonda, Sossac, Vinhòlas (comuna de Pelagrua). Compren lo nòrd-èst de l'Entre Duas Mars, precisament lo virat de Pelagrua e de Pujòls, mèi una partida d'Òlt e Garona.
- Archiprestat de Montsegur : Andraut (comuna de Montsegur), Artús, Balaissac (Forsés e Balaissac), Bèlpui, Castèlnau de Gupia, Civert, Cors, Coturas, Diulivòl, Forsés, Graspiron, Gupia, Mauvesin, Montgausí, Montinhac, Montsegur, Neujon, Paulac, Pui, Ròcabruna, St Albert, Sta Crotz de Levinhac, St Fèrme, Sta Gema, St Geraud daus Bòis, St Ilari de la Navalha, St Martin de Sèrras (comuna de la Mòta Landerron), St Miquèu la Pujada, St Sulpici de Guilharagas, St Vivian de Boisson, Talhacavath, Tibràs. Compren la region de Montsegur e l'èst deu Reulés, mèi una partida d'Òlt e Garona.
- Archiprestat de Rimons : Auribús, Bagàs, Baria, Camiran, Cassulh, Castèthmauron d'Albret, Caudròt, Caumont, Clairac, Fontcauda, Landerroet, Lobens, Maurisèth, Mèsterriu, Naufonts o Torinhac, Rimons, las Sentas, St Anhan, St Exupèri, Sta Fe la Longa, St Felix de Pomèirs, St Ilari dau Bòi, St Laurens dau Bòi, St Laurens dau Plan, St Martin de l'Èrm, St Martin de Sescàs, St Martin dau Pui, St Miquèu de la Rèula, Sta Petronilha (comuna de Gironda de Dròt). Compren los costaus de la riba dreita de Garona, es a díser, entre auts, l'oèst deu Reulés.
- Archiprestat de Sadirac : N.D. de Moishac deu Grand Alhàs o Alhàs lo Grand, Alhàs lo Vielh, Anglòs, Antanhac, Argenton, Baishac, Bausiac, Berlin, Bèthlòc, Boglon, Boglon lo Vielh, Boishet, Bordèlas, Briolet, Campin (comuna de Granhòus), Campòt (comuna de Granhòus), Castèthgelós, Cauvinhac, Cocumont, Cors, Coturas, Esquèrdas, Flaujac (comuna de Granhòus), Gaujac, Glairós, Higuèirs, Hulhés, Hontet, Hura, Jusics, Lobens, Marcelús, Maseròlas, Maseròu, Masselhas, Melhan, Montclarís, Montpolhan, Navalhac, Possinhac, Romestanh, Rufiac, Sadirac (comuna de Granhòus), Samadet, Samasan, Sendets, Sigalens, Silhàs, St Andriu de Cotura, St Andriu dau Garn (comuna de Montgausí), St Gervasi, St Lobèrs de Lotranja (comuna de Granhòus), St Martin de Curton, St Sauvur de Melhan, St Sève, St Silvèstre, Tersac, Tilh (comuna de Masselhas), Tren. Compren l'extrème levant deu Vasadés, damb una brava partida d'Òlt e Garona.
Comunas actualas deu Vasadés riba gausha (Vasadés a pròpament parlar), tenent compte de la termièra istorica[modificar | modificar la font]
Alhàs, l'Artiga, Aubiac, Auròs, l'Avescau, Baria, Bassana, Bernòs-Baulac, Bertés, Birac, Biujac, Blanhac, Boridèirs, Branens, Broqueiran, Capsiuts, Casalís, Casats, Castèth Andòrta, Castilhon de Castèth, Cauvinhac, Coimèras, Cors, Cudòs, l'Èrm e Musset, Escaudas, Flodés, Gajac, Giscòs, Granhòus, Gualada, Guans, Hontet, Hura, Ladòs, Lavasan, Lengon, Linhan de Vasats, Lopiac de la Rèula, Lucmau, Marimbaut, Marions, Masèras, Masselhas, Navalhac, lo Nisan, Pompejac, Pontdaurat, Preishac, Puibarban, Ravalhan, Sauviac, Savinhac, Sendets, Sigalens, Silhas, St Còrme, St Lobèrs, St Miquèu de Castèthnau, St Pèir (de Mons), St Perdon de Concas, Usèsta, Vasats.
Delimitacion actuala e caracteristicas paisatgèiras[modificar | modificar la font]
Actualament, Vasadés au sens estricte poiré èster delimitat per la termièra de Gironda, de Garona au nòrd, e de Ciron a l'oèst. Sauternés i seré donc inclusit.
Pòden tanben definir lo Vasadés d'un punt de vista administratiu, en lo considerant coma un país reünissent los cantons de Vasats, Capsiuts, Auròs, Granhòus, Lengon e Vilandraut.
Vasadés es caracterizat, per çò deu paisatge, per una disparicion deu vinhau au profèit de la policultura e de l'eslevatge, damb bòscs de casses e castanhèirs, e lo pinhadar deçà delà ; aquera modificacion paisatgèira se vei au nivèu de Casats o au sud de Hargas. Es interessant de notar que, se los casses son fòrt presents de cada bòrn de Garona, los carpes dominan sus la riba dreita quòra son los castanhèirs e los pins que son mèi frequents sus la riba esquèrra.
Pòdem tanben notar que l'Entre Duas Mars, mèi subtilament benlèu, es tanben subjècte ad aquera transicion: en Haut Entre Duas Mars (èst dau país de Sauvatèrra, nòrd de Reulés), los prats vènen regde mèi presents per rapòrt a la vinha.
Enfin, lo passatge au pinhadar, per tant que lo pusquin establir completament au nivèu de Ciron, a Baulac per exemple, se hèi progressivament, pusque tròban dejà quauques pinhadars en Sauternés.
Lenga tradicionala[modificar | modificar la font]
Caracteristicas linguisticas[modificar | modificar la font]
Lo paròlis tradicionau de Vasadés s'inscriu dens un ensemble restacat puslèu au centre de Gasconha que non pas a Bordalés. La termièra nòrd deu gascon centrau es, segon certans autors, en correlacion damb lo limit nòrd de Vasadés[2]. Sas caracteristicas son:
- Prononciacion [w] deu -v- intervocalic
- Utilizacion deu que enonciatiu (pas totjorn)
- Preséncia deu a- prostetic
- Conjugasons centralas (pas totjorn)
- Subjontiu e preterit en -o-
- Non-prononciacion deu -i- de la terminason -èra (donc abséncia de la forma -èira)
- -s- intervocalic au lòc de -d- (caracteristica de la Gasconha orientala). Lo limit -d- (oèst) / -s- (èst) passa per Sent Sefrian e travèrsa Podensaqués.
Remens, fau botar a part la valada de Garona dens lo dialècte vasadés. En efèit, certans especialistas[3] an demontrat que lo gascon urban de Lengon èra mèi pròche deu bordalés que non pas deu vasadés, per tant que Lengon hasussi partida deu Vasadés istoric e geografic; aquò s'explica simplament per ce que Lengon èra un pòrt e una vila comerciala, donc una vila d'escambis. De mèi, l'Atlàs linguistic de Gasconha mustra que lo paròlis de Pujòus e de Blanhac diferís deu paròlis deu Vasadés centrau. I a donc una dicotomia entre Vasadés landés e Vasadés garonés. Lo parlar garonés es d'alhurs aparentament lo mesme qu'en país macarian (Gabarnac es encara en zòna garonesa) e en nòrd Reulés (hòra Petita Gavacheria). Aquò's en correlacion, probable, damb la continuitat deu Vasadés istoric.
Literatura tradicionala[modificar | modificar la font]
Coma dens frem de lòcs de Gasconha, la literatura populara es fertila. Una de las istòrias mèi coneishudas deus vielhs, quò's la dishuda deu curat d'Artigavielha, un curat dont tots maudisen, mès un curat gascon, donc regde malin, tan bien que lo quite archavesque li perdona suu còp [4]. L'Armanac Garonés, dit Lo Garonés  , que pareishèva au mitan deu sègle XX, dirigit per Fernand MASSON dit ''Florimond'' de Caudròt, a publicat tot un pilòt d'aqueras istòrias dròllas lo mèi sovent, ironicas, pebradas, trendas a còps; la lenga es garonesa. D'un aut costat, Bazas Art Culture Tradition, damb son talhèir gascon, au torn (entre auts) de Sénhers Dulau, Despujols, Bibes, Martin, a reculhit un talh d'escriuts en gascon vasadés, publicats dens las Cronicas Vasadesas e dens Paraulas d'aciu ; certans tèxtes se retròban suu site web de la Vath de Ciron (Vallée du Ciron). Guiu Dulau, Fernanda Bordes, Jausèth Rémaut, Gabrièl Martet, e d'auts, esturen remercables autors populars. Mants diccionaris an estat publicats o reïmprimits, dont lo deu Dr. Vigneau (1879).
Caracteristicas socioculturalas[modificar | modificar la font]
D'un punt de vista socioculturau, actualament (au sègle XXI), Vasadés es eterogenèu. Damb lo transferiment de la sosprefectura a Lengon en 1926, la disparicion deu camin de hèr Lengon-lo Mont e de la gara de Vasats au profèit de la gara de Lengon, la construccion de l'autoestrada A62, la barradura deu tribunau e de la maternitat de Vasats, l'abséncia d'urgéncias a l'espitau de Vasats, an contribuit, a la fin deu sègle XX, a ralentir lo desvolopament economic e sociau de la ciutat millenària. En efèit, los Vasadés son obligats de se rénder a Lengon per anar au centre comerciau, a l'espitau, a la gara, au peatge (dinc a 2011)...
Una rivalitat es neishuda entre Lengonés e Vasadés, principalament — es interessant d'ec observar — en çò deus joens, entre 15 e 30-40 ans pus o mens. Los Lengonés, d'un bòrn, an tots los mejans de comunicacion, los servicis, la modernitat, las animacions culturalas, lavetz que los Vasadés tenen fermament a lur patrimòni, tant bastit coma immateriau. Dens la cultura populara modèrna, los Lengonés son considerats coma pècs preus Vasadés (los disedèirs chic flataires son espandits), quòra los Vasadés son considerats coma picabosics per lurs vesins. Çò d'amusant es que la tradicionala rivalitat Lengon-Sent Macari — existenta dempui l'Edat Mejana e encara presenta dens la memòria deus ancians, dont l'origina ven de polhadas a perpaus deus privilègis sus la venda de vin (privilègis per Sent Macari, qu'èra en Bordalés) — s'es reportada sus una rivalitat a l'interior deu quite Vasadés; e, en medís temps, Lengon e Sent Macari marchan adara la man dens la man, hòrtas d'una "cultura de ribèira" mès sustot en acòrd politic.
En efèit, d'un punt de vista politic, los cantons de Vasats e de Granhòus son damorats a dreta (UMP), lavetz que Capsiuts, Vilandraut e Auròs son fièus deu PS, e que lo canton de Lengon es entre las mans deu PCF, tot coma Sent Macari. Las diferéncias son redde mercadas au nivèu de las manifestacions culturalas. Los cantons PS/PCF organizan manifestacions mèi viradas cap a las culturas deu monde, au desvolopament duradèir (Hèsta deu Colac e deu Vin, Hestejada de las Arts, las Nuèits Atipicas); los cantons de dreta organizan manifestacions regde mèi tradicionalas, mèi viradas cap au monde paisan, coma van véser dens lo cas de Vasats.
Cultura vasadesa[modificar | modificar la font]
Lo Vasadés entèir, coma d'auts virats occitans, pren sas vacanças en octòbre, au moment de la caça de la paloma. Tota la via d'aquesta region vira autorn d'aquò en auton. Una Hèsta de la Paloma es organizada, damb una messa (vaquí una constanta de la cultura vasadesa, au contrari deu país de Lengon/Sent Macari) e l'intronizacion de personalitats dens la confrairia de la paloma, en preséncia de membres de nombrosas confrairias tradicionalas. L'auta activitat emblematica es lo rugbi. Mèi de cap a Capsiuts (la partida completament landesa), s'interèssan tanben a la tauromaquia.
Fòrt de Vasadés, se ne'n an pas hèit partida un jorn, aumens coneishen lo grop folcloric Los de Vasats  , reputat en particular per sons chancaires. Lo folclòre vasadés de la lana, quasiment lo mesme que lo de la Lana Gran e deu quite Marensin, es fòrt diferent, aquí encara, deu folclòre de ribèira (Lengon, la Rèula, Bordèu), per çò deus costums e de la presentacion. Car per çò de las danças, dens tot lo sud Gironda (e mèi dens las Lanas), retròban un barrejalh de danças landesas tradicionalas (biga-bigueta, rondèu, saut de lapin) e de danças importadas o de marinèirs (congò, maristingò, pòlcas, escotishas). Una dança pro remercabla es lo "cap d'alh", on los dançaires s'agroan e se relèvan a un ritme sostingut.
La Hèsta deus Bueus Gras, en heurèir, es fòrt importanta en Vasadés. Los bueus defilan, acompanhats per una ripataulèra, e son menats au tuadèir. D'auts còps, las gents assistèvan en musica au quite abatatge, çò qu'es interdit anuit. Lo bueu a tanben sa plaça per la hèsta de Sent Joan, en junh. Lo maire e sos adjunts, vestits e jurats a la mòda anciana, renden aumatge au bueu, totjorn en musica e danças folcloricas; las tradicionalas halhas de Sent Joan son alucadas davant la catedrala. Egau, Sent Joan a Vasats es adara, sustot, la fèria sud-girondina per excelléncia, donc una aucasion per se godalhar, a còps tròp. Los Vasadés an, malurosament, coma reputacion d'èster de famós chapaires e sustot pintaires.
Enfin, un aut huc es alucat, en decembre aqueste còp, quò's la Halha de Nadau, hòra lo rituau tradicionau. S'agís d'un simple mercat de Nadau.
Occitan anuit[modificar | modificar la font]
Quauquas associacions occitanas son anuit en Vasadés :
- Lo Cercle Occitan de Sud-Gironda, a Pompejac.
- Los Bohons au Tòp  , tropa de teatre en gascon.
- Los mèi que famós Caps Negues que cantan en "patoàs vasadés"
- La Companhia Lubat a Usèsta (Bernard Lubat a cantat en gascon).
En periferia, Gric de Prat es a Prenhac, la Calandreta de Siron a Barsac, Bruc e Brana a Guilhòs, las Manufacturas Verbalas a Lendiràs... Cors d'occitan son balhats au licèu e au collègi de Lengon, au collègi de Sent Sefrian ; cors per adultes a Granhòus, Lengon.
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Segon la classificacion de Frederic Zégierman.
- ↑ Halip Lartiga, Las veas de la lenga gascona
- ↑ David Escarpit
- ↑ Jacme Boisgontier / Jacques Boisgontier, Contes de Garona, Letras d'Òc
Ligas extèrnas[modificar | modificar la font]
- [1] LO SARMONÈIR / LE JHACASSOUS, jornau electronic en gascon e en sentongés.


