text:
Finlàndia
Finlàndia (en finés Suomi, en suedés Finland) es un país del nòrd d'Euròpa que confronta Norvègia al nòrd, Suècia a l'oèst e Russia a l'èst. Al sud e al sud-òest es bordat per la mar Baltica.
Sa capitala es Helsinki.
Lo gentilici es finlandés -esa.
Las lengas oficialas son lo finés e lo suedés.
Lo finés es una lenga aglutinanta qu'aparten a la familha de las lengas finoogricas, que compren tanben l'estonian, lo same (lapon) e l'ongrés. Aquestas lengas se distinguisson de las autras lengas parladas en Euròpa perque, coma lo basc, son pas indoeuropèas.
Somari
- 1 Geografia
- 2 Istòria
- 3 Politica
- 4 Economia
- 5 Cultura
- 6 Liames intèrnes
- 7 Ligams extèrnes
- 8 Bibliografia
- 9 Nòtas & referéncias
Geografia[modificar | modificar la font]
Geografia fisica[modificar | modificar la font]
Dominat per un relèu ancian e aplanat per l'erosion, lo territòri finlandés passant rarament lei 200 m d'altitud en fòra dei zònas montanhósas deis Aups Escandinavas situadas dins lo nòrd. Aquela erosion es probable liada a la preséncia de glaciers gigants (fins a 3 500 m d'espessor) durant lei darriers periòdes glaciaris. Aquò a entraïnat la formacion de morenas, totjorn visiblas, e la fonda dei glaç a laissat un sòu plan, mau drenat, palunós e un nombre fòrça important de lacs pauc prefonds.
Aquela configuracion particulara es renfòrçada per un movement de montada dau continent que clina pauc a pauc lo país vèrs l'èst. Aquò empedís la formacion de rius importants. Lo pus grand es Kemijoki qu'aganta una longor de 550 km e que se gita dins lo gof de Botnia. Lo segond cors d'aiga pus important es Iijoki ambé 370 km. Lo rèsta dei rius finlandés a una longor inferiora a 300 km.
Clima[modificar | modificar la font]
Situada au nòrd d'Euròpa, Finlàndia es dominat per un clima freg e de precipitacions feblas que van de 400 mm dins lo nòrd e l'èst a 550-700 mm lòng dau litorau sud-oèst. Dins la màger part dau país, lo clima es de tipe subartic ambé d'ivèrns fòrça fregs (fins a -40°C) e un ennevament important. Lòng dau litorau sud, lo clima es mens dur e es de tipe continentau umid. La temperatura pòu i agantar 30°C durant lo periòde estivau e lei tombadas de nèu i son mens regularas.
Demografia[modificar | modificar la font]
En 2015, la populacion finlandesa agantava aperaquí 5,5 milions d'abitants (17,4 ab/km²) principalament concentrats lòng dau litorau e dins lo sud dau país. 64% vivián dins una vila e l'aglomeracion de la capitala, Helsinki, gropava 1,4 milion d'individús. Leis autrei ciutats importantas èran Tampere (330 000 abitants), Turku (320 000 abitants) e Oulu (200 000 abitants).
L'estructura de la populacion es caracteristica dei país desvolopats amb una esperança de vida lònga (80,77 ans) e en aumentacion, un taus de feconditat pas capable d'assegurar lo renovelament dei generacions (1,65 enfant/frema) e un taus de mortalitat fòrça bas. Lo temps median èra tanben aut per lei dos sèxes (40,8 ans per leis òmes e 44,8 per lei fremas). Enfin, lo nombre d'abitants de 0 a 14 ans èra de solament 16,41%.
Lengas[modificar | modificar la font]
Finlàndia a doas lengas que son oficialas sus tot son territòri (lo finés e lo suedés) e una qu'es oficiala dins lo nòrd (lo sami). Lo romani finés e la lenga dei signes finesa son tanben reconegudas per la constitucion.
Lo finés, lenga aglutinanta que fa partida dei lengas finoogricas, es la lenga principala de la populacion. Son escritura foguèt codificada per Mikael Agricola, avesque luterian de Turku, qui traduguèt en finés lo Novèu Testament au sègle XVI. Sei trabalhs de traduccion permeteguèron d'establir lei règlas d'ortograifa qui son lei basas de l'escritura dau finés modèrne. [1]
En 2015, èra la lenga mairala de 89% de la populacion e èra parlada per la quasi totalitat deis abitants. Lo meteis an, lo suedés èra la lenga mairala de 5,3% de la populacion. La mitat dei Finlandés n'a lo mestritge mai aquela lenga es sustot parlada lòng dei litoraus oèst e sud e dins leis illas d'Åland.
Lo sami, que fa pereu partida dei lengas finoogricas, èra parlat per 1 500 a 2 000 abitants. Aquò representava un quart dei Samis. Lo romani finés èra probable parlat per 5 000 a 6 000 personas e la lenga dei signes finesa per 4 000 a 5 000.
Regardant lei lengas non reconegudas per la constitucion, se fau nòtar l'existéncia de pichonei minoritats lingüisticas russa (1,4% de la populacion) e estoniana (0,9%).
Religion[modificar | modificar la font]
Finlàndia es un país crestian onte lo luteranisme (72% de la populacion en 2016[2]) e l'ortodoxia (1,6% lo meteis an[2]) an l'estatut de religion d'Estat. Leis autrei religions, protegidas per la constitucion, èran fòrça minoritàrias e gropavan mens de 1,6% de la populacion[2].
L'abséncia de religion, l'agnosticisme e l'ateïsme regardavan aperaquí 25% deis abitants[2].
Istòria[modificar | modificar la font]
De la Preïstòria a la conquista suedesa[modificar | modificar la font]
Lei traças umanas pus ancianas descubèrtas en Finlàndia datan d'aperaquí 11 000 av. JC. De Proto-Samis ocupavan alora ja la mitat meridionala dau país. A la seguida de contactes ambé de pòbles fino-ogrians originaris dau bacin de la Vòlga Mejana que migrèron en direccion de Finlàndia, d'Estònia e d'Ongria, formèron pauc a pauc lei Samis actuaus. Lo sud-oèst finlandés èra abitat per de tribüs germanicas. Lei Fino-Ongrians ocupèron lentament lo rèsta. Fins au sègle XI, Finlàndia demorèt poblada per de tribüs pauc bellicosas e sensa coeréncia politica comuna. Pasmens, d'incursions vikingas obliguèron lei pòbles finés de delaissar lo litorau au profiech d'installacions situadas dins lei tèrras interioras. Aquò renforcèt probablament la preséncia germanica lòng de la Mar Baltica ambé l'installacion de populacions suedesas.
Lei periòdes suedés e rus[modificar | modificar la font]
Lo periòde suedés[modificar | modificar la font]
A partir dau sègle XII, l'ocupacion e son evangelizacion de Finlàndia venguèron un enjòc important per lei reiaumes escandinaus de Suècia e de Danemarc e per la Republica de Novgorod, estat eslau fondat per de Varegs (Vikings d'origina suedesa). Ja installats dins leis illas Aland dempuei lo sègle XI, lei Suedés organizèron a partir deis annadas 1150 una tiera de crosadas destinadas a la conquista dau sud-oèst finlandés. I fondèron la vila d'Abo e mandèron de missionaris catolics. En parallèl, de Rus ortodoxs venguts de Novgorod intrèron en Carelia. I realizèron tanben de conversions e i fondèron un evescat a Olonets.
Au començament dau sègle XIII, de combats acomencèron d'opausar Suedés e Rus. Batuts per lei Rus a la batalha de la Neva en 1240, lei Suedés, sostenguts per la papautat ostila a l'expansion de l'ortodoxia, decidèron de mobilizar de mejans importants per abacar la conquista de Finlàndia. Abo foguèt nomada capitala de la region e la fortalesa de Vyborg foguèt fondada dins lo sud-èst en 1293. Après de combats suplementaris còntra lei Rus de Novgorod, l'istme de Carelia foguèt partejat au tractat de Nöteborg (1323). Vyborg e sa region demorèron suedesa e lei Rus gardèron lo contraròtle dei ribas de la Neva e dau lac Ladoga.
Au contrari dei populacions de Livònia e d'Estònia, autrei conquistas suedesas dau periòde, lei pòbles finés foguèron pas asservits. Lo desvolopament d'una noblesa e d'un clergat finés foguèt favorizat e Finlàndia venguèt un ducat en 1353 puei un grand-ducat en 1581. En 1527, foguèt ansin un prèire finés, Pietari Särkilahti, qu'introguèt la Reforma protestanta (de tendància luteriana) dins lo país. En 1548, la traduccion de la Bíblia en finés permetèt de'n establir la premiera forma escricha. Pasmens, son usatge oficiau foguèt pas reconegut avans 1739 e lo suedés venguèt rapidament la lenga deis elèits.
A partir dau sègle XVI, de combats novèus opausèron Suedés e Rus. Venceires, lei Suedés renfòrcèron sa preséncia en Estònia, ocupèron Ingria e lo nòrd e l'oèst dau lac Ladoga. L'apogèu de la poissança suedesa correspond a un periòde de prosperitat per Finlàndia ambé la fondacion de vilas, de rotas e lo desvolopament deis institucions (creacion de l'universitat d'Abo). Pasmens, dins lo corrent de la Granda Guèrra dau Nòrd (1700-1721), lo país foguèt devastat per leis armadas russas en 1710. La desfacha suedesa entraïnèt un reculament de la frontiera e la pèrda de Vyborg. En 1743, una guèrra novèla entraïnèt la pèrda d'una faissa territòriala suplementària au sud-oèst. Puei, durant lei guèrras napoleonencas, un acòrd entre França e Russia permetèt ai Rus d'envaïr liurament Finlàndia que foguèt annexada a l'Empèri Rus en 1809 (Guèrra de Finlàndia).
Lo periòde rus[modificar | modificar la font]
Après sa victòria de 1809, lo tsar Alexandre Ièr tornèt formar lo Grand-Ducat de Finlàndia a partir dei conquistas russas de 1721, de 1743 e de 1809. Ne'n venguèt lo senhor mai laissèt una autonòmia fòrça larga ais abitants. Ansin, Finlàndia gardèt la sieuna Dieta, lei sieunas fòrças armadas, la sieuna moneda e lei sieunas lengas oficialas. De mai, la cultura finlandesa aprofichèt leis esfòrçs realizats per lei Rus per demenir l'influéncia suedesa per se desvolopar. Ansin, l'usatge dau finés foguèt encoratjat e la literatura nacionala conoguèt un desvolopament important. L'ensenhament foguèt tanben reformat per donar mai d'importància au finés. Enfin, autra evolucion importanta, la capitala foguèt transferida en 1812 d'Abo a Helsinki.
Dins aquò, la politica russa entraïnèt pauc a pauc l'emergéncia d'un sentiment nacionau finlandés que foguèt a son torn considerat coma una menaça per lo regime tsarista. L'estatut d'autonòmia finlandés foguèt ansin reduch a partir de la fin dau sègle XIX. En particular, en 1899, l'armada finlandesa foguèt dissòuta e lo rus foguèt impausat coma lenga administrativa. Maucontenta, la populacion participèt ansin d'un biais massís a la Revolucion Russa de 1905. I obtenguèt una constitucion novèla amb un parlament elegit au sufragi universau. Pasmens, aqueu periòde durèt gaire ambé lo succès electorau dei socialistas en 1907 qu'entraïnèt un retorn de la repression e una acceleracion de la russificacion.
La Finlàndia independenta[modificar | modificar la font]
L'independéncia[modificar | modificar la font]
L'independéncia finlandesa foguèt proclamada lo 6 de decembre de 1917 dins l'encastre dei trèbols que tocavan alora l'Empèri Rus. Pasmens, la populacion se devesiguèt entre dos camps : lei socialistas jonhèron lei Bolchevics e lo govèrn independentista conservador autor de la declaracion d'independéncia demandèt au generau Carl Mannerheim de formar una « garda civica » per luchar còntra lei « Roges ». En despiech de la pèrda de la capitala dins lo corrent de genier de 1918, lei conservadors prenguèron ansin rapidament l'avantatge. En abriu, lei « Roges » avián perdut lo contraròtle dei vilas principalas e foguèron definitivament vencuts lo mes seguent. Aquela victòria permetèt a Mannerheim de resistir ai pressions deis Alemands, desbarcats dins lo corrent d'abriu, per nomar un prince alemand a la tèsta dau país e una assemblada elegida adoptèt una constitucion republicana en 1919.
La definicion dei frontieras foguèt l'objècte de negociacions importantas ambé Russia e Suècia. A l'èst, Helsinki revendicava totei lei territòris poblats de Carelians mai deguèt se contentar de la region de Petsamo que li donava un accès a l'Ocean Artic. En revènge, obtenguèt la totalitat dau Grand-Ducat. A l'oèst, la populacion suedesa deis Illas Aland demandava son restacament a Suècia. Un arbitratge de la Societat dei Nacions en 1920 confirmèt la sobeiranetat finlandesa sus l'endrech mai donèt un estatut d'autonòmia fòrça important a l'archipèu (neutralitat, sobeiranetat partejada amb Helsinki sus lei tractats internacionaus implicant Finlàndia... etc.). Aquel estatut foguèt confirmat en 1947.
L'entre doas guèrras[modificar | modificar la font]
Lo periòde de l'entre doas guèrras foguèt caracterizat per la persisténcia dei tensions politicas intèrnas entre « Roges » e « Blancs ». En particular, en 1929, de trèbols dins la vila de Lapua entraïnèron una viva reaccion anticomunista e, favorizats per lei consequéncias de la crisi economica de 1929, de partits faissistas, coma lo Movement de Lapua, se desvolopèron. Assassinèron mai d'un militant socialista ò comunista e organizèron sensa succès un còp d'estat militar en 1932. Pasmens, après aquela revirada, lei tensions s'amaisèron pauc a pauc gràcias a la represa economica e en causa dau risc creissent de guèrra.
La Segonda Guèrra Mondiala e sei consequéncias[modificar | modificar la font]
Finlàndia participèt a la Segonda Guèrra Mondiala coma aliada d'Alemanha. Vencuda en 1944, capitèt de gardar son independéncia mai deguèt faire de concessions au vesin sovietic que placèt lo país sota son influéncia fins a la fin de la Guèrra Freja.
D'efèct, en 1939, lo Pacte Germanosovietic organizèt lo partiment de l'Euròpa de l'Èst entre Berlin e Moscòu. Finlàndia se trobèt dins la zòna d'influéncia sovietica e en octòbre d'aquela annada, lei Sovietics demandèron un reculament de la frontiera d'aperaquí 25 km dins l'istme de Carelia per protegir Leningrad d'una ataca suspresa e la concession d'una basa navala dins la lenga de Hanko en cambi de rectificacions frontalieras dins d'autrei sectors. Lo govèrn finlandés acceptèt de negociar mai refusèt finalament lei condicions sovieticas. En novembre, l'URSS decidèt d'obtenir l'alunchament de la frontiera de la vila de Leningrad per fòrça e ataquèt Finlàndia. Mau preparada, l'armada sovietica subiguèt de pèrdas fòrça importantas en causa dau clima e de la resisténcia acarnada dei soudats finlandés comandats per Mannerheim. Pasmens, a partir de la fin de febrier, capitèt de prendre l'avantatge gràcias a sa superioritat numerica e Helsinki deguèt acceptar lei demandas sovieticas. En març de 1940, lo tractat de Moscòu enterinèt donc la pèrda de la totalitat de l'istme de Carelia, compres Vyborg, dei ribas dau lac Lagoda, de quauquei territòris en Carelia e de Hanko mai Finlàndia sauvèt son independéncia.
La desfacha de 1940 entraïnèt rapidament un raprochament entre Finlàndia e l'Alemanha Nazia. Ansin, tres jorns après l'invasion dau territòri sovietic per lo Tresen Reich lo 22 de junh de 1941, Helsinki èra tornarmai en guèrra còntra Moscòu. Sei fòrças participèron au sètge murtrier de Leningrad e prenguèron Vyborg e Petrozavodsk. Pasmens, una còntra-ofensiva generala dei Sovietics en junh de 1944 li permetèt de reconquistar la màger part dei territòris perduts. En setembre, menaçats d'enceuclament après lo retirament alemand d'Estònia, lei Finlandés demandèron e obtenguèron un armistici.
Confirmadas au Tractat de París (1947), sei clausas foguèron duras. Au nivèu territòriau, lei Finlandés deguèron restituir lei territòris sovietics encara tenguts, abandonar Petsamo e cedir la basa de Porkkala (a solament 30 km de la capitala) en plaça de Hanko. En mai d'aquò, lei Sovietics expulsèron lei populacions finesas de l'istme de Carelia per lei remplaçar per de populacions russas, çò qu'entraïnèt l'arribada de 400 000 refugiats en Finlàndia. Au nivèu economic, lo país deguèt pagar d'importantei reparacions fins a 1952[3]. Enfin, au nivèu politic, lo govèrn finlandés deguèt arrestar e jutjar lei responsables de la guèrra — Mannerheim s'enfugiguèt en Soïssa onte moriguèt en 1951 — e, après la signatura d'un Pacte d'Amistat en 1948, l'URSS obtenguèt un drech de regard sus leis afaires estrangiers finlandés. Dich « finlandizacion », aqueu sistèma permetèt pasmens au país de gardar son regime capitalista, seis institucions democraticas e de pas venir membre dau Pacte de Varsòvia.
Finlàndia dempuei leis annadas 1950[modificar | modificar la font]
Après la mòrt d'Estalin, la tutèla sovietica evolucionèt lentament per venir pus leugiera. En 1956, abandonèron la basa de Porkkala e permetèron l'adesion de Finlàndia au Conseu Nòrdic. Sièis ans pus tard, autorizèron egalament l'adesion a l'Associacion de Liure Cambi Europèa. Fins a la fin de la Guèrra Freja, lei govèrns finlandés successius adoptèron ansin una mescla de neutralitat estricta, de contentament dei demandas sovieticas e d'independéncia dich « linha Passikivi-Kekkonen » dau nom dei presidents Juho Kusti Passikivi (1946-1956) e Urho Kekkonen (1956-1982). Helsinki assaièt tanben de favorizar lo dialòg entre lei dos blòts. Per exemple, aculhiguèt de 1973 a 1975 la Conferéncia sus la seguretat e la cooperacion en Euròpa. En parallèl, lo país conoguèt un desvolopament economic important maugrat una crisi grèva dins lo corrent deis annadas 1980-1990.
L'afondrament de l'URSS en 1991 marquèt la fin d'aqueu periòde e Finlàndia retrobèt alora la totalitat de sa sobeiranetat. En 1995, intrèt au sen de l'Union Europèa e adoptèt l'euro coma moneda en 2002. En revènge, a mantengut sa politica de neutralitat e refusat d'intrar au sen de l'OTAN.
Politica[modificar | modificar la font]
Finlàndia es una republica parlamentària. Lo cap d'Estat es lo president, elegit per la populacion per un periòde de sièis ans.
Lo Parlament (Eduskunta en finés, o Riksdag en suedés) a 200 membres.
En 1906, Finlàndia acordèt ais fremas lo drech de vòte e per lo primier còp au monde lo drech d'èstre eligiblas e d'accedir ai fonccions politicas. En març 1907, 19 fremas foguèron elegidas au moment dei premieras eleccions parlemantàrias dau païs.[4]
Economia[modificar | modificar la font]
De veire: Economia de Finlàndia.
Cultura[modificar | modificar la font]
Liames intèrnes[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Bibliografia[modificar | modificar la font]
Nòtas & referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ http://data.bnf.fr/12003097/mikael_agricola/#documents-about
- ↑ 2,0, 2,1, 2,2 et 2,3 Statistics Finland, « Population », [1]
- ↑ D'un biais paradoxau, aquò favorizèt l'industrializacion dau país e explica en partida sa prosperitat economica de l'après guèrra.
- ↑ www.eduskunta.fi
- ↑ Lo Reialme Unit inicièt lo periòde necessari per la sortida de l'EU


