text:
Etruscs
Los Etruscs (var. etrusques) (del latin Etrusci) son un pòble que viviá dempuèi l'Edat del Fèrre en Etruria, territòria correspondent gaireben a la Toscana d'uèi e al nòrd del Latium, siá lo centre de la Peninsula Italica, fins a l'assimilacion definitiva coma ciutadans de la Republica Romana, al sègle I AbC, aprèp lo vòte de la Lex Iulia (-90) pendent la Guèrra Sociala.
Los Romans los nomenavan Etrusci o Tusci e los Grècs los nomenavan Tuppήvιoι (Tyrrhēnioi, es a dire Tirenians, nom que foguèt donat a la mar dels costats occidentals d'Itàlia), mas se nomenavan d'espereles Rasna (forma sincopada per Rasenna).
Somari
- 1 Una origina controversiada
- 2 Lenga
- 3 Religion
- 4 Art
- 5 Societat
- 6 Agricultura
- 7 Industria
- 8 Jòcs etruscs
- 9 Sciéncia
- 10 Teurgia en medecina
- 11 Expandiment e declin
- 12 Eritatge cultural
- 13 Nòtas e referéncias
- 14 Annexes
Una origina controversiada[modificar | modificar la font]
Coma dins lo cas de fòrça d'autres pòbles, los avís dels istorians, antics e modèrnes, divergisson sus las originas dels Etruscs, exogènas (Lidianas) e aborigèna (Villanovians), sens que l'una siá necessàriament exclusiva de l'autre. L'origina dels Etruscs foguèt evocada dempuèi l'Antiquitat segon diferentas tradicions se referissent fòrça majoritàriament a una origina orientala anatoliana[1] mas evocant tanben la possibilitat d'una origina autoctona o septentrionala.
Segon Jean-Paul Thuillier, « lo caractèr mistic, fantasteseriós o ideologic d'aquelas teorias anticas conduguèt a l'ora d'ara los cercaires a daissar un pauc de costat la question de las originas », lo debat demòra doncas dubèrt e « luènh d'èsser cledat »[2]. Massimo Pallottino, fondator de l'etruscologia modèrna e reconegut coma un dels mai grands etruscològs, considerava que l'emergéncia de la civilizacion etrusca podava pas resultar d'una sola migracion, mas èra lo fruch d'un long processus de formacion amb de portadas multiplas (a l'encòp autoctonas villanovians e exogèns, orientals e mai)[3].
De recercas basadas sus l'analisi de l'ADN dels 80 individús que los rèstas foguèron pres dins de tombas etruscas (per Alberto Piazza de l’Universitat de Turin) concluguèron qu'aquel tèst presenta de similitudas amb las populacions Anatolianas, mas que difèra de biais surprenanta de l'ADN dels actuels Toscans (estudis limitats a de vièlhas familhas de Volterra, de Casentino e de Murlo[4]). Los elements analizats venent de tombas ricas, apartenent a l’aristocracia, l'ipotèsi retenguda seriá que s'agís d’un elèit dominant e non assimilat amb lo mai de la populacion d’alara, aquela èra benlèu d'origina villanoviana. Los Toscans actuals ne serián los descendents.
S'agís benlèu de l'una de las etnias vascoïdas (non indoeuropèa, que poblava une bona partida de l'Euròpa occidentala; los Bascs actuals serián los descendents d'aqueles pòbles vascoïds[5].
Lenga[modificar | modificar la font]
La lenga etrusca fins ara se podèt pas jònher de biais satisfasant a un grop identificat, e atal pòt èsser classificada coma apartenant a un grop preindoeuropèu o protoindoeuropèu: diriam puslèu ara que l'etrusc aparten pas al grop de las lengas indoeuropèa[6].
La taula en dejós presenta los alfabets etruscs arcaïc e classic, e las letras equivalentas dins los alfabets grèc e latin (quand existisson) e la prononciacion reconstituida:
Religion[modificar | modificar la font]
La vida quotidiana dels Etruscs èra prenhada de religiositat, fins a que Titus Livius escriguèt que tenián « mai que tota autra nacion a l'observacion dels rites religioses[7] ». Avián de rites plan precises, consignats dins los diferents tractats de la Disciplina etrusca consacrats a la divinacion, als cultes de la fondacion de las ciutats e de consecracion dels sanctuaris, al mond d'otra tomba, als limits de la vida e al destin usant de bornatge sacrat.
Mitologia etrusca[modificar | modificar la font]
La mitologia pels Etruscs nasquèt de la revelacion facha als Òmes per la ninfa Begoè, o Vegoia, e li Gèni Tagés. La primièra èra ligada a la fertilitat e los rituals (consignats dins un tractat) dependavan d'aquela. Lo segond passava per èsser un mainat cau, enfant vielhard, sortit d'una rega. Aquela revelacion, segon d'ancians, foguèt consignada dins lo corpus dels libres sacrats, jol nom de Disciplina etrusca.
- Lo panteon etrusc
Rites funeraris[modificar | modificar la font]
De l'urna cabana de l'Edat del Fèrre, a l'urna biconica villanoviana contemporanèa, a la tomna de ziro integrant lo canope de Chiusi amb la seuna cabucèla antropomòrfa, puèis als sarcofags arquitectonics de bas relèus mitologics, que enseguida venguèron figuratius amb de cabucèlas escultadas expausant lo mòrt veire lo parelhs, totes aqueles rites mòstran la durada de la civilizacion etrusca dempuèis la fin dels temps preïstorics fins al periòde roman, amb l'evolucion dels rites passant de la cremacion a l'inumacion, puèi tornant a l'incineracion. Las tombas son mai sovent massadas en necropòlis.
Sites remarcables de las necropòlis[modificar | modificar la font]
Principals[modificar | modificar la font]
- Tarquinia : site de Monterozzi (6 000 tombas, que 200 pintadas).
- Cerveteri : necropòli de Banditaccia
- Manciano : Statonie.
- Véies : sanctuari de Portonaccio
- Castiglione della Pescaia : area archeologica di Vetulonia sus la frazione de Vetulonia.
- Orvieto : Necropòli den Crucific du Tuf • e Necropòli de Cannicella.
- Sorano e Sovana : Area archeologica di Sovana.
- Sarteano : necropòli dels Pianacce
- lo site de la Cosa etrusca prèp d'Orbetello : Tagliata Etrusca e de la Spacco della Regina.
- Site de Norchia, Latium
Segondaris[modificar | modificar la font]
- Prato : Necropòli de Prato Rosello
- Colle di Val d'Elsa : Site de la frazione Dometaia
- Marzabotto, Emília-Romanha
- Mevaniola, Emília-Romanha
Art[modificar | modificar la font]
L'art produch per aquela civilizacion es d'una granda riquesa. Los Etruscs èran de fòça aisits artesans e aguèron de grands artistas, pintres de frescas dins las tombas, coma aquelas de Tarquinia per exemple, sus de vases, escultors que realizèron de vertadièr caps d'òbra en bronze e en tèrra cuècha. Èran tanben d'excellents joielhièrs, d'aisits metalurgistas. Se pòt veire lors òbras dins los grands musèus italians, coma a Florença, al Vatican o a Volterra. Mas çò que geina nòtre uèlh modèrne, emprenhat d'estetica grècoromana « classica », es la libertat de deformacion dels còrs de l'estetica etrusca a de fins d'expressivitat. L'art etrusc es un art del movement.
Societat[modificar | modificar la font]
- Organizacion politica e sociala
La societat etrusca èra en apparéncia organizada e sa vida politica e sociala estructurada. Lo Lucumon es al cap de la ierarquia ajudat per la classa oligarquica dels mèstres, fins al esclaus e los païsans. L'Etruria èra dirigida per 12 reis dirigent las 12 vilas-Etats (12 lucumonias) de la confederacion dodecapòli de l'Etruria: Vèies, Cisra (Caere dels Romans), Tarquinia, Vulcia, Velzna desplaçada a Volsinii nova, Clusium, Perusia, Cortone, Arretium, Volaterrae, Vetulonia, Fiesole[8]. Las lucumoniás èra unidas unicament per de ligams religioses. Las vilas etruscas èran fòrça individualistas, cap dominava pas e aviá pas de solidaritat politica.
-
- « Anatz pas pensar qu'aquela liga de dotze vilas etruscas implicava una solidaritat entre elas. Cada ciutat èra lo seu pròpri reialme. E dins aquel esprerit individualista que faguèt caser los Etruscs devant Roma.Jean-Paul Thuillier, (fr)le Sourire des Étrusques[9] »
I aviá 3 dodecapòlis (ligas o mech) de 12 lucumoniás.
La societat etrusca èra divisada en doas classas: esclaus e mèstres. Los rèstas arqueologics reculhits montran cap d'evolucion dins los sègles quitament se podèm supausar l'apareison al sègle VI d'una classa mejana compausada d'artesans e de marcands trabalhant per lo lor pròpri compte. L'Estat èra organizat sonque en aparència, la lucumonia èra dirigida per de rics oligarcs a que obeidissián los esclaus e los païsans (penestes) e la dodecopòli pel zilath (sens poder vertadièr).
Los reis (lucumons) e los aristocrats (principes) se reuniguèron anadièrament pendent lo conciclium etruriae al luòc sacrat (Fanum Voltumnae) per discutir dels afars militars e politics, e per causir tanben un zilath meXl rasnal (governor), elegit per un an.
- Los magistrats
Èran una categoria de la societat civila etrusca, fòrça poderosa e fòrça ligada a las seunas prerogativas e los seus privilègis e deliberèron dins una mena de senat, la sola assemblada politica de l'Estat etrusc. Los magistrats causissián d'entre eles los principes elegits anadièrament. Aqueles podavan se substituir al rei, e, assistat d'una seriá de magistrats, podavan assumir de foncions de dirigents.
- Cargas sacerdotalas e administrativas
Los religioses gausisson d'una participacion dirècta al govèrn. Los pauc d'informacions que coneissèm venon d'epigrafs.
- La familha etrusca
La familha èra compausada del paire e de la maire vivent sovent amb los enfants e los nebots. Aquela estructura es aquela del plaçament dels lièchs e de las cambra dins las tombas. Qualques gras de parentat son coneguts mercé a las inscripcions portadas pels tombèls papa' (grand paire), ati nacna (grand maire), clan (fihs), sec (filha), tusurhtir (espos), puia (esposa), thuva (fraire) e papacs (nebots).
- La femna etrusca
La femna etrusca gausissiá d'una consideracion e d'una libertat egalas a aquelas de l'òme. Podava participar als convit alongada sul lo meteis klinai que son marit, participar als jòcs esportius e als espectacles. Aquò escandalisava los Romans per que etrusca èra sinonima de prostituida.
La femna transmetava lo seu nom als enfants (subretot dins la classa mai nauta de la societat). Suls epigrafs lo nom de la femna es precedit pel prenom (lo seu nom personal) coma afirmacion de la seuna individualitat al sen del grop familhal. Los noms de familha de femna frequetaments gravats suls vaisselièrs e las frescas funeraris son: Ati, Culni, Fasti, Larthia, Ramtha, Tanaquille, Veilia, Velia, Velka.
Agricultura[modificar | modificar la font]
Cap de document escrich dirècte[10] sus l'agricultura etrusca nos parvenguèt, mas l'arqueologia mòstra plan l'interés portat pels etruscs a l'agricultura, coma la descobèrta d'un bronze votiu, representant un laurador (- IV) venent d'Etruria septentrionala conegut jol nom « Estatuèta du laurador d'Arezzo »[11] e conservat al Musèu nacional etrusc de la villa Giulia[12].
Sola la comparason amb las règles dels agronòms grècs e romans e l'analisi dels instruments agricòls escavats, o en reproduccion miniatura dins las tombas etruscas, o reprodusits sus de vases (una seriá d’aisina, de fauces e subretot d'araires) nos esclairan sul biais de trabalh del païsan etrusc e nos permeton de deduire las etapas e los periòdes per trabalhar la tèrra: lauratge, semenalhas, deserbatge, atapiment a l'entorn de las racinas, aissadament, extraccion de las plantas malautas, transpòrt de las gerbas de blat, batesons, ventatge, culhidas de la palha, garbièrament, brulatge dels camps.
Coneissèm las seunas produccions de cerealas mas tanben la vinha que mastrejavan l'empèut, pel vin qu'exportavan, las olivas tardièrament, las fibres textilas pel lin e las velas de las naus, la vianda dels seus tropèls, mas lors fruchs e legums son pas coneguts.
Industria[modificar | modificar la font]
L'Industria etrusca d'en primièr metallurgica perque es dins una region rica en matèrias primièras, un vertadièra « Etruria del fèrre » a l'entorn de Populonia e de l’illa d’Elba. dins la lor mitologia, Velch es lo dieu del fuòc e dels metals.
-
- « Al delà de la ciutat que los Tirenians nomenan Populonia, i a una illa que se nomena Aithaleia. Se trapa prèp de cent estadis de la còstas e deu lo seu nom a la fum (aithalos) qu'estagna en nebladís epais al dessús d’ela. Es qu'aquela illa conten un grand jaç de minièra de fèrre que los abitants extrion per lo fondre e de la rajar; possedís una granda quantitat d'aquela minièra. »
La consequéncia dirècta d'aquela industria es la construccion de vilas, lo desermassiment dels camps, l'escavament de pòrts e fòrça canals, (lo Pò es navigable sus gaireben tot lo seu cors)[13], e per seguida lo comèrci subretot per viá maritima.
