text:
Day-trading
Lo day-trading es un mot anglés que significa « especulacion en jornada » o « especulacion en sesilha ». La disciplina dau day-trading consistís a faire d'anar-venir especulatius en sesilha solament. A cada fin de sesilha, totei lei posicions presas dins dins la jornada son clausas. Ansin, un jorn o l'autre (o puslèu despuei la fin d'una sesilha fins lo començament d'una autra), se possedís ges d'engatjament e lo capitau demòra completament disponible per l'endeman. Gràcias ai nòvei tecnologias, lo day-trading a agut tendéncia aquelei darriereis annadas a se vulgarizar.
Lo Day trading es la practica de crompar e de vendre de produchs financiers pendent una sesilha borsiera ambé l'esper que tot dau lòng de la jornada, lo prètz anarà sempre que pus aut o que pus bas. Lei fluctuacions dau cors dau títol permeton ansin de beneficis o de pèrdas rapidas. Lei produchs mai escambiats incluson leis accions, leis opcions, lei contractes a tèrme e de devisas. Aquò pòu èstre de fòrça bòn profiech; pòrta pasmens una risca significativa.


c: text/html

text:
Projècte Manhattan
Lo Projècte Manhattan foguèt lo nom de còdi dau projècte de recèrca que desvolopèt la premiera arma nucleara dins lo corrent de la Segonda Guèrra Mondiala (1939-1945[1]). Foguèt menat magerament per leis Estats Units d'America ambé de participacions menoras de Canadà e dau Reiaume Unit. Començat en 1939, reüniguèt mai de 130 000 personas e foguèt dotat d'un budget de dos miliards de dolars. Divèrseis modèles d'armas basats sus l'utilizacion d'urani ò de plutonium i foguèron estudiats. Permetèron la produccion dei doas bombas A utilizadas per l'armada estatsunidenca per bombardar lei vilas japonesas de Hiroshima e de Nagasaki.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Vendée Globe
Vendée Globe es una espròva esportiva maritima. A luòc cada 4 ans, la tòca es de far lo torn del mond amb vela sens assisténcia, sens escala e en solitari. La partença de l'espròva se fa totjorn en novembre dins la comuna dels Sables-d'Olonne en Vendèa, (França).
Règlament[modificar | modificar la font]
- Vendée Globe es una espròva en solitari, sens assisténcia, l'unica ajuda qu'es tolerada es l'ajuda medicala.
- L'ajuda d'una persona dempuèi la tèrra es interdita.
- Dins lo cas d'un naufragi, un participant pòt far montar a son bòrd una persona en dificultat sens èsser penalizat.


text:
Laboratòris Bell
Los Laboratòris Bell - Bell Telephone Laboratories o AT&T Bell Laboratories - , mai conegut coma Bell Labs, o Los Bell Labs), foguèron fondadas en 1925 e implantats à Murray Hill dins l'Estat american de Nòva Jersey. En 2009, faguèron partit del centre de recerca e desvolopament d'Alcatel-Lucent.
Bell Labs despausèt mai de 29 000 brevets[1]. Las recercas menadas als laboratòris Bell aguèron una importància capitala dins de domenis coma las telecomunicacions (malhum telefonic, television, comunicacions per satellit, eca) e l'informatica (transistor, Unix, C e C++, eca). D'aqueles laboratòris venon lo transistor, la cellula fotoelectrica, lo laser e l'extraordinari desvelopament de las comunicacions per fibra optica.


text:
Ricin
Lo ricin (Ricinus communis L.) [1] es un arbrilhon qu'aperten a la familha de las Euphorbiacèas,[2] que s'utiliza fòça las granas, per produire la celèbra "òli de ricin" e tanben a vegadas s'utilizan las fuèlhas. Lo tèrme latin Ricinus communis significa pat fòça comuna (Ricinus vòl dire pat e communis, fòça comuna), a causa de la seunas que semblan a un pat.
Somari
- 1 Morfologia
- 2 Distribucion
- 3 Ecologia
- 4 Farmacologia
- 5 Istòria
- 6 Produccion
- 7 Galeriá d'imatges
- 8 Referencias
- 9 Bibliografia
- 10 Ligams extèrnes
Morfologia[modificar | modificar la font]
Lo ricin es un arbrilhon sovent cultivat coma anadièr; es monoíc, es a dire, que presenta d'estructuras dels dos sèxes sul mateis individú (mas de flors separadas). Las masculinas se tròban sus la mitat inferiora de la tija, e las femes sus la mitat superiora.[3]
La talha del ricin varia segon lo clima: quand es temperat a una nautor d'entre 2,5 e 3 mètres, alara que se lo clima es tropical o subtropical, pòt aténher 12 mètres. Las geladas li son fatalas.
A una racina principal e de racinas segondàrias pròcha de la superfícia, es a dire, qu'es axonomorfa.
Presenta una tija de dos o tres mètres de naut, ramificada e de color roja e las seunas estipulas son unidas dins una lamina membranosa.
Las fuèlhas son fòrça grandas, d'entre 10 e 35 cm de diamètre, tanben pòdon aténher 60 cm. La forma d'aquelas es esparsa, amb una nervadura palmada, an entre 7 e 11 lobuls e lo bòrd dentat. Son de fuèlhas compausadas, altèrnas, amb una coloracion verd, roge o porpra e fòrça cellulas glandularas a l'epidèrme de revèrs. An un peciòl de color roge e qualques glandulas apicalas.
Las flors son gropadas en inflorescéncias densas, que son paniculs terminals grands amb una longitud d'entre 15 e 50 cm. Aquel arbrilhon a dos tipe de flors: las masculinas, (que naisson a la partida inferiora), fan entre 15 e 30 cm de diamètre, amb un calci de cinc pièça e un pedicèl de fins a 12 mm, los tepals son ovalas e rogencs, alara que los femes son linerlanceolats. L'estamina, qu'a un diamètre entre 1,5 e 3 cm, se tròba en la partida inferiora de la flor, amb un calici format de cinc pèças lanceoladas e fòàa estaminas soldats de color verd jaunenc, amb una forma de colomna, ramificada.
Lo fruch, que sortís de las flors femes e se situa en les partidas mai superioras es gaireben totjorn envoltat per s'abundantas espinas. Aquel tipe de capsula presenta una proeminéncia carnosa de color jaunenca al tèrme superior. Lo fruch a tres cavitats (tricoca), caduna amb una granda grana, de superfícia lisa e brilhanta que conten una toxina nomenada ricina. Es de color rogenc, amb de granas ellipsoïdas de color marron e blanc, e la seuna longor es entre 1 e 2,5 cm. Quand madura, l'elatèri se dubrís e libèra las granas.[4]
Distribucion[modificar | modificar la font]
L'origina del ricin es pas coneguda encara de biais exact, e existisson doas possibilitats: seriá estat originari de l'Índia, o, al contrari, de l'èst del continent african (zònas coma Sodan o Etiopia. Es cultivat dins climas cauds de les zonas subtropicalas pròcha del Mediterranèu, coma en d'Àfrica. Tanben se pòt podem trobar en Àsia e e plan establit per Euròpa. De fach, a una distribucion larga levat dins las zonas frejas o propicias a las geladas.
Ecologia[modificar | modificar la font]
Es un arbrilhon que requerís un clima caud sens geladas, espandit per totas las regions caudas de la Tèrra. Florís sobretot los meses d'estiu: de julhet fins a octobre e la culhida se fa d'automne.
Farmacologia[modificar | modificar la font]
Dròga[modificar | modificar la font]
La partida utilizada es l'òli eissida de las granas, e en mendra mesura, las fuèlhas.
Composicion quimica[modificar | modificar la font]
-
- Substéncias nitrogenadas:
- Enzim:
- Vitamina E. (o alfatocoferòl)
- Sals minerals
- Proteïnas (20%)
Accions farmacologicas[modificar | modificar la font]
L'acid ricinoleíc irrita la mucosa de l'intestin prim, provocant una estimulacion del peristaltisme, que dóna luòc a una accion laxanta a dòsis pichona e purganta a dòsis mai grans. Aquel acid libèra los seus gliceríds e provòca una lisi dels lipids de la membrana intestinala quand dintran en contacte amb la lipasa pancreetica. Aquel fach a coma resultat una evacuacion abondanta de sèla liquida sense dolors colicas, perque no i a pas d'irritacion grava a la mucosa intestinala.
Dòsi[modificar | modificar la font]
- La dòsi adequada d'òli de ricin varia de 5 ml se volèm una accion purgativa, fins als 120 ml se pretens que permet la jasilha.[5]
- Las fuèlhas, cuèchas dins l'aiga, se beu entre una e tres tassas per jorn, segon l'afeccion que se vòl tractar.
Contraindicacions[modificar | modificar la font]
Se pòt pas utilizar lo tractament d'intoxicacions per de toxics liposolubles, perque l'aumentant los sals biliars facilitariá la seuna absorcion. E mai, lo seu usatge prolongat en cases de constipacion cranica pòt provocar de dolors estomacala e manca d'apetit.[6] Tanben es contraindicat per las femnas emprenhadas que jasilhèron per cesariana de per avant o que patiguèron d'una intervencion quirurgicala al nivèl uterin.[7]
Usatges medicinals[modificar | modificar la font]
L'òli de "Ricinus communis", utilizada coma medicament, es un producte pur e exempt de toxinas. Es un laxatiu important que abans s'utilizava fòrça fins ara, mas dins un menor gra. L'efècte laxatiu es degut a la triricinoleïna de l'òli se dissociant dins l'intestin prim se forma de sals com lo ricinoleat sodic, que per un leugièr efècte irritant incitant de fòiras mortalas. Lo rèsta de l'òli agís coma lubrificant. En cases de constipacion intensa dona de bons resultats, a los efèctes al cap de 6-10 oras e sufisís d'un culhèr mas se pòt pas utilizar dins de tractaments prolongats. L'unic inconvenient es lo gost desagradable.
Autres usatges d'aquel òli son los seguents:
- Emollient: Par ramollir los teissuts, subretot indicat dins lo teissut cutanèu, e la doçor de la pèl e ajuda eliminar las verrugas, subretot quans se combina amb saüc (Salis chilensis) o amb alh (Allium sativum), que melhòra la seuna eficecitat.
- Cosmetic pel pèl, coma l'òli es soluble dins alcòl se fa de preparacions pels pèls sècs, que, un còp aplicadas e que l'alcòl s'evaporèt lo daissa suau e brilhant.
- Estimulant de las contraccions uterinax abans la jasilha.
- Dolors musculars: l'òli de ricin asoplís los muscules, los tonifica e ajuda a combatre la dolor, subretot a l'esquina. La dòsi dins aquel cas serián de doas friccions cada jorn.
- Protectors labials: quand contenon d'òli idrogenat.
- Una gota d'òli de ricin tanben pòt servir per tractar los orjòls.
L'òli de ricin es presenta dins de medicaments actuals.
Usatge etnomedicinal[modificar | modificar la font]
En medicina chinesa s'utiliza el tractament de paralisi faciala, alceras, faringitis e qualques inflamacions ulceroses a la pèl. En medicina indiana s'utiliza per combatre lo mal de las articulacions e las malautiás dispepticas. En un tractament omeopatic dels vòmits e diarrèaa abondantas.
Usatge en alimentacion[modificar | modificar la font]
- Additius
- Edulcorant (dins lo chocolat per exemple)
- Mòtles de plastic
Toxicitat[modificar | modificar la font]
L'ingestion de granas de Ricinus communis provòca una intoxicacion que pòt menar a la mòrt. La dòsi letala per a un mainat es entre tres o quatre granas. La ricina, qu'es la proteïna toxica que se tròba dins las granas, se tròba pas dins l'òli de ricon comercializada. La ricina (proteïna toxica presenta dins la planta, mas pas dins l'òli) foguèt utilizada coma arma biologica.[8]
Istòria[modificar | modificar la font]
Los egipcians serián estats los descobridors d'aquela planta e los primers utilizaires de l'òli eissida de las seunas granaa, e pendent de temps se nomenèt Palmacristi, per la seuna semblança amb lo pat (en grèc, pat rep lo nom de Croton). Tanben es coneguda amb el nom d'herba de las talpas, perque abans se pensava que la planta que donava las granas èra lo pebrièr fèr o Vitex agnus castus [9]
Produccion[modificar | modificar la font]
La taula mòstra los principals productors de granas de ricin pel mond en 2003:
Galeriá d'imatges[modificar | modificar la font]
Referencias[modificar | modificar la font]
- ↑ (ca) Institut d'estudis catalans http://dlc.iec.cat/results.asp
- ↑ "grin" (fr)www.ars-grin.gov
- ↑ (ca)Dossièrs de l'Universitat de Barcelona
- ↑ "Descripció Botànica" (ca)Font i Quer, Pius; Bolòs, Oriol de. Iniciació a la botànica. 2a. ed. Fontalba, 1979. ISBN 84-85530-08-X.
- ↑ "DOSI" (en)www.drugs.com
- ↑ "Berdonces" (ca)Berdonces, Josep Lluís. Gran enciclopedia de las plantas medicinales: el dioscórides del tercer milenio. Ed. Tikal. Madrid, 1998. ISBN 843058496X.
- ↑ "DOSI"
- ↑ (en)Soto-Blanco B, Sinhorini IL, Gorniak SL, Schumaher-Henrique B. 2002. Ricinus communis cake poisoning in a dog. Vet Hum Toxicol. Jun 44(3):155-6.
- ↑ "Berdonces" (ca) Berdonces, Josep Lluís. Gran enciclopedia de las plantas medicinales: el dioscórides del tercer milenio. Ed. Tikal. Madrid, 1998. ISBN 843058496
- ↑ FAOSTAT http://faostat.fao.org/site/291/default.aspx/
Bibliografia[modificar | modificar la font]
- (it)Della Beffa, M. El gran libro de las hierbas. Editorial Planeta, S.A., Barcelona, 2003.
- (ca)Pahlow, M. Enciclopedia familiar Everest de las plantas medicinales. Editorial Everest, S.A., León, 2002.
- (ca)Arango Mejía, Mª C. Plantas Medicinales. Botánica de Interés Médico. ISBN 958-33-9235-9
- (ca)Lockie, A. Enciclopedia de la Homeopatía. Editorial Grijalbo, S.A., China, 2000. ISBN 84-253-3542-6
- (es)Villar, D. i Ortiz, J.J, Plantas tóxicas de interés veterinario. Casos clínicos. ISBN 978-84-458-1607-3
- (es)GRACÍA LLAMAS, F. La Gran Enciclopedia de las plantas curativas. Ed. Diana. México, 2005. ISBN 968-13-3907-X


