text:
Empèri Otoman
L'Empèri Otoman (Osmanlı İmparatorluğu en turc modèrne), es un estat turc fondat per leis Otomans. Existent de 1299 a 1922, venguèt una dei poissanças majoras au Pròche Òrient puei en Euròpa après la presa de Constantinòble en 1453. Conoguèt un periòde d'expansion fins ai sègles XVI e XVII onte sei caps obtenguèron lo títol de Califa. A son apogèu, s'estendiá dei Balcans a la Peninsula Aràbia e de Siria a Argèria. Pasmens, lei sègles XVII e XVIII veguèron una crisi majora dau govèrn e una tièra de desfachas que van causar divèrsei pèrdas territorialas durant lo sègle XIX, especialament au Magreb, en Egipte e dins lei regions europèas de l'Empèri. Maugrat d'assais de refòrmas e de modernizacion durant la segonda mitat dau sègle XIX, lo declin contunièt e leis Otomans venguèron enemics d'estats aliats a França e au Reiaume Unit. Après lei Guèrras Balcanicas (1913), l'Empèri venguèt l'aliat d'Alemanha durant la Primièra Guèrra Mondiala e foguèt batut en 1918 entraïnant son afondrament definitiu e son explosion en divèrsei territòris.
Somari
- 1 Istòria
- 1.1 La formacion de l'Empèri
- 1.2 L'apogèu de l'Empèri
- 1.3 Lei reviradas dei sègles XVI e XVIII
- 1.4 La fin e l'esclatament de l'Empèri
- 2 Organizacion politica
- 3 Economia
- 4 Religion
- 5 Cultura
- 6 Bibliografia
- 7 Referéncias e nòtas
Istòria[modificar | modificar la font]
La formacion de l'Empèri[modificar | modificar la font]
Originas deis Otomans[modificar | modificar la font]
L'origina deis Otomans es probablament situada dins la tribú dei Kayi que fasiá partida dei Turcs Occidentaus qu'envaïguèron l'Iran e sa region au sègle XI. En 1224, èran installats dins la region orientala de Turquia modèrna a l'entorn de la vila d'Alat. Pròche de la frontiera ambé l'Empèri Bizantin, aqueu fèu desvolopèt donc sei capacitats militaras durant lo sègle XIII. Ansin, son armada se renforcèt e leis Otomans obtenguèron lor independéncia en 1299 durant lo rèine d'Osman Ièr Gazi. Fondant sa dinastia dins lo corrent d'aquel eveniment, capitèt de prendre la vila bizantina de Bursa que venguèt sa capitala.
Fondacion de l'Estat Otoman[modificar | modificar la font]
La fondacion de l'Estat Otoman foguèt l'òbra dau fiu e successor d'Osman Ièr Gazi. D'efèct, dich Orhan Gazi, aqueu darrier organizèt una administracion, bateguèt moneda e creèt una armada professionala formada d'un còrs d'infantariá e d'un autre de cavalariá. Dins leis afaires estrangiers, gràcias a una politica abila, capitèt de conquistar lo Principat musulman de Karesi (1335-1345) e d'aprofichar lei luchas e divisions de l'Empèri Bizantin per s'emparar de Íznik (1331) e de Ízmit (1337).
Son successor, Murad Ièr (1360-1389), prenguèt lo títol de sultan. Persuadit que Constantinòble èra encara una posicion defensiva fòrça solida per sei fòrças, decidiguèt de contornejar la vila per anar en Euròpa. En 1361 o 1362, conquistèt Andrinòple que venguèt sa capitala europèa. Intervenent pus luench en Bulgaria, deguèt faciar una coalicion formada per lei rèis d'Ongria, de Bòsnia, de Serbia, de Valaquia e de Bulgaria. Venceire en 1363 e en 1371, Murad esquichèt seis adversaris a la batalha de Kosovo en 1389 e poguèt annexar la màger part de Serbia.
Leis invasions de Tamerlan[modificar | modificar la font]
Bayezid Ièr Yildirim foguèt lo successor de Murad Ièr. La premiera partida de son rèine (1389-1402) foguèt consacrada a l'organizacion dei províncias asiaticas deis Otomans. Enterin, de campanhas militaras aguèron luòc en Euròpa, en direccion d'Ongria, de Bosnia, de Valaquia e còntra Constantinòble, e en Asia vèrs l'Eufrates. En 1396, obtenguèt un succès decisiu còntra una coalicion de país europèus que lo permetèt d'ocupar la màger part de Grècia. Pasmens, aquela expansion entraïnèt de problèmas per assegurar la defensa de l'empèri. Ansin, en 1402, lei fòrças otomanas foguèron esquichadas per lei Mongòls de Tamerlan. Bayezid foguèt capturat e moriguèt en captivitat. Gràcias a lor victòria, lei Mongòls ocupèron totei lei regions asiaticas de l'Empèri Otoman que se repleguèt sus sei territòris europèus.
La restauracion dau Sultanat Otoman[modificar | modificar la font]
Après l'ocupacion de la màger part dau Sultanat, la restauracion de la poissança otomana foguèt l'òbra de sei dos successors. D'efèct, la captivitat e la mòrt de Bayezid Ièr entraïnèt una guèrra civila entre sei tres fius. Son venceire foguèt Memed Ièr que reinèt de 1413 a 1421. L'eliminacion de sei fraires inaugurèt la lèi de succession dau tròne otoman que permetiá l'assassinat deis autrei candidats. Après aqueu succès, Memed Ièr capitèt de reconquistar Anatòlia après dotze annadas de combats.
Son fiu Murad II (1421-1451) aguèt un rèine guerrier que permetèt ais Otomans de replegar leis armadas crestianas vèrs lei Balcans e l'Euròpa Centrala enterin que lo rèsta de l'Empèri Bizantin èra enceuclat. Dins aquò, lei premiereis operacions militaras dau periòde foguèron malaisadas per leis Otomans batuts a Belgrad. La situacion cambièt en 1444 a Varna (1444) puei au Kosovo onte lei Crestians subiguèron doas desfachas grèvas. Aqueu darrier succès permetèt l'ocupacion dei Balcans per leis Otomans e alunchèt Constantinòble dau rèsta deis estats crestians preparant sa conquista dos ans après.
L'apogèu de l'Empèri[modificar | modificar la font]
La conquista de l'Empèri Bizantin[modificar | modificar la font]
Après lo periòde de Murad II, lo rèine de son fiu Memed II (1451-1481) veguèt l'afirmacion de l'Empèri entre lei poténcias majoras d'Euròpa. D'efèct, lo Sultan novèu foguèt l'autor d'una òbra importanta ai nivèus militar e legislatiu. Ansin, de 1453 e 1461, capitèt de conquistar lei rèstas de l'Empèri Bizantin que sa capitala, Constantinòble, foguèt presa en 1453. Puei, après la mòrt de Jan Hunyadi en 1456, la resisténcia crestiana dins lei Balcans demeniguèt fòrtament entraïnant una tièra de conquistas dins la region fins a 1467. Enfin, Crimèa deguèt venir vassau deis Otomans enterin que lei marchands de Gènoa perdeguèron totei sei basas sus lei còstas de la Mar Negra. Au nivèu legislatiu, Memed II desplacèt sa capitala a Constantinòble e organizèt la societat de l'Empèri. Lei Crestians obtenguèron de libertats importantas e divèrsei Glèisas (grèga, armènia...) foguèron organizadas per lo poder otoman. Ansin, foguèt codificada la division de la populacion entre de grops religiós possedent una autonomia relativa. Enfin, foguèt tanben promulgat lo premier còde de lèis turcas.
Lei rèines de Bayezid II e de Selim Ièr[modificar | modificar la font]
Lei rèines de Bayezid II e Selim Ièr marquèron un periòde d'expansion novèla de l'Empèri Otoman que son cap venguèt califa durant lo rèine dau segond. D'efèct, Bayezid II (1481-1512) adoptèt una politica relativament pacifica en Euròpa e en Asia. De tractats foguèron signats ambé lei Mamelocs (Egipte), Iran, Ongria e Venècia.
En 1512, foguèt rebutat per son fiu Selim Ièr (1512-1520) sostengut par l'armada. Atacant l'Iran e l'Egipte, capitèt de prendre Tabriz puei de conquistar l'Anatolia sud-orientala. En 1516, dirigiguèt una campanha còntra lei Mamelocs e s'emparèt d'Alèp, de Damasc e de Jerusalèm. Lo 22 de genier de 1517, la batalha dau Mont Mugattam s'acabèt per la desfacha finala dei Mamelocs. Lo cherif de La Mèca reconoguèt la supremacia deis Otomans dins la proteccion dei Luòcs Sants de l'Islam e lo califa abassida foguèt capturat. Ansin, lo sultan Otoman prenguèt la carga de Califa e sa familha poguèt revendicar l'autoritat suprèma sus lei musulmans.
Lo rèine de Soliman[modificar | modificar la font]
Lo rèine de Soliman Ièr (1520-1566) marquèt l'apogèu de l'Empèri Otoman que venguèt la poissança majora d'Euròpa e recebèt seis institucions definitivas. D'efèct, servits per de generaus e de diplomatas remarcables, Soliman realizèt unei conquistas e venguèt l'arbitre deis afaires europèus. Una tièra de campanhas militaras permetèron la conquista de Tunis e d'Argier (1516), Belgrad (1521), de Ròdes (1522), de Buda après la victòria de Mohacs (1526) e sei fòrças agantèron lei barris de Viena en 1529. De mai, l'Empèri concluguèt una aliança ambé França qu'èra tanben l'enemic de l'Ostau dei Habsborg. Au nivèu interior, lo periòde de Soliman foguèt caracterizat per una activitat arquitecturala que veguèt la construccion de mosquetas a Istambol e a Andrinòple.
Son fiu e successor, Selim II (1566-1574), foguèt un prince gaire capable qu'abandonèt l'exercici dau poder a son vizir Mehmed Pasa Sokollu. Aqueu darrier capitèt de cochar lei Crestians de Chipre e d'agrandir l'Empèri fins a la Mar Caspiana. Puei, lo rèine de Murad III (1574-1595) veguèt lei conquistas de Georgia e de Lorestan marcant l'apogèu territoriau d'un Empèri que seis institucions acomençavan de presentar de signes de declin.
Lei reviradas dei sègles XVI e XVIII[modificar | modificar la font]
La crisi deis institucions otomanas[modificar | modificar la font]
Lo sègle XVI foguèt caracterizat per una crisi prefonda deis institucions otomanas qu'entraïna un afebliment dau poder e una diminucion dei capacitats militaras de l'Empèri. Ansin, lo Harem venguèt lo luòc centrau deis intrigas politicas e de l'exercici dau poder. De mai, l'armada, especialament leis unitats de la gàrdia imperiala (Janissaris), an pres un ròtle major dins la succession e lo mantenement dau Sultan. Enfin, après la descubèrta d'America, lo centre dau comèrci mondiau s'alunchèt de l'Orient Pròche que perdeguèt sa posicion estrategica marcant lo començament d'un declin economic de l'Empèri.
Lo rèine dau Sultan Memed III (1595-1603) foguèt donc caracterizat per l'influéncia de sa maire que foguèt lo cap reau dau govèrn. Son successor Amed Ièr (1603-1617) assaièt de reprendre son autoritat mai mau capitèt d'enraiar lo desvolopament de la corrupcion. Foguèt tanben obligat d'arrestar lo conflicte europèu per la signatura de la patz de Zsitvatorok (1606) que reconoguèt lo statu quo entre Otomans e Imperiaus. Durant lei rèines de sei successors, Mustafa Ièr (1617-1618) e Osman II (1618-1622), sei tendéncias s'accentuèron e l'armada acomencèt dins leis afaires de succession dau tròne. Contunièron durant lei premiereis annadas dau rèine de Murad IV (1623-1640) que restabliguèt l'òrdre per una politica de repression implacabla. Obtenguèt egalament lei darriers grands succès militars de l'Empèri dins lo corrent d'una guèrra còntra Pèrsia (presa de Bagdad en 1638).
Pasmens, sei successors foguèron pas capables de dirigir lo país abandonant la màger part dau poder au Harem, ai ministres e ai janissaris. Ansin, a partir de 1656 fins ais annadas 1710, lo poder es dirigit per lei vizirs de la familha Koprulu que capitèron de mantenir la poissança deis Otomans maugrat de reviradas coma lo sètge de Viena en 1683. De mai, Russia es venguda un enemic perilhós per lei territòris nòrd de l'Empèri. En 1699, lo tractat de patz de Karlowitz marquèt son premier reculament en Euròpa au profiech d'una coalicion d'estats europèus (Àustria, Russia, Venècia e Polonha-Lituània).
Lei desfachas dau sègle XVIII[modificar | modificar la font]
Lo sègle XVIII foguèt un periòde marcat per una tièra de desfachas per l'Empèri que sa crisi foguèt encara renforçada per l'abséncia d'un sultan pron poderós per s'impausar còntra lei faccions diferentas de sa Cort. Ansin, lei reviradas militaras se succediguèron durant tot lo sègle enterin que lo comèrci otoman èra menaçat per l'expansion d'aqueu dei país europèus.
D'efèct, maugrat la reconquista de Morea en 1715, leis Otomans mau capitèron a l'entorn de Corfo. Perdeguèron Temesvar (Timisoara) en 1716 e Belgrad en 1717. Aquelei pèrdas foguèron confirmadas per la patz de Passarowitz en 1718. Lo conflicte de la fin deis annadas 1730 foguèt pus equilibrat gràcias a una intervencion diplomatica de França mai Azov venguèt russa. En revenge, leis Otomans foguèron tornarmai batuts per lei Rus durant la guèrra de 1768-1774. Crimèa venguèt un protectorat rus. Enfin, entre 1788 e 1792, una guèrra còntra l'aliança d'Àustria e de Russia comencèt d'un biais desastrós per lei Turcs. Pasmens, lo començament de la Revolucion Francesa obliguèt Àustria d'arrestar lei combats e d'acceptar un patz sensa cambiament territoriau en 1791. Gràcias au sostèn diplomatic britanic, leis Otomans poguèron donc resistir ai Rus qu'obtenguèron solament Crimèa e Bessaràbia.
La fin e l'esclatament de l'Empèri[modificar | modificar la font]
L'independéncia deis estats maugrabins[modificar | modificar la font]
L'extension e la creissença dau comèrci dei país crestians d'Euròpa isolèron pauc a pauc lo Magreb dau rèsta de l'Empèri. Tre la fin dau sègle XVI, l'influéncia dei marchands francés, britanics e olandés causèt un declin accelerat de la preséncia otomana dins lo nòrd d'Africa. Leis estats de Tunis e d'Argier venguèron donc independents dins lo corrent dei sègles XVII e XVIII. Ansin, au començament dau sègle XIX, lei guèrras navalas entre estats europèus e reiaumes d'Africa dau Nòrd regardavan pas l'Empèri Otoman. Foguèt egalament lo cas de l'invasion francesa d'Argièr en 1830.
Leis assais de reformas[modificar | modificar la font]
Lo sègle XIX veguèt de sultans diferents assaiar de reformar l'organizacion de l'Empèri. Aqueu movement se debanèt principalament sota lei rèines de Mamud II (1808-1839) e d'Abdulmecid Ièr (1839-1861). Va permetre un transformacion prefonda deis estructuras de l'Empèri.
D'efèct, aprofichant lei trebols causats per la Revolucion Francesa, Selim III (1789-1807) assaièt d'introdurre una premiera tièra de reformas. Pasmens, sa politica se turtèt a l'oposicion dei militars e dei religiós. Foguèt donc rebutat e assassinat en 1807. Aprofichant lo desvolopament de trebols grèus dins l'Empèri après aquel assassinat, Mamud II (1808-1839) poguèt per la seguida adoptar un premier ensems de reformas. Abandonèt lo palais de Topkapi ocupat per la dinastia dempuei lo sègle XV, donèt un estatut novèu a sei ministres que lor ròtle venguèt similar ai ministres deis autrei govèrns europèus. Puei, en 1826, s'ocupèt dau cas dei fòrças armadas. Lei Janissaris foguèron executats après una revòuta organizada per lo Sultan e una armada novèla foguèt organizada segon lo modèl europèu.
Aquò permetèt a sei successors, Abdulmecid Ièr (1839-1861) e Abdulaziz (1861-1876), de realizar un ensems de reformas pus importantas. D'ara endavant, lei diferents ciutadans de l'Empèri, musulmans o non, foguèron considerats coma egaus, la justícia venguèt identica per cada abitant, l'impòst foguèt pagat directament a l'Estat... etc. D'autra part, l'administracion anciana dei províncias foguèt transformada en prefondor ambé l'abolicion de cargas de pachas au profiech de governadors nomats per lo govèrn. Lei mercats d'esclaus negres foguèron tanben enebits.
Leis insurreccions nacionalas[modificar | modificar la font]
Maugrat lei reformas realizadas durant lo sègle XIX, l'Empèri Otoman foguèt victima dau desvolopament dau nacionalisme entre lei pòples europèus. Acomença de se manifestar tre lo començament de transformacions enregadas per Mamud II. Va venir rapidament la causa principala de sa desagregacion. D'efèct, cada país vengut independent venguèt un fogau anti-turc e lo ponch de partença de nacionalisme novèu entre lei pòples vesins. De mai, lei movements nacionalistas dei populacions crestianas (Grècs, Sèrbes...) podián tanben obtenir aisadament lo sostèn de país occidentaus.
Ansin, la màger part deis insurreccions de populacions musulmans mau capitèron e s'acabèron per de victòrias, mai o mens malaisadas, per leis Otomans. Per exemple, foguèt lo cas de la revòuta de Osman Pazvandoglu en Bosnia (1796-1807) o d'aquela dau pacha Ali de Tebelen en Albania (1803-1822). En revenge, l'eissida deis insurreccions de populacions europèas foguèt generalament diferenta. Ansin, de 1804 a 1830, la question sèrba foguèt un ponch essenciau de la diplomàcia europèa e lo país obtenguèt l'estatut de territòris vassaus de l'Empèri amb una autonomia importanta.