c: text/html

text:
Hirwerneg
Hirwerneg en breton ( Longaulnay en francés) es una comuna bretona, situada dins lo departament d'Ille et Vilaine e la region de Bretanha.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Longaulnay A situat entre Roazhon e Dinan ; a 2 km de Bécherel, la famosa vila del Libre e pichona vila de caractèr, en bordure del GR 37.
Longaulnay Se tròba a 34 km al nòrd-oèst de Roazhon ont se se ret en 25 min, a 20 km de Dinan (20 min) e a 45 km de Sant-Malo (30 min). Aquela situacion géographique la ret atractiua perque aquel pichon bourg de plena campanha es tanben prèpa de la vila #que de la mar.
Longaulnay est situé entre Rennes et Dinan ; à 2 km de Bécherel, la fameuse cité du Livre et petite cité de caractère, en bordure du GR 37.
Longaulnay se trouve à 34 km au nord-ouest de Rennes où l'on se rend en 25 min, à 20 km de Dinan (20 min) et à 45 km de Saint-Malo (30 min). Cette situation géographique la rend attractive car ce petit bourg de pleine campagne est aussi proche de la ville que de la mer.
Istòria[modificar | modificar la font]
Longaulnay Significa "luòc plantat de aulnes".
Longaulnay Es un démembrement de l'anciana parròquia primitive de Plouasne. Al Sègle XII, la glèisa a mencionat jol nom de "capèla Sancti Leobini de Longo Alneto".
Donald, avesque de Alet (de 1120 a 1143) confirma los religioses de Marmoutiers (Indre-e-Loire) en la possession de Plouasne e de las siás capèlas, entre unas autras aquela de Sant-Lubin[1] de Longaulnay. A partir del Sègle XIII, lo vilatge de Longaulnay es una parròquia a despart entièra, en dependent de la ancià évêché de Sant-Malo.
Al Sègle XVI, lo territòri de Longaulnay aperten als senhors de Beaumont. La distincion se jonh en 1776 a la familha de Caradeuc.
Transformada en succursale en 1803, la parròquia de Longaulnay tròba la siá independéncia per ordonnance reiala del 10 de junh 1820.
Una maladrerie se trobava antany al luòc-dich La Madeleine.
A anotar que lo vilatge de la Barra poiriá èsser la localizacion del castèl primitif de Bécherel. Lo prieuré de Sant-Jacques a fondat l'an 1164 o 1167 près de la localizacion d'aquel castèl. La siá capèla es convertie en cellier. Lo prieuré i aviá un colombier e possedissiá antany un drech d'anautita justícia.
Longaulnay signifie "lieu planté d'aulnes".
Longaulnay est un démembrement de l'ancienne paroisse primitive de Plouasne. Au Sègle XII, l'église est mentionnée sous le nom de "capella Sancti Leobini de Longo Alneto".
Donald, évêque d'Alet (de 1120 à 1143) confirme les religieux de Marmoutiers (Indre-et-Loire) dans la possession de Plouasne et de ses chapelles, entre autres celle de Saint-Lubin[2] de Longaulnay. À partir du Sègle XIII, le village de Longaulnay est une paroisse à part entière, dépendant de l'ancien évêché de Saint-Malo.
Au Sègle XVI, le territoire de Longaulnay appartient aux seigneurs de Beaumont. La seigneurie s'unit en 1776 à la famille de Caradeuc.
Transformée en succursale en 1803, la paroisse de Longaulnay retrouve son indépendance par ordonnance royale du 10 juin 1820.
Une maladrerie se trouvait autrefois au lieu-dit La Madeleine.
À noter que le village de la Barre pourrait être l'emplacement du château primitif de Bécherel. Le prieuré de Saint-Jacques est fondé en 1164 ou 1167 près de l'emplacement de ce château. Sa chapelle est convertie en cellier. Le prieuré avait un colombier et possédait jadis un droit de haute justice.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Cambajon
Lo cambajon coma o indica son nom se fa a partir de la cuèissa (la camba) cuècha o seca, fumada o natura. Essencialament elaborat a partir de pòrc (mas se pòt far tanben de singlar o d'ors) lo cambajon foguèt pendent un brave temps un manjar de nauta societat o reservat a las ocasions especialas. Pendent l'Empèri Roman, èra grandament apreciat e apareissiá sovent sus las taulas dels emperaires. Pendent l'Edat Mejana, epòca que lo pòrc èra un dels aliments mai abituals, lo cambajon èra associat a las fèstas de la Setmana santa.
Somari
Lo cambajon en Euròpa[modificar | modificar la font]
Son nombrosas las regions d'Euròpa e del mond que possedisson sas tradicions de preparacion del cambajon. En Occitània, Ardecha, Losera (país d'Aubrac), La Cauna, Bearn (cambajon dich de Baiona mas que ven del país d'Ador) e Auvèrnhe son de las regions mai famosas. Contràriament a çò que son nom indica lo cambajon dich "de Baiona" es pas originari de Baiona mas de Bearn. Lo cambajon es talament enrasigat dins la cultura occitana que son representats sul portal de la Catedrala de Santa Maria d'Auloron, escalprat a l'entorn de 1120. En 1793, pendent la Revolucion Francesa los representants de Pau menèron 362 cambajons a mai d'autres especialitats del terraire, a la municipalitat de París. Dins qualques endreches coma a Sarlat se penjava un cambajon sus un mast per far l'Arbre de Cocanha. Mai al sud lo cambajon de Corsega (lo prisuttu) e subretot lo de la region de Castigniccia es dels mai apreciats. En Espanha, lo cambajon "serrano" (de la sèrra), a basa de pòrc iberic (se presenta generalament amb sa pauta) sortís sus taula en tota ocasion e manca pas pels aperitius. Demest los mai apreciats cal citar lo pata negra e lo jabugo que los pòrcs foguèron noirits amb de glands.
En Itàlia lo cambajon mai famós es lo de Parma (los pòrcs totes son obligatòriament abalits dins lo nòrd d'Itàlia, recebon de lactoserum de parmesan) e de San Daniele dins lo Friol. En Portugal los "presuntos" (cambajon en portugués) de Chaves e de las tèrras del Barroso son dels mai famoses. En França lo cambajon de París es un dels cambajons cuèches mai apreciats. En Grand Bretanha es lo cambajon d'York mentre qu'en Alemanha s'aprecia lo cambajon de Vestfàlia …
La preparacion del cambajon[modificar | modificar la font]
La preparacion mai naturala consistís a trabalhar lo cambajon amb de sal seca, e a lo laissar secar a l'aire liure d'un biais natural. Lo pes dels cambajons pòt anar de 6 a 7 kg pels cambajons serrano, 9,5 kg minimum pel San Daniele e entre 10 e 12 kg pel cambajon de Parma per de pòrcs que pesan almens 150-160 kg vius e 3 cm d'espessor de lard, lo culatello es produch a mai amb de pòrcs que pesan mai de 200 kg… Las quantitats de sal apondudas e lo temps de salatge varian en foncion de las tradicions localas. Lo secatge serà la nòta finala e caracteristica de la qualitat del cambajon cru: de dètz-e-uèch a vint-e-quatre meses pels "serrano", catòrze meses almens mas sovent fòrça mai, pel cambajon de Parma.
Lo cambajon dich de París es un cambajon sens òs e cuèch, de forma parallelepipedica. Lo cambajon de qualitat superiora s'obten a partir de cuèissas frescas pas congeladas, sens que s'aponda de polifosfats e copat lo quite jorn de la venda.
Existisson a mai un bon nombre de menas de cambajons fumats.
La consomacion[modificar | modificar la font]
Sembla d'existir segon los professionals un biais particular per copar lo cambajon. D'en primièr cal començar per la noseta dins un sens parallèl a l'òs. Tre qu'es descobèrt se devon copar los ligaments e ne tirar l'òs. Se pòt puèi lo laissar aital e copar la notz bèla dins un sens perpendicular. S'aconselha a mai de far de talhons menuts puslèu que de gròsses.
Lo cambajon dins la cosina occitana[modificar | modificar la font]
De las preparacions occitanas la mai coneguda que fa servir un òs de cambajon es la garbura gascona. Tanben se fan las preparacions de tripas dins qualques endreches de Lengadòc amb de cambajon.
Proïbicions religiosas[modificar | modificar la font]
La consomacion del cambajon, e de quin produch que siá fach amb de carn de pòrc, se permet pas dins las religions Jain, josieva, musulmana e rastafariana. Lo jainisme demanda una consomacion vegetariana a sos practicaires mentre que dins las leis alimentàrias jusièva, musulmana e rastafariana la proïbicion de produches d'aquesta es dicha kashrut, halal e ital, respectivament.
Lo cambajon e la literatura[modificar | modificar la font]
Lo cambajon foguèt l'objècte d'un conte escrich per Vermenosa dins lo libre Flor de Brossa. Apareis tanben dins la cançon tradicionala: Adieu Paure Carnaval.
-
Le jambon (Félix Vallotton, 1918).
-
Le jambon (Édouard Manet, c. 1875).
-
Le jambon (Paul Gauguin, 1889).


