text:
Kgaolong ye go yo sekasekwa mongwaIeIo wa dikanegelokopana
by user
viewsReport
Comments
Transcript
Kgaolong ye go yo sekasekwa mongwaIeIo wa dikanegelokopana tSa maitekelo. Ge go hIaIoswa mongwaIeIo wa Ramaila go kgethilwe seripa sa temana, sa isinkelwa ka botlalo. dikanegelokopana Ge go Iekodisiswa mongwaIeIo wa tsa maitekelo go do kgethwa ditemana tse tharo, eupsa gwa sekasekwa e tee go tsenelela. Tse pedi e tlo ba tsa go tlaleletsa. Lebaka ke gore mo sehlopheng Kanegelokopana se go tsweletse dikanegelokopana tse dintsi. yeo e tlogo tsinkelwa ka botlalo ke ya Bohloko bja mootlwa bo ntshwa ka bjo bongwe, go tSwa pukung ya Ditsietsi (1974) ya Senoamadi. Tse pedi tsa tIaIeIetso e tlo ba Lehutso Ie kaka legonono (1968) ya Motuku Ie Ba gahlanela bohlologadi (1987) ya Tlooke. Ge go sekasekwa mongwaIeIo go swanetse go hIokomeIwa moko wa ditaba. ditaba. Tabakgolo ke gore wona mongwalelo wo Bjo ke bothata bjo mmadi 0 kwane Ie moko wa a hlakanago Ie bjona mo dikanelongkopana tsa maitekelo. Mathata ao a do utollwa ge go tsinkelwa ditemana tse di kgethilwego. Diteng tsa kanegelokopana yeo di Iebane Ie Nakedi, ngwana wa sekolo yo a phelago ka bjala. 0 ya sekolong a bo rwele ka mpa: sekolong ga a boife go nwa. Ge a Ie moo sekolong 0 Le gona moo fela pelo gore a yo bo gampela. Morutisi wa gagwe Ie yena 0 a tseba gore Nakedi ke kgapa bjaleng. Ka ge e Ie Iesogana Ia mahlajana, ga a ke a Iemogwa ka pela gore ke motho wa mathaithai. Ge a boa sekolong 0 tsoma bjala bjalo ka motsomi a tsoma mmutla. Lesogana Ie, e be e Ie Ie Iengwe Ia masogana ao a bego a sa nwe mokgope eupsa a dio 0 tshela. Nakedi 0 He a Iemoga gore ge a boa sekolong, bomatshabasekolo ba sala ba kgorutla dinkgo, gomme ge a boa sekolong a hwetsa bona ba setse ba ipshinne, efela ka dinkgong go bobola ntsi fela. A bona bokaone e Ie go ithwalela mphagwana wa gagwe ka Iebotlelo, gore a no fela a itimola Ienyora ge a Ie kua sekolong. gagwe 0 Morutisi wa be a tseba e Ie ruri gore Nakedi ke kgapa moruleng, efela a se Iemoge gore Ie gona fao sekolong o a di busa gobane Nakedi e Ie motho wa metlae Ie ge a rile tswee. (Letl.29). Mo temaneng ye go hlaloswa ditiro tsa go gobosa motho. Le ge mongwadi a bolela ka ditaba tsa manyami Ie tsa go Iesa dihlong, ga a nepise bobe bjoo. 0 bolela tse e kego ke ditaba tse dibotse. Ka go realo, mmadi ga a kgone go itswalanya Ie motho yo go bolelwago ka ga gagwe ka gore ga go na kgokagano gare ga moko wa ditaba Ie mongwalelo. Senoamadi 0 thoma ka go utolla semelo sa Nakedi ge a re " ...e be e Ie Ie Iengwe Ia masogana ao a bego a sa nwe mokgope eupsa a dio mongwadi are " ...ao a bego a sa nwe", yeo e thulana Ie " ...eupsa a dio 0 0 0 tshela". Ge dirisitse kganetso. Yona kgopolo tshela" ka gore e somisitswe ka tumelo. Mo go dirisitswe phapantsho ("a sa nwe" Ie "tshela"), go bea taba ye e Iego molaleng, ya gore Nakedi "eupsa rata bjala. Nakedi ga a rate bjala fela; re 0 a bo "tshela". Lentsu Ie "tshela" Ie supa bojato. Ke gore, ge a enwa bjala 0 dio kgotholela 0 dio tshela". 0 Mongwadi ga a re 0 dio nwa, 0 ka mpeng. Ka go reaIo, go dirisitswe pheteletso, go gateIeIa boitshwaro bja Nakedi gore mmadi a se ke a duma go itswalanya Ie yena. Lekopanyi "eupsa" Ie gatelala "tshela" ka gore Ie fapanya mekgwa ye mebedi, e Iego (i) go nwa ka go iketla Ie (ii) go nwa ka go thulametsa ntle Ie mellwane. Ka tsela yeo bobe bja Nakedi bo tshediswa mellwane. Mongwadi 0 tswela pele ka tiriso ya phapantsho go tiisa gore ge Nakedi a Ie sekolong, pelo yona e gopotse bjala. 0 re "ge a sa iIe" Ie "ge a boa". Go gatelelwa go se iketle ga Nakedi ge a gopola gore kua motseng sehlopha se sengwe se kgatha tema ge se bakisana bjala. sekolong go ile setopo, mogopolo 0 Se se napile se tiisa gore morago bjaleng. Gore mmadi a tloge a nyatsa Nakedi, 0 bapetswa Ie sehIopa se sengwe seo Ie sona se phelago ka bjala. Se se bonala ka tiriso ya "kgorutla dipitsa" Ie "ipshinne". Mmolelwana wo " kgorutla dipitsa" ye e bolelwa ka bogale go gatelela "bo tshela". 0 lebane Ie Nakedi. Taba Ke pheteletso ka gobane "kgorutla" e supa go nwa, gwa se sale selo. Ka tiriso ya lentsu Ie go bonala dintlha tse: (a) go wela bjala godimo, (b) bojato Ie megabaru, (c) go nwa ka go se lekanetse Ie (d) go se itlhomphe ge motho a enwa. Ge mongwadi a bolela ka ga sehlopha se sengwe sa banwi ba bjala hlompha ka gore 0 a se re "ba ipshinne". Le ge Ie sona se phela ka bjaIa, ga are ba nwele bjala goba ba bo tshetse. Motho ka bothakga. 0 0 ipshina ka ge a phethile modiro Ka gona, lentsu Ie "ipshinne" Ie somisitswe bjalo ka tshwantsho ka gore sehlopha seo sa banwi se bapetswa Ie motho yo a phethilego modiro ka bothakga. Se se tiisa gore sehlopha seo (a) se nwa ka tlhompho, (b) se nwa ka go lekanetsa, Ie (c) gore ga se na megabaru ge se enwa. Ka go bapetsa Nakedi Ie sehlopha se sa banwi, mmadi 0 a selekega, gwa napa gwa foka moya wa lehloyo go lesogana leo. Go gatelela seo go bolelwago ka ga sona gore se bonagale, go somisitswe botee (ntsi) sebakeng sa bontsi (dintsi). "Ntsi" e emela dintsi ka moka tsa lefase. Ge dinkgo di tletse bjala di bobolelwa ke motshitshi wa dintsi. Eupsa mo temaneng ye mongwadi tee) ka gore 0 0 re dinkgo tseo di bobolelwa ke ntsi (e re "efela ka dinkgong go bobola ntsi fela". Mo mongwadi bolela ka bogolo (dinkgo) Ie bonyenyane (ntsi). bonyenyane. 0 Go bapetswa bogolo Ie Papetso yeo e bohlokwa ka gore e tswetsa moko wa ditaba pele. Ntsi yeo go bolelwago ka yona, ke Nakedi. Le ge a lebane Ie dithaba !Sa dinkgo tsa bjala a Ie tee, ka ntIe ga bothata. 0 tlo di bobolela ( ke gore, a di nwa a di fetsa) Ka tsela yeo, papetso yeo ya bogolo Ie bonyenyane e feteletsa Ie go gatelela mokgwa wo mobe wa Nakedi, e lego megabaru, ya dira gore mmadi a se itswalanye Ie yena. Tiriso ya nyenyefatso Ie yona ke setlabelo seo se thusago go tswetsa ditaba pele. Ge mongwadi nyenyefatso, a re go ithwalela "mphagwana", eupsa ga se nyenyefatso ya lerato. "mphagwana" woo ga 0 0 dirisitse Ke ya lenyatso ka gore sepelelane Ie tikologo yeo go bolelwago ka ga yona, e Iego sekolo. Lona Ientsu Ie Ie dirisitswe bjalo ka phetolaina ka gore ga go bolelwe ka taba ye botse. Go Iaetsa boikgantsho bja Nakedi ge a enwa mokgope, go somisitswe leitiri, "ithwaIeIa". Mongwadi ga a re mphagwana eupsa 0 0 bona bokaone e Ie go rwala re e Ie go "ithwalela". Mo Iediring Ie go foka moya wa boikgogomoso Ie megabaru. Nakedi 0 rata gore bjala bo humele yena fela. Ka go realo, go rata mokgope ga gagwe go a tiisetswa. Phapano gare ga "mphagwana" Ie "IebotIeIo" e gateIeIa se sengwe . Mongwadi ga a bolele ka ga "mphagwana" wa bjala eupsa 0 re wa "IepotleIo". Mo bjala bo a reteletswa go Iaetsa ka mo e lego sejo se bohlokwa sa Nakedi ka gona. Lesogana Ie Ie hlompha bjala mo Ie bilego Ie bo khunamelago. Phapano yeo e somisitswe ka mokgwa wa kemedi ka gore lebotlelo leo Ie emetse bjala. Ka go reaIo, lerato la Nakedi la bjala Ie a feteletswa. Go hloka boitshwaro ga Nakedi go nametswa thaba ka gore "mphagwana" wo wa "lebotleIo" ke wa go "no fela a timola lenyora" ge a Ie kua sekolong. Ka tlwaelo go timolwa seno sa go baba goba go fisa gore se nwege. Ye ke tiro ye botse ka gore seno se busetswa sekeng gore se kgahlise. Mo temaneng ye "timola Ienyora" ke mmolelo wa Ienyatso ka ge 0 sa Iebana Ie tiro ye botse. 0 tiisa lenyatso leo go setsego go boletswe ka ga lona. Lefokwana Ie "a no fela" Ie tiisa gore go "timola Ienyora" ke mokgwa wo Nakedi a 0 tlwaetsego ge a Ie sekolong. modirisotlwaelo. go barutisi. Mo go somisitSwe (a no fela a timola Ienyora) go tiisa Ienyatso Ia Nakedi Lona Ienyatso Ieo Ie godiswa ka tiriso ya IehIathi Ia mokgwa ge go thwe "a tseba e Ie run". LehIathi "ruri" Ie gateIeIa seo Nakedi a Iego sona. Seriti sa morutisi wa Nakedi se tswapogela pele ka gore ga a no tseba fela gore ngwana wa gagwe, Nakedi, 0 nwa bjaIa; eupsa 0 tseba e Ie ruri. Se se gapeletsa mmadi go se mo kwele bohloko ge masula a mo wela. Seo morutisi a se tsebago ke gore Nakedi ke "kgapa" moruleng. Kgapa ke nku ya poo yeo e sa boifego go itebanya Ie kgomo ka dihIogo. Kgomo ye e sa tiago e kanamiswa fase ka ngana. Kgapa yeo go boIeIwago ka ga yona ke Nakedi. bjaleng. 0 bapetswa Ie kgapa ka gore Mongwadi 0 0 bogale ebile 0 na Ie maatla dirisitse tshwant§hi§o Ie phetelet§o go godisa ditaba. Ga se tshegiso ka gore 0 bolela ka ditaba tsa go Iesa dihIong. Sekolo ke boraIokeIo bja Nakedi. Ge go thwe ge a Ie moo supsa go itirela boithatelo. "0 a di bus a," go Go dirisitswe pheteleUo ka gore ga se go busa mo go tlwaetswego, ga kgosi. Le yona kgosi Ie ge e busa e sa Iaolwa ke melao ye e bus ago bogosi. Mo go feteleditswe go hloka tIhompho ga Nakedi. Ge a Ie mo sekolong, ke kgosi; ga go yo a mo kgalago. 0 nwa a Iokologile, Ie gona ka Iethabo. Nakedi ke phiri ye e aperego Ietlalo Ia nku ka gore go thwe "e Ie motho wa metlae". Mo temaneng ye "metIae" Ie emetse boradia. 0 tumile ka go dirisa metlae gore a se Iemogwe. Ge re akaretsa go ka thwe Senoamadi boitshwaro bja Nakedi. 0 dirisa pheteletso kudu go hIaIosa MongwaIeIo wa gagwe ga 0 gapeletse mmadi go itswalanya Ie Nakedi Ie go mo kwela bohloko ka gore ga wa ditaba. 0 Iebane Ie moko Ka ntle ga temana ye e sekasekilwego go tlo lekodisiswa ditemana tse pedi tsa go tlaleletsa, (a) ye e tswago kanegelongkopana legonono (Magang, 1972) ya Lehutso Ie kaka Ie ya Ba gahlanela bohlologadi (Lerole la Bjasa: 1987). Go tlo thongwa ka go ala kakaretso ya kanegelokopana ya Lehutso Ie kaka legonono. Selina, kgarebe ya go tswa Lesotho, Nemadzivhanayo, mosadi. Selina tsa mehutahuta. 0 0 ile a latswa ka leleme ke Samuel lesogana la Gauteng. Ba dutse mo bjalo ka monna Ie thomile bophelo bja go kalokana; a rekisa Iebake Ie ditagi Matseka a ile a mmeela molabo, Selina a golegwa. Nakong ye ke ge a na Ie lesea. 0 dutse kgolegong mengwaga ye mene. Go tswa a busetsa dinao morago, a leba Lesotho. Ka baka la tlala a thoma go rekisa lebake. Kgabagareng yeo, ngwana wa gagwe a kgaoga. Ka kwano Ie mmagwe, Raesetsa, ba dira mokotlana ka letlalo la setopo seo, ba kitela lebake ka gare. Selina 0 beputse mokotla woo, a leba Afrika-Borwa gore a bapatse. 