text:
Yasunari Kawabata
Yasunari Kawabata, (en japonés: 川端 康成, Kawabata Yasunari segon l'us japonés pels noms pichons e d'ostal), (n. en 1899, m.1972) foguèt un escrivan japonés. Recebèt lo Prèmi Nobel de Literatura en 1968.
Somari
La Vida[modificar | modificar la font]
Nascut a Osaka l'11 de junh de 1899, mudèt a Tòquio en 1917 per lai començar d'unes estudis de literatura anglesa a l'Universitat de la capitala nipona mas n'acabèt fin finala per seguir d'estudis de literatura japonesa que ne sortiguèt diplomat en 1924. Se suicidèt al gas lo 16 d'abril de 1972 a Kamakura. La rason mai probabla es que ne veniá d'aprene qu'èra tocat per la malautiá de Parkinson amai que lo siu grand amic Yukio Mishima veniá de cometre lo seppuku, çò es lo suicidi ritual e tradicional japonés.
L'Òbra literària[modificar | modificar la font]
Comencèt d'escriure subre d'ora, tre las sias primièras annadas d'universitat, en tot se far ambe de còlas d'intellectuals joves dins la revista Shinjicho, çò es literalament « la tendéncia nòva del pensar ». Collaborèt tanben a la revista Bungei-Jidai, « Epòca de l'Art Literari », una publicacion d'escrivans afogats e flamenòus promotors de l'estil literari sonat per eles Shinkankaku-ha, « l'escòla nòva de las sensacions ». En 1968, ne foguèt fin finala guerdonat per la jurada del Prèmi Nobel per, çò diguèron, « lo siu mestritge narratiu qu'exprimís amb una sensibilitat màger la quita esséncia de l'èime e l'arma japoneses ». Ne venguèt atal lo primièr escrivan del País del Solelh Levant a recebre lo Prèmi Nobel de Literatura.
Òbras màgers[modificar | modificar la font]
- 1926: Izu no Odoriko, "La Dançaira d'Izu"
- 1935: Yukiguni, "País de Nèu"
- 1949: Senbazuru, "Milanta Aucèls"
- 1951: Meijin, "Lo Mèstre de Gò"
- 1949-1954: Yama no Oto, "Lo Son dins la Montanha"
- 1954: Mizuumi, "Lo Lac""
- 1961: Nemureru Bijo, "L'Ostal de las Bèlas Adormidas"... ont d'òmes vièlhs venon dormir ran de joventas subrepolidas sens pas cap las tocar mas subretot amor de tot o se perpensar de la vida e del temps que fusa amai d'Amor tot!!!
- 1962: Koto Kyoto, o "La Capitala Anciana"
- 1964 Utsukushisa to Kanashimi to, "Belesa e Tristor"


c: text/html

text:
Lo Silenci
Lo Silenci (Tystnaden en lenga suedesa...) es un filme de n' Ingmar Bergman, considerat lèumens coma lo tresen d'una trilogia subre lo silenci de Dieu amb En pel miralh e Lutz d'ivèrn.
Somari
Sinòpsi[modificar | modificar la font]
Doas sòrres, n'Anna e n'Estèr, se'n tornan a Suècia aprèp las vacanças, amb lo filh de dètz ans d'Anna, Johan que s'apèla, mas se veson forçadas de s'aplantar dins un otèl d'estil finisègle gaireben vuèg per encausa de la malautiá d'Estèr, una tuberculòsi engreujada per un alcoolisme extrèm.
Se tracha d'un país estrangièr a mand de cridar guèrra, çò sembla, e que se ne comprenon pas cap la lenga quitament se l'Estèr es traductritz professionala. Ne sabrem sonque lo nom de la vila, que Timoka se ne ditz...
Los sols clients de l'otèl semblan d'èsser de nanets d'un espectacle de teatre vesin... ne van far irrupcion vestits d'un biais istoric teatrós, coma nans eissits sobte d'una tela d'en Diego Velázquez, dins l'otelàs immens e ensilenciat de las parets ofegantas e dels sieus plafons ben tròp nauts.
Mentre n'Anna assistís a l'espectacle teatral, se vei un parelh a far l'amor davant ela, sens pas cap amagar sa passion. N'es tota atissada l'Anna que li ne va far bèl-bèl a un cambrièr del cafè.
Mentretant ne demòra l'Estèr soletona al lièch, ajudada per un vielhòt.
L'Anna amb lo cambrièr van aver una relacion mèrament fisica, amb sodomia, qu'es lo primièr còp al cinèma, que çò se ne menciona quicòm a perpaus d'aquel tipe de relacion sexuala.
O va far tot l'Anna per que la siá sòrre o sàpia de que se passèt, que sempre son en conflicte e se ne tenon de carpinhadas.
Lo Johan es el que li va aprene a sa tanta que sa maire dintrèt dins una cambra amb un òme inconegut.
Estèr ne va far un infart mas l'Anna la se va daissar soleta en mans d'un vièlh cambrièr, en tot partir amb lo sieu filh.
Aiceste li ne va legir a sa maire una letra corta que n'Estèr escriguèt dins la lenga desconeguda e que ne serà la darrièra Hadjek, valent a dire arma umana.
Generic[modificar | modificar la font]
Còla tecnica[modificar | modificar la font]
- maquilhatge: Borje Lundh & Gullan Wesfelt
Interprèts e personatges[modificar | modificar la font]
- Ingrid Thulin: Ester
- Gunnel Lindblom: Anna
- Birger Malmsten: lo cambrièr
- Håkan Juhnberg: lo propietari de l'otèl
- Jörgen Lindström: Johan
- Lissi Alandh: la femna de l'espectacle
- Karl-Arne Bergman: lo gafet dels jornals
- Leif Forstenberg: l'òme de l'espectacle
- Eduardo Gutiérrez: l'impresari dels nans
- Eskil Kalling: lo propietari del bar
- Birger Lensander: lo portièr
- Nils Waldt: lo caissièr
- Olof Widgren: un vielhòt
Analisi[modificar | modificar la font]
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Iliada
L’Iliada (en grèc ancian: Ἰλιάς / Iliás, en grèc modèrne Iλιάδa / Iliáda) es una epopèia atribuida a l’aède Omèr. Deu son nom al grèc Ἴλιov / Ilion, valent a dire Tròia. Es escricha amb d'examètres dactilics e compta 24 cants. Lo tèxt foguèt probable redigit entre 850 e 750 abans J.-C. (datas que ja mencionava Erodòt), siá quatre sègles aprèp los eveniments que conta. Amb l'Odissèa, òbra atribuïda al meteis autor, l'Iliada es demest las òbras longas mai ancianas de la literatura occidentala. Conten mai de 15.000 linhas, e es estada escricha en çò qu'es sonat grèc omeric, valent a dire una koinè literària de grèc ionic influenciat per d'autres dialèctes.
Contengut[modificar | modificar la font]
La trama de l'Iliada es centrada sul personatge d'Aquiles e narra los eveniments debanats durant 51 jorns de la desena, e darrièra, annada de la Guèrra de Tròia. Lo títol d'aquesta òbra ven del nom grèc de Tròia, Ilión.
Ofés per l'apropriacion qu'Agamemnon s'èra fach d'una joventa qu'èra estada capturada, Briseis, Aquiles, lo melhor guerrièr dels aquèus, s'èra retirat dels combats. A partir de l'anada d'Aquiles e de sos soldats mirmídons, los grècs patiguèron de desfachas pesugas e sas naus foguèron a mand de perilhar aprèp d'incendis provocats pels troians. Davant l'impassibilitat d'Aquiles en fàcia dels problèma dels aquèus, Patròcle, son grand amic, li demandèt permission e armas per poder participar a la batalha. Aquiles acceptèt, a racacòr. Patròcle, aprèp que realizèt de grandas accions militaras, moriguèt finalament tuat per Ectòr, l'ainat de Priam qu'aviá recebut ajuda divina. Aqueste a mai gausèt vestir l'armadura e portar las armas d'Aquiles. La mòrt de Patròcle faguèt tornar Aquiles a la guèrra pr'amor de venjar son amic. En combat singular vencèt Ectòr e finalament lo tuèt. Lo cadabre del vençut foguèt passejat davant las muralhas de Tròia. Pr'aquò, lo rei Príam capitèt d'obtenir la cleméncia d'Aquiles e aital lo paire poguèt donar a son enfant las onors funeràrias que se meritava.
Dins l'antiquitat lo poèma èra considerat coma una istòria reala e sos personatges servissián de modèl de comportament e a l'encòp de simbòl d'eroisme que caliá imitar. L'estudi de l'òbra e la memorizacion d'episòdis longasses èran una practica abituala d'aquel temps.
Los cants[modificar | modificar la font]
Dempuèi l'epòca ellenistica, l'òbra es dividida en 24 cants faches de quinze mila tres cents trenta-sèt examètres dactilics, Conta segon un òrdre cronologic, sièis jornadas e nuèches de la guèrra de Tròia. Lo darrièr cant, lo XXIVen, se debana dotze jorns aprèp los eveniments del cant XXIII.
Istòria[modificar | modificar la font]
- Cant 1: Aprèp nòu ans de guèrra entre los aquèus e los troians, la pèsta apareis dins lo camp dels aquèus. Lo devínhaire Calcant, consultat a prepaus d'aquesta marrana, preditz que la malauriá non s'aturarà pas fins que Criseida, l'esclava d'Agamemnon, serà tornada a son pare Crisés (un sacerdòt del dieu Apollon).
- La colèra d'Aquiles se fa sentir a partir de l'ofensa que li fa Agamemnon. Enrabiat per l'idèa d'aver de cedir Briseida, rauba a Aquiles la jove Briseida, qu'aqueste aviá capturat. L'eròi se retira doncas del camp de batalha, e assegura que tornarà sonque quand lo fòc troian arribarà a sas naus. Zèus dona supòrt a la decision d'Aquiles a travèrs de la peticion qu'aviá fach la maire del guerrièr, Tetis.
- Cant 2: Zèus, inquietat per la promesa qu'aviá fach a Tetis, conselha Agamemnon dins un sòmi que arme sas tropas per atacar Tròia. Lo rei d'Itaca, Ulisses, anima las tropas pel combat. Los aquèus venguts de Grècia tota amb un nombre considerable de vaissèls se preparan a atacar los soldats dels menaires troians e de sos aliats dardanians, licians, frigians e tracis.
- Cant 3: Lo cap de las tropas troianas, Èctor, acusa son fraire Paris de s'amagar davant lo cap de l'armada grèga, lo rei Menelau. En seguida, Paris decidís d'afrontar Menelau en combat singular. Elena, lo rei Priam e d'autres membres de la noblesa troiana obsèrvan la lucha entre totes dos dempuèi la muralha, e Elena presenta los divèrses caps de las tropas aquèas. La guèrra es estada arrestada per aquesta ocasion, gràcias a la promesa que lo vencedor gardariá Elena e sos tresaurs. Menelau, guerrièr experimentat, pren lèu l'avantatge. Quan es a mand de tuar Paris, aqueste es salvat per Afrodita que lo manda sulpic al costat d'Elena. Una trèva es convocada entre aquèus e troians.
- Cant 4: Aprèp una amassada dels dieus, decidisson aquestes que se reprengan las ostilitats. Sulpic Atèna, desguisada, incita Pandar a metre fin a la trèva en lançar una flècha que nafra Menelau e aprèp lo discors d'Agamemnon a sas tropas, torna començar la guèrra.
- Cant 5: Demest los aquèus Diomèdes, lo filh de Tidèu, se fa remarcar dins la batalha. Assistit per Atèna, es a mand de tuar Enèa, e capita de nafrar Afrodita. D'aquel temps, Ares e Ector comandan las tropas troianas. Durant lo conflicte Sarpedon, lo menaire dels licians, fa un chaple e tua demest mantun autre combatent lo rei de Rodes, Tlepolem. Puèi, Diomèdes, tornarmai amb l'ajuda d'Atèna, nafra Arès.
- Cant 6: Lo combat contunha ferotge; los melhors guerrièrs de cada camp s'afrontan sens pietat. Malgrat aquò, aprèp qu'evoquèssen los ligams d'ospitalitat que temps enrè unissián sos aujòls, Diomèdes e Glaucos lo lician arrèstan de luchar e s'escàmbian de presents. Èctor se'n va del camp de batalha e tòrna a la vila e i demanda a Hécube, sa maire, de pregar Atèna per la victòria dels trojans. Las femnas se dirigisson al temple de la diva. Còsta las pòrtas scèas, Èctor fa sos adieus a sa molhèr, Andromaca, e a son filh jovenet Astianax. Se'n va veire son fraire Paris e capita de lo convéncer de venir batalhar amb el.