c: text/html

text:
(J. Abadia deth Faget d'Auloron)
O nueit
Quan eth serén pausa sus la campanha
Son capuchon de seda e de velors,
Quan deu gran bòsc, l'escur avança e ganha,
Amarant tot, habitau e maisons,
Eth dia n'ei pas mei e la nueit pas enqüèra,
Deus aulhèrs eth lugran ath som deth cèu s'eslhèva ;
Gojats cantem mei baish, l'ausèth s'ei anidat,
Eth dia se’n va que huei, arren ne’u deu troblar.
La nueit.
Quan l'angèlus au campanar desglara
Son chapelet de fe, de patz, d'amor,
Quan deth tropèth s'alòla l'esquirada
E qu'alentors argüeita eth blanc Pastor.
Qu'ei l'òra deth desí mei fideu, que mestressa,
En còr de l'amorós, baila de sa careça ;
L'òra qu'ei de docejar, gojats cantem mei baish,
Terèsa de son saunei, non la desvelhetz pas.
Qu'ei nueit.
Fermer

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Laridae
Dins la classificacion de Sibley e Monroe, la familha de larids (o Laridae) compren 27 genres e 129 espècias, repartits en 2 sosfamilhas que una es devesida en 4 tribús, correspondent a 5 familhas distintas, dins las classificacions tradicionalas.
Lista de las sosfamilhas e tribús[modificar | modificar la font]
- Larinae 15 genres & 105 espècias
- Stercorariini 1 genre & 8 espècias
- Rynchopini 1 genre & 3 espècias
- Larini 6 genres & 50 espècias
- Sternini 7 genres & 44 espècias
- Alcinae 12 genres & 24 espècias
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- Laridae dins Ciconiiformes dins la Lista d'Alan P Peterson (en)
- Laridae dins www.oiseaux.net (fr)
- Referéncia Fauna Europaea : Laridae (en)
- Referéncia ITIS : Laridae (fr) (+ version anglesa (en))
- Referéncia Animal Diversity Web : Laridae (en)
- Referéncia NCBI : Laridae (en)
- Referéncia CITES : familha Laridae (fr+en) (sul sit de l’UNEP-WCMC)


text:
L’Estat necessita un cap, que díson la premsa pipòl ; alara los subjectes dels reis son sempre emplegats per emplenar las paginas, non pas coma immigrants legals, mas coma rics britanics, rics de la corona londoniana, d’aver un cap quitament se governa pas (la revolucion de Cromwell es pauc coneguda a l’Estat republican e pòst-revolucionari franchimand).
Justament, avètz remarcat la bandièra del Reialme-Unit, pas la bandièra anglesa (qu’apareis de mai en mai dins los estadis de fótbol, la crotz roja de Sant Jòrdi e lo blanc de la familha reiala). I a agut reportatges en França sobre los republicans angleses, ultra-minoritaris, mas jamai de quin biais en Escòssia o País de Gallas se participa a l’afar, nimai dins la colonia anglesa de l’Ulster.
Çaquelà dins lo còrs de l’article : « Les Anglais se marrant […]», dins una frasa en sitacion se podrà legir : «[…] ceux qui n’aiment pas ne sont pas de vrais Anglais», los que son Vertadièrs Finlandeses son puslèu considerats coma extremistas, e los «Vrais Anglais» ? Los «reals Angleses» qué ? Farai una sola remarca semantica, reial e real a quasiment la mesma signficacion en anglés qu’en occitan. Sèm benlèu aital salvat (a la Salvetat) se la populacion pipòl anglesa vòl saber parlar occitan…
La bandièra del Reialme-Unit apareis al fial de l’article puslèu un cas d’imposicion imperialista que damora, sense cap de remarca del jornal parisenc. Per aquela premsa sovent una persona que parla anglés es gaire mai qu’Anglés, coma una persona que parla francés es Francesa car : los nacional-expansionisme es lometeis :«en France on parle français», quina nacionalista francés a pas agut aquesta frasa en boca ?
Se podrà remarcar tanben que la premsa pipòl francesa parla de «Gers», jamais de Gasconha.
Atencion, ai pas escrich aqueste bilhet per criticar la populacion anglesa, gallesa o escossesa que viu en Occitània, son d’elements importants del reviscòl economic de Gasconha, Agenés, Peirigòrd, Lemosin e Carcin, sovent zòna que França vòl salvar ambe l’arribada d’una novèla linha de TGV per nos portar lor faiçon de pensar las dimenjadas en província. Uèi avèm las linhas aerianas anglesas ; pòrtan un public britanic pron interessant per l’economia locala.