0 kopane Ie dimpsa tsa mmuso ka setimeleng, a swarwa. Bosego bjoo, Raesetsa Ie Selina ba lala ba tseneletse setopo sa lesea, ba se khuma bjalo ka mmutla ge 0 ntshiwa marapo, gwa sala nama Ie mokgopa feta. Ba swara setopo sa ngwana, ba ntsha marapo ka moka dithong tsa mmele gwa sala hlogo feta. Mahlo Ie ona ba a gonya. Erile mola go setse nama ya mokotlana, Raesetsa a tsea sebeba a se swara ka dihlare tsa gagwe, a se tlotsa ka makhura, a se anega. Tsatsi Ie lengwe Ie Ie lengwe ka masa, Raesetsa 0 be a tsoga e sa Ie bosego a anega sebeba seo, mantsiboa ge Ie wela a se tsenya ka ntlong a se thuntshetsa ka mesunkwane ya gagwe. A dira bjalo dibeke tse pedi, ka ya boraro ke ge sebeba se omeletse, se sa hIwe se e na Ie monkgo, se Ie bjalo ka pampiri goba mokgopa, wo 0 sogilwego, ge e se hlogo fela. (Letl. 9). Mongwalelo wa Motuku ke wa go hloka lesoko goba khuduego. Moko wa ditaba ke ge motho a rata go ikhumisa ka ntle Ie lesoko. mongwalelo 0 Ka fao, swanetse go ba wa kgegeo goba wa go sola motho yoo, goba wa lenyatso, eupsa mongwadi ga a mo nyatse ebile ga go na kotlo mabapi Ie go bolaya lesea leo. Mongwadi 0 laodisa tiro ya masetlapelo (go bua lesea), fela ga go na khuduego ye e lebanego Ie manyami ao. Motho a ka se bolaye motho, a rwala bosenyi ka yena, gwa se bonwe phoso. Seo se tiiswa ke kotlo ya Selina. Temana ye e lebane Ie molato wa go rekisa lebake. Selina ke mosadi, gagwe. 0 tseba bohloko bja pelego, eupsa 0 gobosa mala a Madiri a mabedi, e lego "Iala" Ie "tseneletse" a utolla bosoro bja mosadi yo ka gore a dirisitswe ka mokgwa wa pheteletso. Lentsu Ie "lala" Ie gatelela gore Selina Ie Raesetsa Ie go robala ga se ba ka. Ba somile bosego ka moka go kgonthisisa gore morero wa bona wa go bua lesea folotse. mongwadi 0 se Ntle Ie go se robale, ba be ba soma ka phegelelo ka gore 0 re: " ...ba tseneletse setopo". Ka tiriso ya "tseneletSe", modiro wa go bua lesea 0 a gatelelwa. Ge motho a tseneletse mosomo ke sesupo sa gore 0 ipshina ka wona, tema e a mo tswela. Bosoro bja Selina bo a feteletswa Ie go gatelelwa ka gore go I bolelwa ka tiragalo ya masetlapelo. Lesea leo ga Ie tsewe go ba motho. mmutla", e tiisa ntlha ye. Tiriso ya "ba se khuma bjalo ka Mo go dirisitswe tshwantshanyo go bapetsa lesea Ie mmutla. Wona mmutla woo ke phoofolo ebile ke nama. Ka gona, Selina 0 bona setopo sa lesea leo se tla mo tswela mohola. Ka sona 0 tlo kgona go fenya mohlako wa tlala bjalo ka ge motho a ikhunolla mathateng a tshego ge a bolaile mmutla. Se se laetsa go hloka letswalo ga Selina. Lentsu Ie "khuma" Ie bogale ge Ie lebantshwa Ie motho, kudu lesea leo Ie sa kago la senyetsa motho selo. mohlare. Ge mohlare woo 0 Ka tlwaelo motho hungwa ga 0 0 rapeletswe, huma kgabane ya 0 a kgakgamoUwa. Se se laetsa gore lentsu Ie ga Ie na tlhompho Ie kwelobohloko ka gore ge huma motho ga 0 ise felo ka yena. 0 Ka tsela ye sehlogo sa Selina se a tiisetswa. Go hloka lesoko ga Selina go ntshwa ka medu ge mongwadi a re (a) "ba ntsha marapo ka moka" (b) "gwa sala hlogo fela", (c) "mahlo Ie ona ba a gonya". Ge mafokwana a a akaretswa, go ka thwe lesea la Selina Ie builwe. Se se tlaba mmadi ka gore motho ga a buiwe, ga se phoofolo. Mongwadi 0 re thaletse seswantsho sa go garola matswalo ge a re "gwa sala hlogo fela". Se se nyamisago ke gore ga go na khuduego. Ga go phapantsho ye e dirisitswego go laetsa masetlapelo ao gore mmadi a itswalanye Ie lesea leo. Sehlogo sa Selina se tihla ntlhorong ge mongwadi a re (a) " sebeba se omeletse" Ie (b) "se Ie bjalo ka pampiri goba mokgopha wo 0 sogilwego". Setopo sa lesea se tsere sebopego se sefsa ka gore ke sebeba. dirisitswe tshwantshokgopolo. Mo go Mantsu a"pampiri" Ie "mokgopha" a tsweletsa sekapolelo sa tshwantshiso. Sona se tiisa gore bomotho bja lesea la Selina bo fetositswe lefeela. Go hloka kwelobohloko go a gatelelwa. Bjale go latela tshekasheko ya temana ye e tswago kanegelongkopana ya Ba gahlanela bohlologadi (Lerole la Bjasa, 1987). Kgetho ya temana ye e hlohleleditSwe ke bohlokwa bja yon a mo kanegelongkopana ye. Mongwadi o hlalosa Ie go swantsha lefase la bokebekwa. 0 rata gore mmadi a iponele ka mo bomenetsa bo kgamilego motho ka megolo ka gona. Khuduego e bonala ge se se ngwadilwego se bapetswa Ie ditaba. Mo kanegelongkopana ye Tsebanolo la tlhompho. phethege. 0 thoma e Ie lesogana la pelo ye botse, 0 kukisana bophelo Ie batswadi gore merero ya lapa e 0 gana go ikamanya Ie maanomabe a barwarragwe, a go bolaya tatagobona gore ba abelana mahumo a gagwe. Ka morago ga lehu tlemagane Ie mmagwe. 0 sala a Ba kwana go yo hudusa ditshelete tsa mokgalabje pankeng ka gore barwarragwe ba ka di tsitlanya. Gatee fela Tsebenolo 0 a fetoga. 0 tlelwa ke moya wa go utswa ditshelete tseo. 0 fetola mosadi wa gagwe mohlologadi, gomme morero wa gagwe wa bonokwane boTsebenolo wa phethagatswa ka katlego. Mongwadi 0 fapantsha ba babedi, e lego (a) wa go loka, Ie (b) yo mobe. Go molaleng gore ge mongwadi a thoma ka go swantsha Tsebenolo e Ie motho wa go loka, 0 dirile phoso ka gore wa nnete ke lehodu. Fao Iefelong Ie Iefsa Tsebenolo 0 He a Ioga maano Ie mosadi wa gagwe gore ba late tshelete yela. Ba He ba kwana ka maano a bona gomme Tsebenolo a re mosadi a roke diaparo tse ntsho gore Makgowa a se tIo Iemoga gore ga se mokgekolo. Toropong ba ile ba leba gona ba tIoga ba Ie fao Iefelong Ie Iefsa, mogatsa Tsebenolo a feletse ka boso fela, ebile a dirile Ie sekopodi, e setse eka ke mmagoTsebenolo, e dio ba mohlologadi. Ge ba fihla fao Makgowa a ile a se Iemoge selo ka ge a be a tseba a feditse Ie bona ebile a tseba Tsebenolo, a ba a re mmagoTsebenolo 0 akotse 0 thabetse tshelete a sa tsebe gore ga se yena, ke mosadi wa Tsebenolo. Ba ile ba re go fiwa tshelete ka moka, e dio ba dithaba tsa matIakala fela, ba wela tsela, ba fihla ba e boloka fao bona ba tsebago ba Ie tee. (LetI. 5). Moko wa ditaba wa kanegelokopana ye 0 Iebane Ie go ikhumisa ka mokgwa wa boradia (go utswa). Go utswa tshelete go Iebane Ie kgegeo. E swanetse go ba kgegeo ye bogale ka gore go utswa ke modiro wo mobe eupsa kgegeo yeo ga e gona. Ka Iebaka Ieo ga go na tswalano gare ga mongwalelo Ie khuduego. Bjo ke bofokodi bjo bogolo bja mongwalelo wa temana ye. Tlooke 0 dirisa mongwalelo wa go hloka tIhompho, wa Ienyatso ka gore rata go utolla bonokwane Ie makatika a Tsebenolo. Ioga maano" 0 dirisa seka se se Iebanego Ie bohlale. 0 Ge mongwadi a re "a Go dirisitswe tshwantshiso ka gore mongwadi 0 rata go utolla bohwirihwiri bja moisa yoo. Ka tIwaelo go logwa selo seo se rategago, e ka ba seaparo goba sediriswa bjalo ka manki. Mologi gagwe ka gore 0 0 katana Ie modiro wo mobotse. Tsebenolo e Ie wo mobe, 0 0 utolla bothakga bja Le ge modiro wa phetha ka bothakga. Ke gore, 0 beakanya maano ka boroto (go fetola mosadi wa gagwe mohlologadi) gore a tIe a kgone go phetha tiro ye mpe (go utswa tshelete) ka ona maano ao. Ka go realo, Tsebenolo ke sekgwari sa go dira bobe. Go tiisa bohwirihwiri bja Tsebenolo go thwe "ba kwana ka maano a bona". Mo kgopolo ya "go loga maano" e a boeletswa go gatelela bobe bjoo. Mo temaneng go bolelwa ka "mosadi" (wa Tsebenolo) Ie "mokgekolo" (mmagoTsebenolo). Go fapantshwa batho ba babedi bao go gatelela maanomabe a Tsebenolo. 0 laela mosadi gore a "roke diaparo tse ntsho". Ka tIwaelo diaparo tse dintsho di aparelwa lehu. Ke gore, di aparwa ke yo a hwetswego, a lego manyaming bjalo ka mmagoTsebenolo. Eupsa mo diaparo tseo tse dintsho di aparelwa modiro wo mobe, wa go utswa tshelete. Mosadi wa Tsebenolo 0 apere diaparo tsa lehu go yo utswa ka tsona. Mantsu Ie mebolelwana ye; "diaparo tse ntsho", "boso fela", "sekopodi" Ie "mohlologadi", e dirisitswe go hlalosa selo se tee, go gatelela maanomabe goba taba ya sekobo. masetIapeio A emetse goba bohlologadi manyami. Mongwadi (MmagoTsebenoIo) 0 bapetsa Ie boipshino goba lethabo (mosadi wa Tsebenolo) ge are "e setse eka ke mmagoTsebenolo". Ka tsela yeo go hloka lesoko ga Tsebenolo go a bonala. Go laetsa boradia bja Tsebenolo mongwadi "Iemoge" ka gore 0 0 boeletsa kgopolo ya go se re "Makgowa a ile a se lemoge selo", "a se tsebe". Mafokwana a ga a ganetsane, a a hlatIolana. Boradia bja Tsebenolo bo tsweletswa pele Ie go gatelelwa ge go thwe "ka ge a be a tseba" Ie ebile " a tseba TsebenoIo". Poeletso ya "tseba" e gateIeIa gore Tsebenolo ke mokadikadi wa mahIwaadibona. Go laetsa bontsi bja tshelete yeo, go somositswe phetelet§o ka gore mongwadi Tsebenolo 0 re "e dio ba dithaba tsa matlakala fela". Se se tiisa bosoro bja ka gore tshelete yeo e lekanago Ie dithaba, ke ya go kgoboketswa ka bonokwane. Go ka akaretswa ka gore mongwaIeIo wa temana ye 0 theilwe godimo ga phapantso, pheteletso, tshwantshiso Ie poeletso go gatelela bonokwane bja Tsebenolo. goboswa. Ke mongwalelo wa lenyatso ka gore seriti sa Tsebenolo se a Eupsa mmadi ga a kgone go itshwalanya Ie Tsebenolo ka gore khuduego ga e Iebane Ie mongwaIeIo woo. Re ka ruma ka gore mongwaIeIo wa dikanegelokopana moko wa ditaba. tseo 0 fapana Ie Mo ditemaneng tse di tsopotswego go bolelwa ka ga ditaba tsa go Iesa hlong, tsa go boifisa Ie go gobosa motho. bjaIo, mongwaIeIo ga 0 Le ge go Ie nepise dintlha tseo. Bothata bo hIoIwa ke kgetho ye e sa nepagalago ya diphapantsho tsa mongwaIeIo go tswetsa pele moko wa ditaba. Seo se Iego bohlokwa ke go utolla maikutlo a mongwadi mabapi Ie masula ao a laodiswago. Ka go dirisa diphapantsho tse di sa Iebanego Ie moko wa ditaba bangwadi ba hlakana Ie mathata ge ba somisa dithekniki go utolla khuduego yeo ya mongwadi. Ke ka baka leo mongwalelo Ie khuduego e lego dilo tse pedi tsa go fapana. Mo kgaolong ye go yo hIaIoswa diteng tsa dikanegelokopana phethagatsamaitekelo. tsa Tsona diteng tseo di diriswa go utolla komatona ye itsego ye e amago bophelo. Ge di diriswa ka mokgwa woo ga di katele thuto mogopolong wa mmadi. Ntlha ye e tlo Iemogwa ge go Iekodisiswa dikanegelokopana tse di itsego. Ge go Iekodisiswa diteng tsa dikanegelokopana tsa phethagatsamaitekeIo, di tlo Iebana Ie (a) dipolitiki, , (b) setSo Ie sebjaIebjaIe, (c) setso, sebjaIebjaIe Ie (e) saekholotsi. (d) Gona moo bangwadi ba gobelanya setso Ie sebj aIebj ale. Dipolitiki tseo di Iaodiswago dikanegelongkopana tsa phethagatsamaitekelo ga se tsa go arola batho ka merafe, ke gore Babasweu Ie Babaso bjalo ka ge go bonwe mo dingwalong tsa maitekelo. Babaso e Ie merafe ye e fapafapanego. Go feta moo, ga di bolele ka Di bolela ka batho, dithulano Ie karogano ya batho; di gateIeIa tlemagano ya batho bao. Ka tsela yeo, di ganeletse go tsa thuto (RamaiIa) ka gore di hIohIeIetsa kgokagano gare ga batho. Go tlo Iekodisiswa kanegelokopana ya Go kgethwa Mang? (1995) go tiisa ntlha ye. Nkadimeng (N.S) dirisa ditaba tse di amago thuto go utolla karogano ye e 0 ka hlolegago setshabeng ka baka la gore motho ga se ngwana wa mobu. Mokgalabje Kgakantshane 0 gapeletsa gore a kgethwe modulasetulo wa lekgotla la sekolo. Ga se a tsena sekolo, 0 tsene sa go nwa thobo Ie morula. Setshaba sona se hlaotse Kgotlaomone madulong ao Kgakantshane a a tomoletsego mahlo. Monna yo 0 apeilwe a butswa ka gore lengwalo la mphato wa marematlou, ebile tsela yeo 0 Kgakantshane 0 0 phethile somela ba lekala la Teba. Ka na Ie ditshwanelo tsa go ba modulasetulo wa lekgotla leo. yena thabeng ka gore 0 0 ikgantsha ge a phethile mangwalo a sekolo sa re ge go kgethwa maloko a lekgotla la sekolo, go elwe hloko mefato ka moka. Ke go re, go be Ie moemedi mphatong (wa bao ba tswago komeng) wo mongwe Ie wo mongwe. Kgetho ya Kgotlaomone ke mootlwa pelong ya Kgakantshane ka gore ke mofaladi yo a falaletsego nageng ya Babinaphuti ka baka la mehlako. Le ke lesobana leo a Ie dirisago go bjala moya wa mpholo setshabeng. Khuetso ya gagwe setshabeng e feta Ie bohloko bja mokopa ka gore leleme la boreledi. 