Puei, dins leis annadas 1820, se debanèt la guèrra d'independéncia grèga. Acomençat en 1821 per la crida de l'arquevèsque de Patras, lo conflicte s'agravèt en 1822 après unei chaples de Turcs e de Grècs. Leis Otomans ocupèron lei vilas principalas de Morea e lei Grècs obtenguèron lo sostèn de Russia fins a la signatura dau tractat d'Akkerman que donèt lo protectorat de Valaquia e Moldàvia ai Rus. Abandonats per son aliat, lei Grècs capitèron adonc d'obtenir l'ajuda de França e Anglatèrra que destruguèron la flòta turca a Navarin (1827). En 1828, Russia s'impliquèt tornarmai dins la guèrra e prenguèron Andrinòple e Erzurum menaçant Trebizonda. Ansin, en 1830, l'Empèri deguèt reconóisser l'independéncia grèga e lo drech per lei Rus de s'installar sus lo Danubi.
Après Grècia, foguèt lo torn d'Egipte qu'obtenguèt son independéncia en 1833 e lo contraròtle de Siria e de Palestina. Una guèrra novèla aguèt luòc per la seguida entre 1839 e 1841 que permetèt au sultan de reprendre aquelei doas regions. Puei, maugrat la victòria turca durant la Guèrra de Crimèa (1854-1856), lei movements nacionalistas, sostenguts per Russia o Àustria, contunièron. Ansin, en 1860, Valaquia e Moldàvia s'uniguèron per crear Romania maugrat l'oposicion dau Sultan. Enfin, la formacion de Bulgaria, que venguèt independenta en 1908, entraïnèt la pèrda de la màgert part dei territòris europèus de l'Empèri. Aqueu movement foguèt renforçat per leis iniciativas de país europèus coma Russia e França. Lo premier averèt una novèla guèrra en 1877 e lo segond ocupèt Liban en 1860 per ajudar la formacion d'una província autónoma e Tunisia onte foguèt establit un protectorat (1881).
La Premiera Guèrra Mondiala e l'esclatament de l'Empèri[modificar | modificar la font]
Leis annadas 1900 e 1910 foguèron un periòde de crisi grèva per l'Empèri que sa participacion a la Premiera Guèrra Mondiala va causar son explosion e sa disparicion.
D'efèct, en 1908, se debanèt la Revolucion dei Turcs Joves que l'objectiu èra de modernizar tornarmai l'Empèri. Desvolopant lo nacionalisme turc, foguèron pas capables de s'opausar a l'annexion de Bosnia per leis Austrians e a l'invasion de Libia per leis Italians. Puei, entre 1912 e 1913, l'Empèri perdeguèt la màger part dau rèsta de sei territòris europèus a l'eissida dei Guèrras Balcanicas.
Lo sultanat perdeguèt adonc son poder e lo contraròtle dau país èra sota la direccion d'un triumvirat que negocièron una aliança amb Alemanha pendent la Premiera Guèrra Mondiala. Pasmens, la guèrra veguèt una tièra de desfachas otomanas. Ansin, en genier de 1915, una expedicion còntra Suèz mau capitèt. En mai de 1915, una partida d'Anatòlia foguèt ocupada per lei Rus. En Iraq, lei Britanics, maugrat la desfacha de Kut-al-Amara en 1916, avancèron pauc a pauc vèrs lo nòrd dau país. La situacion sus lo frònt palestinian e sirian foguèt similara e caracterizada per de progrès britanics malaisats vèrs lo nòrd. A partir de genier de 1918, la resisténcia dei fòrças otomanas demeniguèt e l'Empèri foguèt pas capable d'aprofichar la Revolucion Russa per se restablir. En 1918, la capitulacion de Bulgaria menacèt sa frontiera nòrd e deguèt acceptar l'armistici de Modros. En aost de 1920, lo tractat de Sèvres marquèt la dissolucion de l'Empèri que foguèt proclamada per lo govèrn novèu de Mustafa Kemal lo 1èr de novembre de 1922.
Organizacion politica[modificar | modificar la font]
Lo sistèma d'organizacion politica de l'Empèri èra relativament simple. Èra basat sus doas dimensions que la premiera èra l'administracion civila e la segonda lei fòrças armadas. Lo sultan ocupava la cima d'aquela organizacion e èra ajudat per un govèrn e de governadors de províncias.
La direccion de l'Empèri[modificar | modificar la font]
Lo Sultan[modificar | modificar la font]
Lo Sultan èra l'autoritat suprèma de l'Empèri dins lei domenis administratius, militars, economics e, a partir de la premiera mitat dau sègle XVI, religiós. Èra ajudat per un ensems de conselhiers e de ministres que forman lo Divan, que foguèt remplaçat per un govèrn vertadier au sègle XIX, e teniá una administracion fòrça descentralizada per contrarotlar lei províncias.
Pasmens, en realitat, l'autoritat dau Sultan èra limitada. Foguèt principalament lo cas au nivèu de l'administracion de províncias onte lei governadors èran capables d'agir d'un biais quasi independent. De mai, un nombre important de sultans èran de sobeirans relativament febles en fàcia de la poissança de certanei ministres, de membres dau Harem o dei Janissaris.
La succession imperiala se debanèt de tres biais diferents segon lei periòdes. Au començament de la dinastia otomana, la succession aviá luòc entre lei fius dau sultan decedit. Entraïnava generalament una guèrra civila corta e l'eliminacion dei vencuts per lo sultan novèu. Aqueu periòde s'acabèt durant lo rèine de Soliman e foguèt remplaçat per un sistèma de primogenitura. Lei fius dau Sultan demoravan dins lo Harem fins a la mòrt de lor paire. Aquò permetèt d'empachar la formacion de faccions capablas de rebutar lo paire o la naissença d'un eiretier suplementari. Lo successor imperiau èra lo fiu màger que, generalament, assassinèt lo rèsta de sei fraires per assegurar son poder. Aqueu sistèma demorava fins au sègle XVII onte foguèt adoptada la succession per agnacion primogenic : premier, lei successors d'un sultan èran sei fraires puei, après lor mòrt, sei fius.
Lo govèrn[modificar | modificar la font]
Lo govèrn de l'Empèri aguèt doas formas principalas. La premiera foguèt lo Divan que foguèt dich la Pòrta a partir dau sègle XVII. La segonda foguèt un govèrn dau tipe europèu que faguèt son aparicion dins lo corrent dei reformas dau sègle XIX.
Au començament de la dinastia, lo Divan èra compausat per leis Ancians de la tribú deis Otomans. Sa composicion foguèt modificada pauc a pauc au profiech deis elèits militars, politicas e religiosas. Sa direccion foguèt donada a un Grand Vizir a partir deis annadas 1320. Aqueu darrier aviá un poder fòrça important, quasi sensa limit, e foguèt au sègle XVI lo cap vertadier de l'Estat. Aqueu sistèma demorava fins a 1908 quand la Revolucion transformèt l'Empèri en monarquia constitucionala. Un govèrn e un parlament foguèron creats fins a la desfacha de 1918.
Lei governadors[modificar | modificar la font]
L'administracion imperiala dei províncias èra organizada d'un biais fòrça descentralizat. Ansin, un nombre important de governadors nomats per lo sultan avián una autonomia fòrça granda e lo liame de vassalitat ambé lo Sultan venguèt de mai en mai teoric. Puei, dins certanei cas, aquela autonomia se transformèt en independéncia coma en Egipte, en Argeria o en Tunisia.
Lei fòrças armadas[modificar | modificar la font]
Lei fòrças armadas èran lo pielon principau dau poder otoman. Ansin, au començament de la dinastia, foguèt l'otís de l'extension e de la formacion de l'Empèri. Pionieras dins l'utilizacion d'armas modèrnas coma l'artilhariá, patiguèt dau declin imperiau. D'efèct, sei còrs d'elèit, especialament lei Janissaris, participèron ai complòts de la Cort enterin que lo nivèu generau dei tropas demeniguèt. A la fin dau sègle XVII, lei signes d'aquela pèrda de capacitat apareguèron durant lei combats còntra lei fòrças crestianas. La tendància contunièt au sègle XVIII fins ais assais de modernizacion realizats au sègle XIX. Pasmens, l'armada otomana mau capitèt de defendre l'Empèri e son afondrament en 1918 annoncièt la fin de la dinastia.
Economia[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
La conoissença de la demografia es relativament malaisada en causa de l'abséncia de donadas precisas. D'efèct, lo premier recensament aguèt luòc solament entre 1881 e 1893. Pasmens, durant l'Edat Mejana, l'Empèri foguèt un país amb una populacion importanta estimada a aperaquí a 15 milions d'abitants au sègle XVI. Per la seguida, seriá situada entre 20 e 30 milions fins au començament dau sègle XIX. Vèrs aquela epòca, l'Empèri foguèt distanciat per leis autrei poissanças europèas principalament en causa de sei pèrdas territorialas. Ansin, lo recensament de 1893 obtenguèt una populacion de 20,9 milions d'abitants que demeniguèt encara après l'independéncia de Bulgaria e lei desfachas dei Guèrras Balcanicas en 1913.
Transpòrts[modificar | modificar la font]
Lei transpòrts èran un domeni que foguèt generalament de la responsabilitat deis autoritats. Lo nivèu de desvolopament e de qualitat evoluciona donc segon l'eficacitat dau govèrn. Lo ret de transpòrts, terrèstres o maritims, conoguèt donc divèrsei periòdes malaisats.
Avans la Revolucion Industriala, lei transpòrts terrèstres èran realizadas per un sistèma de caravanas. Pasmens, sa seguritat foguèt menaçada a partir dei sègles XVI e XVII per una tièra de revòutas. Ansin, la qualitat dei transpòrts terrèstres èra pus feble au sègle XVIII qu'au sègle XVI. Sus la mar, la politica otomana varièt en foncion dei sultans. Certaneis assaièron de crear una politica d'intervencion dau govèrn dins lo comèrci maritim enterin que d'autreis decidiguèron lo contrari.
La situacion cambièt au sègle XIX ambé l'aparicion dei premierei maquinas de vapor. Lei sistèmas de transpòrt dei regions europèas de l'Empèri e de sa capitala foguèron modernizadas. Pasmens, en causa d'un budget feble, leis Otomans poguèron pas bastir un ret desvolopat mai deguèron puslèu se concentrar sus un nombre limitat de linhas. Lei finanças èran generalament d'origina europèa donant un poder important a certaneis entrepresas d'Euròpa Occidentala coma Alemanha, Anglatèrra o França. De mai, lei formas ancianas de transpòrt continuèron d'existir, especialament dins lei regions aràbias de l'Empèri.
Agricultura[modificar | modificar la font]
Coma per la màger part deis autreis estats importants de l'epòca, l'agricultura èra lo centre de l'economia de l'Empèri Otoman. Son organizacion èra fòrça variada segon lei regions e sei legislacions. Pasmens, lo modèl principau, fònt de 40% de revenguts dau govèrn, èra aqueu d'un domeni pichon tengut per una familha. Certanei familhas èran tanben capablas de realizar una activitat d'artisanat, especialament dins lei Balcans. Aquela situacion demorèt fins au sègle XIX quand la Revolucion Industriala entraïnèt una modernizacion dins certanei regions. Permetèt una aumentacion deis exportacions mai causèron una crisi entre lei païsans qu'èran pas capables de crompar d'aparelhs modèrnes. De mai, a la fin de l'Empèri, leis exportacions estatsunidencas concurrencèron fòrtament lei produccions otomanas.
Indústria[modificar | modificar la font]
Au començament de la dinastia, l'indústria èra gaire presenta e seis esquèmas d'organizacion son mau coneguts. Son emergéncia aguèt luòc durant lo sègle XVI per lo sistèma de guildas. Aqueu darrier permetèt a l'indústria de demorar relativament dinamica. Puei, au sègle XVIII, foguèt melhorat per l'aparicion de guildas de fremas.
Au sègle XIX, la Revolucion Industriala entraïnèt l'aparicion d'unitats de produccion modèrnas utilizant de maquinas de vapor. Pasmens, en causa de la manca de capital, aquela modernizacion foguèt limitada e sa produccion represantava una fraccion febla de l'economia otomana. Ansin, lo sistèma de guilda èra totjorn dominant a la fin de l'Empèri.
Comèrci[modificar | modificar la font]
Lo comèrci otoman èra devesit entre un mercat interior qu'es mau conegut e un mercat internacionau que sei caracteristicas son conegudas gràcias ai donadas dei marchands d'Euròpa Occidentala. Lo premier èra lo pus important. Aguèt luòc a l'entorn dei centres urbans nacionaus e regionaus. Au començament de la dinastia e a l'apogèu de l'Empèri, lo comèrci internacionau èra principalament dirigit vèrs l'exportacion. Ansin, levat d'Istambol, la màger part dei pòrts otomans exportavan mai qu'importavan. La situacion cambièt a partir dau sègle XVIII. De mai, se lo comèrci e seis exportacions demoravan importants, lei principalei familhas de marchands èran d'ara endavant d'origina non musulmanas. Aquò permetèt una aumentacion deis exportacions a la fin dau sègle XIX mai causèt una pèrda d'influéncia dau govèrn centrau dins de regions coma Siria.
Religion[modificar | modificar la font]
L'Islam[modificar | modificar la font]
La religion oficiala de l'Empèri èra l'Islam sunnita. A partir dau sègle XVI, lo Sultan èra egalament Califa, es a dire cap de la communautat musulmana. Leis autreis tendàncias de l'Islam èran generalament toleradas mai de persecucions aguèron regularament luòc magerament còntra lei populacions chiitas. Per exemple, Selim I ordonèt lo chaple d'aperaquí 40 000 Chiitas anatolians.
La tolerància religiosa[modificar | modificar la font]
En fòra de l'Islam, lo Judaïsme e lo Crestianisme èran egalament autorizats dins l'Empèri ambé de limitacions. Lei principalas èran l'existéncia d'un impòst especiau per lei non-musulmans e de limitacions au nivèu juridics. Per exemple, lo testimoniatge d'un crestian podiá pas èsser retengut còntra un musulman. Pasmens, en causa dau nombre fòrça important de crestians dins l'Empèri, lo govèrn foguèt pas capable de realizar de campanhas de conversion eficaças. Ansin, preferiguèt integrar aquelei comunautats e una proteccion relativa existissiá. Son expression principala foguèt l'organizacion de clergats crestians que sei caps èran membres oficiaus de la Cort imperiala.
Cultura[modificar | modificar la font]
La cultura de l'Empèri Otoman èra constituida per d'ensems variats adoptats dins lei regions conquistas e per leis evolucions qu'i foguèron portadas. Ansin, es malaisat de definir una cultura « otomana » unica. L'aspècte multiculturau èra fòrça present, especialament a la Cort onte vivián un nombre important de personas d'originas e de religions diferentas.
Ansin, l'arquitectura otomana foguèt inicialament sota l'influéncia deis arts pèrsas, islamics e bizantins. A partir dau sègle XVIII, lei tendéncias europèas foguèron tanben presentas fins a la fin de l'Empèri. D'exemples de construccions classicas otomanas existissián dins la màger part dei vilas principalas coma Istambol, Edirme e egalament dins lei províncias d'Egipte, de Tunisia, dei Balcans e d'Ongria.
La musica èra tanben un aspèct major de la cultura otomana e un domeni important de l'educacion deis elèits. Coma per l'arquitectura, seis originas èran persanas, bizantinas e aràbias. Son principi èra similar a la musica europèa amb una organizacion a l'entorn de la ritmica. L'integracion de la musica europèa dins aqueu domeni foguèt diferenta segon lei regions entraïnant l'aparicion d'estils de musica regionaus diferents. De mai, certanei grops especiaus de la Cort, coma lei Janissaris, avián un estil de musica pròpri.
Bibliografia[modificar | modificar la font]
- (en) Karen Barkey, Empire of Difference: The Ottomans in Comparative Perspective (2008), 357 paginas.
- (en) Edward S. Creasy, History of the Ottoman Turks: From the beginning of their empire to the present time (1877), Edicions R. Bentley and Son.
- (en) Caroline Finkel,Osman's Dream: The Story of the Ottoman Empire, 1300–1923 (2005), Edicions John Murray, ISBN 0-7195-5513-2.
- (en) Jason Goodwin, Lords of the Horizons: A History of the Ottoman Empire, (2003).
- (en) Colin Imber, The Ottoman Empire, 1300–1650: The Structure of Power (2002), Palgrave Macmillan, ISBN 0-333-61386-4.
- (en) Halil Inalcik e Donald Quataert, An Economic and Social History of the Ottoman Empire, 1300–1914 (1995), 1026 paginas.
- (fr) Dimitri Kitsikis, L'Empire ottoman, Presses Universitaires de France (1994), 3a edicion, ISBN 2-13-043459-2.


