text:
Panthera tigris
Panthera tigris
Tigre de Bengala (Panthera tigris tigris)
Lo tigre (Panthera tigris) es un mamifèr carnivòr de la familha dels Felids (Felidae) del genre Panthera. De forradura fòrt caracteristica rossa raiada de negre, es lo mai grand felin salvatge del monde. L'espècia es dividida en nòu sosespècias amb de diferéncias menoras en tèrmes de talha o de comportament. Superpredator, caça subretot los cèrvis e los singlars, mas pòt tanben atacar de presas de talha pus importanta coma los bufles. Fins al sègle XIX, lo tigre aviá la reputacion de manjar los Òmes. Es una animal solitari; lo mascle possedís un territòri que conten los domenis de plusors femèlas e participa gaireben jamai a l'educacion dels pichons.
S'adapta a tot tipe d'abitat, s'encontra dins tota Asia, malgrat que son airal de reparticion aja demenit fòrça. L'espècia es considerada coma en dangièr per l'Union Internacionala per la Conservacion de la Natura e es aparada sus l'ensemble dels païses ont viu. Caçadas fins a la mitat del sègle XX, las populacions de tigres descreissián fòrça, passant d'un efectiu estimat a 100 000 subjèctes en 1900 a prèp de 3 500 tigres[1],[2], la majoritat vivent en Índia. La diminucion de son abitat e lo braconatge alimentant la medecina tradicionala chinesa son las menaças principalas pesant sus l'espècia.
« Rei dels animals » e signe del zodiac chinés, lo tigre es tanben fòrça present dins la mitologia indo, servent de montura a Durga. Figura emblematica representant la fòrça e la feror, aquel felin es pintat dins fòrça quadres de caça, e a figurat dins fòrça òbras musicalas e literàrias: Shere Khan del Libre de la Jungle de Rudyard Kipling.
Somari
- 1 Descripcion morfologica
- 2 Evolucion de l'espècia e sosespècias
- 3 Comportament
- 4 Ecologia e reparticion
- 5 Conservacion del tigre
- 6 Representacions artisticas del tigre
- 7 Nòtas e referéncias
- 8 Annèxes
Descripcion morfologica[modificar | modificar la font]
Còrs[modificar | modificar la font]
Lo tigre es lo mai grand felin salvatge, es tanben lo pus gròs predator sus la tèrra fèrma darrièr l'ors kodiak e l'ors polar. Aquel felin a un còrs pus long qu'aquel del leon; aquò lo fa paréisser fòrça mai massís. Las mesuras del tigre vàrian fòrça d'una sosespècia a l'autre: un tigre de Sumatra mascle pesa pas mai de 140 kg per 2,3 mètres de longor totala alara qu'un tigre de Siberia pòt aténher 300 kg per 3,3 mètres de long[3]. La nautor al garròt del tigre pòt atal variar de 0,85 a un mètre, sa longor totala amb la coa de 2 a 3,7 mètres e son pes de 65 a 300 kg[4]. Lo recòrd de pes es aquel d'un tigre de Siberia en 1950 amb 384 kg[5].
Las aurelhas del tigre son redondas, lor fàcia extèrna es negra amb una granda taca blanca al mitan. Las pupilhas son redondas, l'irís es de color daurada a verda, a vegada blava. Lo nas es ròse amb a vegadas de tacas negras, las vibrissas son nombrosas sus un morre cort. Lo front es bombut. Lo còl es cobèrt d'una forradura fòrça mai densa e espessa formant una colareta, subretot pel mascle. Las caninas del tigre son las mai longas de totes los felins actuals: pòdon aténher una longor de nòu centimètres. Coma totes los membres del genre Panthera, l’osoíd es en partida ossificada, aquò li permet de rugir[6].
Pelatges[modificar | modificar la font]
Lo tigre a una forradura jauna clar a iranjat escur raiada de negre. Lo pelatge es blanc crèma sus la fàcia intèrna dels membres, la peitrina, la gòrja, las gautas, la maissa inferiora e lo dessús dels uèlhs. Las raiaduras de color negra son mai o mens abondantas segon las sosespècias, a vegadas dobles suls costats. Son diferentas d'un subjècte a l'autre e d'un costat a l'autre permetent una identificacion segura[7]. Los tigres vivent dins las selvas son pus escurs e an mai de raias. En ivèrn, lo pel es pus clar e dense pel tigre de Siberia e lo tigre de la Caspiana[8],[9]. La coa es en primièr raiada puèi ven anelada a l'extremitat.
Lo tigre blanc, a vegadas presentat dins los zòos o los circs, es pas una sosespècia o una raça geografica del tigre. Qualques especimèns salvatges foguèron observats en Índia, mas es un subjècte capturat en 1951, Mohan, que venguèt l'aujòl de gaireben totes los tigres blancs captius[10]. Gaireben totes los tigres blancs an de raias negras a brun clar sus un pelatge blancàs; los uèlhs son blaus. Se considèra qu'es una mutacion genetica encontrada dins d'autres mamifèrs, coma lo cat e lo lapin[11]. Existís pas de cas d'albinisme reconegut.[12].
Lo tigre daurat, o en anglés golden tiger, a un pelatge blanc amb de traças rossas formant coma de raiaduras[13].
De tigres negres foguèron senhalats de temps en temps, mas la sola pròva de lor existéncia es una pèl confiscada per la polícia en octobre de 1992. Lo pelatge presenta una largor anormala de raiaduras que se jonhon totalament sus l'espatla e la tèsta, provocant l'illusion d'un tigre negre. [14].
Permanéncias fisicas[modificar | modificar la font]
Un tigre fa de passes de 55 a 80 cm de long. La traça de pata mesura 10 a 14 cm de larg e 16 cm de long[15]. Es un plan bon nadaire. Travèrsa aisidament los rius larg de 6 a 8 km e lo recòrd es aquel d'un tigre de Sumatra que traversèt una partida de mar de 29 km de larg[16]. Lo tigre pòt córrer a la velocitat maximala de 50 km/h, mas sus de distàncias pichonas, d'una vintena de mètres[17].
Evolucion de l'espècia e sosespècias[modificar | modificar la font]
Evolucion de l'espècia[modificar | modificar la font]
La linhada de las pantèras, las Pantherinae, divergiguèt fa 10,8 milions d'ans de l'aujòl comun dels Felidae, puèi fa 6,4 milions d'ans, la linhada de las pantèras nebulosas Neofelis e aquelas de las Panthera[18]. Lo mai vièlh aujòl comun als Panthera que se possedís de fossils es Panthera palaeosinensis, que viviá de la fin del Pliocèn al començament del Pleïstocèn. Lo tigre apareguèt fòrça abans lo jaguar, lo leopard e la pantèra e es estrechament parentat a la pantèra de las nèus: tigre e pantèra de las nèus aurián divergit fa dos milions d'ans[19],[20]. Segon l'avís general, l'origina de l’espècia es localizada dins l'Èst e lo Nòrd-Èst d'Asia. Lo territòri del tigre se seriá aprèp espandit sus las illas de la Sonda puèi cap a Índia. De pròvas fossilas de sa preséncia al Japon e sus l'illa de Bornèo[21]. Fa 73 000 ans, lo tigre gaireben s'apaguèt a causa de las erupcions del volcan Toba a Sumatra; aquò pòt explicar la flaca diversitat genetica de l’espècia actuala[22].
Sosespècias[modificar | modificar la font]
La primièra descripcion del tigre foguèt efectuada per Linné en 1758 dins son libre Systema Naturae. L'espècia Panthera tigris aviá tradicionalament uèit sosespècias diferentas; pasmens, en 2004, un estudi menat sus tres marcadors genetics diferents de 130 tigres a revelat una novèla sosespècia, lo tigre de Malàisia (Panthera tigris jacksoni)[23]. La classificacion de nòu sosespècias foguèt adoptada par l'UICN en 2008[24] puèi per de fondacions de proteccion del tigre coma Save the tiger fund o 21st Century Tiger[25]. E mai, se vei que l'UICN efectuèt un cambiament d'autor per l'espècia (de Linné a Mazák)[26]. La basa de donada NCBI reconeis solament las sièis sosespècias encara viventas[27] e aquela del SITI demorèt al modèl de uèit sosespècias[28]. Las recèrcas sus las sosespècias de tigres se contunhan per establir los plans de salvagarda mai adaptats possible[29],[30].
Las nòu sosespècias presentadas aicí son aquelas reconegudas per l'UICN, que tres atudadas:
- lo tigre de Siberia (Panthera tigris altaica) es lo mai grand dels tigres. Son pelatge es clar amb de raiaduras pus brunas que negras. Los mascles an sovent un colar espés de pels blancs. Sas populacions s'espandisson sus Manchoria, lo Nòrd-Èst de China, Russia e benlèu la Corèa del Nòrd ;
- lo tigre de China miègjornala (Panthera tigris amoyensis) es de talha plan compacta, sas raias son fòrça espaçadas, cortas e largas. Sosespècia en dangièr critic d'extincion; se tròba los darrièrs tigres chineses dins una resèrva del sud de China. Foguèt declarat « nosible » per Mao Zedong, çò que precipitèt son extincion. Lo govèrn chinés tempta uèi de salvar los darrièrs especimèns;
- lo tigre de Bali (Panthera tigris balica) revèrta lo tigre de Sumatra, foguèt fòrça desconegut al moment de sa disparicion, al començament dels ans 1930. Se trapava solament sus l'illa de Bali ;
- lo tigre d'Indochina (Panthera tigris corbetti) es relativament pichon, son pelatge es de color escura, amb de raias mai finas e mai nombrosas que lo tigre de Bengale. Las marcas blancas son pus prononciadas. Son airal de reparticion cobrís Tailàndia, la China del sud, Cambòtja, Birmania, Laos, Vietnam ;
- lo tigre de Malàisia (Panthera tigris jacksoni) es una sosespècia descricha en 2004, revertant lo tigre d'Indochina e viu en Malàisia ;
- lo tigre de Java (Panthera tigris sondaica) es una sosespècia atudada; lo darrièr tigre de Java foguèt apercebut en 1972 e despareguèt benlèu dins los ans 1980, consequéncia de la destruccion de son abitat ligada a l'espleitacion intensiva de la fusta de tèc[31]. Semblava lo tigre de Sumatra e s'encontrava solament sus l'illa de Java ;
- lo tigre de Sumatra (Panthera tigris sumatrae) es la pus pichona sosespècia de tigres encara viventa[32]. Lo pelatge es fòrça escur, lo blanc del ventre es mendre, e las raias son doblas, finas e fòrça serradas. Los mascles an una forradura de còl espessa. Es present solament sus l'illa de Sumatra ;
- lo tigre de Bengala (Panthera tigris tigris) a de raiaduras plan espaçadas sul fons brun iranjat. Se trapa subretot en Índia, mas tanben Bangladèsh, Botan, Nepal, a l'Oèst de Birmania e dins lo Sud de China. Es la sosespècia pus espandida;
- lo tigre de la Caspiana (Panthera tigris virgata) es una sosespècia atudada dins los ans 1970. Aquel tigre èra de granda talha, amb un ventre blanc e sa tèsta aviá una longa colareta. Los territòris dels tigres de la Caspiana s'espandissián en Afganistan, Iran, Turquia, Mongolia, e lo centre de Russia.
-
-
-
Balicolor.jpg
-
-
-
-
-
-
Ibrides[modificar | modificar la font]
De crosaments en captivitat se faguèron entre tigre e leon. Lo ligre es lo resultat del crosament entre un leon e una tigra, lo tiglon aquel d'un tigre e d'una leona. Lo ligre es en general mai grand que sos dos parents alara que lo tiglon es pus pichon. Possedís de caractèrs fisics entre aqueles de lor paire e aqueles de lor maire e son capables de rugir coma un tigre o un leon. Segon lo site Messybeast, la diferéncia de talha entre lo ligre e lo tiglon es deguda a un gèn que s'exprimís diferentament segon lo sèxe[33],. Los ligres e tiglons femèlas son a vegadas fertilas amb una de las espècias que ne son eissits. Aqueles crosaments se fan solament en captivitat perque los tigres e leons s'encontran rarament dins la natura[34]. Sovent eissits de crosaments forçats per obtenir un felin « fòra de nòrma », aqueles ibrides, sens utilitat per la conservacion de las espècias, sofrisson sovent de problèmas de santat fisica e mentala[35].
Lo dogla seriá lo crosament entre un leopard mascle e una tigra e lo tigard lo crosament entre un tigre e una leoparda[36].
Comportament[modificar | modificar la font]
Territorialitat[modificar | modificar la font]
Solitari, lo tigre aima pas partejar son territòri, subretot entre mascles. Lo tigre mascle possedís un territòri que conten doas a tres domenis reservats a las femèlas; lo recòrd es de sèt femèlas sul territòri d'un mascle[38]. Los mascles percorron lor territòri regularament, aquò li pren qualques setmanas[39].