0 na Ie 0 lala a huetsa batho gore motswakadifate a ntshwe kotsi. Ge a lala a phaphula ka mokgwa woo 0 re: Mothogoswahla ditulong tsa pele! Le tlo sala Ie nketsa nna ke itshepeletse. Phayang mahlong bana ba mokgalabje, go se bjalo boetapele go lena e tlile go sala e Ie nonwane. (Let1.71). Kgakantshane 0 nyaka boetapele a hlobaetse. A ka se buswe ke lethogoswahla leo Ie gorogilego nageng ya gabo Ie hloka Ie pudi ya leleme Ie Ietala. 0 kgethwa moduiasetuIo, goba motse 0 a hiakahiakana. Ke ka baka Ieo go Iaumago kgabo ya mollo motseng wa Kgosi Lefetla ebile setshaba se etswa diripa tse pedi tseo di gerulanago. Kgosi Lefetla ke moetapele yo a tsepeletsego tlhabologo setshabeng. modiro 0 Gore dirwa ke mang, wa bokae kgorong ya mosate, ga go bohlokwa. Taba ke gore mosomo 0 phethwe ka bokgoni. Go alafa bolwetsi bjoo bja gore motho ke mofaladi, kgorong. 0 lemogile gore motse 0 0 biletsa bakgalabje do swalalanywa ka baka la dipolelo tsa Kgakantshane Ie Iebotho Ieo a Ie hueditsego. Nkadimeng 0 dirisa dipolitiki go tiisa gore motswakadifate a ka kgatha tema ye bohlokwa nageng e sele. Ge motho e Ie modudi wa naga ya gabo ga se gore 0 napile 0 na Ie bokgoni. Le ge go thwe kgomo go bewa ya poo ya motho e a ipea, go swanetse go ba Ie tsebo Ie bokgoni. Ge batho ba merafe ye e fapafapanego ba ka ithuta go amogelana, gona ba tlo tswela pele. Bao e Iego mapheko a tsweiopele ba swielelwe mollong. Go tiisa taba ye Kgakantshane rakwa nageng ka gore 0 ke a ahiolwa, a inamiswa ka mpakakubu, a "mofefa, sehwirihwiri, mpholotsana, mojakaIeIeme Ie moloi wa mosegare". (LetI.73). Ditaba tse di ka akaretswa ka gore mongwadi 0 thulana Ie kgopolo ye e rego mediro ye mebotse e ka phethwa ke bana ba mobu fela ditshabeng. Mokgwa wo Mpepele a ngwalago ka won a ge a bole1a ka ga setso, ga fapane Ie wa Nkadimeng. Mpepele 0 0 Phapano ke diteng feta. Bjalo ka Nkadimeng, hlakahlakanya setso Ie sebjalebjale. 0 dira bjalo ka gore go na Ie se sengwe seo a nyakago go se kokotela mogopolong wa mmadi, eupsa sona seo ga a se tlise ka mokgwa wa thero goba thuto. Kgonthe ya mantsu a e tlo bonala ge go Iekodisiswa kanegelokopana ya Nka se sa boeletsa (1985) ya Mpepele. Kanege1ongkopana ye go nepiswa Pherefere, monna yo a ithekgilego ka setso. Ka ge e Ie Mopedi yo motaIa, Ientsu Ia gagwe ka Iapeng ke makhura, Ie a tlolwa. Oa a dumeIeIe boitaolo. Mosadi Ie ngwana ba a swana. Oa a fetolwe ge a boletse. Lepara ke sejo sa ka mehIa sa mosadi wa gagwe. Ge a befetswe 0 rapeletswa ka moetana wa bjala. Ke Iekgoba Ia ditlwaelo tsa segoIogoIo Ieo Ie thumanago Ie tokologo ya mofsa. Morwedi wa gagwe, e Iego Moditi, maoto Ie kgopolo. 0 dula a tlemilwe ka diketwane Oa a dumeIeIwe go phela bophelo bja gagwe. gapeletswa go phela ka gae eke sehlakahlaka, ntle Ie bagwera. masogana, gona sa mariri. 0 tlamegile go tsea ka a mabedi, tse e kego Ka ge Moditi e Ie kgarebe ya sebjalebjale, 0 0 0 Ge a bona tshaba sebata ikgethela bophelo bjo bo tloditswego todi ya nose, bjo bo fapanago Ie bjoo Pherefere a setsego a bo sunyeditse nkong ya gagwe. Bophelo bjoo bja tatagwe 0 bona e Ie bokgoba Ie kgateIeIo. Moditi 0 nyaka go Iebana thwii Ie Iesogana, Ie mo tsepeletse ka mahlong ka mahlo a bokgopedi. Ka gona 0 mebileng. thoma go kopana Ie masogana mapatlelong a kgwele ya maoto Ie Gona moo go Iogaganywa dithapo tsa Ierato. Dikholofetso di a dirwa, tsa tiiswa Ie ka mangwalo. Ka go dirisa mangwalo, mapatlelo Ie mathale (go notlelela Moditi ka ngwakong) sebjaIebjaIe se a tiiswa mo kanegelongkopana ye. Go phasalala ga makgarebe Ie masogana go swaranwe ka diatla, go atlanwa, ke dilo tsa sebj aIebj ale. Eupsa mengwako ya go ruIeIwa ka mabjang ye menyenyane, ye e tsenwago ka go khukhuna, e emetse segologolo. Se ke mohlala wa go hlakahlakanya meela ye e mebedi ya lephelo. Ka segologolo lesogana Ie ka se kgwathe mmele wa kgarebe pele ditaba tsa lenyalo di rerwa, tsa phethwa. Mo kanegelongkopana ye sona seo sa matlaba se a direga Ie ge Pherefere e Ie Ienaba Ia sebjalebjale. Morwedi wa gagwe, Moditi, 0 a ima, mogale a itirile modisi wa gag we yo a botegago. Wo ke mokgwa wo 0 tlwaetswego wa sebjalebjale wa go ipha masogana, Ie go garola bjang bo se bja butswa. Pherefere 0 Iekile go thibela seo a khutile ka setso. 0 disa morwedi bjalo ka tshemo gore ditshwene di se e bune. Ge a phekagane mojako bosego, morwedi 0 tsenya masogana ao phokgo e ile ka boroko. So Moditi 0 robilwe leoto segologolo se mo disitse bosego bjo bongwe Ie bjo bongwe. Le ge Pherefere a fentswe, mongwadi ga a gobose segoIogoIo. Se se tiiswa ke ge Pherefere a ile a inyatsa ge mosadi wa gagwe a mo eletsa ka ga boitshwaro bja gagwe. 0 a "itshola moo a ilego a ba a itshoba ditsebe". 0 ruma ka go re "a ka se sa boeletsa". Pherefere yo mofsa, yoo a fetogilego. bophara. (Letl. 85). Mo mmadi 0 hlakana Ie Phetogo yeo e ama setshaba ka E supa go tIoga bophelong bja kgateIeIo, go tsena go bjo bofsa, bja tIhomphano. Mongwadi 0 dirisitse tIhakahIakano ya setso Ie sebjaIebjaIe go rarolla komatona ya bophelo gore bophelo bo phelege. Go tIoga fao bophelo bja Iapa Ia Pherefere bo ile bja tsefa kudu ka Ierato Ie tIhomphano ye kgolo yeo Moditi a bego a sa tsebe gore e tIa bjang. (LetI. 85). Kanegelokopana ya Nna nka seje dipute (1958) ya Nkadimeng, e hIamiIwe godimo ga setso Ie sebj aIebj ale. Mongwadi 0 hIakahIakanya mekgwa ye mebedi ya Iephelo ka gore maikemisetso ke go hIohIeIetsa bophelo bjo bofsa, bja tokologo. Setso se bonala Seporanentekeleke. ge Galempotse a gapeletswa go nyalwa ke Ditiragalo tse di diragala gae ga mahlaku, mo monna e sa Iego modingwana ka Iapeng; mo Ientsu Ia mots wadi e Iego molao. Ke gaegae, mo ditaba di sepediswago go ya ka molao wo 0 beakantswego. Ke ka baka Ieo MaIekhenene (mmagoGaIempotse) a boIeIago a ititia sefega ge are: Tseba gore 0 swanetse go ja dipute go sa ronwe ka kgang Ie moreba. (Let!. 35). Ge Galempotse a sa tlabegile, Malekhenene 0 phula sekaku seo sa dipute ka go re: Aowa ngwanaka, dipute tseo 0 di jago tse re setse re kwane Ie ba mola ga Mphetakapejana ka lesogana la gagwe lela Ie lego mo gae. Galempotse ke kgarebjana ya sebj alebj ale. gatelela tokologo. eupsa Ie moyeng. Motho 0 Bophelo bja sebjalebjale bo swanetse go lokologa e sego nameng fela, 0 ipshina ge a galompana ka gare ga noka ya bophelo bjo a ikgethetsego bjona. Ke ka baka leo Galempotse a kgethago sekolo go feta mpho yeo ya go tswa batswading. 0 fetola mmagwe ka go re: Aowa ...owaa ...! dipute nka se di je ke se ka tsena sekolo. Le gona Iesogana Ieo nna ga se Ia mpotsa selo gore Ie a nthata; Ie lena ga Ia mpotsa selo ge Ie kwana. Nna ke kwele gore sogana Ieo Ie bolawa ke mafahla. (Let!. 35). Seporanentekeleke ga se lesogana la pelo ya Galempotse, ke segaswa seo a katelwago sona ka ganong ke batswadi. lenyalo ke boikarabelo bja baratani. Go ya ka sebjaIebjaIe ditaba tsa Ke gore, lerato Ie kgatha tema ye bohlokwa. Ke matsentshagae a Ienyalo. Ka segologolo ga go bjalo ka gore mofsa 0 kgethelwa mosadi goba monna ke batswadi. Ke ka baka leo Galempotse a ngangabalago. Sebjalebjale se gatelela taba ya gore kgarebe pele e nyalwa e swanetse go ipshina ka bokgarebe, ka dienywa tsa bjona. e ruthe ka gare ga noka yeo ya bokgarebe, e ipshine Ka go realo mogopolo wa yon a a phuruloga gomme ya kgona go 0 ikgethela botse Ie bobe. Ge Galempotse a bole1a mantsu a a latelago, 0 be a nepisa taba ye: Nna nka se kgone; Ie gona motho yoo wa lena ke mokgalabje, ga ke mo rate. Ntlogeleng ke yeng sekolong pele. Ke gona tseo ke tlago di bona ke godile ebile ke na Ie boikarabelo bja ee Ie aowa. (Letl. 37). Gona mpolayengL .. Mosadi wa go hloka bokgarebe e ka ba yo mobjang! (Letl.38). Ntlha ye e elwago hloko ge go bolelwa ka lenyalo la mehleng ya lehono, ke bogolo bja lesogana. Taba ye e thulana Ie setso ka gore kgarebe e be e dio nyadiswa mokgalabje gore e yo mo ruthofatsa. Mokgwa woo tlemaganya malapa. Ka ge Galempotse e Ie kgarebe ya sebjalebjale, Seporanentekeleke e Ie moradu wo 0 akometsego ka leopeng. 