c: text/html

text:
Saint-Laurent-sur-Mer
Saint-Laurent-sur-Mer es una comuna normanda, situada dins lo departament de Calvadòs e la region de la Bassa Normandia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Sant-Laurent-sus-Mar es una municipalitat littorale de la mar de la Manja, situada dins lo país del Bessin, a 17 quilomètres de Bayeux.
Saint-Laurent-sur-Mer est une commune littorale de la mer de la Manche, située dans le pays du Bessin, à 17 kilomètres de Bayeux.
Istòria[modificar | modificar la font]
Sant-Laurent-sus-Mar es amb Colleville-sus-Mar e Vierville-sus-Mar una dels tres comunas #que voregen la plaja de Omaha la Sagnant, anautit-luòc del débarquement aliat de la .
Saint-Laurent-sur-Mer est avec Colleville-sur-Mer et Vierville-sur-Mer une des trois communes qui bordent la plage d'Omaha la Sanglante, haut-lieu du débarquement allié du Mes invalid (juin).
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Egoïsme etic
L'egoïsme etic es una doctrina filosofica que prepausa que cadun s'ocupe de son pròpri interès e atal l'ensems de la societat foncionarà. Sos defensors afirman que lo mai racional es que cada individú cèrque de satisfar las seunas necessitats, que coneis melhor que degun, sens far mal als autres. Es la basa de fòrça corrents de l'anarquisme, en pausant la persona e non l'ensems al centre.
L'egoïsme etic critica la caritat perque degrada lo propdan, en considerant l'autre incapable de cercar lo seu ben pròpri. Tanben sosten que la majoritat de las nòrmas moralas naisson de l'interès pròpri: se pausan de limits generals per evitar que los excèsses de mai perjudicis a l'individú, doncas se cadun se mira el meteis sens provocar de damatges a qui que siá, aqueles limits son pas necessaris, e vendràn implicits dins la conducha generala. Es ligat a l'egoïsme psicologic, qu'afirma que totjorn se cèrca l'interès pròpri, fins a las accions altruistas (recompensa en forma de sentiments positius).
Los detractors respondon qu'aquela nòrma mena a l'immoralitat perque acaba per prevaler la lei del pus fòrt en cas de conflicte d'interèsses. E mai, creson que la societat, la vida en comun, se basa justament suls principis opausats, en renfortissent los ligams, l'altruisme e las obligacions mutualas.


