text:
Lo plaser de perpensar e d'escríver en lenga gascona. Aquiu qu'avetz lo men caièr aubrit.
dimarts, 29 de setembre de 2009
Juraj Dufek
Encara que la duda sigui coneguda com a gaita hungaresa, la trobem en realitat a tots els països de l'ex-imperi austrohungarés i no sols a Hungria.
I gràcies a la "Asturian connection", el mestre de Bojnice ha après a tocar muñeires, aquí el veiem acompanyat pels gaiters asturians Anxo Lorenzo i Xuacu Amieva. La duda i la gaita asturiana (o càntabro-asturiana o asturcàntabra) son de digitació tancada, no és el cas de la gaita gallega. Bé, en realitat, la duda accepta les dues digitacions, com la boha. Les gaites de digitació tancada - es a dir que sols un forat es obert per fer sonar la nota mentre que tots els altres queden tapats- són una mica més complicades d'aprendre pels principiants.
A més de ser un excel.lent músic, Juraj és un fabricant de "dudes". Al video que segueix, tenim un exemple d'un instrument fabricat per Juraj i tocat per un gaiter austriac. L'aire és una cançó hungaresa força coneguda dels gaiters d'aquest país:
Aki dudás akar lenni
Pokolra kell annak menni:
Ott vannak a férges kutyák
abból lesznek a jó dudák!
El que vol fer-se gaiter,
ha d'anar a l'infern per això:
Allà es troben els grans gossos,
dels quals es fan les millors gaites!
Abans, el sac de la duda es feia amb pell de gos, ara es fa més aviat amb la de cabra. Ok, Ok, d'acord, millor si fos de materia sintètica :(.
Aquest post és escrit en català per cumplir una obligació, però no estic convençut del tot que em farà pujar el "rànking", això rai, LOL.
divendres, 25 de setembre de 2009
Jotas
Escotatz era mia canta
Sus un aire de jota gaujosa
Qui a jo tostemp m’encanta!
Non serà cap auta causa!
En vilatge eras gojatas
que vòlen enqüèra jotas !
Aths qui’m demanan sens arrestar:
« Perqué dab era jota e’t vòles estar »
Qu’arresponerèi sens esitar:
N’ i a pro de mazurca,
D’escotisha e de pòlca,
Aciu que volem mes jotas !
Caram, una jota amb sols dues coples, això no és convenient, clar. N'hi afegiré més quan surtin. Poc a poquet, anem.
dimecres, 23 de setembre de 2009
Er aranés qu'ei era forma oficiau dera lengua occitana
D'un costat qu'auem es consideracions fòrça teoriques de Domergue Sumien, totaument desconectades dera realitat sociolingüistica e sense fonament democratic ne realitat ben concreta, e a on singularament er aranés i ei absent o inexistent. E der aute, qu'auem era realitat aranesa que resulte, per contra, d'un processus (procès) democratic de larga durada. Entre aguestes dues bandes, qu'i contemplam un hossat abismau. Non ei cap jamès facil de hèr concordar un wishful thinking de tipe sciéncia-ficcion e era realitat!
Eth dret des Aranesi d'emplegar es sòns parlars pròpis entà ne hargar ua lengua oficiau qu'ei un dret uman fonamentau. E gràcies as autoritats araneses, utilizadors dera lengua occitana qu'an, per fin, dret ara paraula. Que me permeti de pegar acitau un tèxte publicat recentament en sòn blòg per Dauna Maria Vergés, encargada des ahèrs lingüistics e culturaus en Conselh Generau d'Aran.
"(...) En un article fòrça interessant de Feliciano Fidalgo, publicat en diari El País, eth 9/09/1979 “El despertar cultural de Occitania”, Lafont hè ua radiografia fòrça encertada dera situacion lingüistica e sociau dera realitat occitana dera epòca, situacion fòrça similara ara actuau.
Ena epòca dera publicacion d’aguest article se parlaue dejà qu’era reconquèsta dera unitat dera lengua ère un punt de partida clau entath resorgiment deth movement occitanista. Totun, e malurosament, vint ans dempús aguesta unitat ei encara fòrça luenh d’artenher-se pr’amor dera complexitat sociau e economica d’Occitània, despartida en tres estats diferents qu’an diferents nivèus de reconeishement dera lengua (França non a signat era Carta des Lengües Minoritàries).
Ei en Aran a on er occitan a artenhut era maxima consideracion legau e institucionau e gràcies ara aprovacion der Estatut d’Autonomia de Catalonha de 2006 ei tanben oficiau en Catalonha. Era logica e era sensatesa amien a pensar qu’aguesta oficialitat e nau estatus dera lengua en Catalonha hèn referéncia ara lengua pròpria d’Aran, o occitan d’Aran o aranés (tant ei, eth nòm non hè era causa), pr’amor qu’aguest ei er unic territòri de Catalonha a on er occitan i é present a trauèrs der aranés. Totun resulte preocupant constatar era existéncia de veus que discrèpen sus aguest ahèr en tot interpretar de manèra interessada eth tèxte estatutari.
Atau donc assistim ath neishement de naui messies qu’an prenut coma estandard era idèa d’amiar a Occitània entà un futur esplendorós en tot emplegar era unitat dera lengua occitana coma dògma de fe. Ua unitat tristament inexistenta actuaument qu’a d’arribar a trauèrs deth consens de toti es utilizadors dera lengua e qu’a de nèisher dera pròpria Occitània, damb toti aqueri supòrts que siguen de besonh e que plan segur seràn ben recebudi, e on Aran pensi qu’a un papèr destacat.
Aran a d’esdevier era clau de vòuta qu’ajude a vertebrar ua lengua e ua cultura que tanben li son pròpries, e que dempús d’auer demorat pendent sègles perdudes en desbrembe, son emplegades ara coma desencusa entà desvolopar ua faussa militància qu'arren a que veir damb era qué prebotjauen es grani pensaires coma Lafont.
Recuperar er esperit deth qué parle Weil ei de ben segur trabalh des occitans, mès tanben dera pròpria Catalonha e d’Euròpa, qu’an d’ajudar-mos a seguir eth camin, mès non pas mercar-lo."
Ara, er equacion qu'ei simpla: o er aranés ei arreconeishut coma estandard occitan unic, o ben calerà hèr concordar era teoria damb era realitat en tot adméter era pluralitat des lengües d'òc e era pluralitat des lengües gascones. Car se Aurelià Lassaca , Paco Boya e Eric Gonzalès escriuen toti tres en occitan, que jo sàpia, Aurelià Lassaca e Eric Gonzalès non escriuen en lengua aranesa.
dimarts, 22 de setembre de 2009
Lo capblu e lo lauriòu
En bèth jogar au Penut deu mèste Andriu Hourcade, que m’èi sortit capblu, lo nom d’un ausèth. (Tà guanhar tot plen de punts au Penut, qu'èi trobat quin hèr. Que i jògui en equipa dab la Mela! Qu’ei tròp hòrta, la Mela. Bon, que barri la parentèsi).
En gascon, blu qu’ei vadut la manèra normau de designar la color blua. Non pensi pas que calha seguir los conselhs de Domergue Sumien qui vòu a tota fòrça remplaçar lo mot blu per blau. L’argument deu Domergue qu’ei blu ei un manlhevat deu francés. N’a pas tòrt, segur que n’ei un, com ac ei blu en italian.
Totun, remplaçar blu per blau que’m pausa un problèma, pr’amor, a mes de l’emplec corrent e generau de blu en gascon, lo mot blau qu’existeish plan en la lengua de uei mès n’a pas briga lo sens de blu.
Aqueth blu espantós que’m hè dòu.
Aqueth blau espantós que’m hè dòu.
Las duas frasas non vòlen pas briga díser la medisha causa.
En gascon, blau que s’a guardat lo sens especializat de l’efèit d’un truc, d’ua tumada mentre blu que designa la color.
Doncas remplaçar blu per blau qu’ei empraubir la lengua dab lo pretèxte de voler purificar-la. A jo, lo mot blu que m’agrada. Lo mot jaune, pas tant, mès aquò rai… De manèra paradoxau, au Domergue que’u agrada lo mot jaune. Totun, jaune que hè mes francés que non pas blu, non ? Daulhòrs, en tot jogar au Penut, que m’èi trobat un aute beròi ausèth qui continua de pòrtar lo mot gascon tà díser "jaune" : (lo/eth) lauriòu o meslèu l’auriòu.
.
Tè, güeitatz aquera video qui s’i escad plan coma cau:
Doncas la mea conclusion: en lòc de cambiar blu per blau, que valeré mes remplaçar l'excellent Domergue per la polida professora de la video tà regentar çò qui tòca au maine lingüistic gascon!!!! Sense mancar d'arrespècte ni per l'un ni per l'auta, vam!
dilluns, 21 de setembre de 2009
Un gasconista reverat peus occitanistas
E çò qui'ns càmbia drin, miratz: los occitanistas que'u veneran. Cap d'eslamas de l'in.hèrn non son estadas promesas tau nòste escrivan.
S'ageish de Pey de Garros, prumèr escrivan, o l'un deus "mes prumèrs"- qui hasó deu gascon ua lengua literària (sègle XVI). E deu son manifèste qui apareish en frontispici de las soas poesias gasconas, e qui podetz léger parciaument sus la maqueta d'aqueth blòg, que's pòt díser que signa la debuta de la consciéncia nacionau gascona. No's pòt pas parlar de "separatisme" gascon, sens citar lo son fondator: Pèir de Garròs.
E que no'm vengan pas a díser que Pèir de Garròs, qui èra de Lomanha, país gascon a la termièra dab Lengadòc, e qui hasó los sons estudis a Tolosa, ignorava l'existéncia de las autas varietats occitanas e deu lengadocian en particular.
Ja seré òra que gasconistas e occitanistas arrestèssen de's pelejar e aprengossen a tribalhar amassa tà dehéner la lengua, en tot arrespectar las sensibilitats deus uns e deus autes. Tròp d'energia guastada en bruts, e en de balas, que poiré servir tà un tribalh utile tà la lengua, ça'm sembla. E la lengua non se'n portaré pas mes mau.
diumenge, 20 de setembre de 2009
Lo jòc deu Penut
Tè, gèr de nueit, que'm passèi temps tà jogar au Penut. Sajatz, qu'apreneratz tot plen de mots, tots mes beròis. Anem!
dissabte, 19 de setembre de 2009
Nadau en País Basco
Felins e normativizacion
Que tròbi un certan grad de semblança enter la sistematica zoologica e la sistematica lingüistica. Totòm sap çò qu'ei un tigre, un leon, un gat domestic. Que son felins. Los zoologistas que'us classifican tots coma felins . Remarcatz que la nocion de felin ei plan teorica. Qu'ei a díser, se lo prinçòt te demanda: "shetz te comandar, dessenhà'm un felin", seràs emmerdat, per çò qu'un felin, aquò n'existeish pas per se en realitat. Seràs obligat de causir enter un leon, un tigre, un gat domestic etc e aquò n'ei pas la medisha causa, non cau pas las medishas colors e los felins se dessenhan pas tots parièr. En lingüistica, qu'ei çò parièr. Sauv que, a còps, lo rei causeish per tu sens te demandar lo ton avís. "Jo, Loís, rei de França per la gràcia de Diu, qu'èi decidit que cada còp qui voleratz dessenhar la lengua deu reiaume, que dessenharatz lo francés. Los autes, qu'anatz ves hèr fotre. Son dialèctes deu francés per decision reiau." E la Republica qu'a seguit lo moviment. E los lingüistas (qui son plan soent colhons mès n'ac cau pas diser tròp hòrt pr'amor qu'en bèth cercar plan, dilhèu que ne trobaratz qui no'n son pas tant), que l'an seguit tanben. E hòp! lo normand, lo galò e lo picard, qui abans èran dialèctes de la lengua d'oil com ac èra lo francés, que's son trobats classificats coma dialèctes deu francés per'mor d'ua decision reiau. Ara transpausem l'escèna en camp de la zoologia: " Jo, Loís, rei de França e Gran zoològ davant l'Eternau, qu'èi decidit cada còp qui voleratz dessenhar un felin, que dessenharatz un ocelòt. Qu'ei polit, un ocelòt. Los autes felins, qu'anatz ves hèr fotre. Que son tots vaduts varietats de l'ocelòt per la gràcia deu Rei". Los zoològs, qui son mens cretins que los lingüistas, que's diràn: "aqueth rei qu'ei un colhon. Lo tigre n'ei pas e n'ei pas jamès estat ua varietat d'ocelòt".
Bon, e lo gascon? Lo gascon qu'ei ua varietat de l'occitan, atau sia. Mès l'occitan qu'ei coma la lengua d'oil o coma lo felin, qu'ei ua nocion teorica. Un ahèr de classificacion, qué. Lo problèma que comença quan e s'ageish de dessenhar l'occitan." Jo, rei de pas arren per la desgràcia deu Rei de França, qu'èi decidit que l'occitan referenciau, estandard, l'occitan, qué, e serà lo lengadocian". Aquiu lo problèma que comença. Pr'amor las autas varietats occitanas, e particularament la mea, lo gascon, non son pas jamès estadas varietats deu lengadocian, coma lo tigre n'ei pas jamès estat ua varietat d'ocelòt ni lo picard ua varietat de francés.