Jòcs etruscs[modificar | modificar la font]
Coma fòrça mai rites e tradicions grècs importats pels Etruscs, puèi transmés en granda partida als Romans, dentre los jòcs mai coneguts, los ludi, per lor representacion sus las frescas dels tombèls, las scènas dels vases a figure nere o rosse, los objèctes que nos parvenguèron. Notam subretot lo lançat de gotas de vin sul kottabos, l'askôliasmos, un jòc d'equilibri sus una oire de pèl conflada d’aire e oilada, lo jòc de l'empusa, los jòcs del circ[14],[15], aquel de la pelota (episkyros o harpastum), los dats etruscs
Sovent aqueles jòcs èran de rites sacrats, destinats a las celebracions funèbras[16], coma la bòxa[17].
Sciéncia[modificar | modificar la font]
Medecina[modificar | modificar la font]
Los Etruscs avián una bona coneissença de la medecina (anatomia e fisiologia).
Teofrast (-380 — -370) escriguèt dins son Istòria de las Plantas :« Esquil establit dins las Elegias que l'Etruria es rica en mètges e que la raça etrusca es una d'aquela que cultiva subretot la medecina ».
Segon l'Etrusca disciplina, recuèlh roman dels tèxtes de referéncia de las practicas religiosas e divinatòrias etruscas, la vida umana atengava al maximum 84 ans, divisada en dotze còp sèt ans e tant que l'èsser uman aviá pas atengut dètz còp sèt ans, podava conjurar lo destin per de rites propitiatòris.
Fòrça escavacions arqueologicas descobriguèron fòrça sanctuaris que se trapèt de reproduccions anatomicas mòstrant de lors coneissenças dins aquel domèni.
Los etruscològs ne deduguèron que los « fidèes » demandavan en escambi de donas la garison de la partida malauta qu'èra reproducha o en cera o en gèis e plaçada al pé de sanctuari prèp del dieu venerat[18].
La prevencion[modificar | modificar la font]
Los Etruscs èran expèrts dins lo domèni de la prevencion: donavan fòrça importança a l'igièna personala, a lor alimentacion, a l'activitat fisica e al manten de lor encastre de vida.
Per l'amenatjament de lor mitan de vida, trabalhèron de contunh dins la aboniment dels paluns e lo contraròtle dels cors d'aiga prèp de que èran bastidas las ciutats per la construccion de galeriás equipadas de placas de plomb perforadas permetent de menar l'aiga dins de luòcs que podavan stagnar e contribuir a la formacion d'agents patogèns.
Botanica medicinala[modificar | modificar la font]
Pels suènhs los Etruscs utilizavan:
- las fuèlhas d’acant: per las emorragias foiras,
- la saba de pin: las dolors e cicatrizacion de las ferridas,
- lo colquic: las dolors e cicatrizacion,
- la valeriana: coma sedatiu,
- lo ricin : coma purgatiu,
- la nèrta : coma astringent,
- la camomilha : coma calmant,
- l'alh e la ceba: contre los parasits intestinals.
Minerals[modificar | modificar la font]
- l'oxid de fèrre : contra l'anemia
- lo coire : contra las inflamacions
Termalisme[modificar | modificar la font]
Los Etruscs èran adèptas del termalisme. Coneissavan las benfachs e las proprietats de las aigas termalas qu'emplegavan pel suènh de fòça malautiás. Las funts termalas èran de sanctuaris especializats e la possibilitat d'accés a las aigas se faisiá per etapas segon de rites apropriats coma la compra preventiva de las representacions votivas de las partidas anatomicas de sonhar (ex-voto anatomic), lor acrocatge suls parets del temple e l'imersion dins las aigas.
Teurgia en medecina[modificar | modificar la font]
La medecina etrusca èra de tipe teurgic :
- Tinia per la tèta e l'ausida,
- Uni, los uèlhs,
- Laran, los flancs,
- Menrva, los dets, los senses, lo tocat,
- Turan, los organs genitals,
- Turms, los pés,
Lo diagnostic de la malautiá èra lo fruch de l'apèl als oracles e als prodigis, lor observacion determinavan tanben lo tradtement:
- Observacion del vol d'aucèls
- Tiratge al sòrt de getons o de plaquetas.
- Observadions de fums
- Detalh de las tripalhas dels animals sacrificats
Lo ritual religiós èra compausat de suplicas, priguièras, invocacions, processions, sacrificis d'animals mejans l'aruspici.
Quirurgia[modificar | modificar la font]
D'entre las pèças arqueologicas trobada dins d'escavacions figuran fòrça aisinas quirurgicalas atal que fòrça representacions dins las tombas.
Practicavan la trepanacion craniana e la protèsa dentària en aur[19].
La circoncision èra practicada e de pèças arqueologicas representant d'organs anatomics coma le còr, los palmons, lo fetge, d'utèrs[20].
Odontologia[modificar | modificar la font]
Los Etruscs èran d'aisits transformators de metals e utilizèron las tecnicas del trabalh de l'aur per ne far de protèsis dentarias[21] Las dents devent remplaçar las mancantas èran maintengudas per des ponts en aur e èran tirada de dents animalas parfèctament adaptadas.
Ortopedia[modificar | modificar la font]
Sus los esqueletas de las necropòlis, los etruscològs trobèron de membres fracturats, recompausats e sòudats, lo pacient avent subreviscut pendent d'ans.
Expandiment e declin[modificar | modificar la font]
Lo maximum de la prosperitat e de l'espandiment de la civilizacion etrusca foguèt atengut entre 600 e 350 AbC. En -535 en efècte, los etruscs, alliats als Cartagineses (d'istorians emplegan l'expression de « Confederacion etruscocartaginesa »), emportèron la batalha navala d'Alalia (Aleria) al larg de Corsega, contra los foceans de Massalia, (colonia grèga de l'antica Marselha), dins la lucha que los opausavan pel contraròtle de Mediterranèa occidentala. L'arrèst de l'expandiment etrusc comencèt a la fin del meteis sègle, puèi venguèt lo declin pendent lo sègle -V. Roma foguèt la primièra a se liberar de la dominacion etrusca en caçant los Tarquins vèrs -509 ; puèi los Latins dins lor ensems se ne liberèron amb l'ajuda d'Aristodèma de Cumes a la batalha d'Aricia en -506. Las avançadas etruscas demorèron atal isoladas en Campania, s'aflaquiguèron aprèp la desfacha navala de Cumes en -474, e foguèron perdudas en -423 a la conquèsta de Capoá pels Samnits. Al nòrd, l'invasion galleses destruiguèt las ciutats etruscas de la val del Pò al començament del sègle -V. En -396, Roma conqueriguèt Véies, espandent atal son influéncia sus tota l'Etruria miègjornala. Pendent mai de dos sègles, a l'iniciativa l'una o del'autra de lors ciutats, los Etruscs lutèron contra l'espandiment romana. Mas en -295, pasmens que coalizats amb la populacion d'Ómbria, los galleses cisalpins e los Samnits, foguèron vencuts a la batalha de Sentinum: en qualques decennis foguèron totalament assujetits a Roma e inclusits, per de tractats especifics, dentre los « aliats » de la peninsula italiana, fins a que la ciutadaniá romana lor siá acordada pendent de la Guèrra Sociala de -90--88.
Eritatge cultural[modificar | modificar la font]
Malgrat de la pèrda de lor autonomia politica, los Etruscs contunhèron a exercir encara una granda influéncia en Itàlia sul plan cultural, religiós e artistic. Roma, que jos August aviá fach d'Etruria la setena region d'Itàlia, subiguèt fòrtament lor influéncia, que demorèt dins las institucions, los biais de vida, la lenga, los gosts, l'amor del luxe, del faste e dels convits, la dança e la musica. Gosts etruscs atestats per las pinturas de las tombas, pasmens qu'aquelas darrièras nos rensenhan subretot suls gosts de las classas ricas, es a dire suls gosts d'una minoritat de la populacion. L'emperaire Claudi essent d'esperel un especialista de la cultura etrusca. L'esperit creatiu del pòble etrusc (un artesanat abil e las seunas tecnicas aprigondidas) surgissent de nòu fòrça sègles mai tard en Toscana pendent la Renaissença.
Los dieus romans, que fòrça pensan èsser empruntats als Grècs, son en realitat empruntats als Etruscs. Atal, los Etruscs veneravan Menrva, divesa armada, Tinia, dieu poderós del cèl, Turan, divesa de la poténcia feminina, los Tinias Clenar, bessons filhs de Tinia, o Hercle, filh de Tinia que foguèron impausat de trabalhs. Aqueles dieus èran pas representats avant que los Etruscs encontèron los Grècs e lor Panteon. Prenguèron doncas l'iconografia grècga per representar lors dius, que gardèron lor originalitat (an pas las meteissa istòrias). Los Etruscs en seguida transmetèron lor Panteon (noms e iconografias) als Latins (que surimpausèron aquel Panteon a lors pròpris divinitats anterioras).
La Triada capitolina romana (Jupitèr/Junon/Minèrve), marca culturala romana que fòrça vilas romanas bastiguèron un temple de triple cella es tanben eissida dels Etruscs, per qu'aquel tipe de temple es corrent. Aquel de Roma auriá estat inaugurat, segon la tradicion, en -509, primièra anada de la Republica aprèp aver caçat los reis etruscs. Çò que permet de deduire que fuguèt comandat e bastit jos la dominacion etrusca de la Vila.
D'autres simbòls, plan fortament roman, coma lo sèti curul dels senators romans, son dirèctament empruntats als objèctes de poder etrusc. S'agissiá d'un sèti plegadís per carris, privilègi aristocratic.
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ (fr)"Thuillier 31">Thuillier 2006, p. 31.
- ↑ Thuillier 2006, p. 33.
- ↑ Pallottino 1984, chap. 2.
- ↑ (fr)page de Futura-sciences
- ↑ (fr)Jean d'Arango : Le Monde basqueI - basque classique ou européen : l'étrusque, Atlantica-Séguier, 2010 (ISBN 978-2-7588-0362-1)
- ↑ (fr)Jean-Paul Thuillier L'alphabet et la langue étrusques
- ↑ (fr)Histoire romaine, Livre 5, 1 (6).
- ↑ (fr)Dominique Briquel, La Civilisation étrusque, p. 124
- ↑ (fr)Page de Le Point"" 07/11/2003, N° 1625
- ↑ Totes los escrichs de las practicas etruscas son d'autors latins.
- ↑ (fr)Phographie
- ↑ (fr) Yves Liébert, Regards sur la truphè étrusque, p. 162
- ↑ Omnia ea flumina fossasque priori à Pado fecère Thusci. Pline, III, 15. Cf. Cluver, Ital. antiq., p. 419-...
- ↑ (fr)Jean-Paul Thuillier, Les jeux athlétiques dans la civilisation étrusque, Rome (BEFAR, 256), 1985.
- ↑ (fr)Les magistrats, leurs insignes et les jeux étrusques. MEFRA 1998, 2, p 635-645
- ↑ (fr)Virgile, Le Livre des jeux dins l'Eneïda, cant X
- ↑ (fr)« De l'Agôn au geste rituel. L'exemple de la boxe étrusque. » in L'Antiquité classique, 1985, p. 66-75
- ↑ musèu arqueologic nacional de Tarquinia
- ↑ (fr)La prothèse dentaire dans les tombeaux phéniciens et étrusques
- ↑ (it)Gaspare Baggieri, Religiosità e medicina degli Etruschi, publié dans Le Scienze (American Scientific) volume 350. 1998, p. 76-77-78-79-80-81.
- ↑ Vejatz la protèsi etrusca sus benda d'aur amb dent de vedèl incorporada (- IV) d'una tomba de la necropoli de Monterozzi.
Annexes[modificar | modificar la font]
Bibliografia[modificar | modificar la font]
- (it) Mario Tabanelli, La medicina nel mondo degli Etruschi,Leo S. Olschki,Collection: Biblioteca della «Rivista di storia delle scienze mediche e naturali».
- (it) Luciano Sterpellone, La medicina etrusca, Série: Collana di storia della medicina e di cultura medica. (ISBN 8884850916)
- (fr)Jean-Noël Robert, Les Étrusques, Les Belles Lettres, 2004. (ISBN 2-251-41027-9)
- (fr)Dominique Briquel, La Civilisation étrusque, Paris, Presses Universitaires de France : Que Sais-Je ?, 2005 (ISBN 2-13-053314-0)
- (fr)Jacques Heurgon, La Vie quotidienne des Étrusques, Hachette, Paris, 1961.
- (fr)}Jean-René Jannot, À la Rencontre des Étrusques (en ligne)
Thuillier, Jean-Paul (2006). Les Étrusques (en francés). Éditions du Chêne, 240. ISBN 2842776585.
Pallottino, Massimo (1984). Etruscologia (en italian). Hoepli, 564. ISBN 8820314282.
Camporeale, Giovannangelo (2004). Gli etruschi. Storia e civiltà (en italian). UTET Università. .
Irollo, Jean-Marc (2010). Histoire des Étrusques (en francés). Perrin. .
Dans las arts e la literatura[modificar | modificar la font]
- (fr)L'Étrusque, Mika Waltari, Olivier Orban 1980 /Éditions du Seuil, collection "Points", 1984
- (it)L'Etrusco Una Lingua Ritrovata, Piero Bernardini Marzolla, SAGGI, Arnoldo Montadori Editore (it)
Articles connèxes[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- (en) Genetical evidences
- (fr)Site en langue française consacré à l'Étruscologie
- (fr)Musée archéologique de Santa Marinella
- (fr)Regards sur la civilisation étrusque par Jean-René Jannot, professeur émérite à l’université de Nantes.
- (fr)Dossiers Videos - civilisation étrusque - entretiens avec Dominique Briquel