text:
Querèla deis Investiduras
La Querèla deis Investiduras foguèt un conflicte politic e diplomatic entre la Glèisa e lo Sant Empèri que se debanèt a la fin dau sègle XI e au començament dau sègle XII principalament vèrs 1075-1122. Regardèt la lucha menada per lo papa per prendre ò tornar prendre lo drech d'investir lei membres dau clergat superior (evesques e abats) qu'èra realizat per l'emperaire germanic au sen dau Sant Empèri. Per extension, lo conflicte regardèt tanben d'autreis estats onte lei sobeirans avián egalament l'abitud de nomar dirèctament lo clergat aut, especialament en Anglatèrra e en França. S'acabèt per un afebliment de l'autoritat de l'emperaire germanic que perdèt una partida importanta de son contraròtle sus lo clergat imperiau.
L'origina de la question apareguèt a la fin dau sègle IX quand lei senhors prenguèron l'abitud de nomar d'evesques e d'abats e de li donar l'investidura temporala sus un fèu e tanben l'investidura espirituala necessària per assegurar la mission religiosa dau clergat. Fòrça afeblida e relativament somesa ai volontats politicas deis emperaires e rèis francs (durant d'annadas l'emperaire germanic èra pron poderós per s'atribuir lo drech de validar l'eleccion dau papa), la Glèisa poguèt pas s'i opausar. De mai, coma l'emperaire germanic avián de fèus personaus pron importants per desgatjar dei revenguts sufisents per finançar aquela politica, aqueu drech li permetiá de nomar d'òmes fidèus permetent au tesaur imperiau d'obtenir una partida deis impòsts levats dins lei fèus dau clergat.
Aquò cambièt après l'eleccion de Gregòri VII (1073-1085) que desirava restaurar l'autoritat pontificala e la plaçar au-dessús dei sobeirans. Ansin, refusèt de reconóisser leis investiments prononciats per Enric IV. Excomunicat en 1076 maugrat l'oposicion d'una partida dau clegat germanic, l'emperaire deguèt se sometre oficialament après una peninténcia publica a Canossa. Dins aquò, refusèt de modificar sa politica religiosa. Excomunicat tornarmai en 1080, reüniguèt una armada per conquistar Roma en 1084. Après una premiera captura, Gregòri VII foguèt liberat per lei Normands de Sicília mai seis aliats pilhèron la vila. Descreditat, lo papa deguèt abandonar Roma e s'exilar a Salèrne onte moriguèt en 1085.
Lo succès d'Enric IV foguèt contestat per divèrsei papas seguents que capitèron de suscitar d'insureccions de l'aristocracia còntra lo poder imperiau. Ansin, en 1105, Enric IV foguèt vencut e capturat per son fiu que lo forcèt d'abdicar. Vengut emperaire sota lo nom d'Enric V, assaièt de reglar la question gràcias a de negociacions. En 1111, un premier acòrd foguèt signat. L'emperaire i acceptèt de renonciar ais investiduras (temporalas e espiritualas) en cambi de l'abandon per lo clergat germanic de totei sei fèus e sei drechs feodaus (vilas, ducats, drech de batre moneda...) franc dei possessions dirèctas dei glèisas ò dei monastèris. Pasmens, leis evesques alemands lo refusèron. Lo papa Pascal II (1099-1118) foguèt capturat e obligat de signar un acòrd novèu donant lo drech a l'emperaire de realizar leis investiduras de son clergat segon la sieuna volontat.
Tre 1112, lo papa liberat faguèt condamnar l'acòrd per lo concili de Latran. En 1116, un concili novèu reünit a Latran annulèt lei nominacions realizats per l'emperaire. D'aqueu temps, Enric V, excomunicat en 1114, devián faciar de revòutas intèrnas majoras, especialament en Saxònia. De son caire, la Glèisa èra tròp febla per contestar la superiotat militara de l'emperaire. De negociacions novèlas acomencèron donc e s'acabèron en 1122 per la signatura dau concordat de Worms.
L'emperaire germanic deguèt acceptar l'eleccion liure dei membres dau clergat superior per lei capítols canonicaus. Gardèt solament un drech d'arbitratge dins lo cas de conflicte au sen deis electors. Puei, deviá donar l'investidura temporala a la persona elegit que deviá en cambi cumplir leis obligacions feodalas liadas ai fèus concedits. L'emperaire perdiguèt donc la màger part de son influéncia sus la nominacion dau clergat superior, en particular en Borgonha e en Itàlia. Òr, lo clergat d'aquelei regions li èra fòrça fidèu e representa una fònt importanta per lei finanças imperialas. Ansin, l'emperaire perdiguèt una partida majora de sei revenguts e donc de son poder.
Dins lo corrent dau sègle XII, leis emperaires germanics assaièron de tornar venir sus lei concessions realizadas en 1122. Pasmens, la temptativa mau capitèt e, dins lo corrent dau sègle XIII, leis emperaires renoncièron totalament a sei drechs donats per lo concordat.


text:
Jimmy Wales
Jimmy Donal Wales, mai conegut coma Jimbo Wales (Huntsville, 7 d'agost de 1966) es un entrepreneire d'Internet, conegut internacionalament per encausa qu'es un dels fondadors, amb Larry Sanger de la Wikipèdia. Son ròtle e son discors al sen d'aquesta enciclopèdia liura son criticats durament per mantun membre del forum de critica wikipedian Wikipediocracy.
Biografia[modificar | modificar la font]
Jimmy Wales nasquèt a Huntsville, (Alabama), Estats Units en 1966. Estudièt a l'escòla Randolph e mai tard se diplomèt en finanças a l'Universitat d'Auburn (Alabama). Amassa amb Larry Sanger, Wales fondèt la Wikipèdia, una enciclopèdia basada sul concèpte wiki e lo modèl de programacion liura.
Es actualament lo president de la Fondacion Wikimèdia, una fondacion sens tòca lucrativa situada a Tampa (Florida).
Wales es un admirador de l'objectivisme, la filosofia desvolopada per la filosòfa e escrivana russoamericana Ayn Rand. Del temps qu'estudiava a l'Universitat, foguèt proprietari e moderador d'una lista de corrièr sonada "Discussion moderada en Filosofia Objectivista".


text:
Dinastia Shang
La dinastia Shang fuguèt la segonda dinastia chinesa tradicionala e es la premiera que son existéncia es demostrada per de vestigis arqueologics. Reinèt de 1750 a 1040 avC. Èra basat sus la cultura de milh e desvolopèt divèrsei trachs caracteristics de la societat chinesa dei periòdes seguents coma lo culte deis ancians e una ierarquia estricta. Lo rèi dominava la societat gràcias a sei foncions religiosas. Existiá una aristocràcia qu'èra cargada de la guèrra còntra lei populacions estrangieras e, de còps, entre elei.


text:
Ajuda:Esbòs
Cas d'esbòs[modificar | modificar la font]
Un esbòs pòt èsser :
- un article mai o mens cort que balha una primièra definicion succinta en esperant que serà melhorat per d'autres contributors, que pòt pas èsser considerat coma un article acabat;
- un article que cobrís pas pro lo subjècte;
- un article desequilibrat, per exemple desvolopat sus un aspècte fòrça particular, o tròp impermeable al profan;
Los articles considerats coma d'esbòsses son senhalats gràcias a de bendèls en naut de las paginas, obtenguts en plaçant de modèls que pòdon èsser especifics al domeni de l'article. La lista de las categorias d'esbòsses e de modèls se tròba sus la pagina : Wikipèdia:Categorias d'esbòsses.
Una lista d'esbòsses de completar es disponibla sus aquesta pagina.
Utilitats d'un esbòs[modificar | modificar la font]
Lo bendèl {{esbòs}} permet
- d'atirar l'atencion dels contributors disponibles sus certans articles, per l'intermediari de la pagina Categoria:Wikipèdia: esbòs, afin de los completar ;
- d'avertir los utilizaires que l'article es considerat coma incomplet, afin que per exemple los visitors ocasionals pòscan pas tirar de conclusion erronèa sus la qualitat dels articles de Wikipèdia a causa d'un article incomplet ;
- de conéisser la part d'articles considerats coma corrèctes e presentables sens restriccion, o la lista exaustiva de totas las paginas designadas coma « esbòs » aicí.


text:
"Et lòs guoardarà, & entertierà en lors Fors, Costumas, Privilegis, & libertatz, tant en comun que en particulâ: (etc...)" (Fors de Bearn, artigle I).
Prononciar o non la r finau d'un mot que'n pòt de segur cambiar la significacion. Lo mot amor /a'mur/ n'a pas briga lo significat deu mot amor /a'mu/. Amor (dab r sensibla) qu'ei sinonime d'amorro, amorre. Que pòt voler díser engordit, en particular pr'amor de l' ehred, o enqüèra esvaranat, cap-barrejat, o ben esparvolat, descuentat. Que qualifica en particular los simptòmas varanejaires de la cenurosi cerebrau ovina (popularment coneishuda com a amorrèr), ua malautia mortau deu moton causada per la larva d'un vèrmi (Taenia multiceps) qui's desvolopa hens l'encefale. Aqueth mot gascon amor qu'ei d'origina aquitana (vediatz l'article connotaciones vascas en los vocablos en -rr- del gascón, de Mary Carmen Iribarren, University of Wisconsin). La r finau sensibla d'amor que correspon en realitat a ua r dobla qui s'arretròba en derivats. Per exemple, amorro, amorre, amorrèr, amorroar etc. En basco, amorro o amorru que significa rauja, ira, furiosèr, passion. Enqüèra en basco, lo mot amurri qu'a lo significat deu gascon amor e de l'aragonés amorro ( = amor, qui padeish amorrèr). Los mots catalans murri (= taciturne) e amurriar-se (= avejà's de manèira ostensibla), que'n poderén estar de la medisha familha etimologica, com lo mot deu gascon orientau morri (aver eth cap morri = estar envaranat, cap-barrejat). Totun, que sembla que i aja en catalan ua confusion enter l' etimon aquitan d' amurri e lo de morre, morro, cat. morro (= mus cf. har lo morre = har lèd, har lo mus).
En balear, varietat insular (meslèu que non pas *insulara) e hèra conservadora deu catalan, la r finau de quasi tots los mots, en particular mar, cor, amor, etc qu'ei demorada non sensibla com en gascon, au contra de la fonetica deu catalan continentau e de l'occitan non gascon. Hèra pòcs mots balears escapan ad aquesta règla. Aquera lista d'excepcions que compren los mots per (en gascon tanben), sor (un "continentalisme" o castelhanisme religiós en balear, que s'emplega sonque per las monjas. Sòr - lo membre de la familha- que's pronóncia sò en gascon e que's ditz germana en catalan), pur (en gascon tanben), militar (non pas l'infinitiu deu vèrbe, pas sonque l'adjectiu), los neologismes e fòrmas verbaus a la prumèra persona de l'indicatiu present, lhevat muïr. Aquera convergéncia dab lo gascon, en supausar que corresponga a un estat mei ancian deu catalan e deu gascon generaus, que sembla con·hortar l'ipotèsi deu professor Thomas J. Walsh suu ròtle jogat per l'occitan non gascon hens las evolucions dialectaus deu gascon e deu catalan (vediatz lo pòst passat). E autanplan per l'espanhòu tau catalan, puish qu'en valencian, totas las r finaus, las deus infinitius inclusas, e son vadudas sensiblas, com en espanhòu.
E tà illustrar lo men devís e tà clavar, aquiu qu'avetz duas cantas tipicas de las Lanas, ua laïca e l'auta religiosa. La prumèra, en gascon maritime, que la devem au Félix Arnaudin qui la collectè. Aquiu qu'ei estada adobada e cantada peu Vicent (alias beneharnum). La segona, quasi un imne nacionau peus catolics landés, que sòu estar cantada au parat de ceremonias religiosas. Lo Renaud (alias bohaire) que nse n'a hèit conéisher ua version "rock" susprenenta, plan gaujosa e en gascon clar. Un gran mercés taus dus.
Bon, taus qui vòlen cantar Estela de la Mar en còr e en gascon clar, que vse'n balhi las paraulas (en bona grafia parropiau, atau sigui) ací-devath.


text:
Urashima Tarō
Urashima Tarō (浦島 太郎 en japonés) qu'ei lo personatge d'un conte de hadas japonés.
Istòria[modificar | modificar la font]
Lo pescador Urashima Tarō que sauva ua tortuga. L'endedia ua auta tortuga gigantesca que vien au son encontre tà dise'u que la tortuga qui avèva sauvada èra la hilha deu rei de l'ocean, qui volèva vede'u tà recompensà'u ; lo prèmi qu'èra un sejorn a Ryūgū-jō, lo palais sosmarin de Ryūjin. La tortuga sauvada que s'èra transformada en ua bèra princessa. Urashima que passa mantun dia dab era mes que comença de sentir nostalgia. Alavetz, la princessa que l'autoriza a tornar en çò e que l'auhereish un crofet incrustat de jòias en previene'u de non pas jamei obri'u. De retorn en çò, Urashima que s'aperceb que mei de tres cents ans e's son escorrits despuish la soa partença e qu'arrés non s'arrebremba pas d'eth o deus sons contemporanèus. Afligit, que torna a la plaja on e's sovien deu crofet qui l'èra estat auhèrt abans de la soa partença. Que l'obreish, en liberant un crum ; subtament, que vad vielh e que's moreish : lo crofet que contienèva la soa edat vertadèra.


text:
535
Cronologia mensuala:
Gen - Feb - Mar - Abr - Mai - Junh
Julh - Ago - Set - Oct - Nov - Dec
Cronologias tematicas:
Literatura - Musica - Sciéncia - Espòrt
Aquesta pagina concernís l'an 535 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Reiaume Ostrogòt[modificar | modificar la font]
Assassinat de l'anciana regenta Amalasonta qu'èra tanben l'aliada de l'Empèri Bizantin. Aquò entraïnèt una repòsta de l'emperaire Justinian que decidèt de mandar una armada en Itàlia per restablir un poder favorable a seis interès marcant lo començament de la Guèrra dei Gòts qu'anava devastar la peninsula. Dirigida per lo generau Belisari, aquel armada desbarquèt sensa dificultat e conquistèt Nàpols. Pauc desirós de combatre lei Romans e contestat au sen de son aristocracia, Teòdat organizèt ges de resisténcia eficaça.