Voler o simplament desirar o saunejar de remplaçar l'occitan per un dialècte naturau, com lo francés per la lenga d'oil, qu'estó un error màger de l'occitanisme. Tà dessenhar l'occitan, tà perméter la soa existéncia, que calèva creà'u com l'acadèmia basca s'ac hasó peu basco o com la YIVO (de hèit Max Weinrech) peu yiddish. A la demanda: dessenhà'm la lenga basca, los bascos que dessenhan sens esitar lo basco unificat, lo batu, un dialècte improbable, imaginari, mès estandard. E pro. En lingüistica, contrariament a la zoologia, que's pòt crear de varietats navèras, composicionaus, sinteticas, en mesclant trets de mantuns dialèctes e atau crear un dialècte navèth, referenciau, de nat lòc en particular e doncas acceptable per la comunautat sancèra. Que son los cas deu basco (creat en 1968-1973) e deu yiddish (creat en 1934). N'ei pas estat lo cas de l'occitan.
E lo problèma de la nòrma occitana que demora sens solucion au dia de uei. La nòrma pluricentrica de l'occitan, la qui t'obliga a dessenhar 7 felins diferents en lòc d'un, en realitat non règla pas arren. Per'mor que cau definir prumèr çò qu'ei lo gascon. E au dia de uei, las nòrmas gasconas que son multiplas. Díser lo gascon qu'ei ua lengua o quitament un dialècte (en adméter que i aja ua diferénça de natura enter lengua e dialècte, çò qui non pensi pas personaument) qu'ei enqüèra plan teoric. A la demanda: "dessenha'm la lengua gascona, o se v'estimatz mei, lo dialècte occitan gascon", quin o qué arresponeràs ? Quin gascon? Lo bearnés d'Eric Gonzalès? L'aranés de Paco Boya? Lo gascon maritime de Bernat Manciet o lo de Pèir Morà? Lo gascon coseranés de Joan-Pau Ferré? Lo gascon bigordan de Terèsa Pambrun-Lavit? Lo gascon girondin de Claudi Belloc? O lo d'aqueth blòg (corregit, eh) ???? Que son tots plan beròis mès que son ja 7. Qu'avem de besonh un gascon unificat sintetic, 100 % gascon - qu'ei a díser basat sonque sus l'usatge gascon - tà poder dessenhar la lengua gascona unificada e hicar-la a la plaça hauta qui s'amerita. Que continuaràs d'emplegar lo ton gascon locau dens la vita vitanta, plan segur qu'ac cau. E se vòs contunhar de'u escríver tanben, nat problèma, mès aumens qu'auràs ua lengua unificada a la toa dispausicion, qui volem co-oficiau peus país gascons e que poderam dehéner a tota fòrça au nivèu planetari. Totòm que i trobaré lo son compde, tant los occitanistas qui dehenen la nòcion de norma pluricentrica de l'occitan - pr'amor sens ua nòrma gascona n'i pòt pas aver de nòrma pluricentrica occitana-, com los gasconistas qui vòlen la lor lengua.
divendres, 18 de setembre de 2009
Los manuscrits espanhòls en gascon deu sègle 14
A l'edat miejana, los gascons qu'escrivèvan las lors òbras literàrias en occitan comun en non pas en la lor lengua pròpia. Totun, los lors manuscrits juridics qu'èran escriuts en gascon, e que dispausam de tèxtes en gascon qui remontan au sègle 10.
Lo gascon qu'èra parlat en País Gascons, clar, mès pas sonque. Qu'èra -e qu'ei enqüèra - parlat en País Basco, particularament en quauques lòcs de Baisha Navarra, de Sola e de Labord. Qu'èra tanben parlat a partir deu sègle 12 (durant lo regne de Sanç VI de Navarra, Sanç lo Savi), en Sent Sebastian-Donostia, e en d'autas vilas de Guipóscoa coma Hondarribia (Hontarràbia en gascon) e Pasaia (Passaje en gascon) . D'aulhòrs, tant Hondarribia com Pasaia que son toponims d'origina gascona (Hont Arràbia - sia peus legedors/lectors catalans Font Ràbia- e Passa(t)je - la j qu'ei prononciada y en gascon de Baiona). La toponímia de Sent Sebastian que presenta enqüèra traças gasconas de las plan vedederas: Monte Urgull (Mont Orgulh), Cabo Higuer, Molinao (Molin Nau), Miramón (Miramont) etc, etc. E las carreras principaus de Sent Sebastian que pòrtan los noms de Embeltrán, qu'ei a díser En Beltran, e Narrica qu'ei a díser Na Rica, on i podem reconéisher las particulas onorificas occitanas En (de Mossen) e Na (de Dòna, Dauna en gascon). Lo gascon qu'èra la lengua administrativa de Sent Sebastian a l'Edat Miejana.
Au sègle 17 lo gascon que i èra enqüèra parlat segon un testimoniatge d'un procès en broisheria qui s'escadó en Hontarràbia en 1611. Isabel García, 13 ans, qu'afirmè èster estada en preséncia deu diable e que declarè:" el diablo en gascón llamaba los de San Sebastián y los del Pasaje y luego en vascuence los de Irún y los de Endaia".
Los archius de Hontarràbia que i amagan enqüèra quauques manuscrits gascons. Per contra, los deus archius de Sent Sebastian qu'estón perduts, cremats peus incendis, mès que'ns demora lo testimoniatge d'un erudit donostiarra deu sègle 19, lo Doctor Camino, qui ns'indica lo gascon qu'èra enqüèra parlat en Guipóscoa a la soa epòca : "En esta unión de la Gascuña con Castilla debe ponerse al parecer la época y origen de haberse introducido en San Sebastián y pueblos alrededor la lengua gascona, que fué muy corriente y aún se usó en públicos instrumentos: bien que hoy día solo se habla en Pasajes". E dens lo son libe "Historia de San Sebastián", que i escriu:
«Tampoco es de omitir que en el libro Becerro de la ciudad, el cual tiene ya más de 300 años de antigüedad, se halla en idioma gascon una ordenanza, sobre vinos y sidras dispuesta por la propia ciudad en tiempo de este Rey D. Fernando y año de 1309 y también hay otros instrumentos del siglo XV concebidos en el mismo idioma; entre ellos una sentencia arbitraria y amigable pronunciada por los jueces nombrados por San Sebastián, Fuenterrabía, Rentería y la ciudad de Bayona, sobre resarcimiento de represalias; particularidad digna de observarse; pues solo ha quedado y es usual dicho dialecto en ambos Pasajes, y de allí a menos de un cuarto de legua, nada entienden semejante idioma. Es creíble, sin embargo, que el lenguaje gascon se introdujó en este país desde los tiempos de D. Alfonso VIII de Castilla, en cuyo reinado, siendo españoles los gascones, como sujetos a aquel monarca pudieron por el continuo trato comunicar su lengua a sus limitáneos los guipuzcoanos, y más con el poderoso motivo de los enlaces matrimoniales; pues no hay duda que algunos solares muy distinguidos en estas inmediaciones conservaran apellidos de aquellas gentes enteramente españolizadas en el reinado de D. Alfonso VIII.»
Totun, que son conservats dus manuscrits en gascon de l'escrivan public donostiarra Joan de Bassessarri, redigits respectivament en 1301 e en 1304. La lengua qu'i ei de gascon maritime, com la de Baiona. Qu'ei aisit de reconeisher-la coma tau, pr'amor la que i ei escriut le segon lo biaish de prononciar deu gascon maritime, e la a atòna que i ei con·honuda dab la e atòna , per exemple legeratz "le viele de Sent Sebastian" qu'ei a díser la viela (vila) de Sent Sebastian. Suu hialat, que poderatz léger l'integralitat d'un deus tèxtes, comentat en espanhòl peu Professor Ricardo Cierbide.
Un aute tèxte en gascon de la medisha epòca, haut o baish, que provien deu manuscrit conservat dens los archius de la catedrala d'Oviedo (Astórias). Qu'èra ua missiva redigida parciaument en latin e parciaument en gascon peu notari baionés Arnaldi Arrupe e adreçada a l'avesque d'Oviedo Odón en 1327. Qu'ei doncas enqüèra escriut en gascon maritime. Que trobaratz l'integralitat deu tèxte gascon dab los comentaris en espanhòl peu professor José Ramón Fernández..
Aqueths tèxtes, redigits en gascon deu sègle 14, que son de fòrça bon compréner. Que ns'amuishan, per exemple, mots qui en gascon generau de uei lo dia conservan lo grop nd com demandar (demanar en aranés), segonda (segona en aranés) en contra de la règla generau de la fonetica gascona qui'u simplifica normaument en n simpla (com enténer, pregona, estona etc), non ac hasèvan pas atau a l'edat miejana. De hèit, que i trobam domana e domanar en aqueths manuscrits. Doncas las fòrmas modèrnas dab nd que semblan proviéner de correccions malastrugas influenciadas sia peu francés, sia per l'occitan (non-gascon). Las fòrmas aranesas non son pas catalanismes.
De l'amic Fiondil, nacionalista basco e gasconista de Bilbao - ua videoneta sus las hèstas de Baiona d'enguan:
dijous, 17 de setembre de 2009
fòrma o forma?
Totun, la medisha gramatica gascona de Romieu e Bianchi, e totas las autas gramaticas gasconas o biarnesas sens excepcion sauv ua - qu'ei la gramatica aranesa d'Aitor Carrera e que i tornarèi - que plaçan lo vèrbe formar en la lista deus vèrbes d'alternància vocalica. Doncas formar en gascon que's conjuga coma portar, qu'ei a díser, au present de l'indicatiu, la conjugason que da: 1- fòrmi, 2-fòrmas, 3- fòrma, 4-formam, 5-formatz, 6- fòrman.
Alavetz, voler acaçar fòrma deu vocabulari gascon qu'ei totaument incoerent. N'ac cau pas hèr.
En lengadocian, la cançon qu'ei diferenta, puishque lo vèrbe formar n'i ei pas d'alternància vocalica. Forma qu'ei doncas normau en lengadocian.
En aranés, qui comparteish dab lo coseranés la caracteristica d'èster un gascon de transicion de cap au lengadocian pirenenc e qu'ei tanben de transicion de cap au catalan ribargorçano-palharés, formar n'i ei pas tanpauc d'alternància vocalica e forma que i ei doncas normau.
Que fòrma sia d'influéncia francesa, b'ei probable, mès qu'ei vadut normau en gascon generau, e de tota manèra, forma n'ei de segur pas mei gascon que fòrma. La preséncia de la f iniciau que marca l'origina non-gascona deu mot, en gascon que seré horma o hroma cf. hromatge. E substituir un francisme ben sedimentat e coerent dab la gramatica deu gascon per un lengadocianisme en contradiccion dab l'usatge gascon e, a mes, en contradiccion dab lo patron de conjugason de "formar", non presenta pas nat progrès ni avantatge, ce'm sembla.
Adonc, guardar fòrma que cau!
PS taus lectors catalans. En occitan, la u que's pronóncia ü (la u francesa), ò que soa com en catalan (Jòrdi, jòc, pòrta), mès o e ó com la u catalana (gascon bohar - cat. bufar), la h ei aspirada lhevat quan e's tròba davant ua consonanta. Doncas la h soa dens mots coma hilh (fill), haria (farina), in·hèrn (infern), con·hóner (confondre) mès non soa pas dens mots com es·hlor, sovent escrit eslor [eslú] (flor), es·hlama o eslama (flama), hromatge [rrumatge] o [rrumàtie] (formatge) etc.
dimecres, 16 de setembre de 2009
Lo mot deu dia
[ de bàter]
v 1 tr
1 Tirar en tèrra, hèr càder en terra. Abàter un ausèth, un avion.
2 Desapitar. Abàter ua paret.
3 Ajacar (çò qui ei dret). Abàter un arbe.
4 Matar. La policia qu'a abatut un terrorista.
5 Abàter eth jòc (o eras cartas). En jòcs de cartas, amuishar eth jòc aths autes jogaires deishant eras cartas cara amont.
2 pron Devarar d'ua volada rapida. L'avion que s'abatè contra las defensas. L'esparvèr que s'abatè suu colom.
3 fig
1 tr Hèr pérder (a quauquarrés) era fòrça fisica o morau, eth coratge, era vigor, etc. Aqueths malurs que l'an abatut.
2 pron Pérder era fòrça fisica o morau, eth coratge, era vigor, etc. Non t'abàtias pas per tan chic de causa.
dimarts, 15 de setembre de 2009
Educacion des masses
Donques, era vòsta prumèra leçon, aquiu que l'avetz! Gràcies a qui?
Gràcies ar amic Yuji pera videoneta !
divendres, 11 de setembre de 2009
diccionari català-occità occitan catalan.
De hèit, l’aranés i ei fòrça mautractat dens aqueth diccionari. Com ac soslinha Aitor Carrera dens lo son libe « Entre dues frontères »
« Qu’ac podem díder d’ua autra manèra, se volem : ena segona partida deth diccionari, aquera qu’a es entrades en occitan, non ei cap possible de distinguir çò qu’ei aranés de çò que non n’ei. Que n’i a pro de campar ena lista des mots damb ua –h iniciau – que non pòden èster lengadocians – entà véde’c ; non i a merques territòriaus…Se bèth un non sap qu’en aranés fòc ei huec e qu’er article definit deth gascon administrativaments peninsular deuant d’ua h- ei eth, va a pensar qu’èra manèra de díder alto el foc en aranés ei alt-al-f(u)òc o cessatz-lo-f(u)òc.