0 0 be 0 bona 0 tswela pele ka go re: Kganthe ga 0 ipone gore di gatile? Gape ebile ke lewa ke dihlong ge ke sepela Ie wena. (Let1.44). Mongwadi ga a nyatse segologolo eupsa batho bao ba sa sepedisego ditaba ka tshwanelo, ba siretse ka sona segologolo seo. Taba ye e tiiswa ke mantsu a tatagoGalempotse ge are: o a bona ke eng Malekhenene, ngwana yo ga ke mmone phoso Ie gannyane. Phoso ke ya go kganyelela go metsa re se ra hlahuna! Ngwana yo re rekile dihlare, ke nnete re rekile dihlare ka yena mol a yena a sa tsebe. Bjale lehono so 0 re tatetse kgare ya sehlwa. (Letl. 40). Mantsu a a gatele1a gore setso ga se na molato ge fe1a se diriswa ka tshwanelo Ie toka. Eupsa mantsu a a sa no tiisa gore mokgalabje yoo ke lekgoba la setso ka gore ga a se bone phoso, molato 0 go bao ba se dirisago. Ke ka baka leo a sa nogo ngangabala gore segologolo se phethwe ka gore, 0 re: Thaka Makwa! A ka tla a tseba Ntwane gore ke kae. Kua gona 0 a ya. Go hlwa go kgopelana Ie yen a ke go senya sebaka. (Letl. 41). Re ruma ka go gatelela gore kanegelongkopana hlakahlakanya setso Ie sebj alebj ale. Lebaka ke go re ye mongwadi 0 0 nyako utolla ntlha ye bohlokwa bophelong ka go e fapantsha Ie lehlakore Ie lengwe, e Iego la gore batswadi ba se gapeletse makgarebe ao a nyakwago ke bana. Ka go dira bjalo, mongwadi Sebjalebjale 0 nontsha Ie go godisa mogopolo wa mmadi. se go laodiswago phethegatsamaitekelo, ka ga sona dikanegelongkopana tsa se sekametse gae ga mahlaku go feta ditoropong. Sona se akaretsa mahlakore a a fapafapanego a bophelo bjalo ka thuto, lerato Ie tirisano. Ga se diriswe go senyetsa setshaba Ie go dira gore batho ba phele ba tshogile bjalo ka ge e Ie mokgwa mo dikanegelongkopana maitekelo. tsa Ge go boIeIwa ka bosenyi, bo somiswa go bopa bophelo bjo bofsa. Ge e Ie thuto ga se ya go hialefetsa batho; ke thuto ya go fahiolla Ie go e1etsa. Ke sebjaIebjaie sa go sireletsa batho menong a dinokwane. Go yo IebeIeIwa sebjalebjale seo ka go lekodisisa kanegelokopana ya Ditsotsi tsona di sa robetse (1980) ya Ngoepe. Mongwadi 0 boIe1a ka Iefase Ia tlhabologo, Ia thuto. Kanegelongkopana ye maemo a morutisi a phagamisitswe go bontsha tema ye bohlokwa ye e kgathwago ke thuto Ie barutisi setshabeng. Gape go gatelelwa bohlokwa bja dithuto tsa mangwalo a a phagamego. Go bolelwa ka ga barutisi, dikolo Ie makgotla a barutisi bjalo ka T.A.T.A. ("Transvaal African Teachers Association"). Ka go reaIo, mongwadi 0 hiohIeIetsa tlemagano Ie tirisano gare ga barutisi. Ditaba tse di lebane Ie Ramaobane, morutabana yo a bego a sa tso rweswa diala Yunibesithing ya Fort Hare, ka dithuto tsa B.A. Ke morutisi yo boleta, wa mafoiofoIo, wa go itshepa, wa tlhompho Ie boikokobetso bjo bo fapanago Ie bja barutisi ba go swana Ie Lebelo kanegelongkopana ya "0 Phele ke Phele". Ka baka la maemo (a thuto) a gagwe Ie mafolofolo, barutisi go tsosolosa 0 memiwa kopanong ya meoya ya bona Ie go ba hlahla, motseng wa BogopoIwa, tikologong ya toropo ya Tlhabane. Se se tiisa bohlokwa bja monna yo setshabeng. Ga se morutisi wa naga ya gabo fe1a. Ke motho wa ditshaba. Mogopolo wa gagwe ga se wa kudupana felo gotee. Thuto yeo e mmetlilego Ie go mo galefisa, 0 eta a e bjaia mo a memiwago gona. Ga se thuto ya go ikhoia Ie go suiafaletsa batho ba bangwe bophelo bjalo ka ya Lebe10 ya go tiaisa mosadi. Ke thuto ya go hiohIeIetsa batho. Ge a bole1a kopanong yeo ya barutisi sekolong sa Bogopolwa, 0 tiisitse gore thuto go yena ga se dinaka tsa go rweswa. 0 kgona go kgethologanya dikokwane tse pedi tse bohlokwa tsa thuto, e lego morutisi Ie moithuti; poIeIo ya gagwe ya Iebanywa Ie tsona. Thuto ya tsinkelwa go tseneIeIa, gwa hloka Ie yo a popodumago, mokgwa wa gagwe wa go hIaIosa e Ie wona wa serutegi sa nnete. Seisimane go tshologa diphororo ka dinkong. Tsatsi leo barutisi ba ile ba lemoga gore tema e sa nabile yeo e tsomago go hlagolwa, gore mosomo wa go fahlolla baithuti 0 atlege. Bao ba bego ba Ie Ieswiswing ba thoma go bona tsela. Taba ye bohlokwa ye e bonalago ka kanegelokopana ye se: Yona e Iebane Ie tshireletso ya batho. Go setse go ukamilwe gore sebjalebjale se go bolelwago ka ga sona ga se sa go hula goba go hlokofatsa batho. Leeto la Ramaobane Ie tiisa ntlha ye. Dipeakanyo tse di bego di rulagantshitswe ke mongwaledi wa Lekgotla Ia Barutisi, di ile tsa folotsa. Ka gona, 0 goroga boematimela bja Tlhabane go se motho yo a tlogo mo gahlanetsa. Ka Iebaka Ia go Iapa Ie boroko, setimela sa boela morago Tshwane ka yena. Eupsa ka thuso ya radithekethe, 0 fologa boematimeleng dikhilometara tse seswai go tIoga Tlhabane. tonye, go a babola. Ga a tsebe motho. Ke gare ga mpa ya bosego. TIhabane ka maoto. Ka go se tsebe tseIa, 0 IopeIeIa Ie seporo. di kgaotse menD 0 Ie go di ripa dinaIa, gore Ieeto Ia Ramaobane Ie atlege. gob a a gobatswa. Ga go 0 swanetse go boela Dikwefa Ie dinokwane tsa go sepela bosego, mongwadi dikanegelongkopana bja kgauswi, tsa maitekelo, monna yo wa batho 0 Ge e be e Ie be a tlo hulwa Se se lemogwa bontsing bja dikanegelokopana theilwego godimo ga bosenyi, tsa maitekelo. tse di Ge go rungwa ditaba tse go ka thwe sebjalebjale se go bolelwago ka sona ke sa tlhabologo Ie tirisano. Se nontsha megopolo ye e tekatekago ya barutisi, ba kgona go lemoga boikarabelo bja bona. Go feta fao, se kopanya barutisi, gomme gona moo dikopanong tseo ke mo malapa a thongwago gona. Ga se sebjalebjale sa go senyetsa batho. Dikanegelokopana tse di bolelago ka setso tsa phethagatsamaitekelo, di ka arolwa ka dikgoro tse pedi, e lego (a) tse di dikologago godimo ga setso Ie (b) tse di hlakahlakanyago setso Ie sebjalebjale. Mohuteng wa mathomo mongwadi 0 gatelela bohlokwa bja setso seo setshabeng goba bathong. Mo mohuteng wa bobedi go thulanywa setso se Ie sebjaIebjaIe ka gore mongwadi 0 rata kaonafatsa bophelo. 0 re mokgwa wo mobotse wa go phela ke woo Le ge go Ie bjalo, ga a nyatse setso seo. Go yo lekodisiswa kanegelokopana ya Pheko ya Pula (1987) ya Maditsi go bona ka mo a dirisago kokwane ye ya setso ka gona. Maditsi ke Mopedi yo motala. 0 ngwala ka setso, eupsa ga a se tswake. Setso sa Maditsi se hlwekile. Ka go realo, go ka thwe Maditsi 0 gatelela bohlokwa bja setso bophelong bja Mopedi. Kanegelongkopana ye, mongwadi 0 phagamisa maemo a ngaka ya segageso. Ngaka ke modingwana wa kgosi Ie setshaba. E a boifisa, ebile e a hlompsha. Mathata ao a amago setshaba a rarollwa ke yona. Ke ka baka leo ge nag a ya Babinapudi e bintshwa mantshegele ke komelelo, Kgosi Leagamotse, a gopolago bomatwetwe ba naga ya gagwe. Ga a bitse Modimo goba baruti. Potego, e lego ye nngwe ya dingaka tsa naga yeo, 0 itira sehlabelo go hwetsa pheko ya pula. Yona pheko yeo e hwetswa gare ga mpa ya naga, mafekefekeng Ie melapong, mo go nkgago lehu fela. Gona moo ke gona moo maatla a ngaka a bonalago. Go fahlogela maatla ao go tlo lekodisiswa makatika a dingaka tse pedi, e lego Mathoma Ie yena Potego. Ngaka ya setso e laola tlhago Ie diphedi tseo di garolago matswalo. Se se bonagala ge Potego a goroga lapeng la Mathoma, matwetwe wa nnete. Mathoma ga a tsebe fela sehlaga seo pheko yeo ya pula e hwetswago gona eupsa o 0 laola Ie tikologo yeo. Ke ngaka ya makatika yeo e laolago tIhago. hlafisa legodimo gore Potego a folotse morerong wa gagwe wa go hwetsa pheko yeo. Dinoka di a tlala, tsa se tshelege; naga e aparelwa ke kgodi gore Potego a hlakahlakane. gona mo melapong, 0 Pele Mathoma a kgaogana Ie Potego dira makatika a gagwe a bongaka go tiisa gore maatla a gagwe godimo ga digagabi Ie diphedi tsa ka madibeng, ga a kakwe selo. Mohlolo wo 0 bonwego ke Potego, mongwadi Bodibeng gwa phaphamala 0 hlalosa ka go re: dikubu tse tharo tsa edimola, tsa akelana ka go lomana ditsebe ka menD ao nkego ke magakabje a gelwe ka sego sa go hudua bjala... Mosola wa noka selo se Potego a bego a re ke kota ya mokgapa, sa ritsa se lebile meetseng gomme a bona ka ntle Ie go botswa gore ke kwena ... (Letl. 224) Tse ke dithuri tseo Mathoma a disitsego pheko ya pula ka tsona. laelana Ie Potego gona makgolopedimasomepedinne, mo 0 re: madibeng, moo letlakaleng Ge a la Ke gona mowe 0 tlilego fa Mpedi, bakgotse ba gaga sebao. Monna yo Mathoma, 0 disitse pheko ya pula ka legora. Lona legora leo la meetlwa ke dibata (dikubu Ie dikwena) Ie noga. 0 a di laola, di abetswe mesomo. Di filwe maatla dibata Ie digagabi. Ka tsela yeo Mathoma ke kgosi ya Ka tiragalo ye maatla a ngaka ya setso a a godiswa. Le ka Potego mongwadi ya setso. ke yena. 0 atlegile go gatelela bohlokwa Ie maatla a ngaka Gare ga dibata Ie digagadi tse di boifisago. madibeng ao a bilogilego, Potego 0 atlega go phetha morero wa gagwe. maime a bongaka bja gagwe, 0 Ka thusa ya kgona go reolla melaba yeo, a boa a tsatsanka ka lethabo, a rwele pheko ya pula. Potego bjalo ka Mathoma, pheko ya pula, rothotha. 0 0 laola magodimo ka katlego. tIoga Thoseng pula e kgatlampana, 0 Ge a hweditse goroga gae e sa Magodimo a kwa Potego pele a dirisa Ie go begela kgosi pheko yeo. Ke ka baka leo setshaba sa Babinapudi se mo amogelago ka mantsu a: Potego ke kgosi, gape kgosi ke kgosi ka batho mola kgosi e rua batho ka go ba nesetsa pula. Bjale ge e Ie mo Potego a tseba go nesa pula, re sa mo sikologelang. (Letl. 228). Tekodisiso ye ya setso ge se lebane Ie bongaka, e ka rungwa ka go re nepokgolo ya mongwadi ke go bontsha maatla a ngaka ya dikgagara. Ka go dira gore ngaka e kgone go laola dipula, bohlokwa bja bongaka bophelong bja Babaso, bo a tiisetswa. Mo dingwalong tsa phethagatsamaitekelo go hwetswa dikanegelokopana tseo diteng tsa tsona di lebanego Ie saekholotsi. Kgopolo ye ya saekholotsi e setse e hlalositswe kgaolong ya bone, gwa lemogwa gore e supa dingwalo tseo go tsona mongwadi a katanago Ie go utolla mogopolo wa moanegwa. Go tIo tIaleletswa ka mantsu a Fowler (1973: 159) ge a hlalosa saekholotsi gore ke: The exposure, dissection and acute appraisal of the mind and mood of a fictional but representative human character. Mantsu a Fowler a lemosa gore sedi ye kgolo e bewa go moanegwa go feta go sengwalo ka bosona. Beach (1925: 25) ka gore Taba ye ya go tsepelela moanegwa e tiiswa ke 0 re: The detailed presentation of his (character's) feeling and mental processes is what is called psychology. Ka tsela yeo saekholotsi ga se sengwalo seo se bolelago ka ga sebopego sa sengwalo. Se se tiisa gore thulaganyo Ie tiro ga di bohlokwa sengwalong sa saekholotsi (Cuddon, 1998: 710). Kanegelokopana Selepe (1985). ya saekholot~i yeo e tIogo lekodisiswa ke ya Rakgolo Rakgolo Selepe ke kanegelokopana ya saekholotsi ka gore go senkasenkwa mogopolo wa mosemane yo a bitswago Maropeng Ie ka mo a huduegago ka gona. 0 tlabja ke boitshwaro bja batho ba bagolo, gomme dipotsiso go rarolla bothata bjoo. (tatagommagwe) yo mosemane 0 Ge go bolokwa 0 Rakgolo nyaka go tseba gore mmagwe botsisa Selepe 0 be a llelang. Polokong moruti 0 boletse gore Rakgolo Selepe ga se a hlokagala. Ge go Ie bjalo mmagwe 0 lliswa ke eng? Gona ge Rakgolo Selepe a sa hlokagala, tlo boa gape? Seo se tlabago Maropeng ke sehlogo seo lehu Ie tlago ka 0 sona. 0 fela a bona matsuana a ehwa ka go wela ka legopeng, a kgangwa ke meetse. Matsuana ao ke gona ge a iIe, a ka se tsoge a tla a ipshina ka bopheIo, a thoboIathoboIa mabele a batho. Rakgolo Selepe ge e Ie gore 0 Bjale nyaka go tseba gore 0 hlokagetse, Ie yena 0 hwile sehlogo ka mokgwa woo. Mosemane yo 0 makatswa ke "lepokisi leo ba Ie lahletsego ka mol a moleteng". (Letl. 97). Ge e ka ba Rakgolo Selepe 0 be a Ie ka gare ke ka baka Iang dikgomo Ie dipudi di sa Iokelwe ka mapokising a mabjaIo, tsa bolokwa? Ge e Ie gore Iebaka Ie Ie dirago gore di se bolokwe ke nama, gona motho Ie yena 0 