text:
Un article de Wikipèdia, l'enciclopèdia liura.
L’autorota A7 (tanben Autorota dau Soleu; var. Autorota del Solelh; Autorota deu Sorelh ) es un' autorota que perlonga l'autorota A6 al nivèl de Lion e qu'arriba a Marselha. Mesura 312 km[1].
Dins la nomenclatura europèa es la E15 (de Lion a Aurenja), E80 (de Selon de Provença a Còdous, A7/A8) e E714 (d’Aurenja a Marselha).
Es gerida principalament per la societat Autoroutes du Sud de la France (ASF). Radio Trafic FM (107.7 FM) fonciona sus l'A7 sector ASF.
- ↑ Itinerari en veitura de l’A6 (Tunèl de Fourvière, Lion) cap a l'A7 (Marselha)


text:
Cerfontaine (Nòrd)
Cerfontaine es una comuna francesa del departament del Nòrd e de la region del Nòrd-Pas de Calais.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Las formas ancianas del nom Cerfontaine son Serfontaine, Serrefontaine, Sierrefontaine. Estrenh en celtique significa nautor, #çò que fa de Cerfontaine font sus la nautor.
Pendent lo periòde de la féodalité, Cerfontaine èra una tèrra #que las intradas n'apertenián al évêché de Cambrai. A Modèl:La s-, Cerfontaine èra la proprietat dels senhors #que ne portavan lo nom: Cerfontaine o Sierrefontaine. Lo castèl de Cerfontaine, #que ne demòra pas mai que la granja, i aguèt bastit cap a 1400. I a traça de divèrsas proprietàrias consecutivas de Cerfontaine. En 1528, Nicolas de Boussois vendrà lo castèl pel continuament a Texans de la Biche[1]. Nicolas de la Biche emboish en 1614 un hospice per pauras, gerit pel curé de la parròquia. A Modèl:La s-, lo domeni passa per matrimòni de la familha de la Biche en la familha de Haynin, e mai tard, tanben per matrimòni, en la familha de Maulde #que lo possedís encara al moment de la Revolucion.
En 1814, pendent lo banc de Maubeuge, los Prussiens avián lo sieu quartièr-general a Cerfontaine. En 1815, i tornavan per saquejar lo pòble[1].
Après la desbranda de 1870, se bastís lo fòrt de Cerfontaine, #que jogarà un pichon papièr l'an 1914, quand Cerfontaine se tròba de nòu acarat amb una armada alemanda. Après lo retrach de las tropas francesas de la Belgica, sobrevingut lo 24 d'agost de 1914, los Alemands començan la traversada de la Sambre e pretenon l'èst de Maubeuge en principi lo fòrt de Cerfontaine. Aquel en essent plan defendut, se se pren mai dins lo vilatge vesin de Ferrière-la-Pichona. Lo 6 de setembre, los Alemands prenon lo vilatge de Cerfontaine, #que i aurà ocupat fins a gaireben la fin de la guèrra[2].
Les formes anciennes du nom Cerfontaine sont Serfontaine, Serrefontaine, Sierrefontaine. Serre en celtique signifie hauteur, ce qui fait de Cerfontaine source sur la hauteur.
Pendant la période de la féodalité, Cerfontaine était une terre dont les revenus appartenaient à l'évêché de Cambrai. Au Sègle Modèl:S mini-Modèl:Verificacion sègle, Cerfontaine était la propriété des seigneurs qui en portaient le nom: Cerfontaine ou Sierrefontaine. Le château de Cerfontaine, dont il ne reste plus que la ferme, fut construit vers 1400. Il y a trace de plusieurs propriétaires consécutives de Cerfontaine. En 1528, Nicolas de Boussois vendra le château par la suite à Jean de la Biche[1]. Nicolas de la Biche fonde en 1614 un hospice pour pauvres, géré par le curé de la paroisse. Au Sègle Modèl:S mini-Modèl:Verificacion sègle, le domaine passe par mariage de la famille de la Biche dans la famille de Haynin, et plus tard, aussi par mariage, dans la famille de Maulde qui le possède encore au moment de la Révolution.
En 1814, pendant le siège de Maubeuge, les Prussiens avaient leur quartier-général à Cerfontaine. En 1815, ils y revenaient pour piller le village[1].
Après la défaite de 1870, on construit le fort de Cerfontaine, qui jouera un petit rôle en 1914, quand Cerfontaine se trouve de nouveau confronté avec une armée allemande. Après le retrait des troupes françaises de la Belgique, survenu le 24 août 1914, les Allemands commencent la traversée de la Sambre et ils visent à l'est de Maubeuge d'abord le fort de Cerfontaine. Celui-ci étant bien défendu, on se prend davantage au village voisin de Ferrière-la-Petite. Le 6 septembre, les Allemands prennent le village de Cerfontaine, qui sera occupé jusqu'à presque la fin de la guerre[3].
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ 1,0, 1,1, 1,2 et 1,3 Modèl:Labor Error de citacion : Balise
non valide ; le nom « Piérart » est défini plusieurs fois avec des contenus différents
- ↑ [PDF] http://www.ancestramil.fr/uploads/01_doc/terre/infanterie/1914-1918/2_#rire_istoric_1914-1918.pdf modèl {{Ligam web}} : paramètre «
titre» mancant (consultat en 22 de julhet de 2011)
- ↑ [PDF] « Historique du 2ème R.I.T. » (consultat en 22 juillet 2011)
- Paginas utilizant d'arguments duplicats dins los apèls de modèl
- Paginas amb de proprietats pas resolgudas
- Paginas amb d'errors de referéncia
- Pagina del modèl Ligam web comportant una error
- Ortografia de verificar
- Portal:Comunas/Articles ligats
- Referéncia qu'utiliza lo modèl Metaligam cap a portal
- Comuna del Nòrd


text:
Beaufremont
Beaufremont es una comuna francesa, situada dins lo departament dels Vòges e la region de Lorena.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Lo vilatge de Beaufremont se situa als caminas sud de la Lorraine, sul flanc d'un tuc #que pòrta lo meteis nom. Practicament, se situa a dètz quilomètres del autoroute A 31 en connectant Dijon a Nancy, a Unitat|80|km {{}} al sud d'aquela darrièra e a équidistance de las sortidas de Châtenois e Bulgnéville. Mai justament, Beaufremont a per vesin a l'orient lo vilatge de Aulnois ont se flueix lo Grand Banh, tandis #qu'al couchant se tròba lo pòble de Lemmecourt ont flueix lo Pichon Banh e #que fin finala al nòrd s'estend Landaville, bourg ont lo Pichon Banh se tira en lo Grand. Las aigas d'aquelas doas ruisseaux se tiran en lo Mouzon, un afluent de la Meuse.
Lo pòble, enganchat al serral, surplombe una estenduda pro granda sul pourtour #que de las saules pleureurs sus un sòl en quènt ne traïssen la preséncia passada dels marges d'un étang. Aquel darrièr s'estendiá abans la Revolucion dempuèi lo disi de la Marcarie situada a lo-dessus de Lemmecourt fins als confins del masatge caseriu de Roncourt ont los parcelles de pré son totjorn trucadas "la Coa de la Étang". Al delà d'aquela vallée, la tèrra remonta doçament de contunh de mai en mai abruptement per formar lo serral (#que los géologues @dénommer cuesta, la còsta n'espanhòl) dicha del bòsc de Sant Charles. Aquela linha de crête marca lo limit oèst del territòri de la municipalitat al delà que # se n'estend la vallée de la Anger e los pòbles de Gendreville e Jainvillotte. Lo bòsc de Sant-Charles ofrís una proteccion naturala a la font d'aiga trucada Naburnessart #que rassasie las Beaufremontais. En contrebas del bòsc èra antany una granja #qu'èra-quitament una anciana fabrica de tuiles e a donat als parcelles avoisinantes lo nom dels "Tuileries". Lo transeünt pòt encara observar las ruïnes d'aquela bastiguèsse en prenent la pichona rota communale #que pòrta a Sant Charles. Al sud del territòri, entre Roncourt e Aulnois, s'estend un autre bòsc, lo "François Châtel" #que voreja la "Coa de la Étang" e que # pren naissença lo pichon Banh.
Le village de Beaufremont se situe aux marches sud de la Lorraine, sur le flanc d'une colline qui porte le même nom. Pratiquement, il se situe à dix kilomètres de l'autoroute A 31 reliant Dijon à Nancy, à 80 km au sud de cette dernière et à équidistance des sorties de Châtenois et Bulgnéville. Plus précisément, Beaufremont a pour voisin au levant le village d'Aulnois où s'écoule le Grand Bany, tandis qu'au couchant se trouve le village de Lemmecourt où coule le Petit Bany et qu'enfin au nord s'étend Landaville, bourg où le Petit Bany se jette dans le Grand. Les eaux de ces deux ruisseaux se jettent dans le Mouzon, un affluent de la Meuse.
Le village, accroché au coteau, surplombe une étendue assez grande sur le pourtour de laquelle des saules pleureurs sur un sol tombant trahissent la présence passée des berges d'un étang. Ce dernier s'étendait avant la Révolution depuis la digue de la Marcarie située au-dessus de Lemmecourt jusqu'aux confins du hameau de Roncourt où les parcelles de pré sont toujours appelées "la Queue de l'Étang". Au-delà de cette vallée, la terre remonte doucement puis de plus en plus abruptement pour former le coteau (que les géologues dénomment cuesta, la côte en espagnol) dit du bois de Saint Charles. Cette ligne de crête marque la limite ouest du territoire de la commune au-delà de laquelle s'étend la vallée de l'Anger et les villages de Gendreville et Jainvillotte. Le bois de Saint-Charles offre une protection naturelle à la source d'eau appelée Naburnessart qui rassasie les Beaufremontais. En contrebas du bois était autrefois une ferme qui elle-même était une ancienne fabrique de tuiles et a donné aux parcelles avoisinantes le nom des "Tuileries". Le passant peut encore observer les ruines de cette bâtisse en prenant la petite route communale qui mène à Saint Charles. Au sud du territoire, entre Roncourt et Aulnois, s'étend un autre bois, le "François Châtel" qui borde la "Queue de l'Étang" et dans lequel prend naissance le petit Bany.
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
[[Fila:Castèl de Beaufremont.jpg|thumb|250px|Ruïnes del castèl de Beaufremont al començament del Sègle XX.]]
L'istòria del pòble de Beaufremont pòt pas èsser objectivement evocada sens emprene al meteis temps l'estudi d'aquela de la familha de Bauffremont. La preséncia del castèl fòrt #que las basas n'an #èsser de tiradas per las Burgondes a Modèl:La s- e #qu'aperten totjorn a la familha #que pòrta lo meteis nom mòstre l'evidéncia d'aquel rapprochement. Malgrat aiçò, e mai se mens espectacular que los vestigis de la fortalesa medievala, un tumulus situat a la reünion del tuc de Sant Charles #que fa cara dins lo pòble, testifica de la preséncia d'una tribu sus las tèrras de la municipalitat pendent lo ère neolític.
Los senhors de Beauffremont, de anciana chevalerie, [ref. necessària]. Beaufremont I aviá defendut per un castèl environat de fossés prigonds e flanqué de torns #que los murs n'avián quatre a cinc mètres de espessor. En 1757, los Beauffremont #venir de princes del Sant-Empèri.
A la Revolucion, lo castèl a vendut e totalament destruit. La municipalitat es alavetz erigida en cap de-luòc de costat, estatut #que perdrà dempuèi 1801.
L'histoire du village de Beaufremont ne peut être objectivement évoquée sans entreprendre en même temps l'étude de celle de la famille de Bauffremont. La présence du château fort dont les bases ont été jetées par les Burgondes au Sègle Modèl:S mini-Modèl:Verificacion sègle et qui appartient toujours à la famille qui porte le même nom montre l'évidence de ce rapprochement. Cependant, bien que moins spectaculaire que les vestiges de la forteresse médiévale, un tumulus situé au sommet de la colline de Saint Charles qui fait face au village, témoigne de la présence d'une tribu sur les terres de la commune pendant l'ère néolithique.
Les seigneurs de Beauffremont, d’ancienne chevalerie, [ref. necessària]. Beaufremont était défendu par un château entouré de fossés profonds et flanqué de tours dont les murs avaient quatre à cinq mètres d’épaisseur. En 1757, les Beauffremont devinrent princes du Saint-Empire.
À la Révolution, le château est vendu et entièrement détruit. La commune est alors érigée en chef-lieu de canton, statut qu'elle perdra dès 1801.


text:
Lo «nòstre espanhòl nacional», Manuel valls, melhor nacionalista d’esquèrra e assimilat al nacional-expansionisme francés, castigat pel nacionalisme de dreita francesa, Alain Marleix, d’origine eletiva lemosina.
La guerilla es essencialament una guèrra politica dempuèi la seuna origina modèrna catilhana dins la lucha contra l’invacion francesa napoleonica, en Castilha, puèi en Argèria, e qu’a importat lo borbonisme en Castilha, vengut tornar Espanha, ambe los «problèmas» novèlas bascos. Lo general Bugeaud es d’aquestes collaboradors, generals, del sistèma militarista e bonapartista, jacobin e nacional-expansionista francés, es donc un amic ideoplogic a tota la linhada politica actuala, Manuel Valls, Jean-Pierre Chevènement, Mélenchon, Arleta Laguiller, Jean-Marie Lepen, François Mitterrand, Jacques Chirac, Valery Giscard d’Estaing, Georges Pompidou, Jacques Myard, Rachida Dahti, Alain Juppé, e lo quite lemosin Alain Marleix. E son tantes autres aital, sotmetuts a la pensada nacional-expansionista francesa. Aquel nacional-expansionisme francés es concretament ligat al sistèma politic qu’a volgut imposat lo sistèma del traïdor còrse Napoleone Buonaparte (devengut Napoleon Ier e de la seuna seguida ambe lo numèro III) sobre lo continent europèu ; n’avèm uèi las consequéncias, e l’installacion politica contunha en fRANÇA dins Rue89, per la «rentrée nationaliste» francesa.
Es encara l’estiu 2011, lo temps d’un festenal novèl, aquel de la «rentrée nationaliste françAIse».
Ièu preferissi, ambe un fum de desfauts, lo gascon Charles de Casaulx…