De còps semble que s’age ajustat es informacions araneses a un diccionari preexistent qu’auie equivaléncies entre eth catalan e ei lengadocian. Era preséncia der aranés qu‘ei superficiau. Non i a ua vertadèra arrecèrca des equivalents aranesi des mots lengadocians, ne tanpòc ua preséncia regulara des particularitats gascones mès elementàries. »
A mes, la part gascona, mes que mes aranesa, que sembla tirada sonque deu petit diccionari de F. Vergés. Totas las pecas e mancas – hèra nombrosas- qui’s tròban dens lo diccionari de Vergès que’s tornan trobar dens aqueth diccionari occitan-catalan, com ac arremarquè Aitor Carrera. E dens lo diccionari occitan-catalan, la prononciacion deus mots aranés que i ei massacrada, particularament quan s’ageish de la n finau. Los autors deu diccionari que’s pòden trufar de la grafia gascona de Coromines dens l’abans-díser, mès l'agossen emplegada eths medishs, non serén pas caduts de cap dens los tracanards presentats per la grafia classica occitana (mal)adaptada tau gascon. E non, la nòrma grafica deu gran Coromines no’n hè pas un separatista gasconista com ac escriven los autors deu diccionari. Separatista gasconista, Coromines non n’èra pas. Simplament, la grafia occitana aplicada au gascon qu’ei inacabada, e las errors foneticas nombrosas d’aqueth diccionari ac demòstran ampliament. Qu’ei pecat n’estó pas estat revisat per un bon coneishedor de l’aranés !!!
De paraulas gasconas non-aranesas, n’i a ben poquetas, quasi pas, e semblan enqüèra gessidas deu diccionari Vergés. Ac èi dejà dit : lo diccionari Balaguer-Poujade non serà de nada utilitat tà virar las òbras de Manciet en catalan. Gascon, passa ton camin, n’i a pas arren a véder !!! Per contra, i trobam tot un arramat de variantas dialectaus lengadocianas coma nuèch, nuòch, nuèit, o l’article tolosan le ( !) , çò qui confirma aqueth diccionari, en lòc d’occitan, qu’ei en realitat catalan-lengadocian lengadocian-catalan dab quauques mencions aranesas tractadas com se la lengua nacionau d’Aran estosse un dialècte deu lengadocian. Los Araneses apreciaràn.
Non tròbi pas que mesclar lengadocian dab un pòc d’aranés dens un diccionari solet e sia ua idea tan bona. Que guanharem en tot aver un diccionari aranés-catalan catalan-aranés, o mes largament gascon-catalan, catalan-gascon, dab las fòrmas emplegadas en aranés ben indicadas dens los dus sens.
Mercés aus Fradins de Vielha per las danças e las videos!!!
Bon, sus la prumèra video, qu'auratz arreconegut la votz deu Joan Francés acompanhat peus Menestrèrs. Mès sus la segona? Que'm sembla arreconéisher la votz de Jordi Fàbregas deu pont d'Arcalís...O m'engani?
dimarts, 8 de setembre de 2009
Pèir Morà e lo diccionari occitan-catalan
Qu'ei escriuta en gascon, la pròsa de Pèir Morà. Çò qui vòu díser non cau pas compdar dab lo diccionari occitan-catalan de C. Balaguer e P. Poujade tà've balhar en catalan lo sens de mots gascons taus com: garbaias burlentas, estiglanta, pleiada, samsiva, shètz, prehona, pehorars, briaga, estrabuquè, s'esloishava, pobra, que ronhaguè quaucòm, arams herugs... tots aqueths mots qui trobaratz, shens anar tròp luenh, dejà a la prumèra pagina de la novèla Garbaias burlentas. No'us trobaratz pas dens lo diccionari occitan-catalan, per'mor la basa d'aqueth diccionari qu'ei lo lengadocian.
E que no'm vengatz díser que lo lengadocian deu diccionari de Balaguer-Poujade e seré l'occitan referenciau o estandard per la gràcia de Diu ni que la lenga de Pèir Morà e seré dialectau per la fauta deu Cohet.
Lo diccionari català-occità occitan-catalan, enqüèra que i incorpore bèths mots aranés perduts hens la massa, qu'ei tan dialectau com la pròsa de Morà. Lo problèma qu'ei sonque lo dialècte d'aqueth diccionari n'ei pas lo nòste.
La lenga de Pèir Morà qu'ei beròia e n'ei pas, e n'ei pas jamei estada, un dialècte deu lengadocian.
Per nosauts, lo noste occitan referenciau qu'ei e qu'a d'estar gascon. Per çò qu'ei lo noste, simple.
Dongas, que'ns manca un diccionari català-gascó, gascon-catalan, qui un diccionari com lo de Balaguer-Pojada, per utile e plan hèit que sia, non pòt remplaçar.
Comencem doncas per un diccionari tot en gascon. E n'ajam pas paur d'aperar la lenga nosta "gascon". Lo gascon que s'ac amerita. Occitan, òc, mès prumèr e tostemps gascon!
diumenge, 6 de setembre de 2009
Vallenatos del dimenge
dimecres, 2 de setembre de 2009
Clarins e Bohas (Robert Matta & Pierre Rouch)
Robert Matta que comença a la boha landesa, puish qu'ei seguit per Pierre Rouch au sac de gemecs.
Lo clarin bigordan qu'ei un petit clarin que trobam... en Bigòrra, plan segur. Autes clarins fòrça semblants au clarin bigordan que son la chalemina biarnesa e lo txanbela soletin. Los clarins pirenencs qu'avèn desapareguts mès ara que'us an arreviscolats. La samponha qu'ei ua cornamusa reconstrusida per Robert Matta a partir d'ua illustracion d'un manuscrit de Gaston Febus, que crei. Aquiu qu'avetz un duo clarin bigordan-samponha, dab Pierre Rouch au clarin e Robert Matta a la samponha:
Lo torin e autes rondèus - Matta Rouch
Un duo clarin bigordan - bot aragonés. L'aire qui comença qu'ei tradicionau de Lengadòc (lo vespre de la nòça) seguit per ua dança (les cercles polaires):
E ara, un duo d'aboès jogant un aire de Baish Coseran: un berger se promenava. L'aboès qu'ei lo clarin coseranés, un aute instrument arreviscolat.
En gascon locau (a la termièra de Lengadòc), que da:
Un bergèr se promenava tot le long d'un riu,
tot le long d'un riu, le long de la ribèra
per enténer cantar la bergèra delà.
tot le long d'un riu, le long de la ribèra
per enténer cantar la bergèra delà.
Bergèra de dela l'aiga, passatz-vos ençà
passatz-vos ençà le long d'aquesta prada
passatz-vos ençà, que parlarem d'amor
passatz-vos ençà le long d'aquesta prada
passatz-vos ençà, que parlarem d'amor.
Un bergèr se promenava / Remenilha - Matta Rouch
Un duo de Haut-Lengadòc: graile (clarin de La Cauna) e Bodega (Boha de la montanha Negra) interpretant un cant de Nadau lengadocian:
...e que cantan en gascon occidentau tanben, acompanhat per ua boha un chic modificada, equipada d'un bohet. L'aire qu'ei lo torin, ua marcha nupciau :
Que trobaratz tot plen d'autas videos semblant suu site de YvesP33.
Lo CD, que vs'arrecomandi, que's titola: MATTA-ROUCH Hautbois & Cornemuses. Que i jògan acompanhats per un percussionista especialista de las percussions orientaus: Pierre Blanchut. Lo CD qu'ei de comandar a mattarob@numericable.fr, que'u trobaratz tanben au conservatòri occitan de Tolosa (Centre Occitan de Musica e Danças Tradicionalas ( C.O.M.D.T).
Lo Rambalh (Escotisha) - Matta Rouch
Sus la nòsta trilha / Trinhac18 - Matta Rouch
Lautre jorn dins lòrt / les caulets - Matta Rouch


c: text/html

text:
Tala es la conclusion d’un nòu estudi scientific qu’a analisat las condicions environamentalas de mai de 100.000 femnas estatsunidencas. Segon l’estudi, las femnas qu’avián de plantas prèp de lors ostals –plantas o arbres o qué que siá vegetacion– aguèron un 12% de mens de mortalitat pendent lo periòde estudiat que las femnas qu’an pas de vegetacion a proximitat.
“La conclusion de l’estudi es mai qu’importanta –çò diguèt Linda Birnbaum, directritz de l’Institut Nacional de Sciéncias de la Santat Environamentala estatunidenca e mecèna de l’estudi-. La descobèrta d’una mendre mortalitat dins los umans pr’amor de la vegetacion poiriá èsser clau per la santat umana dels ans venents”.
L’estudi a amassat divèrses cercaires dels espitals de Boston e Brigham, qu’an estudiat pendent mai de uèch ans lo nivèl environamental de mai de 100.000 femnas que demoravan pertot als Estats Units. Las femnas, que trabalhavan tanben dins d’espitals, balhèron lors adreiças e los scientifics utilizèron d’imatges per satellit per determinar quantas plantas i aviá dins los 250 mètres mai pròches de lors ostals.
Mai de vegetacion, mens de mòrts
Aital, l’estudi a pogut confirmar que la preséncia d’una vegetacion mai abondosa pòt èsser restacada directament amb un indici mendre de tota sòrta de mòrts (franc de las mòrts accidentalas). Las femnas que demoravan en de luòcs ont i aviá mai de vegetacion patissián fins al 4% de mens de mortalitat per las malautiás de fetge, fins al 34% de mens de mortalitat per las malautiás respiratòrias e fins al 13% de mens de cancèrs, e tot èra comparat amb de femnas que demoravan dins de zònas ont i aviá fòrça mens de vegetacion.
Segon la còla qu’a fach l’estudi, i pòt aver un grand nombre de rasons per explicar perqué la vegetacion prèp de l’ostal poiriá ajudar a viure mai longtemps. Entre aquestas, i a la quita vegetacion qu’ajuda a l’activitat fisica o sociala, mens d’estransi e de depression, e un melhor contacte amb la natura.
Totun, aqueste estudi tanben a pogut restacar coma causa dirècta d’un nivèl mendre de depression pels umans lo fach d’aver mai de vegetacion prèp dels ostals. E mai, aquò ajuda a desvolopar la socialibilitat o l’ajuda a la comunautat, coma far la caritat. Las femnas qu’avián mens de vegetacion prèp de l’ostal, çò soslinhèt l’estudi, avián un percentatge mai grand de mortalitat e fòrça mens d’activitats socialas.
L’estudi, que foguèt realizat sus mai de 110 000 femnas estatunidencas entre los ans 2000 e 2008, a balhat la conclusion que d’aver de plantas a l’entorn de l’ostal afècta la mortalitat dels umans. Malgrat aquò, tanben an volgut confirmar que i a d’autres factors importants en aquesta mortalitat coma l’edat, l’origina etnica o los revenguts de las personas estudiadas. L’estudi es ara publicat dins la revista Environmental Health Perspectives.
La Redaccion
Aqueste article serà tanben publicat dins Jornalet , lo primièr quotidian en linha de lenga occitana, amb lo qual Sapiéncia a un acòrdi de cooperacion.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Lo plaser de perpensar e d'escríver en lenga gascona. Aquiu qu'avetz lo men caièr aubrit.
dissabte, 4 d’octubre de 2008
Europapress emet en lengua occitana oficiau!
Europa Press de Catalonha comence aué era transmission deth 'Servici en Aranés', un nau canau de nòtes en lengua occitana damb er objectiu de contribuïr ara difusion e promocion d'aguesta lengua pròpria dera Val d'Aran enes mejans de comunicacion e enes diferenti contorns dera societat.
A través deth servici, qu'a eth supòrt dera Conselleria de Cultura dera Generalitat, se transmeteràn es principaus nòtes dera actualitat diària no només catalana sinó també estatal e internacionau, així com des diuèrsi airaus tematics, en orari de 9.00 a 21.00 ores de deluns a diuendres. Se meterà èmfasi enes nòtes generades ena Val d'Aran, a on Europa Press dispause de corresponsalia.
Eth nau canau se meterà, ath delà, a disposicion des mejans de comunicacion, institucions e empreses que ja siguen abonats ath Servici Autonomic Catalan d'Europa Press sense cap de còst addicionau. Alhora, era agéncia a dessenhat un canau especiau pr'amor qu'es usatgèrs deth lòc wèb de 'Europa Press poguen accedir en dubèrt a aguestes informacions, a través dera adreça 'www.europapress.es/aranes'.
Damb era metuda en marxa d'aguest servici, Europa Press se convertís en prumèr mejan de comunicacion de contorn estatal que difonerà nòtes en occitan (en tot variar aranesa). Era agéncia a ua ampla experiéncia en desvolopament de canaus similars de promocion, difusion e normalizacion en lengües pròpries. Europa Press transmet servicis d'aguestes caracteristiques a Catalonha, ath País Basc, a Galícia, as Balears, a València e a Astúries, hèt qu'a convertit era agéncia en prumèr, e enquia ara unic, mejan de comunicacion que produsís regularment servicis informatius en totes es lengües oficiaus der Estat.
Aranès ei eth nòm que recep ena Val d'Aran era lengua occitana parlada en aguest territòri. Se tracte d'ua en tot variar deth dialecte gascó. Er aranés, qu'a especiau emparança en Estatut d'Autonomia de Catalonha, ei era lengua mairau dera 34,2% dera poblacion dera Val d'Aran. Ei era dusau lengua mès utilizada en aguesta zòna, dempús eth castelhan.
----------------------------------
La version occitana d'aqueth tèxte, incompletament virada deth catalan, qu'ei der agéncia Europapress medeisha. Se toti es tèxtes occitans d'Europaress son d'aguest estil, non sò segur qu'ajudaràn guaire era lengua. A veir...
5 comentaris:
- merike ha dit...
-
Gràcies per l'enllaç. Un bon cap de setmana!
- 4 d’octubre de 2008 a les 9:29
- Pipo deth Molin Tòrt ha dit...
-
Adiu Joanòt! Que't tròbi un shinhau sevèr!!! Que hè gòi de veir qu'era lenga nòsta ei emplegada, non mos cau cap escopir ací dessus, ce'm sembla!