text:
La Garda (Var)
La Garda ( La Garde en francés) es una comuna francesa e provençala, en Provença, situada dins lo departament de Var e la region de Provença-Aups-Còsta d'Azur. Leis abitants si dison gardéens, -ennes en francés.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Si situa a l'èst de Tolon, entre Marselha e Niça. Son territòri s'estende sus 1554 ectaras, despartidas coma aquò :
- 3 quilomètres de litorau
- 75 quilomètres de rotas e camins
- 642,5 ectaras d'urbanizacion
- 21,4 ectaras de bòscs
- 400 ectaras d'espacis verds urbans
Istòria[modificar | modificar la font]
La comuna de la Garda obtenguèt son nom dau rocàs que, tre l'Antiquitat, servèt de gacha.
La Garda possedisse de vestigis de l'Antiquitat e dau periòde roman.
Citat en 1056 sota lo nom de Guarda, lo castèu siguèt lo fèu deis evesques de Tolon au sègle XIII, dei Castelanas au sègle XV, puei senhoriá dei Glandevas puei dei Tomàs. Uèi ne'n sobra que la capèla e una torre d'angle.
Gacha de Tolon a l'Atge Mejan, la Garda subissèt d'invasions nombrosas mai tanben lei guèrras de religion. Siguèt saquejada en 1707 per lei tropas de Savòia au moment que son nom èra La Garda de Tolon.
Sant Maur, patron de la comuna, es en fach un òme nomat Maur que passèt d'aquí en 542. Afamat quand intrèt dins lo vilatge, una vièlha li donèt de pan e de cebas. Maur lei benesissèt e decidissèt qu'a partir d'aqueu jorn, lei cebas de la Garda aurián la doçor de la poma.
Ancian centre agricòla prospèr, la Garda venguèt banlèga urbana de Tolon. Dau rocàs d'andesita s'extraguèron lei caladas de Tolon.
Mai recentament, per "punir" la vila de Tolon de s'èstre liurada ais Anglés, Napoleon Bonaparte transferissèt lo quartier de Santa Margarita au vilatge de la Garda. Es per aquò que i a una comuna annèxa dins aquest quartier, un pauc alunchat dau centrevila administratiu.
Administracion[modificar | modificar la font]
En 2010, la comuna de la Garda siguèt recompensada per lo labèl "Vila Internet @@@@".
Demografia[modificar | modificar la font]
Personalitats[modificar | modificar la font]
- Jean Aicard (Joan Aicard) (Tolon 1848 - París 1921), poèta e autor dramatic, sòci de l'Académie française, restèt dins la comuna a la bastida "Lei Rosatges" a partir de 1864. Leguèt aquel ostau a Julia Pillore, critica d'art, tanben mairina de Marcel Duchamp e maridada au pintre Paulin Bertrand.
L'ostau venguèt lo rendètz-vos dei celebritats de l'epòca : Claude Michelet (Claudi Michelet), Émile Ollivier (Emili Ollivier), Frederic Mistral, Édouard Schuré, Ernest Reyer, Gaston Bonnier, Pierre Loti, Juliette Adam, Charles Richet, Antoine Albalat (Antòni Aubalat), etc.
Luecs e monuments[modificar | modificar la font]
- Lo campus de l'Universitat de Sud Tolon Var si situa dins la comuna de la Garda.
- Lo licèu generau e tecnologic dau Codon si situa dins la comuna de la Garda.
- Lo vilatge vièlh de la Garda es en partida bastit sus un rocàs de natura volcanica. A l'Atge Mejan, aqueu rocàs serviá de promontòri au castèu de l'epòca. Mai la revolucion passèt d'ailà, lo castèu siguèt destruch e lo rocàs servèt de peiriera. Subsistís uèi dau castèu que la glèia romanica e una torre.


text:
Sahora
Sahora que ho un faraon de la Vau dinastia.
Dens lo son tombèu que s'autreja mantuas campanhas ; com per los autes reis, aquestas campanhas qu'èra vodadas a contrarollar contradas on Egipte e trobava materias purmèras. Enter aquestas campanhas, que's virè de cap au país de Pont.
Noms[modificar | modificar la font]
- Lo son nom de Her qu'èra Nebjaó :
- lo son nom de Nisot-Biti qu'èra Shora :
Oserkaf
Sahora
Neferirkara-Kakai
Honts[modificar | modificar la font]
- Grimal, Nicolas. Histoire de l'Egypte ancienne. París : Fayard, 1988
- Shaw, Ian. The Oxford History of Ancient Egypte. Oxford : Oxford University Press, 2000.
Istòria | Geografia | Organizacion politica | Faraon | Art | Mitologia | Dius | Vida vidanta | Bibliografia | Egiptològs | Lexic


text:
Bouzonville
Bouzonville es una comuna francesa, situada dins lo departament de Mosèla e la region de Lorena.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
A unitat|37|km {{}} al nòrd-es de Mètz per la expedís départementale 3, sobrenomenada la Pèrla de la Nied, Bouzonville es un cap-luòc de costat plàcid traversada per la bassa Nied. Es lo encreuament de nombrosas rotas secondaires, la mai notabla en essent la rota départementale 918 #que pòrta de Diedenhofen a Sarrelouis. Lo jos-sòl de Bouzonville, compausat de grès bigarré, de calcaire coquillier e de marnes irisées, presente los tres faciès caractéristiques del Trias.
À 37 km au nord-est de Metz par la route départementale 3, surnommée la Perle de la Nied, Bouzonville est un chef-lieu de canton paisible traversée par la basse Nied. C’est le carrefour de nombreuses routes secondaires, la plus notable étant la route départementale 918 qui mène de Thionville à Sarrelouis. Le sous-sol de Bouzonville, composé de grès bigarré, de calcaire coquillier et de marnes irisées, présente les trois faciès caractéristiques du Trias.
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
La localité a integrat al duché de lorraine dempuèi l'origina del duché fins a lo sieu annexion a la França en 1766. Dintratz 1275 e 1295, la part germanophone del duché de Lorraine #recebre un justicier dels nòbles, de contunh un bailli fixat qualque temps a Bouzonville, abans de l'èsser a Vaudrevange (uèi en Sarre). Erigit En prévôté en 1705, Bouzonville #venir de nòu lo banc d'un bailliage de 1751 a 1790, ligat al banc présidial de Mètz dempuèi 1772. Amb la creacion del departament de la Moselle l'an 1790, lo costat de Bouzonville i aguèt incorporat per cinc ans al district de Sarrelouis, uèi en Sarre. De 1800 a 1870, #aperténer al arrondissement de Diedenhofen e dempuèi 1919 al arrondissement de Boulay-Moselle. Pendent lo annexion alemanda de 1871, Bouzonville dépendait del cercle de Boulay. Après doas generacions de pases e de prospérité, la germanisation dels esperits èra tal que las Mosellans se #batre naturalament per la Empèri alemand l'an 1914. Fòrça #quèir jos l'uniforme alemand, sul Tèsta de l'Èst, mas tanben al Oèst, en particular a França e en los Flandres. Leiales afars del Emperaire, fòrça pauc de Mosellans #traïr la siá Pàtria per prene las tropas francesas. La victòria francesa l'an 1918 serà totun plan acceptada pels abitants del país.
La Segonda Guèrra mondiala e lo drama del Annexion marcaràn mai longtemps los esperits, perque la desliurança de Bouzonville se farà en lo dolor. Dempuèi octòbre 1944, los bombardiers del aviation americana #obligar n'efièch los abitants a se refugiar en los soscaves, dels soscaves sovent inondadas per las pluèjas hivernales. Après aver-i afranquit la Nied a Filstroff en la nuèch del 18 al 19 de novembre de 1944, los Americanes se #reagrupar sus las nautors près de Heckling e pilonnèrent sens dessarra la vila #que comptava pas totun mai que qualques defensors alemands. Lo campanal del abbatiale e la carrièra dels Jardins-de detlos-Couvents #èsser durement tocats per aqueles tirs #que pas #cessar que lo 27 de novembre de 1944, jorn de la desliurança de la vila[1]. En 1945, la municipalitat #èsser definitivament ligada a la arrondissement de Boulay.
La municipalitat a vist se desvolopar, del començament de la Sègle XX a l'après-guèrra, una indústria pesada métallurgique, fin finala victima de la crisi de la sidérurgie.
La localité est intégrée au duché de lorraine depuis l’origine du duché jusqu'à son annexion à la France en 1766. Entre 1275 et 1295, la partie germanophone du duché de Lorraine reçut un justicier des nobles, puis un bailli fixé quelque temps à Bouzonville, avant de l’être à Vaudrevange (aujourd'hui en Sarre). Érigé en prévôté en 1705, Bouzonville devint de nouveau le siège d’un bailliage de 1751 à 1790, rattaché au siège présidial de Metz dès 1772. Avec la création du département de la Moselle en 1790, le canton de Bouzonville fut incorporé pour cinq ans au district de Sarrelouis, aujourd’hui en Sarre. De 1800 à 1870, il appartint à l’arrondissement de Thionville et depuis 1919 à l'arrondissement de Boulay-Moselle. Pendant l’annexion allemande de 1871, Bouzonville dépendait du cercle de Boulay. Après deux générations de paix et de prospérité, la germanisation des esprits était telle que les Mosellans se battirent naturellement pour l’Empire allemand en 1914. Beaucoup tombèrent sous l’uniforme allemand, sur le Front de l’Est, mais aussi à l’Ouest, en particulier en France et dans les Flandres. Loyaux sujets de l'Empereur, très peu de Mosellans trahirent leur Patrie pour rejoindre les troupes françaises. La victoire française en 1918 sera toutefois bien acceptée par les abitants du pays.
La Seconde Guerre mondiale et le drame de l'Annexion marqueront plus longtemps les esprits, car la libération de Bouzonville se fera dans la douleur. Depuis octobre 1944, les bombardiers de l’aviation américaine obligèrent en effet les abitants à se réfugier dans les caves, des caves souvent inondées par les pluies hivernales. Après avoir franchi la Nied à Filstroff dans la nuit du 18 au 19 novembre 1944, les Américains se regroupèrent sur les hauteurs près de Heckling et pilonnèrent sans relâche la ville qui ne comptait pourtant plus que quelques défenseurs allemands. Le clocher de l’abbatiale et la rue des Jardins-des-Couvents furent durement touchés par ces tirs qui ne cessèrent que le 27 novembre 1944, jour de la libération de la cité[2]. En 1945, la commune fut définitivement rattachée à l'arrondissement de Boulay.
La commune a vu se développer, du début du Sègle XX à l'après-guerre, une industrie lourde métallurgique, finalement victime de la crise de la sidérurgie.
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ 1944-1945, Los ans Liberats, Lo Republican Lorrain, Mètz, 1994 (pàg.15).
- ↑ 1944-1945, Les années Liberté, Le Républicain Lorrain, Metz, 1994 (p.15).


text:
Diada
La Diada, o melhor dit la Diada Nacionala de Catalonha, es la fèsta de la nacion catalana. Se fa cada 11 de setembre e es un jorn sense trabalh al Principat.
La fèsta nacionala de Catalonha foguèt la primièra lei aprovada pel Parlament de Catalonha en 1980. La Jornada Nacionala (cat. Diada Nacional) commemòra l'actitud de resisténcia activa contra l'opression e l'espèr d'una totala recuperacion nacionala pendent la Guèrra de Succession Espanhòla, que comportèt la pèrda de las libertats de Catalonha lo meteis jorn de 1714, après lo Sètge de Barcelona e sa presa per Felip V d'Espanha.
Las celebracions ligadas a la Diada, ambe la montada de l'independentisme en Catalonha, prenon d'importància. Aital, la Diada de 2012 foguèt marcada per una manifestacion sobeiranista geganta a Barcelona ambe mai d'un milion de participants. La Via Catalana, que se debanèt l'11 de setembre de 2013 e comptèt mai d'un milion e mièg de personas, marquèt una etapa importanta pel futur de Catalonha.