text:
Marainville-sur-Madon
Marainville-sur-Madon es una comuna francesa, situada dins lo departament dels Vòges e la region de Lorena.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Marainville Es la darrièra municipalitat vosgienne traversada pel Madon abans qu'aquel pas penetra en Meurthe-e-Moselle. Lo sieu territòri a consagrat a l'agricultura e possedís pas bòsc.
Marainville est la dernière commune vosgienne traversée par le Madon avant que celui-ci ne pénètre en Meurthe-et-Moselle. Son territoire est voué à l'agriculture et ne possède pas de forêt.
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
- Lo nom del pòble, Mareinvilla, a testificat dempuèi 1402. En 1608, la tèrra de Marainville i aguèt donat pel pòrti de Lorraine, en escambi dels fiefs e dels « coppels » de Encants, a Nicolas de Gleisenove #que #far bastir lo castèl de Marainville.
- La tèrra de Marainville i aguèt erigit dins comtat lo 29 de julhet de 1728, en favor de Charles-Antoine Royer e de Julien Loquet de Granville. La municipalitat aperteniá al bailliage de Mirecourt. A l'esperital, la parròquia de Marainville dépendait de la abbé de Flabémont.
- En 1771 nais Nicolas Chopin a Marainville-sus-Madon, paire del compositeur e paniste Frédéric Chopin.
- En 1793, Marainville fa partida del costat e del district de Mirecourt mas se vei versé en lo costat de Encants dempuèi 1801.
- Per decrèt del 15 de novembre de 1932, Marainville pren lo nom de Marainville-sus-Madon.
- Le nom du village, Mareinvilla, est attesté dès 1402. En 1608, la terre de Marainville fut donnée par le duc de Lorraine, en échange des fiefs et des « coppels » de Charmes, à Nicolas de Gleisenove qui fit construire le château de Marainville.
- La terre de Marainville fut érigée en comté le 29 juillet 1728, en faveur de Charles-Antoine Royer et de Julien Loquet de Granville. La commune appartenait au bailliage de Mirecourt. Au spirituel, la paroisse de Marainville dépendait de l’abbé de Flabémont.
- En 1771 naît Nicolas Chopin à Marainville-sur-Madon, père du compositeur et paniste Frédéric Chopin.
- En 1793, Marainville fait partie du canton et du district de Mirecourt mais se voit versé dans le canton de Charmes dès 1801.
- Par décret du 15 novembre 1932, Marainville prend le nom de Marainville-sur-Madon.
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]


text:
Dijòus, 5 de novembre de 2015, 03h00 Politica,Lenga,Internacional,Cultura
Lo 20 de novembre que ven se debanarà a Barcelona e Tarragona simultanèament la tresena edicion de la Nuèch del Mond Numeric, amb una accion intensiva d’edicion de Wikipèdia. L’eveniment es organizat per la Direccion Generala de Politica Lingüistica (DGPL) del Departament de la Cultura, amb la collaboracion de l’Amicala Wikimèdia.
Dins l’edicion d’ongan, a Barcelona se farà un wiquimaraton de tematica occitana, amb lo sosten del Comitat d’Afrairament Occitanocatalan (CAÒC) e de Jornalet. Se i trabalharà, en occitan e catalan, d’articles sus la legislacion, la dinamizacion de l’occitan o las institucions occitanas. L’acte comptarà amb la participacion del wikipedista Joan Francés Blanc e del lingüista Aitor Carrera.
La Wikipèdia es una enciclopèdia liura qu’a lo sosten de la Fondacion Wikimèdia, una organizacion sens tòca lucrativa. L’edicion en catalan de la Wikipèdia foguèt la segonda de se crear, après l’anglesa, en 2001. Lo catalan ocupa la 17a posicion en nombre d’articles dins aquela enciclopèdia pr’amor que, dels mai de 38 milions d’articles escriches collaborativament pels usatgièrs de tot lo Mond, 480 982 son en catalan. A 212 014 usatgièrs enregistrats e 1 210 521 paginas totalas. D’un autre costat, l’occitan es una de las 288 lengas qu’an lor Wikipèdia pròpria, amb 88 707 articles.
L’edicion precedenta de la Nuèch, en 2014, aguèt una participacion d’85 viquipedistas e permetèt de crear o de melhorar mai de 67 articles dins la Wikipèdia.
Al total, lo wiquimaraton entraïnèt una contribucion de 74 976 octets a la Wikipèdia.
#7 melhorar, mehorar ei gascon estranh ;)
Ende desvolopar un chic lo *iacafòcòn.
Suus tròlls: n'am pas, o quasi. Los 4 "admins" sufèishen a velhar.
Sus l'expertesa deus contenguts: n'ei pas en los principis de la wikipèdia, qui demanda sonque contenguts verificaders (damb honts).
Ende acabar, un messatge sus la paja Facebook de la wikipèdia en occitan qui'vs rapèra que çò qui manca son mond ende crear o mehorar articles:
Als regents, mèstres, professors d'occitan. Se los escolans se lanhan d'aver pas trobada l'informacio... Legir mai
*iacafòcòn
#4 (intituir*) > inStituir
#3 Per rendre la Wikipèdia occitana pus atractiva, i caudriá intituir una politica sistematica d'eliminacion dei tròls e dei vandals e i caudriá installar una expertesa dei contenguts.
Se cadun fasiam un article cada jorn per la WP occitana, seriá un bòn biais de l'enriquesir.
Faudriá tanben que lei professors d'occitan s'emparèsson dau subjècte (per aquelei que l'an pas ja fach).
Podem imaginar la FELCO ou l'AELOC fa una mena de quasèrn de doléncia anuau a la comunautat WP occitana per aguer una tiera d'articles ben provesits tocant de subjèctes particular e la comunautat WP s'entrevariá de lei completar per que lei professors lei posquèsson puei utilizar dins sei... Legir mai
#1 A priòri, es possible. Totei leis explicacions semblan aquí : https://ca.wikipedia.org/wiki/Viquip%C3%A8dia:Viquimarat%C3%B3_nit_digital/2015
E es possible de participar dempuei lo malhum ?


text:
557
Cronologia mensuala:
Gen - Feb - Mar - Abr - Mai - Junh
Julh - Ago - Set - Oct - Nov - Dec
Cronologias tematicas:
Literatura - Musica - Sciéncia - Espòrt
Aquesta pagina concernís l'an 557 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Asia[modificar | modificar la font]
Huns Blancs[modificar | modificar la font]
Lei Huns Blancs deguèron faciar una aliança gropant lei Sassanidas e lei Turcs. Incapables d'empachar la joncion dei doas armadas enemigas, leis Eftalitas foguèron obligats de combatre totei lei fòrças coalizadas dins la region de Qarshi. Après uech de resisténcia acarnada, foguèron finalament anientats e lei subrevivents se retirèron vèrs l'èst. I restabliguèron de pichoneis estats – certanei subrevisquèron fins a l'invasion araba – mai la poissança dei Huns Blancs èra d'ara endavant rompuda.
Empèri Sassanida[modificar | modificar la font]
En despiech de son eissida militarament defavorabla, la guèrra de 549-556 aviá lassat lei Romans. Aquò permetèt a Cosrau Ièr (531-579) de dirigir sei fòrças vèrs l'èst onte lei Huns Blancs representavan une menaça majora dempuei lo rèine de Peroz Ièr a la fin dau sègle V. Pasmens, l'armada pèrsa èra probable pas capable de combatre soleta un tal adversari. Una aliança foguèt donc concluda ambé nomadas turcs d'Asia Centrala per atacar l'enemic de doas direccions diferentas.
La campanha se turtèt a una viva resisténcia mai lei Huns Blancs avián pas lei capacitats militaras per empedir la reünion deis armadas aliadas e sa victòria. Durement batuts, foguèron obligats de se retirar vèrs l'èst. Maugrat quauquei temptativas de renaissença, representèron plus una menaça vertadiera pers Pèrsia. En revènge, lei relacions entre Sassanidas e Turcs se desgradèron rapidament e lei segonds remplacèron lèu lei vencuts coma menaça de premiera importància a l'èst e au nòrd. Au nivèu territòriau, lei tropas pèrsas annexèron lo sud dau riu Oxus e lei Turcs lo nórd.


text:
Chassagne-Saint-Denis
Chassagne-Saint-Denis es una comuna francesa, situada dins lo departament de Dobs e la region de la Franca Comtat.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
La municipalitat se tròba a una trentena de quilomètres al sud-es de Besançon, just al sud de Ornans, #que n'es limitrophe.
La commune se trouve à une trentaine de kilomètres au sud-est de Besançon, juste au sud d'Ornans, dont elle est limitrophe.
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]


text:
Es naues tecnologies son estonantes. Damb era utilizacion de georadars, ua còla d’arqueològs catalans a descorbit ua ciutat ibèra en sud de Catalonha, en vilatge de Banyeres del Penedès (Baix Penedès) que hè mès de 2,5 H. Segontes es scientifics serie era dusau ciutat ibèra mès grana jamès descorbida en Catalonha pr’amor que serie era dusau mès grana dempús dera descorbida dera ciutat ibèra d’Ullastrell.
Era ciutat ibèra encara demore enterrada mès es arqueològs an podut confirmar era sua preséncia damb era utilizacion d’ua naua tecnologia aperada Georadar. Segontes es arqueològs aquera ciutat ibèra siguec datada entre es sègles VI e I abans dera nòsta era e açò vò díder que siguec abandonada pes sòns abitants pendent era epòca dera Dusau Guèrra Punica qu’auec Cartago e Roma coma principaus protagonistes internacionaus.
“Ei ua ciutat damb ua importància grana – çò diguec Jaume Noguera, dera Universitat de Barcelona -. Ei tan grana coma Ullastret, eth mès gran nuclèu urban ibèr descorbit jamès en Catalonha”. Eth descorbiment siguec hèt jos era direccion des professors dera UB Joan Sanmartí e Jaume Noguera e Maria Carmen Belarte, der Institut Catalan d’Arqueologia Classica (ICAC).
Ua notícia susprenenta
Era confirmacion dera ciutat ibèra en Banyoles del Penedès siguec presentada era setmana passada en aqueth madeish pòble de pròp de 3000 abitants. Ère eth resultat d’ua prospeccion geofisica hèta pera entrepresa SOT Prospecció Arqueologica dirigida per Roger Sala. Pendent era presentacion deth descorbiment damb Georadar es arqueològs expliquèren coma ère aquera tecnologia e coma ère era ciutat ibèra trapada.
Atau, es assistents podèren veir ua mapa damb tota era estructura dera ciutat ibèra – qu’a es carrèrs fòrça regulars – formada per carrèrs parallels e amples, crotzats per d’auti mès estreti. Enquia ara son identificades mès de 200 estructures arquitectoniques, damb places, bastiments especiaus, muralhes, torres e tanben un gran fossat.
Era còla arqueologica qu’a estudiat era ciutat ibèra encara enterrada confirmèc que poirie èster era grana ciutat ibèra dera Cessetania orientau, eth territòri ibèr on demoraven es ibèrs cessetani – entre eth massís deth Garraf e eth còl de Balaguèr – e qu’auien Tarraco (Kesse) coma capdau deth país.
Ara es recercaires vòlen començar a hèr es excauacions dera ciutat ibèra. Dempús i aurà ua excauacion fòrça mès grana en coordinacion damb era casa dera vila de Banyeres. A mès, confirmèren qu’eth georadar ajudèc fòrça ena ubicacion exacta dera ciutat pr’amor qu’atau se podie gestionar e planificar melhor es trabalhs.
Eth consistòri de Banyeres ja a confirmat que cromparà es terrens lèu de çò qu’ei ja un des descorbiments arqueologiques mès importantes hèti en Catalonha en 2018.
Era Redaccion
Aguest article ei publicat gràcies a un acòrdi de cooperacion damb www.aranes.club, era pagina web entà apréner aranés de forma gratuita


text:
Associacion Internacionala d'Estudis Occitans
L'Associacion Internacionala d'Estudis Occitans o AIEO es una associacion que recampa mai de quatre cents cinquanta especialistas de la lenga occitana, de la literatura e de l'istòria occitanas, e mai d'autras sciéncias umanas tocant Occitània; venon de vint e cinc nacionalitats diferentas. L'institucion foguèt fondada en 1981 a Lièja en Belgica.
Sa presidenta actuala, dempuèi 2014, es la filològa asturiana Rosa María Medina Granda.
Congrèsses de l'AIEO[modificar | modificar la font]
En 2008, lo IX Congrès de l'AIEO se debanèt a Aquisgran (Alemanha)[1].
Presidents de l'AIEO[modificar | modificar la font]
- 1981 - 1990: Peter T. Ricketts
- 1990 - 1993: Q. I. M. Mok
- 1993 - 2005: Georg Kremnitz
- 2005 - 2014: Walter Meliga
- 2014 - : Rosa María Medina Granda


text:
Vert (Lanas)
Vert (en occitan e oficialament en francés) qu'ei ua comuna occitana de Gasconha situada dens lo departament de las Lanas e la region d'Aquitània.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Toponimia[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]