Totes los tigres, mascles o femèlas, marcan lor territòri amb lor urina o lors excrements. Per evitar los intruses, pòdon tanben senhalar lor preséncia en grafinhant los arbres. Fòra dels periòdes de reproduccion, o quand la femèla elèva los pichons, los encontres son evitats: Kailash Sankhala observèt qu'un parelh de tigres dins un meteis claus del zoo de Delhi anavan jamai suls meteis camins e avián de zonas separadas dins lor espaci[40].
Excepcions a la solitud dels tigres: son sovent los mascles que demòran prèp de las femèlas, e que a vegadas accèptan de partejar una presa. De joves tigres fraires se ligan a vegadas per atacar de presas pus grandas. Pasmens, aqueles comportaments son pas frequents, e los encontres entre tigres se redusisson sovent al periòde de reproduccion[41].
Lo tigre possedís sovent qualques tutas sus son territòri, e utiliza la mai adaptada pels besonhs del moment. Lo territòri d'un tigre vària fòrça segon la disponibilitat de las presas. Per exemple, dins qualques regions d'Índia o de Nepal, ont las presas son abondantas, lo territòri dels mascles cobrís entre 30 e 72 km2 e aquel de las femèlas pòt èsser inferior a 20 km2. Mas en Siberia, ont las presas son raras, cal de 800 a 1 000 km2 de territòri per un mascle e fins a 400 km2 per una femèla[42].
Vocalizacions[modificar | modificar la font]
Lo tigre a un grand repertòri de vocalizacions, diferentas segon lor utilizacion: senhal de preséncia, apèl d'una femèla, crida d'ataca... Los rugiments se pòdon ausir a tres quilomètres de distància[43], Son generalament utilizats per senhalar lor preséncia a las femèlas e als tigres de passatge, mas pòdon a vegadas indicar que la caça a capitat[44].
Caça e alimentacion[modificar | modificar la font]
Metòdes de caça[modificar | modificar la font]
Lo tigre es un predator crepuscular: caça de preferéncia al levar e al tombar del jorn, mas pòt tanben caçar pendent la jornada[45]. Pista las presas a la vista e a l'ausida, e utiliza pauc son odorat per aquela activitat[46]. Los tigres preferisson atacar de subjèctes joves o vièlhs.
Lo tigre apròcha sa presa a l'afust e l'ataca pel costat o darrièr. Se sa presa es pichona, lo tigre la tua en li rompent las vertèbras cervicalas; s'es granda, preferisson de la mòrdre a la gòrja e atal l'estofar[47]. La mordida a la gòrja permet d'evitar las banas e las batas de sas presas e las empacha de tornar se levar[48]. Lo tigre es abituat a menar la presa dins los bartasses per la manjar al calme; pòt tanben la cobrir de fuèlhas o de tèrra per l'escondre[49]. Arriba que de tigres caçan ensemble mas es pauc frequent.
La probabilitat de capitar una caça vària segon los subjèctes e l'abitat : per exemple, dins lo Pargue Nacional de Ranthambore, solas 10 % de las caças capitan, alara que dins las selvas densas d'un Pargue Nacional de Kanha, la mejana es de 5 %[50].
Alimentacion[modificar | modificar la font]
Una tigra de Bengala sola consoma sièis quilogramas de carn per jorn, çò que, segon la talha de las presas, representa 40 a 70 presas per an[51]. Un tigre en mejana deu caçar una granda presa cada sèt a dètz jorns[52]. Un tigre pòt manjar de 14 a 40 kg de carn en un còp.[53].
Lo tigre se noirís que de carn, es un animal carnivòr. Las principalas presas del tigre son de pes mejan (de cinquanta a dos cents quilogramas), caça subretot los singlars e los cèrvis[54]. Lo regim alimentari del tigre vària segon las sosespècias e segon son abitat; enclusís gaur, sambar, bufle, cèrvi axis, monin, etc. S'ataca a vegadas als animals espinoses pòrcs espics, mas tanben a de presas pus grandas coma los orses, de leopards, de pichons rinocèros e elefants[55] o de Crocodilias[56].
Predator oportunista, lo tigre se pòt atacar al bestial, o a una caraunhada[57]. Se necessari, pòt tanben manjar de pars[58].
Manjaire d'Òme ?[modificar | modificar la font]
Lo tigre es lo felin amb una granda reputacion de manjaire d'Òmes, subretot en Índia. Aquò significa pas que l'èsser uman fa partida de son regim alimentari, mas pòt s'atacar a l'Òme.
La tigra escaissada « la manjaira d'Òme de Champawat » que foguèt tuada pel caçaire Jim Corbett en 1907 aviá tuat 438 personas[59] en uèi ans[60]. Dempuèi lo començament del sègle XX, las victimas son fòrça mens nombrosas, mas dins los ans 1950, se comptava prèp de 5 000 mòrts cada an[61].
Los principals accidents mortals se produson a l'ocasion de contacte imprevist entre l'òme e l'animal. La pèrda de caninas es un punt determinant: lo tigre, incapable de se noirir de grandas presas, se replega sus de presa pus flacas coma l'òme. Las tigras pòdon transmetre lo gost de la car umana a lors pichons e perpetuar atal una linhada de manjaires d'Òmes[62].
Cicle de vida[modificar | modificar la font]
Lo periòde de reproduccion se pòt far a tot moment de l'an, mas i a un pic d'ocurréncia que vària segon la zona geografic[63]. Durant l'estrus que dura mai de nòu jorns[64], la femèla senhala sa preséncia per de gemiments e de rugiments repetits acompanhat d'un marcatge olfactiu pus frequent. Pendent la cort, los contactes son frequents: los tigres se mossegan lo morre, se fretan un contra l'autre. Quand la femèla es prèsta, pren la posicion tipica dels felins: s'assètan, las patas mai longas davant e aquelas de darrièr mièg plegadas, lo mascle la penètra e la sasís per la pèl del còl pendent l'ejaculacion. Per finir, la tigra s'escampa violentament e se vira sovent contra lo mascle, abans de començar un periòde de repaus[65]. L'acoblament es brèu mas se pòt repetir mai d'un còp per jorn[66].
La femèla fa nàisser dins un luòc isolat[67] dos o tres pichons en mejana (sèt al maximum) aprèp 93 a 114 jorns (o entre 3 e 4 meses) de portadura[68]. Los joves tigres demòran cècs fins a sièis a catorzen jorns; pesan a la naissença de 750 a 1 600 g. Es la tigra que fa l'educacion dels pichons; lo tigre participa. La tigra los desplaça sovent d'una tuta a l'autra per los aparar dels predators. Començan de jogar quand an un mes[69]; la tigra dona pas de carn abans quaranta jorns e lo desmamatge se fa a dos meses[70].
Los joves demòran amb la maire per aprendre la caça. Al contrari dels lions, los tigres joves manjan en primièr. La tigra es fòrça protectritz, eliminant o evitant lo dangièr (tigres mascles, lo paire comprés, Òmes, etc.) Vèrs un an, los joves pòdon caçar sols[71]. Los conflictes per las presas se multiplican vèrs dètz-e-uèit a vint-e-un meses e los mascles son los primièrs que daissan lo cercle familial[72].
Dins la natura, los tigres fan lor maduretat sexuala de tres a sièis ans pels mascles e a gaireben tres ans per la femèla[73]. Lo tigre se reprodusís pas mai a partir del catorzen an[74]. La maire torna en cicle eustral detz-e-uèit a vint meses aprèp la naissença[75]. Un estudi fach al Pargue Nacional del Chitwan, en Nepal, a mostrat una mortalitat infantila de 34 % per los joves de mens d'un an e de 29 % pel segond an. Pel primièr an, 73 % de las mòrts foguèron degudas a la pèrda de la portada entièra per causa d'inondacion, d'encendi o d'infanticidi.
Ecologia e reparticion[modificar | modificar la font]
Abitat del tigre[modificar | modificar la font]
Se trapa dins las selvas umidas tropicalas fins a la Taiga de la Russia d'Orient Extrèm en passant per las mangròvas dels Sundarbans, lo tigre s'adapta plan, pasmens que preferís los terrens de granda vegetacion utils per ne far un bon terren de caça e un bon abric[76]. En 2008, al Botan, alara que se pensava que lo tigre anava fins a 3 000 mètres[77], de patadas e de fotografias lo mòstran anant entre 3 700 e 4 300 mètres[78].
Reparticion[modificar | modificar la font]
L'airal de reparticion del tigre a fòrça demenit dempuèi lo sègle XIX. S'espandissent de l'Èst de Turquia a l'Orient Extrèm rus, sus las illas de Sumatra, de Java e de Bali: dins gaireben tota Asia, levat de la serrada d'Imalaia.
Uèi, los darrièrs tigres subrevivon solament dins catòrze païses: Índia, Nepal, Botan, Bangladèsh, Birmania, Laos, Tailàndia, Cambòtja, Malàisia, Indonesia (illa de Sumatra), China, Russia e benlèu la Corèa del Nòrd.
Dins lo Pargue Nacional de Kaziranga, las estimacions oficialas comptan 90 a 100 subjèctes, constituissent benlèu la concentracion pus densa al monde.
Conservacion del tigre[modificar | modificar la font]
Menaças[modificar | modificar la font]
Enemics naturals[modificar | modificar la font]
Son pauc los enemics naturals. Pasmens, las ardadas de dholes pòdon atacar e tuar un tigre. Los orses tanben pòdon tuar de tigres mascles o joves[79].
Caça[modificar | modificar la font]
La caça dels trofèus foguèt una causa importanta de regression del tigre al sègle XIX e al començament del sègle XX. La caça del tigre foguèt un espòrt dels colons e dels maharadjahs. [80].
Lo comèrci de la pèl accelerèt aquela caça. Al començament del sègle XX, una pèl costava 200 ropias, e un tapís amb la tèsta fins a 300. Las forraduras foguèron negociadas pels marchands locals puèi vendudas coma sovenir[81]. Pendent los ans 1950 a 1960, se comptava mai de tres mila tigres; foguèron tuats coma trofèus[82].
La caça del tigre es uèi enebida dins totes los païses ont viu lo felin. Le braconatge e la desparicion de son abitat e de sas presas son uèi ara las causas principalas de la baissa de populacions.
Destruccion de son abitat[modificar | modificar la font]
Lo tigre sofrís de la destruccion de son abitat: desforestacion e pèrda dels abitats naturals, creissença demografica, disparicion de las presas, agrandiment de las zonas cultivadas e aumentacion de la pollucion. Los subjèctes mens e mens nombroses, e a vegadas mai e mai alunhats penan per s'encontrar e se reproduire.
Medecina tradicionala[modificar | modificar la font]
En Asia, s'utiliza de partidas del còrs del tigre, coma los òsses, per fabricar de remèdis tradicionals[83],[84]. Lo trafec d'òsses a demenit en Índia e en Russia[85]. En China, es enebit dempuèi 1993 d'utilizar d'extraits de tigre dins la farmacopèa e l'òs de sailong a remplaçat l'òs de tigre. A Taiwan, 59% de las farmacias fornissián de preparacions amb d'òs de tigre dins los ans 90 e mens d'1% en 2009. Mas en Cambòtja, Indonesia, Laos, Birmania e Vietnam, la luta contra lo braconatge es fòrça flaca e los mercats demòran[86].
Proteccion[modificar | modificar la font]
Istoric de las accions de proteccion[modificar | modificar la font]
En 1969, lo director del zoo de Delhi declarèt que « Lo tigre es a mand de desaparéisser ! »[87]. La caça del tigre foguèt enebida en 1970, en 1973 lo Projècte Tigre foguèt lançat per Indira Gandhi en Índia[88]: los pargues nacionals son transformats en resèrvas, qu'es enebit d'accedir al centre. Lo programa fonciona: dins los ans 1980, las autoritats indianas anóncian que las populacions de tigre an mai que doblat[89]. Pasmens, lo projècte relentiguèt a la mòrt d'Indira Gandhi en 1984. E mai los resultats del Projècte Tigre son criticats: lo comptatge èra pauc precís, e los administrators avián tendéncia a coflar lors resultats per justificar l'argent pagat per l'Estat[90].
A partir de 1986, se descobriguèt amb suspresa que los tigres « dispareissián »: se pren alara consciéncia del braconatge que provesís la farmacopèa tradicionala chinesa. La revelacion del braconatge provoquèt una crisi dins la comunautat dels conservators: totes los esfòrces semblavan vans, lo trafec d'òsses de tigre continuava en Indochina e en Siberia. Aprèp que los querelaires trobèron un acòrd[91], s'entreprenguèt d'accions internacionalas[92]:
- En 1994, los representants de fòrça païses ont vivon los tigres se reüniguèron per lutar ensemble contra lo comèrci illegal del tigre ;