text:
Bascoat
Lo Bascoat[1] o lo País Basco o lo País Basc (Euskal Herria en basco) es lo país del sud-oèst d'Euròpa ont se parla lo basco o basc. Se parteja entre los dos estats de França (part del departament dels Pirenèus Atlantics) e d'Espanha (part de la Comunautat Autonòma Basca e de la Comunautat Forala de Navarra).
Lo gentilici es basco basca o basc basca (o fòrça rarament bàscol basca).
Províncias[modificar | modificar la font]
Lo Bascoat a sèt províncias istoricas o tradicionalas (en basc lurraldeak), tres al nòrd e quatre al sud.
- Dins lo Nòrd (en basco Iparralde), partida situada en França, en jaune sus la mapa:
- (1) Labord (en basco Lapurdi)
- (2) Sola (en basco Zuberoa)
- (3) la Bassa Navarra (en basco Nafarroa Beherea)
- Dins lo Sud (en basco Hegoalde), partida situada en Espanha:
- (4) Comunautat Forala de Navarra (Nafarroako Foru Erkidegoa en basc), en verd sus la mapa
- dins la Comunautat Autonòma Basca, en malva sus la mapa:
- (5) Biscaia (en basco Bizkaia)
- (6) Guipuscoa (en basco Gipuzkoa)
- (7) Alaba (en basco Araba).
- Treviño o Trebiñu es una enclava en Alaba qu'aperten oficialament a la region de Castelha e Leon e a la província de Burgos. Una part de la populacion e dels elegits locals e tanben los movements basquistas considèran qu'es una part del Bascoat, donc demandan son incorporacion a la província d'Alaba.
-
"Mapa de las sèt províncias bascas mostrant la delimitacion actuala de la lenga basca e sa division en dialèctes, sosdialèctes e varietats" deguda al prince Loís Lucian Bonaparte
-
-
-
Percentatge actual de bascofòns (lenga mairala)
-


text:
309
Cronologia mensuala:
Gen - Feb - Mar - Abr - Mai - Junh
Julh - Ago - Set - Oct - Nov - Dec
Cronologias tematicas:
Literatura - Musica - Sciéncia - Espòrt
Aquesta pagina concernís l'an 309 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Asia[modificar | modificar la font]
Empèri Sassanida[modificar | modificar la font]
Mòrt de Hormizd II. Un complòt entraïnèt l'eliminacion de sei tres eiretiers, compres Adhur-Narseh que reinèt quauquei mes durant l'annada, e donèt la corona au fiu, pas encara nascut, d'una frema d'Hormizd II. Aqueu fiu foguèt dich Shapur II e son rèine acomencèt donc per un periòde de regéncia dirigida per sa maire e d'autrei caps de l'Empèri.


text:
Ennery (Mosèla)
Ennery es una comuna francesa, situada dins lo departament de Mosèla e la region de Lorena.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Lo vilatge a situat sul marge drech de la Moselle, a dotze quilomètres al nòrd de Mètz, uèch quilomètres al nòrd-oèst de Vigy e a quinze quilomètres al sud-sud-es de Diedenhofen.
A implantat entre la Moselle e una anciana via romaine e pas luènh d'una anciana via anciana establida sul marge esquèrre del riu. Aquela trauèssa lo ban communal del sud al nòrd, en inondant regularament los prés avoisinants e en podent quitament arribar a las immeditaeses del vilatge (cregudas de 1947, 1982 e 1983).
Lo pont entre Ennery e Hauconcourt i aviá #èsser dynamité pels Franceses en 1940. Lo pont suspenut, a l'ora d'ara en luòc, a #èsser creat en 1948 per l'enginhèr Rapilly. Amb lo sieu armature en acièr lorrain e los immenses câbles #que lo an suspenut, lo pont « Rapilly » a orgulhós aspècte. De mai, en rason de las siás dimensions, aquela labor d'art es lo solelh d'aquela talha en tot l'èst de la França[ref. necessària].
Ennery Es desservie pel autoroute A4 #que connècta de siás n'oèst Estrasburg a París e se situa a qualques quilomètres de la crotz de Hauconcourt #qu'es en connexion nòrd-sud amb lo autoroute A31 - A6 - A7. La desserte viària del pòble a assegurat pels RD 1 e 52.
La via ferrée industriala dessert la ZAC de las Jonquières, lo pol industrial de Ennery, banc de fòrça nombrosas entrepresas.
Le village est situé sur la rive droite de la Moselle, à douze kilomètres au nord de Metz, huit kilomètres au nord-ouest de Vigy et à quinze kilomètres au sud-sud-est de Thionville.
Il est implanté entre la Moselle et une ancienne voie romaine et non loin d’une ancienne voie antique établie sur la rive gauche de la rivière. Celle-ci traverse le ban communal du sud au nord, inondant régulièrement les prés avoisinants et pouvant même atteindre les abords du village (crues de 1947, 1982 et 1983).
Le pont entre Ennery et Hauconcourt avait été dynamité par les Français en 1940. Le pont suspendu, actuellement en place, a été créé en 1948 par l'ingénieur Rapilly. Avec son armature en acier lorrain et les immenses câbles qui le tiennent suspendu, le pont « Rapilly » a fière allure. De plus, en raison de ses dimensions, cet ouvrage d'art est le seul de cette taille dans tout l'est de la France[ref. necessària].
Ennery est desservie par l'autoroute A4 qui relie d'est en ouest Strasbourg à Paris et se situe à quelques kilomètres de la croix d' Hauconcourt qui est en liaison nord-sud avec l'autoroute A31 - A6 - A7. La desserte routière du village est assurée par les RD 1 et 52.
La voie ferrée industrielle dessert la ZAC des Jonquières, le pôle industriel d'Ennery, siège de très nombreuses entreprises.
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Ennery Es un endroit fòrça ancian, ja citat en 898 en los anals de Gorzco Hartulars.
En 881, Ennery li a calgut èsser destruit pels Normands. Ennery Aperteniá amb totas las tèrras de alentour a la glèisa de Mètz.
En 1065, Ennery a queigut al poder d'una familha seigneuriale del nom de Enntry.
En 1172, Frédéric de Pluvoise, avesque de Mètz, fa l'aquesiment de Ennery per la évêché (part Elevada Châtel e donjon).
De contunh, la possession de la glèisa de Mètz, i aguèt donat en fief a particulars. En 1236, Ennery ven la proprietat de Robert, comte de Fleuranges, #que pren lo títol de "Sires de Florehanges e de Annerey".
En la primièra mitat de la Sègle XIII, Ennery a #èsser partejat entre los senhors de Fenetrange, de Florchinger e de Rodemachern.
Al commencement de la Sègle XIV, Thiébault d'Aja, mèstre-échevin de la vila de Mètz, fa l'aquesiment del pòble.
En 1360Modèl:Ref nec, Thiébaut d'Aja aquerís la totalitat del domeni de Ennery. Lo castèl-elevat de Ennery que Wernzel de Luxemborg aviá destruit en 1380 es reconstruit per Nicolas d'Aja en 1390. Nicolle IV d'Aja #ofrir a Ennery lo luòc del pòble (met a l'ora d'ara Robert Schumann). Precintat En lo mur d'un ostal, en prolongement de la comuna, se pòt veire un cartouche discrèt, en podent passar inaperçu, perque mes a aperaquí 6 mètres del sòl. En lo en gardant, se pren pas prima abord de quoi es question, perque escrich en latin, e se poiriá passar lo sieu camin sens cercar comprene. Malgrat aiçò, aquel cartouche se revèla d'una granda importància pels abitants de Ennery tant sul plànol istoric que sus aquel de la vida actuala doncas qu'es question del grand luòc del pòble que Nicolle IV d'Aja a plan volgut metre a la disposicion de la populacion d'ièr e d'uèi.
La municipalitat aperten Colignon d'Aja en 1420. Apertendrà a aquela familha fins a lo sieu extinction, cap a la fin de la Sègle XVI.
Ennery Èra abans la Revolucion una parròquia catolica de la archiprêtre de Rombas. Apertenián a la parròquia fins en 1808, Chailly, e fins en 1828, Rugy.
Luòc de residéncia de nombroses josieus, Ennery dispausava d'una sinagoga. Bastida en 1819, i aviá situat 7, carrièra dels Jardins, al posterior d'un ostal d'abitacion. La galariá de las madamas, en bòsques amb de polits motius decòrs, es encara dins bon estat e representa un element important del patrimòni local. La bastissa del culte, venguda proprietat privada en 1963, servís a present de mesa. S'i accedís per un sojorn #que servissiá antany e al ministre oficiant e de centre communautaire a partir de 1823. thumb|upright 1|L'anciana sinagoga. En 1937, demorava pas mai que sèt familhas josievas a Ennery e lo darrièr mestièr a #èsser celebrat a Pâques 1940. La Mois invalide (de junh)M, lo consistoire #decidir de dissòlvre la comunitat de Ennery e de ligar las familhas restants (sustot las familhas Baron, Lévy e Moïse) a aquelas de Hagondange. La sinagoga a #èsser désaffectée en 1957 e classificada a l'inventari dels monuments istorics en 1984.
Lo cementèri, situat a la sortida del pòble en direccion de Flévy, protegís los còrsses dels membres de la comunitat aital coma aqueles de las localités vesinas. Aquel cementèri a #èsser dobèrt a Modèl:La s quand l'ancian cementèri, utilizat per la comunitat de Luttange, i aguèt abandonat.
Ennery est un endroit très ancien, déjà cité en 898 dans les annales de Gorzco Hartulars.
En 881, Ennery a dû être détruit par les Normands. Ennery appartenait avec toutes les terres d'alentour à l'église de Metz.
En 1065, Ennery est tombé au pouvoir d'une famille seigneuriale du nom de Enntry.
En 1172, Frédéric de Pluvoise, évêque de Metz, fait l'acquisition d'Ennery pour l'évêché (partie Haut Châtel et donjon).
Puis, la possession de l'église de Metz, fut donné en fief à des particuliers. En 1236, Ennery devient la propriété de Robert, comte de Fleuranges, qui prend le titre de "Sires de Florehanges et d'Annerey".
Dans la première moitié du Sègle XIII, Ennery a été partagé entre les seigneurs de Fenetrange, de Florchinger et de Rodemachern.
Au commencement du Sègle XIV, Thiébault de Heu, maître-échevin de la ville de Metz, fait l'acquisition du village.
En 1360Modèl:Ref nec, Thiébaut de Heu acquiert la totalité du domaine d'Ennery. Le château-haut d'Ennery que Wernzel de Luxembourg avait détruit en 1380 est reconstruit par Nicolas de Heu en 1390. Nicolle IV de Heu offrit à Ennery la place du village (actuellement place Robert Schumann). Scellé dans le mur d'une maison, en prolongement de la mairie, on peut voir un cartouche discret, pouvant passer inaperçu, car placé à environ 6 mètres du sol. En le regardant, on ne saisit pas de prime abord de quoi il est question, car écrit en latin, et l'on pourrait passer son chemin sans chercher à comprendre. Pourtant, ce cartouche se révèle d'une grande importance pour les habitants d'Ennery tant sur le plan historique que sur celui de la vie actuelle puisqu'il est question de la grande place du village que Nicolle IV de Heu a bien voulu mettre à la disposition de la population d'hier et d'aujourd'hui.
La commune appartient Colignon de Heu en 1420. Elle appartiendra à cette famille jusqu'à son extinction, vers la fin du Sègle XVI.
Ennery était avant la Révolution une paroisse catholique de l'archiprêtre de Rombas. Appartenaient à la paroisse jusqu'en 1808, Chailly, et jusqu'en 1828, Rugy.
Lieu de résidence de nombreux juifs, Ennery disposait d'une synagogue. Construite en 1819, elle était située 7, rue des Jardins, à l'arrière d'une maison d'habitation. La galerie des dames, en bois avec de beaux motifs décorés, est encore en bon état et représente un élément important du patrimoine local. Le bâtiment du culte, devenu propriété privée en 1963, sert à présent de remise. On y accède par une demeure qui servait autrefois et au ministre officiant et de centre communautaire à partir de 1823.
En 1937, il ne restait que sept familles juives à Ennery et le dernier office a été célébré à Pâques 1940. Le Mois invalide (juin)M, le consistoire décida de dissoudre la communauté d'Ennery et de rattacher les familles restantes (notamment les familles Baron, Lévy et Moïse) à celles d'Hagondange. La synagogue a été désaffectée en 1957 et classée à l'inventaire des monuments historiques en 1984.
Le cimetière, situé à la sortie du village en direction de Flévy, abrite les corps des membres de la communauté ainsi que ceux des localités voisines. Ce cimetière a été ouvert au Sègle XVIII lorsque l'ancien cimetière, utilisé par la communauté de Luttange, fut abandonné.