c: text/html

text:
Sant-Meleg
Sant-Meleg en breton ( Saint-Méloir-des-Ondes en francés) es una comuna bretona, situada dins lo departament d'Ille et Vilaine e la region de Bretanha.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Sant-Méloir-de detlas-Ondas a situat al sud-es de Sant-Malo, al nòrd de la Bretanha.
Comunas avoisinantes : Sant-Malo, Sant-Coulomb, Cancale e La Gouesnière.
Saint-Méloir-des-Ondes est situé au sud-est de Saint-Malo, au nord de la Bretagne.
Communes avoisinantes : Saint-Malo, Saint-Coulomb, Cancale et La Gouesnière.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Neuville
«Neuville o La Neuville» té aquests significats:
- Bèlgica Neuville-en-Condroz nucli del municipi de Neupré, a la província de Lieja de la regió valona de Bèlgica
- Municipis de França
- Neuville (Puèi Domat)
- Neuvila, al departament de Corresa
- Neuville-Coppegueule, al departament del Somme
- Neuville-Bosc, al departament de l'Oise
- Neuville-Bourjonval, al departament del Pas-de-Calais
- Neuville-Vitasse, al departament del Pas-de-Calais
- La Neuville (Nord), municipi francès a la regió de Nord – Pas-de-Calais, al departament de Nord
- Neuville-Day, al departament de les Ardenes
- Neuville-Ferrières, al Sena Marítim
- La Neuville-d'Aumont, al departament de l'Oise
- Neuville-aux-Bois, al departament del Loiret
- Neuville-lès-Vaucouleurs, al departament del Mosa
- La Neuville-Roy, al departament de l'Oise
- Neuville-sur-Vanne, al departament de l'Aube
- La Neuville-Vault, al departament de l'Oise
- Neuville-sur-Ornain, al departament del Mosa
- Neuville-en-Beaumont, al departament de Manche
- Neuville-au-Plain, al departament de Manche
- Neuville-lez-Beaulieu, al departament de les Ardenes
- La Neuville-Bosmont, al departament de l'Aisne
- Neuville-sur-Seine, al departament de l'Aube
- Neuville-en-Verdunois, al departament del Mosa
- Neuville-Saint-Vaast, al departament del Pas-de-Calais
- La Neuville-Housset, al departament de l'Aisne
- Neuville-sur-Margival, al departament de l'Aisne
- Neuville-sur-Authou, al departament de l'Eure
- Neuville-au-Cornet, al departament del Pas-de-Calais
- Neuville-sous-Montreuil, al departament del Pas-de-Calais
- Neuville-sur-Sarthe, al departament del Sarthe
- Neuville-sur-Touques, al departament de l'Orne
- La Neuville-Garnier, al departament de l'Oise
- Neuville-sur-Escaut a la regió del Nord – Pas-de-Calais
- Neuville-lès-Lœuilly, al departament del Somme
- Neuville-les-Dames, al departament de l'Ain
- Neuville-sur-Ain, al departament de l'Ain
- Neuville-lès-Decize, al departament del Nièvre
- Neuville-sur-Brenne, al departament de l'Indre i Loira
- Neuville-près-Sées, al departament de l'Orne
- Neuville-lès-This, al departament de les Ardenes
- Andouillé-Neuville, municipi francès, situat a la regió de Bretanya, al departament d'Ille i Vilaine
- Neuville-sur-Oise, al departament de Val-d'Oise
- Neuville-sur-Ailette, al departament de l'Aisne
- La Neuville-Sire-Bernard, al departament del Somme
- Neuville-en-Ferrain, al departament del Nord
- La Neuville-sur-Oudeuil, al departament de l'Oise
- La Neuville-lès-Wasigny, al departament de les Ardenes
- La Neuville-sur-Ressons, al departament de l'Oise
- La Neuville-aux-Larris, al departament del Marne
- La Neuville-lès-Dorengt, al departament de l'Aisne
- La Neuville-en-Beine, al departament de l'Aisne
- Neuville-Saint-Rémy al departament del Nord
- La Neuville-Saint-Pierre, al departament de l'Oise
- La Neuville-au-Pont, al departament del Marne
- La Neuville-aux-Bois, al departament del Marne
- La Neuville-lès-Bray, al departament del Somme
- Neuville-Saint-Amand, al departament de l'Aisne
- La Neuville-sur-Essonne, al departament del Loiret
- Neuville-en-Avesnois, al departament del Nord
- La Neuville-en-Hez, al departament de l'Oise
- La Neuville-Chant-d'Oisel, al Sena Marítim
- La Neuville-à-Maire, al departament de les Ardenes
- La Neuville-du-Bosc, al departament de l'Eure
- La Neuville-aux-Joûtes, al departament de les Ardenes
- La Neuville-en-Tourne-à-Fuy, al departament de les Ardenes
- Grez-Neuville, al departament de Maine i Loira
-
- Bailleul-Neuville, al Sena Marítim
- Arzillières-Neuville, al departament del Marne
- Mousseaux-Neuville, al departament de l'Eure
- Biografies:
- Oliver Neuville (1973, Locarno, Suïssa), futbolista alemany
- François Neuville (Mons-Crotteux, 20 de novembre de 1912 – Dadizele, 12 d'abril de 1986, un ciclista belga


text:
1215
Aquesta pagina concernís l'an 1215 del calendièr gregorian.
Somari
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Anglatèrra[modificar | modificar la font]
Afeblit per sei desfachas e de revòutas intèrnas, lo rèi Joan Ièr d'Anglatèrra foguèt obligat d'adoptar la Magna Carta per contentar sei vassaus principaus. Limitèt l'arbitrari reiau e assegurèt lo drech a la libertat individuala ò lo contraròtle de l'impòst per lo Grand Conseu dau Reiaume.
Asia[modificar | modificar la font]
Empèri Jin[modificar | modificar la font]
Represa dei combats còntra l'Empèri Mongòl de Genghis Khan — ges de camp aviá respectat l'acòrdi de patz signat l'annada precedenta — amb una ataca fòrça importanta dei cavaliers arquiers nomadas còntra la capitala Pequin. Sota la pression enemiga, la capitala foguèt transferida dins la vila de Kaifeng, qu'èra encara alunchada de la zòna dei combats, e de renfòrç importants (au mens 50 000 òmes) comandats per lei generaus Wugulun Qingshou e Li Ying foguèron dirigits vèrs la vila. Inovacion importanta, l'avitalhament de l'armada faguèt l'objècte de mesuras especialas per s'aparar còntra l'estrategia abituala dei nomadas de l'estèpa de destrurre lei fònts de viure. Pasmens, aquò foguèt pas sufisent e Pequin foguèt finalament conquistada per leis envasseïres lo 31 de mai. Totalament destrucha, la vila majora dau nòrd de China foguèt pas restaurada avans doas generacions.
Empèri Mongòl[modificar | modificar la font]
Fin de l'acòrdi de patz signat l'annada precedenta ambé l'Empèri Jin — ges de camp l'aviá respectat — e represa dei combats entre Mongòls e Jurchens. Dins lo corrent de la premiera mitat de l'annada, lei combats se centrèron a l'entorn de la granda vila dau nòrd de l'Empèri Jin, Pequin, que tombèt finalament lo 31 de mai en despiech de mai d'una temptativa de còntra-ataca jurchena. La ciutat foguèt pilhada, cremada e totalement destrucha. Puei, lei Mongòls acomencèron la conquista sistematica dei regions de Shanxi, Hebei e de Shangdong. S'i turtèron fins a 1223 a una resisténcia acarnada que foguèt finalament rompuda per lo chaple de la populacion maugrat la resisténcia desesperada deis armadas jurchenas.


text:
Coulommiers
Coulommiers es una comuna francesa, situada dins lo departament de Sèina e Marna e la region d'Illa de França.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Localizat a la cœur de la Brie e suls bòrds del Grand Morissètz, Coulommiers a situat a unitat|60|km}} a l'èst de París, a unitat|20|km {{}} del autoroute A4 e de la vila nòva de Marna-la-vallée (Disneyland París, Val d'Euròpa) e a unitat|35|km {{}} del autoroute A5. La vila a traversat per la rota départementale 934 (ex nacionala 34) de París a Esternay. La municipalitat dispausa d'una estacion, connectada a París-Es.
Qualques ancians caseriux notabla fan d'ara endavant partida de Coulommiers, talas #que Pontmoulin, vengut la carrièra de Pontmoulin ; Lo Theil, quartièr prèp de la vila anautita e #qu'es sovent confonduda a fauta amb aquela ; Triangle e Vali. Lo Caseriu de Polida Crotz #qu'a situat a l'intrada de la vila de Coulommiers es en realitat sus la municipalitat de Mouroux. Las municipalitats limitrophes incluent sustot Aulnoy, Boissy-lo-Châtel, Chailly-en-Brie, Sants, Beautheil e Mouroux[1].
Localisé au cœur de la Brie et sur les bords du Grand Morin, Coulommiers est situé à 60 km à l'est de Paris, à 20 km de l'autoroute A4 et de la ville nouvelle de Marne-la-vallée (Disneyland Paris, Val d'Europe) et à 35 km de l'autoroute A5. La ville est traversée par la route départementale 934 (ex nationale 34) de Paris à Esternay. La commune dispose d'une gare, reliée à Paris-Est.
Des anciens hameaux notables font désormais partie de Coulommiers, tels que Pontmoulin, devenu la rue de Pontmoulin ; Le Theil, quartier proche de la ville haute et qui est souvent confondue à tort avec celle-ci ; Triangle et Vaux. Le Hameau de Belle Croix qui est situé à l'entrée de la ville de Coulommiers est en réalité sur la commune de Mouroux. Les communes limitrophes incluent notamment Aulnoy, Boissy-le-Châtel, Chailly-en-Brie, Saints, Beautheil et Mouroux[1].
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Error de citacion : Balisa
incorrècta ; pas de tèxte per las referéncias nomenadas
atome77.


text:
Nívol d'Oort
La nívol d'Oort es, en astronomia, un grand ensems esferic ipotetic situat aperaquí 50 000 UA del Solelh, encara fòrça mai luènh de l'orbita de las planetas e de la cencha de Kuiper. Lo limit extèrne de la nívol d'Oort, que formariá la termièra del Sistèma Solar, se situariá a mai d'un milièr de còps la distància separant lo Solelh e Pluton, siá aperaquí un an-lutz e lo quart de la distància a Proxima Centauri, l'estela pus pròcha del Solelh.
Encara que cap d'observacion dirècta siá pas estada facha d'aquesta nívol, los astronòms, en se basar sus las analisis d'orbitas de las cometas, creson generalament qu'es l'origina de la majoritat de las cometas.


text:
Lista dels monarcas de França
Al temps dels Merovingians e dels Carolingians, a la mòrt d'un rei, lo reialme èra partejat entre sos filhs. Lo tresaur public e los bens privats del sobeiran, en efièch, se confondián : aquò s'explicava principalament pel fach que la nocion d'Estat - qu'existissiá pas çò dels Germans - s'èra perduda dempuèi la casuda de l'Empèri Roman. Es pas que mai tard que la règla cambièt e qu'un sol eretièr foguèt designat, mentre que lo drech escrich fasiá un retorn e que l'Estat renaissiá.
D'autra part, la nocion de França es pas apareguda que progressivament al cors dels sègles. N'i a que considèran que se pòt parlar de França qu'a partir del tractat de Verdun que seriá tanben a l'origina d'Alemanha (843), e mai a partir de l'accession d'Uc Capet al poder (987). Se seguirà aicí la tradicion mai comuna en França, que fa remontar l'origina del país a l'unificacion dels Francs per Clodovèu.
La presenta lista compòrta de reis qu'an renhat sus una partida de la França d'alara e de reis qu'an renhat sus la totalitat. Los primièrs son escriches en italica.


text:
Mossan
Mossan (Moussan en francés) es una comuna lengadociana del Narbonés (Lengadòc) situada dins lo departament d'Aude e la region de Lengadòc-Rosselhon.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comuna sus l'Aude
Istòria[modificar | modificar la font]
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Economia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
- Capèla de Sant Laurenç
- Castèl de Vedilhan
Castèl bastit en 1893 a la plaça d'un ostal lengadocian del sègle XVIII e qu'apartenguèt als senhors de Tarrabust. L'actual castèl es lo fruch de l'astra viticòla de la fin del sègle XIX. Es d'arquitectura neorenaissança
Personas ligadas a la comuna[modificar | modificar la font]
Referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ (fr) Aude > Moussan (11120), www.habitants.fr. Consultat lo 11 juillet 2010.