text:
Lo CIRDÒC de Besièrs ven de publicar son rapòrt d'activitat per l'annada 2016. Tornam publicar çai jos l'introduccion de son president Patric Roux. Torna sus l'aventura de sa creacion que debutèt fa 40 ans e sus las activitats del centre en 2016.
CIRDÒC, temps 3 : l’ora es venguda !
Fa pas que quaranta ans d’aquò. Arribavan d’Occitània e del mond entièr los primièrs libres, archius, manuscrits, filmes, documents, enregistraments sonòrs en responsa a l’apèl de qualques unes amassats a l’entorn de l’escriveire Ives Roqueta. La granda bibliotèca de la lenga e de la cultura occitanas que de generacions de sabents e d’artistas avián desirada veniá - enfin ! - d’èsser creada.
Dempuèi lo CIRDÒC faguèt pas que de se transformar, de se desvolopar, de s’adaptar fàcia a la demanda d’una societat de mai en mai desirosa de descobrir e se reapropriar un patrimòni excepcional, de far viure una lenga rica de sa cultura al caireforc d’Euròpa e de Mediterranèa, portaira de valors de respècte de las diferéncias tant coma d'obertura al mond.
Las òbras e sabers amassats son estats renduts accessibles a de milierats de beneficiaris e an constitüit un motor de creativitat dels territòris e de lors estatjants, d’inclusion e de partatge, de progrès per la cultura e l’educacion. La creacion, la pensada, los sabers scientifics d’expression occitana an significativament contribuït a la riquesa e a las valors universalas de la civilizacion francesa e europèa. Far d'aqueste patrimòni un Ben comun, apropriable per totas e totes, es la mission fondamentala del CIRDÒC.
L’annada de 2016 es estada marcada per l'obertura del chantièr d’un CIRDÒC novèl per tal d’adaptar sos estatuts, sos mestièrs e mejans als enjòcs de la societat actuala. La Region Occitània / Pirenèus-Mediterranèa a volgut menar aquel chantièr dins lo quadre d'una granda concertacion amb l’ensems de las collectivitats publicas, actors associatius, professionals, personalitats scientificas, usatgièrs. L’ensems dels actors sollicitats an afortit lor engatjament als costats del CIRDÒC, vengut un otís de dimension internacionala e per tant de mai en mai present sul territòri al mai prèp dels estatjants. Demest las 393 accions menadas pel CIRDÒC en 2016, 66% foguèron realizadas fòra de las parets en partenariat amb las collectivitats e associacions. Costat internacional, lo CIRDÒC a organizat en 2016 lo primièr Forum euroregional dels actors del patrimòni e de la creacion jos l'egida de l’Euroregion Pirenèus-Mediterranèa mentre que començava un projècte bèl de cooperacion europèa a l’entorn de l’educacion a l’environament e la valorizacion del plurilingüisme en cò dels enfants de nòstra region e de regions partenàrias en Espanha e en Itàlia.
2016 vegèt tanban nàisser una associacion dels Amics del CIRDÒC, ja fòrta de 400 membres. Coma President, me regaudissi de veire un tal engatjament ciutadan a l’entorn de la vida e de l’avenir d’un servici public per la cultura, de la sciéncia e de l’educacion. Mercegi particularament la Presidenta de nòstra Region, Carole Delga, pel sosten afortit de contunh dempuèi la debuta de son mandat a una institucion qu’òbra a far de la cultura occitana un atot estrategic per l’atractivitat e l’avenir de nòstre territòri.
Patric Roux
Conselhièr regional delegat a la
Langue et Culture Occitanes e President del CIRDÒC
[Rapòrt d'activitat del CIRDÒC - 2016]
Lo CIRDÒC es un establiment public a vocacion interregionala cargat de la salvagarda, de la coneissença e de la valorizacion del patrimòni cultural, de la documentacion, de la creacion e de la recèrca scientifica en domeni occitan.
La siá tòca, segon sos responsables, es de facilitar l'accès de totes a l’informacion, als sabers, a las òbras. Considèran qu'aquela ofèrta representa un enjòc màger sul plan economic, educatiu, scientific mas tanben per l’exercici de la ciutadanetat dins un mond en plena revolucion numerica.


text:
Leis aventuras de Joseta Kroner
Edicion bilingua : Provençal / Francés Matthieu Poitavin, l’autor de L'esperit de sal (2015) nos liura son darrièr roman, una istòria regaudissanta e un pauc bauja. Aqueu racònte nègre es estat publicat en fuelheton sus lo blòg dau Tam-Tam en temps vertadier, d’octòbre de 2013 fins a agost de 2014. Mercège francament lei lectors qu’an seguit cada jorn aqueste « word in progress » per i porgir soscadissa e sentits. Lei personatges e lei situacions d’aqueu racònte estènt de ficcion dins son entier, tota semblança ambe de personas ò de situacions que vos parlan ò que vos podrián parlar es d’azard. Un roman nègre e parodic, fait a la mòda dels fuelhetons, anatz rire et tremolar !


text:
1767
Aquesta pagina concernís l'an 1767 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Asia[modificar | modificar la font]
China[modificar | modificar la font]
Perseguida de la guèrra acomençada en 1765 còntra Birmania. D'efèct, après lei reviradas de 1765-1766, l'emperaire Qianlong (1735-1796) mandèt de fòrças importantas per acabar la guèrra. Pasmens, en fàcia de la menaça, Birmania concluguèt la patz ambé Siam e mobilizèt sei tropas dins lo nòrd. La guèrra prenguèt alora una amplor novèla e lei bandieras manchós — l'elèit de l'armada Qing — permetèron finalament ai Chinés d'avançar dins lo territòri birman (→ 1768).
Arts[modificar | modificar la font]
Sciéncias e tecnicas[modificar | modificar la font]
Economia[modificar | modificar la font]
Naissenças[modificar | modificar la font]
Decèsses[modificar | modificar la font]


text:
Felip de Belgica
Felip (nascut Philippe Léopold Louis Marie en francés, Filips Leopold Lodewijk Maria en neerlandés en 1960), es lo rei dels bèlgas dempuèi lo 21 de julhet de 2013.
Es lo filh d'Albèrt II e de la reina Paola de Ruffo. Sa grand pairala èra la reina Astrid Bernadòta.
Venguèt rei après l'abdicacion del paire Albèrt II.
Maridat amb Matilda d'Udekem d'Acoz, a quatre enfants:
- Elisabèt, eiretièra de Belgica
- Gabrièl, prince de Belgica
- Emanuèl, prince de Belgica
- Alionòr, princessa de Belgica


text:
31au Pujada au Pòrt de Salau, encontre enter Occitans e Catalans
L'associacion tà las iniciativas culturaus de la Vath deu Salat (ASPIC) qu'ei vaduda a las sorças deu Salat a Salau en Coserans Haut en 1990. Qu'a seguit lo tribalh deu Cercle d'Agermanament occitano-català (CAOC) dens l'organizacion de las Pujadas au Pòrt de Salau, lançat en 1988. Cada purmèr dimenge deu mes d'agost, qu'organizan encontres hestius e conviviaus a l'entorn de la defensa de las lengas e de las culturas occitanas e catalanas. En mejana, 400 personas deus dus costats de las Pirenèas que participan a la Pujada a cada edicion.
La situacion geografica deu Pòrt de Salau qu'estó un avantatge dens los escambis enter los Occitans e los Catalans au briu de las annadas, tant au nivèu economic (expleitacion transfrontalèra, comèrci) com uman (passatge deus refugiats espanhòus pendent la Guèrra d'Espanha).
L'ASPIC qu'organizarà lo 5 d'agost la 31au Pujada au Pòrt de Salau. Lo rendètz-ve qu'ei balhat a 7 òras deu matin, au camin deu Pòrt deu Salau. Los encontres e escambis que son previst tota la matiada. Arron los devís de planvenguda deus organizators, repaish e partatge deu hromatge occitan e deu vin catalan dab tots los participants. Los grops Arredalh, Semproniana e Bouilleurs de Sons qu'animaràn lo començar de vrèspe en musica. La jornada que s'acabarà per moments de danças tradicionaus, imnes e las cantas d'adiu.
Que'vs calerà prevéder cauçaduras de las bonas e un baston entà facilitar la marcha.
Inf. : ASPIC, 09140 Salau — Tel. : 05 61 59 16 02 — Mèl : Diese E-Mail-Adresse ist vor Spambots geschützt! Zur Anzeige muss JavaScript eingeschaltet sein! — CAOC, Diese E-Mail-Adresse ist vor Spambots geschützt! Zur Anzeige muss JavaScript eingeschaltet sein!


text:
Bizonnes
Bizonnes en arpitan ( Bizonnes en francés) es una comuna arpitana dau Daufinat, situada dins lo departament d'Isèra e la region de Ròse-Aups.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Bizonnes A situat a 20 km de Bourgoin-Jallieu e 18 km de Voiron.
Bizonnes est situé à 20 km de Bourgoin-Jallieu et 18 km de Voiron.
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]


text:
Dens l’edicion un salut a l’epopèia collectiva de Ligams – La Passem.
Publicacions a Per Noste (Lo qui plantava arbes de Jean Giono) e a Letras d’òc, la version audiò de Contes de la Calandreta d’Andrieu Lagarda.
Lo subjècte màger qu’ei constituit per ua entervista de la deputada aranesa au parlament de Catalunya : Anna Gèli, encontrada lo 17 de mai a la hèira de las mustras de Pau. Mei d’un centenat de personas qu’èra viengudas informà’s de la situacion en Catalonha. Anna Gèli de Junts x Catalunya e Xavier Bernat Sants d’Esquerra Republicana de Catalonha, organizat peu collectiu de solidaritat Catalonha deu Bearn.
D. Lekuona
Tanben en version video mercés au tribalh de Richard Le Coz a Altaïr videos :
Las musicas d’En Ondas
- Miquel Gil Katà
* Fènix
* I giren
* Cavall d’Aràbia
- Uèi Manténguer Riòta (tèxte de Pèir de Garròs)
Sonaus de Denis Fournier e Percussions Profile Le Mystère de la Pyramide


text:
Domaine occitan
Lo luec d'enluec
Roman en occitan.
Chansonnier totémique languedocien, vol. 3 : transmission des gestes rituels languedociens
Étude de la gestuelle, de la danse et des sons et mise en ...
Le petit dico du pays d'Oc
Petit glossaire ludique d'expressions occitanes de tous les ...
Rai la mòrt
Nouvelles en occitan
L'astronòm inagotable
Recueil d'une trentaine de textes en occitan, inédits ou ...
Lo libre del doble despartible
Recuèlh de narraticions corts en occitan
Viatge d'ivèrn
Recuèlh de tretze novèlas
Mièja-Gauta o Lo gentilòme de veire
Roman en occitan-
Lo corbatàs roge
Novèlas ineditas en occitan
Lo libre de Sara
Òbra de pròsas. Lo libre de Sara, seguit de Cuneo's guard, ...
La cèrca de Pendariès
Roman en occitan de Max Rouquette
L'Eròi talhat
Roman en occitan-
Contes libertins e faulas amorosas
Recuèlh de sèt istòrias d'umor e d'amor
Temps tres
Livre bilingue occitan-catalan-
Petita Istòria europèa d'Occitània
Libre en occitan- Una vision globala, concisa e accessibla ...
Las que dançavan dins la lutz
Recuèlh de uèch novèlas en occitan- Las que dançavan dins ...
Luònh
Roman en occitan- Luònh...Es d'enlai que tòrne. D'un pais ...
Lo libre dels grands nombres o falses e us de fals
Recuelh de uèch novèlas en occitan-
Sang e saba
Roman en occitan- Sul descreis de sa vida, un òme se soven ...
L'Òrle dei matins - L'Ambre
Dos romans corts en occitan- L'evocacion de la Provènça ...
Lo remembre dins lo jardin
Roman en occitan- "s'es totjorn pensat que faliá escriure ...
Lo libre escafat
Roman en occitan- Jornal d’una escorreguda en Orient
Lux veneris
Roman en occitan- Raconte de l'amor e del desir infinit
L'enfugida
Roman en occitan- De qué podèm saber de las astradas ...