text:
Darrèrament è tot soent era sensacion qu’es aconteishements se precipiten
caoticament, e que controladi pes interèssi de quauqui autoproclamadi messies,
sonque hèn qu’alimentar crispacions, faussetats
e òdis que, en nòm deth progrès e dera defensa dera dignitat des persones,
tenhíssen cada còp mès de nere eth futur que mos aperten a toti e totes.
Aguesta corrent
messianica a arribat tanben en Aran, ua corrent que proclame lèu era fin deth
mon en cas de non combregar damb ues tèsis o d’autes, e mès encara, qu’etiquete
coma “anticrist” a toti aqueri que non ac hèn. Profètes sense ofici ne benefici
qu’an desintegrat tot aquerò que les a arribat enes mans tostemp que n’an agut
era ocasion, e que sagen d’apoderar-se de simbèus e identitats, que tanben son
de toti, e des qu’en d’auti tempsi renegauen, entath sòn benefici personau e
partidista.
Enes institucions
araneses governades per Convergéncia Democratica Aranesa aguest messianisme s’a
convertit dejà ua manèra de víuer. Sonque cau comprovar era innaccion
installada en Conselh Generau d’Aran, a on un sindic Barrera dedique toti es
sòns esfòrci a mantier eth seguidisme e era obediéncia cèga ath govèrn dera
Generalitat e ath president Mas, encara qu’aquerò signifique anar contra es
interèssi d’Aran: accèpten retalhades en pressupòst que supòsen era condemna
ath desbrembe deth nòste país e dera sua gent, accèpten que non i age cap
inversion en Aran dempús des aiguats e mentrestant er aeropòrt de La Seu
d’Urgell recebe mès d’un milion d’euros dera Generalitat…e tot açò damb grana
dòsi de submission e disciplina de partit. Totun, eth sindic Barrera a
manifestat dejà publicament que Aran a de demorar ath costat de Catalunya quan
aguesta sigue un estat independent. Tot eth mèn respècte as posicions de CDA
favorables ara independéncia de Catalunya, ara ben, es evidéncies deth reiterat
mautracte e mensprètz qu’a patit era Val d’Aran cada viatge que govèrne era
dreta nacionalista en Catalunya son ben comprovables.
Messies e profètes aguesti,
que profiten eth sòn cargue public entà promocionar-se politica e personaument,
en tot deishar totaument de costat es sues obligacions ath capdauant des sòns
departaments. E er exemple mès clar l’auem damb er actuau director de politica
lingüistica deth Conselh Generau d’Aran. En dus ans e miei era produccion e
activitat d’aguest departament a estat nulla e mancada de rigor e projècte.
Autant en àmbit lingüistic coma culturau non i a agut cap tipe d’auanç ne dera
mès minima gestion, mès enlà deth trabalh diari des tecnics que son en
definitiva, es que mantien es parets en pè. S’a acabat damb tot aquerò que,
encara que foncionèsse, siguec encetat per d’auti colors politics, e non s’a
agut cap tipe de vergonha ne ètica en destinar recorsi entà promocionar a
familhars e coneishuts, causa qu’aurà estat legau, mès que ditz fòrça dera
qualitat ètica e democratica d’aqueri que, teoricament, mos representen a toti.
Pòc luenh en demore
tanben er Ajuntament de Vielha Mijaran, a on eth sòn alcalde Alex Moga vòte en
Parlament contra es ajudes demanades entà Aran. Per non parlar, entre d’auti,
des problèmes ocasionadi pera nhèu enes pòbles deth municipi e dera manca totau
e absoluta de solucions per part deth sòn alcalde, ath delà deth talant prepotent
damb eth que se tracte as vesins e vesies que manifèsten era sua preocupacion e
indignacion.
En definitiva,
desvalhestament damb lh, òc, autoctòn e pròpri e damb identitat diferenciada,
mès en tot cas, desvalhestament hèt a imatge e semblança d’aqueri que damb era
excusa dera dignitat, pòrten tres ans sense auançar ne miei mètre en tot voler
dar leçons d’ètica.


text:
Hipólito Vieytes
Hipólito Vieytes (An Antonio de Areco, 1762 - San Fernando, 1815) que ho un marchand, un revolucionari e un militar qui's destaquè durant la Guèrra d'Independéncia argentina.
Que combató durant las Invasions anglesas de l'arriu de la Plata en bèth obtiéner lo grad de capitani.
Lo son nom qu'ei mei que mei conegut per'mor la soa farica (possedida amassa dab Nicolás Rodríguez Peña) de sabon qu'èra un lòc de discussion enter futurs revolucionaris.
Durant la Revolucion de Mai de 1810 que particpè au Cabildo aubèrt e que ho nomat capdau de l'Armada deu Nòrd abans d'estar retirat d'aquesta foncion per'mor de la soa oposicion au fesilhament de l'ancian vicerei eròi de las Invasions anglesas de l'arriu de la Plata mes demorat leiau a la monarquia espanhòla : Jacques de Liniers.
A la mort de Mariano Moreno, Vieytes que'u remplacé com secretari de la Purmèra Junta.
La fabrica de sabon que ho avalida a l'escadença de la traucada de l'avienguda 9 de Julio.


text:
Mortemer (Oise)
Mortemer es una comuna francesa, situada dins lo departament d'Oise e la region dels Nauts de França, ancianament de Picardia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Toponimia[modificar | modificar la font]
- Mortemer (atestacion de Mortuo Mari, entre 1079 e 1089), coma Mòrtamar (Nauta Vinhana), pòt venir del nom de la Mar Mòrta, sovenir de las crosadas, o representar de sanhas (lo resultat del latin mare pòt prene lo sens de « pesquièr, sompa, nausa, gana, lavanha, clòt, clòta »); Dauzat supausa que la darrèra sillaba poiriá tanben significar meix (del latin mansus), prononciat mé; caldriá explicar alavetz perqué l'adjectiu es al femenin [1],[2],[3]; sense èsser dins una vertadièra depression, Mortamer es dominat de 15 a 20 m per de tuquetas boscosas, d'ancianas sanhas son donc possiblas en teoria. Es a remarcar que l'abadiá de Mortemer (omonima), entre Lyons-la-Forêt e Lisors dins l'Eure es dins una comba, prèp d'un estanh restancat, çò que fa que la probabilitat del sens de « sanha » es encara pus granda.
Istòria[modificar | modificar la font]
Administracion[modificar | modificar la font]
- Abans la refòrma cantonala de 2014, aplicada en 2015, la comuna èra del canton de Ressons-sur-Matz; es ara del canton de Estrées-Saint-Denis.
Demografia[modificar | modificar la font]
- 2013 : 212 abitants (32 ab/km²)
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ http://communes-oc.cg24.fr/cantons/le-bugue/SAINT-FELIX-DE-REILLAC-ET-MORTEMART.htm, per Mòrtamar (Perigòrd)
- ↑ Chantal Tanet et Tristan Hordé, Dictionnaire des Noms de Lieux du Périgord, ed. Fanlac, segonda edicion, 2000, per Mòrtamar (Perigòrd), p. 317
- ↑ Albert Dauzat, Charles Rostaing, Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France, Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. 482


text:
Montreal (Aude)
Montreal es una comuna occitana de Lengadòc, situada dins lo departament d'Aude e la region de Lengadòc-Rosselhon.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comuna situada sus l'ancian rota nacionala 119, l'actuala D119, entre Carcassona e Mirapeis. Montreal es situada dins lo massís de la Mala Pèira
Istòria[modificar | modificar la font]
Antiquitat[modificar | modificar la font]
Durant lo primièr milenari ab. C., lo suc foguèt ocupat par un relais de senhalizacion (torre de fòc) dins un sistèma que ligava Tolosa a Narbona, al començament de l'Edat del Bronze[1].
Se pòt veire un ancian castelar, a l'Oèst, una cort e un donjon carrat flancat de quatre torres octogonalas. D'aquelas demòra la que servís de basa al campanar major alara que la pichona aparten al castelar. La pichona torre redonda sens duberturas a l'angle sud-oèst del campanar es una torre de senhal (o de fuòc) que s'enclusís dins un alinhament que va de Mont Naut, la Puèg d'Ajonc, e puèi a Vilasiscle, Puègsiuran, Castèlnòu d'Arri e arriba sul sit de Vièlha Tolosa ocupada pels Tectosages al sègle III ab. C.
Edat Mejana[modificar | modificar la font]
La vila foguèt lo fèu dels senhors de Laurac. A Montreal se fasián de concilis catars e, en 1207, s'i debanèt la disputa entre catolics e catars ont participèron Diego d'Osma e Sant Domenge.
L'arquitectura de la Collegiada de Sant Vincenç es particular, En 1221, es a dire tres ans aprèp la mòrt de Simon IV de Montfòrt, la vila foguèt assetjada per Tolosa e Fois. Foguèt presa e lo donjon e lo castèl plan fòrça damatjats. Demorèron arroïnats pendent doas generacions e es en 1273 que Felip III de França autorizèt que se tornèsse bastir aquelas roïnas per formar lo bastiment actual.
Lo culte de Sant Vincenç a Montreal es plan ancian; poiriá èsser estat installat pels Merovingians que n'aurián menat de rèstas dins la capèla del castèl aprèp lo sac de Narbona. Sant Vincenç, martirizat al començament del sègle IV, es conegut pels escrits de Prudent (Lo Peristefanon). Fòrça onorat dins la zòna galloromana de la Mediterranèa, es sens dobte l'apropriament sincretic pel Cristianisme del culte de Mitra.
A Montreal, es lo protector del castelar mentre que la parròquia foguèt plaçada jos la proteccion de la Verge. A l'installacion del Capítol collegial, en 1318, la comunautat religiosa adoptèt aquel e ne faguèt lo sant patron de la vila. A aquela epòca comencèt la construccion de grands barris. Abans, lo castelar foguèt cenchat per un oppidum de 120 mètres de diamètre, dominava un abitat dispersi suls costats del puèg o a l'entorn.
A partir de 1240, Montreal foguèt erigit en castelaneriá reiala, es a dire coma una Cort d'Assisas; la vila aparteniá, alara, al Rei de França que l'aviá obtenguda es cambi amb Amaury VI de Montfort, filh de Simon.
Per far tornar catolics los catars, los Fraires de la Peniténcia de Jèsus Crist s'installant en 1264 e los Carmes bastiguèron lor convent en 1294.
Lo sègle XIV es un sègle d'expansion per la vila mas las faminas, la pèsta, los desòrdres de la Guèrra de Cent Ans, lo trebolum civil levèron un grand tribut sus la populacion. Pasmens, l'expansion contunhèt fins a la segonda partida del sègle XVI.
Luòc important politic e estrategic, foguèt ravajada mai d'un còp pendent las Guèrras de Religion. Per èsser del partit de Montmorency, la vila foguèt a l'emenda e sos barris destruits par Richelieu, a l'Edicte de Lengadòc en 1630. Apuèi, son ròtle politic es acabat, venguèt solament una vila rica vivent de la lana e de l'agricultura.
Administracion[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
L'oppidum de Montreal[modificar | modificar la font]
Son centre se confond amb lo quatren contrafòrt nòrd de la Collegiada e son rai de seissanta mètres descriu un perimètre ont se tròba la carrièra de las Flors, l'ostal Casenava, la mitat de la plaça de Sant Vincenç tangenta als ostals, la torre de senhal de la Collegiada.
Los ostals de la plaça de Sant Vincenç son bastidas sus l'escarpa d'aquel oppidum, d'aquò ven lor grand desvolopament vertical. Es parièr per aqueles de la carrièra de las Flors.
Aquela partida centrala del vilatge se nomena lo Capitòli.
Collegiada de Sant Vincenç[2][modificar | modificar la font]
En 1273, lo rei Felip III de França dona als parroquians de la glèisa de Sant Vincenç d'ostals situats prèp d'aquela per l'agrandir.
La glèisa es erigida en collegiada pel papa Joan XXII lo 13 de febrièr de 1318.
En 1783 foguèt decidit de far una copòla per remplaçar la fusta d'origina.
Un mercat es passat lo 6 de junh de 1783 amb un plastrièr de Pàmias, Jean Ribeaute, per construire la copòla de la collegiada per 12 500 liuras.
La collegiada possedís un cicle de pinturas sus la vida de Sant Vincenç realizada pel pintre tolosan Despax, a partir de 1751. Los quadres son recebuts pel capítol lo 17 d'agost de 1755. D'autres quadres de Despax, Gamelin e Badin son depausats dins la glèisa.
Un òrgue es realizat en 1738-1740 per de Montbrun, factor d'òrgues a Castèlnau d'Arri. Se tornèt far en 1781-1785 per Jean-Pierre Cavaillé[3].
Personalitats ligadas a la comuna[modificar | modificar la font]
- Loís Alibèrt, linguista occitan.
- Philippe Noiret, comedian de teatre e actor de cinèma francés.
- Marcel-Yves Toulzet, jornalista e romancièr
- Aimerin de Montreal
- Alain de Roucy
- General Frère
- Monseigneur Louis Belmas
- Capitan Pages
- Capitan Carrié
- Joseph-Etienne-Charles Fargues.
- Joan de Montréal, avocat de l'Òrdre del Temple.
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Aquel alinhament començariá a Perpinhan per anar a Solhanels, al Nòrd-Oèst de Castèlnòu d'Arri e aprèp cap a Tolosa. Poiriá datar del Megalitic sus la primièra partida e èsser estat renovat a l'epòca cèlta. Aqueles trabalhs istorics son pas sens critica.
- ↑ (fr)Yvette Carbonell-Lamothe - Deux collégiales du XIVen siècle dans l'Aude, Saint-Vincent de Montréal et Saint-Michel de Castelnaudary - p. 426-430, dans Congrès archéologique de France. 131en session. Pays de l'Aude. 1973 - Société française d'archéologie - Paris - 1973
- ↑ Site de la Collégiale