text:
866
Cronologia mensuala:
Gen - Feb - Mar - Abr - Mai - Junh
Julh - Ago - Set - Oct - Nov - Dec
Cronologias tematicas:
Literatura - Musica - Sciéncia - Espòrt
Aquesta pagina concernís l'an 866 del calendièr gregorian.
Somari
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Empèri Bizantin[modificar | modificar la font]
Sota l'influéncia de son favorit Basil lo Macedonian — qu'èra lo marit complasent de la mestressa de l'emperaire e tanben l'amant de la sòrre de l'emperaire — Miquèu III arrestèt e executèt son oncle Bardas sospichat de preparar un complòt (en abriu). Puei, Basil foguèt nomat coemperaire (26 de mai) e adoptat coma eiretier per Miquèu III per legitimar una succession possibla de l'emperaire per son nebòt (supausat[1]) Leon.
Escòcia[modificar | modificar la font]
Incursions dei Vikings lòng dau litorau dau « País dei Pictes » que foguèt en partida pilhat. Capturèron tanben d'ostatges e se mantenguèron dins la region fins a 869.
Asia[modificar | modificar la font]
Califat Abbassida[modificar | modificar la font]
Fin de la guèrra civila entre lei califas Al-Mustain, assetjat dins Bagdad dempuei l'annada precedenta, e Al-Mutazz. Al-Mustain negocièt son abdicacion en cambi d'una pension e d'un exil dins la vila santa de Medina. Pasmens, foguèt assassinat per un soudat turc dins lo corrent de la ceremònia d'omenatge au califa novèu lo 17 d'octòbre. Puei, Al-Mutazz ordonèt l'assassinat de son fraire qu'èra considerat coma una menaça per son poder.
Enterin, en Iraq, lo retorn dei dignitaris turcs dins la vila entraïnèt una insureccion novèla de la populacion de Bagdad. Menaçat per leis insurgents, lo governador demandèt una ajuda financiera au califa per recrutar una armada. Pasmens, Al-Mutazz refusèt d'un biais mespresós e mandèt sei soudats turcs per reprimir la revòuta.
Arts[modificar | modificar la font]
Sciéncias e tecnicas[modificar | modificar la font]
Economia[modificar | modificar la font]
Naissenças[modificar | modificar la font]
Decèsses[modificar | modificar la font]
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ L'identitat dau paire de Leon VI l'Avisat es fòrça mau segura. Lei dos candidats principaus son Miquèu III e Basil Ièr lo Macedonian.


text:
L'Illusion Comica
L'Illusion Comica (en francés : L'Illusion Comique) qu'ei ua òbra dramatica de Pierre Corneille estreada hens lo teatre de l'Ostau de Borgonha, a París, en 1636.
Òbra barròca dens tots lo sens de la palaura, qu'ei ua mecladissa (com ac soslinha lo quite autor dens lo prològ) en 5 actes de comedia, tragedia e pastorala.
Ua de las originalitats de l'òbra qu'ei la soa mesa en abisme, puish que lo public qu'espia dus personatges qui espian las hèitas deus autas.
Un deus sons personatges, lo Matamore, qu'ei un prototipe de gascon (qu'arrenega justament dens aquesta lenga).
Personatges[modificar | modificar la font]
- Alcandre, magician.
- Pridamant, pair de Clindor.
- Dorante, amic de Pridamant.
- Matamore, capitani gascon, amorós d’Isabelle.
- Clindor, vailet deu Capitan e aimador d’Isabelle.
- Adraste, gentiu, amorós d’Isabelle.
- Géronte, pair d’Isabelle.
- Isabelle, hilha de Géronte e aimador de Clindor.
- Lyse, serviciala d’Isabelle amorosa de Clindor.
- Carcerau de Bordèu.
- Page deu Capitan.
- Clindor, representant Théagène, senhor anglés.
- Isabelle, representant Hippolyte, hemna de Théagène.
- Lyse, representant Clarine, serviciala d’Hippolyte.
- Eraste, escudèr de Florilame.
- Tropa de vailets d’Adraste.
- Tropa de vailets de Florilame.
- Léo, palhassa de Clindor
Resumit[modificar | modificar la font]
Acte I[modificar | modificar la font]
A l'entrada de l'espelunga deu magician Alcandre, Dorante e Pridamant que devisan amassas. Pridamant que cerca lo son hilh Clindor qu'i s'ei escapat deus sons maus tractaments. Dorante que'u recomanda de s'anar consultar lo magician Alcandre. Aqueth darrèr que domanda a Dorante de'us deishar e que hè entrar Pridamant dehens la soa espelunga on endevina de tira la rason de la soa vienguda ; que l'aconorta dab la nava de que Clindor qu'ei tostemps viu mes en tot l'assabentar que non vòu pas estar tornat trobar. Qu'ei a Bordèu au servici d'un capitani e Alcandre que'u pòt har paréisher lo son imatge mes dab la condicion que Pridamant non mauti pas, quinas que sian las apariéncias o las circonstàncias. Durant la representacion, Alcandre e Pridament que seran expectators de las aventuras de Clindor.
Acte 2[modificar | modificar la font]
Lo mèste de Clindor, lo capitani Matamore, gascon e franchimandejaire que's vanta de mantuns esplèits de tot escantilh e de mau créder mentre qui demoran Isabelle qui arriba dab lo son pretendent, Adraste, qui se'n va arron. Clindor e Matamore que pareishen, lo dusau se tornant vantar. Totun un page que'u se vien cercar dab la justificacion que la soa hòrça be hè hrèita alhors e atau que deisha los dus autes sols amassas ; Isabelle que con•hessa a Clindor lo son amor mes Adraste que torna endevinant aquestes sentiments e miaçant Clindor. Lyse, la serviciala d'Isaelle, era tanben gelosa de non pas estar aimada per Clindor, que perpausa la soa ajuda a Adraste entà'u suspréner.
Acte III[modificar | modificar la font]
Géronte, pair d'Isabelle que l'arcasta per'mor de non pas voler d'Adraste e que's perpausa de la convécer de'u se préner per espós. Que revia tanben lo Matamore viengut vantà's un còp mei e qui, un còp luenh e shens que'u pòscan audir, lo miaça en retorn. Que huegeish totun tan de paur léu qui enten los vailets de Géronte. Arron, Clindor que perpausa a Lyse d'estar lo son amador quan sia maridat dab Isabelle. Aquesta, emalida, que jura de's venjar. Matamore, espaventat, que s'esconeish mentre qu'Isabelle e Clindor e devisan d'amor. Que'n vad furiós mes un còp mei que hegeish quan Clindor eth dit que los vailets que'u son a cercà'u. Puish Adraste que suspren Isabelle a Clindor e potonejà's e Clindor que l'aleba d'un còp d'espada abans d'estar gahat peus vailets de Géronte. Pridamant, en tot véder aquò qu'ei malurós e que teeish per l'anar e la sguida deus eveniment.
Acte IV[modificar | modificar la font]
Isabelle que's lamenta quan Lyse e'u vien díser qu'a sedusit lo carcerau e que liberan Clindor. Pridamant qu'ei urós alavetz e Alcandre que'u perpause d'espiar lo son hilh dus ans arron.
Acte V[modificar | modificar la font]
Los personatges que son adara mei ricament vestits. Isabelle e Lyse que son dens lo jardin d'un palais e la purmèra que conda que son espós qu'ei un arren-que-valha e que se'n va véder la princessa Rosina. Clindor alavetz qu'arriba e, credent qu'Isabelle qu'ei en vertat Rosina, que la parla d'amor. Que's retracta arron en bèth audir lo arcasts d'Isabelle quan Rosina qu'arriba. Aqueth còp Clindor que demora hidèu ad Isabelle, mes los òmis deu princi Florilame qu'auciden Clindor e Rosine e lo prince que declara lo son amor a Isabelle. Pridamant qu'ei deseperat, mes, fin finau, Clindor que's tonar quilhar per'mor la hèita b'èra pas sonque ua representacion de teatre e Isabelle, Lyse e Clindor que son vaduts comedians, mestièr qui n'ei pas, en purmèras, au grat de Pridamant, e enta'u ressegura e per lo har cambiar d'opinion Alcandre que clava la pèça dab ua apologia deu teatre.
Mélite (1629) • Clitandre o l’Inocéncia persecutada (1631) • La Veusa (1632) • La Galeria deu Palais (1633) • La Seguenta (1634) • La Plaça Reiau (1634) •
Médea (1635) • L'Illusion Comica (1636) • Cinna o la Cleméncia d'August (1641) • Lo Cid (1636) • Oraci (1640) • Polyeucte (1642) • La Mort de Pompée (1644) • Lo Mentidor (1644) • Rodoguna (1644) • Théodore (1646) • Héraclius (1647) • Andromède (1650) • Don Sanche d’Aragon (1650) • Nicomède (1651) • Pertharite (1652) • Edip (1659) • La Lanada d'Aur (1660) • Sertorius (1662) • Sophonisbe (1663) • Othon (1664) • Agésilas (1666) • Atilà (1667) • Titus e Bereniça (1670) • Psiqué (1671) • Pulchérie (1672) • Suréna (1674)


text:
Labrador (region)
Labrador es la region continentala atribuida a la província de Tèrranòva e Labrador, pel comitat judiciari del Conselh privat de Londres. Mas, un confit frontalièr demora entre aquela província e Quebèc. La centrala de Churchill Falls e la poténcia territoriala en energia idroelectrica n'es lo simbòl. D'una part, un drech exclusiu e majoritari es acordat a la província atlantica respectivament de proprietat del territòri e de la centrala. Mai, d'un ponch de vista constitucional e geografic, Quebèc ten l'usufruch segon dos jutjaments de la Cort Suprèma de Canadà en 1984 e 1988.
Labrador es separat de l'illa de Tèrranòva per l'estrech de Belle-Isle. La region es una part de la peninsula de Labrador (que sa region costièra es de còps que i a tanben nomenada Markland, « tèrra de fusta » en noroèc).
Labrador a una populacion de 27 860 abitants (2001) que 30 % d'entre eles es d'origina autoctòna (Inuit, Innu e Mestís), espandida sus la superfícia de 294 330 km² tant granda coma Itàlia, o Nòva Zelanda. S'i tròba una pichona comunautat francofòna d'origina quebequesa e acadiana, venguda dins las annadas 1960 per trabalhar dins l'expleitacion minièra.
Istòria[modificar | modificar la font]
Un procès davant lo Conselh Privat a Londres, que durèt de 1922 fins a 1927, desavantatgèt fòrça Tèrranòva, que fasiá pas encara part de Canadà. Quebèc tostemps contestèt aquela decision dempuèi aqueste epòca. Al moment de sa dintrada dins la Confederacion canadiana, en 1949, Tèrranòva exigiguèt que la frontièra de 1927 faguèsse part integranta de la Constitucion.
La pretension de Quebèc es pasmens pas tant importanta coma autrescòps. La sola pretension mantenguda pel govèrn uèi es una definicion diferenta de la frontièra sud entre Labrador e Quebèc qu'apareis sus las mapas geograficas en Quebèc.
Projècte de scission amb Tèrranòva[modificar | modificar la font]
Una Comission reiala en 2002 revelèt una insatisfaccion fòrta dels Labradorians al subjècte de lor seuna plaça dins la Providéncia de Tèrranòva e Labrador e doncas una pression naissenta d'unes per que Labrador se dessepare de Tèrranòva e que se faga un territòri despartit.
Los Innus aimavan mai que lo territòri venga lor patria coma Nunavut es pels Inuits; una resolucion de l'Assemblada de las Primièras Nacions en 1999 reclamèt Labrador coma patria dels Innu e exigiguèt sa reconeissença formala abans tota discussion constitucionala ulteriora sus la region.
Dempuèi 2005, los Inuits que vivon dins lo nòrd de Labrador tenon drech a un regim de govèrn autonòm dins una region nomenada Nunatsiavut ("nòstre bèl país"), que compren tot lo nòrd de Labrador e mai qualques regions dins las latituds centralas.