- En 1995, la campanha Save the tiger fund, financiada per la societat Exxon e lo National Fish and Wildlife Foundation, a per objectiu d'enforçar l'accion de las resèrvas[93], per exemple en instaurant de corredors silvèstres per empachar l'isolament de las populacions de tigres, e arrestar lo comèrci illegal[94].
- L'interdiccion del comèrci d'òsses de tigre en China foguèt lo resultat de fòrça pressions exercidas per la comunautat internacionala.
En 2010, tretze caps de govèrn que Vladimir Potine e Robert Zoellick (president de la Banca Mondiala) se reüniguèron per balhar 350 milions de dolars per la conservacion del tigre[95].
Estatut legal[modificar | modificar la font]
L'ensemble de las sosespècias de tigre es classat dins l'annèxe I de la CITES dempuèi 1975, levat lo tigre de Siberia qu'èra sus l'annèxe II de la CITES fins a 1987, aquò significa que son comèrci es enebit levat autorizacion excepcionala[96].
L'espècia es tanben considerada coma En dangièr (EN) per l'UICN dempuèi 1986[97]. Las sosespècias pòdon aver un estatut diferent: le tigre de Siberia foguèt considerat coma En dangièr critic d'extincion (CE) de 1996 a 2008 per tornar trobar l'estatut d'En dangièr, lo tigre de China e lo tigre de Sumatra son considerats coma En dangièr critic d'extincion dempuèi 1996 e lo tigres de la Caspiana, de Bali e de Java son considerats coma Atudats (EX).
Lo tigre es aparat per la legislacion nacionala dins de païses ont es present a l'estat salvatge[98].
Populacion[modificar | modificar la font]
Preséncia in situ[modificar | modificar la font]
En 1900, s'estimava que la populacion de tigra èra de 100 000 individús que 40 000 en Índia[99]. En 2008, lor populacion s'estimava per l'Union Internacionala per la Conservacion de la Natura entre 1 361 e 2 056 especimèns capables de se reproduire[100] que 1 411 subjèctes en Índia[101].
Uèi, i a en Índia vint-e-tres resèrvas naturalas especialament creadas per preservar lo tigre. En Nepal, tres resèrvas pòdon pretendre abrigar de tigres. Lo tigre es present dins dètz-e-nòu resèrvas en Tailàndia, catòrze airals aparats de Vietnam, cinc resèrvas a Sumatra[107], tres resèrvas en Russia e una en China[108].
Preséncia ex situ[modificar | modificar la font]
L'elevatge conservatòri permet de mantenir una populacion de tigres viventa que qu'arribe a la populacion salvatja, mas tanben, mercé a l'afeccion del public per aquela espècia de sostenir los programas de proteccion in situ. Una autra accion dels zoos es de permetre las accions de recèrcas sul tigre per conéisser sa biologia. Pasmens, los ensags de reintroduccion de tigres nascuts en captivitat an pas capitat[109].
Lo tigre se reprodusís fòrça plan en captivitat e benlèu los tigres en captivitat son pus nombroses que los tigres salvatges. En 2004, lo studbook international (registre internacional) compta 660 tigres[110]. Lo 19 de març de 2009, un pauc mai de 1 400 tigres son inscriches sus la basa ISIS: que, mai de 400 tigres de Siberia, prèp de 300 tigres de Bengala, mai de 200 tigres de Sumatra e una cinquantena de tigres de Malàisia e de tigres d'Indochina e per finir, 390 tigres d'origina non especificada o eissits d'ibridacion[111].
Los tigres se tròban tanben dins los zoos privats, ont las condicions de detencion son a vegadas contràrias al dreches dels animals: sofrisson sovent de problèmas nutricionals o son l'objècte d'un elevatge intensiu. Dins los circs i a tanben fòrça tigres pels espectacles de domdatge: las condicions de detencion d'aqueles animals son tanben denonciadas (gàbias tròp estrechas e dreçatges violents[112]. Pasmens, de pargues per animals retirat del circ existisson, coma aquel del circ Pinder[113].
Tanben, existisson de centres d'elevatge en captivitat que lor sola preocupacion es de far créisser lo nombre d'aqueles felins pel profièch: per exemple, un tigre blanc se pòt vendre a 60 000 $[114].
Representacions artisticas del tigre[modificar | modificar la font]
-
-
Surprise ! del Doanièr Rousseau.
-
-
Le tigre de Franz Marc.
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ (en)World tiger population shrinking fast, WWF warns Associated Press [1]
- ↑ (fr)[url=http://web.archive.org/web/20100919202051/http://fr.news.yahoo.com/4/20100916/tts-asie-tigres-ca02f96.html]Demòra mens de 3500 tigres salvatges en Asia, segon un estudi Reuters [2]
- ↑ "jackson105"(fr), Los felins, p.105
- ↑ larousse66(fr) Larousse dels félins, p.66
- ↑ id jackson95, opcit, p.95
- ↑ (en) {{Vratislav Mazak, Panthera tigris,in Mammalian species 8 de mai de 1981 n°152[3]
- ↑ "jackson97"op. cit., p. 97
- ↑ id "CSG3"
- ↑ id"larousse66"
- ↑ id "jackson105"
- ↑ (en) {{Roy Robinson, The white tigers of Rewa and gene homology in the felidae in Genetica 11 de decembre de 1968 ISSN=0016-6707 [4]
- ↑ (en) {{[url=http://www.lairweb.org.nz/tiger/albinos2.html] Albino Tigers, Maxine Annabell [5] ed: Tiger Territory
- ↑ (en)[url=http://www.lairweb.org.nz/tiger/tabby.html]Golden Tabbies, Maxine Annabell [6] ed: Tiger Territory
- ↑ id "CSG3"
- ↑ (fr) Le tigre : ses mœurs - son histoire - son avenir, Kailash Sankhala (trad. Florent Jouty) MLP Editions 1998 ISBN 2-7434-1070
- ↑ "CSG3" (en) [7] Tiger Panthera tigris (Linnaeus, 1758) : Description and Behavior Part Two, Cat Specialist group, 1996 [8]
- ↑ "NGM"
- ↑ PourLaScience (fr) L'évolution des chats| journal, Stephen O'Brien et Warren Johnson, Abril de 2008, ISSN 0 153-4092 basat sus (en) The late Miocene radiation of modern felidae : a genetic assessment, W. Johnson et al. in Science (2006) e (en) The near eastern origin of cat domestication, C. Driscoll e in al. Science (2007)
- ↑ "IUCNOnce">{{UICN 22732 Panthera uncia (Schreber, 1775)
- ↑ La posicion del clade a respièch dels autres Panthera es encara pas plan clara.
- ↑ (en) Riding the tiger: tiger conservation in human-dominated landscapes, John Seidensticker, Peter Jackson, Sarah Christie, ed :Cambridge University Press, 1999, iSBN 0521648351 ISBN 978-0-521-64835-6, en linha [9]
- ↑ id PourLaScience
- ↑ (fr) Un nouveau cousin pour les tigres, Cécile Dumas, in Nouvel observateur 7 de decembre de 2004
- ↑ id "UICNTigris"
- ↑ (en) Tiger facts sus 21st Century Tiger e (en) Tiger subspecies sus Save the tiger fund
- ↑ id "UICNTigris"
- ↑ NCBI 9694 Panthera tigris
- ↑ ITIS 183805 Panthera tigris (Linnaeus, 1758) }}
- ↑ id "Riding1" John Seidensticker, Peter Jackson, Sarah Christie, op. cit., p. 35-49
- ↑ Per exemple, se lo tigre de China del Sud (Panthera tigris amoyensis), en dangièr critic d'atudament, aparten a la meteissa sosespècia que lo tigre d'Indochina (Panthera tigris corbetti), se pòt alara temptar de reproduccions en captivitat amb aquel per renfortir lo còde genetic del tigre de China du Sud.
- ↑ John Seidensticker, Peter Jackson, Sarah Christie, op. cit., p. 18
- ↑ "jackson105"
- ↑ (en)[10] Why are ligers so much bigger than tigons, Sarah Hartwell Messy beast
- ↑ (en) [11] Hybridisation, Maxine Annabell [12] ed: Tiger territory
- ↑ (en)[13] Where do Ligers Come From?, Big Cat Rescue, [14]
- ↑ (en)[15] Other hybrid cats, Maxine Annabell [16] ed: Tiger territory
- ↑ id "jackson100"
- ↑ "Larousse68"
- ↑ "Larousse182" Rémy Marion, op. cit., p. 182
- ↑ "KS35" Kailash Sankhala, op. cit., p. 35
- ↑ "Larousse183" Rémy Marion, op. cit., p. 183
- ↑ "jackson100"
- ↑ jackson101 Jackson, op. cit., p.101
- ↑ id jackson101"
- ↑ id "Larousse68"
- ↑ id "jackson98" Jackson, op. cit., p. 98
- ↑ id "Larousse68"
- ↑ id"CSG4" (en) titre=Tiger Panthera tigris - Description and Behavior - Part ThreeCat Specialist Group [17]
- ↑ id "jackson100" Jackson, op. cit., p. 100
- ↑ id "Letigre32"
- ↑ id "Letigre32">(fr) The Year of the Tiger (Le tigre), Michael Nichols e Geoffrey C. Ward (trad Florence Illouz), National Geographic, ISBN 2-7441-2875-9
- ↑ id "jackson100"
- ↑ id "CSG4"
- ↑ id"Larousse68"
- ↑ id "Larousse68"
- ↑ id "Larousse182"
- ↑ id "Larousse183"
- ↑ id "Larousse183"
- ↑ id "NGM">(fr) National geographic magazine, À travers le livre de la jungle, « Lieux et personnages », hors-série n°2, janvier 2003
- ↑ id "jackson100"
- ↑ id "NGM"
- ↑ id "NGM"
- ↑ , entre la fin de novembre e lo començament d'abril en Índia, entre decembre e febrièr en Manchoria e entre febrièr e abril en Nepal.
- ↑ id"jackson105"
- ↑ id "KS36"
- ↑ Jackson, op. cit., p. 15
- ↑ Una balma, sos de ròcas o lo trauc d'un arbre
- ↑ id "jackson105"
- ↑ "jackson103">Jackson, op. cit., p. 103
- ↑ id"KS36"
- ↑ id "jackson103"
- ↑ id "KS36"
- ↑ id "jackson105" Jackson, op. cit., p. 105
- ↑ id "CSG5"
- ↑ id"KS36" Kailash Sankhala, op. cit., « Les relations familiales : La brave mère », p.34-49
- ↑ id "Larousse68"
- ↑ id "Larousse68"
- ↑ (fr) Au Bhoutan des tigres du Bengale ont été localisés à des altitudes inégalées jusque là, Guillaume Talbot, Bulletin électronique 6 de junh de 2008[18][19]
- ↑ Jackson, op. cit., p. 102
- ↑ (en) Born to Be Wild : Tiger persecution and advocacy, Katheryn Malcolm Norris, 9 de mai de 2005[20][21](en)
- ↑ id "KS79" Kailash Sankhala, op. cit., p. 79
- ↑ Kailash Sankhala, op. cit., « Biographie du tigre »,p. 15
- ↑ (fr) [22]Medecina tradicionala chinesa[23] ed: WWF Soïssa
- ↑ (fr) [24] La faune sauvage menacée par la médecine traditionnelle chinoise, Malini Shankar, lo 14 octobre de 2008 [25] ed: Inter Press Service, 21 agost de 2009}}
- ↑ id "PandaMag119p21" (fr) Tigres, entre les griffes des hommes, WWF-France, Panda magazine, decembre de 2009 ISBN 0248 8124, p. 21
- ↑ id "PandaMag119p21"
- ↑ id "PandaMag119p15" Panda magazine, op. cit., p. 15
- ↑ id "Letigre25"Michael Nichols et Geoffrey C. Ward, op. cit., p. 25
- ↑ id "Letigre25"
- ↑ id "Letigre25"
- ↑ Equipar un colar emetor per cada tigre, tracar los braconièrs dins tota Asia
- ↑ id"Letigre29" Michael Nichols et Geoffrey C. Ward, op. cit., p. 29
- ↑ (en) [26] Strengthening Landscape-level Tiger Conservation, Save The Tiger Fund [27]
- ↑ (en) [28]Stopping the Trade in Tiger Parts, Save The Tiger Fund [29]
- ↑ Le tigre sauvé par un sommet ? in Futura-sciences
- ↑ Per exemple, Ozbequistan obtenguèt en 2009 un quòta d'exportacion de tres especimèns salvatges vivents de tigre de Siberia
- ↑ id "UICNTigris" UICN 15955 Panthera tigris (Mazak, 1968)
- ↑ nid "jackson103" Jackson, op. cit., p. 103
- ↑ id "jackson103"
- ↑ id "UICNTigris"
- ↑ (en)[30] Status of tigers, co-predators and prey in India 2008 [31] ed: Project Tiger
- ↑ id "UICNTigris"
- ↑ Totas sosespècias confondudas.
- ↑ id "UICNTigris"
- ↑ Non apercebut par un scientific dempuèi los ans 1970. Qualques observacions non oficialas.
- ↑ Donadas extrapoladas.
- ↑ id "jackson103"
- ↑ id "jackson103"
- ↑ id "Larousse166"
- ↑ id "WAZA" (en) [url=http://www.waza.org/virtualzoo/factsheet.php?id=112-007-002-005&view=Cats&main=virtualzoo] Virtual Zoo : Tiger, WAZA 2008 World Association of Zoos and Aquariums
- ↑ (en) ISIS, Panthera tigris sul site d'ISIS Species Holdings
- ↑ (fr) [url=http://www.spa.asso.fr/174-contre-le-cirque.htm] Contra lo circ, SPA [32]
- ↑ (fr) [url=http://www.cirquepinder.com/pinderland.html] Pinderland
- ↑ (en) [url=http://www.bigcatrescue.org/cats/wild/snowtigers.htm] Snow Tigers, Bigcat Rescue
Annèxes[modificar | modificar la font]
Bibliografia[modificar | modificar la font]
- (fr) The Year of the Tiger (Le tigre) in National Geographic, Michael Nichols e Geoffrey C. Ward (trad: Florence Illouz)2000 ISBN 2-7441-2875-9
- (fr) Le tigre : ses mœurs - son histoire - son avenir, Kailash Sankhala, (trad: Florent Jouty) ISBN 2 7434 1070}}
- (fr) Les tigres ouvrage, Pascal Picq e François Savigny, 2004 ed: Odile Jacob ISBN 2-7381-1342-7
- (en) Riding the tiger: tiger conservation in human-dominated landscapes, John Seidensticker, Peter Jackson, Sarah Christie, 1999, ed: Cambridge University Press ISBN 0-521-64835-1 ISBN 978-0-521-64835-6 [33]