- 4 d’octubre de 2008 a les 12:24
- Carles Casanovas ha dit...
-
FELICITATS !!!Com diem a Catalunya
-De mica en mica, s'omple la pica!!
-Força amics, sieu tossuts, no us
rendiu mai.
- 4 d’octubre de 2008 a les 12:34
- Onset ha dit...
-
Muitas felizidaz! Enta debán! Occitan oficiau.
- 5 d’octubre de 2008 a les 14:36
- Axel ha dit...
-
Fan un fum de decas dins sei tèxtes occitans (subretot i a tot plen de catalanismes e mai demembran de revirar quauquei mòts catalans...) mai m'agrada l'iniciativa d'Europa Press. Aver d'informacions actualisadas cada jorn en occitan es fòrça agradiu. E vesèm l'interés qu'una lenga siaga oficiala...
- 7 d’octubre de 2008 a les 23:36


text:
Un legedor irascible que'm demanda perqué emplegui aqueth mot "ongués" entà designar l'occitan non-gascon.
La responsa qu'ei simpla: lo mot que mancava, que l'èi inventat pr'amor que l'avem de besonh.
Que vse'n horni ua illustracion clara dab l'exemple qui segueish, basat sus ua citacion de Domergue Sumien (sonque la frasa A qu'ei deu Domergue, las autas duas que son de jo).
Frasa A : "Forestièra" en occitan significa "foreign" en anglés e "étrangère" en francés.
Frasa B : Totun, "forestièra" en gascon non significa pas foreign en anglés o étrangère en francés.
Frasa C : Doncas, lo gascon n’ei pas occitan.
Si las frasas A e B e son totas duas vertat, alavetz la frasa C qu'ei vertat tanben.
Qu’ei logica pura, aquò. Totun, la veracitat de las frasas A e C non hè pas unanimitat. Sonque los qui consideran lo gascon com a lengua distinta de l'occitan que las tròban exactas. A mens de considerar que Domergue s'aja convertit a l'auta religion, la frasa A non correspón pas a çò qui professa. En realitat, aquera benaleja ven deu hèit que lo Domergue non coneish pas lo mot "ongués" (per "occitan non-gascon") qu'emplegui precisament tà evitar aquera sòrta d'error.
Frasa A: En ongués, "forestièra" significa "foreign" en anglés e "étrangère" en francés.
Frasa B : "Forestièra" en gascon non significa pas "foreign" en anglés ni "étrangère" en francés.
Frasa C: Doncas, lo gascon n'ei pas ongués.
Aquiu, la logica n'ei pas violentada e lo consens que pòt èster totau, tant peus qui consideran lo gascon com occitan com peus autes .
Sus l'etimologia deu mot ongués, que deriva de las prumèras letras deus mots de l'expression "occitan non-gascon": ong, plan simplament. L'expression "occitan non-gascon" qu'ei pesuga e gramaticaument pòc comòda, d'aquiu la creacion de "ongués-onguesa".


text:
Cronica Visca la lenga locala : Educacion en quechua
Lo quechua es una familha de lengas parladas al Peró, en Bolivia o encara Colómbia. Compta cap a 10 milions de locutors dont 1 milion e mièg en Eqüator. Nòstre cronicaire Gavin Porter prepausa un torn d'orizont d'aquela lenga e de son ensenhament dempuèi lo sègle XX.
Al debut del sègle XIX, los païses sud-americans gasanhèron lor independéncia. Aquel cambiament beneficiava pas los indigènas, qu’èran mantenguts dins la misèria e l’opression sus la talvera de la societat. En Eqüator, calguèt esperar fins a las annadas ochanta del sègle XX, per que se melhorèsse lor condicion. Lo president, Rodrigo Borja, elegit en 1988, tornèt prèp de dos milions d’ectaras a las comunautats autoctonas e butèt al bilingüisme per l’ensenhament de la lengua quechua. Borja d’esperel es pas indigèna mas un descendent dirècte del Papa Alexandre VI. Es un descendent en linha anhatica (parentat pels òmes unicament) de Giovanni Borgia,(filh del Papa Alexandre VI nascut Rodrigo de Borja) e son esposa Maria Enriquez. L’Educacion Interculturala Bilingüa (EIB) comencèt a s’emplegar a partir de 1990 en Bolívia, Eqüator e Peró. Es un modèl d’educacion inspirat per las Proposicions del « Congrès Mondial Sus L’Educacion Per Totes » qu’aguèt lòc en Tailàndia en 1990 jols auspicis de L’UNESCO. EIB demanda, que l’educacion dels pòbles indigènas ten en compte la particularitat culturala de lors comunautats. L.E. Lopez (Consultant Principal Del Programa De Formacion En EIB Pels Païses Andeans) descriguèt lo sistèma d’educacion anterior en aquels mots. « Per plan indigènas sud-americans l’educacion supausa un desaprene forçat de lor pròpria cultura e un abandon parcial, si pas total, de lor lenga mairala. » Lo sistèma d’educacion primària aviá supremit sistematicament l’emplec de la lenga mairala. Lo castelhan èra estat la lenga unica admesa formalament e parlar quechua èra estat punit de sancions. Las escòlas francesas emplegavan los metòdes sembables al sègle XX en favor del francés. Aital lo novèl sistèma EIB beneficiava los indigènas e encoratjava l’emplec del quechua.
Una lenga oficiala
En Peró, quechua venguèt una lenga oficiala en 1975. Quechua (ditz Runasami –la lenga del pòble) se parla en 6 païses - Argentina, Bolivia, Colòmbia, Chile, Eqüator e Peró, e a 10 milions de parlaires, que la magèr part abitan Peró (7,7 milions – 25 % de la populacion). En Bolivia, quechua venguèt una lenga oficiala solament en 2009 e en Eqüator en 2006. E mai aquel estatut siá relativament recent fòra de Peró, reconeis l’importància de conservar e promòure la lenga. Quechua se parlava dins los Andes centrals abans l’espandiment de l’Empèri Incà. Aprèp la conquista d’aquel Empèri pels espanhòls al sègle XVI, l’emplec de quechua pels pòbles indigènas contunhava coma la lenga comuna. L’administracion espanhòla la reconeissiá e plan d’espanhòls l’aprenián per comunicar ambe los indigènas. Lo clergat de la Glèisa Catolica adoptèt quechua coma la lengua de l’evangelizacion, ço que causava son expansion dins mai d’un endrech. Ca que la, al quart darrièr del sègle XVIII los oficials colonials arrestèron l’emplec administratiu e religiós de quechua e defendèron son emplec public aprèp l’insurreccion de Túpac Amara II. Malgrat un reviscòl brèu de la lenga aprèp l’independéncia de las nacions sudamericanas al sègle XIX, lo prestigi de quechua aviá demesit significantament, se parlava solament dins los parçans rurals mai isolats e conservatius. Èra dempuèi totjorn una lenga parlada puslèu qu’escricha. Los documents mai vièlhs escriches son aqueles de Domingo de Santo Tomás, un missionari qu’ arribèt en Peró en 1538. Aprenguèt la lenga e editèt sa « Grammatica o arte de la lenga generala dels indians dels reialmes del Peró » en 1560. Èra lo primièr a apelar la lenga « quechua », mas sabèm pas son nom abans l’epòca coloniala. I a doas derivacions possiblas. Quechua pòt venir de « qic. wa », que vòl dire « val temperat » e sos abitants. Autrament i aviá un pòble ditz Quichua dins la Region Apurimac en Peró, qu’auriá pogut balhar lor nom a la lenga.
Una tradicion orala
La literatura quechua coneissiá un reviscòl en temps preïspanics ambe nombrosas formas liricas, epicas, narrativas e dramaticas. La transmission èra orala. I aviá pas de tèxtes escriches ; sabèm solament per l’informacion e compilacions reculhidas per de cronicaires, presicaires e foncionaris colonials. Al debut del sègle XX, pauc parlaires de quechua sabián legir o escriure e en consequéncia lo drama èra lo mejan principal d’expression. La poësia tanben florissiá. « Aqupampa », lo primièr roman editat solament en quechua sens una revirada en castelhan, a pas aparegut fins a 2016. L’autor es Pablo Landeo Munoz de Huancavelica nasçut en 1959. Pauc a pauc, quechua capita a superar los inconvenients d’èstre estat primièrament una lenga parlada. A l’ora d’ara quechua e castelhan son entremesclats dins lo parçan andean. Quechua a empruntat força cents mots de castelhan e lo castelhan local a empruntat plan mots de quechua. Per exemple, al sud de Bolivia, « wawa » (dròlle), « misi » (cat) e « waska » (correja) s’emplegan tan frequentament que los equivalents castelhans. Si prenèm lo metrò de New York lo matin, entendèm parlar quechua pels amerindians de Bolivia e Peró. Van trabalhar dins los chantièrs de Manhattan, que los abitants originals èran amerindians - los lennilenapes (òmes d’òmes.) Parlavan « lenape », una lenga amerindiana qu’esistís pas mai. La ròda vira e una lenga amerindiana se parla un còp de mai a Manhattan.
Gavin Porter
- Publicat dens Chroniques


text:
Boussières-en-Cambrésis
Boussières-en-Cambrésis es una comuna francesa del departament del Nòrd e de la region del Nòrd-Pas de Calais. Sa populacion en 2014 .
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Aucupacion del luòc dempuèi la fin de la Tène. Una granda espleitacion agricòla a implantat al periòde gallo-romaine. Qualques testimoniatges d'epòca mérovingienan pas #èsser recentament descobèrts a la localizacion de la glèisa actuala.
Occupation du site dès la fin de la Tène. Une grande exploitation agricole est implantée à la période gallo-romaine. Des témoignages d'époque mérovingienne ont été récemment découverts à l'emplacement de l'église actuelle.


text:
Migracion umana
Una migracion umana es un desplaçament del luòc de vida d’individús. Es un fenomèn benlèu tan ancian coma l’umanitat. Las estatisticas oficialas evaluan entre 185 e 192 milions le nombre de migrants internacionals pels ans 2000[1], per las personas avent daissat lor país per viure e se fixar dins un autre païs per al mens un an. Aquel nombre aumenta de 2 % par an, malgrat de novèlas restriccions a l'immigracion dins fòrça païses. Mesura una resèrva e compren la migracion volontària e la migracion forçada. Las migracions intèrnas als païses tanben aumentan, mas se dich alara puslèu de desplaçaments de populacion (que tanben volontàrias o forçadas).
Las estatisticas mòstran que las fòrça grandas èrsas migratòrias mermèron recentament, al benefici d'una tendencia a l'immigracion causida favorabla a l'exòdi dels cervèls e competéncia dels païses paures, al prejudici d'aqueles darrièrs. Las caracteristicas del fenomèn migratòri actual son la diversificacion dels païses de provenença e de destinacion, tot coma las formas presas per la migracion. S'estima que l'argent injectat dins los païses d'origina en provenença dels païses d'acuèlh es al mens egal o fòrça superior a la quantitat d'ajudas financièras portadas pels païses dichs « rics » als païses mai paures. Los demografs considèran que las migracions serán una importanta variabla d'ajustament d'aicí 2050, escasença ont 2 o 3 miliards d'individús suplementaris son esperats sus la planèta, alara que los efièts de la modificacions climaticas se ferán benlèu ja sentir e qu'unas zonas poirián pas noirir un demai de populacion.
Somari
- 1 Definicion
- 2 Migracions preïstoricas
- 3 Tipologia de las migracions
- 4 Migracions internacionalas postindustrialas
- 5 Raisons de la migration
- 6 Teorias de la migracion
- 7 Organizacion de l'emigracion
- 8 Novèlas formas de migracion
- 9 Notas e referéncias
- 10 Vejatz tanben
Definicion[modificar | modificar la font]
Las donadas arqueologicas e paleoantropologicas indican que l’Òme apareguèt en Africa. La preséncia d'umans dins totes los luòcs de la planèta resulta donc de movements de populacion. Pasmens, d'autors considèron que totes los movements son pas necessariament de migracions. Dins l'encastre d'una economia de caçaires-culheires, lo nomadisme es necessari per assegurar sa subsistància: los grops devon de contunh cambiar de luòc de residéncia quand las ressorças naturalas venon escaças. De pichons desplaçaments regulars de l'òrdre d'una vintena de quilomètres sus de centenas de generacions poirián explicar lo poblament de l'ensems d'Eurasia dempuèi l'Africa sens qu'i aja de migracion al sens estricte, a saber un movement conscient d'un ensems de personas d'un punt a un autre dins una tòca donada.
Los fluses migratòris son classificats segon lors mobils. Se distria entre autre:
- las migracions economicas (desplaçament de trabalhadors)
- las migracions constrenchas (fugida de persecucions, faminas resultant sovent de guèrras; se parla tanben de conquista, d'invasion, d'exòde, de colonizacion…).
Per l'èra postindustriala, la migracion correspond puslèu a un cambiament definitiu de residéncia, levat pel cas particular de las migracions sasonièras ligadas al fenomèn de las vacanças.
Se parla alara, segon lo punt de vista, d’emigracion (sortida del país d'origina) o d'immigration (intrada dins lo país de destinacion). Del meteis biais, se designa las personas concernadas jos mai d'un tèrmes, que permeton mai de distriar las estapas de migracion: emigrant (aquel que daissa son país), emigrat (auel que daissèt son país), immigrant (aquel qu'intra dins son país d'acuèlh), immigrat (aquel qu'es installat dins son país d'acuèlh), migrant (aquel qu'es migrar).
Migracions preïstoricas[modificar | modificar la font]
Segon la teoria actuala dominanta d'una origina africana de l'òme modèrne, l'istòria de las migracions umanas comença amb los desplaçaments d'Homo erectus fòra l'Africa cap a Eurasia fa un milion d'ans.