text:
Bisont des estèpes
Bisont des estèpes
Eth Bisont des estèpes apareishèc en Euròpa hè 900.000 annades e siguèc caçat per er òme enquia eth sòn escantiment.
Eth Bisont des estèpes (var. bisont de las estèpas; bisont deis estèpas) (bison priscus) ei ua espècie escantida de gran bisont dab granes còrnes.
Descripcion[modificar | modificar la font]
Eth bisont des estèpes ère mès naut e mès gran qu'es bisonts actuals. Es sues còrnes èren mès longues e entà en naut. Se pensa que semblaua mès eth bisont europèu que non pas eth bisont american. Es mascles mès grani hèien gaireben 2 m. Es sues còrnes astenhien enquias 1,5 m de longada. Demoraua en grani ramats pr'amor qu'es pradères on demoraua èren abondants e ère caçat per plan de predators.
Diuerses rèstes momificades an sigut trapades en Siberia, ua des quals à 36.000 annades (coneguda coma Blue Babe) e se trapa en eth Museu Institut d'Alaska. Ua auta damb sonque 28.000 annades ei en eth Museu Institut Smithsonian.
Environament[modificar | modificar la font]
Ère originari d'Euròpa e eth sòn ancessor ère ua forma de bisont mès primitiu (Bison shoetensacki). Ei atau qu'eth bisont des estepes siguec vadut hè 900.000 annades. Que i an classades diuerses sos-espècies:
· Bison priscus mediator : originari de França, Occitània e Euròpa. Plan de sòns fossils an sigut trapats ena Corresa occitana e tanben en Tautavelh (Rosselhon catalan). Es despulhes sigueren trapades en baumes on i demorèc er òme. Ère un animal semblant a Bison priscus priscus.
· Bison priscus priscus : originari de Russia e Euròpa, ère era sos-espècie mès gran de totes.
· Bison priscus gigas: (tanben Bison alaskensis o Bison crassicornis). Apareishèc hè 200.000 annades dempús d'ua epòca de plan de heired qu'auia hèt baishar es nivèus des aigues. Demoraua en Alaska dempús de crotzar er estret de Bering. Eth gèu que capèraua Canadà deishèc pas que i aués un espandiment dera espècie mès entàth sud per tot eth continent american. Aguesta espècie serà era ancessora des bisonts americans (Bison latifrons).
· D'autes sos-espècies an sigut pas encara descrites.
Eth bisont des estèpes demoraua enes estèpes e pradères arriques en graminees ont i auien paucs arbes. Demoraua damb eth mamot lanós, eth rinocèros lanós, shivaus e cèrvis mès tanben ath cant de predators coma leons, lops e er òme.
Eth bisont e er òme[modificar | modificar la font]
Eth bisont des estèpes ère ua ressorsa de minjar importanta pes òmes preïstorics: ère minjar e rauba. Pendent eth paleolitic miei er òme de Neandertal caçaua soent bisonts utilizant avencs coma atraps naturals. Codolós en er Òlt occitan que n'ère un d'aguesti. Pendent eth paleolitic inferior es bisonts des estèpes èren diboishats soent enes baumes europèes (Altamira,Las Caus, Chauvet) damb tot sòn poder e força. Probaubaments èren ua hònt d'ajuda religiosa e mitica importanta.
Bibliografia[modificar | modificar la font]
- Alan Turner et Mauricio Anton. Mammifères de la Préhistoire, Nathan, 2004.
- (en) Steppe bison, article de la BBC présentant le bison des steppes.
- (en) Le bison des steppes sur Beringia.org.


text:
Bruce Willis
Walter Bruce Willis (Idar-Oberstein, Alemanha de l'oèst, 19 de març de 1955) es un actor, cantaire, scenarista e producteur de cinèma american. Willis foguèt revelat per la sèria Moonlighting, e venguèt lèu una dels actors mai apreciats del cinéma d'accion gràcias a son ròtle de John McClane dins lo film Die Hard. D'autres films coma 12 Monkeys, The Fifth element, Armaggeddon, The Sixth Sense o Unbreakable li portèron la consecracion.
Bruce Willis foguèt maridat amb l'actritz Demi Moore en 1987. Divorcièt en 2002 e es actualament amb la modèla Emma Heming.


text:
Villes et mairies de l'Arrondissement de Bautzen (625)
Liste des communes
Bautzen
Ville de Bautzen, localité de l'Allemagne de 40 000 habitants.
La mairie de Bautzen a une adresse e-mail et un site Internet.
Hoyerswerda
Ville de Hoyerswerda, localité de l'Allemagne de 37 000 habitants.
La mairie de Hoyerswerda a une adresse e-mail et un site Internet.
Radeberg
Ville de Radeberg, localité de l'Allemagne de 18 000 habitants.
La mairie de Radeberg a une adresse e-mail et un site Internet.
Kamenz
Ville de Kamenz, localité de l'Allemagne de 16 000 habitants.
La mairie de Kamenz a une adresse e-mail et un site Internet.
Bischofswerda
Ville de Bischofswerda, localité de l'Allemagne de 12 000 habitants.
La mairie de Bischofswerda a une adresse e-mail et un site Internet.
Ottendorf-Okrilla
Ville d'Ottendorf-Okrilla, localité de l'Allemagne de 9 800 habitants.
La mairie d'Ottendorf-Okrilla a une adresse e-mail et un site Internet.
Lauta
Ville de Lauta, localité de l'Allemagne de 9 300 habitants.
La mairie de Lauta a une adresse e-mail et un site Internet.
Pulsnitz
Ville de Pulsnitz, localité de l'Allemagne de 7 700 habitants.
La mairie de Pulsnitz a une adresse e-mail et un site Internet.
Sohland an der Spree
Ville de Sohland an der Spree, localité de l'Allemagne de 7 200 habitants.
La mairie de Sohland an der Spree a une adresse e-mail et un site Internet.
Schirgiswalde-Kirschau
Ville de Schirgiswalde-Kirschau, localité de l'Allemagne de 6 800 habitants.
La mairie de Schirgiswalde-Kirschau a une adresse e-mail et un site Internet.
Großröhrsdorf
Ville de Großröhrsdorf, localité de l'Allemagne de 6 800 habitants.
La mairie de Großröhrsdorf a une adresse e-mail et un site Internet.
Bernsdorf
Ville de Bernsdorf, localité de l'Allemagne de 5 900 habitants.
La mairie de Bernsdorf a une adresse e-mail et un site Internet.
Wittichenau
Ville de Wittichenau, localité de l'Allemagne de 5 900 habitants.
La mairie de Wittichenau a une adresse e-mail et un site Internet.
Lohsa
Ville de Lohsa, localité de l'Allemagne de 5 700 habitants.
La mairie de Lohsa a une adresse e-mail et un site Internet.
Wilthen
Ville de Wilthen, localité de l'Allemagne de 5 500 habitants.
La mairie de Wilthen a une adresse e-mail et un site Internet.
Neukirch
Ville de Neukirch, localité de l'Allemagne de 5 200 habitants.
La mairie de Neukirch a une adresse e-mail et un site Internet.
Cunewalde
Ville de Cunewalde, localité de l'Allemagne de 5 100 habitants.
La mairie de Cunewalde a une adresse e-mail et un site Internet.
Arnsdorf
Ville d'Arnsdorf, localité de l'Allemagne de 4 600 habitants.
La mairie d'Arnsdorf a une adresse e-mail et un site Internet.


text:
1991
Aquesta pagina concernís l'an 1991 del calendièr gregorian.
Somari
- 1 Eveniments
- 2 Naissenças
- 3 Decèsses
- 4 Prèmi Nobel
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
En genier e en febrier, participacion dau país a la Guèrra de Kuwait ambé lo mandadís d'un còrs de 18 000 òmes. Capitèt sensa dificultat de menar una ofensiva sus lo flanc nòrd dei fòrças de la coalicion internacionala gropada a l'entorn deis Estats Units d'America. Lo 3 de junh, adesion oficiala de París au Tractat de Non Proliferacion Nuclera de 1968.
Regardant leis afaires intèrnes de França, lo 12 d'abriu, foguèt adoptada una lèi permetent d'aumentar lei competéncias de l'Assemblada de Corsega. Puei, lo 15 de mai, lo govèrn Rocard demissionèt e foguèt remplaçat per aqueu d'Édith Cresson. Pasmens, aquò permetèt pas de reglar lei crisis economica e sociala dau país (esmogudas dins de quartiers populars en mai e junh, discors Le Bruit et l'Odeur de Jacques Chirac lo 19 de junh). De mai, acomencèt l'Afaire dau sang contaminat per lo virüs dau SIDA lo 25 d'abriu.
Euròpa[modificar | modificar la font]
Georgia[modificar | modificar la font]
Independéncia dau país lo 9 d'abriu. En mai, Zviad Gamsakhourdia foguèt elegit president de la republica. Establiguèt rapidament un regime fòrça autoritari que causèt una guèrra civila entre sei partisans e seis adversaris a la fin de l’annada.
Polonha[modificar | modificar la font]
Premiereis eleccions liuras en Polonha que marquèron la fin de la transicion vèrs lo capitalisme. Foguèron marcadas per una division importanta dei sufragis que ges de partit obtenguèt un resultat superior a 13%. Aquò foguèt a l'origina d'una instabilitat importanta dau govèrn. Pasmens, lei Premiers Ministres successius de l'annada (Tadeusz Mazowiecki, Jan Bielecki e Jan Olszewski) poguèron impausar un programa economic fòrça liberau qu'entraïnèt un afondrament economic dau país e una crisi persistenta fins a 1993. D'autra part, regardant sa diplomacia, Polonha quitèt lo Pacte de Varsòvia lo 1èr de julhet. Ambé l'acòrd deis autrei membres, l'aliança foguèt definitivament abandonada.
Union Sovietica[modificar | modificar la font]
Minada per una crisi economica grèva, per de dissensions intèrnas e per de movements independentistas au sen dei pòbles periferics, l'Union Sovietica s'afondrèt a cha pauc dins lo corrent de l'annada. En aost, de faccions conservatritz, sostengudas per lo KGB, assaièron de prendre lo poder per arrestar la deliquescéncia de l'estat sovietic. Arrestèron Mikhaïl Gorbachov e faguèron ocupar Moscòu per de fòrças militaras. Pasmens, a l'iniciativa dei liberaus dirigits per Borís Ieltzin, de manifestacions foguèron organizadas e lei soudats sovietics, sensa òrdre precís, sostenguèron pas lo còp d'estat. Mikhaïl Gorbachov foguèt liberat e rintrèt dins la capitala sota la « proteccion » d'Ieltzin.
La revirada dau còp d'estat entraïnèt l'acceleracion de l'afondrament dau poder centrau sovietic ambé la multiplicacion dei declaracions d'independéncia dei Republicas Socialistas. Lo 8 de decembre, lei presidents de Russia, d'Ucraïna e de Bielorussia se reüniguèron a Minsk per publicar una declaracion anonciant la dissolucion de l'URSS e son remplaçament per una Comunanutat deis Estats Independents (CEI) de definir. President sensa país, Mikhaïl Gorbachov deguèt finalament s'enclinar e demissinèt de la presidéncia de l'Union dei Republicas Socialistas Sovieticas lo 25 de decembre. L'endemans, la dissolucion dau país eissit de la Revolucion Russa foguèt oficialament proclamada marcant la fin de la Guèrra Freja. Foguèt remplaçat au sen deis institucions internacionalas per la Federacion de Russia.
America[modificar | modificar la font]
Belize[modificar | modificar la font]
Reconóissança oficiala de la sobeiranetat beliziana per Guatemala en 1991. Aquò permetèt lo retirament de l'importanta garnison britanica demorada dins lo país dempuei son independéncia en 1981. Pasmens, la situacion foguèt pas reglada per aquel acòrd car Guatemala contunièt de revendicar 12 272 km² de territòri belizian.
Asia[modificar | modificar la font]
Cazacstan[modificar | modificar la font]
Independéncia dau país lo 16 de decembre.
Iraq[modificar | modificar la font]
Perseguida e fin de la crisi dubèrta ambé l'invasion de Kowait per Iraq en aost de 1990. D'efèct, lei negociacions regardant lo retirament e lo reglament dau deute iraquians mau capitèron en despiech dei temptativas de mediacion sovietica. Lo 17 de genier, la coalicion internacionala menada per leis Estatsunidencs acomencèt una campanha de bombardament aerian còntra l'armada iraquiana e leis infrastructuras dau país. L'aviacion iraquiana foguèt pas capabla de defendre son espaci aerian e lei tropas terrèstras subiguèron de pèrdas grèvas en fàcia deis armaments modèrnes utilizats per lei poissanças occidentalas. Saddam Hussein assaièt alora succès de desviar lo conflicte vèrs Israèl e mandèt plusors míssils còntra lo territòri israelian. Son objectiu èra d'entraïnar una repòsta israeliana qu'aurià benlèu causat lo retirament dei país arabis de la coalicion. Pasmens, sota la pression de Washington, Israèl renoncièt a una repòsta. Puei, lo 25 de febrier, lei fòrças terrèstras de la coalicion ataquèron lo sud d'Iraq e Kowait. Largament destruchas per lei bombardaments aerians, leis unitats iraquianas s'afondrèron rapidament. Après un centenau d'oras de combat, un trentenau de divisions iraquianas èran estadas anientadas e Saddam Hussein foguèt obligat d'acceptar lei condicions de la coalicion per obtenir un alta-au-fuòc (28 de febrier). Entre 20 000 e 35 000 soudats iraquianas foguèron tuats entre genier e febrier e aperaquí 75 000 bleçats.
Aquela desfacha e lei dificultats d'avitalhament dins lo sud dau país entraïnèt rapidament una tiera d'insureccions. Tre lo mes de març, de revòutas acomencèron dins lei regions chiistas e curdas. La Garda Republicana — qu'aviá gardat mai d'una unitat en resèrva — reagiguèt rapidament ambé l'acòrd tacit de Washington que voliá pas reversar Saddam Hussein e lo laissèt liurament reprimir lo movement chiista. Entre lo 7 e lo 14 de març, prenguèt l'avantatge sus l'insureccion chiista que mancava d'organizacion e d'armament. Lo 17 de març, lo fugau de l'insureccion (Basra) èra sota contraròtle (de combats limitats contunièron pasmens fins au començament d'abriu). Puei, l'armada iraquiana se dirigiguèt còntra lei Curds e reconquistèron lei vilas principalas dau nòrd (28 de març - 3 d'abriu). Lei combats s'arrestèron lo 5 d'abriu sota la pression estatsunidenca e lei territòris encara tenguts per lei Curds formèron un Curdistan Iraquian autonòm.
Après aquelei combats, Iraq demorèt sota embarg e leis Estats Units e seis aliats defendiguèron tanben l'utilizacion d'avions militars dins la màger part de l'espaci aerian iraquian. Aquel embarg anava entraïnar una crisi economica e sanitària grèva ambé l'afondrament de l'economia dau país e la reaparicion de malautiás grèvas coma lo colerà. Pasmens, Saddam Hussein capitèt de se mantenir au poder.
-
-
Fotografia d'un carri iraquian destruch.
-
Veïculs militars e civius iraquianas destruchs dins la region de Basra.
-
-
-
Ozbequistan[modificar | modificar la font]
Independéncia dau país lo 1èr de setembre.
Quirguizstan[modificar | modificar la font]
Independéncia dau país lo 31 d'aost.
Tatgiquistan[modificar | modificar la font]
Independéncia dau país lo 9 de setembre.
Turcmenistan[modificar | modificar la font]
Independéncia dau país lo 27 d'octòbre.
Arts[modificar | modificar la font]
Sciéncias e tecnicas[modificar | modificar la font]
Informatica[modificar | modificar la font]
Desvolopament de la premiera version dau sistèma operatiu Linux per l'informatician finlandés Linus Torvalds (nascut en 1969).
Economia[modificar | modificar la font]
Naissenças[modificar | modificar la font]
- 10 de febrièr - Emma Roberts, actritz e modèl americana
- 16 de febrièr - Sami Niemi, saltaire amb esquís finlandés
- 17 de febrièr - Ed Sheeran, cantaire e cantautor anglés
- 14 d'abril - Constance Jablonski, modèl francesa
- 15 d'abril - Anastasia Vinnikova, cantaira bielorussa
- 23 de mai - Lena Meyer-Landrut, cantaira alemanda
- 23 de mai - Sarah Jarosz, cantautora e musiciana americana
- 30 de mai - Johan Martial, fotbolaire francés
- 14 de junh - Erick Barrondo, atlèta guatemaltec
- 21 d'octobre - Jackie Chamoun, esquiaira alpina libanesa
- 4 de novembre - Yann Phesans, actor francés
- 22 de novembre - Ossi-Pekka Valta, saltaire amb esquís finlandés
- 1 de decembre - Sun Yang, nataire chinés
- 2 de decembre - Charlie Puth, cantaire american
Decèsses[modificar | modificar la font]
- 8 de genièr - Steve Clark, guitarrista britanic (Def Leppard) (n. 1960)
- 11 de genièr, Carl David Anderson, fisician american, Prèmi Nobel (n. 1905)
- 17 de genièr - Rei Olav V de Norvègia (n. 1903)
- 30 de genièr - John Bardeen, fisician american, Prèmi Nobel (n. 1903)
- 6 de febrièr - Salvador Luria, biològ italian, Prèmi Nobel (n. 1912)
- 21 de febrièr - Margot Fonteyn, dançaira britanica (n. 1919)
- 2 de març - Serge Gainsbourg, cantaire francés (n. 1928)
- 12 de març - Ragnar Granit, neuroscientific finlandés, Prèmi Nobel (n. 1900)
- 17 de març - Pilar Primo de Rivera, politiciana espanhòla (n. 1907)
- 20 de març - Jan Alfred Szczepański, critic de literatura, de teatre e de cinèma polonés (n. 1902)
- 24 de març - Albert Järvinen, musician de rock finlandés (n. 1950)
- 3 d'abril - Graham Greene, escrivan, autor de teatre e critic de literatura anglés (n. 1904)
- 1 de mai - Cesare Merzagora, president provisòri d'Itàlia (n. 1898)
- 21 de mai - Rajiv Gandhi, primièr ministre d'Índia (n. 1944)
- 23 de mai - Jean Van Houtte, primièr ministre de Belgica (n. 1907)
- 6 de junh - Stan Getz, saxofonista de jazz american (n. 1927)
- 15 de junh - William Arthur Lewis, economista de Santa Lucia, Prèmi Nobel (n. 1915)
- 6 de julhet - Anton Yugov, primièr ministre de Bulgaria (n. 1904)
- 24 de julhet - Isaac Bashevis Singer, escrivan polonés american, Prèmi Nobel (n. 1902)
- 3 d'agost - Ali Sabri, primièr ministre d'Egipte (n. 1920)
- 2 de setembre - Alfonso García Robles, diplomata mexican, Prèmi Nobel (n. 1911)
- 3 de setembre - Frank Capra, realizator de cinèma american (n. 1897)
- 7 de setembre - Edwin Mattison McMillan, quimista american, Prèmi Nobel (n. 1907)
- 26 de setembre - Billy Vaughn, cap d'orquèstra american (n. 1919)
- 28 de setembre - Miles Davis, musician de jazz e compositor american (n. 1926)
- 13 d'octobre - Daniel Oduber Quirós, president de Còsta Rica(n. 1921)
- 24 d'octobre - Gene Roddenberry, creator de la seria de television Star Trek (n. 1921)
- 5 de novembre - Fred MacMurray, actor american (n. 1908)
- 6 de novembre - Gene Tierney, actritz americana (n. 1920)
- 18 de novembre - Gustáv Husák, president de Checoslovaquia (n. 1913)
- 23 de novembre - Klaus Kinski, actor alemand (n. 1926)
- 24 de novembre - Eric Carr, musician american (Kiss) (n. 1950)
- 24 de novembre - Freddie Mercury, cantaire e compositor britanic (Queen) (n. 1946)
- 1 de decembre - George Joseph Stigler, economista american, Prèmi Nobel (n. 1911)
- 6 de decembre - John Richard Nicholas Stone, economista britanic, Prèmi Nobel (n. 1913)
- 9 de decembre - Berenice Abbott, fotografa americana (n. 1898)
- Ivan Roa Christian, magistrat de Pitcairn (n. 1919)