swanetse go lewa ka gore Ie yena ke nama. Dipotsiso tsa mosemane yo ga di fetolege ka go re (a) ke matlaba, (b) di hloka dikarabo, (c) di feta mogopolo wa (gagwe) motho. Ke ka baka leo Phuti, mogolwagwe a rego: "Seo se bego se Ie monaganong wa Maropeng nka se tsoge ke se tsebile ... Ie ka mohla 0 tee nka se tsoge" . Ge a botsisa dipotsiso tse 0 nyaka thereso. Ke dipotsiso tsa tlabego, kudu ge mogolwagwe a sa kgone go fetola mo go kgotsofatsago. Ka tsela yeo, dipotsiso tsa mosemane yo di Iaetsa maikutlo, kgopolo Ie khuduego. Lereo Ie saekholotsi ge Ie Iebane Ie diteng, Ie hIaIositswe. Seo se utoIogiIego ke go re saekholotsi e ama mogopolo wa motho. Mogopolo wa moanegwa 0 a tsinkeIwa, go bona ka mo a huduegago ka gona. Ge go rungwa kgaolo ye go ka thwe dikanegelongkopana tsa phethagatsamaitekelo go diriswa diteng tsa go swana Ie tsa dikanegelokopana tsa thuto Ie tsa maitekelo. Le ge go Ie bjalo phapano e gona. Yona e Iebane Ie tiriso ya diteng tseo. Ga se tsa thewa godimo ga thero bjalo ka tsa Ramaila ebile diteng ga di somiswe bjalo ka ditaba tsa ka mehIa. Diteng tseo di diriswa go nepagatsa taba ye e itsego yeo e tlogo tlogela Iebadi mogopolong wa mmadi ge a feditse go bala. Taba yeo e Iebane Ie ntlha ye bohlokwa bophelong bja batho, yeo e Iego kutollo ya mongwadi yoo. Ka gona, ditaba tseo di godisa mogopolo wa mmadi ka gore di anegwa ke mongwadi yo boitemogelo bja gagwe bja bopheIo, bo fetago bja mmadi ditabeng tseo. Ge go hlaloswa thulaganyo ya dikanegelokopana tsa Ramaila go gateletswe tiriso ya dithekniki tse di itsego. Go Iemogilwe gore katlego ya thulaganyo e Iaolwa ke kgetho Ie tiriso ye e nepagetsego ya dithekniki tseo. Tsona di godisa maatlakgogedi. dikanegelongkopana Bokgwari bjoo bja Ramaila bo tsweleditswe pele tsa phethagatsamaitekelo. go tlo hlokomedisiswa thulaganyo Ka gona, mo kgaolong ye ya dikanegelokopana tseo go tiisa bohlokwa bja bangwadi bao. Bokgoni bja bangwadi bao bo bonala ge ba rulaganya ditaba. Thulaganyo yeo e Iebane Ie (a) thulano, (b) tharagano, (c) tshwantsho ya baanegwa Ie (d) matseno Ie mafeIeIo a kanegelokopana Kokwane ya thulano e setse e hlalositswe dikgaolong tse di fetilego ge go be go bolelwa ka ga dikanegelokopana tsa thuto Ie tsa maitekelo. Ge go tsinke1wa thulano ya dikanegelokopana go tlo tsa phethagatsamaitekelo, Iemogwa gore gantsi mahlakore a thulano yeo a tlemaganywa, ya ba selo se tee ge kanegelokopana yeo e rungwa. Bjalo go yo Iekodisiswa thulano ya kanegelokopana ya Thapelo ya pula (1985) ya Nkadimeng. Thulano e gare ga Sekriste (Modimo) Ie setSo (badimo). Ke thulano ya ka gare. Go ya ka Sekriste Modimo ke morarolli wa mathata a batho Iefaseng. Ke Modimo wa ditshaba Ie magosi; Modimo wa ditshegofatso, wa Iesoko Ie lerato. Dithapo tsa bophelo di logaganywa ke yena. 0 nesa dipula ebile di Iaola. Batho ba ka buna lehumo leo ge ba rapela ba hlomogile, tlogele mekgwa ye e sa Iokago Ie go Iesa dihiong. Bao Modimo 0 a ba 0 ba nesetsa tsa medupi. Ke ka baka Ieo nageng ya Kgosi Seopela Moruti Tema a bothilego masaba mosate, go kgopela Modimo pula ka ge nag a e nyorilwe. Ka Iehlakoreng Ie Iengwe tumelo ye e fapana Ie ya setso. Sona se gatelela gore bophelo bja batho, go akaretswa Ie magosi, bo Iaolwa ke badimo. Mohla tshwene e bina mantshegele, go gopolwa badimo. Ba a khunamelwa Ie go Iobja gore ba phurollele bana ba bona diatla tse borutho mono Iefaseng. Ba a fepeletswa gore ba tshwe pefelo ka gore batho ba ka hwa molokwana rite. Ke badimo ba pelotlhomogi, badimo ba dimpho, kudu dipula. Ge naga e omile, go gopolwa bona. Gona moo kgorong ya Kgosi Seopeia bao ba dumelago badimo Ie bona ba tlile ka bontsi. Ka gona, go bonala dikokwane tse pedi mo kanegelongkopana ye, e Iego ya Modimo Ie ya badimo. kokwane ya Modimo. Moruti 0 dirisitse Moruti Tema go emela Tsona dikokwane tseo tse pedi, di kopantshwa ke Moruti Makgalakgathe. somisitsego Mongwadi Bjale go tlo lekodisiswa ka mo mongwadi a MakgaIakgathe bjalo ka thekniki go kopantsha dikokwane tseo, e Iego ya Modimo Ie ya badimo. Ge Moruti Tema a seno rapeIa, pula e ana, fela e no sasetsa. Ke pula ya go hlogisa merogo feia eupsa batho ba a thaba. Ka lona Iethabo Ieo mongwadi o thulanya Sekriste Ie setso. Ba bangwe ba rorisa Modimo ka difela Ie diphala,mola ba bangwe ba re badimo ba amogetse dikgopelo tsa bona. Ba ba tumisa ka meropa, makope Ie mangwane. Ka tsela yeo, setshaba seo se phalaletsego mokete wa pula, se tswele dihlopha tse pedi. Go kopantsha dihIopha tseo tse pedi, mongwadi MakgaIakgathe. Motseng wa Mashite Ie gona go bitswa phuthego ye kgolo mo Moruti Makgalakgathe somisa Moruti a kgopelwago go bea thapelo ya pula. morago ga thapelo, go na pula ya go epolla bahu. nyorologa. 0 Ka "Naga Ie yona ya Ka gona mabele a thoma go tamolatamola melalana". (Let1. 125). Moruti MakgaIakgathe 0 tlatsa sekgoba se bohlokwa mo kanegelongkopana ye. Ge a goroga gare ga lesaba pele modiro 0 thoma, "setshaba ka moka se busa dipelo mafisa ka go lemoga gore bjale dinaka di lekane baletsi". (Let1.122). Mo go tiiswa gore monna yo ke moruti wa mmakgonthe, wa boitemogelo, wa maatla, yo dithapelo tsa gagwe di kgonago go tsenelela magodimong. Moruti Tema 0 nesitse mohuhwana (wa pula); eupsa thapelo ya Moruti MakgaIakgathe e Iatetswe ke matlorotloro (a dipuIa). Mongwadi o fapantsha mediro ya baruti ba babedi ba. Ka go dira bjaIo, tema ye e kgathwago ke Moruti Tema (ka ge a Iebane Ie kokwane ye ya Modimo) e a tiisetSwa Ie go gatelelwa. Go tIoga letsatsi leo la thapelo setshaba gammogo Ie magosi, sa tia tumelong, thapelo ya ba bogobe bja ka mehla. Go na Ie ntlha ye nngwe kanegelokopana ye. Mongwadi ye bohlokwa 0 Ie thulano ya dirisa Moruti Tema, moruti yo mogoIo, mmoni Ie moprofeta, go emela Sekriste. Modimo mmadi a ka mabapi 0 emela go loka. Eupsa se ke a nyatsa badimo ka gore ge kanegelokopana ye e hlokomedisiswa, ga go mo mongwadi a rego kokwane ye nngwe ga se ya loka. Ge difero tsa kanegelokopana ye di tswalelwa, go sa na Ie batho bao ba sa tumisago badimo. Batho bao ga se lepheko Ie Ie sitisago pula go na. Ka lebaka leo dikokwane tse tse pedi, e lego (a) Modimo Ie (b) badimo, di a amogelega bobedi bja tsona ka gore ga go farologanywe gare ga go loka Ie go se loke mo kanegelongkopana ye. Ditaba tse di ka rungwa ka gore thulano ya kanegelokopana ye e gare ga Modimo Ie badimo. Mongwadi 0 dirisa thulano ye go tlemaganya mahlakore a mabedi a bophelo, e Iego Sekriste Ie setso. Ka tseia yeo, ga go bolelwe ka thulano ya go gobosa ye nngwe ya dikokwane tseo tse pedi. Tharagano ya ditiragalo dikanegelongkopana ke thekniki ye tsa phethagatsamaitekeio. maatla ye wa ditaba, diriswago Bohlokwa bja thekniki ye bo hIaIositswe kgaoiong ya bohlano ge go tsinkelwa dikanegelokopana e thulaganyo ya tsa thuto. Le ge tharano e thusa go tswetsa pele moko e sa na Ie mohola wo mongwe. lekodisiswa kanegelokopana Wona 0 tlo lemogwa ge go ya Ntlo ya monna yo mongwe (1993) ya Lebopa. Tharagano mo kanegelongkopana tswakatswaka ditaba. ye e bonala ge mongwadi a Ge a dira ka mokgwa wo diteng di a thulana ka mokgwa wo go bego go sa letelwa. Mabakeng a mangwe tharagano yeo e gate1elwa ka tiriso ya mawelakgahlano. Shadi botsa mogweragwe Pheladi, gore monna wa gagwe, Vincent, 0 rat ana Ie kgarebe tsoko. Sole Shadi Ie yen a ka gore 0 o bonwa ratana Ie Tumo, eupsa 0 0 0 thoma go phegisana Ie monna thatafisa molal a ge Pheladi a mo kgala. mo Ie mola a na Ie Tumo toropong. Shadi Ie Tumo ba beakantshitse gore Vincent a bolawe, ebile ba mo Ialela ka ngwakong. Shadi, ebile 0 Bjona bosego bjoo Vincent Ie yen a 0 itherile go bolaya mo Iatelela ngwakong woo Shadi a mo Ialetsego go wona. Mo go dirisitswe mawelakgahlano. Ditaba di diragala Iefelong Ie tee, nakong e tee, eupsa go se go kwanwe. Kwelano ye ya ditaba e godisa maatIakgogedi, ya gapeletsa mmadi go baia ka tlhonamo. Ka ntle ga mawelakgahlano, mongwadi 0 dirisa thekniki ya tekolapejana go gatelela tharagano ya ditaba Ie go loma mmadi tsebe mabapi Ie masetlapelo ao a ikadilego kua pele. PoIeIong ya Shadi ge a ipshina ka dienywa tsa Ierato Ie lesogana la gagwe, Tumo 0 re: Monna wa ka ga a gona, wena tsentsha sefatanaga sa gago ka kua gae. (Let1.38). Mantsu ao a Shadi a na Ie mehola ye mebedi, e Iego (a) go utollela mmadi semelo sa Shadi Ie (b) go kgorela mogopolo wa mmadi tsela gore a se ke a tshoga ge ditaba di tsea Iehiakore Ie Ie boifisago (ge Shadi a beeia monna molaba gore a boIawe). Ke ka baka Ieo Magapa (1997:130) a rego: Poielo yeo ya Shadi ga e Iemose Tumo fela gore na Shadi ke motho wa mohuta wo mobjang, eupsa Ie mmadi 0 thoma go kwa a thothomela ge mosadi wa lapa a bolela ka tsela yeo. Tharagano ya ditiragalo e gatelelwa gape ge mongwadi a dirisa thekniki ya tekolanthago. Ge Shadi a bolela Ie moratiwa wa gagwe Tumo, 0 se tshoge selo. Vincent dikgwebo tseIa, ga 0 0 0 re: nkhweditse ke na Ie bone ebile a sa di kgathaIeIe. (Letl.42). Mo lebakeng Ie mogopolo wa mmadi sa phaphula mabapi Ie tseo di 0 hlagilego mabakeng a go feta. Ditiragalo di napile di hlakahlakanywa ke tekolanthago ka gore mmadi kua morago. 0 sa Ie leswiswing mabapi Ie tseo di hlagilego Ke ka mo Magapa a tswelago pele go hIaIosa mohola wa thekniki yeo ya tekolanthago ka go re: Sa bohlokwa ke gore mongwadi 0 gatelela bohlokwa bja tiragalo ye Ie go godisa maatlakgogedi. Go ruma ditaba tse go ka thwe Lebopa 0 raragantsha ditiragalo ka go dirisa dithekniki tse mmalwa. Nepokgolo ke go hlola maatlakgogedi Ie go godisa moko wa ditaba. 12.1.2.3 KA MO BANGWADI BA THOMA GO DlKANEGELOKOPANA KAGONA Bangwadi ba dikanegelokopana tsa dithekniki ge ba thoma dikanegelokopana. phethagatsamaitekelo ba dirisa Dithekniki tsa go swana Ie tekolapejana, di kgatha tema ye bohlokwa ka gore di tswetsa pele moko wa ditaba. Ntlha ye e tlo tiiswa ka go sekaseka kanegelokopana ya Nka se sa boeletsa (1985) ya Mpepele. Monna 0 be a ikgarile kutung ya thaba ya Fothane 'a maribisi, a dutse a Iebeletse tsa Iapa Ia gagwe ka mahlo ao a hwibitsego go feta Ie madi akhwi a Iesidi. Monna yoo ke mang hIe gomme ge e se Pherefere, yena Mminasoro yo mogolo. Pherefere Ie ge thari e be e mo lefile ka ntahle 0 be a se a dulela ruri gobane 0 be a na Ie kgarebe e tee yeo a e neilwego ke badimo gomme a mo rea Ieina Ia Moditi gobane e be e Ie yen a moditi wa dikgoro tsa Babinasoro. (Let1.76). Tekolapejana e bonala ka gore "monna 0 be a ikgarile kutung ya thaba". 