text:
Nòva York
Nòva York (var. Nava York, Nuòva York) (en anglés: New York, New York City) es la vila mai granda dels Estats Units d'America e una de las ciutats principalas del mond en populacion totala e tanben en activitats economicas e culturalas. La vila de Nòva York se tròba a l'extrèm sud de l'estat de Nòva York. La quita vila es dividida en 5 quartièrs (boroughs), Manhattan, Brooklyn, lo Bronx, lo Queens e Staten Island.
Sa populacion totala èra estimada a 8 404 079 abitants en 2004 (23 709 802 abitants dins la region metropolitana). La superfícia totala de la vila es 1214,4 km² (785,5 km² tèrra).
Lo gentilici es nòvayorkés -esa (var. navayorkés -esa, nuòvayorkés -esa).
De grandas entrepresas an lors sètis socials dins la ciutat.
Lo nom d'escais de la vila es "the Big Apple" (la poma granda).
Istòria[modificar | modificar la font]
La region de la futura Nava York qu'èra originalament poblada d'indians Lenape. Que ho explorada per l'explorator Giovanni da Verrazzano peu compte deu rei de França Francés I en bèth l'aperar Nava Engoleime. En 1614, d'Olandés que fondèn ua vila batejada Nava Amsterdam au sud de l'isla de Manhattan. Lo Director-generau, Peter Minuit, que comprè l'isla aus indians Lenape per 60 guilders (ua unitat monetària qui avèva chic o brica de sens entà eths).
En 1664, los anglés que conquestèn la vila en la tornar batejar Nava York, en aunor deu duc de York e d'Albany. A la fin de la Guèrra Anglo-olandesa, la possession anglesa que ho confirmada en escambi de rum.
La nava ciutat anglesa que pravè. Los anglés qu'i fondèn la Columbia University en 1754.
Lo 30 d'abriu de 1789 George Washington qu'i vadó president deus Estats Units.
Los sègle XIX que vedó la vila a créisher mercès a l'arribada massiva d'immigrants e en 1835 que vadó la màger vila deus país en despassant Filadèlfia.
Personalitats que visquèron a Nòva York[modificar | modificar la font]


text:
Categoria:Confession crestiana
Son classats aicí los articles portant sus las religions e movements que reconeisson Jèsus Crist coma Sénher, quin que siá lo sens qu'i balhan, e quina que siá l'opinion dels autres gropes sus aquesta reconeissença. Mas de còps lo limit es pas clar.
Soscategorias
Aquesta categoria dispausa de 4 soscategorias, sus un total de 4.
C
- Catarisme (1 C, 28 P)
- Catolicisme (17 C, 8 P)
O
- Ortodoxia (2 C, 1 P)
P
- Protestantisme (10 C, 12 P)
Articles dins la categoria « Confession crestiana »
Aquesta categoria conten l'article seguent.


text:
Modèl:Ortografia
Aqueste modèl permet d'indicar que l'ortografia e/o la gramatica d'un article necessitan d'èsser verificats.
Utilizacion[modificar | modificar la font]
Podètz plaçar aqueste modèl dins un article (generalament al començament) per far aparéisser un bendèl d'avertiment, en utilizant una de las doas sintaxis seguentas:
- {{Ortografia}}
- {{Ortografia|Nom}}
La primièra sintaxi intègra lo bendèl dins l'article e ajusta aqueste dins la categoria « Ortografia de verificar ». La segonda permet de mai d'especificar l'òrdre de classament de l'article dins aquesta categoria.
Aprèp insercion del bendèl, es possible de crear una sospagina especifica de « Wikipèdia:Paginas de verificar » en clicant sul ligam roge qu'apareis.


text:
Destroièr
Lo tèrme destroièr designa diferentei menas de naviris de guèrra desvolopada dempuei la fin dau sègle XIX. A l'origina, èra un naviri qu'utilizava de torpilhas per atacar e de pèças d'artilhariá mejana per se defendre o per protegir una escadra o un convòi. Pauc a pauc, venguèt un naviri d'escòrta destinat a la proteccion d'unitats pus important. Enfin, a l'ora d'ara, es un naviri important equipat d'un armament complèt (anti-aerian, anti-sosmarin e anti-naviri) capables de defendre un grop de bastiments civius o militars o d'atacar un grop de naviris mejanament protegits.


text:
Basc
Lo basc o basco[1], en estil erudit euscar (euskara en basc), es una lenga d'Euròpa Occidentala; se parla dins la region apelada País Basc o Bascoat que se situa per una part en França e per una autra part, la màger, en Espanha. En França lo País Basc cobrís una part del departament dels Pirenèus Atlantics.
Somari
Classificacion e istòria[modificar | modificar la font]
Lo basc fa pas partida del grop indoeuropèu. S'es fach plan ipotèsis per lo restacar a d'autres grops lingüistics d'Asia coma d'Africa. Una de las mai recentas d'aquelas ipotèsis fasiá del basc un parent del berbèr.
Una autra ipotèsi recenta, que comença de recebre una cèrta audiéncia dins la recèrca internacionala (J.D. Bengtson, Meritt Ruhlen), prepausa de far del basc una branca de la superfamilha de las lengas dené-caucasencas (las autras brancas del dené-caucasenc, aparentadas al basc, serián lo nòrd-caucasenc en Caucàs, l'ienisseian en Siberia, lo burushaski en Cashmir, lo nahali en Índia, lo sinotibetan en Extrèm Orient e lo na-dené en America del Nòrd).
Lo lingüista Michel Morvan, el, a temptat recentament de mostrar de ligams ancians e concrets entre lo basco e divèrsas familhas non-indoeuropèas d'Eurasia, coma l'oralic o l'altaïc, e mai s'interèssa a l'ipotèsi dené-caucasenca, mas el prepausa pas de fixar una familha de lengas precisa[2].
Gramatica[modificar | modificar la font]
Lo basc presenta d'estructuras plan diferentas de las autras lengas d'Euròpa, mai que mai dins son sistèma verbal: lo vèrbe basc càmbia pas de forma solament segon lo subjècte coma dins las lengas indoeuropèas mas tanben segon çò que correspond, en occitan per ex., a de complements: etxe bat dut , ai un ostal, vs.etxeak ditut , ai d'ostals. Per contra, al nivèl lexical lo basc a manlevat fòrça mots al latin e a las lengas amb las qualas es o foguèt en contacte, l'espanhòl, l'occitan gascon, e lo francés.
Espandiment e estatut del basc[modificar | modificar la font]
- En Espanha, lo basc se parla dins los territòris d'Araba, Bizcaia, Gipuzkoa e Nafarroa.
Dins los tres primièrs, que forman la Comunitat Autonòma basca, es a se menar aprèp de sègles de recul un procèssus rapid de recuperacion lingüistica (un 23 % de bascofònes vèrs 1980, un 30 % ara). Lo basc es ensenhat mas es tanben la lenga de l'ensenhament dins la mieitat de las escòlas primàrias e mai del 40 % de las escòlas segondàrias (chifras 2003). Lo basc es fòrça present dins la vida vidanta gràcias a la senhalizacion (bilingüa e sovent monolingüa basca fòra de las mai grandas vilas), una cadena de television publica unicament bascoparlanta, un diari... Pasmens, la recuperacion lingüistica avança mai viste en Gipuzkoa, qu'èra ja la província mai bascoparlanta en 1980, qu'en Biscaia e subretot Alaba, gaireben complètament desbasquizada a aquela data. En Navarra, lo govèrn regional es pas favorable a la normalizacion de l'usatge del basc e se se manten dins lo nòrd de la província, a pas recuperat cap d'anciana posicion dins la region de la capitala Pampalona. I podriá a tèrme recular.
- En França, la situacion del basc es a pauc près la de las autras lengas regionalas.
Los poders publics menan una politica en favor de la lenga basca dins l'ensenhament (bilingüisme dins d'unas escòlas) e la cultura (Institut Cultural Basc), mas l'abséncia del basc dins los mèdias e la vida publica a pas sufit fins ara a enraiar son aflaquiment.
Dialèctes (segon la classificacion tradicionala)[modificar | modificar la font]
Aezkoan, bas-navarrés (oriental e occidental), biscaïn, guipuscoan, naut-navarrés (septentrional e meridional), labordin, roncalés, salacenc, soletin.
Lexic (exemples)[modificar | modificar la font]
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ O fòrça rarament bàscol
- ↑ MORVAN Michel (1996), Les origines linguistiques du basque, Talença: Presses Universitaires de Bordeaux


text:
Burgille
Burgille es una comuna francesa, situada dins lo departament de Dobs e la region de la Franca Comtat.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Marges del Ognon e del ruisseau del Molin de Chazoy.
Rives de l'Ognon et du ruisseau du Moulin de Chazoy.
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
En 2005, dels registres géologiques an meses a jorn los vestigis d'una installacion romaine del Bas-Empèri situada près d'una villa ocupada del Ier al IVe sègle[1].
En 1972, una fusion a amassat los 3 pòbles de Burgille, Chazoy e Cordiron. Chazoy Èra una distincion de Cordiron.
En 2005, des fouilles géologiques ont mis au jour les vestiges d’une installation romaine du Bas-Empire située à proximité d'une villa occupée du Ier au IVe siècle[2].
En 1972, une fusion a réuni les 3 villages de Burgille, Chazoy et Cordiron. Chazoy était une seigneurie de Cordiron.


text:
Max Roqueta
Max Roqueta (Argelièrs, lo 8 de decembre de 1908 - Montpelhièr, 22 de junh de 2005) foguèt un escrivan occitan del país de Montpelhièr. Es, amb Joan Bodon, Bernat Manciet e Robèrt Lafont, un dels autors màgers de la literatura occitana del sègle XX. A l'encòp poeta, contaire e autor dramatic, una granda part de son òbra narrativa es recampada dins las garbas de sos Verd Paradís. Son activisme social e cultural foguèt considerable que presidiguèt l'Institut d'Estudis Occitans de 1952 a 1957 e aguèt un ròtle màger dins la recuperacion e l'espandiment del jòc del tambornet en crear en genièr de 1939 la Federacion Francesa del Jòc de Tambornet.
Somari
Biografia[modificar | modificar la font]
Max Roqueta nasquèt lo 8 de decembre de 1908 a Argelièrs, vilatjòt del Montpelhierenc, dins la val mejana d’Erau. Son paire, Constantin Roqueta, qu'èra viticultor li faguèt descobrir l'escritura occitana mentre que sa maire Adèla Altairac li ensenhèt l'amor de la poesia. Faguèt sos primièrs estudis a l'escòla de son vilatge. La vida de l'enfant se vegèt trebolada quand, a mand d'arribar als 10 ans, una epidemia de gripa espanhòla devastèt lo país e emportèt sa maire. L'an seguent partiguèt per la capitala, Montpelhièr, far sos estudis al Pichon Licèu de la carrièra Lakanal. Aprèp d’estudis segondaris al Licèu de Montpelhièr, seguiguèt d’estudis medicals dins la Facultat que s’i formèt Rabelais e que i ensenhèt Rondelet. Sa vocacion d’escrivan espeliguèt fòrça d'ora e durant aqueles estudis superiors, fondèt, en 1928, Le Nouveau Languedoc, associacion dels estudiants lengadocians e gropament d’accion regionalista que presidís Joan Lesaffre e que el ne venguèt vicepresident amb Rogièr Barta. Assegurèt tanben las foncions de secretari de la Seccion Corporativa, la Corpo de Medecina e las de delegat dels estudiants en medecina a l’Associacion Generala dels Estudiants de Montpelhièr.
De genièr de 1928 a novembre de 1930, se nòta, dins Lou libre d’Aur dels Dissabtièrs, sa participacion als acamps e popianadas d’aquela gaia societat montpelhierenca, de cotria amb d'autres escrivans e intellectuals d'aquela epòca coma Renat Tulet, Josep Sebastià Pons e lo mèstre d’òbra L’Escotaire- Francés Deseuse.
L’internat de medecina, seguit de tira pel servici militar, totes dos efectuats a Tolon, marquèron una cèrta rompedura dins son activitat occitanista entre 1933 e 1935. Membre de la Societat d’Estudis Occitans (S.E.O.), n'assegurèt las foncions de cap-redactor de la revista Occitania, organ mesadièr de la joventut occitanista de 1936 a la guèrra (dirigit per Carles Camprós e Marcel Carrières). De 1936 à 1946, exerciguèt la medecina a Anhana (Erau), puèi perseguíguèt sa carrièira fins a 1974 coma mètge d’igièna escolara (1946-47) e mètge-conselh de la Seguretat Sociala a Montpelhièr.
Amb lo Doctor Ismaèl Girard e Camilha Soula, fondèt en 1945 l’Institut d’Estudis Occitans (I. E. O.) e succediguèt a Joan Casso a sa presidéncia. A partir de setembre de 1954, assegurèt la direccion de la novèla revista trimestriala occitana e catalana Vida Nova. En 1962 a Avinhon, pendent un congrès e en preséncia de Miguel Angel Asturias, Pablo Neruda, Henry Miller e André Chamson, fonda, amb l’ajuda de Joan Camp e Jòrgi Reboul, lo Pen-Club de Lenga d’òc que presidís puèi. De 1978 a 1983, dirigís tanben la revista literària Oc. A los que precedisson, cal apondre qualques noms que Max Roqueta revendica lor fòrta influéncia intellectuala e una longa amistat: l’escrivan rosselhonés Josep Sebastià Pons (1886-1962), l’escultor rosselhonés Enric Frère (1908-1986), lo pintor montpelhierenc Jòrdi Deseuse.
L'òbra de Max Roqueta[modificar | modificar la font]
L'òbra de Roqueta se debana sus 72 annadas ininterrompudas e non acabadas d’escritura e de publicacion. Son primièr escrich publicat foguèt aculhit en 1927 per la revista La Campana de Magalona. Cap a la fin dels ans 30 comencèt d'escriure un pèça de teatre que se deviá sonar Cogolin o la rason d'estat mas abandonèt aquela idèa e ensagèt de destruire çò qu'aviá escrich. Una proporcion importanta de poèmas e de tèxtes en pròsa pareguèt primièr dins de revistas abans d’èsser publicada dins de recuèlhs poetics o volums. Max Roqueta collaborèt aital, cronologicament, e per las mai importantas d’entre elas, a las revistas seguentas: La Campana de Magalona (1927-30), Le Nouveau Languedoc (1931-32), Calendau (1933-1942), Trencavel (1937), Occitania (1936-1939, 1948), Tèrra d’Òc (1941-1945 e cronica Dins la boca del poble d’Òc), L’Ase negre (1946-1947), L’Avant-scène (1955, 1957), Cahiers du Sud (1942), Letras d'òc (1965-1966), Òc (1931-1998), Connaissance du pays d’oc (1981), Folklore (1944, 1980, 1985), Obradors (1971-72), Vida nòva (1955-1962, 1974).
L'escritura e l'imaginari de Roqueta prenguèron son inspiracion dins mantun element provenent de culturas divèrsas coma per exemple l'òbra de l'escrivan espanhòl Federico García Lorca que ne publiquèt dins la revista Òc en 1941 qualques reviradas o mai Volpone de l'escrivan anglés Ben Jonson.
Manquèt mantun còp d'aver lo Prèmi Nobel de Literatura.
L'eiretatge de Max Roqueta[modificar | modificar la font]
Max Roqueta èra benlèu l'autor mai grand de l'Occitània del sègle XX. Traduch dins divèrsas lengas (catalan, francés, alemand,...), estudiat en universitat als Estats Units d'America, èra un multitalent en pròsa, poesia e teatre. Una de las facietas mens conegudas de l'autor èra son interès pel dessenh. Aviá una observacion fina de la natura e tanben, gràcias a sa formacion de mètge, de la condicion umana. Lo poèta d'Argelièrs laissèt tanben fòrça tèxtes e documents inedits que probablament seràn publicats lèu per l'Associacion Max Roqueta, capitanejada per l'escrivan Joan Frederic Brun e gràcias tanben a Joan Guilhèm Roqueta que faguèt de recercas e d'escanerizacions dins lo patrimòni inexplorat de l'autor. Sas pèças de teatre an conegut una capitada considerabla e d'unas coma Medèa son estadas reviradas a d'autras lengas coma l'italian e interpretadas en Itàlia.
"Las paraulas son de lutz en camin, que sabon pas se quauqu'un las espèra".
Pròsa[modificar | modificar la font]
- Verd Paradís 1. IEO, Tolosa,1961-68-75, C.R.D., Montpelhièr, 1993.
- Verd Paradís 2. IEO, 1974.
- Verd Paradís 3, Lo grand teatre de Dieu. IEO, 1986.
- Verd Paradís 4, L'uòlh dau cat. IEO, 1987.
- Goteta. C.D.D.P. Lozèra, 1987.
- Verd Paradís 5, Las canas de Midàs. IEO, 1990.
- Le hautbois de neige, extrach de V. P. 1. Folio-junior, Gallimard.
- Un mas… quatre istòrias. lycée de Camargue, Nimes.
- Los dona-d'er : Le prince des sosies : Espaces Sud, 1992, bilingüe occitan-francés, traduccion de l'autor.
- La cerca de Pendariés. El Trabucaire, 1996.
- Tota la sabla de la mar. El Trabucaire, 1997.
- Verd Paradís 6, Lo libre de Sara. El Trabucaire, 2008.
Teatre[modificar | modificar la font]
- Le médecin de Cucugnan, trad. de l'occitan : L'avant scène, n°111, 1995.
- La comédie du miroir, trad. de l'occitan : L'avant scène, n°164, 1995.
- Lo miralhet, lo pater als ases : IEO, 1985.
- Podra d'embornha : C.R.D.P., Montpelhièr, 1985.
- Lo glossari : C.R.D.P., Montpelhièr, 1985.
- Lo jòc de la cabra : C.R.D.P., Montpelhièr, 1985.
- Medelha, drame, en occitan : Fédérop, 1987.
- Médée, drame (trad. de l'occitan) : Espace 34, 1992.
- Le glossaire (trad. del glossari) : Espace 34, 1995.
Poesia[modificar | modificar la font]
- Los saumes de la nuòch / Les psaumes de la nuit (edicion bilingüe) : Obsidiane, 1984.
- Lo maucòr de l'unicorn / Le tourment de la licorne (edicion bilingüe) : Domens, 2000. Poèmas meses en musica per A. Stallaert e cantats per G. Zuchetto ambe lo trio Sonata Concert. Disc, CD e Caisseta : Ed. Gallo, Lauzanne, 1992.
- Déserts (bilingüe) : L'arrière pays, 1995.
- D'aicí mil ans de lutz, A mille années lumière (edicion bilingüe) : Jorn, 1995.
- Bestiari / Bestiaire (edicion bilingüe) : Atlantica, 2000.
- Bestiari 2 / Bestiaire 2 (edicion bilingüe) : Fédérop, 2005.
- Poèmas de pròsa / Poèmes en prose (edicion bilingüe) : Fédérop, 2008.