text:
Maomet
Maomet,en arabi: محمّد ; mʊħɑmmæd̪ (vèrs 570[1], La Mèca - 8 de junh de 632, Medina), foguèt un cap religiós, politic e militara arabi que venguèt lo profèta major e la fondator de l'Islam.
Lei musulmans lo consideran coma lo darrier profèta dei religions monoteïstas abraamicas. Après sa mòrt, l'ensems de sei revelacions foguèt gropat per formar l'Alcoran que venguèt lo libre sacrat de l'Islam. Sa vida e lo rèsta de seis ensenhaments forman tanben d'elements importants per la fe musulmana. Acomencèt sei predicacions a partir de 610 dins la vila de La Mèca. Deguèt rapidament faciar l'ostilitat de la màger part deis elèits e dei populacions localas e s'exilar a Medina en 622. Aquel eveniment foguèt l'etapa decisiva que permetèt ai musulmans de formar una comunautat e una armada organizada. A partir de 624, acomencèt una guèrra còntra La Mèca. Sei succès permetèron d'aumentar la popularitat de la religion novèla que foguèt pauc a pauc adaptada ai revendicacions localas. Aqueleis adaptacions permetèron de melhorar lei relacions entre Medina e La Mèca que negocièt sa rediccion e son ocupacion per lei musulmans en genier de 630. Après aquela victòria, la fin de la vida de Maomet veguèt la fin de la definicion dei rites musulmans e l'expansion de la religion dins la màger part de la Peninsula Aràbia.
Après sa mòrt, sei companhons designèron Abu Bakr coma cap de la comunautat musulman ambé lo títol de califa.
Somari
- 1 Lei fònts istoricas disponiblas sus la vida de Maomet
- 2 La contèxte de la Peninsula Aràbia e lei premiereis annadas de Maomet
- 3 Lei premiers pas de l'Islam
- 4 La fondacion politica de l'Umma
- 5 La mòrt e la succession de Maomet
- 6 L'estatut religiós de Maomet
- 7 Ligams intèrns
- 8 Nòtas e referéncias
- 9 Bibliografia
Lei fònts istoricas disponiblas sus la vida de Maomet[modificar | modificar la font]
Leis elements biografics regardant Maomet son magerament compausats deis ensenhaments de Maomet, de recuelhs d'hadits e de tèxtes hagiografics o istorics escrichs ai sègles VIII, IX e X[2]. Lei fònts istoricas principaus son aquelei d'Ibn Isham (mòrt vèrs 823), d'Ibn S'ad (mòrt vèrs 845) e de Tabari (mòrt vèrs 923). Aquelei trabalhs son basats sus una premiera tièra de biografias de la vida de Maomet escricha per sei companhons o per leis enfants d'aquelei darrier coma Urwah ibn al-Zubayr, lo fiu dau tresen califa, Aban ibn 'Othman, o Wahb ibn Munabbih. Pasmens, la màger part d'aquelei biografias an disparegut e son desconegudas deis istorians contemporanèus. De mai, aqueleis òbras prepausan una istòria aspirant a respòndre ai questionaments religiós, politics, juridics e sociaus d'aquelei sègles. L'imatge donada de Maomet i es donc probablament deformada per d'aspècts dogmatics e leis informacions d'aquelei documents son donc generalament discutidas per leis istorians[3][4].
Aital, fins a 610, la vida de Maomet es quasi desconeguda e la màger part deis elements pertocant aqueu periòde foguèron escrichs 140 ans après sa mòrt[5]. Per la segonda partida de sa vida, lei fònts son pus nombrosas car leis ensenhaments dau Profèta, sei fachs e gèsts o seis actituds durant una batalha foguèron rapidament registrats per d'escrivans. Es aquel ensems de documents que foguèt probablament utilizat per leis autors dei sègles IX e X. Lo pus conegut foguèt la lista d'hadits reünits per Abu Bakr que son autor preferiguèt finalament cremar car crenhiá d'escriure una error. D'autreis ensems fòrça importants son aquelei dau governador Amr bin Hazm, de Jabir ibn Abdullah al-Ansari o de Abdullah ibn Abbas. Enfin, la correspondéncia de Maomet ambé de sobeirans estrangiers e quauquei documents d'autors non musulmans, especialament bizantins, se pòdon utilizar mai la datacion d'aquelei documents es mau-segura e leis informacions son generalament fòrça ostilas a Maomet[6].
La contèxte de la Peninsula Aràbia e lei premiereis annadas de Maomet[modificar | modificar la font]
Lei contèxtes politic e religiós de la Peninsula Aràbia au sègle VII[modificar | modificar la font]
Lo contèxte politic[modificar | modificar la font]
Vèrs la fin dau sègle VI, la Peninsula Aràbia èra devesida entre una tièra d'estats e de tribús independents mai o mens somés ais influéncias dei poissanças regionalas situadas a l'entorn de la region, especialament l'Empèri Bizantin, l'Empèri Sassanida e lo reiaume etiopian d'Axom. Aquela divison va èstre un dei factors dau succès de Maomet car li permetiá d'utilizar lei rivalitats localas per formar una fòrça militara. Puei, après lei premierei conquistas e l'unificacion d'un territòri pron important, lo rèsta deis estats vesins èran plus capables de s'oposar ais efectius superioras de l'armada musulmana.
Ansin, lo nòrd e lo centre foguèron una zona d'afrontament entre l'Empèri Roman e lei Pèrs fins a la signatura d'un acòrd de patz en 384. Durant aquelei conflictes, lei Romans prenguèron lo contraròtle provisòri o permanent d'una partida de Mesopotamia e de Siria. Pasmens, après la conclusion de la patz, l'interés de la region perdiguèt son interés tant per lei Romans que per lei Sassanidas e, a partir de la fin dau sègle IV, leis estructuras etaticas acomencèron de declinar au profiech d'un mòde d'organizacion basat sus la tribú dirigida per un cap elegit e un conseu format per la familha d'aqueu cap. Aqueu declin de la poissança deis administracions centralas se renforcèt au sègle VI quand s'acabèt en 502 lo periòde de patz entre Bizantins e Sassanidas.
Lo sud de la peninsula assostava de populacions diferentas dau nòrd e dau centre[7]. Sei populacions èran pus sedentàrias mai lei reiuames principaus de la region avián conegut un periòde de declin important dempuei la fin dau sègle V. Aital, la region èra donc venguda un enjòc per leis estats vesins e foguèt ocupada per leis Etiopians puei per lei Sassanidas. Lei dos periòdes d'ocupacion estrangiera foguèron brèva mai aumentèron lo caòs politic de la zona.
Lo contèxte religiós[modificar | modificar la font]
La religion de la Peninsula Aràbia au començament dau sègle VII èra compausada d'una mosaïca de religions politeïstas formant probablement tres ensems principaus au nòrd, au centre e au sud que son fòrça mau coneguts per leis istorians actuaus.
L'Alcoran permet de conoisser lo nom d'una partida dei divinitats principalas d'aquela epòca (Al Lat, Hubal, Manat, Nasr, Uzza, Wadd, Yaghuth, Yaʿuq...). Sembla tanben existir un culte dei mòrts fòrça popular entre lei populacions sedentàrias[8]. La Ka'ba de La Mèca èra un dei luòcs sacrats pus importants d'aqueu politeïsme[8] mai sembla que d'autrei bastidas similaras existiguèsson dins d'autrei vilas. Enfin, existía tanben de comunautats crestianas e jusievas.
Vèrs la fin dau sègle VI, aquela religion politeïsme deviá conoisser una crisi — au mens parcialament — en causa dei mors d'una partida de la societat de l'epòca. D'efèct, en fòra dau movement creat e animat per Maomet, divèrsei temptativas se debanèron còntra lo culte dei divinitats existent e còntra de mors jutjats tròp decadents (luxúria, alcolisme...). La principala foguèt aquela menada per lei Hanifs per remplaçar lo politeïsme arabi per un monoteïsme estrict basat sus leis ensenhaments dau profèta Abraam de la Genèsi. De mai, unei movements similars anoncièron la venguda pròcha dau « Profèta ultim » e certanei comunautats religiosas acomencèron una lucha acarnada per ganhar lo sostèn dau futur « mandador dau cèu ». Tot aquò va donc constituir un contèxte fòrça favorable a Maomet e explica en partida la rapiditat relativa de son succès.
La naissença e la jovença de Maomet[modificar | modificar la font]
Segon la tradicion, Maomet nasquèt vèrs 570[1] dins la vila de La Mèca au sen dau clan Hashim de la tribú Quraych[3]. A l'epòca, La Mèca aviá aprofichat lo caòs politic de la Peninsula Aràbia per venir una etapa importanta sus lei rotas comercialas entre Iemèn au sud e l'Orient Pròche au nòrd. Per aquò, la tribú Quraych aviá desvolopat divèrseis activitats comercialas e financieras (bancas, entrepaus...) e aviá segurizada una partida dei rotas de la region. Pasmens, maugrat aqueu desvolopament, la vida èra encara malaisada e la pauretat, i comprés de periòdes de famina, regardava la màger part deis abitants de la vila.
L'enfança de Maomet foguèt marcada per aquela pauretat e per la pèrda de son paire avans sa naissença e de sa maire a sièis ans. Foguèt alora reculhit per son oncle Abu Talib qu'èra lo cap dau clan Hashim. Vengut adult, acomencèt una carriera comerciala dins lei caravanas entre la Peninsula Aràbia e Siria. I intrèt au servici d'una veusa rica, Khadija, que vendriá sa frema. Lo pareu auriá uneis enfants mai solament quatre filhas subrevisquèron[3]. Aqueu maridatge li permetèt tanben d'obtenir un estatut sociau respectat dins la vila de La Mèca.
Leis annadas seguentas de sa vida son mau conegudas fins a 610 quand se debanèt lo cambiament decisiu de sa vida. D'efèct, durant aqueu periòde, prenguèt l'abitud d'anar meditar dins lei baumas dau relarg de La Mèca[9]. I entendèt una votz, atribuida per la seguida a l'àngel Gabrièl, li faire una tièra de revelacions de la paraula de Dieu e li ordonar de lei recitar au rèsta de la populacion. Après quauqueis esitacions, Maomet reüniguèt un grop d'amics per parlar d'aquelei revelacions. Lo sostèn rapid de sa frema l'encoratjèt de començar sei predicacions[3].
Lei premiers pas de l'Islam[modificar | modificar la font]
Lo començament de la predicacion de Maomet foguèt relativament malaisat en causa de l'ostilitat de l'aristocràcia e de la màger part de la populacion de La Mèca. De mai, una partida dei premiers musulmans foguèt victima de la repression dei familhas pus poderosa. Vèrs la fin deis annadas 610, la posicion de Maomat venguèt donc tant malaisada que deguèt s'exilar a Medina en 622.
Leis annadas entre 610 e 622 son pron mau conegudas per leis istorians. Durant aqueu periòde, lo nombre de partisans deis ensenhaments de Maomet, que se diguèron pauc a pauc musulmans, aumentèt pauc a pauc a partir dau nuclèu de sa familha e de seis amics. Pasmens, aqueu desvolopament se turtèt ais interés de l'aristocràcia e deis autoritats de La Mèca. De mai, una partida de la populacion èra ostila a seis atacas còntra lei divinitats tradicionalas. Ansin, lei fidèus desprovesits de proteccions clanicas deguèron faciar de persecucions e certanei s'exilèron en Abissinia vèrs 615. Maomet espereu, maugrat la proteccion de son oncle fins a sa mòrt en 619, foguèt la victima de vexacions.
L'annada 619 foguèt lo tornant decisiu dau periòde. D'efèct, lei mòrts quasi simultanèas d'Abu Talib e de Khadidja privèron Maomet de sei sostèns principaus. D'efèct, lo cap novèu dau clan Hashim foguèt son oncle Abu Lahab qu'èra ostil ais idèas de son nebot. Pasmens, gràcias ai ligams familiaus entre elei — Maomet èra son nebot — acceptèt de li donar una proteccion provisòria. Aquela proteccion permetèt au Profèta de demorar dins La Mèca per cercar un sostèn dins una autra vila. En 621, capitèt a la demanda deis abitants, una mediacion entre doas tribús dau relarg de Medina. Satisfachs leis abitants abandonèron lo culte politeïsta e mandèt una delagacion per l'assegurar de lor sostèn e de lor proteccion. Maomet e sei partisans quitèron pauc a pauc La Mèca per s'installar a Medina. La fin d'aquela partença, dicha l'Hègira, se debanèt lo 24 de setembre de 622 e marquèt d'ara endavant lo començament dau calendièr musulman.
La fondacion politica de l'Umma[modificar | modificar la font]
La « Constitucion de Medina »[modificar | modificar la font]
Après son arribada a Medina, Maomet capitèt de venir lo cap d'un estat teocratic monoteïsta unificant divèrsei tribús sota un tipe d'organizacion novèu. Sa basa èra la formacion d'una comunautat religiosa dicha Umma gropant totei lei musulmans sensa consideracion d'origina tribala o etnica.
Dos procès permetèron d'agantar aquel objectiu. Lo premier foguèt una tièra de negociacions ambé lei tribús localas, leis abitants de Medina e lei partisans de Maomat exilat de La Mèca. Lo resultat d'aquelei negociacions es un ensems de documents dich « Constitucion de Medina » que definiguèt lei drechs e lei devers d'aquelei grops e permetèt de donar una premiera basa de lèis estructurant l'Umma. Lo segond foguèt l'adopcion per Maomet d'una partida dei rites d'autrei religions monoteïstas coma lo judaïsme (juni, preguiera de miegjorn...) e lo desvolopament de rites pròpris coma la preguiera en direccion de La Mèca e non plus de Jerusalèm. La Mèca foguèt revendicada coma lo santuari de la religion novèla en 623. Aquel òbra religiosa permetèt « d'arabizar » l'islam e aumentèt sa popularitat. Aliat au prestigi militar e diplomatic de Maomet après lei succès de seis armadas, permetèt d'espandre rapidament l'islam dins tota la peninsula.
La guèrra entre Medina e La Mèca[modificar | modificar la font]
La guèrra entre Medina e La Mèca acomencèt rapidament après l'Hègira. Sei causas principalas èran l'ostilitat entre lei doas vilas, l'ostilitat d'una partida deis elèits de La Mèca còntra Maomet e la revendicacion de la vila coma santuari per Maomet en 624. Lo conflicte se debanèt en doas etapas principalas de 624 a 628 puei en 630.
La premiera partida acomencèt amb una tièra d'atacas de Medina còntra lei caravanas de La Mèca marcadas per lei victòrias d'al-Nakhla e de Badr. Pasmens, après aqueulei succès, lei musulmans foguèron desfachs a Uhud en 625 onte Maomet foguèt bleçat e, en 626, lei tropas de La Mèca menacèron de conquistar Medina. La repression deis advèrsaris de Maomet a Medina (certanei tribús jusievas, certanei convertits « ipocritas »...) li permetèt de reorganizar sei tropas e de mandar una tièra d'ofensivas victoriosas en 627 e en 628 còntra leis interés comerciaus de La Mèca situats au nòrd de Medina. En 628, de negociacions permetèron de conclure una trèva de dètz annadas. S'i debanèt tanben un eveniment important que foguèt l'islamizacion dau rite de romavatge anuau a La Mèca de la religion politeïsta. Aquò va pauc a pauc neutralizar l'oposicion ai musulmans entre lei caps de La Mèca e permetre mai d'una conversion.
Ansin, la segonda partida de la guèrra en 630 aguèt una eissida totalament diferenta de la premiera. La represa dau conflicte foguèt entraïnada per un conflicte entre una tribú aliada de La Mèca e una tribú de Medina. Pasmens, aqueu còp, la màger part deis elèits de La Mèca èran plus ostilas a Maomet. De negociacions secrètas se debanèron e lei musulmans conquistèron finalament la vila sensa combat en genier de 630. La màger part de la populacion venguèt musulmana. La Ka'ba foguèt desbarassada deis estatuas dei divinitats politeïstas e venguèt un dei simbòls de l'islam.
Lei darriereis annadas de la vida de Maomet[modificar | modificar la font]
Lei darriereis annadas de la vida de Maomet foguèron caracterizadas per un esfòrç diplomatic e militar que son objectiu èra d'espandre l'islam, per la finalizacion dei revelacions divinas acomençadas en 610 e per la definicion dau rite dau romavatge a La Mèca.
L'expansion de l'islam foguèt l'objectiu quasi unic de la diplomàcia de Maomet après la presa de La Mèca. Divèrseis expedicions foguèron organizadas per convertir la Peninsula Aràbia. Lo prestigi e la poissança militara dei musulmans favorizèt una conversion generalament pacifica. Pasmens, certanei tribús assaièron de resistir entraïnant de guèrras. La principala se debanèt còntra la confederacion Hawazin sostenguda per la vila de Taif. S'acabèt per una victòria musulmana que renforcèt encara lo prestigi de Maomet. Ansin, a sa mòrt, lei musulmans contrarotlèron la màger part de la Peninsula Aràbia e tenián una armada poderosa que va permetre la conquista d'un empèri important ai sègles VII e VIII.
Au nivèu religiós, la fin de la vida de Maomet marquèt la fin de sei revelacions que foguèron registrats a partir deis annadas 630-640 per formar lo libre sacrat dei musulmans, l'Alcoran, e lei recuelhs d'hadits que forman una basa importanta de la tradicion musulmana. D'autra part, l'annada 632 veguèt Maomet realizar son premier e unic romavatge dins la vila de La Mèca e poguèt ne'n determinar lei reglas e lei rites.
La mòrt e la succession de Maomet[modificar | modificar la font]
La definicion dei rites dau romavatge de La Mèca foguèt la darriera òbra majora de Maomet. Après son retorn a Medina, foguèt rapidament victima d'una malautiá e moriguèt lo 8 de junh de 632. Foguèt enterrat dins son ostau-mosqueta de la vila. Aviá pas laissat d'instruccions per sa succession. Sei companhons designèron donc Abu Bakr per li succedir ambé lo títol de califa. Aqueu darrier capitèt de reprimir lei revòutas causadas per la mòrt dau Profèta, d'acabar la conquista de la Peninsula Aràbia e d'acomençar la redaccion d'Alcoran gropant lei revelacions de Maomet.
L'estatut religiós de Maomet[modificar | modificar la font]
Per lei musulmans, Maomet es lo darrier dei profètas e dei messatgiers car acabèt lo cicle de revelacions dei religions abraamicas. Son ròtle es donc de restaurar la fe non corrompuda dau monoteïsme originau. De mai, la vida de Maomet (Sira) e lei tradicions basadas sus son ensenhament (Sunna) son de basas importantas de la fe musulmana.
Ligams intèrns[modificar | modificar la font]
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ 1,0 1,1 Segon la tradicion musulmana, Maomet nasquèt lo 20 d'aost de 570.
- ↑ Se fau notar que l'Alcoran parle solament quatre còps de Maomet e lo libre sacrat de l'Islam tèn donc gaire d'informacions biografics sus la vida dau Profèta.
- ↑ 3,0 3,1 3,2 3,3 (fr) Mathieu Tillier e Thierry Bianquis, De Muhammad à l'assassinat de 'Alî, in Thierry Bianquis, Pierre Guichard e Mathieu Tillier (dir.), Les débuts du monde musulman, VIIe ‑ Xe siècle. De Muhammad aux dynasties autonomes, Edicion P.U.F./Nouvelle Clio (2012), p. 79.
- ↑ (fr) François Déroche, article « Mahomet », in Mohammed Ali Amir-Moezzi (dir.), Dictionnaire du Coran, Edicion Robert Laffont (2007), pp. 512-516.
- ↑ (fr) Maxime Rodinson, Mahomet, Essais, Edicion Seuil, 1994, p. 67.
- ↑ (en) Walter Emil Kaegi, Jr., "Initial Byzantine Reactions to the Arab Conquest", Church History, Vol. 38, No. 2 (Jun. 1969), p. 139-149.
- ↑ Per exemple, lei lengas dau nòrd e dau sud de la peninsula èra diferentas.
- ↑ 8,0 8,1 (fr) Laurent Chabry e Annie Chabry, Identités et stratégies politiques dans le monde arabo-musulman, Edicion L'Harmattan (2001), p. 32-33.
- ↑ Aquelei baumas assostavan ja la comunautat deis ascètas hunafa de tendància monoteïsta.
Bibliografia[modificar | modificar la font]
Roger Arnaldez (1975). Edicions Seghers: Mahomet (en francés).
Maxime Rodinson (1968). Edicions Seuil: Mahomet (en francés).
Ibn Hicham (trad. Wahib Attalah) (2004). Edicions Fayard: La biographie du Prophète Mahomet (en francés).
Ibn Ishaq (trad. Abdurrahmân Badawî) (2001). Edicions Al Bouraq: Muhammad (en francés).
Henri Pirenne (2005). Edicions PUF: Mahomet et Charlemagne (en francés).
Tabari (trad. Herman Zotenberg) (2001). Edicions Actes-Sud/Sindbad: La chronique, Histoire des prophètes et des rois, vol. I « De Salomon à la chute des Sassanides » (en francés).
Tabari (trad. Herman Zotenberg) (2001). Edicions Actes-Sud/Sindbad: La chronique, Histoire des prophètes et des rois, vol. II « Mohammed, sceau des prophètes » (en francés).