text:
Montrenc
Montrenc (Montrem en francés) es una comuna d'Occitània, dins la region istorica de Perigòrd, administrada per lo departament de Dordonha de la region d'Aquitània.
Somari
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
(fr)Demografia al 1er genièr 2007 (consulta lo 14 genièr 2010)


text:
1308
Aquesta pagina concernís l'an 1308 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Empèri Bizantin[modificar | modificar la font]
Agravament de la situacion militara bizantina sus lo frònt asiatic ambé la conquista de l'illa d'Imrali en Mar de Marmara per lei Turcs Otomans. I fondèron una basa navala que li permetèron de blocar lei liasons bizantinas entre Euròpa e Asia. Ansin, lei Turcs poguèron atacar lei grandei vilas encara tenguts per l'Empèri au sud-èst de Constantinòble.
Mond[modificar | modificar la font]
Arts[modificar | modificar la font]
Sciéncias e tecnicas[modificar | modificar la font]
Economia[modificar | modificar la font]
Naissenças[modificar | modificar la font]
Decèsses[modificar | modificar la font]


text:
Era U.E. Bossòst continue era sua bona trayectòria en campionat e guanyèc eth sòn partit per 2-0. Siguèc un molt bon partit de fotbòl jogat per dus equips que cercauen eth bon jòc entà artènher era victoria. Eth SaliesMane ei segurament er equip que mos auem enfrontat aguesta sason que més bona sensacion a deishat. Enes prumèrs minutes gràcies a un esplèndic cop de cap de Ruben, artenhíem eth 1-0. Er equip deth Salies Mane metèc es causes fòrça difícils mès, uns viatges peth nòste portèr Roger e uns auti pes nòsti defenses evitèrem qu´ empatèssem eth partit. Lèu dera mieja ora de jòc, ua pilota que se trapèc laguens der àrea, eth nòste gran capità Tito marcaue eth 2-0 ; damb aguest marcador arrivauem tara mieja part. Ena dusaua part, era U.E. Bossòst portèc eth domini deth jòc e eth SaliesMane volie profitar bèth contratac entà reduir distàncies en marcador. Eth resultat ja non se moirie enquiath finau deth partit. Damb aguest resultat, era U.E. Bossòst continue ath dauant dera clasificacion damb 9 punts amassa damb eth Saint-Gaudens ,Isle en Dodon e B. Luchon.
Dam es gràcies ath suport incondicionau dera nòsta gran aficion.
Eth pròplèu partit ei era segona eliminatòria dera Copa de Midi .Mo´n vam a jogar a Tolouse contra Montaudran ASC eth dimenge 7 d’octobre tàs 15 ores.
Huelha deth partit.
Resultat : U.E. Bossòst 2 – U.S. SaliesMane 0
U.E. Bossòst : Roger, Jaime, Filloy, Felipe, Liaño, Javi, Tito, Adrian ( 45’ Manu), Jon ( 45’ Ignasi ), Ruben (45’ Moha), e Peir.
Trainer : Miki
U.S. SaliesMane: Marrot, Le Moel, Fort (62’ Lagrange), Ertlen Renoud, Fuentes, Bourgade, Giaveri, Franco, Cep, Erlen Romain, Buffalan
Trainer :Ajas Jean.
Arbitre : Tintelin Laurent.
Gols : 1-0 Ruben (5’), 2-0 Tito (27’).
Tarjeta auriòla : Liaño (25’).


text:
Dragaire de minas
Un dragaire de minas es un naviri militar leugier destinat a la lucha còntra lei minas marinas. Utiliza per aquò una draga qu'es un dispositiu mecanica, acostica o magnetica remoucat dins una zòna susceptibla d'èstre minada. Doas menas de dragatge existisson :
- lo dragatge mecanic que consistisse a copar leis orins dei minas per lei destrurre a la superficia gràcias a un canon leugier o un fusiu.
- lo dragatge d'influéncia que consistisse a entraïnar l'explosion dei minas magneticas o acosticas gràcias a una draga simulant lo passatge d'un naviri.
Au contrari d'un caçaire de minas que lo remplaça dins lei flòtas pus modèrnas, lo dragaire de minas es pas equipat per detectar lei minas.


text:
Allucinacion
Una allucinacion es definida, en psiquiatria, coma una percepcion sensoriala sens preséncia d'un estimulús detectable: per exemple veire d'objèctes fisicament absents, o ben entendre de voces alara que pas degun parla.
Las allucinacions pòdon tocar l'ensemble dels senses, coma la vista, l'ausida, l'odorat, le gost e superficialament lo tocat. La modificacion d'una d'aquestas percepcions se fa nomenat illusion. L'illusion es una informacion marrida recebuda d'un objècte exterior existent. A la seguida d'una allucinacion lo pacient considèra que sa percepcion èra reala, e dobta del fach que sa percepcion èra pas qu'una illusion.
Somari
Definicions[modificar | modificar la font]
I a una diferéncia entre allucinacion e allucinòsi, que se pòt calificar de pseudo-allucinacion. Una allucinacion associa a la percepcion allucinatòria, una absécia destriament suls fachs. Alara que pendent una allucinòsi, lo pacient demora totalament critica al subjècte de la realitat de la percepcion experimentada (exemples d'allucinòsi: sindròma de Charles Bonnet, crisis d'epilepsia temporala, allucinòsi dels beveires descricha per Wernicke, allucinòsi visuala, etc.).
Mai, las "allucinacions dichas psiquicas" presentan pas pro de modalitats sensorialas per èsser confondudas amb una percepcion sensoriala comuna. Lo tèrme allucinacion es tanben inadequat per designar aquestes fenomèns del psiquics emprench d'un sentiment d'estranh e inclusissent par exemple una imposicion de pensadas, de fenomèns de telepatia o d'intrusion dins las pensadas del subjècte.
Fin finala, las allucinacions se devon tanben destriar de las interpretacions delirantas, ont la persona atribuís un sens delirant a sas percepcions sensorialas. Per exemple, la conviccion que la sonada aleatòria d'un cloquièr pòrta lo senhal d'apèl del divin, o encara qu'i a qualqu'un d'autre dins lo lièch alara qu'es pas s'agit pas que d'un coissin o d'una fòrta impression erronèa. Pasmens dins de patologias fòrça pesugas, allucinacions e deliris se pòdon associar.
Classificacion[modificar | modificar la font]
Las allucinacions pòdon se manifestar jos de nombrosas formas:
- en periòdes de desvelh o de sòm,
- sensorialas o non[1].
Domprenon los elements segunts:
Vista[modificar | modificar la font]
L'allucinacion visuala designa la percepcion de "quicòm qu'existís pas o qu'es al moment dich pas present davant la quita persona"[2] » e que pòt tanben (segon unas definicions) "percebre incorrèctament las causas" (illusion), en aparéncia arribadas pendent la perturbacion de la consciéncia, de confusion mentala identificadas dins la toxicomania, dins las malautiás neurodegenerativas, dins las lesions del tronc cerebral, dins la malautiá d'Alzheimer, dins la paralisia del sòm, dins la malautiá de Parkinson e los trebles de l'alcoolisme subretot. La vision de pichons animals es tipica dins l'intoxicacion alcoolica. L'allucinacion visuala complèxe es fòrça rarament associada a l'esquizofrenia, los efièch del tractament quimioterapeutic, de l'alcool o dels trebles dissociatius essent la causa màger segon los estudis del psiquiatre Yôichirô Ryû, diplomat de l'Universitat Kobe[3]. Mai, una suractivitat cerebrala a l'origina d'allucinacion per 10 % dels cècs es inducha per la pèrda visuala subta (sindròma de Charles Bonnet).
Ausida[modificar | modificar la font]
Las allucinacions auditivas son la percepcion de sons o de voces inexistents mas clarament ausidas. Lo gra pòt variar d'una persona a l'autra, anant d'un bruch dels mai elementaris a una conversacion, o ausir de musica. Aquestas pòdon arribar pendent una epilepsia del lòbe temporal lateral[4], una malformacion arteriovenosa[5], un accident vascular cerebral, une lesion, un abcès, una tumor[6], pendent d'input sensorial, o dins un damatge neurologic de l'esquizofeniá, subretot quand son acostica e/o verbala, se caracterisant ear una granda varietat de contenguts, la votz essent familièra o desconeguda, donant d'instruccions o lançant d'injúrias, anant fins a l'illusion d'una conversacion. Aquesta darrièra se passa puslèu pel malaut lucid que pendent d'una alteracion de la consciéncia, d'aspècte clar dins sa fasa aguda mas s'estompa lèu. Sembla, pendent sonausida, que s'ausiga sens ensejar d'escochar e qu'es pas en mesura de contrar la votz, çò que mèna gaireben totes los subjèctes a d'escasenças de granda gravetat, entre autras a se tustar la tèsta contra la paret per ensejar de l'ignorar. Pasmens, d'individus patisson de pas cap de treble mental particular pòdon tanben entendre de voces[7], donc es important de cercar une etiologia fisica, per exemple una presa importanta de cafeïna pòt tanben causar d'allucinacions sonoras. Un estudo menada per l'Universitat de La Trobe revèla que cinc tassas de cafè, o mai, pòdon causar aqueste fenomèn[8].
Olfactivas e gustativas[modificar | modificar la font]
Las allucinacions gustativas, o olfactivas (nomenadas fantasmia) designan lo fach de percebre de gosts o de sentir d'odors de continh fòra de tots provesiment o d'objècte explicant lors preséncia de biais continuós. Es important de destriar aquestas sensacions e percepcions anormalas d'aquestas qu'acompanhan las afeccions digestivas o respiratòrias. Dins los odors, inclusisson aquestas de vomit, d'urina, petròli, amoniac, d'excrement, de fums e autres pudentors rebutantas. Al subjècte del gost, se trapa mai sovent de gosts desagrables (amar, acid, salat...) que se pòt a vegada associar a la salive sens que siá allucinatòri. Aquestas allucinacions apareisson sovent en consequéncia de domatges fachs als teissuts nervioses del sistèma olfactiu o gustatiu, o pendent la crisi dicha uncinèa (segondària a l'irritacion per una tumor de la punta de la fàcia intèrna del lòbe temporal ont se trapa lo centre cortical de las sensibilitats olfactivas e gustativas). Aquestes domatges pòdon èsser causats per una infeccion virala, tumor cerebrala, traumatisme fisiologic o exposicion possibla a de toxinas o drògas[9]. La fantasmia pòt tanben èsser inducha per l'epilepsia tocan lo cortèx olfactiu. La fantasmia es diferenta de la parosmia, qu'implica una odor presenta, mas percebuda de biais diferent per un individú. Las allucinacions olfactivas foguèron tanben contada pendent de cefalèas, pasmens se la frequéncia de talas allucinacions sián encara desconeguda[10],[11].
Autras[modificar | modificar la font]
- La cenestopatia es una sensacion somatica viscerala, emprenhada d'un sentiment general de santat marrida qu'a pas per causa d'un organ o d'una region del còrs. Pasmens, aquestas sensacions corporalas donan un sens al malaise, essent atal pas consideradas coma una allucinacion qu'i a una causa objectivabla. L'esquizofrèn, pòt, per exemple, descriure metaforicament qu'unes membres de son còrs cambian, s'alongant, se descompausan o qu'es possedat pel diable, de fenomèns s'articulant per una modificacion bioquimica cerebrala o de dolors emisas per una iperexcitacion del sistèma nerviós (chòcs electrics, cremaduras intèrna, formigaments...).
- Lo membre fantasma, que consistís a sentir un membre o un organ amputat o mancant coma fasent sempre partiat del còrs.
- L'allucinacion tactila se manifèsta per la sensacion d'insèctes que rebalan, groan sus o sota la pèl, mai sovent acompanhada de la vision d'aquestes darrièrs, apareisson soqu'après la presa de drògas, de consomacion o de sevratge de produchs psicoactius (benzodiazepinas, anticolinergics, antidepressors, neuroleptics, amfetaminas..) raportadas tanben dins le delirium tremens.
Estat patologic[modificar | modificar la font]
Diferentas teorias an estat prepausadas, mas se sap pas encara de segur lo mecanisme de l'allucinacion:
- l'iperactivitat dels nervis de la dopamina dins lo sistèma mesolimbic: lo cannabis e los estimulants son d'agonistas de la dopamina que provòcan d'allucinacions, mas se deduch que de talas causas son tanben valablas a la presa de medicaments antipsocotics antagonista a aquesta;
- manca de la foncion d'autovigilància: se lo mecanisme permetent la distinccion entre se e l'exterior fonciona normalament, es pas pus en mesura de percebre qu'es lo son de l'enonciat intèrne que se produch a l'exterior de se dins lo cervèl, se la foncion s'altèra, las allucinacions auditivas arriban donc amb la percepcion del bruch coma venent de l'exterior.
Causas[modificar | modificar la font]
L'allucinacion pòt aver de causas multiplas:
- intoxicacions per de drògas (alcaloïds de mas Solanacèus virosas coma la Beladòna, la jusquiama, la datura o la mandragora) ;
- patologias neurologica: malautiá de Parkinson, malautiá dels corses de Lewy difús, atrofia multisistematizada, paralisia supranucleara progressiva;
- patologias psiquiatrica: esquizofrenia, psicòsi allucinatòria cronica;
- patologias del sòm: narcolepsia;
- patologias organicas: meningoencefalitis infeciosas, malautiá vasculàrias cerebralas, traumatismes cranians, tumors cerebralas, unes tipes d'epilepsias, coma la deméncia;
- patologias metabolicas, malautiás endocrinianas : crisi d'ipoglicemia, complicacion neurologica del diabèta... ;
- privacion del sòm, privacion sensoriala.
Espacificas al sòm[modificar | modificar la font]
- allucinacions ipnagogicas que se debanan al moment de l'endormida
- allucinacions ipnopompicas que se debanan al desrevelh.
Pòdon se produire alara que la persona es plan desrevelhada mas tanben dins un estat intermediari coma pendent una paralisia del sòm çò las fan particularament angoissosas per la persona que ne fa l'experiéncia. Las allucinacions ipnopompicas mai sovent se perlongan pas mai d'unas minutas après lo desrevelh complet. Aqueste tipe d'allucinacion pòt se produire tanben per una persona mancant de sòm o realizant un pretzfach tròp monotòn, veire los dos. Mai sovent, son acompanhadas d'endormidas d'unas segondas a vegada nomenats "microsòm" ont la persona demora dins un estat intermediari entre lo sòm e lo desrevelh.
Notas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ (en) Chen e Berrios, « Recognition of hallucinations: a multidimensional model and methodology », Psychopathology, vol. 29, , p. 54–63
- ↑ [PDF] (en) Ffytche, Dominic, « Visual Hallucination and Illusion Disorders: A Clinical Guide » (consulté le 23 de decembre de 2012)
- ↑ (ja) Yoichiro Shinryû, 精神科[セカンドオピニオン セカンドオピニオン]—正しい診断と処方を求めて 誤診・誤処方を受けた患者とその家族たち, 2008, (ISBN 9784990301415), p. 15
- ↑ (en) Engmann, Birk; Reuter, Mike. « Spontaneous perception of melodies – hallucination or epilepsy? » Nervenheilkunde 2009 Apr 28: 217-221. ISSN 0722-1541
- ↑ (en) Murat Ozsarac, Ersin Aksay, Selahattin Kiyan, Orkun Unek, F. Feray Gulec, « De Novo Cerebral Arteriovenous Malformation: Pink Floyd's Song 'Brick in the Wall' as a Warning Sign » The Journal of Emergency Medicine Modèl:PMID (ISSN 0736-4679), (DOI:10.1016/j.jemermed.2009.05.035).
- ↑ « Rare Hallucinations Make Music In The Mind », ScienceDaily.com (consultat en 31 août 2012)
- ↑ « Hearing Voices: Some People Like It » (consultat lo 25 novembre 2006)
- ↑ (en) Medical News Today: "Too Much Coffee Can Make You Hear Things That Are Not There"
- ↑ (en) Phantom smells
- ↑ (en) Wolberg FL, Zeigler DK, « Olfactory Hallucination in Migraine », Archives of Neurology, vol. 39, no 6, , p. 382 (PMID 7092619)
- ↑ Oliver Sacks, Migraine, Berkeley, University of California Press, , 75–76 p. (ISBN 978-0-520-05889-7)
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Articles connèxes[modificar | modificar la font]
- Buf delirant agut
- Allucinòsi
- Idèa deliranta
- Movement dels entendeires de voces
- Psicòsi allucinatòria cronica
- Esquizofenia
- Semiologia psiquiatrica
- Sindròma de Charles Bonnet
Bibliografia[modificar | modificar la font]
- Henri Ey : Traité des hallucinations, Masson 1973, 2 tomes., 2004 (Tchou), Réédition T.1, Ed.: Bibliothèque des Introuvables, 2006, (ISBN 2-84575-185-0), Tome 2, Ed.: Bibliothèque des Introuvables, 2006, (ISBN 2-84575-186-9)
- Henri Ey : Neurologie et psychiatrie, Éd: Hermann, 1998, (ISBN 2-7056-6372-X)
- "Halluciner", Revue Évolution psychiatrique, avril-juin 2000, vol. 65, n0 2, (ISBN 2-84299-170-2)