text:
Sabi pus dins quina lenga de fusta politica o cal explicar. Sabi pas de quina manièra fonciona lo neuròne d'un agent public del torisme ? En règla generala, coma la populacion de l'ignorança francesa (veire lo bilhet Robèrt Ménard, lo mai recent) se pensa que se parla francés en França e a l'estrangièr se parla anglés : me sembla qu'i a mai de 5000 lengas al monde (!), o caldrà explicar, ensenhar dins las escòlas del «grand tourisme» de Tolosa, avenguda Jean-Jaurès o fòra ; aital an al cap, coma Francisco Franco l'aviá, a Barcelona se parla espanhòl, se crompa espanhòl, se viu en espanhòl (lo patois de Madrid).
Alara que tot lo jornal es en lenga catalana (publicitat comprèsa, ai assajat tres vagada de veire se ...), la region administrativa francesa de «Midi-Pyrénées», CRT-MP, explica a las agéncias de torisme de Barcelona en espanhòl, lenga de Madrid, que cal venir veire los «Grandes Parajes» de «Midi-Pyrénées» dins una publicitat del jornal d'opinion plan reglada ARA, me sembla pauc adaptat.
Mas es pas la fauta de l'agéncia catalana de viatge que, ela, emplega lo catalan !
Es una publicitat simpatica qu'ajuda a visitar Occitània, Sud-Occitània, la region de Tolosa, lèu la region de Tolosa-Montpelhièr-Perpinyà en «França» (escrit en catalan-català aquí coma en occitan-occità !)... E benlèu que lo cambiament de region administrativa francesa ajudarà lo CRT-MP de cambiar d'avejaire marqueting (en patois parisenc marketing) per Bacelona, València o las Balears...
Als «Midi-Pyrénnéens du Tourisme» lor caldrà far una leiçon de marqueting sul tèma toristic, especialament per un public bon, aquel de Barcelona.
Cal explicar dins quina lenga de fusta [...], que 95% de la populacion de Barcelona emplega lo catalan, totes son pas independentistas. E o fan tanben en crompar ARA jornal de lenga catalana, diari implicat dins una redaccion en lenga catalana, e una linha editoriala de tipe New-York Times ! A Puigcerdà que s'i parla catalan, e que la linha de tren pòrta directament a Tolosa, via la Torn de Cairòl-Enveigt, es lo jornal del maitin lo mai vendut a l'estacion de la RENFE, tre 8h30 del maitin, ARA i son reservats, o quasiment ; es un bon supòrt per la publicitat en occitan-occità e catalan-català ! Cal explicar en paraula trading coma se podrà eficaçament vendre aquela novèla region Sud-Occitània. L'occitan es un PLUS evident perqué es lenga oficiala dempuèi 2006, e a la redaccion d'ARA o sábon ! Amai tanben l'agéncia de viatge o sap tanben .... Fauta pus qu'aver agents de torisme en Midi-Pyrénées que fosquèssen formats dins la lor cultura occitana, en lenga occitana per l'economia, per ensenhar melhor los toristas CATALANS, la realitat que lor agrada de saber ; pel CRT-MP e los oficials de Midi-Pyrénées per la lenga occitana ai la lista dels agents concernits a Tolosa, e environa.
Ambe aquel bilhet se vei mai d'una causa politica : 1 / cal una politica que sortigue l'occitan de la subvencionita associativista, cal una politica lingüistica per l'occitan, per s'adaptar al public catalan que pòdon aisidament venir en Sud-Occitània, region Tolosa-Montpelhièr-Perpinyà (a Perpinyà an sabut jà saber l'utilitat del catalan, lenga abandonada fins ara). 2 / los programas pels desvolopaments de la lenga occitana per la campanha 2015 sembla pauc adaptat a la realitat necita de desvolopament de l'emplec de l'occitan. 3 / lo nom de la region dèu portar l'idèa que lo nom serà un instrument real de promocion de la region administrativa francesa novèla, e l'occitan es bravament mai respectat a l'exterior de la region que pels politicians e foincionaris de la decentralizacion, mai a l'exterior pels potencials clients del torisme de Sud-Occitània (es una granda paradòxa). 4 / un ensenhament generalizat de l'occitan, coma pont de la latinitat, es una urgéncia per Sud-Occitània, e pas sonque per una elita, cal un granda programa regional d'ensnehament de l'occitan, coma aisina de desvolopament economic.
Per saber de quina manièra lo politic farà una reala politica per l'occitan, caldrà esperar decembre 2015, las eleccions regionalistas ; e lo primièr debat sul nom de la region, lo lògo e plan veire de quina manièra demandarà mai de poder a Paris per desvolopar la region.
Mas abans caldrà plan gaitar la resulta del 27 de setembre a Barcelona... E especialament la resulta del cap de lista l'ancian deputat europèu e ecologista catalan Raül Romeva, lo cap de lista #JuntsPelSi.


text:
Uèi, entre 08h00 lo matin et 02h00 del tantòst, sus Ràdio Lenga d'Oc
, ai ausit al mens dètz còps l'emission genealogica en francés sul nom d'ostal "Roques" que lo tipe pronóncia "ròc" perque parlar ponchut quand parlas dels noms occitans, aquò marca melhor.
Ai patit en ausissent un brave detzenat de còps tanben una cançon d'un grop de las valadas que brama "montsegur" (i a dètz ans, sabi pas qual me disiá que los grops de las valadas son de musicaires dels bons mas de missants cantaires, aquò a pas cambiat).
Alexis m'a wished an happy new year una brave detzenat de còps tanben, mercés a ela.
La Marineta m'a donat l'agenda d'Alès, mercés a ela, mas ai pas previst d'anar a Alès aquesta setmana, es daumatge.
L'Alan s'es enfuocat sul rugbí de 13, i compreni pas jamai res, me'n bati completament mas lo tipe a una bona lenga, alara me regali de l'escotar mas al cap de dètz còps, ai totjorn pas retengut los noms dels clubs.
La Rosina (o sa cosina, las confondi totas) a cantat l'istòria de Joana que se solelhava, que un Monsur passèt, la regardèt ençà e la regardèt enlà e que la volguèt bicar.
L'avantatge es que ara coneissi plan la cançon novèla de Du Bartàs
... es aital que fargan los tubes : los ausisses dètz còps per jorn a la ràdio.
23h49, ai drech a la meteissa causa qu'aqueste matin.
Los problèmas tecnics, rai. Un bug sus la playlist, rai. Aquò arriba.
Mas que dins una jornada tota, que las causas càmbien pas, aquò me sembla problematic.


text:
6 avril 2014
Lo malhum nacional dels cercles occitans s’es felicitat quand « Aprenem l’Occitan » li a transmés la novèla : a la debuta d’abrial s’es dobèrt lo 1000en cors de lenga pel tresen atge.
Se debana a Sant Gèli, dins Gard, cada dimars de 10 oras a 11 oras del matin. « Aqueste orari permet de destriar lèu lo public », explica Enric Valalièr, president del cercle occitan local. « Normalament, fòra los retirats, pas degun es disponible a aquela ora. Solide, i a totjorn la risca qu’un estudiant siá liure lo dimars de matin, mes las tematicas causidas e la pedagogia aplicada lo deurián dissuadir pro lèu ».
(suite…)
3 avril 2014
Dimenge passat, ua manifestacion deu movement « La lenga tà tots » qu’amassè milèrs de personas hens las carrèras de Tolosa. Que protestèn contra la l’eleccion de candidats « Bastir » a las municipaus e contra la Teoria deu bilingüisme.
« L’arribada hens las municipalitats de candidats qui sostienen la Teoria deu bilingüisme qu’ei ua miaça tà la democracia », digó lo pòrtavotz de « La lenga tà tots » a Manaset. « Que demandam que la lei suu maridatge enter francofònes e occitanofònes e sia abrogada de tira », ajustè.
(suite…)
23 mars 2014
Un coble d’ensenhaires de l’Erau son estats obligats de désaparéisser après s’èstre maridats, amenaçats per lors federacions respectivas. Un trabalha dins lo public e l’autra a Calandreta.
Lor a calgut causir : divorciar o dintrar dins la clandestinitat. Es aquesta opcion qu’an preferida aqueles dos ensenhaires fàcia a las pressions de lors federacions respectivas. D’efièit, Maria Fabres èra regenta en Calandreta quand Ugolin Delpuèch èra professor de las escòlas bilingüe dins lo public. Se maridèron lo 24 d’agost passat. Après aver aprés la novèla, lors federacions respectivas lor avián demandat de divorciar « sota pena de represalhas ».
(suite…)


text:
Lo plaser de perpensar e d'escríver en lenga gascona. Aquiu qu'avetz lo men caièr aubrit.
divendres, 27 de març de 2009
Dansa d'amor, la gota fría e la hamaca grande
Que v 'èi penjat un paseo compausat e interpretat per l'accordeonista catalan Joan Garriga dab la soa Troba Kung-Fu:
Dansa damor.mp3 - La Troba Kung-Fu
Carlos Vives que participè a un concèrt gigant, conegut coma concèrt nacionau, qui's debanè a Leticia, dens las Amazonas Peroanas, lo 20 de julhet passat, a l'ocasion d'ua gran hèsta populara dada en l'aunor de los ensequestrats de las FARCs e de la lor liberacion esperada en aqueth moment. Que i avèvan avut negocacions dab las FARCS, miadas per los servicis secrets de Peró, Brasiu e França. A Leticia que s 'i esperavan la liberacion e l'arribada imminenta d'ensequestrats, en particular la d'Ingrid Betancourt que devèva èster alargada peus FARCs en Brasiu tot pròishe. Coma ac sabetz, l'esper qu'estó decebut, qu'estó fin finau ua cabussada vertadèra, nat ensequestrat qu'estó alargat en aquesta ocasion. Las videos qui segueishen qu'estón presas peu diari colombian El Tiempo.
Que'u vedem aquiu a interpretar son prumèr succès valhenatèr "La Gota Fría" (de Emiliano Zuleta, el viejo Mile) en companhia d'ua autra star colombiana e internacionau, la magnifica Shakira.
La version de La Gota Fría interpretada per Carlos Vives qu'a hèit tot plen de petits, en tots los estilles e totas las lenguas. Per exemple, la de Julio Iglesias en francés, Manolito. O la de Anne Mattila en finés Tuhlaajatyttö palaa.
3 comentaris:
- Josep M. Ferrer ha dit...
-
Està maco això del Vallenato!!! Fa molt de festa.
Fins una altra!!!
Josep
- 27 de març de 2009 a les 10:54
- merike ha dit...
-
Sorprenent que has trobat l'Anne Mattila. Mai no havia sentit aquesta cançó i la conec només de nom.
Canta música de dansa - cap folk - i és popular aquí però no per a mi. Em portava la meitat d'una hora aconseguir treballar en Deezer.
És tan complicat ara quan ha canviat.
Només quan convertia el meu país en França i feia una llista de música. La cançó en finès explica la història de una nena prodigada.
- 27 de març de 2009 a les 12:20
- Carles Casanovas ha dit...
-
Sembla que les coses , s'estiguin arreglant a Colombia. Això és molt satisfactori...en aquest país tant convuls.
- 29 de març de 2009 a les 12:33


text:
Boeing 747-8
Lo Boeing 747-8 es un avion de reaccion de fuselatge larg desvolopat per Boeing. L'avion, anonciat oficialament en 2005, es la version de quatrena generacion del Boeing 747, amb un fuselatge alongat, d'alas redessenhadas e amb una eficiéncia melhorada. Lo 747-8 es la version mai granda del 747, l'avion comercial mai grand bastit als Estats Units, e l'avion de passatgièrs mai long de tot lo mond.[1]
Notas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ (en) « Big airplanes’ slow sales have little impact on LAX », (consultat en 22 d'octobre de 2015)


text:
1492
Aquesta pagina concernís l'an 1492 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Espanha[modificar | modificar la font]
Lo 2 de genier, capitulacion de la vila de Granada que marquèt la fin de la Reconquista e la disparicion dau darrier estat musulman de la Peninsula Iberica. Aqueu succès renforcèt la politica religiosa repressiva adoptada dins leis annadas 1470 per lei Rèis Catolics. D'efècte, lo 31 de març, lei Josieus espanhòus foguèron expulsats dau reiaume. Enfin, lo 12 d'octòbre, l'expedicion d'exploracion de Cristòl Colomb descurbiguèt lo continent american.
Emirat de Granada[modificar | modificar la font]
Capitulacion de Granada lo 2 de genier e fin de l'Emirat qu'èra lo darrier estat musulman de la Peninsula Iberica.
Mond[modificar | modificar la font]
Arts[modificar | modificar la font]
Sciéncias e tecnicas[modificar | modificar la font]
Geografia[modificar | modificar la font]
Invencion dau glòbe terrèstre per lo navigator alemand Martin Behaim (1459-1507).


text:
Kick-boxing
Lo tèrme kick-boxing designa un ensems de disciplinas o espòrts de combat qu'utilizan los pès e los ponhs. En particular es una de las disciplinas de bòxa pès-ponhs que desvolopèron primièr los japoneses e après los nordamericans.
A mejans dels ans sesenta lo japonés Kurosaki, practicant de Karate Kiokushinkai, viajèt a Tailàndia descubrient lo Muay-Thai. A su retorn al Japón decidièt mezclar sas tecnicas de Karate amb las del Muay-Thai, suprimient los còps de cod e genolh, así nacièt un nov espòrt denominat kick (patejar) boxing (boxear).
Entre los pas japoneses que mai éxits consiguièron, destacan lo francés Christian Guillaume, qu'en 1969 consiguièt cuatre victòrias e dos nuls; e l'american Benny "The Jet" Urquidez, que'en 1977 ganèt Tatsuyuki Suzuki en cuatre asalts.
Lo 1973 Urquidez e Howard Hanson crearon la W.K.A. (Asociacion Mondial de Karate), cambiant ans après la "K" de karate per la de Kick-Boxing.
Los campeons mai coneguts son Rob Kaman, Benny Urquidez, Dennis Alexio, Marek Piotrowski e Ernesto Hoost.
Reglamento[modificar | modificar la font]
Los còps de ponh e pierna (patada o còp de pè) estan autorizats per sobre de la cintura, los barrids e los low kicks (còps amb la pierna al musl) tanben estan autorizats.
Los combats amateurs se celebran en tres asalts, e los profesionals pasan dels cinc asalts; 10 en campeonats d'Euròpa e 12 dins los campeonats del mond, amb un descans d'un minut entre asalts.
Los còps amb la pierna al musl (low kick) solen marcar la diferéncia dins los combats.
Indumentaria[modificar | modificar la font]
Pantalons (largs o corts), guants e protectors per la boca e los genitals; dins los combats femenins an de portar protector de pech e botins (opcionals dins los profesionals).