Homo sapiens sembla aver colonizat tota l'Africa fa 150 000 ans, comencèt a sortir d'Africa fa 80 000 ans puèi s'espandiguèt per l'Eurasia e l'Austràlia fa 40 000 ans.
Poplament de l'Austràlia[modificar | modificar la font]
Segon las estimacions, se pensa que las primièras populacions umanas, los aborigèns venguts d'Asia, son arribadas en Austràlia fa 40 000 a 70 000 ans. Pendent la darrièra glaciacion, lo nivèl de la mar èran fòrça mai bas qu'ara. La còsta australiana se situava al nivèl de la mar de Timor. L'Austràlia e la Nòva Guinèa formavan un sol continent, nomenat Sahul e èran ligats per un istme situat al nivèl de la mar d'Arafura, del golf de Carpentaria e del Estrech de Torres. Segon una teoria mai recenta, d'òmes aurian naviguat sus de pichonas distàncias a partir de las illas de l'actuala Indonesia per aténher lo Sahul. Puèi, per via terrèstra, se seriá escampilhats sus l'ensems del continent. Los testimònis arqueologics mòstran la preséncia d'abitacions umanas en amont de la Swan River, en Austràlia Occidentala, fa gareben 40 000 ans. Sembla que la Tasmania, tanben accessibla per via terrestra a l'epòca, foguèt abordada en 30 000 AbC.
Poplament del continent american[modificar | modificar la font]
Pendent longtemps, foguèt pensat que l'America s'èra poblada per de grops venguts d'Asia e avent passat l'estech de Bering pendent lo periòde glaciari.
Las descobèrtas recentas mòstran que l'istòria del poblament de l'America es mai complèxe. Segon d'autors nordamericans, l'Òme de Kennewick, escavat dins lo nòrd oèst dels Estats Units d'America en 1996, auriá un perfil « caucasian » (al sens american del mot). Luzia coma de decena autres esqueletas descobèrt a Cerca grande e sul site de Pedra Furada, totes situats al Brasil, indican una origina australoïda evidenta. Los esqueletas escavats dins l'Estat de Mexic, la Femna de Peñon e l’Òme de Tlapacoya aurián una morfologia a l'encòp del tipe caucasian e australoíd.
Poblament de l'Asia del Sud Èst insular, del Pacific e de Madagascar[modificar | modificar la font]
Fa 5000 ans (3 000 AbC.), d'abitants del litoral de la China del sud començant passar l'estrech per s'installar a Taïwan. Vèrs 2 000 AbC., de migracions se faguèron de Taïwan cap a las Filipinas. De novèlas migracions començon lèu de las Filipinas cap a Celebas e Timor e d'alà, las autras illas de l'archipela indonesian. Fa 3 500 ans (1 500 AbC.), un autre movement mena de las Filipinas en Nòva Guinèa e al delà, las illas del Pacific. Fòrça mai tard, dels sègles IX al XIIIe siècle, de fonts arabs notan la preséncia, sus la còsta èst d'Africa e Comòras, de marcands e marins originaris de las illas d'Asia du Sud Èst. Los Austronesians son benlèu los primièrs grands navigators de l'istòria de l'umanitat.
Tipologia de las migracions[modificar | modificar la font]
La migracion pòt prene diversas formas.
Migracion de trabalh o economica[modificar | modificar la font]
Es per natura malaisida d'evaluar a causa del manca de chifres pel sector informal e de « clandestins ». Aqueles fluses migratòris tòcan gaireben 100 milions de personas. Segon d'estatisticas recentas los fogals màgers de migration de trabalh se trapariá en Índia e al Canadà qu'an de politicas d'acuèlh al subjècte de las populacions. Mai sovent es pas volontari.
Migracion permanenta[modificar | modificar la font]
S'agís de migracions forçadas, es a dire non volontàrias. Son per exemple los refugiats politics. Ara, près de 45 milions de personas (25 milions de refugiats e 20 milions de desplaçats a l'interior de la lors frontièras) foguèron obligats de fugir lors demorança per de rasons religiosas, politicas o etnicas. La multiplicacion de las guèrras, subretot en Africa negra, en Asia centrala e a l'Orient Mejan, fa a vegadas viure de generacions entièras dins de camps de refugiats, sovent pauc equipats per aculhir aquelas populacions.
Migracion de constrencha (o migracion de refugiats)[modificar | modificar la font]
S'agís de desplaçaments justificats per de mobils de constrenchas: persecucions etnicas, religiosas, regims politics injusts, guèrras civilas. 50 % d'entre eles se passan en Africa subsahariana. Dempuèi mai de 100 ans, una partida de l'exòde rural pòt èsser assimilat a une migracion de constrencha, exacerbada per l'industrializacion de l'agricultura, quitament dins los païses rics. Per èsser reconegut coma refugiat al sens de la Convencion de 1951 relativa a l'estatut dels refugiats, l'individú requerent l'asili deu crénher d'èsser persecutada a causa de sa raça, sa religion, sa nacionalitat, son apartenéncia a un cert grop social o en rason de sas opinions politicas, e per aquelas rasons, pòt pas o vòl pas demandar la proteccion de son païs de nacionalitat o de residéncia[2].
Estudis[modificar | modificar la font]
Ara de fluses d’estudiants son organizats en de vastes sistèmas fortament polarizats. L’essencial dels escambis s’efectua alara d’un país del Sud cap un país del Nòrd. A vegada, aquela polarizacion s'acompanha d'una espandiment de las zonas de recrutament (partença) e d'un alargament de las destinacions. Aqueles fluses migratòrias se diversifican e se mondialisan al prejudici de las relacions classicas de país cap a país. Los ligams de França amb sas ancianas colonias pel biais de la cooperacion son estompadas e modifican lo rapòrt d’ofra e de demanda dins l’espaci internacional e/o mondial de l’ensenhament superior. Atal la relacion autrescòps exclusiva entre Marròc e França ven de s'amagar al bebefici de relacions multiplas amb diferents païses d'Euròpa occidentala e d'America del Nòrd.
Aqueles fluses migratòris d’estudiants son per 88 % cap als païses de l'OCDE. L'unilateralisme dels fluses al sen dels sistèmas d'ensenhaments superiors mondials es la caracteristica màger d'aquel tipe de migracion. Es constituida de gaireben dos terces d'estudiants venent dels païses del Sud (non OCDE) que gaireben tota estudia dins un país del Nòrd (nòu estudiants sus detz). Aquelas donadas globalas traduson las inegalitats en matèria d'educacion entre “país del Nòrd” e “país del Sud”. Lo tèrç del rèsta dels estudiants estrangièrs son eissits dels païses del Nòrd e efectuan subretot una expatriacion cap a d'autres païses del Nòrd. Dins aquel escastre global, pel periòde 1960-2000, los efectius d'estudiants expatriats aumentèron de 7 % cada an. S'estima aquela populacion [Unesco e OCDE] a près d'1,8 milion en 2000. Aquela creissença mòstra plan l'emergéncia d’una novèla problematica al sen de las migracions internacionalas. Un dels cambiaments essencials del païsatge migratòri mondial es lo « capvirament dels fluses migratòris », segon l'expression d'Alfred Sauvy, entre lo Nòrd e lo Sud, los païses del Sud alimentant ara la majoritat dels fluses de partença. Mas la mutacion es pas sonque geografica, concerna tanben la composicion dels fluses segon lo sèxe e l’origina sociala d'estudiants, lor durada e lor significacion.
Trabalh sasonièr[modificar | modificar la font]
Fòrça païses (Espanha, Itàlia, França subretot, per Euròpa, los Estats Units d'America pel Nordamerica…) utilizan una abondanta man d’òbra sasonièra estrangièra al moment de la cultura o de culhida manuala d'unes fruchs o legums. Aqueles emplegats son a vegada mal lotjats, mal pagats e amb una cobertura sociala imparfata o inexistenta, tot essent mai expausats als pesticids e d'autras malautiás.
Migracions internacionalas postindustrialas[modificar | modificar la font]
Migracions al començament del sègle XXI[modificar | modificar la font]
En 2005, lo nombre de migrants[5] pel mond es estimat entre 185 e 192 milions[6], o gaireben 2,9 % de la populacion mondiala. Aquel chifra amaga las grandas disparitats existissentas entre los païses. 63 % dels migrants demoran dins los païses desvelopats e 34 % dins los païses en desvelopament. L'America del Nòrd e l'Oceania comptan mai de 10 % de migrants. Alara qu'en Africa, America latina e Asia los migrants representon mens de 2 % de la populacion totala de cada region. Dins unes païses, los migrants representon mai de 60 % de la populacion, es le cas d'Andòrra, Emirats Arabis Units, Guam, Macau, Mónegue, Qatar e Vatican.
48,6 % dels migrants son de femnas. La migracion es concentrada sus un nombre restrench de païses d'acuèlh (55). 75 % dels migrants internacionals son dins 12 % dels païses del mond. Los tres principals païses d'acuèlh de migrants son los EUA, la Russia e l'Alemanha. Los tres principals païses d'origina dels migrants son la China, l'Índia e lass Filipinas.
En 1965, lo nombre de migrants internacionals èra de 75 milions. Pendent los quarante ans seguents, la creissença foguèt en aument de contunh. Al respècte de la populacion totala, la partida dels emigrats pel monde qu'èra de 2,3 % en 1965 d'en primièr mermèt pendent la primièra decennia per mai tard aumentar a causa de l'alentiment de la creissença demografica. En 2050, los demografs preveson 230 milions de migrants per una populacion totala de nòu miliards.
Raisons de la migration[modificar | modificar la font]
Las migracions son sovent qualificadas d'economicas o politicas. Pòdon èsser degudas a una quista d'identitat absoluda, a un desraiçament prigond, a un mal de viure, causas classificadas jol tèma d'exili volontari. Al contrari, la migration involontària pòt resultar d'una situacion de guèrra (las gents fugissent lo lor país) o encara, d'una situacion economica precària, de famina o d'influéncia politica.
Vejatz tanben colonizacion.
Teorias de la migracion[modificar | modificar la font]
Çai-dejós son presentadas las teorias economicas de la migracion del trabalh.
Leis de Ravenstein[modificar | modificar la font]
Lo primièr ensag de formalizacion de la migracion se la deu a Ravenstein (1885). Presenta sèt « leis » que son de fachs estizats tirats de l'analisi de las donadas disponiblas a l’epòca:
- Gaireben totes los migrants realizan qu’una migracion de corta distança. Aqueles que fan una migracion de longa distança van de preferéncia dins de centres de comerci o industrial.
- Resulta alara un desplaçament progressiu de la populacion cap als centres.
- Cada flus migratòri produch un contra flus compensatòri.
- Las personas del mitan urban migran mens qu'aquelas del mitan rural.
- Las femnas son representadas melhor dins los fluses de corta durada.
- La migracion aumenta amb lo desvolupament de la tecnologia.
- Lo principal motiu dels fluses migratòris es lo desir de l’òme de melhorar son estatut sul plan material.
Modèls d'economia duala[modificar | modificar la font]
Quitament desvolopats per descriure lo procediment de desvelopament economic dels païses en desvelopament, los modèls d'economia duala pòdon servir per l'analisi de la migracion. Segon l'apròche dualista, los economias se descompausan en dos sectors: un sector tradicional e un sector modèrne. Lo sector tradicional dispausa d'un demai de man d'òbra a l'origina d'una ofra illimitada de trabalh. Lo sector modèrne absorba aquel demai atrasent la man d’òbra en ofrissent un salari un pauc superior a la remuneracion del sector tradicional (Lewis 1954, Ranis e Fei 1961).
Aquela teoria prevei donc un efècte positiu de la migracion sul sector de partença contribuissent a mermar lo caumatge amagat qu'i preval e a egalizar las diferéncia de remuneracions entre los sectors. Lo determinant de la migracion es le diferencial de remuneracion entre lo sector tradicional e lo sector modèrne. Lo flus migratòri contunha fins a que lo diferencial es pas agotat. Al nivèl internacional, la migracion de la fòrça de trabalh es donc un factor de convergéncia economica entre los païses.
L'observacion empirica de periòdes d'emigracion acompanhada per de caumatge escornèt aquela teoria, çò que menèt a l'emergéncia de modèls novèls dins los ans 1970 (Todaro (1969) e Harris e Todaro (1970)).
Apròche probabilista[modificar | modificar la font]
Harris e Todaro, s'inspirant d'un article de Lee (1966), considèran que la décision de migrar resulta d’una causida racionala qu'intègra los avantatges e los desavantatges ligats a la migracion. La rendabilitat de migrar o non intègra donc un calcul còsts beneficis. A partir d’un modèl d’economia duala, ont lo sector agricòl ric de man d’òbra s’opausa al sector modèrne plan mai dotat en capital e beneficiant d’una productivitat mai nauta, aqueles dos economistas establisson las condicions de migracion del sector agricòl (o sector tradicional) cap al sector modèrne. La causida de migrar depend del diferencial de remuneracion entre ambedos sectors.
Teoria de la dependéncia o teoria del sistèma mondial[modificar | modificar la font]
La teoria neoclassica foguèt criticada en causa dins los ans 1970 pels teoricians de la dependéncia. Los economistas neomarxistas, coma Singer, s'interessián subretot a l'exòde rural. Lo centre constituit de las industrias expleitariá la periferiá especializada dins l'agricultura. La migracion es pas qu'un corollari de la dominacion del centre sus la periferia.