text:
Langey
Langey es una comuna francesa, situada dins lo departament d'Eure et Loir e la region dau Centre.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
- Ostal de François Rabelais
François Rabelais #èsser un protegit de Guillaume del Bellay, senhor de Langey. La familha del Bellay es una illustra familha de la aristocratie #que donèt a la França dels òmes #que lo nom e lo œuvre ne demòran en la memòria. La familha del Bellay remonta a Hugues Capet e es procedent d'una pichona bourgade près de Saumur. Generacion après generacion, los mainats del Bellay venon siatz de militars, siatz prélats.
Jos [[François Ier de França|François Modèl:Ligam sègleModèl:Verificacion sègle]], son 4 fraires (Guillaume, Jean, Renascut e Martin). Cadun a destinat a portar siá los armas siá la toge. Guillaume en essent lo aîné, ereta del títol de senhor de Langey. Jean e Guillaume jogaràn un fòrça grand papièr en las questions de la França. Lo Rei los nomena al Conselh e los envia coma ambaissadors cargats de negociacions delicadas. An per en un autre luòc de las opinions politicas as de besonh #que defendon. Qualques opinions progressistas, #que van del costat dels umanistas, de la Reforma e dels òmes désireux de transformar lo Mièja Edat en acabant. Aital, seràn los indéfectibles supòrts politics e financièrs de François Rabelais. Guillaume del Bellay, o los sieus fraires délaisseront çò de mès sovent la siá distincion per missions mai prestigiosas. Es perque, pas vertat es #que François Rabelais siá vertadièrament vengut a Langey dins l'ostal #que Guillaume lududes #far bastir.
- Maison de François Rabelais
François Rabelais fut un protégé de Guillaume du Bellay, seigneur de Langey. La famille du Bellay est une illustre famille de l'aristocratie qui va donner à la France des hommes dont le nom et l'œuvre restent dans la mémoire. La famille du Bellay remonte à Hugues Capet et elle est originaire d'une petite bourgade près de Saumur. Génération après génération, les enfants du Bellay deviennent soit militaires, soit prélats.
Sous [[François Ier de France|François Modèl:Ligam sègleModèl:Verificacion sègle]], ils sont 4 frères (Guillaume, Jean, René et Martin). Chacun est destiné à porter soit les armes soit la toge. Guillaume étant l'aîné, il hérite du titre de seigneur de Langey. Jean et Guillaume joueront un très grand rôle dans les affaires de la France. Le Roi les nomme au Conseil et les envoie comme ambassadeurs chargés de négociations délicates. Ils ont par ailleurs des opinions politiques précises qu'ils défendent. Des opinions progressistes, qui vont du côté des humanistes, de la Réforme et des hommes désireux de transformer le Moyen Âge finissant. Ainsi, ils seront les indéfectibles soutiens politique et financier de François Rabelais. Guillaume du Bellay, ou ses frères délaisseront le plus souvent leur seigneurie pour des missions plus prestigieuses. C'est pourquoi, il n'est pas certain que François Rabelais soit réellement venu à Langey dans la maison que Guillaume lui fit construire.
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]


text:
Leonce Verny
François Léonce Verny, naissut lo 2 de decembre de 1837 à Aubenàs (Ardecha) e mòrt lo 1er de mai de 1908 a Pònt d'Aubenàs, foguèt un engenhaire francés que bailegèt lo bastiment de l'arsenau de Yokosuka, ajudant ansin Japon a començar sa modernizacion.
Escolan a l'Escòla Politecnica (promocion de 1856), engenhaire de l'engèni maritim a Brèst, realiza, en 1864-65 sota la demanda dau shogun, que cèrca lo sosten de França, un bèl arsenau a Yokosuka, premiers chantiers navaus modèrnes de Japon. Lo sovenir de Verny demorèt: son estatua existís encara sus lo pòrt de Yokosuka e la ciutat festeja cada an sa memòria en novembre.
Au tornar de Japon, baileja lei Minas de Roche-la-Molière e Firminy en janvier de 1877 e li demòra fins en setembre de 1895 avans que de ne venir l'administrator. Ne fa la premiera companhiá dau bacin de Léger e desenvelopa una politica pairenala. A son sèti a la Cambra de Comèrci de Sant Estève (1881-1900) que n'es lòngtemps lo secretari (1883-1896) e reçaup la Legion d'Onor.


text:
Skouvlant
La Regripèrr en galò; Skouvlant en breton (La Regrippière en francés) es una comuna francesa, situada dins lo departament del Léger Atlantic e la region dels Païses de Léger.
Somari
Toponimia[modificar | modificar la font]
Lo borg de la Regrippière èra apelat primitivament Escublant o Escouflant. Lo nom de la comuna es traduit Skouvlant en breton, nom sens valor istorica : lo breton i foguèt pas jamai parlat[1].
Lo nom de la Regrippière ven del latin Regis Perrieri, « Peirièra del Rei », ont la reina Fredegonda (543-597) fasiá traire de pèiras per la construccion de son palais.
La Regrippière se trapa al limit galò-peitavin, e ten un nom galò : La Regripèrr (escritura ELG)[2].
Geografia[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Edmont Gilliéron, Atlas linguistique de la France,
- ↑ « Villes bretonnes, noms gallo », sur geobreizh.com


text:
11/09/2017
Un nouveau duo aux commandes de Meitat-chen, meitat-pòrc
Comme les écoliers, la fameuse émission occitane de France-Bleu Périgord a fait sa rentrée. Martiel Peyrouny ayant décidé de se concentrer sur son métier de professeur d'occitan, Nicolas Peuch, l'accordéoniste diatonique vient de rejoindre Joan-Pau Verdier, qui assure de son côté la continuité de l'émission.
«Avem causit Nicolas Peuch, perque parla una lenga plan naturala. L'aviam convidat mai d'un còp, coma lo Marçau, quò's un musicaire, a l'abituda de la scena, es a l'aise a la radiò, fuguet animator radiò a Brageirac, i a qualque temps.», ço-ditz Joan-Pau. « L'òme es jòune, pas enquera 25 ans. Acordeonista a las Belutas dau Canton, membre del Anem Triò, animator del programa Dançem au collegi e tant d'autras causas... Es portaire, factor, de mestier, a l'abituda del contact coma lo monde. En mai de quò, es membre dau bureu al Bornat dau Perigòrd ».« Nos sem presparat pendant l'estiu coma Joan-Pau, ço-ditz Nicolau. Avem trabalhat chas se a Sarlat. En mai de quò, ai trabalhat una jornada coma Marçau que me balhet de plan bons conselhs, daus contacts. Me fau aprener los reflexes, que l'emission es plan minutada, fau esser concentrat, mas demorar naturau. Quo es un ritme de trobar».
Sud-Ouest : Que vai chanjar, que vai demorar ?
La structura de l'emission demòra, amb sa programacion musicala, l'entrevista coma lo convidat o la convidada del jorn, las novelas et l'actualitat occitana en Perigòrd e alhors. Avem cambiat et cambiarem enquera qualques detalhs coma « las virgulas » entre las diferentas partidas, o b'etot per anonciar la reclama... çò-ditz lo Verdier. La noveutat, quò's « Paraulas d'Aqui », que vai remplaçar la cronica de toponimia de Marçau ». Nicolau : « L'ideia es de far parlar lo monde de la vita vitanta, sur lo viu : parlar de la rentrada, coma l'avem fait coma Aline Samolhan e Lucia Rolet, de las vendenhas, de son trabalh...Balhar la paraula a la gent qu'utilisan l'occitan tots los jorns, dins lor mestier, dins lor vita e que sovent son mai jòunes que se podria creire». En setembre, anam « sur lo teren », emb doas emissions a la fiera espau de Perigüers, sur l'estand dau Bornat, onte podretz nos venir veire ». « E per acabar, se-ditz Joan-Pau, i a totjorn « Lo mot en òc » sur França Blu pendant la setmana ».
Un vent de nouveauté souffle donc sur l'une des émissions les plus anciennes et les mieux établies du réseau France-Bleu.
Denis Gilabert
19:32 Publié dans Actualitats, actualité, Musica, chants e dança | Lien permanent | Commentaires (0)
L'invité, lo convidat de Meitat-chen, meitat-pòrc dau 17 de setembre 2017
Joan-Pau Verdier e Nicolas Peuch nos informan que l'emission dau diumenc 17 de setembre 2017 a 11 oras sur França Blu Perigòrd se debanara en directe de l' estand dau Bornat dau Perigòrd a la fiera espausicion de Perigüers a Marçac d'Eila.
Meitat chen , Meitat pòrc , chasque diumenc a 11 oras sur França Blu Perigòrd!
Per escotar l'emission en directe o en redifusion, clicar sur lo ligam: França Blu Perigòrd
Veiqui lo ligam vers lo site de Joan-Pau Verdier
e los ligams vers lo sites de Nicolas Puech: www.nicolaspeuch.com e anemtrio.com e facebook.com/nicolaspeuch
19:32 Publié dans Actualitats, actualité, Musica, chants e dança | Lien permanent | Commentaires (0)
05/09/2017
L'invité, lo convidat de Meitat-chen, meitat-pòrc dau 10 de setembre 2017
Joan-Pau Verdier e Nicolas Peuch nos informan que lo convidat de l'emission dau diumenc 3 de setembre 2017 a 11 oras sur França Blu Perigòrd sera Pierre Coussy que parlara de la sieisièma edicion dau festenau "Mascaret" que se debanara a Bordeu dau 29 de setembre au 4 de novembre.
Meitat chen , Meitat pòrc , chasque diumenc a 11 oras sur França Blu Perigòrd!
Veiqui lo ligam vers França Blu Perigòrd
e lo ligam vers lo site de Joan-Pau Verdier
18:37 Publié dans Actualitats, actualité, Musica, chants e dança | Lien permanent | Commentaires (0)
Jan dau Melhau en concert a Javerlhac
Jan dau Melhau nos fará lo plaser de venir chantar 17 chançons de son CD "Gent qu’Espleitas" au Grand Lac, comuna de Javerlhac, lo diumenc 17 de setembre a 5 oras de l’enser.
Sira acompanhat per los guitarristas Marianne Tixeuil e Frédéric Chabalier.
Los que voldran podran demorar aprep lo concert per prener ensemble un repas tirat dau panier.
Coma de costuma, metram quauques sòus dins una envelòpa a l’entrada dau concert per paiar los despens daus artistas.Faram pus aisat per organizar ’quela serenada si la personas que vòlen venir se marquen d’avança per internet ( a reydy@orange.fr ) o ben au 05 53 56 00 39.
Informacion de Jan-Peire Reidi
18:23 Publié dans Actualitats, actualité, Musica, chants e dança | Lien permanent | Commentaires (3)
15/07/2017
De-ser, 15 de julhet, musica classica au festivau de la foreste en scena.
Auvetz Occitanistas !
N’i a pas que la musica tradicionala e folclorica.
Drubetz vos a la diversitat : la musica classica contemporala (o sabenta) en occitan exista ben e beu !
Surtissetz de vostre zòna d’aise…
Lo 15 de julhet, recitau liric de melodias en òccitan emb (seconda partita)
Brunò Rossinhòu (piano) e Matilda Rossinhòu (mezzo-soprano) que chanterá de las òbras de
Canteloube, Beroi, Rossinhòu…
Au "Festivau de la forest en scena" a 20 oras 30 a Sent Estefe de Puei Corbier rasis Moissidan
Dins los bòscs… de « la Fortuna »
Reservacions e rensennhaments : festivalforet@orange.fr – 06 60 35 46 10
Associacion « Musica au molin »
De veire, lo facebook de Matilda Rossinhòu: https://fr-fr.facebook.com/Mathilde-Rossignol-21047106896...
09:24 Publié dans Actualitats, actualité, Musica, chants e dança | Lien permanent | Commentaires (0)