text:
Balvanera
Balvanera qu’ei un quartièr de Buenos Aires. Lo son nom que vien de la parròpia Nosta Dauna de Balvanera, bastida en 1831 e aperada atau per’mor deu mostièr de Valvanera, dens La Rioja Espanha.
La partida deu quartièr autorn de la plaça Miserere on e’s pòt véder lo Mausolèu de Bernardino Rivadavia qu’ei coneguda oficiosament com lo quartièr Once per’mor de l’estacion Once de Septiembre ("Onze de Setembre" en occitan), mentre qui la partida sud-èst qu’ei aperada Congrès (e solide, per’mor qu’ei lo lòc on e s’estar lo Congrès) e lo nòrd-èst, eth, qu’ei designat com l’Abasto per’mor de l’ancian marcat deu medish nom, transformat uei lo dia en un deus centers comerciaus màgers de la ciutat ; l’Abasto qu’ei hortament ligat au sovièr deu famós cantaire occitan de tango Carlos Gardel, susnomat el Morocho del Abasto (lo "Moret de l’Abasto" en occitan) ;
A la debuta deu sègle XX, mantuns emigrants que poblèn Balvanera e l’Once e, enter eths, un sarròt de judius mes tanben arabis, armènis, e, com tostemps a Buenos Aires, galicians e italians.
Lo 18 de julhet de 1994 que marquè tristament aqueth quartièr on e’s troban mantun seti d’organizacion judiva, per’mor de l’atemptat de l’AMIA (la Mutuau Israelita Argentina).
Balvanera qu'acesa la Facultat de Medecina de la Facultat d'Economia de l'Universitat Autonòma de Buenos Aires (UBA) e tanben de cap a 25 000 botigas.


text:
« Empachar de monde de s’exprimir ‘mé sa lenga minoritària es una mena d’opressien. E per ce qu’es de la possibla independéncia de la Catalonha, segur que lo novèu país podriá èstre sòci de l’Unien Europenca
sensa empacha… levat que per aquò fau l’unanimitat dei sòcis de l’Unien. De vèire adonc que fariá l’Espanha. »
Per Eva Joly (EELV), rescontrada per Aquò d’Aquí a Brussèlas, onte es ara deputada de l’UE, lo drech seriá adonc per l’intrada d’una Catalonha dins l’Unien Europenca.
Mai l’anciana candidata a la presidenciala francesa es pas tant optimista. Se pòu entendre, bòrd que l’Espanha restanca
a Brussèlas o Estrasborg, tot ce que pòu semblar donar de drechs ai minoritats en Euròpa, per fin de pas laissar crear de precedents.


text:
27 août 2014
Un novèl centre de vacanças obriguèt en junh passat a La Ciotat. Aculhís un public un pauc especial : los ordenadors que lors utilizators son partits en vacanças.
Per sa primièra annada, lo centre d’acuèlh 101111000 a conegut una polida capitada. « Avèm recebut mai de cent pensionaris suls dos meses », çò conta Felix Grandet, director de l’establiment. Après los gats e los gosses, son los ordenadors que pòdon trobar un luòc d’acuèlh per s’anutjar pas quand lors mèstres se’n van en vacanças.
(suite…)
21 avril 2014
Per l’annada de commemoracion de la mòrt de l’escrivan lexicograf Malhanés, lo Dirçòc, ifonotèca® nacionala occitana potarà sa pèira e l’edifici.
Avèm rescontrat son Director-Conservator-Administrator-Ieufautor lo Sénher Caganís Çayest.
(suite…)
13 avril 2014
Una copadura d’electricitat a permés a un jove marselhés de quitar son ordenador pendent una mièja-ora, pendent la quala a crosat son jove fraire de dos ans.
Mickaël Pemontan a descobèrt League of Legends (LoL) en 2011. Aquel léser a lèu pres lo pas sus totas sas autras activitats e es vengut çò que se sona un « no-life ». Embarrat dins sa cambra, ne sortissiá sonque la nuèit per s’avitalhar al frigò, emplenar una botelha e ne vuejar una autra.
(suite…)


text:
Dus ordis que mieiparteishen l'umanitat, lo deus arquitectes e lo deus bastidors. Los purmèrs que son necèras entà saunejar, imaginar, esquissar, traçar e ajustar au miélher los plans de la societat avenidora. Per estar assabentada de las ideologias, de las lutas sociaus e politicas deu temps, Nancie de Camogrand, la mea ajòla, n'avó pas tròp léser de revassejar. Que passè sus tèrra purmèr tà bastir e tà balhar...
Qu'èra vaduda Nancie Caumia a Senta Suzana en 1914, sola hilha au demiei d'un sarròt de gojats. En 1939, au sortit deu maridatge que s'èra arrecaptada dab l'ajòu a HautBernés, peus Camogrand. Quate porics que vadón, Jan, l'ainat eretèr, Francèsa, la mea marrèna, Silviana e Joela, la mea mair.
Per víver drin au darrèr de l'òmi, coneishut per tota la contrada empermor deus sons investiments com militant sindicaliste agricòle, resistent, apuish dens lo hèit politic locau, qu'espartiva las soas ideas, que l'aconselhava e que l'emparava de plan dens los sons dessenhs. Totun lo son combat màger, qu'èra lo de la vita vitanta, lo larèr, los chins e la parguia, qui assumiva soleta quan lo mèste èra de viada, shens desbrombar los grans tribalhs de l'expleitacion.
Pro grana d'asta, negra de pèu, afeitada dab gost e quitament bèth drin escricada per estar prauba de condicion, aquesta paisanòta deu cohiron impeccable, serviciosa entà tots, qu'èra arrespectada e escotada per tot lo vesiat dab qui l'agradava de's prosejar deus ahars e deus aharòts deu monde e deu quartièr.
Au pregon qu'èra ua hemna inquièta de tempèri, prompta a's poirir la sanc entà la soa familhòta. Ua vesita qui n'arribava pas jamei, un espiar tristonet, un silenci qui durava tròp e lo mondòt que'u s'estava de virar, shens qu'arrés podossen jamei acanalar aqueths desbòrds d'atencion. Pr'aquò, l'esperit ne'u hasè pas hrèita e ne mancava pas jamei lo parat d'arríder, contra los tribulòcis collectius e las tragedias familhaus qui aparín dens lo briu de la soa vitòta coratjosa e exemplara, despuish la dusau guèrra mondiau dinc a la pèrta d'un hrair, e, sordeish que tot, deu hilh ainat per las annadas setanta, deu maishant mau.
E mei se tot n'anava pas tostemps de liç, dab l'ajòu que hasèva lo par e qu'èra tostemps dab un plaser deus bèths qui los amics com la familha e vienèn séde's o taulejar a HautBernés. Be cau díser la dauna qu'èra ua cosinèra de purmèra e ne mancavam pas lo parat d'at espravar, dab aquera consciéncia pregona qui avè de la preciositat deus aplegs familhaus e de la necèra de har rampèu. Tot Nadau a HautBernés que calè hornejar. Dab los tempèris de l'ivèrn se la gahava la tintèina que hasèva tornejadas de crèspas qui n'esperavan pas Candelaure e qui tornavan a còps dab las marcescadas en març o en abriu, au temps de las meravelhas e deus crespéishs. Lo dimenge matin, beròjas lescas de pomas que s'agergavan sus un lhèit de pasta prestida a la man e au vrespe ua polida tarta daurada e sabrosa que tronava sus la taula quan arribava la familhòta. Suu lintau de la chemineia, uns biscueits deus requists qui hasè dab grama de lèit que's guardavan hens ua bueita de hèr.
Quan èri malaud, devath los pès que's hicava lo camin de HautBernés au Tàa e que'm portava un beròi floquet de codonhèrs de las flors ròsas e qui avèva hèit "Petit primtemps".
Au darrèr de la mort de l'ajòu en 1991, que vivautejè a Hautbernés en tiéner l'ostau obèrt a tots. Atau los qui baishavan lo caminòt de Hauguernes a l'escurada bèra pausa que podón véder la lutzòta de la soa cosia com ua promessa de calor e d'amistat au cap de la viada.
Un vrèspe totun, peu torn de Marteror, que s'èra renuda au men envit dinc au peiròu entad espiar las purmèras arraucas a baishar, espectacle qui presiava hera, com las flors deu casau e totas las berors de la natura. Quan en un sospir e'm digó : "E òc, las ajòlas tanben que son hèitas tà passar". Que'ns eram espiats, esmudits. Ua vela que l'esliçè au davant deus uelhs com devath lo cèu blu esliça lo brumalh. Puish que's reprenó : "ve cuélher quauques escalhs, que'ns vam cauhar !"
Pauques ans mei enlà, en 2006, la hami de víver ne sabó pas mei arren contra lo vielhèr. L'es.hlama flaquejanta deus dias que'u s'estupè a la maison de retirada e la negror mortau que s'abató sus HautBernés en barrant-se la pòrta. Ua tehequèra que la s'emportè en setème de 2008.
Nancie de Camogrand qu'èra ua mairbona, com n'èran behidas las hemnas d'un còp èra, conscientas deu lor ròtle màger dens la cimentacion de la familha, qui ei l'esparon purmèr de tota civilizacion. Ne's compta pas un dia shens que pensi ad era. La soa filosofia, la soa coneishença amenusada e pregona deus caractèrs e de las amnas, hargadas au briu deu temps, que m'acompanhan suu camin gran e mantun còp que m'emparan de las decepcions, de las escamussadas e deus trebucs.
Nancie Camougrand, la "bonne mère"...
Deux ordres se partagent le genre humain, celui des architectes et celui des maçons. Les premiers sont nécessaires à rêver, imaginer, esquisser, tracer et peaufiner les plans de la société future. Bien qu'au fait des idéologies, des luttes sociales et politiques de son temps, Nancie Camougrand, mon aïeule, n'eut guère le temps de rêvasser. Elle passa sur terre en tout premier lieu pour construire et pour donner...
Elle était née Nancie Caumia à Sainte Suzanne en 1914, seule fille parmi d'une grande fratrie. En 1939, après son mariage elle était venue s'établir à Hautbernés avec mon grand-père, au milieu des Camougrand. Quatre enfants vinrent au monde, Jean, l'héritier, Françoise, ma marraine, Sylviane et Joelle, ma mère.
Bien que vivant un peu dans l'ombre de son mari, connu dans tout le pays pour ses engagements en tant que militant syndicaliste agricole, résistant, puis sur le plan politique local, elle partageait ses idées, le conseillait et l'épaulait dans ses desseins. Toutefois son ouvrage primordial, était celui de la vie quotidienne, le foyer, les enfants et le soin aux animaux de la ferme, qu'elle assumait seule quand le maître était en voyage, sans oublier les grands travaux de l'exploitation.
D'assez grande stature, cheveux bruns, habillée avec goût et même assez chic pour une femme de condition modeste, cette petite paysanne au chignon impeccable, serviable pour tous, était respectée et écoutée par tout le voisinage avec qui elle aimait s'entretenir des affaires du monde et du quartier, petites comme grandes.
Pour ses intimes elle était une femme inquiète de tempérament, prompte à se faire du mauvais sang pour sa petite famille. Une visite qui n'arrivait jamais, une mine maussade, un silence qui durait trop et voilà que son monde cessait de tourner, sans que personne ne pût jamais canaliser ces débords d'attention. Cependant, elle ne manquait pas d'esprit et ne laissait jamais passer une occasion de rire, malgré les tourmentes collectives et les tragédies familiales qui se manifestèrent dans le courant de sa petite vie courageuse et exemplaire, depuis la deuxième guerre mondiale jusqu'à la perte d'un frère, et, pire que tout, du fils héritier dans les années 1970, emportés par le cancer.
Même si tout n'allait pas toujours de soi, elle s'entendait bien avec mon grand-père et c'était toujours avec grand plaisir que les amis comme la famille venaient s'asseoir ou s'attabler à HautBernés. Il faut dire que la maîtresse de maison était une excellente cuisinière et on ne laissait pas perdre une occasion de l'éprouver, avec cette conscience profonde qu'elle avait de la préciosité des réunions familiales et de la nécessité de se serrer les coudes. Chaque Noël à HautBernés il fallait enfourner. Face aux intempéries hivernales si la lubie s'emparait d'elle elle confectionnait des plateaux de crêpes qui n'attendaient pas la Chandeleur et qui reparaissaient parfois avec les giboulées en mars ou en avril, au temps des merveilles et des gros beignets. Le dimanche matin, de beaux quartiers de pommes se disposaient sur un lit de pâte pétries à la main et l'après-midi une belle tarte dorée et savoureuse tronait sur la table quand arrivait la parenté. Sur le linteau de la cheminée, de délicieux biscuits fait à base de crème de lait étaient conservés dans une boite en fer.
Quand j'étais malade, elle venait à pieds au Tàa depuis Hautbernés et m'apportait un joli bouquet de cognassiers aux fleurs roses et qu'elle avait baptisé "Petit printemps".
Après la mort de mon grand-père en 1991, elle vivota à Hautbernés en gardant la maison ouverte à tous. Ainsi ceux qui descendaient le petit chemin de Hauguernes dans l'obscurité purent longtemps voir la petite lumière de sa cuisine comme un promesse de chaleur et d'amitié au terme du voyage.
Un aorès-midi cependant, au temps de la Toussaints, elle s'était rendue à mon invitation jusqu'au perron pour regarder les premières grues descendant vers l'Espagne, spectacle qui prisait particulièrement, comme les fleurs de son jardin et toutes les belles choses de la nature. Quand dans un soupir elle me dit : "Et oui, les grands-mères aussi sont faites pour passer". Nous nous étions regardés, silencieux. Un vela glissa devant ses yeux comme sous le ciel bleu glisse la nue. Puis elle se reprit : "va chercher quelques bûches, on va se chauffer !"
Peu d'années après, en 2006, l'envie de vivre ne suffit plus contre le vieillissement. La flamme faiblissante de ses jours s'éteignit à la maison de retraite et les ténèbres s'abattirent sus HautBernés quand se ferma la porte. Une bronchite l'emporta en septembre 2008.
Nancie Camougrand était une "bonne mère", comme l'étaient sans doute beaucoup de femmes d'autrefois, conscientes de leur rôle crucial dans la cimentation de la famille, qui est le premier échelon de toute civilisation. Il ne s'écoule pas un jour sans que je pense à elle. Sa philosophie, sa connaissance minutieuse et approfondie des caractèrse et des âmes, forgées au fil du temps, m'accompagnent sur le grand chemin et bien des fois elles me préviennent des déceptions, des déconvenues et des embûches.