text:
Fauquembergues
Fauquembergues es una comuna francesa, situada dins lo departament del Pas de Calais e la region del Nòrd-Pas de Calais.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Lo fleuve Aa trauèssa Fauquembergues.
Le fleuve Aa traverse Fauquembergues.
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Toponymie : Falcoberg (961), lo mont del faucon[1].
Toponymie : Falcoberg (961), le mont du faucon[2].
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats[modificar | modificar la font]
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Denise Pol, "Noms de luòcs del Nòrd - -Calava", Editions Bonneton
- ↑ Denise Poulet, "Noms de lieux du Nord - Pas-de-Calais", Editions Bonneton


text:
Aguesti dies endarrèr presentàuem es candidatures tàs eleccions municipaus e tath Conselh Generau d'Aran. Ues candidatures damb persones ilusionades, professionaus e valentes que se presenten en aguestes eleccions pr'amor deth sòn compromés damb Aran e es sòns municipis e damb era volontat de ajudar a auançar ath nòste territòri e ara sua gent en aguesti moments tant complicadi.
Era campanha electorau que començarà d'aciu a uns dies serà ben segur ua campanha emocionant e intensa a on, uns e uns auti, auram d'explicar e deféner es nòstes posicions, opinions e accions. Mès non serà ua campanha coma ua auta quinsevolh, sustot peth moment sociau e economic que viuem e calerà hèr a conéisher damb claretat quin Aran volem entàs pròplèu ans, ena mia opinion un Aran mès fòrt e coesionat que pogue afrontar es rèptes d'un futur qu'encara ei incèrt e que requerís de projèctes e accions innovadores e modèrnes que placen definitivament ath nòste país en sègle 21. Pr'amor qu'a arribat eth moment de guardar entà dauant e non entà darrèr, d'apostar per un Aran mès desvolopat e damb majors còtes de benèster entàs sòns ciutadans e ciutadanes.
Seran donques ues setmanes apassionantes a on toti e totes demoram qu'eth respècte sigue, ara fin, peth dessús de tot e qu'aguest país nòste e era sua gent sigue qui en gesque mès beneficiat.


text:
Vitamina
Las vitaminas (del latin vita (vida) + ammoniakós (del grèc 'producte libi', 'amoníac') + -ina (del latin substància)), son de compausats eterogenèus indispensables per la vida.
Las vitaminas son de moleculas organicas que lor manca pòt provocar de malautiás dichas avitaminòsis. L'organisme las pòt pas sintetizar, mas las deu aquerir amb las noiriduras. Una dieta que i mancan provocarà de tresviraments metabolics. Lor excès dich ipervitaminòsi pòt èsser toxic, especialament dins lo cas de las vitaminas liposolublas. L'intoxicacion per lor acumulacion dins lo còrs es possibla, après un periòde long d'abús. Las vitaminas agisson tanben coma substàncias antioxidantas, que prevenon mantun tipe de càncer, coma coenzimas e coma grops prostetics dels enzims. I a actualament 13 vitaminas classificadas dins dos bèls grops:
Vitaminas idrosolublas[modificar | modificar la font]
- Complèxe B
- Vitamina B1 o Tiamina (Antineuritica)
- Vitamina B2 o Riboflavina
- Vitamina B3, Vitamina PP o Niacina
- Vitamina B5 o Acid pantotenic
- Vitamina B6 o Piridoxina
- Vitamina B8, Vitamina H o Biotina
- Vitamina B9, Vitamina M o Acid folic
- Vitamina B12 o Cianocobalamina
- Vitamina C o acid ascorbic (Antiescorbutica)
Vitaminas liposolublas[modificar | modificar la font]
- Vitamina A o Retinòl
- Vitamina D o Colecalciferòl (antiraquitica)
- Actualament la vitamina D, se considèra pas una vitamina, mas una ormona.
- Vitamina E o Tocoferòl
- Vitamina K o Naftoquinona (antiemorragica)


text:
Sant Urcise
Sent Rocise [sen Ruʃize] o Sant Ròc[1] (Saint-Urcize en francés) es una comuna auvernhata, situada dins lo departament del Cantal e la region d'Auvèrnhe.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ [www.ffct.org/bcn-bpf/sites/15-saint-urcize.pdf 15-saint-urcize.pdf]


text:
Jaume Stuart
Jaume Stuart (19 de junh de 1566 - 27 de març de 1625), tanben dich Jaume VI d'Escòcia o Jaume Ièr d'Anglatèrra, foguèt rèi d'Escòcia de 1567 a sa mòrt e rèi d'Anglatèrra e d'Irlanda de 1604 a sa mòrt. En Escòcia, succediguèt a sa maire Maria Ièra (1542-1567) e en Anglatèrra, succediguèt a Elisabeta Ièra (1558-1604) a la fin de la dinastia Tudor. Foguèt remplaçat per son fiu Carles Ièr (1625-1649).
Son rèine foguèt marcat per divèrsei succès economics e politics en Escòcia. En revènge, deguèt faciar de dificultats en Anglatèrra en causa dei tensions entraïnadas per la question religiosa e per l'oposicion a l'union dei dos reiaumes. De mai, sei temptativas de renfòrçar l'autoritat reiala se turtèron ai poders dau Parlament de Londres. Foguèt tanben a l'iniciativa de la colonizacion anglesa d'Irlanda e d'America.


text:
Villes et mairies du District de Sierre (154)
Liste des communes
Sierre
Ville de Sierre, localité de la Suisse de 15 000 habitants.
La mairie de Sierre a une adresse e-mail et un site Internet.
Présence d'activités sur la ville.
Lens
Ville de Lens, localité de la Suisse de 3 500 habitants.
La mairie de Lens a une adresse e-mail et un site Internet.
Randogne
Ville de Randogne, localité de la Suisse de 3 400 habitants.
La mairie de Randogne a une adresse e-mail et un site Internet.
Chalais
Ville de Chalais, localité de la Suisse de 2 900 habitants.
La mairie de Chalais a une adresse e-mail et un site Internet.
Chermignon
Ville de Chermignon, localité de la Suisse de 2 800 habitants.
La mairie de Chermignon a une adresse e-mail et un site Internet.
Anniviers
Ville d'Anniviers, localité de la Suisse de 2 300 habitants.
La mairie d'Anniviers a une adresse e-mail et un site Internet.
Montana
Ville de Montana, localité de la Suisse de 2 200 habitants.
La mairie de Montana a une adresse e-mail et un site Internet.
Grône
Ville de Grône, localité de la Suisse de 2 000 habitants.
La mairie de Grône a une adresse e-mail et un site Internet.
Saint-Léonard
Village de Saint-Léonard, localité de la Suisse de 1 900 habitants.
La mairie de Saint-Léonard a une adresse e-mail et un site Internet.
Chippis
Village de Chippis, localité de la Suisse de 1 500 habitants.
La mairie de Chippis a une adresse e-mail et un site Internet.
Veyras
Village de Veyras, localité de la Suisse de 1 500 habitants.
La mairie de Veyras a un site Internet.
Venthône
Village de Venthône, localité de la Suisse de 1 100 habitants.
La mairie de Venthône a une adresse e-mail et un site Internet.
Miège
Village de Miège, localité de la Suisse de 1 000 habitants.
La mairie de Miège a une adresse e-mail et un site Internet.
Mollens
Village de Mollens, localité de la Suisse de -1 000 habitants.
La mairie de Mollens a une adresse e-mail et un site Internet.
Icogne
Village de Icogne, localité de la Suisse de -500 habitants.
La mairie de Icogne a une adresse e-mail et un site Internet.