c: text/html

text:
1997
Aquesta pagina concernís l'an 1997 del calendièr gregorian.
Somari
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Polonha[modificar | modificar la font]
Intrada dau país au sen de l'OTAN.
Africa[modificar | modificar la font]
Sodan[modificar | modificar la font]
Vòte d'una tiera de sancions economicas estatsunidenca còntra Sodan, estat sospichat de sostenir lo terrorisme islamista per Washington. Aquò entraïnèt la division deis islamistas au poder dempuei 1989 entre una ala radicala dirigida per al-Turabi e un grop pus moderat a l'entorn d'el-Bechir.
America[modificar | modificar la font]
Estats Units d'America[modificar | modificar la font]
Vòte d'una tiera de sancions economicas còntra Sodan, estat sospichat de sostenir lo terrorisme islamista.
Peró[modificar | modificar la font]
Crisi deis ostatges de l'ambaissada japonesa de Peró ambé la presa de l'ambaissada per plusors membres dau Movement Revolucionari Tupac Amaru que demandavan la liberacion de plusors presoniers de la guerilha. Après 126 jorns de sètge, lei fòrças perovianas prenguèron lo bastiment entraïnant la mòrt d'un ostatge, de dos soudats e dei 14 combatents de Tupac Amaru. Aqueu succès renforcèt lo prestigi dau president Alberto Fujimori e marquèt la fin dau Movement Revolucionari Tupac Amaru[1].
Arts[modificar | modificar la font]
Sciéncias e tecnicas[modificar | modificar la font]
Energia[modificar | modificar la font]
Capitada d'una experiéncia sus la fusion termonucleara realizada ambé lo tokamak Joint European Torus (JET) que s'acabèt per la produccion de 22 MJ d'energia e de 15 MW de poissança eissida de reaccions de fusion.
Economia[modificar | modificar la font]
Naissenças[modificar | modificar la font]
Decèsses[modificar | modificar la font]
- 2 de genièr - Joan Coromines, filològ catalan (n. 1905)
- 8 de genièr - Melvin Calvin, quimista american, Prèmi Nobel (n. 1911)
- 10 de genièr - Alexander R. Todd, Baron Todd, quimista escocés, Prèmi Nobel (n.1907)
- 12 de genièr - Charles B. Huggins, fisiologista canadian, Prèmi Nobel (n. 1901)
- 17 de genièr – Clyde Tombaugh, astronòm, responsable per la descobèrta de la planeta nana Pluton (n.1906)
- 19 de febrièr – Deng Xiaoping, revolucionari chinés (n.1904)
- 6 de març - Michael Manley, primièr ministre de Jamaica (n. 1924)
- 7 de març - Edward Mills Purcell, fisician american, Prèmi Nobel (n.1912)
- 5 d'abril - Allen Ginsberg, poèta american (n.1926)
- 17 d'abril - Chaim Herzog, president d'Israèl (n. 1918)
- 21 d'abril - Diosdado Macapagal, president de las Filipinas (n. 1910)
- 21 d'abril - Andrés Rodríguez Pedotti, president de Paraguai (n. 1923)
- 20 de mai - Virgilio Barco Vargas, president de Colómbia (n. 1921)
- 22 de mai - Alfred Hershey, bioquimista american, Prèmi Nobel de Fisiologia o Medecina (n. 1908)
- 25 de junh – Jacques-Yves Cousteau, explorator francés (n. 1910)
- 31 de julhet – Bao Dai, ultim emperaire de Vietnam (n. 1913)
- 2 d'agost – William S. Burroughs, escrivan american (n. 1914)
- 4 d'agost – Jeanne Calment, anciana francesa, amb 122 ans d'edat (n.1875)
- 21 d'agost - Misael Pastrana Borrero, president de Colómbia (n. 1923)
- 23 d'agost - John Kendrew, bioquimista britanic, Prèmi Nobel (n. 1917)
- 1èr de setembre – Diana Spencer, princessa de Galas. (n. 1961)
- 5 de setembre – Agnes Gonxha Bojaxhiu (Maire Terèsa de Calcuta), monja albanesa, Prèmi Nobel de la Patz (n. 1910)
- 7 de setembre - Mobutu Sese Seko, dictator de Zaire (n. 1930)
- 17 de setembre - Jan Peder Syse, primièr ministre de Norvègia (n. 1930)
- 25 de novembre - Hastings Kamuzu Banda, president de Malawi (n. 1898?)
Prèmi Nobel[modificar | modificar la font]
- Prèmi Nobel de Fisica : Steven Chu, Claude Cohen-Tannoudji, William Daniel Phillips
- Prèmi Nobel de Quimia : Paul D. Boyer, John E. Walker, Jens Christian Skou
- Prèmi Nobel de Fisiologia o Medecina : Stanley B. Prusiner
- Prèmi Nobel de Literatura : Dario Fo
- Prèmi Nobel de la Patz : Jody Williams
- Prèmi Nobel d'Economia : Robert C. Merton, Myron Scholes
- ↑ Lo movement semblava totjorn existir a la fin deis annadas 2010 mai son activitat èra marginala.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Castèl de Tèrme
Lo castèl de Tèrmes es un castèl dit catar situat dins lo departament d'Aude. Al còr del massís calcari de las Corbièras, Tèrme se tròba a una quarantena de quilomètres al sud-èst de Carcassona.
Somari
Istòria[modificar | modificar la font]
Sèti d'una poderosa senhoriá feudala, lo site donèt lo nom a la region, Termenés. Sos senhors son coneguts dempuèi la segonda mitat del sègle XI, e las mencions del castèl se multipliquèron pendent lo sègle XII. Fins al sègle XIII, son istòria es ligada a aquela del comtat puèi del vicomtat de Carcassona e aquela dels vicomtes Trencavels. Venguèt un refugi per fòrça catars jos l'impulsion de Raimon de Tèrme, vassal del vicomte de Carcassona en 1209. En 1210, pendent la crosada contra los Albigeses, lo castèl patiguèt d'un sèti important contat dins divèrsas cronicas. Simon IV de Montfòrt decidiguèt de prendre Tèrmes en 1210 e los assetjats se rendèron a causa de la set de meses aprèp lo començament del sèti.
En 1228, lo castèl passèt apuèi jol contraròtle dirècte del rei de França. Integrat al malhum de las fortalesas aparant la frontièra amb Aragon, aprèp lo Tractat de Corbeil (1258) de 1258, ne constituissent un dels magers punts fòrts, e mai d'un documents nos pròvan son ocupacion pendent la bassa Edat Mejana fins a l'Epòca Modèrna. Lo castèl fa partida dels "Cinc filhs de Carcassona" amb los castèls de Querbús, Puèglaurenç, Pèirapertusa e Aguilar, totes situats al suc de puègs rocoses "imprenables". foguèt fin finala desmontat en 1654 perque pas mai inutilizat, pauc abans lo Tractat dels Pirenèus que placèt la fontièra amb Espanha mai al sud.
Descripcion[modificar | modificar la font]
Bastit sus un relèu enrodat de taluses abruptes sus tres costats, lo castèl es accessible pas que per sa fàcia miègjornala.
Se compausa de doas cenchas concentricas, e contenent un donjon que se pòt veire pas que de rèstas afondrats de parets, benlèu aprèp la demolicion amb polvera explosiva al sègle XVII. Lo dessenh de la cencha superiora es pas que parcialament perceptible, subretot dins las partidas sud e èst.
La cencha inferiora, de conservacion melhora, mesura prèp de 125 mètres X 70. Compta divèrses obratges de flanc, mas lo dessenh exacte de l'angle sud-oèst es pas pus perceptible. De bastiments demòran a l'interior de las doas cenchas.
Lo ròc foguèt fòrça adobat del costat sud per formar un valat aparant l'accès mens ben defendut naturalament. Sul flanc miègjornal del relèu, los rèstas de muralhas e d'un accès en chicana fa lo ligam amb lo vilatge fortificat del sègle XII. Aquel abitat vilatgés benlèu foguèt desplaçat mai bas dins la val, ont es ara, aprèp la presa pel rei de França al sègle XIII, atal que se faguèt per nombre d'autres sites castrals de Lengadòc a la meteissa epòca.
Un pauc al nòrd, sus un pic rocós susplombant las gòrjas, i aviá un obratge fortificat segondari, lo Termenet, que ne demòran pas gaire de rèstas.
Per la datacion, qualques rèstas de la partida del suc correspondon al castèl primitiu dels senhors de Tèrmes e son dels sègle XI a XII. La majora partida del site tornèt èsser bastida a la fin del sègle XIII e començament del sègle XIV pels arquitèctes reials alara que lo site de Tèrmes venguèt una fortalesa aparant la frontièra contra Aragon.
Manteniment dels luòcs[modificar | modificar la font]
La comuna de Tèrme òbra dempuèi une vintena d'ans manten lo site qu'es inscrit dins lo programa « País Catar » desvolopat pel Conselh General d'Aude.
Es monument istoric dempuèi lo 25 de sepembre de 1989. Enroïnat, lo castèl faguèt l'objècte d'importantas òbras de refortiment, de recercas arqueologicas pontualas e d’analisis topografica e arquitecturala.
Es dobèrt a la visita.
Las excavacions al castèl, menadas par l'arqueològ Jean-Paul Cazes, fa apauc descobriguèt l'escalièr medieval del sègle XIII qu'anava a la glèisa castrala. « L'objectiu d'aquela excavacion es d'arrestar las originas e la cronologia del castèl dels senhors de Tèrmes », explica David Maso, mèstre d'òbra dins l'adobament del site.
Lo grand lotgís de l'epòca reiala foguèt descobèrt en 2007.
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Ligams intèrnes[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Bibliografia[modificar | modificar la font]
- (fr)Langlois, Gauthier (2001) Olivier de Termes, le Cathare et le Croisé (vers 1200-1274), Tolosa: Éditions Privat. (ISBN 2-7089-7520-X)
- (fr)Jos la presidéncia de Michel Roquebert (2004) La Croisade Albigenoise, Centre d'Études Cathares. (ISBN 2-9521024-0-6)
- (fr)Centre d'Arqueologia Miègjornala de Lengadòc, Comitat Departamental del Patrimòni Cultural Audenc, Le château de Termes - Guide du visiteur, par Lucien Bayrou, (1988)
- (fr)Henri-Paul Eydoux, Châteaux des pays de l'Aude, p.198-202, in Congrès archéologique de France. 131en session. Pays de l'Aude. 1973, Société française d'archéologie, París, 1973


text:
Brachiosaurus
Lo Brachiosaurus (Del grèc «Bpaxιwv» brachion, braç, e «σaupoς» sauros, lausèrp) es un genre de dinosaures sauropòdes braquiosaurids, que visquèron a de fins del periòde Jurassic, fa aperaquí 152 e 145 milions d'ans, del Kimeridgian fins al Titonian, en çò qu'es uèi Africa, America del Nòrd e Euròpa. Los sieus membres anteriors èran mai longs que los sieus membres posteriors, caracteristica que balhèt son nom. Es un dels animals mai grands qu'an caminat subre la tèrra, e es vengut un dels dinosaures pus populars.


text:
Estamina
Las estaminas (del latin stamen) son los organs reproductors mascles de las flors. Cada estamina a generalament una camba apelada filament (del latin filum), e, a la cima del filament, una antèra (del grèc ancian anthera), e de sacs de pollèn, sonats esporangis. Lo desvolopament dels esporangis e dels gametofits aploïdes que conten, (sonats gran de pollèn) es fòrça comparable amb los esporangis dels gimnospèrmes o de las falguièras eterosporas. Lo pollèn es desliurat per la dobertura de l'antera (deïscéncia), generalament per de fendas longitudinalas, mas de còps que i a per de pòres, coma dins la familha de las brugas (Ericaceae), o per de valvas, coma en çò de l'agradèla (Berberidaceae), puèi va caire o serà carrejat per un agent extèrne — lo vent, l'aiga o un animal — fins a la superfícia receptiva del carpèl de la meteissa o d'una autra flor, que serà puèi pollinizada.


text:
Einucent a écrit:lor interssa de vendre de las pelhas, pas d'aver un messatge coerent.
Podèm jà èsser content que i aja pas "Ouxitagna"
son colhons d'aver pas pensat a public-cible bimbo, suèi segur que elas tamben lor agrada l'argent.
D'autre i an pensats
. Ai trobat queu sit dins un motor de charcha, sabe pas tròp que ne'n pensar. I a la figura dau Grand, mas l'esperit es un pauc tròp tornar vers la violénçia.
Saloperia de nacionalistes
Umor estudiant
grop sadolò-masò
Dernière édition par clafotis le Jeu 18 Sep - 18:42, édité 1 fois