0 dutse ka bodutwana thoko a nnosi. Mmadi monna yo 0 0 ipotsisa gore mogopolo wa dubja ke eng ge a bile a ikgaogantshitse Ie batho bjalo. 0 bonala a se mono, eupsa a Ie Iefaseng Ie Iengwe. Maemo ao a ditaba a Iemosa mmadi gore taba e gona, a mo hIohIeIetsa go rata go tseba gore monna yo 0 Iongwa ke eng. Mmadi 0 balela pele go fatolla seo se tshumago monna yo mafahla. Ge a tswela pele Ie go bala, 0 lemoga gore monna yo tekanyo (a dutse a lebeletse tsa lapa la gagwe). 0 nagana go feta Bjale mmadi bona ka go hIaeIeIa gore ke ka baka Iang monna yo a Ie 0 bodutung, a ikamologantse Ie batho. Mathata a Iapa a mo tomoletse mahlo. Ka baka leo mogopolo wa gagwe mogopolo ka tsa Iapa, bontshwa gore 0 0 0 dubegile. Ge monna yo a dutse a ile Ie thuntsha mesi ya pefelo ka dinko. Mmadi 0 setse a yo kopana Ie monna yo bogale, wa sehlogo ka gore mahlo a gagwe a feta Ie madi ka bohubedu. tlwaetswego bophelong. Mongwadi Sebopego se ga se sa motho yo a 0 dirisitse kgogedi ka gore mmadi 0 rata tseba ditaba tsa monna yoo. Go fihla bjale yen a monna yo ga a tsebje ka gore mongwadi Ieina Ia gagwe. 0 dira ka boomo ka gore nyaka Ie go tseba. 0 be 0 sa khutisitse rata go gapeletsa mmadi go Ge mmadi, a phuruphutsa sethokgwa monna yo ke Pherefere. mmadi 0 0 0 Iemoga gore Go dirisitswe kgogedi ka gore mogopolo wa Ie tlaIeIong ya gore monna yo wa go swana a nnosi, ke mango Gona moo temaneng ya mathomo mmadi 0 setse a nkgelela bothata bjo bo ikadilego kgojana Ie yen a ka gore go tsweletswa Moditi, e Iego morwedi wa Pherefere. Go Iaetsa gore bothata bjo bo ukangwago bo tlo Iebana Ie Moditi, go thwe ke "moditi wa dikgoro tsa Babinasoro". Go feta mo, ke ngwana a Ie tee ka lapeng la Pherefere. Se se laetsa gore Pherefere 0 bona Moditi e Ie taamane ye bohlokwa. Ge go akaretswa go ka thwe, ka matseno a kanegelokopana ye, Mpepele 0 kgonne go rotosa bothata bja Pherefere, gomme bothata bjoo bo Iebane Ie Moditi. Ka yona temaneng yeo mmadi 0 beilwe Ieseding gore a Ietele diruthamatswalo ka lapeng Ia Pherefere. Ge tseo di direga di lomilwe tsebe ka tiriso ya tekolapejana. mmadi 0 dule 0 go balela pele. 0 tla be a setse a Yona e dira gore mogopolo wa Ie tlalelong ge a bala temana ya mathomo. Ka gona Ka tsela yeo moko wa ditaba mohola wa matseno a a hlamegilego. 0 tswetswa pele. 0 rata Wo ke Matseno a dikanegelokopana tsa thuto ga a remise hlogo ka gore a laolwa ke maikemisetso a tsona. Ke ka baka leo Ramaila a rumago dikanegelokopana tsa gagwe ka thuto ka gore nepo ya gagwe ke go JJjala boitshwaro bathong. Dikanegelokopana tsa maitekelo di tsweletsa mekgwa ye e fapafapanego ya go ruma bjalo ka (a) go boeletsa matseno ntle Ie go tlisa se sefsa, (b) go fetsa ka thero, (c) go ruma ka go gapeletsa gore mmadi a amogele molaetsa, (d) go gapeletsa gore kanegelokopana e feIe1e ka tlabego yeo e sa kago ya kgorelwa tsela pele, (e) go dirisa mafelelo a matelele Ie (f) mafelelo a e lego setswagodimo. Bangwadi ba thulana Ie mathata go ruma dikanegelokopana tseo. Ge go Iekodisiswa mafeIeIo a dikanegelokopana tsa phethagatsamaitekelo, go tlo lemogwa gore thumo yeo e tiisa gob a e tsweletsa molaetsa wa mongwadi. Mafelelo a rwele se sefsa seo mongwadi a nyakago go se utolla. Ke ka baka leo O'Faolain (1985:42) a rego: The writer of short stories has to be even more adept at planting small seeds that will grow into large oaks in the minds of readers than the novelist. Seo se bolelwago mo ke gore kanegelokopana e katana Ie ntlha ye nngwe ye bohlokwa bophelong gomme e swanetse go utollelwa batho. Ke ka baka leo matseno a dikanegelokopana tse a tloge1a lebadi pe10ng ya mmadi, go ya go ile. Go tlo sekasekwa ye nngwe ya dikanegelokopana tseo, e Iego Ditsotsi tsona di sa robetse (1980) ya Ngoepe. Ngoepe 0 dirisa thekniki ya tekolanthago go ruma kanegelokopana ye. Ge a hlalosa thekniki ye Van Gorp (1979; 64) 0 re ke: Verteltechniek die het chronologiese verloop van een verhaal of toneelstuk doorbreekt door het inlassen van stukjes verleden; vandaar ook; een hele episode uit het verleden, inge1ast in een verhaal. Van Gorp 0 di fetilego. bole1a ka tatelano ya ditiragalo tsa bjale ge di amantshwa Ie tse Kgopolo ye e tlatswa ke Lazarus (1983: 121) ge a re tekolanthago ke: A narrative technique in which the writer orders exposition and dramatic scenes in a sequence other than strict chronology. Ke ka baka leo Serudu (1989: 45) a rego tekolanthago ke tsenatseno ya moela wa tatelano ya mehleng ya ditiragalo, maikemisetso e Ie go ukama ditiragalo tseo di sets ego di hIaIositswe eupsa di nago Ie tswalano Ie tsa bjale. Tiriso ya tekolanthago e dira gore kanegelokopana ye e feIe1e ka tlabego ka gore mafelelo a yona ga se seo mmadi a se letetsego. Ka tsela yeo, go bonala phapano gare ga (a) seo mongwadi a se nepisago mathomong a kanegelokopana Ie (b) nepiso ya gagwe ge kanegelokopana e rungwa. Sona seo se nepiswago mafelelong se bohlokwa kudu. Ka ge se sa ka sa hlaloswa mathomong, se hlola kgogedi. Mmadi 0 rata go tseba go tsenelela ka ga taba yeo, eupsa nako ga e sa Ie gona go hlalosa. Ge kanegelokopana ye e thoma, phisego ya Ramaobane ke go bolela pele ga Lekgotla Ia Barutisi, Bogopolwa. Hlogo ya poIeIo ke: "Mohola wa Thuto - gagolo malebana Ie morutisi Ie morutwa". (Letl. 25). (a) ge a fihIa boematimela bja TIhabane ga a hwetse mohlakanetsi bjalo ka ge go be go beakantshitswe; (b) ka baka Ia go Iapa 0 robala ka setimeleng, se boela morago Tshwane, ka yena; (c) radithekhethe 0 a mo folosa, gomme a boela TIhabane ka maoto; (d) ke bosego bja marega, ga go tonye gore ba He; 0 swahla dithokgwa a sa tsebe tseIa, Iefelong Ie Ie nkgago Iehu; (e) ge a fihIa Bogopolwa go setse go opelwa kosa ya go tswaIeIa modiro. Mongwadi 0 dirisa mathata ao go hIoIeIa Ramaobane tlaIeIo gore a nagane go busetsa dinao morago Tshwane, ntle Ie go fihIa Bogopolwa. Seo ga se mo nole moko. Gona moo a sa go tsebego, mo a etago a tshela dinoka ka maporogo a go dirwa ka metato, 0 tswela pele ka Iethabo. Mongwadi Iogagantshitse mararankodi a ka boomo ka gobane 0 0 na Ie maikemisetso a a itsego ao a a khutiseditsego mmadi. Pele Ramaobane a fologa setimela bosego 0 botsisa radithekhethe gore na ga go na makgema majabatho, a tla a mmolaya. "Monna, ditsotsi ga di gona, fela tse di ka bego di Ie gonanyana tsona di sa robetse." (Letl. 18). Mantsu a a bohlokwa kudu mo kanegelongkopana ye ka gore mmadi wa mogopolo wo 0 tseneletsego, 0 a gopola ge a fihIa mafelelong a kanegelokopana ye, gomme a a rokagantsha Ie mafeIeIo ao. NtIha ye e Iemogwa ge Ramaobane a beile poIeIo ya gagwe pele ga barutisi. Mothaka 0 adile molaetsa wo e bego e Ie phisego ya gagwe. Ge barutisi ba fologetsa molaetsa woo ka kosa ya Morena Boloka (e Ie go tswalela modiro), morutisigadi tsoko so. Vena: "0 be a fo myemyeIa, a segasega, a bapala ka menwana Ie mahlo a namane, a ponyaponya a sa fetse, mahlo a tsepeletse moeng." (Letl. 25). Go tIoga moo kanegelokopana ye e tsea sebopego se sefsa ka gore phisego yela e fetoga se sengwe. Go fa barutisi thuto ga e sa Ie tabakgolo ye e nepiswago go tIoga bjale. Ke ka baka leo mongwadi a rego: A moeng Ie ona a kopana Ie ao, gomme molaetsa wa namane wa phakisa wa lemosa Ramaobane Moswana ,a boMmatsiane gore Mmadi 0 0 be a sa sepeIeIa Iefeela. lemoga gore phisego ya Ramaobane ya go fa barutisi mphago ka ga thuto, e fetogile phisego ya go nyaka mosadi. Mongwadi 0 dirisitse phapantsho go fapantsha dilo tse pedi, e Iego (a) thuto Ie (b) Ierato. Ge Ramaobane a be a Ie Ieetong Ia go ya Iekgotleng Ia barutisi, Ientsu Ie thuto, Ie be Ie kibakiba pelong ya gagwe kgafetsakgafetsa Ie re thuto! thuto! thuto! Eupsa Ieetong Ia go boela morago Tshwane, pelong go be go kwala molodi wa kosa, e re lerato! Ierato! Ierato! Mmadi 0 kgona go gopola mantsu ale a radithekhethe ge a re tsona di sa robetse", gore a be a supang. a be a sa bole1e ka "ditsotsi ditsotsi. a be a supa Ierato Ieo Ie bego Ie sa robetse pelong ya Iesogana Ieo Ia kgope. Bophelong bja gagwe Ramaobane 0 be a sa ka a bontshwa koma ya Ierato Ie maatla a Iona bjalo ka Ie a Ie utoUetswego ke morutisigadi. Ka tsela yeo, phetolo ya radithekhethe e dirisitswe bjalo ka tekolanthago. Tiriso ye ya tekolanthago e logagantshitswe Ie phapantsho, tsa dira gore mafelelo a kanegelokopana ye e be a matlaba. Mongwadi 0 phethagaditse mantsu a Pritchett (1981: 31) a go re: A short story is always a disclosure, often an evocation - frequently the celebration of character at bursting point. Mogala' Ramaobane bjale 0 tseba mo a swanetsego go ngwalela gona, mo a swanetsego go yo etela gona Ie mo a swanetsego go roma ba gabo ka moso! (Letl. 26). Kanegelokopana ye nngwe yeo e tlaleletsago Ie go tiisa mokgwa wo 0 nosago mmadi meetse a kgolwa , wa go ruma kanegelokopana, ke ya 0 phele ke phele (1992). kanegelokopana ye. Lebopa 0 dirisa phapantsho Ie phego go ruma Mabore 0 hwelwa ke monna (yo a bego a thomile go mo tlaisa pele a robala). Ka morago ga lehu la Lebelo, mmatswalagwe, e lego Tshobolo, Ie morwagwe, ba tswela pele go tlaisa Mabore. Ka thuso ya batho Mabore 0 boela sekolong, a ithutela borutisi, a fetsa e Ie agente, Tshwane. Kua gae setshaba se pshatla ngwako wa Tshobolo, sa tshuma thoto ka ge a pharwa ka la gore ke moloi. Tshobolo 0 fihla diofising mo go somago Mabore, a tshaba. Go tloga mo kanegelokopana e a fetoga ka gore ditaba di tsea sebopego se sefsa ka ge mongwadi a dirisa phapantsho go tsweletsa sona seo se sefsa. o fapantsha (a) mmatswalagwe (Tshobolo) Ie tatagwe (Sepoko). 