text:
Espartac
Espartac [1] (Spartacus en son nom latin d'esclau ... mòrt en 71 avC) èra un gladiador, un esclau roman e lo cap d'una revòuta majora dicha Tresena Guèrra Servila entre 73 e 71 avC.
D'efèct, en 73 avC, acomencèt una revòuta dins una escòla de gladiators. Lo movement se desvolopèt rapidament e Espartac n'en venguèt un dei caps principaus.
Capitèt de vencre uneis armadas romanas mandadas còntra la rebellion.
Pasmens, foguèt blocat dins lo sud d'Itàlia per la traïson d'una flòta pirata devent permetre lo passatge en Sicília e per l'armada de Crassus.
Leis esclaus foguèron finalament batuts e Espartac tuat durant una batalha.
Nòtas & referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ ... en lenga nòstra d'esclaus liberats!!!


text:
Sent Antonin (Tarn e Garona)
Sent Antonin [1][2] (Saint-Antonin-Noble-Val en francés) es una comuna carcinòla, situada dins lo departament de Tarn e Garona e la region Miègjorn-Pirenèus.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Situada al jonhent de Boneta e d'Avairon al tèrme de Roergue, País d'Albi e Carcin, Sant Antonin es una de las mai vièlhas de las ciutats miègjornala que subreviquèt a l'istòria. Es enrodada per de bastidas e confronta la partida oèst de la selva de Gresinha
Lo site es aparat per las gorjas d'Avairon e los bauces del Ròc d'Anglars.
Istòria[modificar | modificar la font]
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
- L'Ostal de vila, bastit en 1125 pel senhor Archambault e restaurat al sègle XIXe sègle per Eugène Viollet-le-Duc, e abrigant un musèu.
- Mercat.
- Bèlveser del ròc d'Anglars.
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Articles connèxes[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- (fr)Site de la vila
- (fr)L'Ostal del Patrimòni e de l’Environament Miègjorn-Carcin
- (fr), Site sul libre Les piqués de l'aigle 1850-1940
- (fr)Site del País Mièjorn-Carcin
- (fr)[1] Site de la Societat dels Amics del Vièlh Sant Antonin.
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Patrici Pojada, Repertòri toponimic de las comunas de la region Miègjorn-Pirenèus, Nouvelles Éditions Loubatières, 2009, ISBN 978-2-86266-573-3
- ↑ Sit Toponimia occitana


text:
Craincourt
Craincourt es una comuna francesa, situada dins lo departament de Mosèla e la region de Lorena.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
- Vilatge del ban de Delme, mai tard de la distincion de Nomeny, amb castèl fòrt dévasté pendent la guèrra de Trenta ans.
- Importantas destruccions l'an 1914/18.
- Village du ban de Delme, plus tard de la seigneurie de Nomeny, avec château fort dévasté pendant la guerre de Trente ans.
- Importantes destructions en 1914/18.


text:
Derby Museum and Art Gallery
Lo Derby Museum and Art Gallery es un musèu istoric de bères arts de la ciutat de Derby (Anglatèrra). S'establiguèt, amassa amb la Bibliotèca Centrala de Derby («Derby Central Library»), l'an 1879 dins una bastissa nòva dessenhada per Richard Knill Freeman e donada a Derby per Michael Thomas Bass. Lo musèu expausa de pèças de geologia, art decoratiu, pintura, istòria militar e naturala. Se destacan las porcellanes dels sègles XVIII e XIX, faches per la Royal Crown Derby, e per las pinturas de Joseph Wright, que se distinguís per èsser «lo primièr pintor professional a representar l'esperit de la Revolucion Industriala».[1] La galariá d'art dobriguèt las siás pòrtas lo 1882.
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ F. D. Klingender; citat en Ellis Waterhouse, Painting in Britain 1530 to 1790,Quatrena edicion, Naua Yòrk, Viking Penguin, 1978; p. 285.


text:
Saint-Martin-du-Manoir
Saint-Martin-du-Manoir es una comuna francesa, situada dins lo departament de la Sèina Maritima e la region de la Nauta Normandia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Aquela municipalitat a situat sul marge drech de la Seine, a una quinzena de quilomètres del Havre, en lo costat de Montivilliers.
Los sieus abitants an trucat lo Sant-Martinais.
Cette commune est située sur la rive droite de la Seine, à une quinzaine de kilomètres du Havre, dans le canton de Montivilliers.
Ses habitants sont appelés les Saint-Martinais.


text:
Papa
Lo Papa de Roma es l'evesque catolic e patriarca de Roma, e cap de la Glèisa Catolica (que compren la Glèisa Catolica Romana e las Glèisas Catolicas Orientalas). Es tanben lo monarca de l'Estat de la Ciutat del Vatican, uèi un pichon Estat dins la vila de Roma, mas qu'atenguèt son pus grand espandiment de territòri fins a 1870. Lo govèrn del Papa se nomena Pontificat, ven del latin Pontifex Maximus, lo reng religiós maximum dins l'Empèri Roman. Sa jurisdiccion eclesiastica se nomena Santa Ses.
Lo Papa es oficialament evesque de Roma. Mas tanben pretend als seguents titres: Pontifex de la Glèisa Universala, Servent dels Servents de Dieu, Patriarca d'Occident, Archavesque de la diocèsi romana, Primat d'Itàlia, Vicari de Crist, Sobeiran de la Ciutat Estat del Vatican, successor del Primat dels Apòstols. Oficiosament tanben es Pontifex Maxim e Paire dels Princes e Reis. Lo papa actual es Francés (Jorge Mario Bergoglio).
Somari
Los sèt punts qu'a de seguir un novèl Papa[modificar | modificar la font]
- Adopcion d'un nom novèl quand es causit.
- Pèrda de connexion quina que siá amb lo seu país d'origina: li es retirada la nacionalitat e lo passapòrt.
- Lo seu trabalh quotidian es supervisat.
- Assignacion d'un confessor privat; serà l'unica persona que poirà absòlver lo Papa dels seus pecats.
- Presentacion del poder absolut sus la Glèisa Catolica.
- Aver lo poder absolut per modificar las nòrmas e leis de la Glèisa.
- Pòt pas èsser jutjat per cap de tribunal. Exceptat la Cort Penala Internacionala .
Privilègis d'un novèl Papa[modificar | modificar la font]
- Apròva o suprimís los ordres religioses.
- Concedís las indulgéncias.
- Beatifica o canoniza.
- Nomena evesques e cardinals.
- Crèa las diocèsis.
- Fonda las universitats pontificalas e decreta sas nòrmas.
- Pòt publicar d'òbras liturgicas.
- Administra los bens de las fondacions dependentas del Vatican.
- Regenta e presidís totas las missions ligadas al Vatican.
- A lo poder per convocar los concilis.
- Regula las fèstas catolicas.
- Publica d'enciclicas sus questions de fe.
- Pòt promulgar, modificar o eliminar las leis eclesiasticas.
- A poder per dispensar dels vòls del religioses que se voldrián secularizar.
- Falha senténcias. Lo Papa es infalhible dins qualques senténcias, mas pas per totas.
- Pòt constituir de tribunals per l'estudi de las causas religiosas o afars de fe concrètas.
- A lo poder per causir personalament los membres de cada tribunal.
Los simbòls del Papa[modificar | modificar la font]
Lo pus caracteristic es la sotana de seda blanca, un capèl blanc. Un autre simbòl important es l'Anèl del Pescador. Cada Papa a un anèl amb un dessenh unic e quand morís, se destrutz. Se completa amb la tiara (aquel simbòl s'utiliza pas mai e s'emplega solament la mitra) e una crotz d'aur (o d'un autre metal que l'aur es pas necessari) penjada al pitre (tanben se ditz pectoral).
Eleccion del Papa[modificar | modificar la font]
Quand un Papa morís, lo Collègi dels Cardinals assumís l'autoritat eclesiastica suprèma. Se reünisson en conclau. Aquel mot ven del latin, compausat de cum e clavis (amb e clau), que vòl dire que los cardinals se reünisson pòrta clavada. Lo tèrme s'aplica tanben al luòc ont se tenon aquelas assembladas.
Una partida del Vatican, enclusís la Capèla Sixtina, demòra clavada, salvat una pòrta dubèrta jos vigilància constanta. Las pèças que entornan la capèla son divididas en pichons apartaments per servir d'ostalet a cada cardinal, lo seu secretari e un ajudant. Lo manjar se prepara a l'interior e los cardinals pòdon pas comunicar amb pas deguns de l'exterior fins qu'un Papa siá causit. Solament los cardinals pòdon votar, e encara qu'un catolic quin que siá pòt, en teoria, èsser designat per l'eleccion, los candidats son totjorn seleccionats entre los cardinals.
Dins la Capèla Sixtina se realizan doas a quatre votacions secretas cada jorn, fins que un candidat obtenga almens dos tèrces del sufragi. Totòm pòt saber lo resultat de caduna de las votacions. Aprèp las votacions del matin e aprèp las votacions del ser, se creman los bilhets e lo fum sortissent per la chemenèia de la Capèla Sixtina. Se lo fum es negre, significa qu'es pas encara causit un novèl Papa. Se lo fum es blanc, vòl dire que ja i a un novèl Papa.
Abans de l'anonciar al monde, amb lo fum blanc, lo degan dels cardinals li demanda, alavetz, solemnament s'accèpta o pas la seuna eleccion e, se la seuna responsa es afirmativa, quin nom papal se prepausa d'adoptar. Puèi un cardinal sortís al balcon central de la Basilica de Sant Pèire del Vatican e ditz en latin: Annuntio vobis gaudium magnum: habemus Papam ("Anonci amb granda jòia: avèm Papa"). Alavetz lo conclau es dissolgut.
Amb aquel anonci tanben se ditz lo nom qu'a causit lo novèl pontifex. Lo simbòl del cambi de nom significa lo començament de la nòva vida coma dins la Bíblia, ont Abraam cambiava de nom e tanben Jèsus batejava los seus disciples amb de novèls noms. Lo nom pus comun pels Papas es Joan.
Objeccions al papat[modificar | modificar la font]
La posicion del papa coma Pontifex Suprèm de la Glèisa Universala es dogmatica, es a dire, es pas dubèrta al debat ni al questionament. Lo Concili Vatican I declarèt anatèma tota disputa sus la primautat d'onor e jurisdiccion del papa. Pasmens, l'autoritat del papa se pòt debatre fòra de la Glèisa Catolica; las objeccions se pòdon dividir en (1) objeccions a l'espandiment de la primautat del papa e (2) objeccions a l'institucion del papat.
Qualques comunitats crestianas non catolicas, coma la Glèisa Assiriana de l'Èst, la Glèisa Ortodòxa Orientala, la Glèisa Ortodòxa de l'Èst, e la Comunion Anglicana, accèptan la doctrina de la Succession Apostolica, e per aquò, accèptan (en diferents grases) la primautat papala d'onor. Mas, aquelas Glèisas negan que lo papa siá lo successor de Sant Pèire, e mai l'evesque siá lo successor de Sant Pèire, e negan que Sant Pèire foguèt evesque de Roma. La primautat, doncas, es lo resultat de la posicion del papa coma evesque de la capitala originala de l'Empèri Roman, una definicion explicita del Concili de Calcedònia. Aqueles Glèisas accèptan pas la jurisdiccion universala del papa pas mens son infalhibilitat.
D'autras Glèisas crestianas non catolicas accèptan pas la doctrina de la Succession Apostolica, o los tèrmes ierarquics d'aquela, e per aquò, accèptan pas la supremacia d'onor en relacion amb Sant Pèire. Las relacions complèxas entre los empèris Roman e Bizantin, e d'autres Estats seculars, e los territòris istorics papals d'Itàlia, son lo centre de las objeccions, e mai lo caractèr monarquic de l'ofici del papa. Dins lo cristianisme occidental, aquelas objeccions son en relacion amb la Reforma Protestanta, e accèptan pas l'autoritat del papa. Qualques confessions protestantas, fin finala, considèran que lo papa es l'Antecrist.
Autres papas[modificar | modificar la font]
Un antipapa es qualqu'un qu'a pres lo pontificat sens èsser estat elegit canonicament. L'existéncia istorica dels antipapas foguèt lo resultat de controvèrsias doctrinalas o de confusions sus sa legitimitat.
Lo cap de l'òrdre jesuista foguèt nomenat « lo Papa negre » a causa de la color de son vestit.
Los caps de la Glèisa Còpta e de la Glèisa Ortodòxa d'Alexàndria son tanben nomenats "papa" per de rasons istoricas. Lo primièr foguèt nomenat « Papa còpte » e lo segon « Papa e Patriarca d'Alexàndria e tota Africa ».
Articles ligats[modificar | modificar la font]
Bibliografia[modificar | modificar la font]
- Eric Frattini: Secretos vaticanos, Ed. Edaf, 2003.