Novèla economia de las migracions de trabalh[modificar | modificar la font]
Los analisis economics classics de la migracion del trabalh sofrisson de doas limitas principalas: l'aspècte sonque individual de la migracion e la preséncia obligatòria d'un ganh esperat per justificar la migracion. Abedos aspèctes tornèron suls trabalhs que forman ara çò qu'es la novèla economia de la migracion del trabalh. Per aquel corrent d'analisi, la migracion repausa sus una causida collectif fach per un grop d'individús, sovent lo fogal, dins una situacion d'imperfeccions dels mercats a causa de problèmas que serián d'òrdre economic o climatic. La familha avança l'argent necessari per pagar los còsts de la migracion (visa, passapòrt, transpòrts, installacion…). Mai, la migracion pòt èsser una de las estrategias que s'ofrís al fogal per diversificar sas fonts de revenguts. L'agricultura dins los païses en desvelopament es plan riscada car plan sovent los païsans dispausan pas de mejan de s'assegurar contra los riscs. Per exemple, una marrida recòlta pòt provocar una bassa des revenguts. Per limitar los riscs, un fogal pòt causir d'enviar un membre a l'estrangièr. Los revenguts d'aquel darrièr qu'una partida tornanrá al fogal sos forma de transferiments d'argents, que son considerats pel govèrn coma des revenguts a l'emigracion calculadas dins lo PIB, feran ofici d'assurança informala. La migracion es pas mai determinada pels escarts de revenguts coma dins las teorias precedentas, mas per una logica de diversificacion dels revenguts e d'assegurança per lutar contra las imperfeccions del mercat e de l'incertitud.
Organizacion de l'emigracion[modificar | modificar la font]
Las formas d'ajudas a l'emigracion son diversas e variadas: familha, amics, comunautat vilatjesa, diaspora, passaire, agéncia privada de plaçament internacional, associacions de migrants…
Los Estats pòdon jogar un ròtle important per encoratjar o descoratjar los fluses migratòris, per de rasons de natura economica e/o politica [9].
Novèlas formas de migracion[modificar | modificar la font]
- Refugiat ecologic o refugiat climatic: possibla migracion umana pel futur, dugut al escalfament global.
Notas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ ONU, 2005.
- ↑ Convencion de 1951 relativa a l'estatut dels refugiats, ONU.
- ↑ HCR : 6 noyés et 11 disparus, nouvelles victimes de passeurs au large du Yémen, Communiqué du HCR, 24 février 2009
- ↑ 4,0 et 4,1 Plus de 50 000 personnes ont eu recours à des passeurs pour traverser le golfe d'Aden en 2008, Communiqué du HCR, 9 janvier 2009
- ↑ Les statistiques internationales sur la migration comportent les réfugiés et personnes déplacées, mais elles ne prennent pas en compte les migrants irréguliers qui échappent aux comptabilisations officielles.
- ↑ Sauf mention contraire, les données proviennent de « http://www.iom.int/en/PDF_Files/wmr2005_presskit/wmr_facts_and_figures/WMR_Facts_and_Figures_FR.pdf » (Archive • Wikiwix • Archive.is • Google • Que faire ?
- ↑ Les chiffres sont pour l'an 2000 et proviennent du site de l'ONU, division Développement économique et social [1]
- ↑ Les chiffres sont pour l'an 2000 et proviennent du site du HCR [2]
- ↑ http://modele-dac.net/immigration.html
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Bibliografia[modificar | modificar la font]
- Baby-Collin Virginie, Bensaâd Ali, Sintès Pierre (dir.), Migrations et territoires de la mobilité en Méditerranée, Publications de l'Université de Provence, Aix-en-Provence, 2009.
- Bekouchi, Mohamed Hamadi, « Les Marocains d’ailleurs. Identités et diversité culturelle », éditions La Croisée des Chemins, 2010
- Brachet, Julien, Migrations transsahariennes, Paris, Éditions du Croquant, 2009.
- Cohen, Robin, Theories of Migration, Elgar, Cheltenham, 1996
- Dufoulon, Serge et Maria Rostekova (sous la direct), Migrations, Mobilités, Frontières et Voisinages, Paris, L'Harmattan, 2011.
- Guilmoto et Sandron, Migration et développement, La documentation française, 2003
- Pierre Henry et Brigitte Martinez : « Dico atlas des Migrations », Belin 2013 , 95 p.
- Ravenstein, Ernst Georg (1885), The laws of migration, Journal of the Statistical Society, London, 48(2), 167-227.
- Sintès Pierre, La raison du mouvement : territoires et réseaux de migrants albanais en Grèce, Karthala, Maison Méditerranéenne des sciences de l’homme, École française d’Athènes, Paris - Aix-en-Provence - Athènes, 2010.
- Stark, Oded, The Migration of Labour, Blackwell, Cambridge, 1991
- Stark et Bloom, The New Economics of Labor Migration, The American Economic Review, vol. 75, no. 2, s. 173-178, 1985.
- Terminski, Bogumil, Les migrations, les réfugiés, les droits de l’homme : Un guide bibliographique des publications parues en langue française, New Issues in Refugee Research, Working Paper no. 216, UNHCR, Geneva, 2011.
- Todaro, Michael P. A Model of Labor Migration and Urban Unemployment in Less Developped Countries, American Economic Review, 59(1), 1969, p. 138-148
- (fr) Serge Weber, Nouvelle Europe, nouvelles migrations. Frontières, intégration, mondialisation, préface de Catherine Wihtol de Wenden, Ed. du Félin, 2007, 120 p.,
- Loïc Barrière, Le Voyage clandestin, roman, éditions du Seuil, 1998
- Wihtol de Wendel, Catherine Atlas des migrations dans le monde, Paris, Autrement, 2005
- Hommes & Migrations, « La Convention des Nations unies sur les droits des travailleurs migrants: Enjeux et perspectives », no 1271, janvier-février 2008, 173 p., Cité nationale de l’histoire de l’immigration (http://portal.unesco.org/shs/fr/ev.php-URL_ID=12071&URL_DO=DO_TOPIC&URL_SECTION=201.html)
Articles connèxes[modificar | modificar la font]
- Detencion e Rapatriament (Chine)
- Emigracion francesa (1789-1815)
- Mandadís de fons
- Granda Emigracion
- Invasions barbaras
- Mestissatge
- Migracion pendulària
- Migracion soïssa
- Mobilitat internacionala
- Mobilitat en Euròpa
- Sociologia de las migracions
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- Malhum scientific TERRA (Travaux, Etudes, Recherches sur les Réfugiés et l'Asile)
- Un itinenerari del patrimòni de las migracions: Luxemborg
- Centre de Documentacion sus las Migracions Umainas, Dudelange, Luxemborg
- Institut Europèu dels Itineraris Culturals
- Organizacion internacionala per las migracions (OIM)
- Haut commissariat de las nacions unidas pels refugiats (HCR)
- Assemblada de l'ONU sus las migracions internacionalas e lo desvelopament.
- Centre de documentacion del Swiss Forum for Migration and Population Studies (SFM)
- Chaire de recerca del Canadà sul drech internacional de las migracions
- Réseau documentaire sur les migrations internationales (REMISIS)
- Centre Europe - Tiers Monde (CETIM) Genève, Cahier critique Pour le respect des droits de toutes et tous les travailleurs migrants.
- Revistas
- International migration review
- Forced migration review
- Journal of ethnic and migration studies
- MIGRATION
- Actes de l'Histoire de l'immigration
- Asylon(s) - La revue des deux asiles
- Conferéncias


text:
Lo plaser de perpensar e d'escríver en lenga gascona. Aquiu qu'avetz lo men caièr aubrit.
dimarts, 31 d’agost de 2010
La barana del pastor
Doncs, avui, he decidit redigir el “post” del dia en la meua modalitat catalana personal, per agraïr-vos a tots vosaltres qui em visiteu amb una constància digna d’admiració. I el tema del dia que he escollit per a vosaltres és… la barana. Barana, sí, però no la del diccionari català, sinó la gascona. La barana gascona té poc a veure amb la barana catalana, a primera vista. O, ben mirat, potser que en té molt, ja vereu.
Potser ja sabeu que en gascó com en català, el grup de letres nd és normalment reduit a n, llevat el dialecte nord-gascó, cap a Bordèu (Bordeus), on aquest tret és desconegut. Si el Garona s’aguès trobat la mar una mica més al sud, que no pas tant a prop de la frontera septentrional del domini gascó, l’estuari del Garona mai no s’hauria dit Gironda sinó... Girona! Doncs, a « las barandas » castellana i occitana corresponen les baranes catalana i gascona, encara que el sentit del mot gascó s’aparta de la resta. Baranda en occità significa balustrada, doncs el sentit és compartit amb la baranda o barandilla dels castellans i la barana dels catalans. En gascó, la cosa és una mica més complicada, i l’afer és interessant.
L’origen de baranda/barana sembla prou clar, ve d’un mot pre-romà i indoeuropeu : *varanda. Segons lo GDLC, varanda en lituà signífica baga, rotlle mentre que el mateix mot significava barrera en sanscrit. Del mot varanda en hindi modern (hereu del sanscrit) ens va arribar el mot veranda importat via l’anglès, o sigui veranda i barana eren al principi exactament el mateix mot.
Encara que el sentit del mot varanda sembla completament diferent en lituà (= rotlle) i en sanscrit (= barrera), el fet és que retrobem aquestes dues significacions associades al nostre mot baran(a ) en gascó. En gascó, el mot té dues formes, una masculina: eth/lo baran (variant : lo baram) i l'altra femenina : era/la barana.
Baran vol dir :
1- halo, rotlle.
Lo baran de la lua qu'asseca l'eslaca (El rotlle de la lluna asseca el bassal) (dita meteològica).
2- gir, volta.
Baranar :
1- fer esdevenir rodó, arrodonir.
2-girar.
Baranet/a
Es diu d’una persona rodona i gaire alta.
Baranejar:
moure’s en fer voltes, girar sense parar.
Barana :
1- barrera que tanca l’accès a una prada (als Pirineus).
2- eix d’un carro (a Varètja i Lavedà; dos "parçans" - comarques - pirinencs, del costat de Lorda).
Doncs, hi trobem ben bé els conceptes de cercle o de cosa rodona i de barrera, de protecció.
Barana/baranas/baranes són topònims pro freqüents a la cadena pirinenca, particularment a la part alta: col des barannes, o sigui còth deras baranas en gascó, pas de les baranes etc. Quina cosa montanyenca feta de barreres i de forma rodona pot valer la pena de ser assenyalada? L’equivalent del sel càntabre o del saroi basc, és a dir un cortal circular on s’hi feien aplegar el bestiar per passar-hi la nit fora de l'abast dels carnassers, en particular dels llops i dels òssos. Segons el diccionari d’Alcover, barana ha conservat aquest sentit de barrera d’un tancat a Andorra. Se sap que al saroi basc hi era associada una estructura arquitectònica especial, amb pedra o megàlit al centre, com per protegir les besties de manera surnatural i més efectiva contra els perills de la muntanya. No cal oblidar que van ser els Indoeuropeus els qui van introduir les tecniques d'agricúltura i de ramaderia a Europa. Es pot imaginar que la forma circular del cortal de les baranes, que retrobem amb el sel i el saroi, feia part d'una arquitectura simbòlica o d'una tradició supersticiosa o religiosa d'aquesta mena.
Doncs em sembla que, abans de ser una balustrada, la barana, i probablement la *varanda dels nostres avantpassats indoeuropeus de l'època dels megàlits, era la barrera d'un cortal sinó el cortal mateix, de forma circular, un "ring" com dirien els anglesos, destinat a protegir el ramat contra els carnassers.
Post-scriptum: Segons el diccionari Aulestia, el mot birunda vol dir cercle en basc del Labord. Birunda és molt probablement un descendent basc de l'indoeuropeu *varanda.
Sobre el tema del sel i dels seus equivalents en basc (saro, saroi, sarobe, corta/gorta, kaiolar, ola) i en gascó (cuialar i variants, saròi, sarroi, sarralh, corteu), tornaré a comentar-hi al post vinent.
dissabte, 28 d’agost de 2010
En gascon, nada pagina shens paja
divendres, 27 d’agost de 2010
L'imne landés
Uei que'vs prepausi d'escotar l'imne nacionau...landés. Las lanas de Gasconha, mes qu'un departament, que son un ensemble de país gascons: Shalòssa, Maremne, Bòrn, Marensin, Lana Gran etc..., tots fièrs d'èster landés.
Imne landés
enviat per toulemondyva. - Regardez d'autres vidéos de musique.
Qu'ei en gascon maritim, en gascon néguer, qu'ac auratz remarcat, plan segur. Taus qui n'ac aurén pas tot comprés, que vse'n balhi ua auta version, digam-ne de "ratrapatge", aquiu cantada dens las arenas deu Mont. Lo public qu'auré de besonh lo paperòt de las paraulas, mès aquò rai.
E taus d'enter vos qui, com jo, e voletz demandar la nacionalitat landesa, adara que vse'n balhi las paraulas entà poder apréner l'imne. Brembatz-vos de la e du gascon néguer (negre) : que's pronóncia generaument neutra, enter oe de coeur e e de je en francés, quina que sia la posicion d'aquesta e, atòna o pas. La a finau atòna que's pronóncia com la e en gascon néguer. La r finau qu'ei totjamei (tostemp) muda, sauv quauques excepcions absentas aquí.
De Gabarret dincà le còsta,
de Pèirehorada au Bordalés,
qu’èm en familha, qu’èm a nòste,
qu’èm entr’amics, qu’èm tots Landés!
Aquera tèrra, grassa o seca
que ns’a balhat lo meme anar,
que sufeish de véder le teca
entà cantar, entà cantar:
Que son aquí los òmis de le lana:
los de Shalòssa e los deu Marensin,
los deu pèis on le terra es tan grana,
que com lo cèu, ne se'n ved pas le fin!