text:
Seleccion naturala
En biologia, la seleccion naturala es un dels mecanismes que guidan l'evolucion de las espècias. Aquel mecanisme es particularament important del fach qu'explica l'adaptacion de las espècias al mitan. La teoria de la seleccion naturala permet d'explicar e de comprendre coment l'environament influís sus l'evolucion de las espècias e de las populacions en seleccionant los individús mai adaptats e constituís doncas un aspècte fondamental de la teoria de l'evolucion.
En brèu, la seleccion naturala desenha lo fach que los traches que favorejan la subrevida e la reproduccion, veson lor frequéncia créisser d'una generacion a l'autra. Aquò ven logicament del fach que los portadors d'aqueles traches an mai de descendents, e tanben qu'aqueles darrièrs pòrtan aqueles traches (perque s'eretan).
Somari
- 1 Istoric
- 2 Principis de la seleccion naturala
- 3 La seleccion naturala explica l'adaptacion de las espècias dins lor mitan
- 4 Origina de las variacions ereditàrias dins una populacion
- 5 La seleccion naturala dins la genetica de las populacions
- 6 Cases de seleccion naturala scientificament provats
- 7 La seleccion artificiala
- 8 La seleccion utilitària e la seleccion sexuala
- 9 Pression de seleccion
- 10 La seleccion naturala permet l'aparicion d'adaptacions biologicas complèxas
- 11 Limits de la seleccion naturala per explicar l'evolucion de la linhada umana
- 12 Seleccion naturala, comportament e cultura
- 13 Los autres mecanismes de l'evolucion
- 14 Dimension universala de la seleccion naturala
- 15 Nòtas e referéncias
- 16 Vejatz tanben
Istoric[modificar | modificar la font]
Alara que plusors teorias evolutivas existissian ja jol nom de transformisme, Charles Darwin (1809-1882) prepausèt aquel mecanisme que se designa jol nom de darwinisme o seleccion darwiniana. Lo tèrme de "seleccion naturala" foguèt imaginat per Darwin en analogia amb la seleccion artificiala practicada pels umans dempuèi de millenaris: los agricultors o noiriguièrs causisson a cada generacion los individús presentant las melhoras caracteristicas per los far se reproduire. Lo mecanisme de seleccion darwiniana permet doncas d'explicar d'un biais naturalista la complexitat adaptativa dels èssers vivents, sens aver recors al finalisme ni a una intervencion subrenaturala, d'origina divina, per exemple.
Principis de la seleccion naturala[modificar | modificar la font]
La teoria de la seleccion naturala inicialament descricha per Charles Darwin, repausa sus tres principis[1]:
- lo principi de variacion
- lo principi d'adaptacion
- lo principi d'ereditat
Principi 1: Los individús diferent los uns dels autres[modificar | modificar la font]
En general, dins una populacion d'individús d'una meteissa espècia, existís de diferéncias mai o mens importantas entre aqueles individús. En biologia, se nomena caractèr, tot aquò qu'es vesible e pòt variar d'un individú a l'autre. Se ditz qu'existisson plusors traches per un meteis caractèr. Per exemple, per l'Èsser uman, la color de la pèl, la couleur des yeux son des caractères pour lesquels il existe de multiples variations ou traits. La variation d'un caractère chez un individu donné constitue son phénotype. C'est là, la première condition pour qu'il y ait sélection naturelle : au sein d'une population, certains caractères doivent présenter des variations, c'est le principe de variation.
Principi 2 : Los individús pus adaptats al mitan subrevivon e se reproduson mai[modificar | modificar la font]
Qualques individús pòrtan de variacions que lor permeton de se reproduire mai que los autres, dins un environament precís. Se ditz que dispausan d'un avantatge selectiu sus lors congenères:
- La primièra possibilitat es, par exemple, que en escapant melhor als predators, en essent mens malauts, en accedissent mai facilament a la noiridura, aqueles individús arriban pus facilament a l'edat adulta, per èsser capable a la reproduccion. Aqueles qu'an una melhora capacitat de subrevida poirián doncas se reproduire mai.
- Dins lo cas particular de la reproduccion sexuada, los individús avent subreviscut pòdon èsser portadors d'un caractèr particularament atractiu pels partenaris de sèxe opausat. Aqueles seràn capables d'engendrar una mai granda descendéncia.
Dins los dos cas, l'aumentacion de la capacitat a subreviure e a se reproduire se tradusís per una aumentacion del taus de reproduccion e doncas per una descendéncia mai nombrosa, pels individús portadors d'aquelas caracteristicas. Se ditz alara qu'aquel trach de caractèr donat ofrís un avantatge selectiu, a respièch d'autres. Es dins aquel principi d'adaptacion unicament, qu'interven lo mitan de vida.
Principi 3 : Las caracteristicas avantatjosas devon èsser ereditàrias[modificar | modificar la font]
La tresena condicion per que i aja seleccion naturala es que las caracteristicas dels individús devon èsser ereditàrias, es a dire que pòscan èsser transmesas a lor descendéncias. En efèit qualques caractèrs, coma lo bronzatge o la cultura, dependent pas del genotipe, es a dire l'ensemble dels gèns de l'individú. Al moment de la reproduccion, son doncas los gèns que, transmeses als descendents, entrainaràn lo passatge de qualques caractèrs d'una generacion a l'autre. Es lo principi d'ereditat.
Aqueles tres primièrs principis entrainan doncas que las variacions ereditàrias que conferisson un avantatge selectiu seràn mai transmesas a la generacion seguenta que las variacions mens avantatjosas. En efèit los individús que pòrtan las variacions desavantatjosas se reproduson pas mai. Amb las generacions, se vei doncas la frequéncia dels gèns desavantatjoses demenir ben lèu fins a disparéisser, alara que las variacions avantatjosas se rependràn dins la populacion, ben lèu fins a èsser partejadas per totes los membres de la populacion o de l'espècia. Per exemple, dins la populacion umana, la bipedia es un caractèr comun de totes los Homo Sapiens.
Una istòria imaginada per Richard Dawkins[modificar | modificar la font]
Aquela istòria amusanta qu'a per but de ben fixar un punt important de la teoria darwiniana.
Dos brontosaures veson un T Rex avançar cap a eles e se meton a corrir tan lèu que pòdon. Puèi un dels dos ditz a l'autre:
« Perque nos fatiguejam al juste ? Avèm dins pas ges de chança d'arribar a corrir mai lèu qu'un T Rex ! »
E l'autre li respond cinic :
« Cèrqui pas de corrir mai lèu que lo T-Rex. Cerqui solament de corrir mai lèu que te ! »
L'idèa es de ramentar que lo procèssus concernís mens una competicion entre espècias, qu'una competicion a l'interior de cada espècia. Es a partir d'aquel constat e de la descobèrta del conflicte sexual que Thierry Lodé[2] desvolopa l'ipotèsi que lo conflicte al sens larg (conflicte sexual, conflicte de reproduccion, coevolucion) seriá un vector d'evolucion poderós, nascut de multiplas interaccions antagonistas. En fach, lo ròtle de las interaccions e dels mecanismes coevolutius es encara benlèu sosestimat.
La seleccion naturala explica l'adaptacion de las espècias dins lor mitan[modificar | modificar la font]
Quand s'obsèrva las espècias dins lor mitan de vida, semblan totas èsser prigondament adaptadas a cadun de lor mitan: lo long còl e las longas patas de la girafa son en efèit plan adaptadas per trapar las fuèlhas nautas dels cacièrs de las savanas africanas. Se poiriá al meteis dire que son los organismes non adaptats que subrevisquèron pas dins aquel mitan.
Pasmens, qualques variacions avantatjosas dins un environament donat pòdon venir marridas sos d'autras condicions. Per exemple, dins un mitan ennevat, une forradura blanca permet de pas èsser vist per sas futuras presas o sos predators, mas se lo mitan ven forestièr e pus escur, i a pas mai de camoflatge e los individús portaires de forradura blanca an perdut lor avantatge selectiu. La consequéncia d'aquel fenomèn es doncas amb las generacions, per la seleccion naturala, los caractèrs observats dins una populacion seràn mai o mens adaptats a la evolucions de son ecosistèma.
Autres exemples, pels umans: la color de la pèl es una adaptacion deguda a la seleccion naturala, e non a un bronzatge que se seriá « fixat » per jamai dins qualques populacions. En zònas solelhadas los individús de la pèl clara an mai de risque de desvolopar un càncer de la pèl a causa dels rais UV, son doncas desavantatjats perque lor esperança de vida es mendre. En zònas mens solelhadas aqueles individús serián avantatjats perque la lutz del solelh permet al còrs de produire de vitamina D, e mai lo còrs economiza l'energia e de nutriments en fabricant mens de melanina, lo pigment de la pèl.
Los factors de l'environament que pòdon doncas entrainar una seleccion naturala pòdon èsser:
- Los factors fisicoquimics (lo biotòp) : clima, mitan ocupat (terrèstre, aqüatic, cavernicòla…)
- D'autras èssers vivents (la biocenòsi) : preséncia de predators, de parasits, de micròbis, de competitors, etc.
Adaptacions convergentas[modificar | modificar la font]
L'adaptacion de las espècias de lor ròdol ecologic pòt a vegadas conduire doas espècias qu'ocupèron un mitan similar per aquerir de semblanças que son pas alara degudas a lor parentat eventuala. Se parla dins aquel cas d'evolucion convergenta. Aquel fenomèn s'interprèta coma lo fach que las meteissas constrentas del mitan menan a las meteissas « solucions adaptativas ».
Los uèlhs dels vertebrats e dels cefalopòdes constituisson un dels exemples pus impressionants de convergéncia alara que l'aujòl comun d'aqueles dos taxons possedissiá pas d'uèlhs complèxes. Aquelas doas linhadas evolucionèron cap a de sistèmas optics que presentan una similitud fòrça granda.
De tals cas de convergéncia evolutiva son sovent meses en abans per argumentar en favor d'una concepcion adaptacionista de l'evolucion per seleccion naturala segon que l'essencial de las caracteristicas observadas dins las espècias viventas son pas degudas a l'azard mas son lo resultat de divèrsas pressions de seleccion al cors de l'istòria evolutiva de las espècias.
Origina de las variacions ereditàrias dins una populacion[modificar | modificar la font]
Per qu'i aja seleccion, encara cal que plusors variacions d'un meteis caractèr sián presentas dins la populacion per que l'individú pus adaptat l'« empòrta » sus los autres. En efèit, dins l'exemple en dessús, se la totalitat dels individús son identics e portadors de la variacion fenotipica « forradura blanca », en cas de rescaufament climatic pas cap d'individú poirà subreviure, e l'espècia s'apagarà. En cas de modificacion de l'environament, per qu'une espècia subrevisca, cal que s'adapte per la seleccion naturala. Es doncas indispensable, qu'abans lo cambiament de mitan presente en son sen una diversitat genetica importanta.
L'informacion genetica portada per l'ADN es relativament instabla[modificar | modificar la font]
La diversitat genetica dins una populacion d'individús a per origina de modificacions de l'informacion genetica dins l'ADN de las cellulas. Se tracta:
- de mutacions pontualas dins la sequéncia d'ADN dels gèns, o de mutacions pus importantas coma de rearrengaments cromosomics ;
- de recombinasons geneticas que se produson pendent de transferiments d'ADN de las bacterias e pendent la reproduccion sexuada dels eucariòtas.
Se pòt apondre a las modificacions del genòma citats supra, una autra font de diversitat genetica, son las migracions que l'estòc genetic dins una populacion donada se vei renovelat amb l'arribada d'autres membres de l'espècia portadora d'un material genetic diferent.
Las modificacions geneticas son aleatòrias: es pas l'environament que « dicta » quin gèn deu mutar, mas ben l'azard. Es per aquò que s'obsèrva dins las populacions fòrça variacions inadaptadas al mitan de vida (par exemple, las malautiás geneticas escassas). Una error correnta consistís a creire que las modificacions geneticas son una consequéncia de la seleccion naturala. Pasmens la seleccion naturala a ben lo poder d'acumular las innovacions adaptadas, aquò abotís a las adaptacions complèxas.
La seleccion naturala agís aprèp las modificacions de l'informacion genetica[modificar | modificar la font]
Es doncas entre la granda diversitat genetica dels individús, que van apuèi èsser seleccionats los fenotipes e los alèls pus adaptats a l'environament. Per ne far la demostracion se poirà simplament mostrar que los fenotipes novèls èran presents abans lo cambiament de mitan. Aquò es pas totjorn evident e mai se foguèsse lo cas, un mecanisme d'inducucion d'una mutacion donada per l'environament es pas d'exclure. Es amb una astúcia matematica que Luria e Delbrück mostrèron que son ben las mutacions preexistentas dins una populacion de bacterias que son seleccionadas quand s'apond un virus.
L'ipotèsi dels caractèrs aquits[modificar | modificar la font]
La genetica moleculara existissent pas a son epòca, Darwin podiá pas prendre en compte los mecanismes moleculars a l'origina dels novèls caractèrs. Sa teoria de la seleccion naturala inclusiá doncas l'ipotèsi de la transmission dels caractèrs aquits. Dins son obratge de 1868, La variacion dels animals e de las plantas sos l'efèit de la domesticacion, propausèt fins a una teoria per aquela transmission dels caractèrs aquits[3]..
Dins la teoria iniciala de Darwin coma l'expausa dins L'Origina de las espècias, aquelas variacions entre los individús tròban lor origina dins lo fach que qualques individús aquerisson de caracteristicas diferentas al cors de lor vida. Aqueles caractèrs aquits serián alara transmeses a lor descendéncia e aquò explicariá las variacions observadas e l'evolucion de las caracteristicas de l'espècia. Tota autra font de variacion demòra pasmens acceptabla, coma per exemple l'azard; al contrari, lo problèma que se pausèron alara seriá de saber coma empachar la dilucion, puèi la possibla disparicion d'aqueles caractèrs se ne son pas "entretengut".
La teoria de l'ereditat dels caractèrs aquits foguèt considerada coma invalida per August Weismann a la fin del sègle XIX. En responsa als neolamarckians que sostenián lo contrari, mostrèt que de mutilacions foguèron pas transmesas. Se deduguèt a tòrt que pas cap de caractèr aquits se podiá pas transmetre, alara qu'una mutilacion se pòt pas assimilar a una aquisicion par l'organisme de foncions novèlas coma o voliá Lamarck. Se pòt pas provar amb certitud l’impossibilitat d'ereditat de caractèrs aquits (una inexisténcia, en matematicas, se pòt solament provar, per l'absoluda). Se pòt a defaut cercar s'existís qualque exemple real refutant aquela impossibilitat. Plusors recèrcas foguèron menadas dins aquel sens al començament del sègle XX, sobretot per Paul Kammerer. Aquò faguèt tanben l'objècte de recèrcas dins lo domeni de l'immunologia.
Los caractèrs inats son plan ben transmeses al cors de la reproduccion mas amb las variacions que seguèron las leis de l'ereditat mendeliana, del nom de lor descobridor, Gregor Mendel (1822-1884) que sos trabalhs sus las linhadas de peses tornèron èsser descobèrts qu'al començament del sègle XX e malurosament ignorats de Darwin. Mendel apòrta la responsa al problèma de la dilucion: un caractèr ven pas flac; es simplament transmés coma dominant, transmés coma recessiu, o eliminat; mas pels individús que lo pòrtan, demòra totalament present, aquò qu'assegura sa perennitat s'es favorable per son portador (o, per èsser pus precís, a la descendéncia de son portador).
La seleccion naturala dins la genetica de las populacions[modificar | modificar la font]
La convergéncia entre la teoria darwiniana e la teoria de l'ereditat donarà alara naissença dins las annadas 1930 a la genetica de las populacions, en particular mercé als trabalhs teorics de Ronald Fisher. Al meteis periòde, amb las experiéncias de Thomas Morgan e Theodosius Dobzhansky sus las moscas drosofilas, los mecanismes moleculars responsables dels fenomèns d'ereditat genetica comencèron d'èsser identificats. Una de las descobèrtas majoras de la biologia foguèt alara de mostrar que la diversitat genetica que garantís la varietat dels fenotipes es deguda a de modificacions aleatòrias del genotipe (mutacions, recombinasons geneticas, …) en particular pendent sa transmission d'una generacion a l'autra, al moment de la reproduccion.
Pasmens s'es pas lo mecanisme que foguèt concebut per Darwin dins sa teoria de la seleccion naturala, demòra qu'aqueles procèssus permeton de rendre perfèitament compte de la seleccion naturala dins lo quadre de çò qu'es considerat coma la teoria centrala de la biologia modèrna, la teoria sintetica de l'evolucion o sintèsi neodarwiniana que fa lo ligam entre los mecanismes al nivèl de la genetica moleculara e los fenomèns d'evolucion a l'escala de las populacions.
Atal la seleccion naturala se pòt "mesurar" mercé a de calculs estatistics.
Cases de seleccion naturala scientificament provats[modificar | modificar la font]
Apareis uèi ara evident que tot organ avent una foncion definida, per exemple l'aleta del peis, es una adaptacion dins un mitan e lo resultat d'una seleccion naturala. Pasmens la demostracion scientifica deu, ela, passar per la mesa en evidéncia d'una correlacion chifrada entre las variacions d'un caractèr ereditari e aquelas d'un paramètre precís de l'environament. Entre los exemples pus celèbres, se pòt citar :
- Los pinçards dels Galapagos : los episòdis de secada foguèron seguits per un arrariment de las granas mòlas e doncas per una aumentacion de la talha del bèc dels pinçards lor permetent de brisar la clòsca de las granas venent pus duras.
- La seleccion naturala per las bacterias de resisténcias als virus bacteriofags foguèt provada per l'experiéncia de Luria e Delbrück..
- Lo melanisme industrial de la falèna del bèç en Anglatèrra: dins aquela espècia de parpalhons, la proporcion d'individús clars auriá demenit de fach de la pollucion que destruissiá los liquèns (blancs) que se desvolopavan sus las superfícias dels troncs d'arbre onte se pausavan. En efèit, Los individús clars (inicialament presents en majoritat), essent pus vesibles que los autres sus los troncs negres, èran pus subjèctes èsser pres que los autres. Las falènas escuras qu'existissián abans la pollucion venguèron alara majoritàrias. E lo fenomèn se seriá inversat quand las industrias polluentas dispareguèron progressivament, permetent lo retorn del desvolopament del liquèn sus de troncs.
Seleccion naturala dins l'espècia umana[modificar | modificar la font]
La seleccion naturala produtz tanben sos efèits dins l'espècia umana :
- La capacitat per l'adulte a digerir la lactòsa del lach foguèt seleccionada fa prèp de 9000 ans dins las populacions umanas originàrias de l'Euròpa del Nòrd o de l'Asia Centrala ont s'abarrissiá lo bestial per son lach, mas pas dins d'autras populacions ont aquel aliment foguèt absent[4]. Recentament, foguèt descobèrt qu'aquela capacitat èra presenta tanben per qualques etnias de l'Africa de l'Èst, los Tutsis e Fulanis de Sodan, Tanzania e Kenya, mas a partir de tres autras mutacions, seleccionadas independentament una de l'autra[5]. Aquelas darrièras serián aparegudas fa 7000 a 3000 ans. S'agís aquí d'un exemple de convergéncia evolutiva.
- La persisténcia d'una malautiá genetica coma la drepanocitòsi es deguda al fach que l'alèl responsable de la malautiá conferís atal un avantatge selectiu en aumentant la resisténcia al parasit responsable del paludisme.
Relacion entre seleccion naturala e las activitats umanas[modificar | modificar la font]
L'Òme pòt exercir involontàriament una pression de seleccion sus qualques organismes que l'evolucion, en retorn, pòt èsser narrit per l'economia o la santat umana:
- La resisténcia als antibiotics : Per exemple, dempuèi 1961 las bacterias estafilocòcs daurats se multipliquèron e rendon pas mai eficaces lo tractament per aquel antibiotic dins un grand nombre de cas. Aquelas resisténcias son a l'origina de nombrosas malautiás nosocomialas, dins lo mitan espitalièr.
- La resisténcia dels criquets pelegrins als insecticidas: l'utilizacion massiva d'insecticida per eliminar los criquets provoquèt una pus granda resisténcia. En efèit, los individús subrevivent al tractament pòdon engendrar plusors milièrs de descendents en qualques generacions que pòdon desvolopar aquela capacitat de resisténcia. L'eliminacion d'aquela novèla populacion exigís alara un tractament encara mai agressiu per l'ecosistèma.
Seleccion naturala, coevolucion e competicion[modificar | modificar la font]
Dins los exemples precedents, s'agís d'espècias evolucionant segon los melhoraments tecnics umans mas aquel fenomèn se pòt tanben observar dins las interaccions biologicas entre doas espècias. Un exemple fòrça estudiat d'una tala coevolucion es lo parasitisme de ponta pels cocuts[6]. Dins aquelas espècias, lo parent pond sos uòus dins lo nis d'autres aucèls. Tre sa naissença, lo jove cocut expulsa los uòus presents per èsser lo sol a obtenir l'atencion dels parents de l'espècia òsta atal enganada. Entre las espècias parasitadas, qualques unas evolucionèron estrategias antiparasiticas, es a dire una aptitud a distinguir los uòus de cocut de lors pròpris uòus. Aquò creèt una pression de seleccion per qualques espècias de cocut qu'evolucionèron una forma de mimetisme dels uòus. A lor torn, las espècias parasitadas desvolopèron de capacitats aumentadas de discriminacion de lors pròprís uòus dels uòus mimetics del cocut, capacitat qu'es absenta dins las espècias non o pas parasitadas.
De tals fenomèns de coevolucion s'obsèrvan sovent dins los cases de parasitisme mas a vegadas tanben dins qualques cases de competicion interespecifica o dins lo quadre de competicion intraespecifica de la seleccion sexuala[7]. La coevolucion intersèxes s'obsèrva sovent en responsa a la seleccion sexuala postcopulatòria : per exemple, dins qualques espècias d'aucèls[8] e d'invertebrats[9], lo penís dels mascles a una forma elicoïdala que permet l'eliminacion de l'espèrma dels autres mascles.
La seleccion artificiala[modificar | modificar la font]
L'adjectiu naturala s'opausa per Darwin al concèpte de seleccion artificiala coneguda e practicada dempuèi qualques milièrs d'ans pels noiriguièrs. En efèit los animals d'elevatge domestics o las espècias de plantas cultivadas (vacas, cans, ròsas…) son de variacions absentas dins la natura. Son lo resultat de la lenta seleccion d'individús interessants (pels rendements, o del punt de vista estetic) pels noiriguièrs e los agricultors. Aquela observacion que permetèt a Darwin de constituir l'ipotèsi d'una seleccion facha per la natura sus las espècias salvatjas.
Per exemple :
- La ròsa cultivada es una mutacion d'una ròsa salvatja. Aquela mutacion foguèt seleccionada pels orticultors, s'espand dins los jardins: es la seleccion artificiala.
- Dins la natura de ròsas cultivadas se pòdon pas reproduire, es la seleccion naturala.
La seleccion artificiala, pasmens son intensa pression (eliminacion de tot genitor que respond pas als critèris de causida), arriba pas, aprèp de practicas millenàrias, a far crear de novèlas espècias. Las raças s'isolan pas e se pòdon ibridar sens perduda o baissa de feconditat.
La seleccion utilitària e la seleccion sexuala[modificar | modificar la font]
La seleccion darwiniana s'apuèja sus dos mecanismes conjonches. Lo primièr es la seleccion utilitara (o seleccion de subrevida o seleccion ecologica) lo segond es la seleccion sexuala. Dins lo grand public, aquel darrièr aspècte de seleccion sexuala es sovent ignorat e s'identifica la seleccion naturala amb la seleccion de subrevida. Es una error car aqueles dos mecanismes son ben presents dins lo monde vivent.
La seleccion utilitària correspond a un procèssus de tria entre individús en vertut de lor capacitat de subreviure e/o a èsser feconds [10]. Aquel tèrme designa pus especificament lo mecanisme que faguèt evolucionar las espècias jos la pression "extèrna" de l'environament o "intèrna" de la competicion intraespecifica. En efèit, repausa sus l'idèa que per se poder reproduire, cal en primièr subreviure. Aquel tipe de seleccion favorís doncas los individús capables d'escapar o de s'aparar dels predators mas atal de resistir als parasits : es la competicion interespecifica. Existís tanben una competicion intraespecifica: los individús d'una meteissa espècia essent en competicion entre aqueles per trobar de ressorsas dins l'environament, que siá de presas o d'autras ressorsas non nutritivas coma los abrics (tuta, niu, …). Fin finala, i a de factors diches abiotics que seleccionan los individús mai capables de resistir a l'environament biotopic, a las condicions climaticas, etc.
La seleccion sexuala es un fenomèn qu'arriba a una etapa diferenta de la vida de l'individu. Designa lo fach qu'i a tanben una competicion al sen de cada espècia per accedir als partenaris sexuals dins lo quadre de la reproduccion sexuala. La seleccion sexuala permet doncas d'explicar los caractèrs o de comportaments que penalizan la subrevida se son analisats fòra del contèxte reproductiu, coma la coa del pavon, las banas dels megalocèros. Coma la parada nupciala pels aucèls es fòrça importanta poiriá èsser a l'origina de las plumas qu'explicariá la forma plana per mostrar las colors.
Pression de seleccion[modificar | modificar la font]
A posteriòri, las modificacions successivas amb las generacions de las populacions pareisson orientada, coma se aquelas modificacions foguèsson "tiradas" o "espoussada" dins una direccion precisa. Per exemple, seguent las observacions de Darwin suls pinçards de Darwin, s'obsèrva que qualques espècias pareisson de seguir una tendéncia cap un alarguiment del bèc que ven de mai en mai massiu alara que per las autras espècias de pinçard, la tendéncia es puslèu cap a un afinament del bèc.
Aquelas pressions de seleccion son 'orientadas' per las pressions ditas interioras a l'espècia (seleccion sexuala, competicion intraespecifica) e las pressions dichas exterioras a l'espècia (limitacion de las ressorsas, modificacions de l'environament, predators, parasits…), tot çò qu'influéncia la subrevida e la reproduccion dels individús.
La seleccion naturala permet l'aparicion d'adaptacions biologicas complèxas[modificar | modificar la font]
Aquela complexitat auriá pas pogut existir sens lo poder qu'a la seleccion naturala d'accumular las « bonas » innovacions geneticas :
Cada innovacion evolutiva apareis d'un biais aleatòri. La seleccion naturala favoriza aprèp cadun d'aqueles pichon "sauts" evolutius (a, puèi ab, puèi abc… puèi abcde). Permet atal l'aparicion d'adaptacions de mai en mai possadas (abcde). En efèit, se lo caractèr (a) foguèsse pas estat seleccionat, lo caractèr (abcde) auriá jamai aparegut. Perque (c) depend de (a). Un caractèr complèxe, coma un enzim, resulta d'una acumulacion d'innovacions seleccionadas successivament, e pas de simplas aparicions independentas, a l'azard de las innovacions geneticas (pasmens que qualques "sauts" evolutius pòdon èsser mai o mens importants o graduals, vejatz equilibri pontuat). Doncas la seleccion naturala fa solament que favorizar las adaptacions pus complèxas; permet atal lor aparicion.
Aquò es valable solament se la seleccion naturala se fa de biais continú, aquò es possible amb la competicion intraespecifica, que Malthus e Darwin estimèron inevitabla dins una populacion. En efèit los èssers vivents an una tendéncia naturala e universala per se reproduire en pus grand nombre que dins la generacion precedenta.
Las simplas innovacions degudas a l'azard sus qualques generacions sufison pas a rendre compte de la complexitat dels èssers vivents e de lor adaptacion a lor mitan. Cal la seleccion naturala per acumular las pichonas innovacions e per n'arribar a un organ tan complèxe coma l'uèlh dels mamifèrs, per exemple.
Limits de la seleccion naturala per explicar l'evolucion de la linhada umana[modificar | modificar la font]
Coma totas las autras espècias animalas, l'espècia umana es lo produit de l'evolucion e de la seleccion naturala. Par exemple, se pòt pensar que la bipedia ofriguèt dins lo passat un tal avantatge selectiu que los gèns associats a aquel mòde de locomocion se espandèron dins tota la populacion umana.
Pasmens demòra dificil de reconstituir lo detalh de l'istòria evolutiva de nòstra espècia e en particular d'identificar quins factors precís e quins procèssus precís poguèron intervenir dins l'evolucion umana. Dins qualques cas, es pasmens possible d'identificar las pressions de seleccion e las adaptacions resultant de la seleccion naturala dins las populacions umanas. Un dels exemples fòrça documentat es la capacitat de resisténcia al paludisme. Los individús portadors d'un gèn entraïnant una anomalia de lors cellulas sanguinas resistisson melhor al parasit que causa aquela malautiá. Al contrari, lors enfants corron lo risque de sofrir de drepanocitòsi s'eretan d'aquel gèn dels dos parents. L'avantatge selectiu fornit per la resisténcia al paludisme permet doncas d'explicar perque dins las populacions umanas ont aquel parasit es endemic (Africa) se manten l'alèle d'un gèn podent entraïnar una malautiá gaireben grava.
Seleccion naturala, comportament e cultura[modificar | modificar la font]
Tot comportament a una compausanta genetica e ereditària. Foguèt mostrat que l'environament poiriá agir sus l'evolucion d'un comportament ereditari e inat, per qualques animals[11].
La cultura, ela, se transmetent pas per l'ADN, mas per l'aprendissatge, pòt tanben èsser subjècta a una seleccion. Per exemple, se ai un comportament que m'apòrti de satisfaccion, coma de m'abilhar a la mòda, lo reproduirai e l'ensenharai o òm m'imitarà. E al contrari, aquel comportament serà pas transmé, s'aquò dona pas satisfaccion. La teoria de la memetica emesa per Richard Dawkins, designa aquelas entitats, que se dison mèms, coma elements de basa de la seleccion que subís la cultura, al meteis títol que son los gèns per l'evolucion del vivent.
Los autres mecanismes de l'evolucion[modificar | modificar la font]
Quand las frequéncias de qualques variacions ereditàrias càmbian solament a causa de l'azard, se parla de deriva, e mai (se lo grope es fòrt redusit) d'efèit fondator. Aqueles caractèrs devon èsser gaireben neutres per la seleccion naturala (i a pas d'avantatge, o de desavantatge selectiu). S'una meteissa evolucion se produtz d'un biais repetit dins un meteis mitan dins las generacions, es pas la deriva, mas se pòt parlar de seleccion.
Dimension universala de la seleccion naturala[modificar | modificar la font]
Dins lo quadre d'aquela teoria, tot sistèma ont s'obsèrva aqueles tres primièrs principis dona luòc a un fenomèn d'evolucion par seleccion naturala. Dins lo monde vivent, la transmission ereditària de l'informacion genetica, qu'obeís a aqueles tres principis, resulta doncas dins una evolucion de las espècias per seleccion naturala. Pasmens, d'un punt de vista teoric, l'evolucion per seleccion naturala depend pas de la natura precisa dels mecanismes que permeton l'aparicion de variacion, la transmission ereditària e la traduccion de l'informacion ereditària en caractèrs fenotipics. Lo fach que Darwin el meteis ignorava fins a l'existéncia dels gèns illustra ben la diferéncia que conven de far entre lo quadre teoric de la seleccion darwiniana e sas manifestacions observablas dins los ecosistèmas terrèstres.
En consequéncia, los fenomèns evolucionaris observats dins lo monde vivent poirián justament se manifestar dins d'autres sistèmas que meton en òbra los tres principis fondamentals de la seleccion darwiniana. Es per exemple, l'ipotèsi facha en exobiologia que de formas de vida extraterrèstras poirián èsser aparegudas sus la basa de mecanismes fondamentals diferents d'aquel que se coneis de la biologia terrèstra. Al sen de talas formas de vida evolucionant per seleccion naturala, se deuriá doncas observar de fenomèns similars a aqueles que se coneis sus Tèrra: adaptacion, coevolucion, reproduccion sexuada[12].
Fin finala se pòt tanben citar l'exemple dels algoritmes evolucionaris utilizats dins lo domeni de l'optimizacion en engenhariá. Aqueles permeton de recercar una solucion a un problèma donat en metent en competicion una populacion de solucions potencialas que solas las melhoras son conservadas per tornar èsser combinadas e donar naissença a una novèla generacion de solucions.
Lo metòde de seleccion es lo resultat d'una intervencion umana, daissant mai pensar a la seleccion artificiala.
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ (en)Cf. Ernst Mayr, The Growth of Biological Thought: Diversity, Evolution and Inheritance, Cambridge, Harvard University Press, 1982
- ↑ (fr)Thierry Lodé La guèrra dels sèxes pels animals, una istòria naturala de la sexualitat. 2006, Ed: Odile Jacob, Paris, ISBN 2-7381-1901-8
- ↑ (fr) André Pichot, Istòria de la nocion de vida, ed. Gallimard, coll. TEL, 1993.
- ↑ (en) Genetic Signatures of Strong Recent Positive Selection at the Lactase Gene. Todd Bersaglieri, Pardis C. Sabeti, Nick Patterson, Trisha Vanderploeg, Steve F. Schaffner, Jared A. Drake, Matthew Rhodes, David E. Reich, and Joel N. Hirschhorn. The American Journal of Human Genetics, volume 74 (2004), pages 1111–1120.
- ↑ (en) [pdf] Convergent adaptation of human lactase persistence in Africa and Europe. Sarah A. Tishkoff, Floyd A. Reed, Alessia Ranciaro, Benjamin F. Voight, Courtney C. Babbitt, Jesse S. Silverman, Kweli Powell, Holly M. Mortensen, Jibril B. Hirbo, Maha Osman, Muntaser Ibrahim, Sabah A. Omar, Godfrey Lema, Thomas B. Nyambo, Jilur Ghori, Suzannah Bumpstead, Jonathan K. Pritchard, Gregory A. Wray & Panos Deloukas. Nature Genetics, volume 39 (January 2007), pages 31-40.
- ↑ (en)[1] Egg mimicry by cuckoos Cuculus canorus in relation to discrimination by hosts. M. de L. Brooke & N. B. Davies. Nature 335, 630-632
- ↑ (en)[url=http://www.journals.royalsoc.ac.uk/content/b181250q684458u3/] Arms Races between and within Species. R Dawkins, JR Krebs. Proceedings of the Royal Society of London. Series B (1979) 205, 1161.
- ↑ Brennan PL, Prum RO, McCracken KG, Sorenson MD, Wilson RE, et al. (2007) Coevolution of Male and Female Genital Morphology in Waterfowl. PLoS ONE 2(5): e418. doi:10.1371/journal.pone.0000418
- ↑ Arnqvist G, Rowe L. (2002) Antagonistic coevolution between the sexes in a group of insects. Nature 415: 787–789.
- ↑ (fr)E. Danchin, L.-A. Giraldeau & F. Cézilly (2005). Ecologia comportamentala. Dunod
- ↑ (fr)Boyd e Silk, L'aventura umana, de la molecula a la cultura, De Boeck 2004, partida 1, capítol 3, pages 68-72 ; ISBN 2-8041-4333-3
- ↑ (en) Life's Solution Inevitable Humans in a Lonely Universe, Simon Conway Morris, Cambridge University Press, New York, 2003. 486 pp. $30, $18.95. ISBN 0-521-82704-3.
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Articles connèxes[modificar | modificar la font]
Bibliografia[modificar | modificar la font]
- (fr) Serre M, Picq P, Vincent J-D (2003) Qu’est-ce que l’Humain ?, ed. Le Pommier et le Collège de la Cité des sciences, (ISBN 2746501309)
- (fr) Chayeux J-P (2003) Gènes et cultures - Symposium annuel, ed. Odile Jacob, 304 pages (ISBN 2-7381-1310-9)