text:
Empèri Gupta
L'Empèri Gupta es un estat antic d'Índia qu'existissiá entre lei sègles III e VI. Son origina es mau coneguda mai situada vèrs la fin dau sègle III. Rapidament, lo poder de la dinastia novèla se renforcèt e l'Estat Gupta venguèt la poissança dominanta d'Índia. Son apogèu durèt la màger part dau sègle IV fins au començament dau sègle V. Après, l'Empèri foguèt devesit per de tensions intèrnas e per d'invasions exterioras. Son afebliment foguèt progressiu e sa disparicion aguèt luòc vèrs lo començament dau sègle V. Lo periòde Gupta es considerat coma una èra de prosperitat e d'estabilitat per Índia que permetèt un desvolopament important deis arts e de sciéncia.
Somari
- 1 Istòria
- 2 Organizacion politica e sociala
- 3 Economia
- 4 Religion
- 5 Cultura
- 6 Sciéncias
- 7 Referéncias
- 8 Bibliografia
Istòria[modificar | modificar la font]
Leis originas de l'Empèri[modificar | modificar la font]
Leis originas de la dinastia dei Gupta son mau conegudas. S'estima que son situadas dins la region de Magadha, dins l'estat actuau de Bihar, onte foguèron descubèrtas lei premierei traças de la poissança Gupta. Segon la tradicion istorica, lo rèine dau premier membre de la dinastia, Srî Gupta, aguèt luòc vèrs la fin dau sègle III. Ambé son successor Ghatotkachagupta, que reinèt probablament au començament dau sègle IV, dirigiguèt un territòri pichon enviroutat per d'autreis estats formats sus lei rèstas deis empèris indians dau sègle II.
L'expansion territoriala[modificar | modificar la font]
L'expansion territoriala dei Gupta acomencèt durant lo rèine de Chandragupta a partir de 319-320. Aqueu rèi capitèt d'obtenir lo sostèn d'una familha poderosa de la region gràcias a un maridatge politic[1]. Ansin, fins a sa mòrt vèrs 335, realizèt la conquista d'una partida de la vau orientala de Ganges. Son fiu Samudragupta li succediguèt[2]. Dirigiguèt de campanhas militaras vèrs lei plans dau nòrd puei vèrs lo sud e l'oèst. Ansin, impausèt sa senhoriá sus Rajputana, Rajastan, Panjab, Cashmir, Bengala, Assam e Nepal. Reformèt tanben la moneda dau reiaume. Pasmens, lo sud d'Índia li resistiguèt e demorèt independent de l'Empèri novèu.
L'apogèu de l'Empèri[modificar | modificar la font]
La succession de Samudragupta es mau coneguda. Son premier fiu, Ramagupta, seriá estat rèi en 375. Pasmens, foguèt rapidament eliminat per son fraire Chandragupta II que reinèt de 375 a 415. Continuèt la politica de conquistas e d'aliança de son paire. D'efèct, obtenguèt lo sostèn de la dinastia Vakataka e capitèt de vencre lei Shakas entre 400 e 409. Ansin, aumentèt son territòri de Gujarat, de Saurashtra e de la region de Malva. A sa mòrt, l'Empèri es a son apogèu gràcias a son extension e a una activitat culturala e scientifica fòrça importanta.
Kumaragupta Ièr, fiu de Chandragupta II, venguèt rèi vèrs 415. Capitèt de conservar lo territòri de l'Empèri e sa prosperitat durant la màger part de son rèine. Pasmens, la fin de son periòde foguèt marcada per la menaça dei rèis de Pushyamitra au sud-oèst dau reiaume e, subretot, per lei premiereis incursions dei Huns blancs au nord-èst. Son fiu Skandagupta li succediguèt vèrs 455. Repleguèt lei menaças frontalieras mai deguèt faciar de rivalitats a sa Cort, l'alunchament de certanei vassaus poderós e bessai una crisi economica entraïnant una devaluacion de la moneda. Aquò marquèt la fin de l'apogèu de la dinastia e lo començament de son declin.
Lo declin e la disparicion[modificar | modificar la font]
A la mòrt de Skandagupta en 467, lei rèis seguents de la dinastia Gupta son mau coneguts mostrant un afebliment important dau poder de la dinastia. Ansin, la màger part d'aquelei rèis son solament coneguts gràcias a d'inscripcions sus de monuments. Aqueu periòde dura aperaquí 50 ans e sembla caracterizat per una recrudescéncia deis atacas dei Huns blancs e l'emancipacion dei vassaus. Lei Guptas demorèron solament senhors d'una partida dau territòri de Magadha fins a lor disparicion vèrs 550.
[modificar | modificar la font]
Lo rèi[modificar | modificar la font]
Lo sobeiran es lo cap de drech divin de l'Empèri. Pasmens, la tradicion deis estats de Ganges li ordonèt tanben d'obtenir lo sostèn de la casta dei bramans. D'efèct, la legitimitat dau rèi es basada sus dos domenis diferents :
- l'obligacion d'èsser un rèi just per conservar sa legitimat divina.
- son ròtle de cap deis armadas.
Lo títol dei rèis Gupta evolucionèt dins lo corrent de la dinastia. Utilizèron generalament lo títol de « grand rèi dei rèis » o de « senhor suprèm ». Samudragupta e Kumaragupta Ièr capitèron egalament lo rituau rar de l'ashvamedha e poguèron donc obtenir lo títol de « chakravartin », implicant la dominacion universala.
L'organizacion administrativa[modificar | modificar la font]
L'organizacion dau territòri pròpri dei rèis Gupta èra fòrça descentralizada e basada sus una administracion possedent uneis escalons. Lo premier èra lo govèrn compausat dei conselhiers dau rèi. Èra dirigit per lo Pradhana Mantry qu'èra tanben lo cap de l'administracion imperiala. Après, lo territòri èra devesit en províncias puei en districtes e, enfin, en vilas e vilatges. Cada division èra conducha per un conseu. Enfin, dins lei vilas, certanei corporacions avián un ròtle politic poderós e, de còps, una administracion e de lèis diferentas dau rèsta de la ciutat.
[modificar | modificar la font]
La societat de l'Estat Gupta es ierarquizada d'un biais similar a la màger part dei civilizacions indianas amb un sistèma de castas. Lei quatre castas son :
- lei bramans que gropan lei prèires, lei professors e leis ensenhaires.
- lei ksatrya que gropan lei rèis, lei princes e lei combatents.
- lei vaishya que gropan leis artisans, lei marchands, lei païsans... etc.
- lei sudra que gropan lei servitors.
Lo sistèma teniá tanben un nombre important d'individús sensa casta que forman lei classas pus bassas de la societat. Pasmens, la rigiditat d'aqueu sistèma evoluciona segon lei periòdes e certanei personas podián cambiar de classas e de castas o adoptar un comportament diferent dei prescripcions de casta.
Fòrças armadas[modificar | modificar la font]
Lei fòrças armadas de l'Empèri Gupta èran probablament formadas principalament per d'unitats d'infantariá. Coneissián egalament la fabricacion d'armas de sètge. En revenge, la cavalariá demorava rara maugrat son utilizacion per la màger part deis enemics de l'Empèri.
Ansin, l'arma de predileccion dei tropas de l'Empèri èra l'arc, fabricat en fusta o en acièr. Aqueleis armas avián una portada e una poissança autas, capablas de pertusar una armadura metallica. Au combat, leis arquiers èran protegits per de tropas equipadas de lanças, de bloquiers o d'espadas. Lo nivèu de disciplina èra tanben superior ai fòrças d'envaïsseires. D'efèct, de rèis coma Samudragupta e Chandragupta II desvolopèron de tacticas combinadas utilizant arquiers, cavalariá e elefants. Enfin, un servici logistic existissiá tanben per avitalhar leis armadas en campanhas.
Economia[modificar | modificar la font]
L'economia de l'Empèri Gupta èra fondamentalament agricòla e basada sus lei produccions tradicionalas de l'Indiá anciana : lo blat au nòrd-oèst, lo ris dins la Vau de Ganges e lo milh dins lo Deccan. Existissiá un sistèma d'aigatge. Coma lo rèsta de l'administracion dau reiaume, l'organizacion de l'agricultura èra fòrça descentralizada.
Religion[modificar | modificar la font]
Au nivèu religiós, lo periòde Gupta es caracterizat per l'existéncia de tres religions principalas : lo bramanisme, lo boddisme e lo jaïnisme. Lei sobeirans Gupta favorizèron generalament lo desvolopament dau bramanisme. Un nombre important de bramans èran membres de l'administracion e aquela casta èran essenciala per la realizacion de rites necessaris a la legitimat de la dinastia. Pasmens, lo poder Gupta demorèt fòrça tolerant e leis autrei religions èran perfectament autorizadas. Segon lo periòde, certanei, especialament lo boddisme, foguèron meme sostenguda per lo poder reiau.
Cultura[modificar | modificar la font]
La formacion de l'Estat Gupta e de sei reiaumes vassaus permetèt d'establir un periòde d'estabilitat e probablament de prosperitat que durèt dos sègles. Ansin, aqueu periòde es sovent presentat coma un « Temps d'Aur » per la civilizacion indiana. La Cor reiala venguèt donc un luòc famós onte lei sobeirans succcessius encoratgèron leis arts e la cultura. Aquel esfòrç foguèt tanben sostengut per lo desvolopament d'institucions religiosas reünissent de letruts nombrós.
Leis arts foguèron generalament marcats per l'influéncia dau domeni religiós enterin que l'art profan èra pus rar. Lei domenis principaus èran la literatura, l'arquitectura, l'escultura, la pintura e leis arts metallics, especialament la fabricacion de moneda.
Sciéncias[modificar | modificar la font]
Quand l'èra Gupta acomencèt, Indía èra ja una region que teniá un nivèu scientific important. D'efèct, lei sabents indians èran leis eiretiers de la sciéncia grèga e mesopotamiana. Dins aquò, capitèron d'introdurre d'innovacions e de sintetizar sei conoissenças dins d'obratges, especialament en matematicas, en medecina e en astronomia. Una partida d'aquelei trabalhs foguèron traduchs per de sabents musulmans a partir dau sègle VIII[3].
Referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ M. C. Joshi, « Introduction à l'art gupta », dans L'âge d'or de l'Inde classique 2007, p. 30 ; Thapar 2002, p. 283.
- ↑ R. Thapar, Early India: From the Origins to AD 1300, Londres, 2002, pp. 283-285.
- ↑ J. Filliozat et L. Renou, pp. 177 e 194.
Bibliografia[modificar | modificar la font]
- J. Filliozat et L. Renou, L'Inde classique, Manuel des études indiennes, Tome I, Paris, 1985 (1re éd. 1947).
- J. Filliozat et L. Renou, L'Inde classique, Manuel des études indiennes, Tome II, Paris, 2001 (1re éd. 1953).
- M. Angot, L'Inde classique, Paris, 2001.
- (en) R. Thapar, Early India: From the Origins to AD 1300, Londres, 2002.
- A. Okada et T. Zéphyr, L'âge d'or de l'Inde classique, Paris, 2007.
- (en) B. Avari, India: The Ancient Past, A history of the Indian sub-continent from c. 7000 BC to AD 1200, Londres, 2007.
- (en) Majumdar, R.C. (1977). Ancient India, New Delhi:Motilal Banarsidass.
- (en) Andrea Berens Karls & Mounir A. Farah. World History The Human Experience.