text:
Qin Shi Huang
Qin Shi Huangdi (-259 - -210), en chinés : 秦始皇, èra un rèi de l'estat chinés Qin de 246 a 221 avC a la fin dau Periòde dei Reiaumes Combatents, puei lo premier emperaire de la dinastia Qin de 221 a sa mòrt. Premier sobeiran chinés que capitèt d'unificar lo país, ocupèt donc una plaça fòrça importanta dins son istòria e son organizacion intèrna gràcias au renfòrçament de l'autoritat imperiala e au començament d'una politica de bastida (Granda Muralha, canaus, rotas...) que va prefondament marcar lo territòri.
Somari
- 1 Nom de Qin Shi Huangdi
- 2 Naissença e familha
- 3 Rèi de l'Estat Qin
- 4 Emperaire de l'Empèri Qin
- 5 Mòrt e succession
- 6 Familha e descendéncia
- 7 Ligams intèrns
- 8 Nòtas e referéncias
- 9 Bibliografia
Nom de Qin Shi Huangdi[modificar | modificar la font]
Significacion de son títol[modificar | modificar la font]
A partir dau començament dau periòde Zhou en 1045 avC, lei caps deis estats chinés èran dichs Wang, títol que va pauc a pauc significar cap o rèi. Foguèt lo títol iniciau dau futur Qin Shi Huangdi quand comencèt son rèine sus l'estat Qin. Pasmens, sa victòria de 221 e l'unificacion dau país entaïnèt un cambiament major au nivèu politic e un besonh de legitimar l'òrdre novèu. Per aquò, lo venceire decidiguèt de crear un títol per marcar sa diferéncia e sa poissança novèla. Adoptèt donc lo títol de Premier Emperaire Sobeiran Qin que va donar lo nom Qin Shi Huang [1][2] :
- Qin èra l'estat d'origina de l'emperaire.
- Shi significa « premier ». Ansin, lei successors de Qin Shi Huang foguèron dichs segond emperaire, tresen emperaire... etc.
- Huangdi èra eissit dau nom d'un periòde istoric de l'Antiquitat chinesa dicha « Periòde dei Tres Sobeirans e dei Cinc Emperaires ». L'objectiu èra donc d'associar dirèctament son nom ambé lo periòde mitic de l'aparicion de la civilizacion chinesa.
Usatge[modificar | modificar la font]
Doas formas son utilizadas dins lo Shiji escrich per l'istorian chinés Sima Qian : Qin Shi Huangdi dins lo capitól cinc e Qin Shi Huang dins lo capitól sièis. La premiera es generalament considerada coma la forma corrècta car lo mòt Huangdi es lo resultat de la fusion dei tèrmes Huang (imperiau) e Di (sobeiran) que permet de crear lo títol d'emperaire.
Naissença e familha[modificar | modificar la font]
Segon Sima Qian, Qin Shi Huangdi nasquèt vèrs 259 avC. Èra lo fiu ainat de Zhuangxiang, rèi de l'Estat Qin[3]. Sa maire èra una concubina de Zhuangxiang. A sa naissença, recebiguèt lo nom dau clan reiau Qin (Zhao) e lo nom personau de Zheng. Après sa mòrt e la presa dau poder per la dinastia seguenta, leis emperaires Han assaièron de descredibilizar lo fondator de la dinastia Qin. Ansin, se creèt lo racònte de l'illegitimitat de la naissença de Qin Shi Huangdi que son paire vertadier será un marchand conselhier de Zhuangxiang. Aquela teoria foguèt considerada coma possibla durant lei periòdes de l'Empèri Han e dei dinastias seguentas[3]. Pasmens, a l'ora d'ara, sa validitat es contestada en causa d'incoeréncias cronologicas[4].
Rèi de l'Estat Qin[modificar | modificar la font]
Jovença[modificar | modificar la font]
Lo rèine de Zhuangxiang durèt solament tres annadas e Zhao Zheng venguèt rèi en 246 avC. La succession foguèt contestada per una revòuta dins la region de Tunliu d'un autre fiu de Zhuangxiang. Pasmens, lo sobeiran novèu poguèt aprofichar lo sostèn de Lu Buwei, conselhier de son paire, que venguèt premier ministre e dirigiguèt l'Estat Qin durant la jovença de Zhao Zheng. La revòuta de Tunliu foguèt donc rapidament reprimida, sei caps executats e lo poder novèu definitivament installat.
Còp d'estat de Lao Ai[modificar | modificar la font]
La temptativa de còp d'estat de Lao Ai foguèt la segonda crisi importanta dau rèine de Zhao Zheng. Se debanèt de 238 a 235 avC e s'acabèt per un succès dau rèi, l'eliminacion dau premier ministre Lu Buwei e lo començament dau rèine personau de Zhao Zheng. L'origina dau complòt foguèt la crenhença de Lu Buwei d'una descubèrta per Zhao Zheng de sa liason secrèta ambé la maire de son rèi. Per s'aparer, decidiguèt de rompre aquela relacion. Aquò se debanèt sensa dificultat e Lu Buwei capitèt de favorizar una liason novèla entre la maire de Zhao Zheng e un noble dich Lao Ai. Pasmens, aqueu darrier aviá tanben seis ambicions pròprias. En 238 avC, aprofichèt un viatge de Zhao Zheng en província per assaiar de prendre lo contraròtle dau palais reiau. Gràcias au sostèn de l'armada e de Lu Buwei lei partisans de Lao Ai foguèron vencuts. Dins aquò, Lao Ai capitèt de s'escapar e la repression de sa revòuta foguèt lònga fins a sa captura e son execucion. Maugrat son succès militar, la responsabilitat de Lu Buwei dins leis eveniments foguèt finalament descubèrta. Son influéncia declinèt e, en 235 avC, lo premier ministre se suicidiguèt per defugir l'umiliacion d'un exil[5].
Temptativas d'assassinat[modificar | modificar la font]
En 227 avC, Zhao Zheng deguèt faciar la temptativa d'assassinat menada per un cortesan de l'estat Yan dich Jing Ke. Aqueu projècte foguèt ordonat per lo rèi de l'estat Yin en guèrra còntra l'estat Qin. La temptativa mau capitèt e lo rèi capitèt de se defendre[6]. L'execucion de Jing Ke entraïnèt una segonda temptativa d'assassinat dirigida per lo musician Gao Jianli qu'èra un amic de Jing Ke. Coma lo premier còp, lo complòt mau capitèt e Gao Jianli foguèt executat.
Premiera unificacion de China[modificar | modificar la font]
L'unificacion de China foguèt l'òbra politica principala de Zhao Zheng de 230 a 221 avC. Acomencèt a partir de 229 avC quand Qin Shi Huangdi aprofichèt lei degalhs causat dins l'estat Zhao per un tèrratrem per atacar e conquistar aquela region entre 229 e 228 avC[7]. Aqueu succès encoratjèt Qin Shi Huang de continuar sa politica estrangiera agressiva. Sei fòrças prenguèron lo contraròtle de l'estat Yan dins lo nòrd de China en 226 avC e de l'estat Wei dins lo centre dau país en 225 avC. Puei en 223 avC, se debanèt l'etapa pus decisiva de l'unificacion quand una guèrra novèla permetèt d'anientar l'estat Chu qu'èra lo rivau principau dau principat Qin[8]. Enfin, en 221 avC, la conquista de l'estat Qi marquèt la fin finala dau Periòde dei Reiaumes Combatents e la formacion de l'Empèri Chinés.
Emperaire de l'Empèri Qin[modificar | modificar la font]
Après la fin de l'unificacion militara de l'Empèri Chinés, la politica de Qin Shi Huangdi foguèt magerament regardada per lo pensament de consolidar l'estat novèu. Ansin, la segonda mitat dau rèine foguèt marcada per l'importància donada ais afaires administratius, economics e frontaliers.
Organizacion administrativa[modificar | modificar la font]
L'objectiu principau de la politica administrativa de l'emperaire foguèt d'evitar la division de l'empèri e de limitar l'influéncia dei fòrças independentistas dins lei regions conquistas. Aital, una administracion novèla foguèt creada segon dos principis novèus. Lo premier foguèt l'adopcion d'unitats territorialas novèlas e fòrça diferentas dau sistèma feodau dau Periòde dei Reiaumes Combatents per escafar lei frontieras ancianas[9]. Lo territòri foguèt devesit en trenta-e-sièis puei quaranta comandariás. Una comandariá èra tanben devesida en en districts e en comtats. Lo segond principi foguèt de reformar lei condicions d'intrada dins l'administracion de l'estat per demenir l'influéncia dei familhas ancianas e crear una elèit novèla favorabla ais interés de Qin Shi Huangdi. Ansin, l'emperaire adoptèt un sistèma de concors nacionau per venir foncionari en plaça de la succession ereditària tradicionala.
Aquel òbra administrativa aguèt un succès important car va venir la basa de l'administracion imperiala fins au sègle XIX. En revènge, foguèt pas capabla d'empachar la fin rapida de la dinastia Qin, minada per lei complòts dei ministres e dei conselhiers imperiaus, après la mòrt de Qin Shi Huangdi. Tre 206 avC, una revòuta generalizada sostenguda per l'aristocràcia anciana dei Reiaumes Combatents entraïnèt la casuda dei Qin. Pasmens, lei Han aprofichèron la soliditat deis institucions creadas per Qin Shi Huangdi per formar tornarmai l'Empèri Chinés après solament quauqueis annadas de trebols.
Politica economica[modificar | modificar la font]
L'objectiu principau de la politica economica de Qin Shi Huangdi foguèt pron similar a aqueu de sa politica administrativa : consolidar l'unificacion de l'empèri novèu e limitar lo risc de revòutas. Per aquò, lo govèrn de Li Si s'ocupèt d'estandizar lo sistèma de mesuras e l'escritura chinesa per favorizar lei cambis comerciaus e renfòrçar la capacitat de contraròtle de l'administracion. Tanben per desvolopar l'economia, lo govèrn acomencèt la bastida d'un ret de rotas e de canaus.
Renfòrçament dei defensas e dei comunicacions de l'Empèri[modificar | modificar la font]
En fòra de seis interés economics, lo melhorament dei comunicacions entre lei províncias de l'empèri aguèt tanben de renfòrçament militar. D'efèct, après son succès de 221 avC, l'importància deis afaires militars dins la politica de Qin Shi Huangdi demeniguèt pas. Divèrsei guèrras se debanèron, especialament en direccion dau sud còntra leis estats de la region de Vietnam e lei fòrças chinesas conquistèron quauquei regions suplementàrias. Pasmens, aqueu periòde foguèt tanben marcat per lo renfòrçament dei defensas de l'Empèri còntra leis enemics interiors o exteriors.
Ansin, lo ret de rotas e de canaus permetiá tanben de favorizar la mobilizacion e lo desplaçament de tropas per luchar còntra una revòuta intèrna o un enemic estrangier. De mai, Qin Shi Huangdi decidiguèt de luchar còntra la menaça representada per lei tribús Xiongnu situadas au nòrd e au nòrd oèst de l'Empèri. Per aquò, après divèrsei campanhas sensa resultat decisiu, acomencèt la bastida d'un ensems de muralhas e de barris per protegir la frontiera nòrd que será a l'origina de la Granda Muralha.
Complòt de Zhang Liang[modificar | modificar la font]
En 218 avC, Qin Shi Huangdi foguèt victima per lo tresen còp d'un complòt que son objectiu èra d'assassinar l'emperaire. Foguèt dirigit per un noble Han desirós de venjar la desfacha de son reiaume durant lo periòde dei guèrras d'unificacion de 230-221 avC. Son idèa èra d'aprofichar un viatje d'inspeccion de l'emperaire per mandar un projectil d'un centenau de quilogramas sus sa veitura. Pasmens, en causa d'una informacion erronèa, lo projectil esquichèt pas la veitura de l'emperaire. Leis assassins capitèron de s'escapar e aqueu complòt foguèt la darriera temptativa importanta d'eliminar Qin Shi Huangdi.
Destruccion de l'istòria dei dinastias precedentas[modificar | modificar la font]
La fin dau rèine de Qin Shi Huangdi foguèt marcada a partir de 213 avC per una politica de destruccion sistèmatica dei libres pertocant l'istòria dei dinastias precedentas[10]. La possession de certanei libres enebits foguèt condamnada per la pena de mòrt[11]. La rason oficiala èra d'empachar de comparasons entre lo rèine de Qin Shi Huangdi e lei senhors precedents. Pasmens, permetiá tanben de consolidar lo poder de la dinastia en plaça e certanei reformas coma l'unificacion de l'escritura chinesa. En revènge, entraïnèt la pèrda d'un nombre important d'òbras.
Mòrt e succession[modificar | modificar la font]
Recèrca de l'immortalitat[modificar | modificar la font]
La fin de la vida de Qin Shi Huangdi foguèt marcada per la paur de sa mòrt e la recèrca de l'immortalitat. Ansin, s'organizèt divèrseis expedicions per recercar una pocion de vida o de mascs conoissent lo secrèt e l'emperaire realizèt mai d'un romavatge dins de luòcs sants supausats enausir son vòt. Se lo secrèt de l'immortalitat foguèt pas descubèrt, aquela obsession permetèt de melhorar lei conoissanças geograficas chinesas e d'encoratjar lo desvolopament de l'alquimia.
Mòrt e tomba de l'emperaire[modificar | modificar la font]
Qin Shi Huangdi moriguèt lo 10 de setembre de 210 avC durant un viatge d'inspeccion en China Orientala. Sa mòrt foguèt probablament causada per l'ingestion repetida de pilulas de mercuri preparadas per leis alquimistas de la Cort per protegir l'emperaire còntra la mòrt. Lo decès foguèt escondut per lo Premier Ministre Li Si per empachar una revòuta generalizada e preparar una succession favorabla a seis interés gràcias a l'eliminacion dau fiu ainat e eiretier de l'emperaire.
Lo mausolèu e la tomba de Qin Shi Huangdi son situats dins lo district de Lintong. Descubèrts en 1974, son venguts d'endrechs fòrça famós gràcias a la preséncia d'una armada de soudats d'argiela de 6 000 òmes supausats protegir lo còrs de l'emperaire còntra leis esperits marrits. La bastida d'aquel ensems acomencèt en 215 avC e mobilizèt entre 300 000 e 720 000 segon lei fònts istorics. Lo secrèt de la localizacion de la tomba demorèt fins au sègle XX e es totjorn encara sarrada. En revènge, una partida dau mausolèu foguèt cavada per leis arqueologistas chinés.
Complòt per la succession[modificar | modificar la font]
En causa de sa paur de la mòrt, Qin Shi Huangdi aviá pas preparat sa succession entraïnant divèrsei complòts organizats per sei ministres e conselhiers, especialament son Premier Ministre Li Si. Ajudat per l'eunuc Zhao Gao, Li Si capitèt de fabricar un faus òrdre de suicidi signat per Qin Shi Huangdi per eliminar lo fiu ainat e eiretier supausat Fusu e lo generau Meng qu'èra son sostèn pus important e un enemic dei dos òmes. Aquò capitèt e un autre fiu de Qin Shi Huangdi venguèt emperaire sota lo contraròtle dei dos caps dau complòt. Pasmens, la novèla de la mòrt de l'emperaire entraïnèt divèrsei revòutas e la dinastia QIn s'afondrèt en 206 avC, tres annadas après la disparicion de son fondator.
Familha e descendéncia[modificar | modificar la font]
Durant sa vida, Qin Shi Huang aguèt un nombre fòrça important de concubinas, un cinquantenau d'enfants e tanben un cinquantenau de felens. En revènge, nomèt jamai d'emperatritz oficiala. Entre seis enfants, lei pus importants foguèron Fusu que foguèt son eiretier supausat e Huhai que venguèt son successor sota lo nom de Qin Er Shi.
Ligams intèrns[modificar | modificar la font]
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ (en) Frances Wood, China's First Emperor and His Terracotta Warriors, Edicions Macmillan (2008), pp. 23-24 e 26.
- ↑ (en) Jeaneane Fowler, An Introduction to the Philosophy and Religion of Taoism: Pathways to Immortality, Edicions Sussex Academic Press (2005), p. 132.
- ↑ 3,0 3,1 (en) Records of the Grand Historian: Qin Dynasty, Ssu-Ma, Ch'ien. Sima, Qian. Edicion University Press (1996), pp. 35 e 59.
- ↑ (en) John Knoblock e Jeffrey Riegel, The Annals of Lü Buwei, Edicions Stanford University (2001), p. 9.
- ↑ (en) Adeline Yen Mah, A Thousand Pieces of Gold : Growing Up Through China's Proverbs, Edicions HarperCollins (2003), pp. 32-34.
- ↑ En 227 avC, lei cortesans avián pas lo drech de tenir una arma en preséncia dau rèi. Zhao Zheng deguèt donc se defendre espereu còntra son agressor.
- ↑ (en) Stephen G. Haw, Beijing a Concise History, Edicions Routlege (2007), pp. 22-23.
- ↑ (en) Sima Qian: The First Emperor, Traduccion de Raymond Dawson, Edicion Oxford University Press (2007).
- ↑ (en) Gregory Veeck e Clifton Pannell, China's Geography: Globalization and the Dynamics of Political, Economic, and Social Change, Edicions Rowman & Littlefield publishing (2007), pp. 57-58.
- ↑ (en) Lisa Rosenlee Li-Hsiang, Roger T. Ames, Confucianism and Women: A Philosophical Interpretation, Edicion SUNY Press (2006), p. 25.
- ↑ (en) Frances Wood, China's First Emperor and His Terracotta Warriors (2008), p. 33.