Tèrra d'estanhs on lo so s’esmiralha,
tèrra de camps, de vinha é d’arrolhòts;
tèrra de pins on lo gemèr trabalha
e hei pishar le gema en los cutiòts.
N'i a pas enlòc bèra campanha
mei qu’a Mugron, Monthòrt, Amor.
N’i a pas nat cèu, meme en Espanha,
mei clar, mei riche de color
Escotatz, faça a l’atlantique,
shiular lo bent, bronir le mar:
ne cerquitz pas miélher musica
entà cantar, entà cantar.
E, fin finau, aquiu que vse'n dau l'arrevirada literau deu tèxte en catalan dab un pensament esmagut taus amics deu CAOC, qui poderan cantà'u en néguer dens lo bus qui los miarà de Barcelona tà Biscaròssa.
De Gabarret fins a la costa,
de Peirehorada al Burdalès,
som en família, som a casa,
som entre amics, tots som Landesos!
Aquesta terra, grassa o seca,
ens ha donat el mateix anar.
Basta veure la cara
per cantar, per cantar:
Son aquí els homes de la landa:
Els de la Xalossa i els del Marensí,
els del país on la terra és tan gran
que, com el cel, no se'n veu mai la fi!
Terra d'estanys on el sol s’emmiralla,
terra de camps, de vinya i de rierols,
terra de pins on el gemer treballa,
e fa pixar la gema als cutiots.
No hi a enlloc campestre mes maco
com a Mugron, Montfort, Amor!
No i a cap cel, ni tampoc a Espanya,
més clar, més ric de color.
Escolteu, de cara a l' atlàntic,
xiular el vent, rugir la mar,
no cerqueu millor música
per cantar, per cantar.
NB: El gemer és el recol.lectador de gema (resina del pin), qui utilitza per fer-ho un cutiot (atuellet de terra cuita).
El nom de maremne (un "parçan" - comarca - del sud de les Landes) és l'equivalent gascó del català maresme (del llatí marítimu).
dijous, 26 d’agost de 2010
Sauvem Dauna Sakineh
dimecres, 25 d’agost de 2010
Lo parpalhon qu'ei de retorn
Que voi parlar deu parpalhon vascon. L'amna de Federico Krutwig, probable. Alavetz, tots navarrés?
dilluns, 23 d’agost de 2010
Occitan oficial e virginal
dissabte, 21 d’agost de 2010
Catalan, gascon e occitan, tres lenguas distintas segon Stephan Koppelberg.
De critèris universaument arreconeishuts tà classificar los parlars, jo que crei non i a pas nat. Los critèris càmbian segon los linguistas e segon los parlars concernits. Fin finau, que s'ageish d'un problèma de classificacion e pas arren mes. Ua classificacion d'aqueth escantilh non pòt èster sonque mes o mens arbitrària. A mes, darrèrs los critèris, que s'i tròban plan soent enjòcs geopolitics, ideologics o nacionalistas qui, mes o mens a l'esconuda, pollueishen la discutida scientifica. Çò qui'ns manca tà poder decidir se dus parlars son d'ua e soleta lengua o de duas, que son critèris scientifics, objetius, universaus e quantificables.
L'intercomprension? Segur ua abséncia d'intercomprension que deuré èster un critèri absolut tà excludir la possibilitat que las duas lenguas deus dus locutors e sian la medisha. E enqüèra... Qui compren lo gascon de Bernat Manciet? Lo quite Eric Gonzalès, escrivan bearnés d'expression gascona e fin coneishedor de la soa lengua, qu'estima lo percentatge deus mots incomprensibles (per un bearnés com eth) qui Manciet emplega dens la novèla "la pluja", a 20 % haut o baish. N'ei pas mes bon qu'enter alemand estandard e yiddish estandard, fin finau. La complexitat dialectau qu'ei fòrça mes grana en gascon (non parli pas de l'occitan tot) que non en catalan. E ne parli pas aquí de la lengua parlada, aquiu la fonetica particulara deu gascon néguer n'intervien pas, que s'ageish sonque de la lengua escriuta.
La question de lengua distinta o non que's pausa particularament peu gascon (com peu catalan) respècte a l'occitan. Quins critèris avem entà decidir se lo gascon ei ua lengua per si medish o ua varietat d'un ensemble mes gran? Qu'èm acostumats a audir arguments deu genre : "tots los lingüistas seriós son d'acòrd tà considerar lo gascon com ua varietat de l'occitan blablabla?" . Que seré un pòc com se digossem: "Los credents son majoritaris en nòste planeta, qu'ei la pròva que Diu existeish". Aqueth rasonament n'ei pas acceptable.
Stephan Koppelberg qu'ei un lingüista alemand, especialista deu catalan, qui nse'n prepausè un, de metòde quantitatiu. Que'u hasó servir tà arrespóner a la question qui l'interessava en prumèr: lo catalan e serà ua modalitat de l'occitan? Lo son metòde qu'ei probablament discutible. En tot cas, que'ns balha resultats perfeitament quantificables.
Tà resumir, lo tribalh de Koppelberg que repren un mes ancian de Schmitt, qui establí ua lista de 531 ètims, d'origina latina e dits "ereditaris", au còp presents en occitan e absents en francés e en arpitan. Aquera lista qu'ei doncas considerada per Schmitt com ua signatura de l'occitan com lengua diferenciada de la lengua d'oil e deu franco-provençau .
Alavetz, Koppelberg, tà arrespóner a la question de l'apartenénçia, o non, de la lengua de Salvador Espriu a l'occitan, que tornè préner la lista de Schmitt leugerament modificada (538 ètims), entà comparà'us au lexic catalan e aus de las autas lengas de la Romania Occidentau. D'aqueths 538 ètims caracteristics de l' occitan, sonque 49 % s'arretròban en catalan (54 % en italo-roman) . La conclusion de Kellerman qu'ei doncas contondenta: aqueth resultat estatistic que demòstra lo catalan non hè partida de l'occitan. Qu'ei ua lengua distinta.
En bèth aplicar exactament lo medish metòde tau gascon, Koppelberg qu'agó la suspresa d'obtier lo medish resultat: sonque 49 % deus ètims caracteristics de l'occitan son presents en gascon. E doncas, hòrt logicament, que tirè la medisha conclusion peu gascon com peu catalan: lo gascon qu'ei ua lengua diferenta de l'occitan. Que prepausè doncas de cambiar lo nom d'occitano-roman per lo, mes neutre, de centro-roman, grop constituit per tres lenguas: catalan, gascon e occitan.
Non voi pas ni deféner ni contestar aquiu la significacion d'aqueths resultats estadistics ni las conclusions tiradas per Koppelberg. Non soi pas capable de jutjar se los lexics estudiats per Koppelberg e son reaument representatius de la tres modalitats "centro-romanicas". Totun, que voi insistir suu hèit que i a vertaderament un continuum de parlars enter lengadocian e catalan d'ua part, e enter lengadocian e gascon d'auta part. Los limits entre lengadocian e cada ua de las autas duas modalitats que son discutibles en mantuns lòcs e que son, fin finala, arbitraris. Que preni com a exemple, lo parlar de Maurin / Maurí (Fenolheda), qui ei au còp lengadocian e catalan (qu'ei l'un o l'aute segon avís deus lingüistas). Lo parlar de Maurí/Maurin estosse pres com lengua estandard , que poiré servir tant per l'occitan (non gascon) com peu catalan, e las duas lenguas que's trobarén unificadas de facto. E lo tribalh de Koppelberg que seré vadut inutile.
En tot cas, e aquò qu'ei plan la mea motivacion prumèra tà publicar aqueth pòst, qu'espèri aver còthtorçut aquò de ""tots los lingüistas seriós son d'acòrd tà considerar lo gascon com ua varietat de l'occitan". O Koppelberg non seré pas un lingüista seriós?
divendres, 20 d’agost de 2010
Cant en lengatge estranh (tradicion orau melapela)
Qemla shüqamela
Quinashü qàyra mesbuna
Qela melamea
Nyapas arremelyú
Susaqet planeta
Arrevirada en lengatge clar:
Ua lenga, simple plaser,
Duas lengas, doble plaser!
Machin Onfray? Sorry, coneishi pas!
dilluns, 16 d’agost de 2010
talar e tarar (fin)
Mèste Alibèrt que'ns rensenha: òc, talar qu'ei plan un vèrbe occitan. E mes, Alibèrt ne distingueish dus, que pensa d'originas distintas. Totun, jo que pensi que s'ageish d'un solet e unic mot, eishit de taleare via tallare.
Lo prumèr vèrbe d'Alibèrt que vòu díser damatjar, guastar, destrusir...talar, qué. Talar e lo nom tala que son estats adoptats en gascon devath aqueras fòrmas dab aqueths sens especifics de "causar un damatge" e de "damatge", possiblament via l'occitan juridic comun de l'edat miejana. L'etimologia, segon lo diccionari d'Alibèrt, que seré un ipotetic mot germanic tâlôn.
Lo segond vèrbe talar que vòu díser brotoar, qu'ei donc plan equivalent au tarar gascon. L'etimologia d'aqueth talar segon Alibèrt que seré lo grèc latinizat thallus, çò qui'ns torna de miar per associacion taus mots talea, taleare, puishque lo nom latin (classic) corresponent a thallos qu'ei plan talea, o sia brot en occitan.
Talar qu'existeish tanben en catalan e en castelhan.
En castelhan, talar qu'a quate sens distints, segon lo diccionari de la Real Academia Española
1. tr. Cortar por el pie una masa de árboles.
2. tr. Arrasar campos, edificios, poblaciones, etc.
3. tr. And. y Ext. Podar olivos o encinas.
4. tr. germ. Quitar o arrancar.
En catalan, segon lo GDLG:
[s. XIII; del b. ll. talare, íd., i aquest, del germ. occ. *talon 'devastar, arrabassar']
1 -Tallar arran de terra els arbres d'un bosc, o, per extensió, abatre'ls per qualsevol altre procediment. <
2 - Arrasar poblats, camps, etc., enderrocant, cremant, etc
S'i tròban doncas acceptacions pro semblant a las deu mot lengadocian, e l'etimologia prepausada peus autors deu diccionari de la Real Academia Española: "Quizá del germ. *tālōn; cf. a. al. ant. zâlôn, robar, arrebatar" qu'ei a l'evidéncia la represa per lo GDLC e Alibèrt . Totun, que'm pensi l'invencion d'un mot germanic dobtós n' ei pas necessària en aqueth cas. Lo talar espanhòu (castelhan e catalan) qu'ei mes probablament un manlhèu de l'occitan, un occitanisme. La fòrma catalana que data deu sègle XIII e que sembla mès anciana que non pas la deu castelhan: lo catalan la manlhevè de l'occitan comun, e mes tard, talar que podó passar deu catalan au castelhan. Lo mot qu'ei desconegut en portugués.
Lo sens prumèr de taleare qu'ei "talhar (copar, quitar) brancas o arrams entà afavorir la formacion de taths o de taras (taleae en latin o sia brots en occitan)" doncas podar en castelhan, talhar en occitan. Talhar e talar que son duas fòrmas distintas d'un medish mot, qui s'an prenguts sens deus diferents dab lo temps. Au sègle XIII, talar que devèva aver au mens tres sens: l'originau de taleare o sia lo de l'espanhòu podar, conservat uei lo dia locaument en sud d'Espanha; lo d'abàter arbes (d'aquí lo mot talòs, lo soc resultant deu talar), puish lo d'abàter, de destrusir qué que sia, d'aquí lo sens de damatge.
Doncas, tà resumir, que prepausam peu vèrbe gascon tarar la seqüéncia etimologica següenta:
taleare >tallar(e)>tarar.
Per l'occitan stricto sensu (non gascon e non catalan):
taleare >tallar(e) > talar (adoptat peu catalan, peu castelhan e, com a tèrme juridic tà díser "causar un damatge", peu gascon).
Peu catalan:
taleare>tallar(e)>tallar
E per l'occitan tot (lato sensu, gascon e catalan inclús):
taleare>taliar(e)> tallar (grafia cat.)/talhar
Los mots especificaments gascons tath e tara que pòden vier deu baish-latin *tallu(m) e *talla(m), avatars de taleum e taleam, medish sens que los mots gascons actuaus.
Taleum> taliu(m) > talh (occ. tot, grafia catalana: tall)
Taleum> *tallu(m)> tath (en gascon) (= brot)
Taleam > *talla(m) > tara (en gascon) (= brot)
Taleam >*talla(m) > tala (en occitan stricto sensu) (= damatge, destruccion) , adoptat en gascon (damatge), en catalan e en castelhan (abatuda d'arbes e destruccion)
Ua procedéncia dirècta de tath a partir deu mot grèc thallos no'm sembla pas guaire plausibla per un mot gascon de formacion populara.
dissabte, 14 d’agost de 2010
talòs e taròs (seguida): etimologia (tallare/taleare)
Lo gascon que's podó desvolopar dus vèrbes distints derivats de taleare, l'un via taliare (talhar, tèrme generau) e l'aute via tallare (tarar, tèrme especializat e tecnic). Aquò n'èra pas possible en catalan, puishque tallare e taliare non pòden miar sonque tà un solet mot tallar. Lo vèrbe catalan tallar qu'ei çò medish com talhar en gascon e en lengadocian, un tall catalan qu'a plan los sens de talh, talhuc en gascon, mès n'a pas los de tath ni de tara.