text:
Sociolingüistica
La sociolingüistica (tanben s'escriu sociolinguistica) es un corrent (un apròchi) de la lingüistica que prepausa de metre la dimension sociala del lengatge al centre de tota problematica en lingüistica.
Ansin, contrariament a çò que se crei sovent, la sociolingüistica es pas brica una simpla "branca" de la lingüistica, que trobariá sa plaça entre d'autras brancas. De fach la sociolingüistica a l'ambicion de coïncidir amb tota la lingüistica.
Dins lo vièlh debat scientific lenga e paraula, la sociolingüistica assaja de desvolopar una amira de trabalh larga qu'englòba la "lingüistica de la paraula" e la "lingüistica de la lenga".
Difusion[modificar | modificar la font]
Lo corrent de la sociolingüistica es vengut visible al començament dels ans 1960, a partir d'un nuclèu de cercaires americans acampats a Palo Alto (William Labov, Dell Hymes, Joshua Fishman...), e aital es aparegut coma un apròchi distint (mas pas forçadament opausat) a respècte dels autres corrents coma l'estructuralisme e lo generativisme. Pasmens i aguèt de precursors de la sociolingüistica longtemps abans los ans 1960, e dins mai d'un país.
Tre la fin dels ans 1960, aquela sociolingüistica americana arribèt e s'adaptèt en Euròpa, en començant pels Païses Catalans, amb lo corrent de la "sociolingüistica nativa" o "periferica", que s'interèssa al conflicte entre lenga subordenada e lenga dominanta. Los cercaires catalans precursors de la fin dels ans 1960 (Lluís Aracil, Rafael Ninyoles, Francesc Vallverdú, Antoni Badia i Margarit) foguèron seguits vèrs 1970 per l'aparicion d'una sociolingüistica occitana (Robèrt Lafont...).
Aqueles nuclèus pionièrs desvolopèron, en particular, lo concèpte important de diglossia.
Es en seguida d'aquel nuclèu occitanocatalan que la sociolingüistica comencèt de se difusar dins la rèsta d'Euròpa, durant los ans 1970, mas pas obligatoriament en acòrdi amb las tèsis occitanocatalanas.
Tanben es apareguda una sociolingüistica nativa pròpria de las lengas creòlas, especialament dins las Antilhas.