text:
Universitat del Bio-Bio
L'Universitat del Bio-Bio es una universitat chilena publica creada en 1947, tanben coneguda coma UBB.
S'estructura en 3 campus: Concepción, Los Ángeles e Chillán, ont s'impartisson distintes de titolacions.
Campus[modificar | modificar la font]
- Concepción
- La Castilla
- Fernando May
Facultats[modificar | modificar la font]
L'universitat es dividida en 6 facultats:
- Engenhaire
- Sciéncias Experimentalas
- Arquitectura
- Sciéncias de Santat e Aliments
- Educacion e Umanitats
- Sciéncias d'Entrepresa


text:
Politicians and Election, Vote in Freedom, Actively Participate in Democracy, Vote for Change, Online referendum
VIEW DETAIL
Online election results for "Sit.polític.en la República Dominicana - satisfecho" in graph.
situacion politica de republica dominicana, realidad politica en la republica dominicana, "situacion politica en la republica dominicana", republica dominicana realidad politica, república dominicana situación política, define cual es la situacion politica de republica dominicana, situacion politica dominicana, situacion social de la republica dominicana, marketing republica dominicana, imagen de la situacion politica de la republica dominicana and more...


text:
Australopithecus
Australopithecus (del latin australis 'del sud' e del grèc πίθnkoς pithekos 'monard') es un genre atudat de primats ominids. Visquèt en Africa fa entre 4 milions e 2 de milions d'ans, del Zanclean (Pliocèn Inferior) al Gelasian (Pleistocèn Inferior). La màger novetat aportada pels australopitècs es que se desplaçavan de manièra bipèda. La talha del sieu cervèl èra similara al dels grands monins actuals. Vivián dins las zònas tropicalas d'Africa, en s'alimentant de frucha e de fuèlhas.
Una branca dels australopitècs se separèt de la que donariá pus tard Homo sapiens, en passant pels australopitecins robusts, classificats dins lo genre Paranthropus.
Espècias[modificar | modificar la font]
Se coneisson divèrsas espècias de fossils:
- Australopithecus anamensis: Ominids fòrça primitius, que presentavan de caissals largs amb un esmalt espés. Ocupèt la zona de Kenya entre 4,2 e 3,9 m.A. (Milions d'ans).
- Australopithecus afarensis: La siá capacitat per transmetre de sons seriá estada pas fòrça superiora a la dels chimpanzés actuals. Visquèt i a entre 3,9 e 3 m.A.
- Australopithecus bahrelghazali: Unic trobat fòra d'Africa orientala. Recep lo sieu nom de l'oasi de Bahr-lo-Ghazal, en Chad. Visquèt i a entre 4 e 3 m.A.
- Australopithecus africanus: Cran mai globular, amb una màger capacitat cerebrala: aperaquí qualques 450 cm³. Visquèt i a entre 3 e 2,5 m.A.
- Australopithecus garhi: Amb de caracteristicas cranianas e facialas especialas. Capacitat craniana d'unes 450 cm³ e preséncia d'indicis discutits de protoindustria litica. Visquèt i a 2,5 m.A.
Son estats intenses los debats scientifics pel classament d'aquestas espècias e genres. Se discutís de la convenença de la separacion de Paranthropus e a l'entorn de la classificacion de l'Homo habilis, Homo erectus o Australopithecus.


text:
Frédéric Cournet
Frédéric Cournet (Lorient, 1839 - París, 1885) foguèt una personalitat de la Comuna de París (1871).
Venguèt jornalista au jornau "Réveil" de Charles Delescluze en 1868. Durant lo sètge de París de 1870-1871, foguèt cap d'un batalhon de la Gàrdia Nacionala de Montmartre e participèt a l'insurreccion dau 31 d'octòbre de 1870. Après la guèrra, foguèt elegit deputat dau XIXen arredoniment lo 8 de febrier de 1871 puei membre de la Comuna lo 26 de març. Atemptèt de negociar amb Adolphe Thiers mai lei negociacions capitèron mau. Durant la Comuna, faguèt partida de la Comission de seguretat generala (26 de març - 3 d'abriu), de la Comission executiva (3 d'abriu - 15 de mai) e enfin de la Comission de la guèrra. Lo 24 d'abriu, venguèt delegat per la seguretat generala. Votèt contra la creacion dau Comitat de Salut Public e, lo 26 de mai, s'opausèt a la mòrt deis ostatges fusilhats dins la carriera Haxo. Après, s'exilièt a Londres e foguèt condamnat a mòrt per contumàcia per lo 6en Conseu de guèrra. Tornèt en França après l'amnistia de 1880.


text:
Puiseaux
Puiseaux es una comuna francesa, situada dins lo departament de Loiret e la region dau Centre.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
La municipalitat de Puiseaux a situat al Nòrd-Es del departament, a qualques km dels departament de Seine-e-Marna e del Essonne, a 19 km de Pithiviers, 19 km de Nemours, 30 km de Fontainebleau, 38 km de Montargis, 40 km de Étampes, 59 km de Orléans e 90 km de París. Lo sieu ponch culminant, La Montanha, s'elèva a 141 m.
La commune de Puiseaux est située au Nòrd-Est du département, à quelques km des département de Seine-et-Marne et de l'Essonne, à 19 km de Pithiviers, 19 km de Nemours, 30 km de Fontainebleau, 38 km de Montargis, 40 km d'Étampes, 59 km d'Orléans et 90 km de Paris. Son point culminant, La Montagne, s'élève à 141 m.
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Los vestigis neolítics pròvan que lo territòri de la municipalitat #èsser fòrça d'ora ocupat per l'òme.
Cap a l'an 1000, Puiseaux dépendait dels senhors del Gâtinais, e i aguèt ligat a la corona de França en 1062. En 1112, Louis VI lo Gròs i fonda una abbaye en l'onor de la Vèrge Marida, un an mai tard, dona la vila e los sieus abitants al abbaye Sant-Victor de París. Existís pas de traces en datant d'aquela fondacion, la glèisa actuala a #èsser bastida de 1200 a 1260. Una fòrça i aguèt bastit a aquela epòca per protegir los fraires de las guèrras féodales. Cap a 1370, Loys de Marval, senhor del castèl, #prene possession del fòrt de Puiseaux, mas lo rei #intervenir e los fraires #dintrar en los sieus dreches.
Pendent la guèrra de #Cent Ans la vila i aguèt protegit per las siás remparts, contràriament a las campanhas environnantes #que #èsser saccagées. En 1493, la vila en s'essent estenduda defòra dels murs, lo prieur André de Rély (fraire del confesseur del rei Charles VIII), #obténer del rei l'autorizacion de bastir una segonda enceinte fòrça mai estenduda. Se #utilizar per aquel far las pèiras de las primièras fortificacions #que #desaparéisser entièrament a l'excepcion d'un soubassement de torn #que se pòt veire en los jardins de la comuna. Pendent lo meteis periòde de grands trabalhs, se #bastir tanben la lòtja. La Lua error in Module:Data at line 198: attempt to call field 'erreur' (a nil value)., los fraires Hutin de Châtillon #assassinar lo prieur André de Rély, #çò que los #valer d'èsser bannis a perpétuité.
Las muralles de la vila la #protegir pendent las Guèrras de religion, Condé, las protestants, de las mercenaires alemands, totes #renonciar a l'atacar, vist la tiença de las siás muralles.
Pendent la Segonda Guèrra mondiala, Puiseaux i aguèt ocupat, mas pas i agut ni combat, ni bombardement. La Lua error in Module:Data at line 198: attempt to call field 'erreur' (a nil value)., catorze notables de la vila aguèron pres en otages e déportés a las camps de concentracion de Buchenwald, #Daurar e Ellrich ; de sòlas tres personas en #tornar.
Les vestiges néolithiques prouvent que le territoire de la commune fut très tôt occupé par l'homme.
Vers l'an 1000, Puiseaux dépendait des seigneurs du Gâtinais, et fut rattaché à la couronne de France en 1062. En 1112, Louis VI le Gros y fonde une abbaye en l'honneur de la Vierge Marie, un an plus tard, il donne la ville et ses habitants à l'abbaye Saint-Victor de Paris. Il n'existe pas de traces datant de cette fondation, l'église actuelle a été construite de 1200 à 1260. Un fort fut construit à cette époque pour protéger les moines des guerres féodales. Vers 1370, Loys de Marval, seigneur du château, prit possession du fort de Puiseaux, mais le roi intervint et les moines rentrèrent dans leurs droits.
Durant la guerre de Cent Ans la ville fut protégée par ses remparts, contrairement aux campagnes environnantes qui furent saccagées. En 1493, la ville s'étant étendue hors les murs, le prieur André de Rély (frère du confesseur du roi Charles VIII), obtint du roi l'autorisation de construire une deuxième enceinte beaucoup plus étendue. On utilisa pour ce faire les pierres des premières fortifications qui disparurent complètement à l'exception d'un soubassement de tour que l'on peut voir dans les jardins de la mairie. Durant la même période de grands travaux, on construisit aussi la halle. Le Lua error in Module:Data at line 198: attempt to call field 'erreur' (a nil value)., les frères Hutin de Châtillon assassinèrent le prieur André de Rély, ce qui leur valut d'être bannis à perpétuité.
Les murailles de la ville la protégèrent durant les Guerres de religion, Condé, les protestants, des mercenaires allemands, tous renoncèrent à l'attaquer, vue la solidité de ses murailles.
Pendant la Seconde Guerre mondiale, Puiseaux fut occupée, mais il n'y eu ni combat, ni bombardement. Le Lua error in Module:Data at line 198: attempt to call field 'erreur' (a nil value)., quatorze notables de la ville furent pris en otages et déportés aux camps de concentration de Buchenwald, Dora et Ellrich ; seules trois personnes en revinrent.