E puishque m'agrada de detectar los faus-amics, aquiu que n'avetz un enter gascon e gascon: que'm cau senhalar qu'en occitan oficiau, l'aranés, lo vèrbe taraiar (probable < taralhar) qu'a lo sens 1 deu gascoinés tarar (horadar, traucar). Totun en gascoinés taralhar que vòu diser quauquarren com batalar a gran brut, discutir, argumentar, debàter a gran brut.
En gascon, com en catalan e en lengadocian, qu'existeish un aute mot tara, qui significa defaut, imperfeccion. L'origina d'aqueth mot, de l'arab tarah, n'a pas arren a véder dab lo nòste vèrbe tarar, a despieit de l'onominia de l'adjetiu tarat ( = defectiu) e deu participi passat de tarar. Totun, que tarat aja podut indusir lo sens de pèc associat a taròs n'ei pas impossible.
Que lo nom deu lombric, talòs o talòssa, sia ligat a taleare/tallare qu'ei probable. Un sinonim de talòs/talòssa que'm sembla significatiu, d'aqueth punt de vista. Per las tèrras d'Armanhac, que disen talhuca o talhuca-vivèra en lòc de talòssa. B'ei possible qu'aqueths noms sian ligats a la capacitat qu'a la talòssa de se regenerar un còp talhucada a tròç.
dimecres, 11 d’agost de 2010
faus-amics: talòs e talòs, talòssa e talòssa / talossa, pal e pau
(Trocet de Florença e Joan, tirat de l'àlbum Saumon deu grop Nadau)
Uei que m'èi interessat au mot talòs. Qu'ei au còp un nom e un adjetiu (au femenin talòssa, grafiat talossa en catalan). Sembla que s'ageish plan deu medish mot dab lo medish sens en lengadocian e en catalan, mentre lo gascon que s'aparta deus dus autes.
En catalan, un talòs qu'ei un tròç de husta grossèr o un soc de husta. Que designava, per exemple, lo baston qui serviva autes còps tà entravar las patas d'un animau entà l'empachar de huéger. Talòs/ talossa que's ditz d'ua persona obtusa, guaire intelligenta: un pèc.
En lengadocian, un talòs qu'ei un troish (probablament per confusion dab un aute mot lengadocian, calòs, qui vòu precisament díser troish. Aqueth mot calòs qu'existeish tanben en catalan devath la fòrma caluix mès que'm sembla desconegut en gascon). Talòs en lengadocian que designa tanben ua entrava de husta, que's ditz tanben tà designar un trocèu de claus. Talòs au sens figurat que's ditz tanben d'un pèc.
En gascon, talòs que s'a prengut ua significacion completament diferenta: un talòs o ua talòssa qu'ei lo mot usuau tà designar un lombric. Un obrèr qui tribalha la tèrra que's ditz popularament un picatalòs, mot hèit popular peus meitadèrs de Shalòssa e deu Baish-Ador qui avèvan prengut la cançon d'Al Cartero (1861-1923) com a imne de combat durant las revòltas de l'enter-duas-guèrras en contra de la meitaderia (fin finala abolida en 1946) :
Hardits! hardits!
Qu'èm los picatalòs,
Trabalhadors de tèrra,
E si lo seu ne'ns pesa pas suus òs,
Qu'avem tots bona hèrra,
Qu'èm hardits, los Peluts!
Talòssa, en gascon, que's ditz tanben d'ua persona gròssa e hòrta, shens referí's a las soas performanças intellectuaus.
En gascon, qu'existeishen dus mots mes qui semblan aparentats a talòs. L'un qu'ei talòt. Aqueth mot qu'ei sinonim de pòst, de talabèra e de perpau (dab lo sens de pòst).
En lengadocian com en catalan, (lo) talòt que's vira doncas per (lo/el) pal mentre un pau en gascon que designa meslèu ua estaca o un baston plantat en tèrra, que non un pòst. Lo gascon que hè la distincion enter un pòst (o talòt, etc) e un pau, contrariament au lengadocian qui emplega lo mot pal dens los dus cas. Au contra, lo catalan que reserva lo mot pal entà designar un pòst. Un pau gascon n'ei pas tan gran com un pal catalan, pau que serà meslèu arrevirat per estaca en la lengua vesia. Un pal telegrafic en lengadocian qu'ei plan un pal telegràfic en catalan; mès, en gascon, qu'ei un pòst telegrafic.
Talòt que pòt préner un sens figurat en gascon: de dus companhs qui disem popularament en francés : "ils sont potes", en gascon que podem díser: que son de tassa o que son talòts.
L'aute mot gascon aparentat a talòs qu'ei taròs (varianta: tarròs, resultat probable d'un crotzament de taròs dab tarròc, un tarròc qu'ei un molon de tèrra). Lo taròs que sèrv tà designar un soc de husta, un tròç de husta, un baston, ua trica. D'un pèc que's pòt díser en gascon: "Quin tròç de taròs o quin taròs, aqueth !" O sia taròs qu'ei plan l'equivalent gascon deu talòs lengadociano-catalan.


text:
Grivas
Grivas (Grives en francés) es una comuna d'Occitània, dins la region istorica de Perigòrd, administrada per lo departament de Dordonha de la region de Novèla Aquitània, ancianament d'Aquitània.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Perimètre del territòri[modificar | modificar la font]
Toponimia[modificar | modificar la font]
La prononciacion es [‘griBɒ] [1].
Lo nom de Grivas (atestacion Grivas au sègle XIII) deriva probablament pas del nom de l'ausèl (los ausèls, que passan un pauc pertot, permeton pas de caracterizar un luòc), mas puslèu d'un nom germanic : benlèu Griso (*Grisa villa) o Griv(us) [2],[3],[4].
Istòria[modificar | modificar la font]
Administracion[modificar | modificar la font]
- Abans la refòrma cantonala de 2014, aplicada en 2015, la comuna èra del canton de Belvés; es adara del canton de Vallée Dordogne (en francés), donc Val Dordonha.
- La comunautat de comunas es la CC Val de la Dordonha et Forèst Beceda.
Demografia[modificar | modificar la font]
- 2013 : 134 abitants (17 ab/km²)
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ http://communes-oc.cg24.fr/cantons/belves/GRIVES.htm
- ↑ Albert Dauzat, Charles Rostaing, Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France, Librairie Guénégaud, reedicion 1984
- ↑ Chantal Tanet et Tristan Hordé, Dictionnaire des Noms de Lieux du Périgord, ed. Fanlac, segonda edicion, 2000
- ↑ http://communes-oc.cg24.fr/cantons/belves/GRIVES.htm


text:
Tatar de Crimèa
Lo tàtar de Crimèa (Qırımtatar tili, Qırım tili) es una lenga turquesa parlada per gaireben un mièg milion de personas tant en Crimèa coma en Ozbequistan, Turquia, Romania e Bulgaria. Es tanben conegut jol nom de crimean (Qırım tili, Qırımca) e turc de Crimèa (Qırım Türkçesi). S’escriu en alfabet latin.
Es de pas confondre amb lo tatar de la Volga, parlat dins autres regions, nimai amb lo krymtchak e lo karaïm, parlats en Crimèa, lengas en dangièr d’extincion.
Nombre de locutors[modificar | modificar la font]
Ara serián 300 000 locutors de la lenga. Fins a 1989, 90% dels tatars de Crimèa (en tatar de Crimèa: qırımtatarlar, al singular: qırımtatar; en ucraïnés: KpиMcbki TaTapи, Krymski tàtary) vivián en Ozbequistan, qu’i foguèron deportats en 1944. Ara 250 000 tatars de Crimèa vivon en Crimèa, qualques 150 000 encara en Ozbequistan, qualques 24 000 en Romania e 3 000 en Bulgaria. Tanben i a de tatars dins de luòcs pròche de Crimèa, dins los oblasts de Kherson e Zaporíjia, segon la mapa lingüistica çai-dessús.
Mai d’1 500 000 abitants de Turquia son de tatars de Crimèa emigrats en al sègle XIX.
Dialèctes e caracteristicas[modificar | modificar la font]
I a tres dialèctes: lo del nòrd (Noğay) o de las estepas, venent del Kiptchak-Nogai, lo central (Orta yolaq), format del Kiptchak-Cuman e qu'es la lenga literària, e lo miègjornal (Yalıboylu), format de l'Oghuz.
La lenga se destria del turc per las caracteristicas seguentas:
- Casuda de l’h, p. ex. ava / hava (air), saba / sabah (matin), muarrir / muharrir (escrivan).
- Elision de las vocalas tancadas en posicion inicial e mejana, coma a (i)lâc (medecina), (u)sta (mèstre) e (u)rajay q(ı)rarım (i anarai).
- La primera persona de singular en forma negativa amb las terminasons –mam e –mem, coma yazmam (escriurai).


text: Lo Projècte Manhattan foguèt lo nom de còdi dau projècte de recèrca que desvolopèt la premiera arma nucleara dins lo corrent de la Segonda Guèrra Mondiala (1939-1945[1]). Foguèt menat magerament per leis Estats Units d'America ambé de participacions menoras de Canadà e dau Reiaume Unit. Començat en 1939, reüniguèt mai de 130 000 personas e foguèt dotat d'un budget de dos miliards de dolars. Divèrseis modèles d'armas basats sus l'utilizacion d'urani ò de plutonium i foguèron estudiats. Permetèron la produccion dei doas bombas A utilizadas per l'armada estatsunidenca per bombardar lei vilas japonesas de Hiroshima e de Nagasaki.


text:
Deis investigadors an utilizat d’etiquetas GPS per demostrar que leis entrepresas de reciclatge deis Estats Units se dispausan dei dèishas electronicas mejançant l’enviament dins lei pais en desvolopament.
Fins fa pauc, aviá pas pensat au futur de mon electronic un còp qu’aviá tirat. M’aviá acostumat a lei portar a un centre de reciclatge e lei laissave quèir en una caissa consacrada aus escobilhas electronicas en un luòc public, sens far mai de questions. Pensère qu’aquela iniciativa sufsiá que son, d’una manièra o d’autra, reciclats.
Maugrat aiçò, una proporcion significativa d’aqueles e-residuts van pas prendre lo camin que nos imaginam, segon lei resultats d’un projècte d’estudi dau movement dei dèishas electronicas. Per aquelas donadas, leis investigadors utilizan d’etiquetas GPS per realizar un seguiment de dos ans una mòstra de residus selectats. 40% de totas leis organizacions deis Estats Units de que l’activitat consistís a reciclar dei residus electronics an demostrat èsser fraudas totalas; de residus acabats en bordilhièrs a Hong Kong, en China e dins lei pais paures d’Africa e d’Asia.
Çò de mès important a saber sus l’ indústria dau reciclatge dei residus electronics es que se incorre en còstes extrèmament nautes. Reciclar un vièlh ordenador o un vièlh televisor de tuèu es doncas que, fòrça doncas que. Dins la majoritat dei cases, lo còst de reciclatge es supèra a la valor dei compausants dau dispositiu electronic per èsser reciclat. Lei consumidors paucs còps lor cau pagar una quòta per reciclar seis equipas (lei còsts se compensan amb lei sòus deis impòsts locaus o quòtas dei fabricants de reciclatge), mas leis entrepresas, lei govèrns e leis organizacions, a se meteisses, son dirèctament l’inversion en lo reciclatge.
Dins un mercat pauc racionau pauc, la siá caissa li cau pagar dirèctament a una entrepresa de reciclatge per reciclar seis aparelhs electronics pas utilizats. Maugrat aiçò, granda part dei canals de reciclatge, en comprenent leis USA, se farà solament carga dei residus de forma gratuita o per un prètz ridicul, abans de leis manda au nacions en desvolopament en lei que quitan de ficar en bordilhièrs dubèrtes. Fin finala, lei trabalhadors marrits pagats reculhiguèron quauques compausants precioses per sa revenda.
A comptar dei resultats de l’estudi dau Basel Action Network, dau MIT, podèm dire que lo sector dau reciclatge de residus electronics se compausa en granda part de sectors fictius que gaudisson deis operacions d’enviament de residus tòxics dins lei pais en desvolopament. Lei principalas conclusions que poguèrem son :
– Un reciclatge de residus electronics genuïna, fisable e respectuós dau mitan ambient, se pòu far solament se leis entrepresas de reciclatge finançan una part de seis operacions en requerir l’aportacion deis entrepresas o individus. Venta de materialas reciclats paucs còps cobrís lo còst dau reciclatge.
– Leis entrepresas, lei govèrns e autras organizacions lor cau èsser forçats per quin mejan que siá per reciclar sei vièlhas maquinas; perque la regulacion es tròp sople dins fòrça pais e que lei contraròtles son rars, e una indústria de « fals-recicladors » s’es ja fach. Se bandèjan la bandièra de l’ecologisme e lo desvolopament sostenible, e lei se paga una misèria (au pe, generalament) per leis entrepresas que vòlon se desfar de sei vièlhs PC, imprimeiras, monitors. En luòc de reciclatge en lo luòc, que lei envian dins lei pais en desvolopament amb l’utilizacion d’intermediaris.
– Aquelas descargas donan dau trabalh a de personas pas qualificadas per reculhir de precioses compausants en lei maquinas materialas tòxics plens. Lei maquinas en question son abandonadas posteriorament.
– Amb l’usatge d’etiquetas GPS, Basel Action Network trobèt que 40% deis entrepresas de reciclatge analisat en leis Estats Units poirián èsser caracterizats coma « fraudas » pura e simpla. « Aquelas entrepresas se tròban sus seis activitats realas e enganar au public », diguèt Jim Puckett, director de BAN. « Son de personas volon far creire que reciclan de residus electronics a se meteisses, quand en realitat, se desfàn de tanlèu coma serà possibla. Aiçò es una messorga. »