text:
Benjamin Silliman
Benjamin Silliman (1779-1864) siguec un quimist american e un des prumèrs professors americans de sciéncia (ena Universitat de Yale) capable de destillar petròli.
Vida[modificar | modificar la font]
Silliman, vadut en Trumbull, Connecticut, quauques mesi auans qu'era sua mair fugís des dos mil soldats anglesi qu'embaihauen America. Es anglesi auien pres eth sòn grand-pair, eth General Gold Selleck Silliman en mai de 1779.
Estudiec a Yale e siguec diplomat en 1796. Tres annades dempús ja erá tutor a Yale. Li ofertaren d'ensenhar quimia ena Universitat e diguec qu'òc. Estudiec quimia damb James Woodhouse en Filadèlfia e legiguec es sues prumères lectures scientifiques a Yale en 1804. En 1805 viatgec tà Edimborg tà estudiar més.
Tornec a New Haven, Connecticut, tà estudiar geologia e faguec ua analisi quimica deth meteorit cadut en Weston, Connecticut e publiguec eth prumèr informe mai het en Yale sus cap de meteorit(1). En 1808 faguec era lectura publica e discurbiguec plan des sòns minerals. En 1850 eth minerau sillimanita foguec aperada atau tà dar onor a Silliman. Foguec tanben un des prumèrs membres dera Medical Scool (2). Coma professor emerit legiguec diuersi lectures a Yale enquia 1855 e uns an auans auia artenhut destillar petròli.
Eth meteorit de 1827[modificar | modificar la font]
En 1807 a Weston caiguec un meteorit qu'es trincà en 6 trossos mes eth més gran pesaua 16.5 Kg. Silliman ac discurbirguec més poguec pas auer eth meteorit tà Yale. Aué qu'ei en eth Musèu d'Istòria Naturau Peabody, New Haven, Connecticut (3)i(4). Silliman se maridec en 1809 damb Harriet Trumbull, era hilha deth governador de Connecticut e auec damb era tres hilhes e un hilh. Eth son hilh, Benjamin Silliman Jr, tanben foguec professor de quimia en Yale.
Silliman trapec qu'era esclavitud erá un dimoni gigant més tanben foguec favoriu a era colonizacion africana damb americans en Liberia e siguec membre dera Societat de Colonizacion de Connecticut enter 1828 e 1825. Fundec eth American Journal of Science e siguec escolhit coma un membre més dera Academia Nacionau de Sciencies peth Congres american. Un collegi de Yale se dídec Silliman College en onor sòn atau coma eth minerau Sillimanita.
Referencies[modificar | modificar la font]
1.-^ "Silliman History". Retrieved 31 October 2011.
2.-^ History and Minerals of Old Mine Park (Saganawamps), Earle Sullivan, Trumbull Historical Society, 1985, p. 8
3.-^ Yale Peabody Museum website retrieved 2011 March 10
4.-^ Seeley, Tales of Trumbull's Past, Trumbull Historical Society, 1984
º Jackman, S W (1979), "The tribulations of an editor: Benjamin Silliman and the early days of the American Journal of Science and the Arts.", The New England quarterly (The New England Quarterly, Vol. 52, No. 1) 52 (1): 99–106, doi:10.2307/364359, JSTOR 364359, PMID 11624721