text:
Catalan
Lo catalan (nom autoctòn: català) es una lenga romanica pròcha de l'occitan parlada per 7,5 milions de personas dins los Païses Catalans, repartidas dins los estats seguents: Espanha, França, Andòrra, e Itàlia (L'Alguer en Sardenha).
En Espanha es lenga cooficiala dins la region de Catalonha, a las illas Balearas e dins lo País Valencian. Se parla tanben dins la comunautat d'Aragon (la Franja de Ponent) e mai dins la comarca de El Carxe, situada dins la region de Múrcia).
En França, se parla dins la Catalonha del Nòrd ont a pas cap d'estatut legal. Dins la vila sarda de L'Alguer, 30 000 personas la parlan. Ailà la lenga es protegida e se pòt utilizar publicament mas a pas cap l'estatut de lenga oficiala. En Andòrra es l'unica lenga oficiala.
95% de la populacion dins la region de Catalonha la compren, 80% la pòt parlar e es la lenga mairala de 55% dels catalans.
Almens ja dempuèi lo sègle XIV, la lenga recep tanben, entre d'autres, lo nom de valencian, denominacion emplegada sustot al País Valencian. A l'ora d'ara e per evitar los conflictes qu'aiçò pòt crear coma arma politica per afeblir la lenga, l'AVL es arribat a la conclusion, lo 9 de febrièr de 2005 que: "Es un fach qu'en Espanha i a doas denominacions egalament legalas per designar aquela lenga: la de valencian, establida dins l'Estatut d'Autonomia de la Comunitat Valenciana, e la de catalan, reconeguda dins los Estatuts d'Autonomia de Catalonha e las Illas Balearas".
En Catalonha del Nòrd, lo catalan es estat reconegut coma lenga del departament, amassa amb lo francés, lo 10 de decembre de 2007 pel Conselh General dels Pirenèus Orientals mejançant la Carta en favor del catalan. Val a dire qu'aquesta decision compòrta pas cap de consequéncia ni mai cap de valor legala dins l'encastre de l'estat francés.
Somari
- 1 Classament
- 2 Caracteristicas del catalan
- 3 Dialèctes del catalan
- 4 Estandards del catalan
- 5 Situacion sociolingüistica del catalan
- 6 Referéncias
- 7 Vejatz tanben
Classament[modificar | modificar la font]
Lo catalan a un classament fòrça complicat, car parteja fòrça caracteristicas amb lo castelhan (iberoromania) e lo francés (galloromania), e es la lenga mai prèpa de l'occitan. E es per aquò que, segon la font que se consulta, lo classament se pòt decantar cap a una banda o cap a l'autra.
Segon l'Ethnologue, lo sieu classament es lo seguent:[1]
- Lengas indoeuropèas
En efièch, en comparar las divèrsas lengas romanicas, lo catalan s'es sovent considerat coma una lenga pont o de transicion amb las lengas iberoromanicas e las galloromanicas, posicion qu'implica sovent cèrtas connotacions de lenga mendre. Mai recentament, a causa de la granda similitud qu'a amb l'occitan, se tend a considerar que forma amassa amb l'occitan una branca occitanoromanica de las lengas neolatinas.
Caracteristicas del catalan[modificar | modificar la font]
Lo catalan a de caracteristicas lingüisticas que lo fan diferent de las lengas romanicas de l'environ e se faguèron pròprias amb l'evolucion locala e peculiara del latin vulgar fins al que coneissèm uèi coma catalan. Los traches seguents que mostram son qualques unas de las mutacions del latin que se son anats en produsint pendent la consolidacion del catalan, e mai se mostram tanben d'autras traches generals.
Vocalisme[modificar | modificar la font]
- Traches comuns amb lo grop dich galloromanic:
- Casuda de las vocalas atonas finalas a l'excepcion de -A (MURU, FLORE → mur, flor) que l'opausan al grop iberoromanic que consèrva la vocala finala a l'excepcion de -E (muro mas flor/chor) o italoromanic qu'o conserva tot (muro, fiore).
- Traches comuns amb l'occitan:
- Lo catalan presenta una riquesa de diftongs e mots monosillabics: ([aj] rai, [ej] ei, [aw] cau, [ew] beu, [ow] pou...)
- Traches que l'opausan al galloromanic:
- Conservacion de la -u- latina (catalan oriental lluna ['ʎunə], catalan occidental lluna ['ʎunɛ/a], occitan luna ['lyno], francés lune ['lyn]).
- Traches que l'opausan a l'espanhòl:
- Abséncia de diftongason de las vocalas Ĕ e Ŏ ("e" e "o" brèus) tonicas del latin vulgar [ɛ] e [ɔ] respectivament (TERRA → terra ['tɛra]/['tɛrə]; FOCUS → foc [fɔk]).
- Traches que l'opausan a l'occitan (de manièra generica):
- Reduccion del diftong AU a O dubèrta (CAULIS, PAUCU → col, poc).
- Traches del sud de la Romània Occidentala (lengadocian meridional, lengas iberoromanicas):
- Lo grop -ACT- se transforma en -ET (LACTE, FACTU → *lleit, *feit → llet, fet)
Consonantisme[modificar | modificar la font]
- Trach de la Romània Occidentala:
- Sonorizacion de -P-, -T-, -C- intervocalica en -b-, -d-, -g- (CAPRA, CATENA, SECURU → cabra, cadena, segur)
- Traches comuns galloromanics:
- Mantenement dels grops inicials PL, CL, FL- (PLICARE, CLAVE, FLORE → plegar, clau, flor). Aqueste trach opausa lo catalan a las lengas iberoromanicas (en castelhan llegar, llave, en portugués chegar, chave).
- Coma en francés e en occitan, se produsís una sonorizacion de fonèmas sords fins quand lo fonèma primièr del mot seguent es una vocala o es una consonanta sonòra. Aquestas sonorizacions afèctan los fonèmas [s], [t], [p], [ʃ], [k] e [tʃ] que se transforman en [z], [d], [b], [ʒ], [ɡ] i [ʤ]. Exemples (en prononciacion valenciana): "els homes" [els] ie[ɔmes] -> [elzɔmes]; "peix bo" [pejʃ] e [bɔ] -> [pejʒbɔ]; "blat bord" [blat] e [boɾ(t)] -> [blad'boɾ(t)].
- Traches comuns amb l'occitan (pus precisament lo lengadocian)
- Casuda de -N- intervocalica venguda finala (PANE, VINU → pa, vi). A diferéncia del lengadocian, lo plural consèrva aquela [n] (ex: pans, vins) a l'excepcion del dialècte septentrional, valent a dire lo rosselhonés.
- Ensordiment de las consonantas finalas: verd [t], àrab [p]...
- Traches especifics:
- Lo trach mai particular del catalan es lo seguent que gaireben se retròba pas en cap d'autra varietat de la Romània:
- -D- intervocalica venguda finala passa a -u(PEDE, CREDIT →peu, (ell) creu)
- -C + e, i, finala →-u (CRUCEM →creu)
- Las desinéncias -TIS de la flexion verbala (2a persona del plural) an derivat a -u (MIRATIS → *miratz → mirau → mirau/mireu.
- Palatalizacions consonanticas (escampilhadas en la rèsta de la Romània):
- Palatalizacion de L- iniciala (LUNA, LEGE → lluna, llei). Aquel trach se retròba dins lo sosdialècte foissenc (occitan) e dins la zona asturleonesa.
- Palatalizacion de -is- [jʃ]/[ʃ] procedent de -X-, SC- (COXA, PISCE → cuixa, peix)
- /k/ + [e], [i], [j] → *[ʦ] → [s]; CAELU → cel [sɛl].
- /g/ + [e], [i], [j] → *[ʤ] → [ʤ]/[ʒ]; GELU → gel [ʤɛl]/[ʒɛl].
- /j/ → *[ʤ] → [ʤ]/[ʒ]; IACTARE → gitar [ʤi'tar]/[ʤi'ta]/[ʒi'ta]
- -ly-, -ll-, -c'l-, -t'l- → ll [ʎ]; MULIERE → muller; CABALLU → cavall, i a tanben d'autres cases coma villa → vila, los que la geminacion s'es simplificada; AURICULA → *oric'la → orella; UETULUS → *vet'lu → vell.
- -ni-, -gn-, -nn- → ny [ɲ]; LIGNA → llenya; ANNUS → any trach partejat amb lo castelhan.
- Lo trach mai particular del catalan es lo seguent que gaireben se retròba pas en cap d'autra varietat de la Romània:
- Los autres traches, tanben originals, an una estenduda superiora a las lengas romanicas.
- Reduccion dels grops consonantics -MB-, -ND-> -m-, -n- (CAMBA, CUMBA, MANDARE, BINDA> cama, coma, manar, bena), trach partejat amb lo gascon e lo lengadocian meridional.
- Preséncia de geminadas: setmana [mm], cotna [nn], bitllet [ʎʎ], guatla [ll], intel·ligent [ll]>[l]. Aquestas son solament comunas a l'occitan e a las varietats italicas; a l'excepcion de [ʎʎ].
Morfologia[modificar | modificar la font]
- Una part del catalan (Balearas, Còsta gironina) a conservat l'article dich "salat" (< latin *IPSE), probablament anterior a la forma derivada de ILLE. Aquela forma d'article s'es conservada solament de manièra en dominant al sard e es en perilh, s'a pas desaparegut, dins qualques airals de Provença e de Sicília.
- Los articles generics (e normatius) son el, la, els, les (ça que la, dins los parlars occidentals e en l'alguerés perduran encara las formas masculinas lo, los)
- Contràriament a las varietats iberoromanicas, lo catalan practica cèrtas elisions foneticas. Qualques unas s'escrivon cossí el + home > l'home e d'autras s'escrivon pas quinze anys [kin'zaɲs].
- Los possessius generics se forman amb l'article (ex: el meu gos) cossí en italian (il mio cane), en portugués (o meu cão) e en qualques varietats d'occitan (roergàs, lengadocian e gascon pirenencs...). Existís a l'encòp una autra forma de possessiu (de preséncia variada segon los dialèctes) usada essencialament per cèrts membres de la familha e/o per exprimir un gra d'afectatz elevat (ex: mon pare; en valencian ma casa, ma vida).
- Lo femenin plural se forma amb "-es" (casa > cases).
- A de plurals sensibles (lo francés n'a pas; Ex: un pas > des pas) que se forman amb -os. Ex: gos > gossos, peix > peixos. S'opausa aital al castelhan e l'occitan lengadocian qu'usan -es (ex: mes > meses).
- Abséncia gaireben completa de partitiu coma las lengas iberoromanicas e en oposicion a una granda part de la rèsta de la Romània (ex: vull pa, cast. quiero pan mas fr: je veux du pain).
- Existís la formacion del preterit perifrastic amb una conjugason especiala del present del vèrb anar (VADERE) (jo vaig, tu vas, ell va, nosaltres vam/vàrem, vosaltres vau/vàreu, ells van). Ex: jo vaig dir (ieu diguèri) (qu'a remplaçat generalament jo diguí).
Lexic[modificar | modificar la font]
Lo lexic basic catalan sembla demostrar mai d'afinitats amb lo grop dich galloromanic qu'amb l'iberoromanic. Aquelas semblanças se fan pus evidentas amb l'occitan (metrem dejós d'exemples en lengadocian).
- FENESTRA > finestra (oc. fenèstra/finèstra, fr. fenêtre, it. finestra) e VENTUS > ventana (esp.), janela (port.)
- MANDUCARE > menjar (oc. manjar o minjar, fr. manger, it. mangiare) e COMEDERE > comer (esp. e port.)
- MATUTINU > matí (oc. matin, fr. matin, it. mattino/mattina) e HORA MANEANA > mañana (esp.), amanhã (port.),
- PARABOLARE > parlar (oc. parlar, fr. parler, it. parlare) e FAVOLARE > hablar (esp.), falar (port.).
- TABULA > taula (oc. taula/tablèu, fr. table, ) e MENSA > mesa (esp. e port.).
Sistèma d'escritura[modificar | modificar la font]