text:
Aquesta rubrica aculhís las adreiças de totes aqueles, païsans, mesteirals, creators, somiaires e companhs de la bona vida coma nosautres, que veson las Corbièiras « d’una autre biais ». Aital pr’exemple, vos cal descobrir lo deliciose formatge de La ferme de Carrus, l’òli d’oliva dels nòstres vesins de Sant Joan de Barron o los glacets del Pôle Sud
a Lesinhan de las Corbièiras (aqueles, a mai, an inventat un sorbet al Castèlmaure N°3!).
Aquí tanben qualques sits avodats al vin, L'annuaire du monde du vin, Blue Wine
o mai Vinupe tanben lo de las communes du canton de Durban-Corbières
que ne sèm part. Oblidem pas tanpauc los blogs, coma lo de l'amic Jacques Berthomeau
que lo biais que defend lo vin e los vinhairon finirà ben que li valrà una estatua. Oblidem pas ni mai BlogoVino
e lo plan rigorós Oenoline.


text:
Chaspaires de maneta, picanhaires de botons, balhaires de jòia a stick e esportius de canapè, adiussiatz !
Ah, la guèrra ! Se ne caliá causir una, fariái pensi coma tonton Jòrdi, e prendriái aquela de 14-18. Sonque per çò que aimi pas far coma tot lo monde e que foguèt totjorn dins l’ombra de la Seconda, que venguèt après, que ne foguèt, o sabèm ara, la consequéncia, mas totas doás foguèron plan diferentas ça que là. Al reiaume dels videojòcs, coma dins lo cinèma, patiguèrem totjorn d’una subre-representacion de la Seconda Guèrra Mondiala, alara que la primièra constituís pertant un episòdi-carnièra de l’Istòria, que modifiquèt en pregondor lo paisatge social de l’epòca, los occitans ne sabon quicòm. Alara, quora, luènh de la tièrassa de jòcs ont cal mitralhar del nazi en coa-l’i sèga e l’i ressèga, qualqu’un nos ven perpausar un jòc, desvolopat de biais independent al dintre d’un grand estudiò, que tracha de la Granda Guèrra e que, en mai, beneficièt del sagèl e del sosten de la Mission del Centenari, avèm de bonas rasons de nos mostrar curioses. Es puslèu, me sembla, un gatge de qualitat editoriala e de seriós, pauc de risc aquí de veire sortir de peluts zòmbis de las trencadas, o de se botar dins la pèl d’un GI american musculós cargat d’anar tuar Adolf Hitler dins son batalhon per l’empachar de provocar la guèrra mondiala seguenta.
Non, dins Soldats Inconnus : Mémoires de la Grande Guerre l’istòria es la pichona, aquela que servís de clau per la granda e lo contèxte favorisa aquela apròcha. En 1914, dins una bòria de Saint-Mihiel, vilatge de la Mòsa, que serà puèi al còr d’una batalha ferotja, Maria, e son nenon Victòr, viu amb son paire Emila e son òme, Karl. Problèma : Karl es alemand. E quitament s’una familha de paisans coma aquesta sembla gaire al corrent de çò que se passa de pel monde, la guèrra vendrà lèu son obligacion e son quotidian. Karl es emenat, per se batre pels alemands, puèi pauc de temps après, es Emile qu’es apelat, per França. Encontrarà lèu un volontari american, un negre de Loisiana, Franckie, puèi Anna, una infirmièra bèlga e enfin Walt, un gós secorista. Totes aqueles personatges s’entrecrotzaràn dins una bèla part dels eveniments que faguèron la Granda Guèrra : la Sòma, Doaumont, Vimí, Verdun, la Marna, lo Camin de las Damas… Lo jòc, malgrat, o gràcias, a una estetica completament benda dessenhada (i reconeissèm de còps que i a lo trach de Tardi, Larcenet o d’autres de la novèla bd francesa) e un gameplay simplàs mas pasmens agradiu (una alternança de plata-forma e d’enigmas), capita de mostrar la guèrra de 14 dins sa realitat, amb un soènh del detalh (per exemple lo cambiament de color de l’unifòrme francés a un moment de la guèrra), la possibilitat de recuperar d’objèctes tipics de la periòda, acompanhats de nòtas explicativas sus la vita dels soldats, las invencions militàrias que passèron puèi dins lo civil, los principals elements contextuals…
Tot aquò fa pas un jòc educatiu, demòra un jòc, emai siá simple dins son apròcha e bòte lo jogaire mai que mai en pausicion d’espectator dels eveniments, pasmens tenèm benlèu aquí un ensai capitat de cap a un novèl genre, de videojòcs ludò-documentaris. Un genre que preferís l’emocion a l’espectacle, e al maniqueisme. Aquí, los bons son pas los franceses e los missants los alemands. De responsables calucs dels masèls de las trencadas, n’i a dels dos costats, dins los rengs dels oficièrs. Çò que vesèm, nosautres, es a qual punt los que son en bas de l’escala an poscut patir d’aquelas folias, obligats d’obesir a d’òrdres dessenats dins una guèrra que comprenián pas, al risc d’èsser fusilhats per l’exemple. Una pichona remarca en passant : a despart d’un narrator, l’actor Marc Cassot, que fa lo ligam entre los episòdis, lo jòc es mut. Enfin, pas completament, que los personatges de totas las nacionalitats que vesèm passar s’exprimisson dins un gromelòt que repren la prosodia de cada lenga. E ausir los gendarmas franceses nhirgonhargar en rotlar las « r », amb los accents tonics de l’epòca a una sabor rara, amusanta e tendra a l’encòp…
Sus aquò vos daissi, vos podriái contar cossí los tolosencs inventèron las atacas al gaz dins las trencadas après un caçolet cargat un miègjorn de 14, mas serà per un autre còp !


text:
L'an dus mila onze que vedó espelir dus diccionaris extraordinaris qui m'agrada de consultar. Lo prumèr qu'ei lo diccionari de lengadocian de Josiana Ubaud, obratge d'un gran encant e d'ua gran utilitat, comparables aus d' un anuari telefonic on i figuraré sonque la lista deus noms deus 100 000 usatgèrs deu parçan shens absoludament nat numèro de telefòne. L'aute, qu'ei lo diccionari Tot En Gascon
de Pèir Morà; lo Morà
, qué. Aqueth darrèr libe, que'u consulti pertot: en los aeropòrts shens preocupà'm mei deus avalòts qui s'i hèn e s'i des·hèn, en avion, a casa, a l'otèl, pertot... Que'm soi vist obligat de'n crompar un dusau exemplar, de tant que mautracti l'obratge en portà'u me pertot e en lége'u d'aviada. Que m'engoleishi mots arron mots, dab ua hami shens fin e ua delectacion suprèma. Qu'ac hèi dab un uelh au còp benvolent e admiratiu, un shinhalon critic, totun d'un biaish tostemps constructiu . Que'm t'i anòti las quauques correccions qui'm semblan que harén hreita, com, per exemple, los quauques mots citats hens las definicions qui son estats oblidats hens las entradas, los pòcs lengadocianismes inutiles com a l'encòp
, eretats deu temps quan lo Pèir e signava enqüèra Pèire, quauques ahèrs conflictius de normativa com Coserans versus
Coseran, quauques mots encontrats en la literatura gascona modèrna e qui son estats deishats a banda en aqueth diccionari: avalòt - o abalòt - n'ei un exemple..., pòcas causas en definitiva. Aqueth tribalh, un tribalh vertaderament de monge, qu'ei seriós e de compte hèr. Melhorable qu'ei, probable, totun çò de mei important e de mei essenciau que i ei dejà. Lo Morà qu'ei, lo Morà que demorarà: un obratge essenciau de cap tà la recuperacion de la dignitat lingüistica deu gascon e deus Gascons.
P.S. Lo Morà
: que'u podetz crompar a fnac.com; amazon.fr e suu site de l'editor
.


text:
Andrzejów
Andrzejów peut désigner :
Toponymie[modifier | modifier le code]
en Pologne
- dans la voïvodie de Łódź
- Andrzejów, village du powiat de Bełchatów
- Andrzejów, village du powiat de Wieruszów
- Andrzejów, village du powiat de Zduńska Wola
- dans la voïvodie de Lublin
- Andrzejów, village du powiat de Chełm
- Andrzejów, village du powiat de Janów Lubelski
- Andrzejów, village du powiat de Włodawa
- dans la voïvodie de Mazovie
- Andrzejów, village du powiat de Sochaczew
- Andrzejów, village du powiat de Zwoleń


text:
Vocala barrada anteriora non arredondida
La vocala barrade anteriora non arredondida es una vocala emplegada dins fòrça lengas. Son simbòl dins l'alfabet fonetic internacional es [i], e son simbòl X-SAMPA es i
Caracteristicas[modificar | modificar la font]
- Son degrà d'apertura es barrat, çò que significa que la lenga es plaçada tant prèp del paladar coma possible.
- Son ponch d'articulacion es anterior, çò que significa que la lenga es plaçada tant luènh a l'avant de la boca coma possible.
- Son caractèr de redondetat es non arredondit, çò que significa que las labras son pas arredondidas.
En Occitan[modificar | modificar la font]
Aquela vocala existís en occitan dins totes los dialèctes. En occitan, aqueste son se representa generalament amb una "i". Ça que la, aquesta letra pòt far tanben lo son [j]. En gardiòl pòt far tanben lo son [ə]. Dins mai d'un dialècte, la letra e pòt realisar la [i] (exeple: Marselha se pòt prononciar [maʀ'sejɔ] o [maʀsijɔ] en provençal maritim). Vejatz pronóncia de l'occitan, gardiòl e provençal per mai de detalhs.
Lengas[modificar | modificar la font]
La vocala [i] es fòrça comuna. Apareis dins gaireben totas las lengas dins la qualas i a mai de 3 vocalas;foneticament dins saique totas las lengas. Exemple:


text:
Miègjorn (culminacion)
Miègjorn es l'ora ont lo solelh es lo mai naut dins lo cèl (culminacion) e ont l'ombra d'un objècte es donc la mai corta: indica precisament lo sud (dins l'emisfèri nòrd) o l nòrd (dins l'emisfèri sud), fòra de las zonas equatorialas compresas entre ambedos tropics.
Miègjorn e 12h00 coïncidisson pas en un luòc donat perque:
- l'ora del Solelh avança o retarda tot lo long de l'an fins a 16 minutas al respècte d'una ora mejana regulara (cf. Equacion del temps) ;
- l'ora del relòtge es una ora civila qu'es en vigor dins la totalitat d'un país o d'un territòri pel sistèma dels Fus oraris, alara que l'ora del Solelh es locala e depend de la longitud de l'observator;
- la mesa en plaça de l'ora d'estiu per estalivar d'energia.