text:
Sun Yat-sen
Sun Yat-sen (12 de novembre de 1866 - 12 de març de 1925) ò Sun Zhongshan foguèt un òme politic chinés. Considerat coma lo paire de la China modèrna, aguèt un ròtle decisiu dins la fin de la dinastia Qing e dins la fondacien de la Republica de China en 1911. Fondator dau partit politic Guomintang, venguèt lo premier president de la Republica de China entre 1911 e 1912 e lo cap d'unei govèrns basats dins lo sud dau país entre 1917 e 1925.
Somari
Familha, jovença e l'exili[modificar | modificar la font]
Sun Yat-sen nasquèt en 1866 dins una familha de païsans paures de la província de Guangdong dins lo sud de China. Après un començament d'educacien tradicionala, aguèt dins una escòla anglesa ambé son fraire e adoptèt la religien protestanta. Puei, intrèt dins un collègi de Hong Kong e l'i estudièt la medecina occidentala. Tre 1885, decidèt de s'engatjar dins la lucha còntra la dinastia Qing en favor de l'establiment d'una republica. Comencèt donc de particupar a de societats secrètas e fondèt en 1894 un partit politic dich Associacien per lo redreiçament de China. Après la desfacha chinesa còntra l'Empèri Japonés, una premiera insureccien se debanèt en setembre de 1895 còntra lo palais dau governador de Canton mai la revòuta mau capitèt. Sun Yat-sen deguèt s'enfugir e partèt au Japon. Puei, anèt ais Estats Units d'America e au Reiaume Unit. L'i foguèt arrestat lo 11 d'octòbre de 1896 per la polícia secrèta chinesa. Foguèt liberat après quauquei jorns gràcias a l'intervencien d'un amic anglés e de la premsa. Aquò li permetèt de venir famós dins lo movement revolucionari chinés.
En 1900, una segonda temptativa d'insureccien còntra lei Qing se debanèt. Pasmens, maugrat lo sostèn dei païsans, la revòuta mau capitèt e Sun Yat-sen deguèt tornarmai quitar lo país. En 1905, èra au Japon durant la victòria còntra l'Empèri Rus e creèt un partit novèu La Liga d'Unien Jurada. La popularitat de l'organizacien passèt rapidament aquela de sa premiera associacien. De mai, aviá un programa politic vertadier basat sus tres axes principaus dichs « Tres Principis dau Pòble » (independéncia, sobeiranetat e benèsser). La declaracien dau partit fixèt quatre objectius. Lei premiers èran d'eliminar la dinastia manchosa e de restaurar China gràcias a un estat republican. Puei, aquel estat deviá assegurar l'egalitat dei drechs e l'egalitat de la proprietat de la tèrra.
La Revolucien de China e la fin de l'Empèri Chinés[modificar | modificar la font]
Lo partit comencèt la preparacien d'una tièra d'insurecciens novèlas ambé l'ajuda de poissanças occidentalas. En març de 1911, una temptativa novèla mau capitèt e s'acabèt per la mòrt d'unei desenaus de revolucionaris a Canton. Sun Yat-sen partèt donc en Occident per trobar mai de sostèn e d'ajuda. Èra ais Estats Units quand comencèt l'insureccien decisiva en octòbre de 1911. Lei membres de son organizacien capitèron de conquistar lo poder e Sun Yat-sen rintrèt au país. Lo 29 de decembre, foguèt elegit President Provisòri de la Republica per lei delegats dei províncias chinesas. Pasmens, son movement representava solament una minoritat au sen dau govèrn e teniá ges de fòrça militara importanta. Ansin, quand lo generau Yuan Shikai, qu'ocupava lo nòrd de China, revendiquèt lo poder, Sun Yat-sen preferèt li laissar sa plaça. Ansin, foguèt lo generau que negocièt e qu'obtenguèt l'abdicacien de l'emperaire manchós lo 12 de febrier de 1912.
Lo segond exili[modificar | modificar la font]
Après leis eveniments de 1911-1912, Sun Yat-sen participèt a la creacien d'un novèu partit dich Guomintang. Puei, foguèt nomat coma director generau dei camins de fèrre per Yuan Shikai. Ça que la, l'entenduda foguèt corta e un conflicte armat dich Segonda Revolucien Chinesa comencèt entre lei partisans dei dos òmes en 1913. S'acabèt per una desfacha novèla de Sun Yat-sen que se retirèt au Japon. Durant d'annadas, va contuniar de defendre seis idèas e assaiar de reorganizar son partit. D'aqueu temps, lei Japonés aprofichavan la Premiera Guèrra Mondiala e lei combats entre lei poissanças colonialas per impausar de concessiens economicas importantas au govèrn chinés e Yuan Shikai assaiava de restablir l'empèri a son profiech. En mai de 1915, lei demandas japonesas foguèron acceptadas e entraïnèt un afebliment de l'autoritat dau govèrn ja menaçada per lo poder de senhors de guèrra locaus. La mòrt de Yuan Shikai en junh de 1916 entraïnèt sa casuda e lo país foguèt partejat entre de principats rivaus[1].
La revirada dei temptativas d'unificacien[modificar | modificar la font]
Sun Yat-sen aprofichèt la mòrt de son rivau per tornar venir a Canton e l'i formar una basa revolucionària gràcias ai senhors de guèrra de la vila. Pasmens, l'experiéncia s'acabèt per una revirada en mai de 1918 e Sun Yat-sen partèt a Shangai en 1919. L'i veguèt la formacien dau Movement dau 4 de mai que protestèt còntra lo transferiment ai Japonés dei privilegis alemands. S'estendèt rapidament a tot lo país e representèt lo premier movement capable d'unificar l'elèit, la borgesiá e lo proletariat chinés. En 1920, de retorn a Canton, Sun Yat-sen formèt una aliança ambé lo generau Chen Jiongming e foguèt elegit President de la Republica lo 5 de mai de 1921. Son objectiu èra de crear una basa politica larga sus lo modèl dau Movement dau 4 de mai. Ansin, intrèt en contacte ambé lo Partit Comunista e, en genier de 1923, signèt un declaracien comuna amb un representent de Moscòu per precisar lei condiciens d'un sostèn sovietic au Guomintang. Lo partit adoptèt alora un modèl leninista d'organizacien e una academia militara foguèt tanben fondada. Aquò transformèt Canton en basa poderosa dau movement revolucionari. Lei senhors de guèrra pus importants deguèron adoptar una partida de son programa e lo generau Feng Yuxiang, que sei tropas ocupavan Pequin, anoncièt sa desirança de favorizar lei fòrças de progrès e d'organizar una reünien per restaurar l'unitat nacionala de China. Pasmens, Sun Yat-sen moriguèt lo 12 de març de 1925 avans lo començament dei negociaciens.
L'eiretatge de Sun Yat-sen[modificar | modificar la font]
L'òbra de Sun Yat-sen subrevisquèt pas a sa mòrt. Lo Partit Comunista e lo Guomintang rompèron sei liames en 1927 e China demorèt partejada entre de senhors de guèrra. En 1937, l'invasien japonesa permetèt de conclure una pausa dins lei luchas intèrnas fins a 1946. S'acabèron en 1949 ambé la victòria finala dei comunistas dirigits per Mao.
Pasmens, l'imatge Sun Yat-sen foguèt gaire tocada per lei guèrras civilas e, au contrari, lo president venguèt un dei paires de la China modèrna que sa remembrança es celebrat tant per lei nacionalistas que per lei comunistas. Per lei premiers, lo generau Chiang Kai-shek organizèt un culte de la personalitat de son predecessor per legitimar son poder. Per lei comunistas, Sun Yat-sen foguèt considerat coma un precursor dau nacionalisme e dau socialisme chinés e son nom foguèt mencionat dins lo preambul de la Constitucien de la Republica Populara de China. Enfin, dempuei la fin dau sègle XX e lo començament de negociaciens per la reünificacien dei doas Chinas, Sun Yat-sen es tanben venguda una figura comuna de l'unitat chinesa.
Ligams intèrns[modificar | modificar la font]
Referéncias e nòtas[modificar | modificar la font]
Bibliografia[modificar | modificar la font]
Marie-Claire Bergère (1994). Edicions Fayard: Sun Yat-sen (en francés).


text:
Vanessa Paradis
Vanessa Paradis (nascuda lo 22 de decembre de 1972 a Saint-Maur-des-Fossés) es una actritz e cantaira francesa.
Familha e amor[modificar | modificar la font]
Es la sòr de l'actritz francesa Alysson Paradis e la neboda de l'actor Didier Pain.
Foguèt la nòvia del cantaire Florent Pagny e del cantaire Lenny Kravitz, mas dempuèi 1998 viu amb l'actor Johnny Depp. An dos mainatges : Lily-Rose Melody (nascuda lo 27 de mai de 1999) e Jack John Christopher III (nascut lo 9 d'abrial de 2002). Demòran entre França e los Estats Units. An un ostal en França, un ostal a Hollywood e una isla dins las Bahamas.
La cançon[modificar | modificar la font]
Lo primièr còp que cantèt en public foguèt lo 3 de mai de 1981 dins l'emission de television L'école des fans qu'animava Jacques Martin. Cantèt Émilie Jolie, cançon extracha del conte musical de Philippe Chatel.
En 1985, cantèt la cançon La magie des surprises-parties. Aqueste "45 tours" capitèt pas.
En 1987, sa carrièra comencèt vertadierament amb la cançon Joe le taxi d'Étienne Roda-Gil. Als 14 ans, Vanessa Paradis foguèt al cap del Top 50 pendent 11 sematnas.
En 1990, Serge Gainsbourg li compausèt l'album Variations sur le même t'aime.
En 1992, anèt als Estats Units ont trabalhèt amb Lenny Kravitz qui compausèt un album qui s'apelava Vanessa Paradis. La jovena Vanessa cantèt en anglés pel primièr còp e capitèt. Faguèt fòrça concèrts, dont dètz a l'Olympia.
En 2000, faguèt l'album Bliss.
En 2007, sortiguèt son 5en album, Divinidylle, realizat amb -M- (Matthieu Chedid).
En 2009, sortiguèt son 1e album best of amb 3 novas cancons.
Discografia[modificar | modificar la font]
- 1988 : M&J.
- 1990 : Variations sur le même t'aimede Serge Gainsbourg.
- 1992 : Vanessa Paradis.
- 1994 : Vanessa Paradis Live de Lenny Kravitz.
- 2000 : Bliss de Matthieu Chedid.
- 2001 : Vanessa Paradis au Zénith.
- 2007 : Divinidylle de Matthieu Chedid.
- 2009 : Il y a (best of)
Lo cinèma[modificar | modificar la font]
En 1989, Vanessa Paradis joguèt lo ròtle de Mathilde dins lo filme Noce blanche de Jean-Claude Brisseau, ont Mathilde es una filha drogada qu'aima son professor de filosofia. Ganhèt lo César du meilleur espoir féminin e lo Prix Romy Schneider.
En 1991, faguèt la publicitat pel perfum Coco de Chanel.
En 1994, joguèt lo filme Élisa amb Gérard Depardieu. Es l'istòria d'una filha que cèrca son paire. Lo filme es un omenatge a Serge Gainsbourg, mòrt tres annadas abans, e qu'aviá escricha la cançon Élisa.
Filmografia[modificar | modificar la font]
- 1988 : Noce blanche de Jean-Claude Brisseau, amb Bruno Cremer.
- 1995 : Élisa de Jean Becker, amb Gérard Depardieu, Clotilde Courau e Philippe Léotard.
- 1997 : Un amour de sorcière de René Manzor, amb Jean Reno e Jeanne Moreau.
- 1998 : 1 chance sur 2 de Patrice Leconte, amb Alain Delon e Jean-Paul Belmondo.
- 1999 : La fille sur le pont de Patrice Leconte, amb Daniel Auteuil.
- 2004 : Atomik Circus, le retour de James Bataille de Didier et Thierry Poiraud, amb Benoît Poelvoorde.
- 2005 : Mon ange de Serge Frydman.
- 2005 : Pollux, le manège enchanté (Votz) de Jean Duval.
- 2007 : La Clef de Guillaume Nicloux.


text:
Bardòs
Bardòs[1] (Bardoze en basco, Bardos en francés) qu'ei ua comuna deu Bascoat administrada peu departament deus Pirenèus Atlantics de la region d'Aquitània. Que participè au Biltzar de Labord de 1763 a 1789, mes demorant restacada judiciàriament a la Senescaucia de Càmer.
Lo gentilici qu'ei bardoztar.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Las comunas tòcatocantas que son Guishe au nòrd, Urt e Hasparn a l'oèst, La Bastida de Clarença e Oreguer en Baisha Navarra au sud e Bidaishe en Baisha Navarra a l'èst.
Qu'ei traversada peus arrius de Bidosa e de Harana, afluents d'Ador.
Istòria[modificar | modificar la font]
Durant l'Edat Mejana Bardòs qu'estó ua baronia deu Ducat de Gramont e en 1763 qu'estó restacat administrativament a Labord mes demorant restacada judiciàriament a la Senescaucia de Càmer, es a dire a Bidaishe.
La basa economica qu'ei l'agricultura. Qu'èra coneishut dinc au sègle XIXau per las pèiras (estèlas) funeràrias qui s'i hasèvan.
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
De véder[modificar | modificar la font]
- Castèth Salha (sègle XVIIau).
- Ostaus tradicionaus deus sègles XVIau, XVIIau e XVIIIau.
- Comuna vielha (sègle XVIIIau) utilizada dinc a 1982.
- Palais Miremont (sègle XVau), dempuish que's pòt véder las Lanas de Gasconha e los Pirenèus.
- Un molin deu sègle XVau.
- Glèisa de l'Assompcion: tornada bastir au sègle XIX, que guarda un lindau deu sègle XIIIau ; que's tròba sobiron, a 128 m d'altitud.


text:
Villes et mairies de l'Arrondissement de Sonneberg (072)
Liste des communes
Sonneberg
Ville de Sonneberg, localité de l'Allemagne de 22 000 habitants.
La mairie de Sonneberg a un site Internet.
Neuhaus am Rennweg
Ville de Neuhaus am Rennweg, localité de l'Allemagne de 5 400 habitants.
La mairie de Neuhaus am Rennweg a un site Internet.
Steinach
Ville de Steinach, localité de l'Allemagne de 4 200 habitants.
La mairie de Steinach a un site Internet.
Effelder-Rauenstein
Ville d'Effelder-Rauenstein, localité de l'Allemagne de 3 600 habitants.
La mairie d'Effelder-Rauenstein a un site Internet.
Lauscha
Ville de Lauscha, localité de l'Allemagne de 3 600 habitants.
La mairie de Lauscha a un site Internet.
Föritz
Ville de Föritz, localité de l'Allemagne de 3 500 habitants.
La mairie de Föritz a un site Internet.
Schalkau
Ville de Schalkau, localité de l'Allemagne de 3 200 habitants.
La mairie de Schalkau a un site Internet.
Neuhaus-Schierschnitz
Ville de Neuhaus-Schierschnitz, localité de l'Allemagne de 3 100 habitants.
La mairie de Neuhaus-Schierschnitz a un site Internet.
Mengersgereuth-Hämmern
Ville de Mengersgereuth-Hämmern, localité de l'Allemagne de 2 700 habitants.
La mairie de Mengersgereuth-Hämmern a un site Internet.
Judenbach
Ville de Judenbach, localité de l'Allemagne de 2 500 habitants.
La mairie de Judenbach a un site Internet.
Oberland am Rennsteig
Ville d'Oberland am Rennsteig, localité de l'Allemagne de 2 300 habitants.
La mairie d'Oberland am Rennsteig dispose d'une adresse postale.
Steinheid
Village de Steinheid, localité de l'Allemagne de 1 100 habitants.
La mairie de Steinheid dispose d'une adresse postale.
Scheibe-Alsbach
Village de Scheibe-Alsbach, localité de l'Allemagne de -1 000 habitants.
La mairie de Scheibe-Alsbach a un site Internet.
Goldisthal
Village de Goldisthal, localité de l'Allemagne de -1 000 habitants.
La mairie de Goldisthal a un site Internet.
Bachfeld
Village de Bachfeld, localité de l'Allemagne de -500 habitants.
La mairie de Bachfeld a un site Internet.
Siegmundsburg
Village de Siegmundsburg, localité de l'Allemagne de -500 habitants.
La mairie de Siegmundsburg a un site Internet.