Lo sistèma d'escritura presenta tanben cèrts traches particulars. Lo catalan presenta una caracteristica unica, l'escritura de la -l- geminada: -l·l- (coma intel·ligent). L'autre trach especial del catalan es la -ny- [ɲ] que se retròba solament de manièra generala en ongrés e divèrsas lengas africanas. Conven tanben de mencionar la grafia -ig ([ʧ], quand i a abans una vocala, [iʧ], quand i a abans una consonanta) representada dins pauques mots (cossí faig, maig, mig, puig, raig, Reig, roig, vaig, veig) o la representacion amb t+consonant las consonantas doblas en: tm, tn, tl i tll e l'africament en: ts, tz, tg i tj (setmana, cotna, Betlem, bitllet, potser, dotze, jutge, platja).
Dialèctes del catalan[modificar | modificar la font]
En 1861, Manuel Milà i Fontanals prepausèt una division del catalan en dos grands blòcs dialectals: catalan oriental e catalan occidental.
I a pas una linha precisa que dividisca ambedós blòcs, estent que i a totjorn una zòna de transicion fòrça ampla entre cada parelh de dialèctes, a l'excepcion de las Illas (e mai se i a cèrts traches valencians en eivissenc) e a l'Alguer. Las diferéncias mai notablas entre los dos blòcs son:
- Català occidental:
- Las vocalas atonas son: [a] [e] [i] [o] [u]. I a distincion entre la e e la a e entre la o e la u.
- La x iniciala o pòstconsonantica es africada /tʃ/. Entre vocalas o quand es precedida de i, es /jʃ/.
- La prononciacion de las Ē ("e" longas) e Ǐ ("i" brèus) tonicas del latin [e].
- La 1a persona del present d'indicatiu es -e (valencian) o -o (nòrd-occidental e tortosin).
- Los vèrbs incoatius de la 3a conjugason se forman en -ix, -ixen, -isca.
- I a mantenença de la nasal plurala medievala en mots proparoxitons: hòmens, jóvens.
- I a vocabulari especific: espill, xiquet, granera, poal...
- Catalan oriental:
- Las vocalas atonas son: [ə] [i] [u]. Las vocalas e e a en posicion atona se tòrnan /ə/ e la o e la u se tòrnan /u/ (demòra lo fonèma /o/ a bona part de Mallorca).
- La x tant s'es iniciala, pòstconsonantica, es entre vocalas o s'es precedida de i es fricativa /ʃ/.
- Las Ē ("e" longas) e Ǐ ("i" brèus) tonicas del latin se pronóncian [ɛ] (dins la màger part del balear se pronóncian [ə] e en alguerés se pronóncian [e]).
- Tendéncia al ieisme (trach estigmatizat -e en arrepè a l'ora d'ara- amb frasas coma "la paia a l'ui").
- La 1a persona del present d'indicatiu es -o (central), -i (septentrional) o ø (Balearas).
- Los vèrbs incoatius de la 3a conjugason se forman en -eix, -eixen, -eixi.
- La -n- del plural nasal medieval dels mots proparoxitons què: homes, joves.
- I a un vocabulari especific: mirall, noi, escombra, galleda...
Aital tanben, cap dialècte es entièrament omogenèu: tot dialècte se pòt sosdividir en fòrça sosdialèctes. Lo catalan se dividís en dos blòcs dialectals e aquestes en divèrses dialèctes:
Estandards del catalan[modificar | modificar la font]
Existisson dos estandards principals per la lenga catalana, lo regulat per l'Institut d'Estudis Catalans, l'estandard general, en avent coma centre l'ortografia establida per Pompeu Fabra mas amb los traches gramaticals e ortografics caracteristics del catalan central pas influenciats pel castelhan, e lo regulat per l'Academia Valenciana de la Lenga, estandard de domeni restringit, centrat en l'estandardizacion del valencian en prenent coma basa las Nòrmas de Castelló, valent a dire l'ortografia de Pompeu Fabra totun mai adaptada a la pronóncia del catalan occidental e als traches que caracterizan los dialèctes valencians.
L'estandard de l'IEC, en mai d'aver coma basa los traches del catalan central, pren tanben traches d'autres dialèctes en los considerant coma estandard. Totun, la diferéncia pus notabla de totes dos estandards es l'accentuacion de fòrça "e" tonicas, per exemple: (dins los mots francés, anglés, cafè, conéisser e compren) francès o anglès (IEC) - francés o anglés (AVL), cafè (IEC) - café (AVL), conèixer (IEC) - conéixer, comprèn (IEC) - comprén (AVL). Aiçò es a causa de la prononciacion diferenta de qualques "e" tonicas, mai que mai las Ē ("e" longas) e las Ǐ ("i" de brèus) tonicas del latin, en ambedós blòcs del catalan, ont al blòc oriental se pronóncia [ɛ] a l'occidental se pronóncia [e]. Malgrat aquò, l'estandard de l'AVL manten l'accent grèu "è", sens se prononciar dobèrt al blòc occidental, en qualques mots cossí son: què, València, èter, sèsam, sèrie i època.
I a tanben d'autras divergéncias coma l'usatge de tl en qualques mots per l'AVL allòc de tll coma en ametla/ametlla, espatla/espatlla o butla/butlla, l'usatge dels determinants demonstratius elidits (este, eixe) a l'aital coma los refortilhats (aquest, aqueix) o l'usatge de fòrça formas verbalas comunas en valencian, e fòrça estendudas pel blòc occidental, coma las formas del subjontiu o l'escritura dels incoatius tant en -ix- cossí en -eix- o l'usatge preferencial del morfema -e de la 1a persona singulara del present d'indicatiu.
A las Illas Balearas s'emplega l'estandard de l'IEC adaptat al marc dialectal balear per la seccion filologica de l'Universitat de las Illas Balearas, l'organ consultatiu del Govèrn Balear. D'aquesta manièra, per exemple, l'IEC indica que tant corrècte es escriure "cantam" cossí "cantem" e l'Universitat determina que la forma preferenciala dins las Illas li cal èsser "cantam" quitament en domenis formals. Un autre trach de l'estandard balear es l'escritura de la 1a persona del singular del present d'indicatiu, ont i a pas desinéncia: "jo cant", "jo tem", jo "dorm".
A l'Alguer, l'IEC a adaptat l'estandard a la varietat algueresa. En aquest estandard s'i pòt trobar, entre d'autras caracteristicas, l'article lo d'usatge general, possessius especials la mia, lo sou/la sua, lo tou/la tua, etc., usatge de la -v- a l'imperfach a totas las conjugasons: cantava, creixiva, llegiva; usatge de fòrça mots arcaïcs dins la rèsta del domeni mai d'usatge fòrça corrent a l'alguerés: manco per menys, calqui u per algú, qual/quala per quin/quina, etc. e d'adaptacions dels pronòms flacs.
Situacion sociolingüistica del catalan[modificar | modificar la font]
La caracteristica sociolingüistica mai destacada del catalan es qu'en totes los territòris ont se parla se tròba en situacion de bilingüisme social: amb lo francés en Catalonha del Nòrd, amb l'italian (puslèu qu'amb lo sarde) a L'Alguer, e amb lo castelhan dins la rèsta de son domeni lingüistic, en i comprenent Andòrra, ont se parla tanben francés e espanhòl.
Catalonha[modificar | modificar la font]
En Catalonha lo factor pus important del bilingüisme social es l'immigracion dempuèi la rèsta d'Espanha. Òm a calculat que, sens migracions, la populacion de Catalonha seriá passada d'aperaquí 2 milions de personas en 1900 a 2,4 en 2001, [2] allòc dels mai de 6,1 milions censats dins aquesta data (e que son mai de 7 milions en 2008); es a dire, la populacion sens migracion seriá estada 39% de la reala. Lo percentatge de locutors de catalan coma primièra lenga en Catalonha èra en 2003 de 40,4%, mai 4,6% de bilingües,[3] la que causa voldriá dire qu'en fach lo catalan avança coma lenga mairala, e mai se de manièra lenta, allòc d'anar enrè coma al País Valencian o en Rosselhon. Una autra chifra que confirma aiçò es que las personas qu'an lo catalan per lenga d'identificacion (48,8%, 50,5% amb bilingas) supèran clarament los que l'an per lenga iniciala (40,4%, 43,7% amb bilingas)[3].
País Valencian[modificar | modificar la font]
A la part del País Valencian ont es lenga pròpria, existís un procès de substitucion lingüistica del catalan (o valencian) pel castelhan. Aquel procès s'es gaireben completat del tot dins la vila d'Alacant[4] e es fòrça avançat a la de Valéncia, malgrat qu'es pas encara importanta dins los airals rurals. Fins a una epòca recenta, fòrça locutors èran en situacion près de la diglossia, causa que vòl dire qu'emplegavan lo catalan solament en situacions informalas, del temps qu'a las situacions institucionalizadas emplegavan exclusivament lo castelhan.
De mai de mai, i a agut una immigracion considerabla dempuèi la rèsta d'Espanha e de païses d'America Latina, causa qu'a contribuit a la predominança estatistica del castelhan al País Valencian.
Balearas[modificar | modificar la font]
Lo cas balear es semblable al de Catalonha, tanben aicí lo factor principal en l'expansion del castelhan es estat l'immigracion, en una mesura fòrça mai granda que la substitucion lingüistica.[5]
Catalonha del Nòrd[modificar | modificar la font]
En Catalonha del Nòrd, coma en la màger part de França, lo procès de substitucion lingüistica de la lenga locala pel francés es fòrça avançat [6], amb lo classic patron que la lenga càmbia primièr dins las vilas e sonque après al camp.
Referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Classament del catalan segon l'ethnologue
- ↑ Anna Cabré: Immigració i estat del benestar
- ↑ 3,0 3,1 Vs. As.: Estadística sobre els usos lingüístics a Catalunya 2003: una síntesi
- ↑ Montoya, Brauli: La difusió social de la substitució lingüística a la ciutat d'Alacant: Assaig d'una cronologia, Treballs de sociolingüística catalana 13, pp. 25-38
- ↑ Bernat Joan i Marí: Canvi demogràfic i substitució lingüística a les illes Pitiüses Institut d’Estudis Eivissencs Territoris (1999), 2:103-111
- ↑ Associació de sociolingüistes de llengua catalana: La situació sociolingüística als territoris de parla catalana a l’inici del segle XXI Pel que fa a la transmissió, els territoris bàsicament es divideixen en dos grups. D’una banda, l’Alguer, i encara més la Catalunya del Nord, on es produeix un retrocés entre generacions clar del català, és a dir on la cadena de transmissió de la llengua de pares a fills s'ha trencat, i on, per tant, ens trobem en un nivell avançat del procés de substitució lingüística.)
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
- [http://publicacions.conselharan.org/public/libros/ftp/libros/pdf_Diccionari%2520Catal%25C3%25A0-Occitan%2520def%2520beta2%2520web_201402051222019.pdf Diccionari catalan-occitan (inclutz las formas aranesas) de Patrici Pojada i Claudi Balaguer
- Diccionari multilingüe occitan aranés - catalan - castelhan - francés
- Categoria: Literatura catalana
- Categoria: Catalan
- Categoria: Lenga