text:
Hamamelididae
Los Hamamelididae son una sosclassa de plantes Dicotiledonèas.
En classificacion de Cronquist (1981), la sosclassa es devesida en 11 òrdres :
- sosclassa Hamamelididae (Hamamelidae )
-
- òrdre Casuarinales
- òrdre Daphniphyllales
- òrdre Didymelales
- òrdre Eucommiales
- òrdre Fagales
- òrdre Hamamelidales
- òrdre Juglandales
- òrdre Leitneriales
- òrdre Myricales
- òrdre Trochodendrales
- òrdre Urticales
L'ortografia originala e fòrt espandida de Cronquist (1981) es Hamamelidae. Segon l'Art 16 de l'ICBN l'ortografia corrècta es Hamamelididae.
En classificacion filogenetica de APG (1998) e APG II (2003) aquesta sosclassa existís pas.
Ligams extèrnas[modificar | modificar la font]
- Referéncia ITIS : TSN 500012 Hamamelididae (en)
- Referéncia ITIS : TSN 19011 Hamamelidae (en)
- Hamamelididae dins plants.usda.gov


text:
Parallèl (geografia)
Un parallèl es un cercle perpendicular a l'axe terrèstre e parallèl a l'Eqüator. Sus un meteis parallèl, la latitud es constanta. La posicion sus cada parallèl es mesurada mercé a la longitud. Sus l'eqüator, la latitud es egala a zèro, de 0º a 90º, al nòrd es positiva e al sud es negativa.
- Lo parallèl geodesic d'un luòc es aquel qu'es definit sus un modèl geodesic de la Tèrra, sus que la latitud representada sus las mapas (latitud geodesica) es constanta.
- Lo parallèl astronomic d'un luòc es la linha imaginària sus la superfícia de la Tèrra, sus que la latitud astronomic es constanta. A causa de las irregularitats de la superfícia de la Tèrra , los parallèls astronomics son de linhas irregularas, coïncidisson pas amb lo parallèl geografic.
Mesuras[modificar | modificar la font]
Vaquí una Taula de las mesuras totalas (Circonferéncia) dels parallèls (N o S) que lors latituds son multiplas de 10º, mas lo Tropic del Càncer, o Tropic del Capricòrne, Cercle polar artic, Cercle polar antartic. Se veson tanben las mesuras dels intervals de 1° de longitud sus cadun d'aqueles Parallèls.[1]
Extrèms[modificar | modificar la font]
Los parallèls que son gaireben totalament maritims se situan entre lo sud de la Tèrra del Fuòc (latitud 57º Sul) e una pauc al nòrd del Cercle Polar Antartic (latitud 66º Sud); Dins aquelas latituds se troban solament d'illas pichonas al sud de l'Ocean Atlantic, coma: Illas Sandwich del Sud, las Orcadas, Illa Elefant, Illas Shetland del Sud, illas de la Peninsula Antartica.
Lo parallèl que passa en valors absoludas per lo mai de tèrras es lo 30º Nòrd, que passa pel nòrd d'Africa, nòrd de la Peninsula Arabica, Iran, Paquistan, nòrd d'Índia, China, nòrd de Mexic, sud dels Estats Units.
Lo parallèl que en valors relativas passa per lo mai de tèrras (mens d'oceans e de mars) es lo 46º 30' Nòrd amb prèp de 79,48% de sa circonferéncia del parallèl 30º. Passa per França, nòrd d'Itàlia, los Balcans, sud de Russia, Cazacstan, Mongolia, nòrd de China, nòrd dels Estats Units.
Son pas considerats dins la definicion precedenta coma parallèl "relativament" pus terrèstre los parallèls de pichona longor, dins los extrèms nòrd e sud de la planeta:
- los parallèls al sud del Parallèl 84 S son 100% terrèstres, sus l'Antartica.
- prèp del Parallèl 63 N i a de latituds que son terrèstras a mai de 75% (nòrd de Siberia, Escandinàvia, Canadà, Alaska).
Lo parallèl que presenta la pus granda longor sus un meteis país es prèp de la latitud 59° 45' N, copant Russia a proximitat de Sant Petersborg a l'oèst e lo pòrt de Magadan a l'èst. D'autres se situan als Estats Units, Canadà, China, Austràlia e Brasil.
A l'eqüator, lo pus long dels parallèls dividís la Tèrra en dos emisfèris, lo Sud e lo Nòrd. Dins l'Emisfèri Nòrd i a 69,72% de las tèrras emergentas, 90,94% de la populacion mondiala e aquí se concentran 94% del PIB total del monde.
Un parallèl prèp de la latitud 25,9° N dividís la Tèrra en doas calòtas amb egalas airas de tèrras emergentas.
Referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ "Astronomie - Les Astres, L'Univers" - L.Rudeaux, G. De Vaucoleurs; Librariá Larousse - París, 1948


text:
-427
Aquesta pagina concernís l'an -427 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Atenas[modificar | modificar la font]
Incursion novèla de la Liga de Peloponès en Atica. Coma leis annadas precedentas, lei soudats de Peloponès poguèron pilhar Atica mai deguèron rapidament se retirar en causa de la manca d'avitalhament per sostenir un sètge lòng. En revènge, après doas annadas de sètge, casuda de Platèa, aliada d'Atenas. Lei subrevivents que capitèron d'arribar fins a Atenas i obtenguèron lo drech de ciutat.
Sus l'illa de Lesbos, una flòta atenenca dirigida per Cleon capitèt de reprimir la revòuta de Mitilèn — Esparta i mandèt ges de renfòrç navaus après sei reviradas de Patras e de Naupacte l'annada precedenta — après un sètge que s'acabèt dins lo corrent de l'estiu. Après d'esitacions, leis abitants de la ciutat vencuda demorèron liuras mai deguèron liurar sa flòta, destrurre sei fortificacions e cedir una partida de son territòri per i establir una colonia militara atenenca.
Esparta[modificar | modificar la font]
Perseguida de la Guèrra de Peloponès còntra Atenas amb una incursion espartenca dins la region d'Atica. Leis Atenencs refusèron tornarmai lo combat e Lacedemònia poguèt solament pilhar lei zònas non protegidas.


text:
Palestina (omonimia)
Palestina pòt designar:
- la region de Palestina (istorica), un territòri en riba sud-orientala de la Mar Mediterranèa.
- l'Autoritat Nacionala Palestiniana, que gerís d'un biais autonòm dempuèi 1993 una part dels Territòris Palestinians revendicats politicament per las populacions aràbias (al costat de l'estat d'Israèl).
- lo Mandat Britanic de Palestina (de 1920 a 1948).
- la província romana de Siria Palestina (vejatz Judèa)
- la Tèrra de Canaan (millenni II abC).
- la franja mediterranèa ont se trobavan las cinc vilas dels filistèus: Ashdod, Ashkelon, Ecron, Gad e Gaza.


text:
1312
Aquesta pagina concernís l'an 1312 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Africa[modificar | modificar la font]
Makuria[modificar | modificar la font]
Refús dau rèi Karanbas de contuniar lo pagament dau tribut ais Egipcians previst per lo tractat de 652 renovelat en 1286. Aquò entraïnèt una expedicion militara dei Mamelocs que conquistèron lo Reiaume. Placèron a sa tèsta un prince de la dinastia reiala qu'èra convertit a l'islam, Sayf al-Din Abdullah Barshambu.