text:
Judo
Lo judo es un art marciau, fondat per Jigoro Kano en 1882. Maugrat sa vida corta, a capitat d'aténher un aut percentatge de clubs e d'adèptes dins lo monde occidentau e a l'encòp una granda acceptacion dins lo monde entièr. Jigoro Kano vouguèt reculhir l'esséncia dau Jujutsu, un art marciau practicat per leis bushi e de cavalièrs pendent lo periòde Kamakura (1185-1333), amb d'autrei forma d'arts de lucha practicats en aquelei temps dins l'Extrèm Orient per lei mesclar e fondre dins un art unic e basic. La premiera escòla de judo se dobriguèt en 1882.
Somari
- 1 Istòria
- 2 Tecnicas e forma d'entraïnament
- 3 Arbitratge e debanament dau combat
- 4 Grades e cenchas
- 5 Competicions majoras
- 6 Nòtas e referéncias
- 7 Bibliografia
Istòria[modificar | modificar la font]
Lo fondator dau judo èra Jigoro Kano. Sa desirança èra de popularizar un metòde que son objectiu èra d'utilizar pus eficaçament sei ressorsas fisicas e mentalas ambé l'ensenhament dei koryu (escòlas tradicionalas) Tenshin Shinyo Ryu e Kito Ryu coma ponch de partença. La legenda dítz que Jigoro Kano s'inspirèt de l'espectacle d'aubres cubèrts de nèu durant un ivèrn fòrça rigorós que remarquèt que lei brancas dei cereisiers avián una reaccion diferenta dei canèus. Sota lo pes, lei brancas dei cereisiers avián tendància de rompre mentre que lei canèus, mai soples, plegavan e se desarassavan de « l'agressor » ambé soplesa. Aquò marcava la naissança de la via de la soplesa.
Dins lei fachs, Jigoro Kano aviá consciéncia de la decadéncia dau jujutsu practicat per sei contemporanèus qu'èra plus adaptat a son epòca. Sei tecnicas èran sovent malaisadas e dangerosas d'aprendre e la màger part dei mèstres èran gaire pedagògs. S'inspirant dei metòdes de divèrsei gimnasticas occidentalas, Jigoro Kano decidiguèt d'eliminar dau jujutsu lei tecnicas dangerosas e de codificar lo rèsta sota la forma de katas per facilitar son ensenhament. Ansin, fondèt un art novèu que sa vocacion èra mai educativa que guerriera. Lo judo èra nascut.
Conoguèt un succès important que s'espandiguèt en delà dei frontieras japonesas e permetèt de popularizar leis arts marciaus d'aqueu país. Acomencèt d'èstre ensenhat au Japon en 1882 au Kodokan puei en Euròpa durant la premiera dau sègle XX. En França, l'òbra dei mèstres Mikinosuke Kawaishi e Shozo Awazu permetèt d'i fondar una federacion poderosa e d'internacionalizar lo judo. Après la Segonda Guèrra Mondiala, lo ret mondiau de clubs èra sufisent per organizar lei premierei competicions internacionalas. En 1964, venguèt espòrt olimpic per leis òmes e en 1992 per lei fremas[1].
Au començament dau sègle XXI, lo judo èra lo tresen art marciau pus practicat après lo karate e lo taekwondo ambé 8 milions de practicants.
Tecnicas e forma d'entraïnament[modificar | modificar la font]
Tecnicas[modificar | modificar la font]
Lo judo esportiu distinguís explicitament :
- lei tecnicas de projeccion dichas nage waza que l'objectiu es de desesquilibrar l'advèrsari per lo faire tombar au sòu. S'i troban :
- lo grop dei tecnicas drechas dichas tachi waza devesidas entre :
- lei tecnicas de cambas dichas ashi waza.
- lei tecnicas de braç (e d'espatla) dichas te waza.
- lei tecnicas d'anca dichas koshi waza.
- lo grop dei tecnicas de sacrificis de son equilibri per faire tombar l'advèrsari dichas sutemi waza. Coma lei tecnicas precedentas, son devesidas entre divèrsei categorias :
- lei tecnicas de sacrificis dins l'axe dichas mae sutemi waza.
- lei tecnicas de sacrificis subre lo costat dichas yoko sutemi waza.
- lei tecnicas d'enrotlament dichas makikomi waza.
- lo grop dei tecnicas drechas dichas tachi waza devesidas entre :
- lei tecnicas utilizadas per lo combat au sòu per dominar l'advèrsari. Son dichas ne waza e son devesidas entre :
- lei tecnicas d'immobilizacion dichas osae komi waza. Son practicas solament quand l'advèrsari es cochat d'esquinas ambé lei doas espatlas tocant lo sòu.
- lei tecnicas d'estranglament dichas shime-waza que son dirigidas còntra lo sistèma respiratòri o lo sistèma sanguin dau còl.
- lei tecnicas de luxacion dichas kansetsu waza que son dirigidas còntra lo coide.
Existís tanben de tecnicas de luxacion e d'd'estranglament drechas que son rarament utilizadas en competicion car es defendut de faire tombar l'advèrsari amb aquelei tecnicas. Enfin, certanei katas necessitan de practicar de tecnicas de picatge dichas atemi waza. S'i troba :
- lei còps de pie (keri).
- lei còps de ponh (tsuki).
- lei còps dau talhant de la man (shuto).
Ges de còps es portat.
Forma d'entraïnament[modificar | modificar la font]
Lei formas d'entraïnament son devesits entre exercicis tradicionaus e katas. Lei premiers son compausats per :
- lo tandoku-renshu que se practica solet còntra un advèrsari imaginari.
- l'uchi-komi que se practica amb un advèrsari en repeticion d'una projeccion.
- lo nage-komi que se practica amb un advèrsari. Es la repeticion unei còps d'una projeccion.
- lo yaku-soku-geiko que se realiza d'un biais similar au precedent en apondent lo desplaçament.
- lo randori qu'es un combat simulat amb un advèrsari que dèu practicar una resisténcia moderada ai tecnicas.
- lo kakari-geiko qu'es similar au randori ambé l'impausicion d'una tematica a l'exercici.
- lo shiai qu'es lo combat de competicion.
Lei katas representan d'exercicis d'estil necessitant una concentracion especiala. Son la fònt dei principis dau judo e l'execucion corrècta d'aquelei katas necessita un entraïnament lòng. Lei katas principaus son :
- lo nage-no-kata (forma dei projeccions) compausat dei grops te-waza, koshi-waza, ashi-waza, mae-sutemi-waza e yoko-sutemi-waza.
- lo katame-no-kata (forma dei contraròtles) compausat dei grops osae-komi-waza, shime-waza e kansetsu-waza.
- lo kime-no-kata (forma de la decision).
- lo ju-no-kata (forma de la soplesa).
- l'itsutsu-no-kata (forma dei cinc principis).
- lo koshiki-no-kata (forma dei tecnicas ancianas).
- lo Seiryoku-zen'yo-kokumin-taiiku (educacion fisica nacionala per l'eficacitat maximala).
- lo Joshi goshin-ho.
- lo Go-no-sen-no-kata (forma dei còntra-presas).
- lo Nanatsu-no-kata (forma dei sept tecnicas).
- lo Nage-Ura-No-Kata (autra forma de còntra-presas).
Arbitratge e debanament dau combat[modificar | modificar la font]
Tèrmes d'arbitratge[modificar | modificar la font]
Au judo, l'arbitratge a per mission :
- de donar leis avantatges o la victòria ai combatents après l'execucion, parciala o totala, d'una tecnica.
- de mantenir l'interés dau combat e d'assegurar la seguritat dei combatents en arrestant lo combat quand es necessari.
- d'informar lei combatents e la taula d'arbitratge dau debanament dau combat.
- de faire respectar lei reglas e d'aplicar lei sancions necessarias.
Durant lei competicions oficialas, un combat necessita tres arbitres : un principau en posicion drecha qu'es cargat de seguir lei combatents e dos asssetas dins lei cantons de la superficia de combat. Lei decisions son presas per la majoritat deis arbitres e anonciadas per l'arbitre centrau. Per èstre comprés, l'arbitre utiliza un ensems de tèrmes que son generalament acompanhats d'un gèst :
- lei tèrmes pertocant lo debanament generau dau combat son :
- Hajime (mans de lòng dau còrs) que marca lo començament dau combat.
- Matte (braç parat vèrs la taula deis oficiaus, paume dirigit vèrs la taula) que marca una pausa.
- Soremade que marca la fin dau combat.
- Hiki-wake que marca una egalitat.
- Sonomana (en tocant lei dos combatents) que demanda ai dos combatents de s'immobilizar per permetre la verificacion d'una causa per l'arbitre sensa modificar l'eissida de la situacion de combat en cors.
- Yoshi (en tocant brèvament lei dos combatents) que marca la fin d'un sonomana.
- Hantei que marca una presa de decision per leis arbitres.
- lei tèrmes regardant un avantatge son :
- kinza qu'es pas anonciat per l'arbitre. Es utilizat per atribuir la victòria en cas d'egalitat a la fin dau combat.
- koka qu'es un tèrme disparegut dempuei la sason 2008-2009 e remplaçat per lo kinza. Marcava un avantatge menor quand un combatent capitava de faire tombar son advèrsari au sòu sensa contacte deis espatlats ambé lo sòu.
- yuko (braç parat subre lo costat en dessota de l'orizontala, dets parats) que marca un avantatge mejan per projeccion, temps d'immobilizacion au sòu o sancion.
- waza-ari (braç parat subre lo costat en dessús de l'orizontala, dets parats) que marca un avantatge important per projeccion, temps d'immobilizacion au sòu o sancion.
- ippon (braç parat en dessús de la tèsta, dets parats) que marca la victòria d'un combatent per projeccion, temps d'immobilizacion au sòu, cumul deis avantatges donats per la realizacion de waza-ari o sancion. Es la fin dau combat.
- osae-komi que marca lo començament d'una fasa d'immobilizacion.
- toketa que marca la fin d'una fasa d'immobilizacion.
- lei tèrmes regardant lei sancions :
- shido qu'es lo premier avertiment sensa consequéncia.
- chui qu'es lo segond avertiment. Dona un yuko a l'advèrsari.
- keikoku qu'es lo tresen avertiment avans la pèrda dau combat.
- hansoku-make qu'es lo quatren avertiment après lo keikoku o un avertiment dirèct per una fauta grèva (utilizacion d'una presa defenduda...). Entraïna la fin dau combat.
Debanament d'un combat[modificar | modificar la font]
Zona de combat[modificar | modificar la font]
Lo terren de judo es dich tatami. Tèn una superficia minimala de 14 x 14 mètres e lo combat se debana dins una zona de 8 x 8 o 10 x 10 mètres situada au centre dau tatami. La zona exteriora permet d'assegurar la seguritat dei combatents durant l'execucion de certanei tecnicas. Per èstre validada, una tecnica dèu èstre acomençada dins la zona de combat.
Rituaus d'intrada e de sortida de la zona de combat[modificar | modificar la font]
Avans d'intrar e de sortir de la zona de combat, existís una tièra de rituaus obligatòris. Ansin, avans lo combat, lei dos combatents intran subre lo tatami e se saludan. Puei, saludan un premier còp lo tapís en montant dessús. Puei, rintran en passant darrier leis jutges per anar se posicionar au centre dau tapís, fàcia a fàcia au bòrd de la zona de combat e esperar lo sinhau de l'arbitre. Saludan alora un premier còp la zona de combat (aqueu salut es plus obligatòri en competicion dempuei 2004) e se posicionan a distància de combat. Se saludan mutualament e fan un pas d'avans ambé la camba senèstra e esperan alora lo sinhau de l'arbitre per acomençar lo combat.
A la fin dau combat, la sortida es realizada ambé de rituaus indentics se debanant dins l'òrdre invèrs de l'intrada. Lei dos combatents se saludan, pòdon saludar l'arbitre e se tocar la man. Reculan en defòra de la zona de combat e saludan lo tapís pendent la sortida.
Duracion e gasanh dau combat[modificar | modificar la font]
Per lei campionats dau monde e lei Jòcs Olimpics, la duracion oficiala d'un combat es de cinc minutas seguit, s'es necessari, d'una prolongacion de tres minutas. Lo gasanh dau combat es donat au combatent que marca l'avantatge pus important. Per exemple, l'obtencion d'un waza-ari solet permet d'averar lo combat còntra un advèrsari tenent dos yuko. L'obtencion d'un ippon permet d'averar dirèctament lo combat.
Pendent la prolongacion, la regla de la « mòrt subita » s'aplica e lo gasanh de la partida es effectiva tre l'obtencion d'un avantatge. Enfin, se la prolongacion a pas permés de despartajar lei combatents, lo venceire es designat per un vòte dei tres arbitres.
Grades e cenchas[modificar | modificar la font]
Lei combatents de judo son devesits entre unei gradas marcant per de centuras de color diferentas. Permetòn d'avalorar son nivèu tecnic, son eficacitat au combat, son ancianetat e sei qualitats moralas. Lei premiers gradas son marcats per una color diferenta de cencha e son dichs kyu. Dins l'òrdre creissent, lei colors de cencha son lo blanc (9en kyu), lo blanc-jaune (8en kyu), lo jaune (7en kyu), lo jaune-arange (6en kyu), l'arange (5en kyu), l'arange-verd (4en kyu}, lo verd (3en kyu), lo blau (2en kyu) e lo marron (1en kyu). En dessús dei kyu, lei grandes son dichs dan e son representats per una cencha negra per lei cinc premiers, per una cencha roja per lei 6en, 7en e 8en dan e per una cencha roja-blanca per lei 9en e 10en dan. Enfin, existís una cencha dicha blanca larga per lo 12en dan atribuida solament au fondator dau judo Jigoro Kano après sa mòrt.
En França, lei kyu son atribuits dins lei clubs per un professor de judo diplomat d'Estat. Certanei clubs an creat de grades suplementaris entre lei cenchas coma la cencha violeta donat a un judoka jutjat tròp jove per venir cencha blava. Lei grades superiors pòdon s'obtenir en competicion o durant un examen dirigit per una jurada regionala o nacionala oficiala.
Competicions majoras[modificar | modificar la font]
Lei competicions majoras de judo son lei Jòcs Olimpics d'Estiu, lei Campionats Mondiaus, continentaus e nacionaus e lei Tornegs dau Grand Chelèm. Lei combatents i son devesits en categorias definidas per lor pes.