text:
1961
Aquesta pagina concernís l'an 1961 del calendièr gregorian.
Somari
- 1 Eveniments
- 2 Naissenças
- 3 Decèsses
- 4 Prèmi Nobel
- 5 Nòtas
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
- 31 de mai - 2 de junh - Visita en França del president John F. Kennedy.
- 8 de setembre - Atemptat contra Charles de Gaulle a Pont-sur-Seine.
Euròpa[modificar | modificar la font]
- 15 de mai - Enciclica Mater et Magistra del papa Joan XXIII sur las questions socialas.
Reiaume Unit[modificar | modificar la font]
- 9 d'agost - Harold Macmillan demanda l'adesion del Reialme Unit a la Comunautat Economica Europèa.
Union Sovietica[modificar | modificar la font]
Intrada en servici dau premier sosmarin nuclear lançaire d'engenhs sovietic.
America[modificar | modificar la font]
- 3 de genièr - Ruptura de las relacions diplomaticas entre los Estats Units d'America e Cuba.
- 20 de genièr - John F. Kennedy ven lo 35en President dels Estats Units.
- 31 de genièr - Jânio Quadros deven lo president de Brasil.
- 25 d'agost - Renoncia de Jânio Quadros a la presidéncia de Brasil.
- 2 de decembre - Guèrra Freja: dins un discors televisat, lo lidèr de Cuba, Fidel Castro declara qu'es marxista-leninista, e que Cuba va adoptar lo comunisme.
Paraguai[modificar | modificar la font]
Extension dau drech de vòte ai fremas.
Africa[modificar | modificar la font]
- 3 de març - Hassan II es coronat rei de Marròc.
- 27 d'abril - Independéncia de Sierra Leone.
Bechuanaland[1][modificar | modificar la font]
Adopcion d'una constitucion que marquèt una etapa importanta vèrs l'independéncia.
Asia[modificar | modificar la font]
- 11 de decembre La guèrra de Vietnam comença oficialament, amb lo mandadís dels primièrs elicoptèrs americans a Saigon acompanhats de 400 militars.
Cambòtja[modificar | modificar la font]
Consequéncia dau complòt de 1959 e de la perseguida dau raprochament de Phnom Penh ambé leis estats comunistas d'Asia dau Sud-Èst, Tailàndia e Cambòtja rompèron sei relacions diplomaticas.
Arts[modificar | modificar la font]
Literatura[modificar | modificar la font]
Publicacion dau roman de sciéncia-ficcion Solaris de l'escrivan polonés Stalinas Lem (1921-2004). A travèrs lo racònte deis interaccions entre un grop de scientifics e un ocean misteriós dotat d'intelligéncia, depinta lei dificultats d'una comunicacion entre l'Òme e una autra espècia intelligenta.
Sciéncias e tecnicas[modificar | modificar la font]
Armament[modificar | modificar la font]
Intrada en servici dau premier pòrta-avions equipat d'una propulsion nucleara (USS Enterprise estatsunidenc). En matèria d'armament terrèstre, intrada en servici dei dos premiers carris de combat de segonda generacion (lei T-62 sovietic e M60 Patton estatsunidenc). A respèct dei carris de premiera generacion, dispausavan de proteccions NBC, de capacitats renfòrçadas de combat de nuech e d'un canon principau d'un calibre d'au mens 105 mm.
Astronomia[modificar | modificar la font]
Capitada dau premier vòl espaciau abitat (Vostok 1) dau cosmonauta sovietic Iurii Gagarin lo 12 d'abriu. Lo 5 de mai, leis Estats Units d'America capitèron tanben un vòl espaciau abitat (Freedom 7) amb Alan Shepard.
Medecina[modificar | modificar la font]
Desvolopament de la scintigrafia, tecnica basada sus l'injeccion d'una substància radioactiva que se fixa sus un organ d'estudiar.
Economia[modificar | modificar la font]
Naissenças[modificar | modificar la font]
- 2 de genièr - Aram Sargsyan, primièr ministre d'Armenia
- 24 de genièr - Nastassja Kinski, actritz alemanda
- 12 de febrièr - Michel Martelly, musician, compositor e president d'Aïtí
- 16 de febrièr - Andy Taylor, musician britanic (Duran Duran)
- 17 de febrièr - Andrei Korotaiev, antropològ, economista, istorian, e sociològ rus
- 21 de març - Lothar Matthäus, fotbolaire alemand
- 3 d'abril - Eddie Murphy, actor american
- 12 d'abril - Yuri Buenaventura, cantaire colombian
- 15 d'abril - Carol Widney Greider, biològa americana, Prèmi Nobel
- 27 d'abril - Moana Pozzi, actritz pornografica italiana (m. 1994)
- 6 de mai - George Clooney, actor american
- 17 de mai - Enya, (Eithne Patricia Ní Bhraonáin), cantaira irlandesa
- 29 de mai - Melissa Etheridge, cantaira americana
- 4 de junh - Ferenc Gyurcsány, primièr ministre d'Ongria
- 9 de junh - Michael J. Fox, actor american
- 14 de junh - Boy George, cantaire britanic (Culture Club)
- 21 de junh - Joko Widodo, president d'Indonesia
- 1 de julhet - Carl Lewis, atlèta american
- 1 de julhet - Princessa Diana de Galas (m. 1997)
- 23 de julhet - Martin Gore, compositor e musician britanic (Depeche Mode)
- 30 de julhet - Laurence Fishburne, actor american
- 4 d'agost - Barack Obama, president american
- 9 d'agost - John Phillip Key, primièr ministre de Nòva Zelanda
- 2 de setembre - Carlos Valderrama, fotbolaire colombian
- 6 de setembre - Scott Travis, musician american (Judas Priest)
- 13 de setembre - Dave Mustaine, musician american (Metallica, Megadeth)
- 18 de setembre - James Gandolfini, actor american (m. 2013)
- 25 de setembre - Heather Locklear, actritz americana
- 29 de setembre - Julia Gillard, primièra ministra d'Austràlia
- 18 d'octobre - Wynton Marsalis, musician american
- 23 d'octobre - Andoni Zubizarreta, fotbolaire espanhòl
- 29 d'octobre - Randy Jackson, musician american
- 2 de novembre - K.D. Lang, cantaira canadiana
- 4 de novembre - Ralph Macchio, actor american
- 11 de decembre - Macky Sall, president de Senegal
- 12 de novembre - Nadia Comăneci, gimnasta romanesa
- 19 de novembre - Meg Ryan, actritz americana
- 28 de novembre - Māris Kučinskis, primièr ministre de Letònia
- 9 de decembre - Einars Repše, primièr ministre de Letònia
- 19 de decembre - Eric Allin Cornell, fisician american, Prèmi Nobel
- 24 de decembre - İlham Əliyev, president d'Azerbaitjan
- 25 de decembre - Íngrid Betancourt, politiciana colombiana
- 25 de decembre - David Howard Thompson, primièr ministre de Barbados (m. 2010)
- 30 de decembre - Ben Johnson, atlèta canadian
- Miguel Abia Biteo Boricó, primièr ministre de la Guinèa Eqüatoriala (m. 2012)
Decèsses[modificar | modificar la font]
- 4 de genièr - Erwin Schrödinger, fisician austriac, Prèmi Nobel (n. 1887)
- 9 de genièr - Emily Greene Balch, escrivan e pacifista americana, Prèmi Nobel de la Patz (n. 1867)
- 17 de genièr - Patrice Lumumba, primièr ministre de la Republica de Còngo (n. 1925)
- 21 de genièr - Blaise Cendrars, pintor soís (n. 1887)
- 9 de febrièr - Carlos Luz, president de Brasil (n. 1894)
- 26 de febrièr - Rei Mohammed V de Marròc (n. 1909)
- 3 de març - Paul Wittgenstein, pianista austriac (n. 1887)
- 6 d'abril - Jules Bordet, microbiologista bèlga, Prèmi Nobel de Fisiologia o Medecina (n. 1870)
- 9 d'abril - Rei Zog I d'Albania (n. 1895)
- 13 de mai - Gary Cooper, actor american (n. 1901)
- 30 de mai - Rafael Leónidas Trujillo, dictator de la Republica Dominicana (n. 1891)
- 2 de junh - George S. Kaufman, autor de teatre american (n. 1889)
- 6 de junh - Carl Gustav Jung, psiquiatre austriac (n. 1875)
- 30 de junh - Lee DeForest, inventor american (n. 1873)
- 2 de julhet - Ernest Hemingway, escrivan american, Prèmi Nobel (n. 1899)
- 20 d'agost - Percy Williams Bridgman, fisician american, Prèmi Nobel (n. 1882)
- 7 de setembre - Pieter Gerbrandy, primièr ministre dels Païses Basses (n. 1885)
- 17 de setembre - Adnan Menderes, primièr ministre de Turquia (assassinat) (n. 1899)
- 18 de setembre - Dag Hammarskjöld, Secretari General de las Nacions Unidas, Prèmi Nobel de la Patz (n. 1905)
- 11 d'octobre, Chico Marx, actor american (n. 1887)
- 14 d'octobre - Paul Ramadier, primièr ministre de França (n. 1888)
- 19 d'octobre - Şemsettin Günaltay, primièr ministre de Turquia (n. 1883)
- 30 d'octobre - Luigi Einaudi, president d'Itàlia (n. 1874)
- 20 de decembre - Earle Page, primièr ministre d'Austràlia (n. 1880)
- 25 de decembre - Otto Loewi, farmacològ alemand, Prèmi Nobel (n. 1873)
Prèmi Nobel[modificar | modificar la font]
- Prèmi Nobel de Fisica : Robert Hofstadter, Rudolf Mößbauer
- Prèmi Nobel de Quimia : Melvin Calvin
- Prèmi Nobel de Fisiologia o Medecina : Georg von Békésy
- Prèmi Nobel de Literatura : Ivo Andrić
- Prèmi Nobel de la Patz : Dag Hammarskjöld
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Protectorat britanic establit en 1885. Es a l'origina dau Botswana modèrne.