text:
Cloroplast
Lo cloroplast qu'ei un organet de la cellula vegetau on e's realiza la fotosintèsi mercés a la lutz e aus pigments clorofilians. A travers de la fotosintèsi, lo cloroplast que produseish moleculas d'ATP qui serveishen de hont d'energia qui neureishen las reaccions bioquimicas de la cellula.
Un cloroplast que possedeish ua membrana dobla (com las mitocondrias) e donc un espaci enter ambz. Lo mitan liquid contiengut dens la membrana iterna que s'apera l'estròma).
Dehens l'estròma que's pòt trobar ua petita molecula d'ADN aperada justament ADN cloroplastic. Aqueth ADN que pòt estar arrevirat en proteïnas utilizadas peu cloroplast. Per aquesta rason, l'estròma que contien ribosòmas (los sosorganets qui realizan la sintèsi de las proteïnas). L'autonomia genetica deu cloroplast qu'ei petita, totun, e la màger part de las soas proteïnas que son codadas per l'ADN deu nuclèu.


text:
Liéger mès
Darreres noticies
Acte de confirmacion solemna dera Lei deth Règim Especiau d’Aran presidit peth President dera Generalitat de Catalunya, Artur Mas e deth Sindic d’Aran, Carlos Barrera
Eth President dera Generalitat de Catalunya, Artur Mas, acompanhat deth sindic d’Aran, Carlos Barrera presidiren er acte de confirmacion solemna [...]
Artur Mas visita Aran
Eth propleu dia 13 entas 18,30 ores, en Santuari de Mijaran signatura dera publicacion dera Lei d’Aran per part deth President dera [...]
Àlex Moga: “La Llei d’Aran és un cas únic a Europa i ens projecta un futur esperançador i de progrés”
El diputat de CiU i alcalde de Vielha afirma que “és un dia històric per l’aranesisme modern i per Catalunya” i destaca que “es potencien els [...]
Vòs participar d’un moment istoric? Encara èm a temps tà assistir ath Plen dera votacion dera naua Lei d’ Aran en Parlament d Catalunya
Eth Conselh Generau d’ Aran met un transpòrt public a disposicion de toti es interessadi en assistir ad aguesta jornada que pòt esdevier [...]


text:
1669
Aquesta pagina concernís l'an 1669 del calendièr gregorian.
Somari
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
- 11 de març - Erupcion d'Ètna - l'erupcion destrusiguèt la vila de Nicolosi e tuèt 20 000 personas.
Africa[modificar | modificar la font]
Etiopia[modificar | modificar la font]
Expulsion dei catolics d'Etiopia.
Asia[modificar | modificar la font]
China[modificar | modificar la font]
Fin de la regéncia d'Oboi ambé son arrestacion. L'emperaire Kangxi (1661-1722) decidèt d'adoptar la sieuna politica de sostèn a la produccion agricòla e ai païsans chinés. Ansin, adoptèt un decret autorizant la restitucion dei tèrras confiscadas d'un biais arbitrari dins lo corrent deis annadas precedentas.
Arts[modificar | modificar la font]
Sciéncias e tecnicas[modificar | modificar la font]
Fisica[modificar | modificar la font]
Publicacion per lo sabent neerlandés Christiaan Huygens (1629-1695) de trabalhs realizats vèrs 1652 regardant la mecanica. I demostrèt la conservacion dei quantitats mv2 mai li donèt ges de significacion especiala.


text:
Corseul
Corsoeut en galò; Kersaout en breton ( Corseul en francés) es una comuna bretona, situada dins lo departament de las Còstas d'Arvòr e la region de Bretanha.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Corseul - En latin Fanum Martis (« temple de Mart ») - èra la capitala gallo-romaine de las Coriosolites, creada cap a 10 av. J.-C. Als Modèl:IIIe s e Modèl:IVe sègles, coma fòrça metròpolis regionalas, Fanum Martis càmbia lo sieu nom e pren aquel del vilatge #que n'es la capitala. Aqueles mutations toponymiques an intervengut a una epòca ont la tiença de la Empèri romain se effondrait. S'obsèrva alavetz, entre unes autres elements significatius, una renaissance de las ancianas divinitats gauloises localas en las esculturas religiosas e las inscripcions dédicatoires. Lo cambiament de noms de vila lèva sens dobte un fenomèn del meteis òrdre, ligat a una résurgence dels vièlhs sentiments de appartenance etnic dels pòbles gaulois.
En 2005, dels registres archéologiques an permeses de metre a jorn la villa ancian dels Alleux a Taden, situada près de la ancià vicus[1] Viari e portuaire de Taden. Aquela aglomeracion èra, pendent lo domeni romaine, lo un dels pòrts del cap de-luòc de la vila de las Coriosolites, Fanum Martis, venguda Corseul[2].
Corseul - en latin Fanum Martis (« temple de Mars ») - était la capitale gallo-romaine des Coriosolites, créée vers 10 av. J.-C. Aux Modèl:IIIe s et Modèl:IVe siècles, comme beaucoup de métropoles régionales, Fanum Martis change son nom et prend celui du peuple dont elle est la capitale. Ces mutations toponymiques sont intervenues à une époque où la solidité de l'Empire romain s'effondrait. On observe alors, entre autres éléments significatifs, une renaissance des antiques divinités gauloises locales dans les sculptures religieuses et les inscriptions dédicatoires. Le changement de noms de cité relève sans doute un phénomène du même ordre, lié à une résurgence des vieux sentiments d'appartenance ethnique des peuples gaulois.
En 2005, des fouilles archéologiques ont permis de mettre à jour la villa antique des Alleux à Taden, située à proximité de l’ancien vicus[3] routier et portuaire de Taden. Cette agglomération était, durant la domination romaine, l’un des ports du chef-lieu de la cité des Coriosolites, Fanum Martis, devenue Corseul[4].
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Vicus : nom latin donat a una pichona aglomeracion, sustot en Gaule romaine. Podiá s'agir d'un vilatge gaulois d'abans la conquista.
- ↑ informi d'activitat 2006 de la Inrap pagina 80
- ↑ Vicus : nom latin donné à une petite agglomération, notamment en Gaule romaine. Il pouvait s’agir d’un village gaulois d’avant la conquête.
- ↑ rapport d'activité 2006 de l’Inrap page 80


text:
Malawi (oficialament Republica de Malawi) es un país que se tròba plaçat al sud-èst d'Africa. Limita a l'oèst amb Zambia, a l'oèst, sud e èst amb Moçambic e al nòrd amb Tanzania. Sa capitala es Lilongüe.
Anteriorament, durant lo protectorat anglés lo país foguèt apelat Nyassaland (Niassalandia) - es dire, Tèrra del Lac (en idiòmas bantuNiassa o Nyassa significa: lac), Malawi se sonèt en d'autre temps Maravi, o ‘la lutz rebatuda’, en fasent referéncia benlèu a la ludentor del solelh sul Lac Malawi. Las còstas del Lac Malawi son abitadas dempuèi de milièrs d'ans segon las rèstas trobadas en catacions arqueologicas recentas. La majoritat de la populacion actuala aperten a grops etnics bantos qu'arribèron dins la region qualque temps abans l'arribada dels primièrs comerçants d'esclaus arabis e los primièrs exploradors portugueses. Los missionaris e colonizadors britanics, apareisson tre la fin del decenni de 1850, après l'arribada dins la region de David Livingstone.
Bandièra de Nyassaland.
Las tèrras fertilas de Malawi favorizèron l'implantacion rapida de colons angleses e lo desvolopament comercial de la region, e en 1891 declaravan la constitucion del protectorat Britanic de Nyassaland. En 1953 lo Nyassaland Britanic se jonhèt amb la Rodèsia del Nòrd (uèi Zambia) e la Rodèsia del Sud (actualament Zimbabwe) per formar la Federacion de Rodesia e Nyassaland.
Aquesta Confederacion s'acabariá en 1964 amb l'independéncia de Malawi, après l'eleccion de Hastings Kamuzu Banda del Malawi Congress Party (MCP) - coma lo cap del país, en 1963. Dos ans pus tard, lo president Banda declarariá la Republica de Malawi coma un estat unipartidari e lo caractèr obligatòri per totes los ciutadans d'aperténer al MCP.
En 1971 Banda foguèt nomenat president vitalici en desvolopant dins los ans seguents una politica repressiva contra quina oposicion que siá que sorgiguèsse. Lo cap de la Liga Socialista de Malawi, Dr Attati Mpakati, se veguèt obligat a s'exiliar e en 1983 apareguèt assassinat. Los fondadors del Movement per la Libertat de Malawi, Orton e Bòrd Chirwa, foguèron empresonats en 1981 e acusats de ‘conspiracion’. La dirigenta sindicala, Chakufwa Chihana foguèt empresonada en 1970 en passant sèt ans en preson e en tornant a èsser condemnada a dos ans de preson, en 1992 acusada de "sedicion". La siá violacion constanta dels dreches umans empediguèron pas qu'en 1991 los Estats Units anoncièsson publicament lo sieu apiegi incondicional al govèrn de Banda.
Banda mantenguèt bonas relacions diplomaticas amb los govèrns racistas d'Africa del Sud e Rodèsia e ajudèt en la repression del movement d'independéncia en Moçambic e, après 1975, ajudèt lo grop rebèl RENAMO, d'oposicion dins lo govèrn moçambican.
Mas los cambiaments internacionals après la desaparicion dels blòcs militèsses, supausèt que lo regim de Banda comencèsse a recebre de pressions per acabar amb tanta repression e assassinat politic, çò que jonhut a l'aumentacion del malcontentament popular per la desastrosa situacion economica de la populacion e l'ascens de la preséncia dels partits de l'oposicion, forcèron la realizacion en 1993 d'un referendum subre la fin de l'unipartidisme e la democratizacion de la vida publica.
Lo 17 de mai de 1994 aguèron luòc las primièras eleccions liuras jos una constitucion provisòria. Bakili Muluzi, cap del United Democratic Front (UDF, Front Democratic Unit), foguèt elegit en aquestas eleccions.
Malawi a una democracia multipartidaria dempuèi 1994. Segon la constitucion de 1995, lo president, qu'es al meteis temps cap de Govèrn e cap de l'Estat, es elegit per sufragi universal e dirècte cada cinc ans. Lo vicepresident es elegit amassa amb lo president. En mai, lo president a la possibilitat d'elegir un segond vicepresident, que deu èsser d'autre partit politic. Lo president causís tanben los membres del sieu govèrn, que pòdon o pas èsser de membres de la cambra legislativa.
L'Assemblada Nacionala de Malawi compta 193 deputats, elegits per mandats de cinc ans. Per d'autra part, la Constitucion prevei l'existéncia d'un Senat (cambra nauta) de 80 membres, mas fins a la data es pas estat creat. Lo Senat auriá la foncion de representar los caps tradicionals e los divèrses districtes geografics, en mai de determinats grops d'interès, coma las femnas, los joves o los andicapats.
La Constitucion establís un poder judiciari independent. Lo sistèma judiciari de Malawi, basat en lo modèl anglés, es compausat per de tribunals inferiors, un Naut Tribunal e un Tribunal Suprèm d'Apellacion.
Lo país se tròba administrativament dividit en tres regions: la region nòrd, amb capitala a Mzuzu, la region centre, amb capitala a Lilongüe, qu'es la pus granda vila de la nacion, e la region sud amb capitala a Blantyre. Lo país descen en nautor segontes anam de la frontièra de l'oèst al Lac Niassa.
La montanha pus nauta del país es lo Satipwa, amb 3002 mètres d'altitud.