text:
Le coupeur de roseaux (蘆刈 Ashikari)
Tanizaki Junichirô 谷崎 潤一郎
Le coupeur de roseaux
Es l’istòria d’un òme que per la hesta de la lua plea (O-Tsukimi お月見) se va passejar deu costat deu temple de Minase, consacrat a un l’emperor Go-Toba deu segle 13. Donc, se passeja de nueit, dab la lutz de la luna, e una botelha de sake caud, en pensar a la vida de Go-Toba, e a l’istòria de la region (lo parçan d’Ōsaka). A un moment, sus un banc de sabla deu flumi Yodo on s’es estancat per espiar la lua, encontra un òme que li balha un chic mei de sake e li conte que va cada annada, per la hesta de la lua plea, espiar capvath una plaishaga çò que se debana dens un ostau au bòrd d’un estanh. Ten aquesta cotuma deu son pair (Sheribashi) qu’estó ligat ad aqueth ostau pr’amor de la mestressa deus lòcs, O-Yû. Lo pair estot amorós d’O-Yû, mes coma l’a pas podut marridar pr’amor qu’es veusa dab un dròlle, a pres la soa sòr, O-Shizu. La sòr s’en ren compte, e se ren compte tanben qu’aqueste amor es partatjat per O-Yû. Va donc, per devoament per son ainada, favorizar la relacion entre lo son òme e O-Yû. Aquò desboca sus una mena de triangle amorós ambigú…
O-Yû es distinguida. Lo Sheribashi s’en es enamorat pr’amor d’aquò. Es distinguida, esnòb, e egoïsta. Enfin es un chic mei complicat qu’aquò (pp 72-73) :
Celle-ci possédait de nombreux frères et sœurs : outre la sœur cadette qu’elle avait amenée avec elle au théâtre, elle en avait encore d’autres plus âgées et plus jeunes qu’elles, mais de toutes, c’était elle la préférée de ses parents, qui lui réservaient un traitement de faveur, et lui passaient, dit-on, tous ses caprices. Sans doute ce traitement était-il dû pour une part à la beauté qui distinguait O-Yû de tous ses frères et sœurs, mais ces derniers à leur tour considéraient tous O-Yû comme un être à part et trouvaient naturels les privilèges dont elle jouissait. Pour parler comme ma tante, “O-Yû était l’enfant chérie de la fortune”. Non qu’elle réclamât elle-même ces faveurs, ni qu’elle se conduisît d’une manière arrogante ou capricieuse ; c’était au contraire son entourage qui cherchait à la ménager de manière qu’elle seule n’eût jamais à éprouver la moindre peine, qui la choyait et l’entourait de soins telle une princesse. Chacun aurait donné sa vie pour lui éviter les épreuves de ce monde. O-Yû était ainsi faite que tous, ses parents, ses frères et sœurs, ses amies, tous ceux qui l’approchaient, étaient conduits à agir ainsi avec elle. Lorsque ma tante, adolescente, se rendait chez O-Yû, elle avait pu voir, elle aussi, que celle-ci était traitée comme un véritable trésor de la famille Kosobe, qu’on ne lui laissait pas faire de ses propres mains la moindre tâche quotidienne, que ses autres sœurs enfin prenaient soin d’elle comme si elles étaient des servantes, et cela de la manière la plus naturelle, tandis qu’O-Yû, qui était l’objet de ces attentions, les recevait dans la plus parfaite innocence.
O-Shizu es tant ligada a la soa ainada qu’a donc decidit de li facilitar la relacion dab Sheribashi. L’egoïsme d’O-Yû non se pòt apariar que dab lo devoament viciós d’O-Shizu (pp 97-98) :
Son fils était alors déjà sevré et il y avait en outre une nourrice pour s’occuper de lui, si bien qu’il ne lui arrivait presque jamais de le prendre avec elle. Mais une fois, alors qu’ils étaient allés admirer les cerisiers à Yoshino, le soir à l’hôtel, O-Yû déclara qu’elle avait une montée de lait et demanda à O-Shizu de lui téter le sein. Mon père, qui était témoin de la scène, dit en riant qu’elle s’y prenait très adroitement.
« “C’est que j’en ai l’habitude, lui répondit O-Shizu. Aussitôt après l’accouchement, Hajime a été confié à une nourrice, et ma sœur m’a souvent demandé de la soulager en lui tétant le sein.”
« Et comme mon père l’interrogeait sur le goût qu’avait ce lait :
« “Je n’ai pas gardé de souvenir du temps où je tétais ma mère, mais quand j’en bois aujourd’hui, je le trouve d’une étonnante douceur. Goûtez-en, vous aussi”, lui répondit-elle en recueillant dans une tasse le lait qui dégouttait du mamelon et en le lui présentant. Mon père en prit donc un peu sur le bout de sa langue et dit, avec une indifférence feinte, qu’il était en effet très sucré ; mais comme il ne pouvait pas croire qu’O-Shizu eût agi sans aucune intention particulière, ses joues s’empourprèrent malgré lui, et ne tenant plus en place, il se réfugia sur le balcon, répétant : “Quel drôle de goût ! quel drôle de goût !”, tandis qu’O-Yû, amusée, faisait entendre son rire sonore.
Es la mia purmèra aprocha de la literatura japonesa donc vòli pas generalizar. Totun, l’òbra de Tanizaki sembla pròcha de l’idèa que podem aver deu Japon. Elegància, devoament e onor. L’elegància d’O-Yû e lo devoament d’O-Shizu son portat a un paroxisme tau que son de valors negatiu. Aquestas duas valors que son normaument consideridas coma vetuas son portada ad un nivèu destructor. La sola valor que poderà tornar lo triangle amorós dens la societat es l’onor. La familha de las duas sòrs, per sauvar l’onor deu nom, botarà un punt finau ad aquesta decadéncia en tornar marridar O-Yû ad un ric fabricant de sake.
L’istòria es librament adaptada d’un conte tradicionau japonés : Kaguya-hime no Monogatari かぐや姫の物語 (Lo conte de la princessa Kaguya) tanben aperat Taketori Monogatari 竹取物語 (lo conte deu trencaire de bambó). Kaguya es una gojata hòrt bèra, lo quite Emperor la vòu esposar, mes es impossible pr’amor es pas umana, ven de la Lua. Fin finau, a la fin, s’en tòrna dens son pòple, las causas tornen a la lora plaça.
Aqueth non hè pas que 120 paginas, mes se cercatz sus lo web, trobaretz monde per díser que la 40 purmèras son cagantas e inutilas. De hèit, las 40 purmèras son consacradas au viatge deu narator dens la campanha, dinc a la rencontre dab lo contaire. Son 40 paginas de descripcion, de citacions de poemas japonés tradicionaus, d’elements istorics sus la region, etc… Pensi pas, au contra deus internauts avisats, que sii una error de l’autor. Pensi que son 40 paginas necessàrias per nos menar dinc au raconte. 40 paginas de refleccion, de béver tanben pr’amor fau pas oblidar que se tapa una botelha de sake l’òme, avant d’encontrar aqueth misteriós contaire… Aquò explica benlèu un chic l’estranh deu raconte. Vau hèser un parallèle pèc : dens lo Lord of the Ring de Tolkien, i a un passatge deus cagants que m’a estancat a la purmèra lectura, e qu’a estancat hòrt de monde, es lo sejorn deus Hobbits hens la vielha seuva a costat de la Comtau. Son perdut dens la vielha seuva, i a un sauç que’us vòu minjar e son sauvats per un estranh personatge : Tom Bombadil. Minjan dab Tom e la soa hemna, dens lo son ostau que sembla protegit per una vielha magia, e causa estranha : l’Anèth a pas lo mendre poder sus Tom, podem quitament díser qu’es lo contrari. Totun, es un passatge deus cagants. Es flac, i una mena de torpor que s’empara deu legidor. E justament, es aquò l’interest deus dus capítols : podem èster temptats de s’estancar aquí, protegit per Tom, dens la soa maison on l’Anèth a pas lo mendre poder, lunh de la guèrra, deu Mau, e tot aquò. Mes fau contunhar, per sauvar la Tèrra deu Mitan, e quan sorten de la seuva, sus lo Haut de Galgals, Tom lor balha las espadas trobadas dens lo tahuc deus Númenors, son parats per l’aventura. Per tornar a Tanizaki, e ad aquesta 40 paginas, es la medisha causa. Lo narator se deisha anar a una contemplacion, ad una torpor, ad una briaguera taus que sap pas mei (e nosautes tanpauc) se lo contaire es reau o s’es gessit de l’imaginacion deu narator. (Après una dusau lectura, aquesta purmèra partida m’a semblat mei fluida. Conselhi aus que la troban pesuga de tornar légir un Victor Hugo, les Misérables per exemple dab 100 paginas sus l’argòt o 50 sus los merdèrs de París…)
M’apercebi a la fin de la redaccion d’aquèth article (que ma pres quauques dias pr’amor 1) soi lent e 2) èi tornat légit lo libe), coma a la fin de cada déver de literatura, istòria o filosòfia que tornavi au licèu puish a la fac, qu’èi mila causas a díser sus aquèth libe e qu’èi trobat la pista de seguir per hèser una bona analisi. Mes coma a l’epòca, èi vertaderament la canha de tot tornar préner, de tot tornar botar en question. M’en desencusaratz. Espèri sonque que vos èi balhat l’envèja de légir aquèth libe (120 paginas e 2€, es pas la mòrt !), e vos deishi vos hèser lo vòste punt e vista.
2 €, ISBN : 978-2-02-030407-3
Lo còp que ven, lo mesme autor, mes en mei brut dab Le meurtre d’O-Tsuya (お艶殺し O-tsuya koroshi).
Balisas :Literatura japonesa, Tanizaki, 日本, 日本語


text:
Abraam
Abraam (en ebrieu: אברהם Abrāhām; en ebrieu tiberian ʾaḇrāhām; en arabi ابراهيم Ibrāhīm) es lo patriarca del Judaïsme, reconegut tanben pel Cristianisme, e un profèta important de l'Islam. Sa vida es relatada dins lo libre de la Genèsi e dins l'Alcoran, mas i a pas cap d'evidéncia istorica sus son existéncia. Se vertadièrament existiguèt, visquèt probablament entre 2166 abC e 1991 abC. Lo Judaïsme, lo Cristianisme e l'Islam recebon lo nom de religions abraamicas, pr'amor qu'aquel personatge jòga un ròtle important dins lo desvolopament de lors cresenças. Lo Judaïsme considèra Abraam lo patriarca benesit de Dieu. Encara que sa femna èra estèrla, Dieu prometèt una nacion granda (Israèl) de lor descendéncia e per aquò cambièt son nom per Abraam. Per vertut del pacte entre Dieu e Abraam, manifestat dins la circoncision, Abraam es considerat lo primièr josieu. Segon l'Alcoran, Abraam es un patriarca e lo paire d'Ismaèl, qu'es lo paire dels arabis. Es considerat un dels profètas mai importants mandats per Dieu.


text:
Sent Sepieri
Sent Sepieri (Saint-Exupéry-les-Roches en francés) z-es 'na comuna de Lemosin (Occitània) situada dins lo País d'Ussèl ; z-es administrada pel departament de Corresa e la region de Lemosin.
Somari
Lòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Geografia[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
Modèl:Portal Lemosin (Occitània)


text:
Provincias:nutricion-alimentacion en Buenos Aires - nutricion-alimentacion en Cordoba ar - nutricion-alimentacion en Santa Fe - nutricion-alimentacion en Mendoza - nutricion-alimentacion en Entre Rios - nutricion-alimentacion en Neuquen - nutricion-alimentacion en San Luis - nutricion-alimentacion en Salta - nutricion-alimentacion en Misiones - nutricion-alimentacion en Tucuman - nutricion-alimentacion en Rio Negro - nutricion-alimentacion en Corrientes - nutricion-alimentacion en Chaco - nutricion-alimentacion en Chubut - nutricion-alimentacion en Catamarca - nutricion-alimentacion en Santiago del Estero - nutricion-alimentacion en San Juan - nutricion-alimentacion en Santa Cruz - nutricion-alimentacion en La Pampa - nutricion-alimentacion en La Rioja ar .
Localidades:nutricion-alimentacion en Capital Federal - nutricion-alimentacion en Rosario - nutricion-alimentacion en Mar del plata - nutricion-alimentacion en La Plata - nutricion-alimentacion en San Isidro - nutricion-alimentacion en Vicente Lopez - nutricion-alimentacion en Mendoza - nutricion-alimentacion en Tigre - nutricion-alimentacion en Bariloche - nutricion-alimentacion en San Fernando - nutricion-alimentacion en Puerto Madryn - nutricion-alimentacion en San Salvador - nutricion-alimentacion en Avellaneda - nutricion-alimentacion en Las Toninas - nutricion-alimentacion en Costa Atlantica - nutricion-alimentacion en San Vicente - nutricion-alimentacion en Lujan - nutricion-alimentacion en Parana - nutricion-alimentacion en Almirante Brown - nutricion-alimentacion en Malvinas Argentinas .


text:
Alh cultivat
L'alh (var. alhet) (Allium sativum) es una planta bulbosa cultivada de la familha de las liliacèas. S'emplega mai que mai coma condiment, mas s'utiliza tanben amb una tòca terapeutica per las proprietats que li an atribuit la sciéncia e las tradicions popularas.
Per encausa de sa cultura tanta espandida sas originas son un pauc foscas. S'es pensat que veniá de Siberia sudoccidentala o benlèu de Sicília o de Calàbria, ont nais espontanèament. Es parent de la ceba.
L'odor caracteristica de l'alh se deu a mantun compausat organic de sofre e particularament lo sulfur de diallil e l'allicina.
Emplec en fitoterapia[modificar | modificar la font]
L'alh a tres proprietats curativas principalas:
- Antiipertensiu
- Antibacteric
- Antielmintic (los elmintis son de vermenons intestinals)
Tèxt italian de traduire :
L'emplec de l'alh cru triturat finament suls aliments coma las sopas, la carn e l'ensalada es un coadjuvant excellent per la cura de l'ipercolesterolemia (que seguís l'ipertension); bronquiti catarrali; elmintiasi (nei enfants in special modo poiché portano sporcizia dins la boca).
La consomacion d'alh dona un sens general de benèsser a l'organisme gràcias a son accion anti bacteriana e doncas antiinfectiva.
Per ovviare almens en part la disagio del conseguente "alen pesante" cal l'accortezza de privar lo spicchio del pichon bulbe intèrne de bon traire.
Curiositats[modificar | modificar la font]
Dins lo folclòre de qualques païses d'Euròpa, se pensava que l'alh aguèsse d'efièches de proteccion contra los vampirs; l'alh es doncas vengut un element recurrent dins los filmes de vampirs.
La cosina[modificar | modificar la font]
L'alh es plan emplegat en cosina. En tèrras occitanas e catalanas, una de las recèptas reinas que se fan amb el es l'alhòli. Se preparan tanben de sopas d'alh, alhadas...