text:
Enquia ací pogui escríuer. Un an d’activitat bloguèra m’a permetut d’exteriorizar inquietuds, compartir impressions e tanben dissentir d’opinions. A valut era pena, surtot pera vòsta participacion e lectura atenta. Gràcies a toti. Mès ara me cau deishar, aumens per ua tempsada, eth cornèr des pensades, pr’amor que tot just qu’è temps entà teclejar çò que me borís en cap des qu’è assomit naues responsabilitats en Conselh Generau d’Aran. Non m’agraden es adius, per aquerò demori retrobar-mos lèu e damb era madeisha predisposicion e interès. Adishatz e, se me permetetz, ua abraçada a toti!
Like this:
Like Cargament...


text:
Abans díder arren, semblarie qu’eth gran prètzhèt o « rèpte », coma les agrade de díder as politics, deth govèrn deth Conselh Generau estant que serà blindar era viabilitat der autogovèrn, que depen en bona mesura dera forma ena quau se configure era maxima institucion entà balhar era consciéncia qu’an es ciutadans d’Aran coma comunautat en sens mès filosoficopolitic.
Se tracte sustot de rebastir un modèl d’autogovèrn que substituís eth govèrn dera imposicion peth govèrn dera invitacion o dera prepausa, qu’assomís e enquia reivindique eth risque de préner decisions liures (e eth dret de rectificar quan calgue) e d’aplicar-les en accions concrètes que vagen en camin dera animacion civica, ei a díder, dera potenciacion conscient d’actituds civiques valuroses o preferibles que combaten era reduccion dera iniciativa, era imaginacion e era creativitat dera societat. En tèrmes practics, era institucion a de liderar e ath còp a de cedir protagonisme ara ciutadania.
Nau tunèl
Ja ei un topic, mès non per açò ei mens cèrt. Eth 4 de deseme de 2007 ei entà Aran un dia istoric. Era dubertura desangelada deth nau tunèl de Vielha dempús de lèu 60 ans damb era madeisha galeria serà longament rebrembada, pr’amor que constituís ua d’aqueres hites nacionaus remercables que neurissen er imaginari collectiu d’un pòble. Era naua infraestructura, simbèu des naui tempsi, mos connècte de plen en sègle XXI.
Atau, d’ençà d’aguesta perspectiva, non s’enten bric era actitud dera oposicion politica en tot virar-se de cu ad aguesta dubertura. Comprenem e podem compartir era demana d’un comportament mès deferent des autoritats deth Ministèri de Foment, mès certament en cap cas pòt justificar ua boutade d’aguestes dimensions, un error politic mès pròpri de formacions extraparlamentàries. Damb o sense protagonisme des politics, çò de mès important ei qu’es usatgèrs podem atrauessar ara era termièra deth sud damb garanties de seguretat. A despièch dera manca d’inauguracion formau, era satisfaccion ei generau.
Hèsta des Pompièrs
Auem celebrat tanben era Hèsta des Pompièrs, un aute simbèu identitari que mèrque era personalitat deth pòble aranés, pr’amor que, coma soslinhaue eth Sindic en sòn parlament, representen un país solidari, ath servici des persones qu’en moments dificils an de besonh deth sòn sauvament, proteccion e seguretat.
Presentacion de Solitud
Maria Vergés ei era prumèra escrivana aranesa qu’a revirat ara nòsta lengua ua òbra classica laguens dera naua linha qu’ad aguest efècte prebotje era Institucion des Lètres Catalanes. Solitud ei dilhèu eth gran referent moderniste dera literatura catalana. Lieger-la ena lengua originau ei tostemp ua exquisitesa, mès ena revirada de Maria Vergés descurbim era complexitat, era riquesa e era vitalitat que tanben a er occitan-aranés entà expressar sentiments universaus. Un pas plan transcendentau entà normalizar era nòsta lengua ena nauta cultura des classics reviradi.
Aran damb Art
Era cultura non ei cultura sense era societat civiu, sense es sòns creadors e impolsors que de baish ençà e en tot transcendir er encastre politic autregen ath sòn entorn diuèrses modalitats (arts) de conrèu der esperit ena tèrra dera excelléncia, de çò de mès pregon e essenciau. Eth papèr des podèrs publics consistís en dotar de recorsi e de generar es espacis de gestion qu’entad aguest efècte es activistes an de besonh entà priorizar e organizar enter eri madeishi es activitats culturaus.
Aran damb Art ei frut d’aguesta reflexion. Evidentament, tot just qu’acabe de començar, mès era actuacion d’ager d’Ainhoa Arteta a estat un bon començament deth tot exitós que presagie melhors perspectives entath futur deth prètzhèt que compartissen era Associacion Aran Teatre, qu’a demostrat damb solvéncia eth sòn trabalh a favor dera cultura damb eth Festivau d’Ostiu de Vielha, e eth Conselh Generau d’Aran per miei deth Departament de Cultura e Politica Lingüistica.


text:
Los occitans, coma totas las autras nacions, an agut tanben d’exploraires de granda reputacion. Un d’eles, que foguèt al còp un dels escrivans mai legits al sègle XVII foguèt un oficial de l’armada que demorèt entre las tribús algonquinas e iroquesas a la fin d’aquel sègle. Benlèu lo primièr europèu qu’arribèt al flume Missouri, la sieuna literatura influïriá e fòrça autors posteriors com Swift, Voltaire, Diderot , Rousseau e Leibniz. Foguèt lo darrièr baron de Lahontan (1666-1716).
Loís Armand (conegut pels nadius americans coma Lom d’Arce) de Lahontan, nasquèt en Lahontan, un vilatge situat prèp d’Ortés, en Bearn. Lo sieu paire foguèt un aristocrata roïnat e pr’aquò Lahontan aguèt d’entrar en l’armada francesa amb solament 17 ans. Lèu arribèt a Nòva França, ont explorariá la region dels Grands Lacs en tot establir una granda amistat amb los nadius urons e lutar contra los iroqueses. Totun, pendent mai de dètz ans demorèt en tot explorar aquela part d’America, perdèt lo sieu títol de nòble, s’enemiguèt amb la Còrt e, fin finala, abandonèt l’armada e s’installèt en Olanda.
La sieuna òbra – tota en lenga francesa – foguèt fòrça estimada per l’Elector de Hannover que l’ajudèt en la sieuna publicacion. Quan moriguèt ja èra un dels autors mai legits de l’epòca per la sieuna descripcion de las costumas nativas americanas.
Geograf e autor polemic
La critica istorica en lenga francesa – quebequesa e francesa – encara dobta de la sieuna descobèrta del flume Missouri. Mas urosament la sieuna òbra – Nòus Viatges en America Septentrionala, Memòrias e lo Suplement, es mai valorada per l’istoriografia en d’autras lengas – pr’amor que foguèt fòrça traduit – e entre elas l’anglesa.
La sieuna vida coma geograf e exploraire foguèt, totun, fòrça importanta, e tant o mai que la d’autres exploraires franceses o espanhòls de l’epòca. Ja en 1685 viatjariá amb l’armada fins lo Lac Champlain pendent lo sieu primièr viatge d’exploracion canadian.
Après aprene la lenga algonquina, serà enviat al Fòrt de Sant Josep e aquí demorariá tot l’ivèrn de 1687 abans de començar çò que seriá lo sieu mai grand viatge per l’America del Nòrd. Aital, la prima de 1688 laissariá aqueste fòrt francés cap a Michillimakinac per explorar la region dels Grands Lacs. Amb el i avián cinc indians de la tribú dels outaouais.
Lo sieu camin, en tot ensajar d’evitar los guerrièrs iroqueses amb que aguèron divèrsas trobadas militaras, los menariá fins la part septentrionala del Lac Michigan e la baiá de Green Bay (Wisconsin, Estats Units). Totun, encara anariá mai enlà, fins lo flume Wisconsin, e benlèu arribèt fins lo flume Mississipi e lo long flume, , que divèrses geografs an identificat coma lo flume estatunidenc Missouri.
Pendent lo retorn trobèt l’abat Jean cavalier, Douay e Joutel, subrevivents de l’expedicion de Cavelier de La Salle al Mississipí. Puèi trobèt e faguèt amistat amb lo cap Kondiaronk (tanben nomentat La Rata) amb qui auriá, temps après, divèrses dialògs literaris en tot enauçar la vida dels nadius americans e criticar las costumas crestianas europèas.
Maugrat las descripcions de flora, fauna e costumas socialas de las tribús de nadius americans que trobèt pendent aqueste viatge, divèrses geografs europèus – e sustot franceses – critiquèron la vertat de la sieuna expedicion. Mas aquò tanben a coma rason que foguèt considerat un traïdor a França – totjorn aguèt un caractèr pròpri fòrça fòrt -, la sieuna critica a l’intellectualitat europèa e l’admiracion pel tipe de vida indigèna e tanben l’afar de las filhas del rei de França.
Una societat criticada
Las filhas del rei de França foguèron de centenats de filhas orfanèlas occitanas e francesas que foguèron enviadas a la colònia de Nòva França per se maridar amb los colons que ja demoravan en Quebèc pendent lo sègle XVII e que trobavan pas cap femna. Los enviaments d’aquestas femnas foguèron totjorn polemics e Lahontan parlèt d’elas coma de femnas prostituidas. Aquò e la critica a las relacions sexualas que los jesuitas avián amb las nativas americanas auriá provocat l’enemistat de la societat europèa mai conservadora. E part del sieu public se trufèt de la sieuna òbra en tot comprene las sieunas descripcions scientificas, benlèu vertadièras.
Maugrat que l’istoriografia de divèrses païses reconeis uèi lo jorn la validesa dels sieus viatges, cal encara far justícia. Aqueste occitan foguèt un dels exploraires mai grands del sègle XVII e la sieuna òbra es benlèu al nivèl de la de Jacques Cartier, Champlain, La Salle o d’autres exploraires de l’America de l’epòca.
La descobèrta actuala de la sieuna òbra literària mas tanben scientifica de descripcion etnografica dels òmes e femnas de que demoravan en aquelas regions canadianas a l’epòca balha una importància principala a aqueste geograf bearnés. Loís Armand de Lahontan parlèt de la populacion que trobèt en arribar a Nòva França “mai d’abitants que de paisans”. Uèi lo jorn los quebequeses utilizan amb orgulh aqueste nom en tot parlar d’eles.
Amb eles benlèu auriam de far ja, fin finala, aunor a aqueste grand exploraire occitan qu’arribèt mai enlà que degun europèu de la sieuna epòca. Mas que, pr’amor de las sieunas idèas pre-illustracionistas, foguèt pas cregut puèi. Un afar de justícia istorica.
Christian Andreu*
*Dempuèi uèi trobarètz una pichona biografia dels redactors de Sapiéncia en la seccion Qui sèm.