text:
Catedrala de Sant Pèire e Sant Pau de Magalona
La Catedrala de Sant Pèire e Sant Pau de Magalona es una catedrala dels sègles XII e XIII situada sus la comuna lengadociana de Vilanòva de Magalona.
Èra estat bastida dins la ciutat insulària visigòta de Magalona.
Es un monument istoric de França dempuèi 1840.
Somari
- 1 Istòria
- 2 Lo bastiment
- 3 Galeriás
- 4 Nòtas e referéncias
- 5 Vejatz tanben
Istòria[modificar | modificar la font]
Las originas de l'evescat[modificar | modificar la font]
Una antiquitat atestada[modificar | modificar la font]
Las escavcions arqueologicas de 1967 monstrèron los rèstes d'aquela anciana illòta, de rèstes romans, etruscs e fòrça sarcofags visigòts. Las fondacions d'una glèisa destrucha al sègle VII, i foguèron tanben releveladas.
A la casuda de l'Empèri Roman al sègle V, los Visigòts prenguèron una partida de la region de Melguèlh que l'illa de Magalona. La religion crestiana s'impausèt pauc a pauc. Dempuèi 533, un evescal se fixèt sus l'illa. Los seus primièrs evesques foguèron: Boèce vèrs 589, Geniés 597-633?, (Geniés o Genesi). Èra alara ja sus l'illa una glèisa-catedrala. L'evescat de Magalona apareis dins los tèxtes a la fin del sègle VI, sus una illa ja occupada dins l'Antiquitat[1].
Las rasons de l'existéncia de l'evescat de Magalona sus aquela illòta a l'escart de la Via Domícia e alunhat de tota vila (Montpelhièr existiá pas encara) demòran inexplicadas[2]. Pasmens lo caractèr insulari (l'evescat èra accessible sonque pel mar) deviá assegurar la proteccion. Magalona, foguèt lo sèti de l'evesque mas tanben del comte gòt[3], qu'assegurava lo poder temporal.
Plan aparada costat tèrra, al contrari, aquela posicion estrategica demorava plan expausada a las invasions vengudas de la mar. Es a causa d'aquela posicion estrategica que lo rei visigòt Vamba ne faguèt lo sètge en 673, alara de sa campanha de reconquèsta de la Narbonesa.
Pòrt Sarrasin[modificar | modificar la font]
Al sègle VIII, alara que lo poder Visigòt s'aflaquissiá e que fin finala lo reialme de Toledo casava, los musulmans d'Espanha (los Sarrasins) multipliavan las espedicions en tèrre crestiana. Aprèp aver conquerit Catalonha, passèron los Pirenèus, en 715. La Septimània passèt jos lor totala dominacion en 719.
Magalona, a causa de la seuna posicion clau, venguèt Pòrt Sarrasin, sens dobte una plaça fortificada. Daissant los amenatjaments naturals, de cais foguèron bastits permetent a de naus d'abordar e descargar de merças en tota seguretat. Ara encara lo luòc dich la Sarrasina correspond al grau per ont passavan los bastèus. Malgrat la preséncia dels envasidors, la libertat de culte demorava sus l'illa, los abitants avián alara l'estatut de « dhimmis ».
En reaccion, los Francs, venguts del Nòrd, comencèron la reconquèsta: aprèp Peitieus en 732, Carles Martèl percacèt los Sarrasins qu'abandonèron pauc a pauc lo sud de França. Foguèt aprèp l'escaç de la conquèsta de Septimània que foguèt destrucha la primièra catedrala transformada en mosqueta, en 737. L'arquitectura d'aquel primièr edifici demòra desconeguda.
Alara lo site demorèt gaireben abandonat pendent tres sègles, quitament s'una vida precaira sembla aver domorat malgrat la paur dels pirats. L'evèsque s'installèt a qualques quilomètres, a Melguèlh (ara Mauguiò), sus l'oppidum antic de Substancion, que lo site se trapa ara sus la comuna de Castèlnòu de Les[4].
Lo reviscol del sègle XI[modificar | modificar la font]
A partir de 1030, Arnaud, evesque de Magalona de 1029 a 1060, decidiguèt de far tornar bastir la catedrala. I creèt un capítol de dotze Canonges regulars, que seguissián la règla de sant Agustin. D'aquel edifici, demora ara pas que la capèla Sant Agustin, acolada al sud de l'edifici.
Per melhorar l'accès a la vila, que sonque se fasiá per nau, calguèt bastir un pont, long de prèp d'un quilomètre, entre l'illa e Vilanòva de Magalona[5], qu'un dignitari del capítol foguèt cargat especialament. Calguèt tanben bastir de barris per aparar lo site de las atacas des musulmanas.
Los successors de l'evesque Arnaud, somes a la suzeiranetat dels comtes de Melguèlh qu'acabèron per legar lors dreches sus l'evescat al papa Gregòri VII en 1085. Recebèron fòrça donacions. Venguda proprietat de Santa Ses e tèrra d'asili, Magalona èra alara en plan val[6]. Urban II visitèt l'illa en 1096, e la proclamèt « la segonda aprèp aquela de Roma ».
Lo sègle XII e XIII: apogèu de l'evescat de Magalona[modificar | modificar la font]
A vegadas, a causa de la faccions en Itàlia, de pontifes trapavan refugi a Magalona. Atal lo papa Gelasi II i foguèt acculhit en 1118. Es atal qu'Alexandre III i consacrèt en 1163 l'altar màger.
Lo prestigi e la riquesa del l'evescat provoquèron la construccion d'una nòva catedrala. Tres evesques menèron l'òbra considérabla: l'evesque Galtièr (1104-1129) bastiguèt lo cabeç e las absidas, e tanben lo larg transèpte fortificat; l'evesque Ramond (1129-1158) contunhèt l'òbra amb l'altar màger, la cadièra evescala e las doas torres al bas del transèpte; fin finala, Joan de Montlaur (1161-1190) bastiguèt la nau romanica, fasent appèl a la participacion dels fidèls.
Al començament del sègle XIII, doas autras torres foguèron bastidas per apara la faciada occidentala: la torre Sant Joan e la torre de l'Evesque, ata en partida roïnada. L'evescat èra alara fòrça plan aparat. Pendent la crosada dels Albigeses Magalona demorèt un bastion del papat: lo comtat de Melguèlh, proprietat del comte de Tolosa Ramon VI, venguèt feu de Magalona per Innocenç III[7]. Son arquidiacre èra lo quite Pèire de Castèlnòu, legat del papa en Lengadòc, dincas lo murtre a Sant Geli en 1208 provoquèt las ostilitats.
Decadéncia e abandon[modificar | modificar la font]
Ric e prospèr, l'evescat de Magalona provoquèt la cobença dels reialmes de França e d'Aragon. Mai d'una mesuras foguèron presas per arrestar la decadéncia, e al sègle XV l'evesque demorava a Montpelhièr alara que los canonges foguèron assignats à Magalona, gerits pel prebòst del capítol.
Lo sèti evescal foguèt supprimit en 1536 e l'evesque s’establiguèt alara definitivament a Montpelhièr. Venduts pels canonges, los bastiments claustrals fuguèron pauc a pauc detroïts e la catedrala fortificada, un temps plaça fòrta protestanta, foguèt en partida desbastida en 1632, a la demanda de Richelieu. De partida de murs foguèron vendudas en 1708 per serbir a construire du canal du Ròse a Seta, que passava traversait l'estanh vesin.
Vendut coma ben nacional a la Revolucion, puèi classificat monument istoric en 1840, lo domèni de Magalona foguèt comprat per Frédéric Fabrège en 1852 que ne comencèt la restauracion. Comencèt d'escavacions qu'enlusián lo seu ric passat, en tornant descobrir las fondacions de bastiments mai ancians. I plantèt fòrça esséncias mediterranèas, l'illa essent alara desprovesida d'arbres. Lo culte foguèt restablit dins la catedrala en 1875. L'eritièra donèt l'illa al diocèsi de Montpelhièr en 1949[8].
Epòca contemporanèa[modificar | modificar la font]
En 1967, una importanta campanha arqueologica permet d'atestar de l'antiquitat del site.
Un centre d'ajuda pel trabalh i es ara installat, gerit pels Companhons de Magalona: la seuna vocacion d'espitalitat atal contunha, en favorizant la reinsercion de personas adultas andicapadas intellectualas. Las activitats del CAT son lo trabalh agricòl, l'aquacultura, la pèsca, e las activitats de sostractança.
En 2002, dètz e sèt veirals concebuts per Robert Morris e realizats per Duchemin, de color blau palle e mèl, foguèron pausats dins las baias restauradas.
A l'ora d'ara Magalona accuelhís un festenal de musica qu'es organizat cada an, en junh, dins la catedrala. Es un festenal de musica medievala, presentat dins l'encastre magnific de la catedrala, de musicas classicas ancianas de l'Edat Mejana, mas tanben barròcas, romantica ou renaissenta, d'òbras raras, sovent oblidadas[9].
Lo bastiment[modificar | modificar la font]
La catedrala foguèt bastida al sègle XII coma una vertadièra fortalesa. Las parets despassan plan sovent dos mètres d'espessors. Pssedava a l'epòca de defensas ara desaparegudas.
Lo portal[modificar | modificar la font]
Constitís la faciada occidentala. Es flancat de doas torres imposantas que daissant un estret passatge: la torre Sant Joan, ara destroïda, e la torre de l'Evesque, que demòra qualques pans roïnats. Aquelas doas torres foguèron edificadas al sègle XIII dins de blòcs de calcari coquilhièr jaune.
Les pèdrechs abrigan dos fòrça bèls basrelièus de marbre blanc representant Sant Pèire a drecha, e sant Paul a esquèrra, los dos patrons de la catedrala. Sant Pèire, segut, ten las claus dins une man e lo libre de l'Evangili de l'autre. Sant Pau, un genolh plegat, brandís una espasa dins la man drecha e las Letras de Pau dins l'autre. Las tunicas e mantèls a l'antica dels dos personatges son fòrça plan dessenhats. Las doas lausas datan del sègle XII, e èra sens dobte d'en primièr sus un grand timpan de plan cindre.
Lo lidal es fòrça long al repècte del portal, e d'un art mai evoluat. Es escultat d'un supèrbe rincèl d'acant al dessenh rafinat. Sul bòrd i a una inscripcion latina de 1178 e signada Bernard de Trevièrs que disís:
-
- « A aquela cala de vida, venètz, vos qu'avèt set.
En passant aquelas pòrtas, corrijatz vos mòrs.
Tu que dintra aqui, plora totjorn la teunas pècas,
Quin que siá lo teu pecat, es lavat per una font de larmas.
+ Bernard de Trevièrs faguèt aquò en l'an de l'incarnacion del Senhor 1178. »
- « A aquela cala de vida, venètz, vos qu'avèt set.
Lo lindal interior de la pòrta de la catedrala es un remplec d'una borna milliara datant de l'epòca de Tibèri (entre 14 e 37 ApC.), e venent benlèu del territòri antic de Besièrs[10].
Lo timpan es entornejat d'una arquivòlta briseda de marbre policròm. Es l'element mai recent del portal. Lo Crist es representat en majestat, sus un tròn canalat, benissent de la man drecha, e tenent lo Libre de Vida. Es vestit d'un drap au dessenh complèxe, e s'inscrit dins une glòria polilobada. Es entornejada de quatre animals de l'Apocalipsi, figurant los quatre Evangelistas: l'ase, l'agla, lo leon e lo buòu. Aqueles aimals tenon de longs filactèrs representant los evangèlis. La composicion es densa, dins un estil antiquisant.
La nau[modificar | modificar la font]
A l'interior, la nau es constituida dins las doas primièras travadas d'una vòlta bassa de plencindre, qu'es tresmontada d'una tribuna pels canongess accessible per un escalièr bastit dins l'espessor del paret. Dins lo paret drech de la segonda travada, de basrelièus e d'epitafas foguèron fixadas. Foguèron trobadas en 1872 per Frédéric Fabrèges, quand restaurèr lo pasiment de la catedrala.
Al delà de las doas primièras travadas se lèva una vòlta nauta e escura caracteristica de las construccions romanicas, de 10 mètres de larg per prèp de 20 mètres de naut, amb de parets de 2 a 2,5 mètres d'espessor. La sobrietat extrèma del luòc es compensada per una granda qualitat de maçonariá. Una imensa vòlta de berç leugièrament bresada cobrís la nau. Es rafortida cada miègcolomna per d'arcs dobles de triple rotlèu. Lo teulat reposava dirèctament dessus, sens fusteriá. Incrustats dins la vòlta, quatre rengs d'urnas de ceramica porosa permetavan d'assecament.
La nau es fòrça escura; sola la tribuna es perçada de tres fenèstras al sud e de doas baias superposadas a l'oèst. Lo sòl es constituit de tombas, gaireben totas anonimas. Quatre gesents d'evesques en marbre blanc son remarcables. E, pròche del transèpte, a la nautor de la tribuna, i a doas capèlas minusculas dins l'espessor dels parets que podavan servir d'oratòris pels canonges.
La tribuna[modificar | modificar la font]
Foguèt bastida a la fin del sègle XII pels canonges, sens dobte poder recitar l'offici en essent isolats, o a causa de l'umiditat de la glèisa bassa. Un escalièr drech monumental i dona accès, pres dins l'espessor del paret nòrd de la tresena travada de la nau. Donava tanben accès als clastras superiors, ara destroïts. La tribuna forma coma una glèisa nauta, que los canonges dediquèron un altar a sant Nicolàs. Lo luòc es fòrça mai luminós que lo rèste de la catedrala.
La pèira tombala de l'evesque Joan de Montlaur († 1190) foguèt utilizada per Fabrège per remplaçar l'altar desaperegut de sant Nicolàs. Es lo cabucèl d'un sarcofag qu'es gravat una epitafa en vèrs latins, que disís:
-
- « Dins aquel tombèl (repausa le còrs) de Joan. Que l'Alfa e l'Omega (lo Crist), lutz eternala, treslusisca totjorn sus el, que dins las escòlas dubriguèt los paures als dons de l'Esperit, e qu'aquel que le sang foguèt versat per nos, lave la seuna dècas carnalas.
Aquel qu'aviá causit entre mila se nomena Bertrand (lo sacrista). Foguèt el que lo sebelèt, coma podava alara lo far, dins la primièra setmana del Quarèsma, de l'an de l'Incarnacion del Senhor (1191). Atal qu'es escrich sus la pèira pausada sus la tèsta, daissèt aquèl sègle un dimercre, abant darrièr jorn de febrièr. »
- « Dins aquel tombèl (repausa le còrs) de Joan. Que l'Alfa e l'Omega (lo Crist), lutz eternala, treslusisca totjorn sus el, que dins las escòlas dubriguèt los paures als dons de l'Esperit, e qu'aquel que le sang foguèt versat per nos, lave la seuna dècas carnalas.
La capèla de Sant Agustin[modificar | modificar la font]
La capèla de Sant Agustin es la sola rèsta de la primièra catedrala, edificada al sègle XI. I dintram per un grand arc de plencindre constituit de tres vòltas. Sul pèdrech de drecha i a l'epitafa d'Aribert, evesque d'Avinhon mòrt a Magalona al començament del sègle XII. Èra facha d'una pèira freja, escura e umida. Es possible que constituissiá la crosada sud de la primièra catedrala. Èra tresmontada a l'estatge de la capèla de Sant Miquèl. L'altar de la capèla de Sant Agustin es de marbre blanc, amb las armas de l'evesque Joan de Bonald († 1487). Lo grand Arnaud i aviá tanben fach inscriure la sena epitafa.
Lo transèpte[modificar | modificar la font]
Coma l'absida, lo transèpte foguèt edificat al sègle XII e acabada en 1150 per l'evesque Godefroy. De leugièras diferéncias manifestan la seuna anterioritar al repècte de la nau. Es constituit d'una vasta travada rectangulara de vòlta leugièrament bresada, e doas capèlas forman las crosadas: la capèla de Santa Maria al sud, e la capèla del Sant Sepulcre al nòrd. Dintram dins las capèlas per d'arcs de doble rotlèu.
La capèla de Santa Maria comunicava d'en primièr amb lo cimentèri tocant (via la « pòrte dels mòrts »). Aquela causida arquitecturala eissida de l'art romanic miègjornal es tipicament lombard. Lo salvador de la catedrala, Frédéric Fabrège, repausa al pè de l'altar romanic. De sarcofags i son a l'ora d'ara remisats, amb al centre lo mausolèu de l'evesque Pèira Ademar († 1418). Al dessús de la capèla, dins la torre de Santa Maria, una autra capèla ara destroïda servissent al recuelhiment dels canonges.
La capèla del Sant Sepulcre possedís la meteissa crosada d'ogivas. Lo seu mausolèu de tipe gotic data del sègle XIV, e foguèt bastit pel cardenal de Canilhac, ancian prebòst de Magalona. Abriga ara un sarcofag visigòt de marbre gris escultat. Es tresmontada de la capèla de Sant Pancraci, invisible pel visitor.
Lo sòl del transèpte es calat de tombas, sovent anonimas. I a pasmens quatre dallas d'evesques de marbre.
L'absida[modificar | modificar la font]
L'absida, bastida al començament del sègle XII, es caracteristic del l'estil romanic primitiu; la seuna amplor, son elevacion e l'elegància del seu decòrs ne testimònia. Un banc presbiteral incrustat a la mitant contunha una tradicion paleacrestiana. Es enlusida per tres fenèstras romanicas amb de colomnetas e capitèls. Las fenèstras son decoradas amb de finas colomnas, ligadas per una corona de pichons arcs e tresmontadas d'un cordon de dents d'engrenatge.
A l'interior, lo paret meridional consèrva de fragments de pèiras tombalas de l'epòca romana: ensemble de bas relièus e d'epitafas fixats trobats per Frederic Fabrège quand renovelèt lo pasiment de la catedrala: venián de las claustras, del cimetèri que foguèron portadas coma elements decoratius. Se deu l'altar màger actual a Fabrège. Aquela dalla de pèira molurada remplaça aquela que consacrèt lo papa Alexandre III en 1163. Sus l'ancian altar màger èra representadas de flabella, eventalhs en plumas de pavon marcant l'appartenança a la Santa Ses.
Galeriás[modificar | modificar la font]
-
-
-
-
Detalh d’un veiral del còr realizat en 2002 par Robert Morris
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ "LanguedocRoman_p228">(fr)Languedoc Roman; coll.; ed: Zodiaque; 1985; p:228; isbn = 2736900170.
- ↑ La rason seriá qu'en drech roman, lo litoral èra partida de l'ager publicus, lo domèni public. Los sobeirans visigòts n'aurián doncas fach lor proprietat.
- ↑ (fr)Pierre A. Clément; Églises romanes oubliées du Bas Languedoc; ed: Presses du Languedoc; 1993; p:309;isbn = 2859981187.
- ↑ "LanguedocRoman_p228"
- ↑ (fr)Languedoc roman; Coll.; ed: Zodiaque; p: 228-229; isbn = 2736900170}}.
- ↑ (fr)"LanguedocRoman_p229" Languedoc roman; coll; ed: Zodiaque; 1985; p: 229; isbn = 2736900170}}.
- ↑ "LanguedocRoman_p229"
- ↑ (fr)Languedoc roman; coll.; ed: Zodiaque; 1985; p: 230; isbn = 2736900170}}.
- ↑ site del festenal.
- ↑ (fr) Jacques Gascou, « La présence de Tibère en Narbonnaise : les portraits et les inscriptions. II, Les témoignages épigraphiques », in Revue archéologique de Narbonnaise, 29, 1996. p. 64 (inscripcion n° 42 de l'epòca de Tibèri, marcant le XXXIIIen (?) mille dempuèi Nimes = CIL XVII-2, 285) (en linha).
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Articles connèxes[modificar | modificar la font]
Bibliografia[modificar | modificar la font]
- (fr)Languedoc roman; coll; ed: Zodiaque; 1985; p: 226–244; isbn = 2736900170.
- (fr)Pierre A. Clément; Églises romanes oubliées du Bas Languedoc; ed:Presses du Languedoc; 1993; p:309–311; isbn = 2859981187}}.
- (fr)abbé Julien Rouquette & A. Villemagne; Cartulaire de Maguelone t:1; ed: Valat; 1912.
- (fr)abbé Julien Rouquette & A. Villemagne; Cartulaire de Maguelone; t:2; ed:Valat; 1913.
- (fr)abbé Julien Rouquette & A. Villemagne; Cartulaire de Maguelone; t:3; ed:Valat; 1920.
- (fr)abbé Julien Rouquette & A. Villemagne; Cartulaire de Maguelone; t:4; ed:Valat; 1923|.
- (fr)abbé Julien Rouquette & A. Villemagne; Bullaire de l’église de Maguelone; T:1 e 2.