text:
Estang
Estang[1][2][3][4] (Estang en francés) qu'ei ua comuna gascoa d'Occitània, situada dens lo departament de Gers e la region de Mieidia-Pirenèus .
Somari
- 1 Geografia
- 2 Istòria
- 3 Administracion
- 4 Demografia
- 5 Economia
- 6 Vida locala
- 7 Monuments
- 8 Personalitats ligadas dab la comuna
- 9 Véser tanben
- 10 Nòtas
- 11 Ligams extèrnes
Geografia[modificar | modificar la font]
Estang qu' ei ua comuna situada au Nòrd-Oèst deu departament de Gers, pròisha deu meridian de Greenwich, au centre de l'ancian parçan de Novempopulània, qui avè l'anciana Elusa (Eusa) per Caplòc. Dens lo Baish Armanhac, país conegut per la soa produccion d'armanhac. Los bòscs d'alentorn que balhan au paisatge ua color escura qui l'a valut lo nom d'Armanhac Negre.
Lo borg qu'es traversat pr'un arriu qui parteish lo vilatge en dus vielèrs. Qu'a la hont au lòc-dit « La Hont Santa ». Aquera hont generosa, uei captada, que serv a alimentar en aiga un detzenat de vilatges ad arron.
A chic de distància que's crotzan las rotas D30 arreligant Aush au Mont (via Eusa) dab la D32 de Casaubon a Aira d'Ador. La ciutat d'Aira que's tròba a 25 km e lo caplòc de canton, Casaubon, qu'es a 9 km. Lo Mont que n'es lo màger pòl d'atraccion. Estang qu'es a 150 km de cadua de las duas metropòlis regionaus, Bordèu e Tolosa.
La Companhia deu Miegjorn qu'arrefusà de har passar lo camin de hèr (Agen/Lo Mont via Pòrt Senta Maria, Nerac) per Estang meilèu que per La Bastida d'Armanhac. Estang qu'es donc un vilatge shens gara de trens, mes autobús que hèn lo servici (la carta deu hialat deus autobús departamentaus subvencionats en 1929 preu Conselh Generau de Gers indica Estang com "dessèrta"). Lo Gers qu'est un important departament jacquaire : la via Podiensis (deu Puèi de Velai) que passa a quate lègas d'Estang, en lo dar lo torn preu sud.
L’Estang, arrelhòt de las arribas omprivas pr'amor d'ua ripisilva estreta, que s'escor au long deu borg. Qu'a la hont a Liars d’Armanhac e que's vueita au Midor. La soa limpidité que plai aus salmonids, ressorsa alieutica qui permetèt lo classament d'ua part deu son recorregut en purmèra categoria. Dens la comuna, las soas aiguas vivas accionavan las palas de dus molins dont un, hèra originau, adretament restaurat per lo son navèth proprietari. Un tresau, uèi arroeinat, qu'èra alimentat per l'arrivèt surgissant de la Hont Santa. Au nord qu'arraja la Douze qui de l'Edat mejana dinc a la Revolucion separava los diocèsis d’Aush e d’Aire. Qu'ei atau que la parròpia d'Estang dépendit de l'archiprêtré de Mauléon, lui-même relevant deu diocèsi d'Aire. Au sud, qu'arraja lo Midor. Dens los temps ancians, entà anar d’Estang au Hogar que calèva passar aqueth arrivèt a Monguilhem e perseguir lo son camin via Tojosa. La carte de Cassini qu'indica aqueth traçat unic (la rota directa, via Montlesun d’Armanhac, qu'ei posteriora).
Estang qu'ei situat dens paisatges alternant entre costalats, sèrras boscosas, vinhaus d'Armanhac.
Au sègle XIXau, Estang que passava lo milèr d’abitants. L’emorragia de la Grana Guèrra, la politica païsana deu hilh unic que lo pair maridava dab ua hilha unica (évitant ainsi la dispersion deu patrimòni fonzièr) e l’exòde rurau més tardiu contribuèrent a redusir de més de la mitat la populacion d'aqueth vilatge. En periòde estivau, lo complèxe deus Lacs de Courtes dab lo son parc residencial de lesers e lo son camping gonfle temporariament los effectius.
Istòria[modificar | modificar la font]
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Economia[modificar | modificar la font]
Vida locala[modificar | modificar la font]
Educacion[modificar | modificar la font]
Espòrt[modificar | modificar la font]
Cultura[modificar | modificar la font]
Monuments[modificar | modificar la font]
Nòstra Dauna[modificar | modificar la font]
Las Arenas[modificar | modificar la font]
Autres edificis deu petit patrimòni[modificar | modificar la font]
Capèra deu Convent[modificar | modificar la font]
Crotz de hèr hargat[modificar | modificar la font]
Bastiment de l'escòla comunala[modificar | modificar la font]
Ancian lavador[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas dab la comuna[modificar | modificar la font]
- Arnaud-Seguin : Seigneur d'Estang, vers 1273 il fut député à l'assemblée de la cour générale de Gasconha tenue à Saint-Sever par Edouard, roi d'Angleterre.
- Robert Tarride deu Haget (Estang vers 1702 - Brèst 1757) : Ecuyer, il fut un immigrant (Acadie). Major des troupes de l’Isle Royale, chevalier de St Louis. Il épousa le 25 sept. 1737 Marguerite Rousseau de Chamoy et ce à Louisbourg (ancienne place forte et ancien grand port de pêche pour la morue). Il possédait une des plus grandes résidences privées de cette vila.
- Abbé Paul Tallez (Estang 1846 - Aush 1938) : écrivain de langue gasconne. Il fut professeur au séminaire d'Aush. Il est l'auteur de quelques courts poèmes et de chansons (texte et mélodie).
- Francis Jammes (Tournay 1868 - Hasparren 1938) : auteur de « L’glèisa habillée de feuilles » et que lui inspira l’glèisa de Maupas toute proche. Il séjourna plusieurs fois à Estang, rendant visite à sa sœur mariée audit lieu.
- Le général Poeymirau (Pau 1869 - Paris 1924) : bien que n'étant pas natif d'Estang il est néanmoins inhumé dens lo cimetière deudit village. Il fut au Maroc un des plus proches collaborateurs de Lyautey, futur maréchal. La vila de Pau l’honore d’une statue et deu nom d’une avenue.
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Base de donadas toponimicas de l'Institut d'Estudis Occitanas: Estang
- ↑ Grafia d'après la mapa de las comunas de Gers en gascon
- ↑ Patrici Pojada, Repertòri toponimic de las comunas de la region Miègjorn-Pirenèus, Nouvelles Éditions Loubatières, 2009, ISBN 978-2-86266-573-3
- ↑ Sit Toponimia occitana


text:
Istoric de l'informatica
L'informatica es un domeni relativament novèl, que sas raiç son dins la mecanografia, l'electronica, las matematicas, la logica e la lingüistica. Es dins la segonda mitat del sègle XX que l'informatica foguèt reconeissuda coma una disciplina de plen drech e desvolopèt los sieus metòdes pròpris e la sieuna metodologia pròpria.
Encara aqueste imatge foguèt subrestimat al començament : perque los primièrs a programar los ordenadors èran estats d'engenhaires afachs a la tecnica de las equacions diferencialas (los primièrs ordenadors, scientifics, èran fòrça utilizats per aquò), de programadors sens formacion particulara, de còps que i a venguts de la mecanografia, cercavan volontièrs de beneficiar eles tanben d'aqueste label de rocket scientist afin de justificar de salaris renduts confortables per :
- lo prètz pro aut dels ordenadors de l'epòca (se chifrant en çò que seriá de milions d'euros ara, compte tengut de l'inflacion, relegava au segond plan las consideracions de parcimonia sus los salaris).
- lo biais de presentar la lor disciplina coma pauc accessibla, e un mite de dificultat matematica entretengut a l'entorn. En fach, los primièrs ordenadors se programavan de manièra parièra a aquela de las calculadoira programablas utilizadas adara dins los licèus e collègis, e mestrejadas per de mainatges de catòrze ans.
L'emergéncia d'una programacion vertadièrament scientifica (e non pas dins las aplicacions scientificas solas que son programadas) se manifèsta amb la seria The Art of Computer Programming de Donald Knuth, professor a l'Universitat de Stanford, a la fin de las annadas 60, òbra monumentala encara inacabada en 2004. Las òbras d'Edsger Dijkstra, Nicklaus Wirth e Christopher Strachey procedisson d'un apròchi tanben pus sistematic e el tanben quantificat.
Quauqu'un demandava a Donald Knuth dins las annadas 1980 se valiá mai contunhar de restacar l'informatica (computer science) a l'engèni electric — çò qu'es sovent lo cas dins las universitats americanas — o a un departament de matematicas. Respondèt : « La classariái volontièrs entre la plombariá e lo despanatge automobil » per soslinhar lo costat encara artesanal d'aquesta sciéncia jove. Totun, la scientificitat fòrta dels tres primièrs volums de son enciclopèdia suggerís que se tracta aquí puslèu d'una botada de la sieuna part.


text:
Pont-Évêque
Pont-Évêque en arpitan (Pont-Évêque en francés) es una comuna arpitana dau Daufinat, situaa dins lo departament d'Isèra e la region de Ròse-Aups.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
- Origina de la vila
A Modèl:La s-, los còrsses de tres martirs viennois: Séverin, Exupère e Félicien, aguèron amortallat dins una pichona glèisa dédiée a Sant Romain abans que lo archevêque de Viena Barnard los transferís pas en 841 a Romans. Fins a la siá destruccion per las protestants l'an 1562, la procession solemna del dimars dels Rogations #que li participavan a el los clèrgues de Viena (séculiers e regulars) arribava a Sant Romain[1].
Ancian faubourg en dependent de Septème e de Estrablin, Pont-Avesque s'es desvolopat a Modèl:La s- mercés a la puresa de las aigas e a la fòrça motrice de la Gerís #qu'a atrach d'indústrias divèrsas. A la vespra de la Revolucion de 1789, Pont-Avesque èra una parròquia, mas dépendait administrativement de la Seigneurerie de Septème #qu'englobava las 5 municipalitats actualas de Septème, Oytier, Sant-Just-chaleyssin, Pont-Avesque e Serpaize. En 1790, la réorganisation de las municipalitats mantenguèsse unicament Pont-Avesque e Serpaize en la municipalitat de Septème, #çò que dempuèi la mitat de la Modèl:S- #començar a metre problèma. N'efièch, çò cap de-luòc de Septème èra tròp aluenhat (uèch quilomètres) de Pont-Evêque e las siás preocupacions agricòlas èran tròp desparièras de las activitats industrialas en plena expansion de las épiscopontins. La lei del 20 de julhet de 1867 aguès compte de las nombrosas pétitions dels abitants e #proclamar Pont-Evêque coma entité municipal[2].
- Istòria industriala
Es en 1840 #que lo Sr. Frèrejean, Ja proprietari dels dos anautits foguets édifiés l'an 1819, bastís una forja comtoise a Pont-Evêque. Aquela unitat, fòrça modèrna a l'epòca i aurà integrat l'an 1863 dins la fabrica Harel e Cie en comportant en mai dels dos anautits foguets, vint forns a puddler e una notícia forja comtoise. La produccion de fèrres fins serà de 1.000 tonas per meses[3].
- Origine de la ville
Au Modèl:S-, les corps de trois martyrs viennois: Séverin, Exupère et Félicien, furent ensevelis dans une petite église dédiée à Saint Romain avant que l'archevêque de Vienne Barnard ne les transfère en 841 à Romans. Jusqu'à sa destruction par les protestants en 1562, la procession solennelle du mardi des Rogations à laquelle participaient les clercs de Vienne (séculiers et réguliers) arrivait à Saint Romain[4].
Ancien faubourg dépendant de Septème et d'Estrablin, Pont-Évêque s'est développé au Modèl:S- grâce à la pureté des eaux et à la force motrice de La Gère qui a attiré des industries diverses. A la veille de la Révolution de 1789, Pont-Évêque était une paroisse, mais dépendait administrativement de la Seigneurerie de Septème qui englobait les 5 communes actuelles de Septème, Oytier, Saint-Just-chaleyssin, Pont-Évêque et Serpaize. En 1790, la réorganisation des communes maintînt uniquement Pont-Évêque et Serpaize dans la commune de Septème, ce qui dès la moitié du Modèl:S- commença à poser problème. En effet, le chef-lieu de Septème était trop éloigné (huit kilomètres) de Pont-Evêque et ses préoccupations agricoles étaient trop différentes des activités industrielles en pleine expansion des épiscopontins. La loi du 20 juillet 1867 tînt compte des nombreuses pétitions des habitants et proclama Pont-Evêque comme entité municipale[5].
- Histoire industrielle
C'est en 1840 que M. Frèrejean, déjà propriétaire des deux hauts fourneaux édifiés en 1819, construit une forge comtoise à Pont-Evêque. Cette unité, très moderne à l'époque sera intégrée en 1863 à l'usine Harel et Cie comportant outre les deux hauts fourneaux, vingt fours à puddler et une nouvelle forge comtoise. La production de fers fins sera de 1.000 tonnes par mois[6].
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Cavard (Pàg.) : "Viena la Santa, Viena,Blanchard " 1977
- ↑ Genty : "Del vilatge dins la vila, evolucion d'una municipalitat e adaptacion del mièg agricòla. Exemple de Pont-Avesque, Memòria de domeni de Geografia " 1981
- ↑ Ernest Chabrand : "Istòria de la métallurgie del fèrre en Savoie e Dauphiné " 1898
- ↑ Cavard (P.) : "Vienne la Sainte, Vienne,Blanchard " 1977
- ↑ Genty : "Du village à la ville, évolution d'une commune et adaptation du milieu agricole. Exemple de Pont-Évêque, Mémoire de maîtrise de Géographie " 1981
- ↑ Ernest Chabrand : "Histoire de la métallurgie du fer en Savoie et Dauphiné " 1898