text:
Cafarnaom
Cafarnaom (de l'ebrieu: כפר נחום Kəfar Nāḥūm «vilatge de Nahum»)[1], foguèt un implantament antic de Galilèa, en Israèl actuala, en riba de la mar de Galilèa o lac de Tiberiàs o Kineret. Es coneguda pels crestians coma "la ciutat de Jèsus". Segon lo Novèl Testament foguèt un dels luòcs causits per Jèsus per transmetre son messatge e per realizar mantun miracle. Se trapa a 2,5 km de Tabga e a 15 km de la ciutat de Tiberiàs, en riba nòrd-oèst del lac.
Somari
Etimologia[modificar | modificar la font]
Lo nom semitic de la pichona ciutat èra Kfar Nahum (vilatge de Nahum, lo nom d'un profèta). Dins los escriches de Flavi Josèp son nom es transcrit al grèc coma Kaφapvaouu (Kapharnaum). En arabi aqueste endrech se nomena "Tell Hum", doncas, lo tuc (Tell) de Hum (abreviacion de Nahum).
La recuperacion de Cafarnaom[modificar | modificar la font]
En 1838, lo nòrd-american Edward Robinson descobriguèt las roïnas d'aqueste endrech. L'ancian Cafarnaom se mostrèt als primièrs cercaires coma un endrech desolat e trist. En 1866, lo cercaire e capitani britanic Charles W. Wilson identifiquèt las rèstas de la sinagòga e en 1894 lo franciscan italian Giuseppe Baldi, al nom de la Custòdia de Tèrra Santa, aqueriguèt una granda partida de las roïnas als bedoïns. Los franciscans metèron un andàs per protegir las roïnas dels actes frequents de vandalisme; plantèron palmièrs e eucaliptus portats d'Austràlia per tal de crear un pichon oasi ont recebre los pelegrins dins aquesta zona, situada a 210 mètres jol nivèl de la mar. Al delà, bastiguèron un pichon pòrt per facilitar l'entrada pel lac. Aquestas òbras prenguèron un grand vam jos la direccion del franciscan Virgilio Acorbaishi
Descubèrtas arqueologicas[modificar | modificar la font]
Las furgas mai importantas comencèron en 1905, jos la direccion dels alemands Heinrich Kohl e Carl Watzinger e continuèron amb los franciscans Vendelin von Benden (1905-1915) e Gaudencio Orfali (1921-1926). Los resultats d'aquestes cavaments foguèron la descubèrta de dos bastiments publics, la sinagòga ja mencionada e una glèisa de forma octogonala. D'annadas après, las furgas foguèron represas per Acorbaishi e Stanislao Loffreda, amb l'ajuda financièra del govèrn italian. La descubèrta pus significativa d'aquestes cavaments foguèt l'ostal supausat de Pèire e mai d'un quartièr de l'epòca evangelica. Aquestes cavatges se concluguèron en 1986. Las furgas permetèron de saber que l'implantament foguèt creat probablament pendent lo règne de Juda Macabèu, a l'entorn del sègle II aC, e que foguèt abandonat a l'entorn del sègle XI.
Istòria de l'implantament[modificar | modificar la font]
Los arqueològs, en se basant dins las fònts literàrias e dins los resultats dels cavaments, an pogut refar una part de l'istòria d'aqueste implantament. Lo vilatge es pas mencionat dins l'Ancian Testament. Es arqueologicament demostrat que ja existissiá al sègle II aC, pendent lo govèrn de Juda Macabèu. Lo vilatge aviá pas cap de mur defensiu e s'estendiá per la riba del lac (d'èst a oèst). A 200 mètres al nòrd de la sinagòga se trapava lo cementèri, aluenhat del nuclèu abitat. Sa superfícia èra 3 km2, que confrontava amb Tabga, dedicada a l'agricultura, fach que s'es demostrat per nombrosas mòlas d'òli e gran trapats al cors dels cavaments. Altra fònt d'ingrèssos èra la pesca. Se trobèron de vestigis d'un pòrt a l'oèst del que bastiron los franciscans. Cafarnaom èra pròche de las pricipalas artèrias qu'unián Galilèa amb Damasc. Jèsus causiguèt aqueste vilatge coma centre de son ministèri public, dempuèi d'abandonar Nazaret que, simplament, èra un umil vilatge de montanha. S'es pas trapat de fònts que fagan pensar que Cafarnaom participèsse a las revòltas jusievas sagnosas dels ans 70 e 135 contra los romans.
Descripcion[modificar | modificar la font]
L'implantament èra fòrça regular. De las doas bandas d'una granda carrièra orientada del nòrd al sud en sorgián quartièrs pichons e illas d'ostals, que limitavan amb de carrièras transversalas e carrierons sense sortida. Los murs se fasián amb de blòcs de basalte e èran refortits amb de pèiras e fanga. La part mai espaciosa dels ostals èra lo pati, ont se trapava lo forn circular fach de tèrra refractària, mòlas pel gran e l'escalièrs de pèira que portava a la terrassa. Lo sòl de totes los ostals èra empeirat. Altorn del pati s'i trapavan de petitas cèlas umilas que recebián la lutz de duberturas petitas o fenèstras bassas. La descubèrta de l'escalièr a la terrassa a permés de comprene lo passatge biblic ont se fa passar un paralitic a travèrs del tech:
- Marc, 2, 1-12: En vesent qu'amb tanta gent lo podián pas portar fins a Jèsus, faguèron un trauc al tech sus l'endret ont èra e baissèron la liechòta ont jasiá lo paralitic.
Pel tipe de bastiment, èra pas dificil de pujar al tech pels escalèrs del pati e ne trèir una part per far baissar lo paralitic fins a l'abitacion ont se trapava Jèsus. Un estudi del quartièr plaçat entre la sinagòga e la glèisa octogonala revelèt que divèrsas familhas vivián a l'estil patriarcal, donc, emplegavan los meteisses patis e, dintre, i aviá pas de pòrtas. Los ostals èran generalament fòrça paures. I aviá pas de servicis de sanejament o d'enversadors, las abitacions èran estrechas e pauc confortablas. La majoritat dels objèctes trobats èran de ceramica: olas, plats, anfòras e lums d'òli. S'i trobèt tanben de musclaus, de ponchons, de fuses per téisser e de mòlas de basalte que s'emplegavan per premsar lo gran e l'oliva. Dins aquela societat, la mòla èra un ben fòrça prevat que s'eretava de paires a filhs pendent sègles. A partir del sègle IV melhorèron las condicions de vida dels abitants de Cafarnaom: dempuèi, los ostals se bastiguèron amb de mortièr e s'emplegava de ceramica fina d'importacion. Los bastiments faches pendent la fondacion del vilatge continuèron de s'utilizar fins a l'abandonament.


text:
Segonda Guèrra Messeniana
La Segonda Guèrra de Messenia se debanèt durant l'Antiquitat Grèga pendent la premiera mitat dau sègle VII avC. Foguèt la consequéncia de la Premiera Guèrra de Messenia que s'èra acabada per l'instauracion de la dominacion espartenca sus la region. Pasmens, aquela dominacion èra solament parciala e una revòuta aguèt luòc au començament dau sègle VII avC. Inicialament en dificultat còntra la falange messeniana, leis Espartens capitèron finalament de reprendre lo contraròtle de la region.


text:
Carles Ier d'Anglatèrra
Carles Ier d'Anglatèrra (19 de novembre de 1600 - 30 de genier de 1649) foguèt rèi d'Anglatèrra, d'Irlanda e d'Escòcia de 1625 a sa mòrt. Succediguèt a son paire Jaume Stuart (1567-1625) e foguèt rebutat durant la Guèrra dei Tres Reiaumes per lo Parlament de Londres.
Durant son rèine, assaièt de renfòrçar l'autoritat reiala còntra lei poders dau Parlament. De mai, deguèt tanben faciar de tensions religiosas grèvas car èra catolic au contrari de la màger part dei populacions anglesas e escocesas. Enfin, la dominacion anglesa èra mau acceptada per leis Irlandés. A partir de 1641, aquelei tensions entraïnèron una tièra de guèrras civilas dichas Guèrras dei Tres Reiaumes. Carles Ièr assaièt d'esquichar lo Parlament mai sei tropas foguèron vencudas e lo rèi capturat puei executat en 1649.


text:
Lo fenomèn de la dissolucion de l’oxigèn dins l’aiga es un prètz plan naut pels peisses de totes los oceans de la planeta. E ara o pagan. E o pagaràn fins que l’umanitat descobrisca que far mal a l’ocean tanben es se far mal a ela meteissa. Tot aquò pr’amor del contunh espandiment de las zònas mòrtas dins los oceans de la Tèrra.
E òc, pr’amor que l’espandiment d’aqueles airals contunha de créisser –son de regions maritimas totalament o parcialament collapsadas e ont cap mena de vida i pòt pas viure. N’i a de mai en mai, e los scientifics creson ara qu’aquò contunharà fins que se càmbie la direccion environamentala que la planeta seguís uèi lo jorn. Es a dire d’arrestar l’escampatge de produches quimics dins los oceans.
En mai d’aquelas zònas mòrtas, los oceans tanben patisson. Las temperaturas de la Tèrra son de mai en mai nautas, e descreisson los nivèls d’oxigèn dins los oceans e sus las còstas de la Planeta Blava. E aquò es un prètz que las comunautats vivas ja pagan.
D’oceans prèp de l’afondrament
Ara, un nòu estudi publicat dins la revista numerica Science confirma que los nivèls d’oxigèn dins los oceans son de mai en mai reduches. Aquò vòl pas solament dire de problèmas per las plantas e los animals que i demòran mas que tanplan aquò balharà de consequéncias seriosas sus la vida terrèstra, çò an avisat los cercaires.
Dins un ocean normal, las moleculas d’aiga contenon d’atòms d’oxigèn. Aital, los peisses e d’autres organismes pòdon alenar. Las primièras zònas sens oxigèn foguèron trobadas dins d’estuaris –luòcs ont los flumes se trason dins la mar– ja fa mai de 150 ans.
“Dempuèi alavetz, çò assolidèt a Live Science l’ecològa marina del Centre de Recèrca Environamentala Smithsonian Denise Breitburg, dins los oceans i a de mai en mai de zònas amb mai de pollucion e d’animals que morisson per manca d’oxigèn. D’oxigèn qu’arriba pas fins a las prigondors maritimas e tanben i a fòrça mai d’acid e d’aiga cauda”.
De mai, una còla scientifica de l’Estudi sus l’Oxigèn dins los Oceans del Glòbe ja confirmèt en 2016 que l’espandiment d’aquelas zònas mòrtas s’agrava. Las aigas qu’an 12 mg d’oxigèn o mens per litre se tròban dins lo Pacific american, dins l’Atlantic african, dins l’ocean Indian, dins lo Pacific nòrd asiatic e sus totas las còstas d’Euròpa, Estats Units e Japon.
“Se i aguèsse una pèrda de 4,5 milions de quilomètres cairats de tèrra productiva totes seriam estonats, çò confirmèt Breitburg. Mas aquò se debana dins l’ocean e es pauc conegut”.
La casuda de l’oxigèn dins los oceans mena a d’estranhas conduchas de peisses e d’autres organismes –i an mai de malautiás e an de problèmas per la reproduccion–. Dins los cases extrèms las zònas s’afondran e totes los organismes morisson. Pauques emigran e trencan l’ecosistèma vesin pr’amor que i a mens de manjar e mai de predators”.
Totun, i a de pròvas materialas que confirman qu’aquela situacion es reversibla. Ara la situacion es plan melhora dins d’estuaris coma lo de Tamèsi a Londres o del flume Delaware – ambedós patiguèron una manca d’oxigèn pendent d’annadas– e ara i a de grandas comunautats de peisses e d’autres animals e de plantas aqüaticas.
Dins la Baia de Chesapeake, en Massachusetts, los nivèls de pollucion del nitrogèn son tombats d’un 24 % e ara i a un aire melhor e mai qualitós. Mas aquò se passa pas dins los oceans. E se sap pas fins a quora resistiràn. Per o resòlver cal una responsa globala amb d’iniciativas e una cooperacion mondiala, e arrestar las emissions de carburants e la pollucion. Tanben, cal protegir cèrts airals e ajudar a la recuperacion dels febles ecosistèmas marins.
“Arrestar aquel fenomèn provocat pel cambiament environamental, çò diguèt Breitburg, serà malaisit e cal una responsa globala. Solament aital arrestarem la pèrda d’oxigèn dins los oceans e la devastacion de la planeta que ne pòt sortir”.
La Redaccion
Aqueste article serà tanben publicat dins Jornalet, lo primièr quotidian en linha de lenga occitana, amb lo qual Sapiéncia a un acòrdi de cooperacion.


text:
Eth sindic Francés Boya s’a abstengut en debat sus es esmendes ara totalitat presentades pera oposicion de CiU, PP e Ciutadans ara lei de vegueries. Un gèst valent, que dèishe en ridicul ara oposicion aranesa, qu’auie lançat atacs preventius contra eth clar posicionament deth Sindic. Aguesta abstencion s’a d’interpretar en aguesti sentits:
1. Coma ei sabut per toti, eth Sindic non compartís er actuau redactat dera lei en çò que tanh ara Val d’Aran, mès era sua volentat ei dar un marge de confidança ara negociacion en tràmit parlamentari entà mielhorar er apartat que hè referéncia a Aran e, per tant, excludir era Val dera vegueria deth Pirenèu, d’acòrd damb era legislacion vigenta en matèria de cooperacion locau.
2. D’aguest punt, se derive eth reconeishement deth dret de Catalunya a organizar-se en vegueries, coma establís er Estatut, mès en tot respectar era volentat deth pòble aranés. Cau tier en compde qu’aué sonque se debatie era admission des esmendes qu’afècten ara totalitat deth tèxte. Per tant, ei eth prumèr pas d’un procès que permeterà eth debat e era possibilitat d’acòrds.
3. Tanben cau méter en evidéncia era manca de credibilitat de CiU. Era federacion nacionalista s’opòse ara lei peth simple hèt que « non ei prioritària dauant dera crisi », ua excusa plan banau que sage d’esvitar es sues responsabilitats, perque s’eth Parlament se regisse per aguest rasonament sonque poderien tramitar-se es leis d’estímul dera economia.
4. Mès arren sabem de ce qué pense CiU respècte d’Aran en nau mapa vegueriau. ¿Apòste o non per integrar a Aran ena vegueria deth Pirenèu? ¿Ei aguesta era sua propòsta presentant de candidat per Lleida ar alcalde de la Seu d’Urgell, un clar defensor dera vegueria damb Aran includit?
Aguestes son es preguntes que mos auram de hèr enes pròplèu setmanes, dauant dera capacitat plan demostrada deth Sindic e Unitat d’Aran entà deféner es drets d’Aran, perque era rèsta des gesticulacions que se sajaràn d’interpretar mos crearàn eth dubte rasoable de qu’ací quauqu’uns sonque saben jogar ar oportunisme mès fàcil, ara demora de trèir-ne un profit electorau.


text:
Francja - lista miast
Aas Aast Abacourt Abainville Abancourt Abancourt Abancourt Abaucourt Abaucourt Abaucourt-lčs-Souppleville Abbans-Dessous Abbans-Dessus Abbaretz Abbaye de la Melleray Abbecourt Abbécourt Abbenans Abbeville Abbeville Abbeville Abbéville Abbéville-la-Rivičre Abbéville-lčs-Conflans Abbeville-Saint-Lucien Abbévillers Abčre Abeilhan Abelcourt Abenoux Abergement Abergement Abergement Abergement-la-Ronce Abergement-lčs-Thésy Abergement-le-Grand Abergement-le-Petit Abergement-Saint-Jean Abeville Abidos Abilly Abilly-Sur-Claise Abimes Abitain Abjat Ablain Ablain-Saint-Nazaire Ablaincourt Ablainzevelle Ablancourt Ableiges
Poprzednia strona Następna strona