text:
1830
Aquesta pagina concernís l'an 1830 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
- 25 d'agost - A Brussèlas, comença la revolucion bèlga que condusiguèt a la creacion del reialme de Belgica, independent dels Païses Basses.
Mond[modificar | modificar la font]
Arts[modificar | modificar la font]
Sciéncias e tecnicas[modificar | modificar la font]
Fisica[modificar | modificar la font]
Descubèrta dau fenomèn d'induccion per Michael Faraday (1791-1867).
Economia[modificar | modificar la font]
Naissenças[modificar | modificar la font]
- 3 de febrièr - Robert Arthur Talbot Gascoyne-Cecil, primièr ministre de Grand Bretanha (m. 1903)
- 15 de març - Paul Heyse, escrivan alemand, Prèmi Nobel (m. 1914)
- 10 de julhet - Camille Pissarro, pintor francés (m. 1903)
- 18 d'agost - Francés Josèp Ièr d'Àustria, emperaire d'Àustria e rei d'Ongria (m. 1916)
- 8 de setembre - Frederic Mistral, escrivan occitan, Prèmi Nobel de Literatura (m. 1914)
- 15 de setembre - Porfirio Díaz, president de Mexic (m. 1915)
- 10 d'octobre - Isabèl II, reina d'Espanha (m. 1904)
Decèsses[modificar | modificar la font]
- 4 de junh - Antonio José de Sucre, revolucionaire e òme politic veneçolan (n. 1795)
- 25 de novembre - Pèire Ròda, violonista e compositor occitan (n. 1774)
- 1èr de decembre - Papa Piu VIII (n. 1761)
- 17 de decembre - Simón Bolívar, militar e òme politic sud-american, president de Veneçuèla e Colómbia (n. 1783)


text:
1535
Aquesta pagina concernís l'an 1535 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Portugal[modificar | modificar la font]
Conquista de Diu dins la peninsula indiana.
Africa[modificar | modificar la font]
Etiopia[modificar | modificar la font]
Perseguida de la guèrra còntra lei fòrças dau Sultanat d'Adel dirigida per lo cap musulman Ahmad ibn Ibrahim. Après sei desfachas de 1527-1534 (ocupacion dei regions de Bale, de Hadya, de Lasta e d'Amara), lei fòrças dau negus Dawit II (1508-1540) deguèron abandonar Tigre. Coma dins leis autrei regions crestianas d'Etiopia, lei glèisas foguèron cremadas e lei populacions convertidas per fòrça a l'islam. En fàcia de la situacion catastrofica de son reiaume, Dawit II mandèt una ambaissada demandar una ajuda militara au rèi de Portugal.


text:
Pònt de Gard
Lo pònt de Gard (var. pont de Gard) es la porcion d'un aqüeducte roman que l'adobèron en pònt de tres nivèus. Se situa dins lo sud d'Occitània, en Lengadòc, dins lo departament de Gard a ras de Remolins, pas gaire luenh de Nimes e d'Usès. Domina lo riu de Gardon (o Gard) e constituissiá la continuitat de l'aqüeducte roman que portava l’aiga d'Usès fins a Nimes.
Arquitectura dau pònt[modificar | modificar la font]
Descripcion[modificar | modificar la font]
Lo pònt foguèt bastit amb tres nivèls que son estats preservats fins uèi. La construccion se faguèt amb lei pèiras dau país qu'èran trachadas dei peirièras romanas vesinas. La cima dau pònt senhoreja l'endrech e mai lo riu Gard[1], quand leis aigas son bassas, a 48,77 m d'aut, e, subre sa longor mai bèla, l'òbra mesura actualament 275 m.
- Nivèl inferior: 6 arcas de 142,35 m de long, de 6,36 m d'ample e de 21,87m d'aut.
- Nivèl mejan: 11 arcas de 242,55 m de long, 4,56 m d'ample e 19,50 m d'aut.
- Nivèl superior: 35 arcas que fan 275 m de long, 3,06 m d'ample e son autas de 7,40 m. Aqueste darrièr nivèl perguèt 12 uèlhs dempuèi l'origina e mesurava inicialament 360 m; èra precedit d'una culada de 130 mètres de long; à l'origine d'aquesta culada foguèt descubèrt en 1988 una òbra de regulacion[2]. Leis arcas avián 16 pès romans de dubertura (4,75 m), mentre que los pilars èran d'aperaquí 10 pès sur 10.
- Conducha: 1,80 m d'aut, 1,20 m d'ample, pendent de 0,4 %.
L'observacion de la fàcia intèrna dels pilars en grand aparelh dau segond nivèl dau pònt revèla lo trabalh deis bastisseires romans: tecnicas de talha dei blòcs (traças de còps d' escode) e tecnicas de construccion (blòcs pausats en cairèu e botissa e blocs salhents per la mesa en plaça deis escadafaucs). En se sarrar de l'òbra, se pòt constatar la precision deis assemblatges: cada blòc èra ligat ais autres per ciselatge dei junts sus plaça.
Mai d'una traça e gravadura perduran sus la susfàcia dau pònt. Son lei marcas d'assemblage indicant la plaça dei clavèus de vòutas, per exemple, « FRS II » (frons sinistra II, valent a dire "fàcia senestra 2") o de simbòls coma lo « fallus », simbòl apotropaïc (valent a dire « sirvent per desviar las influéncias maleficas »), o encara tanben d'unei marcas divèrsas laissadas per lei bastisseires de totei leis epòcas que per elei lo pònt èra una etapa obligatòria.
Lo pònt presenta una corbadura convèxa de sei nivèls superiors en amont. Aquesta deformacion s'atribuiguèt durant de temps a la volontat dei constructors d'assegurar la resisténcia de l'òbra, coma se podriá far amb un barratge-vòuta. Segon de mesuras de micro-topografia presas en 1989, actualament s'interprèta coma la resulta d'una dilatacion diürna deguda a l'assolelhament, que provòca un desplaçament d'aperaquí 5 mm; de nuèch lei pèiras tòrnan a son endrech iniciau. La repeticion dau fenomèn lòng dei sègles auriá aduch lo pònt a sa forma actuala[3].


text:
Sent Nectari
Sent Nectari (Saint-Nectaire en francés) z-es 'na comuna d'Auvèrnha situada dinc lo departament dau Puèi Domat. Z-es famosa per sa granda glèisa romanica e per lo formatge de Sent Nectari.
Z-es maitot 'na vila de termalisme.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Sent Nectari se tròba dins lo Mont Dòr, z-elh mèsme localizat dins lo Parc daus Volcans d'Auvèrnhe. La vila z-es devesida entre 'na vila nauta (a rasa de la glèisa de Nòsta Dama dau Mont Cornadòr) e 'na vila baissa.
Istòria[modificar | modificar la font]
Lo site de Sent Nectari fuguèt despuèi los temps paleolitics com z-o mòstra un dolmèn. Au sègle XII, lo comte d'Auvèrnhe Guilhem VII donèt la tèrra de Sent Nectari per qu'i fondèsson un lòc de pregàrias.
Monuments e patrimòni[modificar | modificar la font]
- Glèisa de Nòsta Dama dau Mont Cornadòr (dau sègle XII)
- Font petrificanta de Sent Nectari
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Site de la préfecture du Puy-de-Dôme, consulté le 4 août 2009
- ↑ Site de la préfecture du Puy-de-Dôme, consulté le 4 août 2009


text:
Wœlfling-lès-Sarreguemines
Wœlfling-lès-Sarreguemines es una comuna francesa administrada per lo departament de Mosèla de la region de Lorena.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
La municipalitat es pauca boisée mas pro vallonnée. Lo centre del vilatge de Wœlfling se situa a 1,5 km de l'ex-RN 62 (RD 662 dempuèi 2006). Coma la municipalitat vesina de Wiesviller, Wœlfling a traversat per la Schwartzbach, pichon ruisseau afluent de la Sarre.
Dos étangs que # banhan dos illòts de vegetacion an situat sul ban de Wœlfling amb a proximitat un luòc d'abitacion abandonada.
Wœlfling-lès-Sarreguemines a situat a 10 km de Rohrbach-lès-Bitche e de Sarreguemines e a 23 km de Bitche.
Wœlfling-lès-Sarreguemines es desservie per la parca de Wœlfling-lès-Sarreguemines situada en lo bòsc de Bliesbruck (linha de Bitche a Béning e a Mètz-Ciutat). A l'opausat d'aquela estacion, en la vallée de la Sarre, la parca de Wittring, situada a 6 km del bourg, permet de prene Sarrebourg per autocars Modèl:TER/correspondéncias.
Lo vilatge a situat a 20 km del échangeur N° 42 del A 4 #que permet de prene Mètz o Estrasburg.
La commune est peu boisée mais assez vallonnée. Le centre du village de Wœlfling se situe à 1,5 km de l'ex-RN 62 (RD 662 depuis 2006). Comme la commune voisine de Wiesviller, Wœlfling est traversée par la Schwartzbach, petit ruisseau affluent de la Sarre.
Deux étangs dans lesquels baignent deux îlots de végétation sont situés sur le ban de Wœlfling avec à proximité un lieu d'habitation abandonné.
Wœlfling-lès-Sarreguemines est située à 10 km de Rohrbach-lès-Bitche et de Sarreguemines et à 23 km de Bitche.
Wœlfling-lès-Sarreguemines est desservie par la gare de Wœlfling-lès-Sarreguemines située dans le bois de Bliesbruck (ligne de Bitche à Béning et à Metz-Ville). À l'opposé de cette gare, dans la vallée de la Sarre, la gare de Wittring, située à 6 km du bourg, permet de rejoindre Sarrebourg par des autocars Modèl:TER/correspondances.
Le village est situé à 20 km de l'échangeur N° 42 de l'A 4 qui permet de rejoindre Metz ou Strasbourg.
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Los primièrs escrits ont a citat Wœlfling datan del Sègle XII (Wülvelingen a l'epòca) mas lo luòc a #èsser un luòc de passatge dempuèi lo Antiquitat (preséncia d'una via romaine).
Après nombroses escambis e penyores suls pòbles de Wœlfling e Wiesviller entre senhors locales, aqueles #tornar al Sègle XVI a la familha de Nassau-Sarrebruck #que i #introdusir lo luthéranisme. En 1621, Woelfling e Wiesviller redevinrent catolic per lo sieu rattachement definitiu a la Lorraine en lo moment d'un escambi entre lo comte Louis de Nassau-Sarrebruck e lo pòrti Henri II de Lorraine.
La guèrra de Trenta Ans #destruir totalament los dos pòbles. Los pòbles se repeuplèrent pauc a pauc. Wœlfling i aguèt amassat per decrèt a Wiesviller en 1811, mas redevint independent per ordonnance reial en 1837.
En 1793, lo nom del pòble èra orthographié Welfling tandis #qu'en 1801, los orthographes Walfling e Woelfling èran conjointement emplegadas. Wœlfling a preses lo sieu nom actual en 1929. Lo pòble i aviá #èsser entre temps renommé Wölflingen bei Bliesbrück de 1871 a 1919 e la serà de nòu de 1940 a 1944.
Les premiers écrits où est cité Wœlfling datent du Sègle XII (Wülvelingen à l’époque) mais le site a été un lieu de passage dès l'Antiquité (présence d'une voie romaine).
Après de nombreux échanges et gages sur les villages de Wœlfling et Wiesviller entre seigneurs locaux, ceux-ci revinrent au Sègle XVI à la famille de Nassau-Sarrebruck qui y introduisit le luthéranisme. En 1621, Woelfling et Wiesviller redevinrent catholique par leur rattachement définitif à la Lorraine lors d’un échange entre le comte Louis de Nassau-Sarrebruck et le duc Henri II de Lorraine.
La guerre de Trente Ans détruisit totalement les deux villages. Les villages se repeuplèrent peu à peu. Wœlfling fut réunie par décret à Wiesviller en 1811, mais redevint indépendante par ordonnance royale en 1837.
En 1793, le nom du village était orthographié Welfling tandis qu'en 1801, les orthographes Walfling et Woelfling étaient conjointement employées. Wœlfling a pris son nom actuel en 1929. Le village avait été entre temps renommé Wölflingen bei Bliesbrück de 1871 à 1919 et le sera de nouveau de 1940 à 1944.