text:
451
Cronologia mensuala:
Gen - Feb - Mar - Abr - Mai - Junh
Julh - Ago - Set - Oct - Nov - Dec
Cronologias tematicas:
Literatura - Musica - Sciéncia - Espòrt
Aquesta pagina concernís l'an 451 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Empèri Roman d'Occident[modificar | modificar la font]
A la prima, invasion d'Atila dins lo nòrd de Gàllia amb una armada importanta compausada de Huns e tanben de pòbles germanics vassaus. Lo 7 d'abriu, capitèt de conquistar e de pilhar Mètz. Puei, se dirigiguèt vèrs Léger onte comencèt lo sètge d'Orleans. Après de setmanas de combat, l'arribada d'una armada compausada de tropas romanas e visigotas l'obligiguèt d'arrestar aqueu sètge per afrontar aquelei renfòrç. la batalha se debanèt lo 20 de junh ai Camps Catalàunics. Indecisa, s'acabèt per la mòrt dau rèi visigòt Teodoricèr e per de pèrdas importantas dins lei dos camps. Fin finala, lei Visigòts poguèron pas contuniar la lucha après la mòrt dau rèi e lei Romans dirigits per Aetius laissèron lei Huns se retirar lentament en direccion de Ren.
Empèri Roman d'Orient[modificar | modificar la font]
A l'iniciativa de l'emperaire Marcian, lo concili de Calcedònia foguèt reünida per estudiar la question de la natura de Jèsus Crist. En particular, permetèt a l'emperaire d'obtenir la condamnacion dau nestorianisme e dau monofisisme. Lo concili, que gropèt 343 evesques, prenguèt tanben divèrsei mesuras regardant la disciplina intèrna de la glèisa.
Huns[modificar | modificar la font]
Après l'aplant dau pagament dau tribut per l'Empèri Roman d'Orient, lo rèi Atila decidèt d'atacar l'Empèri Roman d'Occident qu'èra tanben una region rica mai que sei defensas èran pus feblas. A la prima, ataquèt donc lo nòrd de Gàllia e pilhèt Mètz (7 d'abriu) avans d'atacar Orleans. Pasmens, lo 20 de junh, se turtèt ai Camps Catalàunics a una coalicion gropant lei tropas romanas e visigotas de Gàllia. Fòrça saunosa e indecisa, la batalha l'obligiguèt de se retirar mai lei pèrdas de son armada èran subretot au sen dei fòrças dei pòbles germanics aliats. Ansin, Atila poguèt preparar una ataca novèla còntra lo nòrd d'Itàlia (452).
Reiaume Visigòt[modificar | modificar la font]
Participacion dei fòrças dau reiaume a la defensa de Gàllia còntra l'invasion dei Huns d'Atila. Venceires ambé lei Romans d'Aetius de la batalha dei Camps Catalàunics lo 20 de junh, lei Visigòts i perdèron lo rèi Teodoric Ièr, tuat au combat, e un nombre important de combatents. Son fiu Torismond i succediguèt.


text:
Acadèmia Occitana (Consistòri del Gai Saber)
L'Acadèmia Occitana - Consistòri del Gai Saber es una associacion occitana que foguèt fondada en 2009 per Joan Penent (que n'es l'actual president), Joan Salas-Lostau e Joan-Francés Laffont. Sos fondadors indican qu'«entendon renosar lo fial entre los ancians manteneires dels sègles de fèrre e los nòstres grands davancièrs de la seguida de Frederic Mistral: Josèp Ros, Prospèr Estieu, Antonin Perbòsc, Josèp Salvat e Loís Alibèrt e pren son nom, e doncas se ditz eiretièra, del Consistòri del Gai Saber». Lo sèti social d'aquesta Acadèmia se tròba a Tolosa.
Membres[modificar | modificar la font]
L'Acadèmia compta actualament catòrze membres que, a mai dels tres membres fondadors (Joan Penent, Joan Salas-Lostau e Joan-Francés Laffont), son per òrdre d'arribada: Florian Vernet, Nicolau Morvillièrs, Joan-Jacme Cubainas, Andrieu Lagarda, Felip Carbona, Rotgièr Lassaca, Franc Bardou, Jusèp Sans Socasau, Murièl Batbie, Delfina Castaing e Jòrdi Bosque. La composicion de son burèu n'es la seguenta: lo president es Joan Penent, lo Secretari Joan-Jacme Cubainas e lo clavaire Nicolau Morvillièrs.


text:
Roucamps
Roucamps es una comuna normanda, situada dins lo departament de Calvadòs e la region de la Bassa Normandia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
La municipalitat es en limit del Bocage virois al sud-oèst, de la Soïssa normande al sud-es e del Pré-Bocage al nòrd. Lo sieu bourg es Modèl:A Unitat al sud de Aunay-sus-Odon.
Lo ponch en culminant (307/310 m) se situa en limit de municipalitat al nòrd del bourg. Lo ponch mai bas (203 m), egalament en limit nòrd, totun mai a l'oèst, correspond a la sortida d'un ruisseau de la conca de la Odon en manlevant un vallon escarpé a travèrs de las nautors dels bòsques de Aunay. La municipalitat es bocagère.
La commune est en limite du Bocage virois au sud-ouest, de la Suisse normande au sud-est et du Pré-Bocage au nord. Son bourg est à 4 km au sud d'Aunay-sur-Odon.
Le point culminant (307/310 m) se situe en limite de commune au nord du bourg. Le point le plus bas (203 m), également en limite nord, mais plus à l'ouest, correspond à la sortie d'un ruisseau du bassin de l'Odon empruntant un vallon escarpé à travers les hauteurs des bois d'Aunay. La commune est bocagère.


text:
Ceará
Ceará es un estat de Brasil. Es bordat per l'Ocean Atlantic al nòrd, e confronta los estats de Rio Grande do Norte e Paraíba a l'èst, Pernambuco al sud, e Piauí a l'oèst. Sa capitala es Fortaleza. Sa superfícia totala es un pauc inferiora a la de Nepal.
Istòria[modificar | modificar la font]
Geografia[modificar | modificar la font]
Lo clima tropical predomina dins tot l'estat, amb de variacions de precipitacions dins diferentas regions. Dins la region de sertão lo un clima es semiàrid.
Lo relèu presenta de punts mai nauts als limits amb Piauí (Serra de Ibiapaba e Serra Grande) e Pernambuco (Chapada do Araripe). Los rius Jaguaribe e Acaraú son los principals de l'estat.
Economia[modificar | modificar la font]
Las principalas activitats economicas de l'estat son l'elevatge de bovins, l'agricultura (mongeta, milhòc, ris, coton), l'industria (aliments, textil e cauçaduras, metallurgia) e lo torisme (principalament en las plajas de Fortaleza, Canoa Quebrada, Jericoacoara, Aracati, e autres).


text:
1704
Cronologia mensuala:
Gen - Feb - Mar - Abr - Mai - Junh
Julh - Ago - Set - Oct - Nov - Dec
Cronologias tematicas:
Literatura - Musica - Sciéncia - Espòrt
Aquesta pagina concernís l'an 1704 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Mond[modificar | modificar la font]
Arts[modificar | modificar la font]
Sciéncias e tecnicas[modificar | modificar la font]
Economia[modificar | modificar la font]
Naissenças[modificar | modificar la font]
Decèsses[modificar | modificar la font]
- 24 de febrièr - Marc-Antoine Charpentier, compositor francés (n. 1643)
- 3 de mai - Heinrich Ignaz Biber, compositor boèmi (n. 1644)
- 28 d'octobre - John Locke, filosòf anglés (n. 1632)


text:
Minho (flum)
Minho (en portugués) o Miño (en castelhan e en galèc) es un flum del Nòrd-Oèst d'Espanha e del Nòrd de Portugal que passa per las províncias galicianas de Lugo, Ourense e Pontevedra e portuguesas de Minho.
Sa longor es de prèp de 310 km sus un bacin de 12 486 km². Es navigable suls 33 darrièrs quilomètres.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Long de 310 km environ, Minho constituís la frontièra entre Espanha e Portugal, dempuèi Melgaço fins a Caminha, sus une longor de 76 km. Miño castelhan e galèc, e Minho portugués venon ambedós del latin Minius.
La font de Minho se trapa a gaireben 50 km al nòrd de Lugo en Galícia a 695 mètres d'altitud, dans un luòc nomenat Pedregal d'Irimia. Lo flum passa al ras sud de las muralhas de la vièlha vila romana e va cap al sud per las gòrjas fins que la val venga mai larga al nòrd d'Ourense. Son cors superior es classat "resèrva de la biosfèra". Passa al pè de Portomarín ont travèrsa l'itinerari modèrne del Camin francés de Sant Jaume.
A Peares (vint quilomètres al nòrd d'Ourense), recep las aigas de son afluent principal, Sil. Passat Ourense, lo flum va cap al sud-oèst fins a aténher la frontièra portuguesa prèp de Melgaço.
La val es una zona agricòla astrada e verda ont cada mètre carrat de tèrra es utlizat per produire milh, trufa, caulet, o de pasturas.
Lo flum s'escampa dins l'Ocean Atlantic entre A Guarda (Pontevedra) e Caminha.
Restancas[modificar | modificar la font]
Afluents principals[modificar | modificar la font]
- Sil,
- Neira,
- Avia,
- Barbantiño,
- Búbal.
Idrometria - Los debits mesadièrs a Foz do Mouro[modificar | modificar la font]
Lo debit de Minho foguèt observat pendent 9 ans (1976-1984), a Foz do Mouro, localitat situada en Portugal, prèp de la boca dins l'ocean [1].
Minho es un flum abondant. Lo debit mejan interannal a Foz do Mouro es de 313 m³/s per une superfícia presa en compte de 15 457 km2, o gaireben tot lo bacin versant del flum.
Minho presenta de variacions sasonièras de debit relativament grandas. Las aigas nautas son en ivèrn, de decembre a març (amb un maximum en febrièr), e se caracterizan per de debits mesadièrs mejans anant de 435 a 669 m³/s. A la fin de març, lo debit demenís progressivament e las aigas bassas son en estiu de julh a setembre, amb una baissa del debit mesadièr mejan de 105 m³ en agost, çò que demora fòrt consistissent.


text:
Sant Geli (Gard)
Sant Geli (Saint-Gilles en francés) es una comuna occitana de Lengadòc, situada dins lo departament de Gard e la region de Lengadòc-Rosselhon. La ciutat deu son nom al celèbre abat Geli que ne garda lo tombèl. Foguèt un dels luòcs de pelegrinatge mai importants de la crestiantat. Se trobèt implicada dins la persecucion dels catars que siaguèt l'endrech ont assassinèron lo legat del papa en 1208 : Pèire de Castelnòu.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas a la comuna[modificar | modificar la font]
- Luòc de naissença del papa Clamenç IV.
- Pèire de Castelnau, legat del papa, assassinat a Sant Geli en 1208. Aquel eveniment foguèt lo casus belli de la Crosada dels Albigeses.
- Pierre Subleyras, (1699-1749), pintre nascut a Sant Geli. Obtenguèt lo Prèmi de Roma en 1727.
- Georges-Jean Arnaud, escrivan ("La Compagnie des glaces",...), nascut a Sant Geli en 1928
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- (fr) GR700 Via Regordana o Camin de St Geli
- (fr) Regordane Info
- (fr) Sant Gèli sul sit de l'Institut Geografic Nacional
- (fr) [http://www.recensement.insee.fr/RP99/rp99/co_navigation.co_page?nivgeo=30258
- (fr) Sit oficial de la Comunautat d'aglomeracion de Nimes Metropòli
- (fr) Sit oficial de la Comuna de Sant Geli
- (fr) Sit oficial del SCOT Sud Gard