0 dira bjalo ka gore 0 nyaka go tiisa maikemisetso a gagwe ao a bego a a fihlile. Ona ga a gate ka mosito 0 tee Ie ditaba tse go bolelwago ka ga tsona ka gore go laodiswa ka ga tlaiso ya Mabore. Gona mo lesabeng Ie Ie pharago Tshobolo ka boloi, go Sepoko, tatagoMabore. Ka ge e Ie agente, Mabore 0 re batho bao ba swanetse go otlwa. Ba laelwa go agela Tshobolo ngwako wo mofsa; Ie go mo fa ditshenyagalelo ka moka. Mongwadi 0 ruma kanegelokopana ye ka go dirisa thereso. Mabore 0 emetse toka. Tatagwe (e sego Tshobolo yo a dikilego a bapala ka yena) ke seka sa bobe. Mo ke mohIaIa wa phapantsho ka gore Mabore 0 fapantshwa Ie tatagwe, Sepoko. Ka go thulanya motho Ie motswadi, maikemisetso a mongwadi, ao e bego e Ie sephiri, a a tiisetswa. Sephiri seo ke go re toka e swanetse go phethagatswa ntle Ie go tsea lehlakore. Ke baka leo Mabore a fularelago tatagwe (monna yo mobe), a thusa Tshobolo ( yo a tlaiswago). Molao 0 tswikinya mogwane, 0 sireletsa batho bao ba tlaiswago. Ke ka baka leo Mabore a rego: "Ke dirile taba ye gore toka e phethege" ka gore "bophelo bja gagwe (motho) bo bohlokwa". (Let!. 13). Taba ye ke matlaba. Go thusa motho yo a dikilego a bapala diketo ka wena, wa tlogela mots wadi yo a go tswetsego, ke bohlola. Ga se ka phoso ge kanegelokopana ye e rungwa ka mantsu a mmagoMabore ge a re go yena: Kanegelokopana ye e felela ka matlaba, eupsa ga se tlabego yeo e rothelago mo kanegelongkopana ye ka gore mongwadi a nyaka gore e felele ka matlaba. Ge dikanegelokopana tseo tse pedi di hlokomedisiswa, go lemogwa gore di rungwa ka taba ye e khutilego, ye e tsomago tharollo. Ke taba ya semaka yeo e tswelelago ka mokgwa wa phego. Tiriso ya phapantsho e thusa go gatelela Ie go godisa phego yeo. Mo dikanegelongkopana bao ba phethagetsego. ba a fetoga. tsa phethagatsamaitekelo go diriswa baanegwa Ka baka leo ba swana Ie batho ba go phela ka gore Tlhaloso ya baanegwa e tlo lekodisiswa ka go fa mehIaIa go tswa kanegelong ya Nka se mo lebale (1972) ya Ramokgopa. Nepo ya Ramokgopa mo kanegelongkopana ye ke go bopa bophelo bjo bofsa ka go mpshafatsa bja kgale. Go phethagatsa modiro woo, go dirisitswe monna yo a bitswago Mathokga. Moanegwa yo 0 emetse bobedi bja maphelo ao. Ka tsela yeo, Mathokga ke moanegwa yo bohlokwa ka gore 0 dirisitswe bjalo ka thekniki go kopanya bophelo bja kgale Ie bjo bofsa. Ditaba ka moka tsa kanegelokopana di lebisitswe go yena. mongwadi 0 Ka gona dirisa thekniki ya nepiso go swantsha moanegwa yoo. Lereo leo nepiso, Ie setse Ie hlalositswe kgaolong ya pele, eupsa mo Ie tlo diriswa ge Ie Iebane Ie tshwantsho ya baanegwa ba kanegelokopana. Brooks Ie Warren (1979: 515) ba hlalosa kgopolo ye ya nepisomoanegwa (focus of character) ka go re : A piece of fiction is not merely a sequence of events. The events are of special concerned to some person, or group of persons, involved in them, and the structure of the narrative depends, in one sense, upon the reference to the person, or groups, most fundamentally Mantsu a boBrooks a gatelela gore sengwalo se na Ie moanegwa goba baanegwa bao ba nepiswago. Le ge mantsu a boBrooks a amogelwa, go na Ie kgakanego yeo e swanetsego go tloswa ka gore ba bolela ba akaretsa Ie mehutangwalo ya kanegelo bjalo ka padi. Ke ka baka leo ba bolelago ka moanegwa ("person") goba baanegwa ("group of persons"). Tlhaloso ye e ka fa kgopolo ya gore kanegelongkopana go ka nepiswa moanegwa goba gwa nepiswa ba go feta 0 tee. 0 tee Bothata bjoo bo tlo rarollwa ka go re mongwadi wa kanegelokopana nepisa moanegwa 0 tee. Ke ka baka Ieo Serudu (1991: 1) a rego: Kanegelokopana moanegwathwadi Moanegwa yo 0 (1991: 107) Ie yena 0 ya 0 mmakgonthe e na Ie TEE fela. tlo tsepelelwa ka botlalo, Ie go tsenelela. 0 tiisa nepiso yeo ya tseneIeio ya moanegwa kanegelokopana ka gore 0 Hendry 0 tee wa re: This would include an exploration of the character's deepest private feeling, and the point of the story could simply be the discovery of some unique, perhaps fascinating quality. Ka ntle Ie Mathokga, go na Ie baanegwa ba babedi bao ba thusago go bopa ditiragalo mo kanegeiongkopana kanegelokopana ye) Ie mmagwe. ye, e Iego moanegi (wa ditaba tsa Eupsa ba phaelwa thoko ka gore ditaba tseo di ba amago di bolelwa ka go di siroga. Mohola wa bona ke go tswetsa moko wa ditaba pele. Bjale go tlo lekodisiswa ka mo Mathokga a swantshwago ka gona. Mongwadi 0 nepisa monna yo ka go lebelela dintlha tse mmalwa tsa bophelo bja gagwe bjalo ka tsebo, bokgoni, mohola, Ierato, botho, boroto, lesoko Ie bosoro. Moanegwathwadi wa kanegelokopana ga se motho fela. Ke motho yo bohlale, wa go ema ge a lebane Ie mathata a bophelo. mohlodi wa tiro ("action") ebile 0 a e beseletsa. Ke 0 a emaema go tIosa mapheko tseleng ya gagwe, ao a mo sitisago go phela. Ke ka baka leo Mathokga a phuruphusago dithokgwa, a nyaka meriana ya setso. Tsebo ya gagwe ya meriana yeo e nabile. o e bitsa ka maina bjalo ka: "mokgaapuIa" Ie "mokgatlampa". ke "ngaka" ka gore 0 Mathokga tseba gore di soma bjang Ie gore di alafa malwetsi a mohuta mang: "morollwa" ke sehlare sa go alafa bolwetsi bja makhura; "mokgapula" se alafa bolwetsi bja selala; butswana bjo bo dirilwego ka go sila Iegokolodi Ia go hwa, ke sehlare sa go fodisa ditsebe. Mathokga ke "morutisi" yo borutho wa go se fele pelo. 0 utolleia moanegi diphiri tsa bophelo, e lego bongaka gammogo Ie boloi. Ka tsela yeo 0 mo hlahlelela tsebo ye e akaretsago bohlale, go ba Ie sedi, Ie tlhompho ya tIhago. Se se bonwa kua Iehwiting moo Mathokga a itlhometsego "sekolo" sa bongaka. Bafsa ba go swana Ie moanegi ba rutwa melemo ya setso Ie tiriso ya yona, ya malwetsi, ponagalo ya ona Ie ka mo a ka fodiswago ka gona. Bafsa bao ba thoma go lemoga mohola wa tlhago, gomme ba e hlompha. Ka go reaIo, Mathokga 0 tlemaganya batho Ia tlhago. Go Mathokga ga go selo se se hlokago mohola. Le matlapakgerere ke dihlare tsa go alafa malwetsi a masoro. Ka tsela yeo Mathokga 0 tlemaganya mafase a mabedi, e Iego la batho Ie Ia tlhago. Bobedi bja ona 0 a tseba tsebitsebi ka gore 0 thalaganya go ona bjalo ka hlapi ka meetseng. A motho wa batho, lerato Ie leago! Mathokga ga a itire sehiakahlaka, a ikamologanya Ie setshaba. 0 swantshwa e Ie seka seo se emetsego tlemagano Ie tirisano gare ga batho. Ka go dirisa Mathokga mongwadi 0 gatelela gore ga go na modiidi, goba mohlologadi. Lapa la gagwe ke "kereke" mo bana ba motse ga esita Ie batswadi ba bona, ba rutwago bophelo Ie boitshwaro. Ka go realo, Mathokga ke "moruti" yo a tsosolosago dimela tse di ponnego, tsa hloga lefsa. kgemisa meriana ba fola. Le balwetsi 0 ba Taba ye e tiiswa ke mosadi wa Mathokga ge e bolela ka ga motswadi yo ngwana wa gagwe a pholositswego ka gore 0 re: ...ba be ba tIile go bega gore ngwana yola wa go bolawa ke seebane 0 napile a hlabologetswe ge e sa Ie o mo nea molemo malobanyana mo. (Let1.97). Mongwadi o 0 swantsha Mathokga e Ie Iephodisa ka gore 0 emetse go Ioka. soro ebile ke seganka Ie ge a Ie botho, a na Ie Ierato, mabakeng a boima ao a ikhwetsago a Ie go ona. magwaragwara ao a tIaisago batho, kudu meketeng. a befelwa 0 Ke Ienaba la Ga a thata go thula mosemane ka hlogo, a tshela fase. Ka gona, Mathokga ke mohIoIakhutso. Mongwadi 0 dirisa Mathokga bjalo ka Ietsibogo go kgokagantsha mafase a mabedi, e Iego (a) bophelo bja kgale Ie (b) bophelo bjo bofsa. ithekgile ka meriana ya setso, kaonafatswa 0 Le ge a lemoga gore maatIa a yona a ka ge e ka tswakwa ka dihlare tsa sebjaIebjale. Taba ye e tiisetswa mohlang ntlo yeo a bolokelago mehutahuta ya dihlare tsa gagwe ka gare, e lauma ka mollo. Ge masaba a batho a rotha dikudumela, ba leka go tima mollo woo, yena 0 itshwere dinoka ka sefahlego se se edilego, ga a longwe ke nta. Ge a ntsha lentsu, 0 re: Bjale ke tIo ba Ie se nka se dirago. Ke dutse ke hloka modiro ka gore batho ba be ba se sa nnea sebaka sa go ya nageng go nyaka tse mpsha. Ke tlo kgona Ie go hlakanya tse mpsha, ke bone gore tsona di dirang. (Letl: 100). Dihlare tse mpsha tseo go bolelwago ka ga tsona, di emetse bophelo bjo bofsa. Le ge Mathokga e Ie mogologolo, 0 amogela sebjalebjale. Go Iauma ga ngwako wa dihlare ke seka sa bofelo bja bophelo bja kgale Ie go goroga ga bophelo bjo bofsa. Ditaba tse di ka akaretswa ka go re tlhaloso ye ya bophelo bja Mathokga, e bontsha gore 0 swantshitswe go tsenelela. Mongwadi 0 utolla bokantle Ie bokagare bja monna yo. Ke monna wa go loka, ebile ga se a Ioka ka gore befelwa bjalo ka matlakadibe, monna 0 0 tshwa bobete. 0 fetoga Ie mabaka. Ka go realo, mongwadi ga a tsepelele kokwane e tee ya bophelo bja Mathokga. Ka tsela yeo ke moanegwaphethegi. Bjo ke bokgwari bja bongwadi bja dikanegelokopana tsa phethagatsamaitekelo. Thulaganyo ya dikanegelokopana tsa phethagatsamaitekelo e lekotswe. Mabapi Ie thulano go gateletswe gore Ie ge go thulanywa mahlakore a mabedi a a fapanego, ga go lehlakore Ie Ie nyatswago. Go tswetswe pele go ahlaahla matseno a dikanegelokopana tseo. Go lemogilwe gore tiriso ya tekolapejana e thusa go beakanya mogopolo wa mmadi gore a se tshoge ge ditaba di tsea Iehlakore Ieo Ie bego Ie sa Ietelwa. tekolapejana gammogo Ie ya Yona thekniki yeo ya tekolanthago, di bohlokwa ge dikanegelokopana di rungwa. Ge go hlaloswa tshwantsho ya baanegwa go gateletswe gore go nepiswa moanegwa hlaloswa go tsenelela. 0 tee. Yena moanegwa yoo 0 Kgaolong ya bohlano dikanegelokopana mongwaielo Ie lesome go lekotswe tsa thuto Ie tsa maitekelo. wa dikanegelokopana mongwalelo wa Bjale go yo tsinkelwa tsa phethagatsamaitekelo. Go tlo Iemogwa gore ke mongwaielo wa khuduego ye e nepagetsego bjalo ka wa dikanegelokopana tsa Ramaila. Ge go hIaIoswa mongwaIeIo wa dikanegelokopana temana e tee kanegelongkopana go tseneIeIa. yeo e tlo ngwathwa ya Thapelo ya Pula (1985) ya Nkadimeng. tlo ba tsa tIaIeIetso. kanegelongkopana Yona temana tseo go yo tsinkelwa Tse pedi e Temana ya mathomo ya go tlaIeIetsa e tswa ya Nka se sa boeletsa (1985) ya Mpepele. yona e hwanyolotswe mo go Dikolong tse di phagamego Ya bobedi (1960), ye e hlamilwego ke Dolamo. Kgetho ya temana ye e hIohIeIeditswe ke ge e Ie yeo e tlogago e Iebane thwi Ie moko wa ditaba; e Iebane Ie kokwane ya thulano, ka gona e utolla khuduego ye e swanetsego ya mongwadi. Nageng ya Kgosi Seopela komelelo e tswikinya mogwane. Moruti Tema kgobokanya batho go kgopela pula ka thapelo go Modimo. masabasaba a batho, go akaretswa Ie magosi. Go tIile Gare ga masabasaba ao go bao ba dumelago Modimo Ie bao ba botilego badimo. thapelo ye maatla ka Moruti Tema, pula e ana, lethabo. 0 Ka morago ga naga ya apare1wa ke Ba bangwe ba tumisa Modimo, mola ba bangwe ba leboga badimo. botsarametso bja mare! Ee, ba be ba bothantswe ke lentsu la monna yo mongwe wa seboni wa ga Tema ka letsatsi la Laboraro la beke. Mokgalabje Tema 0 be a tsebja ka go ba moprofeta yoo a bego a kgona go bipollela batho diphiri tsa bona tseo a di boditswego ke Modimo. Bjale ka ge batho gammogo Ie magosi ba sa fela ba holofela gore go na Ie badimo makgatheng a bona Ie Modimo, e re ge Mokgalabje Tema are: Modimo Gona mo re," bona ba re: " Tema 0 0 0 " re badimo ba re". hwetse re setse re gakanegile ka kudu ka go se tsebe gore naa yeo e lego nnete ke efe. (Let!.ll 7). Mongwalelo wa temana ye 0 tsweletswa ke thulaganyo ya yona. Moko wa ditaba ke go nyalantsha Sekriste (Modimo) Ie setso (badimo). Mongwadi o hlalosa gore Sekriste se lokile fela ga a nyatse badimo. ditaba go nepagatsa taba yeo, gomme ka polelo Ke khuduego ya tlhompho. 