text:
Kastell-Bourc'h
Kastell-Bourc'h en breton ( Châteaubourg en francés) es una comuna bretona, situada dins lo departament d'Ille et Vilaine e la region de Bretanha.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Châteaubourg Es un cap-luòc de costat situat en lo arrondiment de Fougères-Vitré.
En principi concentrat a l'entorn del quartièr de la glèisa #qu'a #èsser totalament réaménagée, la vila s'es de contunh engrandida per de nombrós nòus lotissements.
La siá posicion privilegiada entre Roazhon e Vitré, amb un accès viari facil, permet a fòrça gents de venir s'i installar. La municipalitat a traversat per la Vilaine, per la via exprés Escomesas-Roazhon (RN 157) e fin finala per l'ais ferroviaire màgers Escomesas-Roazhon-Brèst. La siá populacion a aumentat de 20 % l'an 10 ans, e de 60 % l'an 20 ans (1988-2008).
Las municipalitats limitrophes de Châteaubourg son, en començant pel nòrd e en seguent lo sens de las agulhas d'un relòtge : La Bouëxière, Marpiré, Sants-Texans-sus-Vilaine, Sant-Didier, Domagné e Servon-sus-Vilaine.
- Étang De Grand Fayelle, 24 a, exemple de étang méso-dystrophe a Carex en Ille-e-Vilaine[1].
Châteaubourg est un chef-lieu de canton situé dans l’Felger.
D'abord concentrée autour du quartier de l'église qui a été totalement réaménagée, la ville s'est ensuite agrandie par de nombreux nouveaux lotissements.
Sa position privilégiée entre Rennes et Vitré, avec un accès routier facile, permet à beaucoup de gens de venir s'y installer. La commune est traversée par la Vilaine, par la voie express Paris-Rennes (RN 157) et enfin par l'axe ferroviaire majeur Paris-Rennes-Brest. Sa population a augmenté de 20 % en 10 ans, et de 60 % en 20 ans (1988-2008).
Les communes limitrophes de Châteaubourg sont, en commençant par le nord et en suivant le sens des aiguilles d'une montre : La Bouëxière, Marpiré, Saint-Jean-sur-Vilaine, Saint-Didier, Domagné et Servon-sur-Vilaine.
- Étang de Grand Fayelle, 24 ha, exemple d'étang méso-dystrophe à Carex en Ille-et-Vilaine[2].
Istòria[modificar | modificar la font]
Es al Sègle XI #qu'a testificat l'existéncia d'una distincion e d'un prieuré bénédictin #que dépendait del abbaye Sant-Salvador de Redon.
Un castèl féodal flanqué de divèrses torns a existit e comandava lo franchissement del fleuve Vilaine, mas se trobava ja en ruïna al Sègle XV. Las darrièras rèstas d'aquel castèl an #èsser destruits al començament del Sègle XX. La localizacion d'aquel castèl fòrt se tròba al nivèl de la glèisa Santa-Pierre ont d'ancianas fondacions emergeixen encara en qualques soscaves ostals los mai ancianas del bourg primitif.
En 1341, en lo moment de la Guèrra de succession de Bretanha, las tropas anglesas del Pòrti de Buckingham (#que defendiá la causa del partit dels Montfort) acampin en lo sector. Al continuament de divèrses matrimònis, la distincion a apertengut successivament als Châteaubourg, de contunh als Montbourcher, a las Bouan e a las Denyau.
En julhet 1677, Louis XIV erigeix las quatre distincions de Châteaubourg dins comtat, #que lo primièr comte #èsser Charles Denyau, aconselhar dins lo Parlament de Bretanha. En 1789, lo comte n'aperten als L'Aquela, senhors de la Sécardaye. De contunh pendent la Revolucion, un costat se forma amb las municipalitats de Sant-Jean, Broons e Marpiré.
En 1858, Napoleon III inaugura la parca de Châteaubourg. En 1902, la vila es entre las primièras del departament a poder beneficiar de l'arribada de l'electricitat. Cela a #èsser retut possible mercés al minotier Jean-Pierre Texier #qu'a equipat un de los sieus molins (#que lo famós « Ar Milin ») d'una turbine. Châteaubourg N'a #èsser alimenté per aquel procedit entre 1917 e 1928.
La situacion géographique priviliegiada de Châteaubourg, situada a ieu-camin entre Vitré e Roazhon e sus l'ais viari e ferroviaire d'Escomesas-Brèst, lududes a permeses de folrar lo sieu teissut economic dempuèi una trentena d'ans. Ja, La Distillerie Bretonne s'i es desvolopat dempuèi 1920 e s'es associada a una entrepresa de transformacion de pomas aital coma a una leitaria. En 1945, l'entrepresa Burel, especializada en la fabricacion de material agricòla, s'es desvolopat per venir Sulky, la pichona indústria en fabricant de semoirs.
La Mois invalide (d'abril)M, Broons-sus-Vilaine e Sant-Melaine fusionen amb Châteaubourg e venon municipalitats mancomunats amb cònsols plan desparièrs. L'arribada de la via exprimissi al sud de Châteaubourg a per consequéncia, un desvolopament rapid de la municipalitat amb l'arribada de nombrosas indústrias agro-alimentaires (abattoir, Sojasun, Tendriade, Oscar Mondo) e d'entrepresas artesanalas. La vila s'es sustot estenduda jos forma de lotissements d'ostals individuales.
A l'ora actuala, Châteaubourg fa partida de la granda corona périurbaine de Roazhon mas ne representa lo limit Es doncas qu'al delà, a bloquejat per l'influéncia de Vitré. La vila desvolòpa un abitat collectiu e individual e tenda de respondre a la fòrça fòrta demanda, del fach de la proximitat de l'aglomeracion rennaise e del bastiment del luòc intercommunal de 200 li cal las « Pòrtas de Bretanha » susceptible de reagrupar 10 000 trabalhs sul long tèrme.
C'est au Sègle XI qu'est attesté l'existence d'une seigneurie et d'un prieuré bénédictin qui dépendait de l’abbaye Saint-Sauveur de Redon.
Un château féodal flanqué de plusieurs tours a existé et commandait le franchissement du fleuve Vilaine, mais il se trouvait déjà en ruine au Sègle XV. Les derniers restes de ce château ont été détruits au début du Sègle XX. L'emplacement de ce château fort se trouve au niveau de l'église Saint-Pierre où d'ancienne fondations émergent encore dans certaines caves des maisons les plus anciennes du bourg primitif.
En 1341, lors de la Guerre de succession de Bretagne, les troupes anglaises du Duc de Buckingham (qui défendait la cause du parti des Montfort) campent dans le secteur. À la suite de plusieurs mariages, la seigneurie a appartenu successivement aux Châteaubourg, puis aux Montbourcher, aux Bouan et aux Denyau.
En juillet 1677, Louis XIV érige les quatre seigneuries de Châteaubourg en comté, dont le premier comte fut Charles Denyau, conseiller au Parlement de Bretagne. En 1789, le comte appartient aux La Celle, seigneurs de la Sécardaye. Puis pendant la Révolution, un canton se forme avec les communes de Saint-Jean, Broons et Marpiré.
En 1858, Napoléon III inaugure la gare de Châteaubourg. En 1902, la ville est parmi les premières du département à pouvoir bénéficier de l’arrivée de l’électricité. Cela a été rendu possible grâce au minotier Jean-Pierre Texier qui a équipé un de ses moulins (dont le fameux « Ar Milin ») d’une turbine. Châteaubourg a été alimenté par ce procédé entre 1917 et 1928.
La situation géographique privilégiée de Châteaubourg, située à mi-chemin entre Vitré et Rennes et sur l’axe routier et ferroviaire Paris-Brest, lui a permis d’étoffer son tissu économique depuis une trentaine d’années. Déjà, La Distillerie Bretonne s’y est développée depuis 1920 et elle s’est associée à une entreprise de transformation de pommes ainsi qu’à une laiterie. En 1945, l’entreprise Burel, spécialisée dans la fabrication de matériel agricole, s’est développée pour devenir Sulky, la petite industrie fabricant de semoirs.
Le Mois invalide (avril)M, Broons-sur-Vilaine et Saint-Melaine fusionnent avec Châteaubourg et deviennent des communes associées avec des maires bien distincts. L’arrivée de la voie expresse au sud de Châteaubourg a pour conséquence, un développement rapide de la commune avec l’arrivée de nombreuses industries agro-alimentaires (abattoir, Sojasun, Tendriade, Oscar Mondo) et d’entreprises artisanales. La ville s’est surtout étendue sous forme de lotissements de maisons individuelles.
À l’heure actuelle, Châteaubourg fait partie de la grande couronne périurbaine de Rennes mais en représente la limite Est puisqu'au-delà, elle est bloquée par l'influence de Vitré. La ville développe un habitat collectif et individuel et tente de répondre à la très forte demande, du fait de la proximité de l’agglomération rennaise et de la construction du site intercommunal de 200 ha des « Portes de Bretagne » susceptible de regrouper 10 000 emplois sur le long terme.
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Louis Diard, La flore de Ille-e-Vilaine, Atlàs floristique de Bretanha, Roazhon, Siloë, 2005, pàg. 65.
- ↑ Louis Diard, La flore d'Ille-et-Vilaine, Atlas floristique de Bretagne, Rennes, Siloë, 2005, p. 65.


text:
Jutsi
Jutsi (basco), Juxue (francés), qu'ei ua comuna deu Bascoat, en Baisha Navarra.
Lo gentilici qu'ei jutsiar.
L'arriu de Bidosa, lo son afluent Babatzeko erreka e dus afluents deu darrèr, Negeluako erreka e Etxebarneko erreka, que traucan lo territòri de la comuna.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comunas tòcatocantas[modificar | modificar la font]
- Arhantsusi e Òstavath-Asme au nòrd
- Pagòla a l'èst
- Larzabale-Arroze-Zibitze a l'oèst
- Sent Just-Ibarre au sud
Economia[modificar | modificar la font]
L'agricultura e la silvicultura (cultura deus bòscs) que son la basa economica de la comuna.
Istòria[modificar | modificar la font]
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Que i avia ua populacion de 877 estatjants en 1806.
Cultura[modificar | modificar la font]
Que i a ua residéncia de l'Associacion d'ajuda a la diaspòra basca en Argentina e ua escòla d'ensenhament purmèr.
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
De véder[modificar | modificar la font]
- Site hortificat protoistoric.
- Los ostaus hortificats Donaazia e Larramendia, deu sègle XIVau.
- Glèisa de Sant Pèir, de la fin de l'Edat Mejana.


text:
Parroy
Parroy es una comuna francesa, situada dins lo departament de Meurthe e Mosèla e la region de Lorena.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
- Preséncias gallo-romaine e mérovingienne.
- Pòbles dévastés l'an 1914.
Parroy Es una anciana comuna del costat de Lunéville-Sud, #que #aperténer als comtes de Ficquelmont. I aviá absorbit Coincourt, Mouacourt e Xures entre lo 1er en genièr 1973 e lo 1er en genièr 1987.
- Présences gallo-romaine et mérovingienne.
- Villages dévastés en 1914.
Parroy est une ancienne commune du canton de Lunéville-Sud, qui appartint aux comtes de Ficquelmont. Elle avait absorbé Coincourt, Mouacourt et Xures entre le 1er janvier 1973 et le 1er janvier 1987.


text:
Ducat de Curlàndia
Lo Ducat de Curlàndia èra un estat vassau mai fòrça autonòm de l'union de Polonha-Lituània qu'existèt de 1561 a 1795. Èra poblat per de populacions alemandas e letonas. Sa capitala èra Jelgava.
Foguèt fondat en 1561 après la secularizacion de l'Òrdre dei Chivaliers Pòrta-Gleva que son darrier grand mèstre formèt lo ducat e venguèt vassau dau rèi de Polonha. Pasmens, la senhoriá polonesa demorèt lasca e lo ducat èra fòrça autonòm e de còps quasi independent. Ansin, Curlàndia poguèt menar la sieuna politica e venguèt una poissança comerciala e coloniala (a Trinitat e Tobago) dins lo corrent dau sègle XVII. Lo ducat dispareguèt en 1795 ambé lo partiment de Polonha-Lituània entre Prússia, Russia e Àustria.