text:
Dompierre-les-Tilleuls
Dompierre-les-Tilleuls es una comuna francesa, situada dins lo departament de Dobs e la region de la Franca Comtat.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Situada en la vallée del Drugeon, Dompierre-los-Tilleuls es una municipalitat prèpa de Frasne(2 km) e de Pontarlier (18 km). A una altitud mièja d'unitat|830|m {{}}, lo sieu païsatge environnant a constituit de plateaux e de montanhas. En lo moment del periòde hivernale, beneficia d'un enneigement abondiu #que compausa aital un marc magnific.
Située dans la vallée du Drugeon, Dompierre-les-Tilleuls est une commune proche de Frasne(2 km) et de Pontarlier (18 km). À une altitude moyenne de 830 m, son paysage environnant est constitué de plateaux et de montagnes. Lors de la période hivernale, elle bénéficie d'un enneigement abondant qui compose ainsi un cadre magnifique.
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Coma la majoritat dels pòbles environnants, la preséncia de Dompierre-las-Tilleuls remonta a la s-|X|e}} e la siá istòria es principalament ligada a la Distincion de Lo Riu.
Nomenat Villa domni Petri aiçò èra una anciana station del prieuré de Romain-Moûtier #que tot lo domeni se'n trucava "#Enterrar sancti Petri. La siá glèisa existissiá abans 941, a aquela data, amb lo consentement de Conrad III de Bourgogne, Meynier, prévôt del abbaye de Agaune, inféodait al comte [[Aubry Ier de Mâcon|Aubry Modèl:Ligam sègleModèl:Verificacion sègle de Mâcon]] (o Albéric) la glèisa de Sant-Pierre #que situava, en aquela charte, en lo comtat de Warasch e mai justament en la Chaux-de Arlier (jubente e consentiente domini nostro Conrardo excellentissimo rege, qualiter tu, Albérice comes, humiliter petiisti, in pagui Warascum, ecclesiam quoe es constructa in aunora sancti Petri, in calma Arlicana, cum omnibus appenditiis, quoe ibi aspicere videntur Istòria de las Sires de Salins, Guillaume)[1].
Aquela charte stipulait que lo sire de Salins deviá retre los fiefs, [[Salins-los-Bains|Gaucher Modèl:Ligam sègleModèl:Verificacion sègle de Salins]] voliá pas pas obtempérer a aquela clause e se permetiá quitament de usurper dels bens al prieuré de Romain-Moûtier. Lo cartulaire d'aquel prieuré remembrava los noms dels pòbles #que possedissiá, entre unes autres Dompierre, Bulle e Bouverans. La glèisa de Dompierre passava de contunh a la abbaye de Baume en 1083)[1].
En 1245 Clémence, veusa de Odon de Layer, fasiá un tractat amb [[Jean Ier de Chalon|Jean Modèl:Ligam sègleModèl:Verificacion sègle de Chalon]], comte de Bourgogne, en çò que tanh a un drech de gîte. En 1289 las proprietats que la abbaye de Romain-Moûtier possedissiá dins aquel vilatge avián comprés en l'acte d'escambi fach amb los senhors de la ostal de Chalon-Arlay. En 1485, lo 12 de febrièr, Hugues de Chalon concedissiá la affranchissement de la mainmorte a divèrses abitants e lo drech d'usatge en los sieus bòsques)[1].
Lo vilatge de 210 abitants aperaquí uèi, en dependent del costat de Palanca, constituissiá una halte sus la rota de la Sal entre Pontarliet e Salins. Una capèla, La nòstra-Madama de la Délivrance, erigida a Modèl:La s- se tròba a la separacion del pòble sus un tuc boisée de tilleuls #que domina la plana de Arlier. La glèisa Santa-Pierre e Sant-Paul #que las originas ne remontan a la s-|X|e}} possedís una rica decoració interiora #que la chaire e las confessionnaux n'an atribuit a Auguste Fauconnet, cap de fila de las menuisiers-escultors locales a Modèl:La s-. La tradicion agricòla es sòlidament ancorada dins lo pòble; al començament del sègle, l'ostal VIÈLH i aviá especializat en la fabricacion del material agricòla. Una entrepresa subsisteix uèi. Dompierre Ven Dompierre-los-Tilleuls après la primièra Guèrra Mondiala.
Comme la plupart des villages environnants, la présence de Dompierre-les-Tilleuls remonte au Sègle Modèl:S mini-Modèl:Verificacion sègle et son histoire est principalement rattachée à la Seigneurie de La Rivière.
Nommé Villa domni Petri c'était une ancienne station du prieuré de Romain-Moûtier dont tout le domaine s'appelait "Terra sancti Petri. Son église existait avant 941, à cette date, avec le consentement de Conrad III de Bourgogne, Meynier, prévôt de l'abbaye d'Agaune, inféodait au comte [[Aubry Ier de Mâcon|Aubry Modèl:Ligam sègleModèl:Verificacion sègle de Mâcon]] (ou Albéric) l'église de Saint-Pierre qu'il situait, dans cette charte, dans le comté de Warasch et plus précisément dans la Chaux-d'Arlier (jubente et consentiente domino nostro Conrardo excellentissimo rege, qualiter tu, Albérice comes, humiliter petiisti, in pago Warascum, ecclesiam quoe est constructa in honore sancti Petri, in calme Arlicana, cum omnibus appenditiis, quoe ibi aspicere videntur Histoire des Sires de Salins, Guillaume)[1].
Cette charte stipulait que le sire de Salins devait rendre les fiefs, [[Salins-les-Bains|Gaucher Modèl:Ligam sègleModèl:Verificacion sègle de Salins]] ne voulait pas obtempérer à cette clause et se permettait même d'usurper des biens au prieuré de Romain-Moûtier. Le cartulaire de ce prieuré rappelait les noms des villages qu'il possédait, entre autres Dompierre, Bulle et Bouverans. La glèisa de Dompierre passait ensuite à l'abbaye de Baume en 1083)[1].
En 1245 Clémence, veuve d'Odon de Layer, faisait un traité avec [[Jean Ier de Chalon|Jean Modèl:Ligam sègleModèl:Verificacion sègle de Chalon]], comte de Bourgogne, au sujet d'un droit de gîte. En 1289 les propriétés que l'abbaye de Romain-Moûtier possédait dans ce village étaient comprises dans l'acte d'échange fait avec les seigneurs de la maison de Chalon-Arlay. En 1485, le 12 février, Hugues de Chalon accordait l'affranchissement de la mainmorte à plusieurs habitants et le droit d'usage dans ses bois)[1].
Le village de 210 habitants environ aujourd'hui, dépendant du canton de Levier, constituait une halte sur la route du Sel entre Pontarliet et Salins. Une chapelle, Notre-Dame de la Délivrance, érigée au Sègle Modèl:S mini-Modèl:Verificacion sègle se trouve à l'écart du village sur une colline boisée de tilleuls qui domine la plaine d'Arlier. L'église Saint-Pierre et Saint-Paul dont les origines remontent au Sègle Modèl:S mini-Modèl:Verificacion sègle possède une riche décoration intérieure dont la chaire et les confessionnaux sont attribués à Auguste Fauconnet, chef de file des menuisiers-sculpteurs locaux au Sègle Modèl:S mini-Modèl:Verificacion sègle. La tradition agricole est solidement ancrée au village; au début du siècle, la maison VIEILLE était spécialisée dans la fabrication du matériel agricole. Une entreprise subsiste aujourd'hui. Dompierre devient Dompierre-les-Tilleuls après la première Guerre Mondiale.
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ 1,0, 1,1, 1,2, 1,3, 1,4 et 1,5 Investigacions istoricas sus la vila e la arrondissement de Pontarlier Error de citacion : Balise
non valide ; le nom « PONTARLIER » est défini plusieurs fois avec des contenus différents


text:
Wikidata
Wikidata (www.wikidata.org) a per tòca de crear una basa de coneissença liura sul mond que pòsca èsser legida e editada tan plan per d'umans coma per de maquinas. Provesirà de donadas dins totas las lengas de projèctes Wikimèdia e permetrà un accès centralizat a las donadas tal coma lo fa Wikimedia Commons pels fichièrs multimèdias. Wikidata es un projècte novèl albergat e sostengut per Wikimèdia.
Lo desvolopament inicial del projècte es finançat gràcias a las generosas contribucions del Allen Institute for Artificial Intelligence [ai]2, de la Gordon and Betty Moore Foundation, e de Google, Inc.Google, Inc..
Per mai d'informacions
- Wikidata.org – es lo site web de produccion.
- * Wikidata test site
- Presentacion – Ofrís una presentacion non tecnica als objectius de la proposicion de projècte Wikidata.
- FAQ – Respond a qualquas-unas de las questions pausadas lo mai sovent (oc).
- Desvolopament – Ofrís un apercebut de las òbras de desvolopament en cors.
- Contribuir – Presenta cossí podètz ajudar.
- Glossari – – Lista de tèrmes utilizats a l'entorn de Wikidata amb lor explicacion.
Impacte sus Wikipèdia
Trabalham actualament sus 3 objectius principals
- Centralizar de ligams interlenga
- Provesir un luòc de centralizacion de las donadas de las infobox de totas las Wikipèdias
- Crear e metre a jorn una lista d'articles basada sus de donadas dins Wikidata
Estat d'avançament
De compte renduts regulars de las activitats a prepaus de Wikidata son meses en linha sus la pagina Status updates.


text:
Istòria de Belgica
Los primièrs abitants coneguts del territòri de l'actuala Belgica foguèron los òmes de Neandertal, 400 000 ans abC., dins la region de Mòsa. Dempuèi 30 000 ans abC. l'Homo sapiens abita la region.
Lo nom de Belgica ven del latin Belgica, de Belgæ, los bèlgas antics, nom d'un pòble indoeuropèu (bensai germanic o pus probablament italic[1]) qu'abitèt la region. Tanben los cèltas abitèron dins la region.
Los romans, comandats per Juli Cesar, ocupèron la region en l'an 54 abC..
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Bernard Sergent (1995) Les Indo-Européens, histoire, langues, mythes, París: Payot, p. 84-85.