0 0 beakantsha utolla maikutlo a gagwe. Bjale go yo lebeledisiswa khuduego ya mongwadi ka temana yeo. Mongwadi 0 thoma ka lefoko la maatla: "A tla a bothana masabasaba!" Mogopolo wa mmadi ka mokgwa wo 0 0 tanywa ke ka mo mantsu a latelantswego ka gona, sa tlwaelwago. Tatelano ye e tIwaelegilego ya mantsu e tsea sebopego se: Sediri + tiro + sedirwa. "Masabasaba" ke sediri eupsa lentsu leo Ie tlile mafelelong a lefoko. Ka lebaka leo "masabasaba" e thoma go ba se sengwe ka gore ga se se se tlwaetswego. Go gatelelwa masabasaba go laetsa bontsi bja batho. Poeletso ya "masabasaba" ga e laetse bontsi fela, eupsa e gatelela bogolo Ie go fapafapana ga batho bao. Tiriso ya lekgokedi "A" ("A tIa") e lebane Ie "masabasaba", gomme e gatelela masabasaba ao. Ka ge lentsu Ie "tIa" e Ie lethusi Ie Ie thusago lediri go phethagatsa modiro, gona Ie gatelela tiro yeo, e lego go "bothana". Mongwadi 0 tlabegile ka gore morago ga "masabasaba". moswananosi 0 dirisa lenalana ("apostrophe") (!) ka Lenalana ke setIabelo sa polelo, eupsa sa ka gore ga se diriswe bjalo ka ditIabelo tse dingwe. Preminger Ie ba bangwe (1986: 14) ba re ke: A device which consists in addressing a dead or absent person, an animal, a thing, or an abstract quality or idea as if it were alive, present, and capable of understanding. Mo go bolelwa gore Ie diriswa ge mongwadi a nyaka go fa batho polelo goba go lebisa molaetsa selong. Vena yo Preminger (1986: 14) gammogo Ie Wales (1995: 32) ba bolela ka tlholego ya thekniki yeo. Ba re tlholegong e be e diriswa ge mongwadi a dio re ka ponyo ya leihIo, a fuIareIa batheeletsi goba babadi, a boiela Ie ba bangwe (goba selo se sengwe se seIe) ba sele. Ka gona, go ka thwe lenalana ke thekniki yeo e bonalago ge mongwadi a tlogela babadi metsotsonyana, a bolela Ie batho (goba dilo) bao ba sa amegago sengwalong seo. Mo temaneng ye thekniki ye ga se ya diriswa go ya ka tlhaloso yeo ka gore mongwadi 0 bolela Ie babadi. Ga a kgolwe seo a se bonago. Kgobokano ye kaaka ya "masabaSaba" e mo tlabile Ie go mo tshosa. Go Iaetsa tlabego yeo, 0 dirisa thekniki ya lenalana. Ka tsela yeo Wales (1995: 32) 0 iteile kgomo Ienaka ge a hlalosa mosomo wa lenala ka go re: Kgopolo yeo: " A tla a bothana masabaSaba!" e tlaleletsa Ie go tiiswa ka: "Gwa hloka Ie botsarametso bja mare". E gateleia bontsi bja "masabasaba" go laetsa gore batho bao ba gatagane godimo. Kgopolo ye e gatelelwa ke tiriso ya lenalana ka morago ga mare. Mo go dirisitswe pheteledo ka gore mare ke seela se se ka se hlokego Iefelo la go tshwelwa gona. Masabasaba ao a bofagane, gomme a itirile nkgotho. Ke ka baka leo go hlokegago Ie botshwelo bja mare. Pheteletso yeo (go hlokega ga botshwelo bja mare) e gatelelwa ka letlema "Ie". Le ge masabasaba ao a thibile goble, mongwadi ga a sisimisege goba go tenega. 0 a a hlompha ka gore "botsarametso" bja mare, e sego "botshweIo". sisingwa ka gore 0 hloile seo se dirago gore 0 0 re go hlokega Go tshwa mare go supa go tshwe mare ao. Mongwadi 0 be a tlabegile, bjale 0 re "Ee". 0 fetola tlabego ya gagwe ka go dirisa lelahlelwa la go dumela. Ka go realo, 0 bolaya tlabego yela ya gagwe. Bjale go a tsebega gore ba bothaganetse eng. Se se sa tlabago ke gore ba bothaganetse "lentsu", e sego motho (Moruti Tema). Lentsu leo Ie emetse Bibele. Ka gona, mongwadi (1997:214) ge a hlalosa lereo leo 0 0 dirisitse kemedi. Nokaneng re: Kemedi ke sekapolelo se se kayago selo ka se sengwe, ke gore, motho a dirisa leina la selo se sengwe boemong bja leina la se sengwe seo se sepelelanago naso. Polelo yeo e supa gore sekapolelo se se diriswa ge karolo ya selo e emela selo ka botlotla. Ka go realo, mmadi 0 kgona go kwesisa selo se sengwe ge go bolelwa ka karolo yeo. Mo temaneng ye mongwadi 0 dirisitSe kemedi ka gore go bonala tswalano gare ga "lentSu" lea Ie se sengwe, e lego Sekriste. Ka go dirisa "Ientsu" bogolo bja Sekriste bo a phagamiswa. Monna yo a bothagantshitsego masabasaba ga a tsebje (ga se moagi wa motse woo) ka gore ke "monna yo mongwe". Eupsa monna yo ga se motho fela ka gobane go thwe ke "seboni". 0 na Ie mosomo. Nako ye ka moka, monna yo, 0 be a sa tsebje ka leina. Bjale ke gona a hlaloswago gore ke monna "wa ga Tema". Kgetho ya leina Ie e lebane Ie moko wa ditaba. Leina Ie Ie tswa go lediri "lema" gomme ka lona manna yo 0 bapetswa Ie molemi. 0 emaemela setshaba sa gabo, go akaretswa Ie magosi. Mongwadi wa sekgwari 0 lona Tema a phethago mosomo wo kgetha "letsatsi la Laboraro" e Ie lea ka 0 amago setshaba ka lona. Ga se Labobedi goba Labone goba IetsatSi Ie Iengwe. Laboraro ke Ietsatsi la go hlomphega ka gore "palo ya boraro" Go tiisa taba ye, Jesu Kriste 0 ka Boraro bjo Bokgethwa e bohlokwa go ya ka Sekriste. belegwe ka Laboraro, Modimo 0 iponagatsa ("Holy Trinity"), gape Bibele e boIeIa ka Modimo wa batho ba bararo, e lego Abraham, Isaka Ie Jakobo. Batho ba re Tema ke "Moprofeta". Mo go dirisitswe phetelet~o ka gore bokgoni bja monna yo bo tshediswa mellwane. Ka tsela yeo bohlokwa bja Tema bo a gatelelwa fela pheteletso yeo e tswa go batho, e sego go mongwadi. Sekriste. E thusa go Iaetsa tlhompho ya batho go Tema Ie go godisa Vena "moprofeta" yo 0 kgona go "bipolleIa" batho diphiri. Lentsu lea "bipolleIa" Ie tIaIeIetSa tlhaloso ya batho ka mo ba tsebago Tema ka gona. Ke pheteletso ya go gatelela bohlokwa bja modiro wa "moprofeta" yoo. Bohlokwa bja Tema bo sa bonala ka tiriso ya "batho gammogo Ie magosi". Le tatelano yeo: batho (peIe) - magosi (morago) ke taba ye bohlokwa, ka gobane ka bogolo Ie bohlokwa magosi a feta batho. Go dirisitswe "batho" gwa gatelelwa ka "magosi" go laetsa gore mosomo wa Tema ke makhura a marega. Ka go realo, mongwadi 0 phagamisa Sekriste. Go Iaetsa go hloka maemo ga batho mongwadi 0 re "ba sa fela". Le "fela" yeo e laetsa se se sa tswelago peIe; se se kgotleIeIago go direga. Lefokwana Ie Ie bolela gore batho ba amogela badimo, "fela" e laetsa kamogelo yeo. Go ya ka thutapoIeIo "sa" e soma bjalo ka Iebopi la go laetsa gore modiro 0 tswela pele. Mo Ie laetsa phegeIeIo ya batho, ya go ithekga ka badimo Ie ge ba dumela go Sekriste. Ka gona, Ie gatelela "fela". Go tiisa go hloka maemo ga batho, mongwadi fapanya "Modimo" Ie "badimo". 0 dirisa phapantSho. 0 Mo mehlaleng ye e latelago mokgwa wa go laodisa ditaba 0 a fetoga ka gore go tihla bjale, go be go bolela batho ka ga Tema. Bjale go tIoga mo go bolela mongwadi ka boyena. 0 re: "Go tIoga moo 0 hwetse re setse re gakanegile ka kudu ka go se tsebe gore naa yeo e lego nnete ke efe". Mo go foka moya wa kgakanego. emetSe setshaba. Lekgokasediri la motho, e lego "0" Ie Lekgokedi "re" Ie gatelela "0" ka bontsi. Lona Ie tiisa gore setshaba ka moka, go sa hlaolwe, go akaretSa Ie yena mongwadi Ie bao ba hlokago maemo, ba kgakanegong. Moya woo wa kgakanego 0 sa tiisetswa ka "hwetse", "setse" Ie "kudu". Mongwadi ga a nyenyefatse ye nngwe ya dikokwane tseo, Modimo Ie badimo. Lebot~i~i"naa" Ie gatelela gore mongwadi ga a di nyatse, bobedi bja tsona di lokile. Ke ka baka leo khuduego e Ie ya tlhompho, ya go hloka nnete. Go ka akaretswa ka gore pheteletso ke thekniki ye bohlokwa yeo ka yona mongwadi a kgonago go utolla maikutIo a gagwe. lemoga khuduego ya mongwadi. Sekriste bo utolotswe ka medu. mongwadi 0 Ka yona mmadi 0 Bohlokwa bja Tema gammogo Ie bja Ka kgetho ye e nepagetsego ya mantsu atIegile go hlaola mongwalelo wo 0 lebanego Ie moko wa ditaba. Moko wa ditaba wa kanegelokopana ye 0 lebane Ie go kgethela bafsa balekani. Mabaka a fetogile. Basadi ba swanetse go hlompsha. Pherefere ke monna yo mosoro, yo a sa dumelelego seo a se bits ago boithatelo ka lapeng. Mosadi wa gagwe o setse a lemogile mahlalagading. gore morwedi 0 phediswa ka lepara. wa gagwe, Monna yo Moditi, 0 tswele Ka gona, dikgomo di setse di tsena ka kgoro. Pherefere 0 thoma go tswa lesolo la go disa Moditi gore a se sepele Ie masogana. Ge a setse a mo topile nta thekeng gore phekagana 0 ratana Ie lesogana tsoko, bosego mojakong wa ngwako woo Moditi Bosegogare ge a ile ka boroko, morwediagwe 0 a robalago 0 go wona. tsentsha lesogana leo gona moo mojako. Ge Moditi a ipala bosadi, gomme mmagwe a mmotsisa gore morwalo ke wa mang, 0 supa tatagwe ka monwana. Ditaba di napile di mo tateditSe. Ke mo Pherefere a lemogago botlatla bja gagwe, a ititia sefega gore a ka se sa boeletsa. Pherefere 0 rile a sa phura maswikana bj alo, Moditi a re phuu ...! ka sefero. 0 rile pele a ka dula fase a amogelwa a ba a lotshiswa ka mahlapa ao a bego a phula pelo marobana. gore 0 MmaKgaugelo 0 ile a elelwa be a omanyetswa eng. 0 rile ge a re 0 e swara ka bogaleng go phetha lela Ie rego mmagongwana 0 swara thipa ka bogaleng, ya mo sega ya ba ya mo ripa monwana a sala a hloname. Moditi ka lebaka la botho bja gagwe 0 ile a ngotla molongwana wa gagwe wo moso, a mo fularela. Gona fao Pherefere a sala nke ke pula e ena ka sefako a bile a hlafile moo nkego nwele moro wa moreselewe. MmaKgaugelo 0 Ie morwedi ba ile ba tsena ngwakong moo nkego ba tshaba nkwe yeo e amogilwego ngwana wa leitsibolo. (Letl.77). Mongwaielo wa Mpepele ke wa pefelo Ie kgegeo ka gore poielo e Iebane Ie pefeio. Kgegeo ya gagwe e fapana Ie ya Nkadimeng ka gobane ke ya go gobosa baanegwa. Yona kgegeo ye ke yona ye e nepagatsago khuduego ya mongwadi ka gore go boIeIwa ka ditaba tsa go lesa hiong. Mo ditemaneng tse di Iatelago go tlo Iekodisiswa ka mo poIeIo e somiswago ka gona go utolla khuduego yeo. Mongwadi 0 kopanya babadi Ie monna yo bogale, gomme Mo go dirisitSwe pheteledo ka gore "Pherefere". 0 0 mmitsa bapetswa Ie pherefere, e Iego Ierojana Ia go baba leo Ie sasetswago ka nameng. Bogale bja pherefere ge e ka kgotholelwa ka nameng, bo nametsa tonki thaba ka lebelo. Bogale Ie bosoro bja "Pherefere" di a gatelelwa ka gore lerojana leo. 0 swana Ie Pheteletso yeo e tswela pele ge go thwe a sa "phura maswikana". "Go phura maswikana" ke seka, se supa go naganisisa, tshwenyegile. Ke pheteletso ka gore mogopolo wa monna yo, 0 0 ka fase ga madiba a go boifisa ge a leka go rarolla mathata a Iapa. Mongwadi 0 hIaIosa go goroga ga Moditi ka lapeng, ka go re, "ge a re phuu ... !" ka sefero. "Phuu" ke leeki§i. Serudu (1990: 15) 0 re: Leekisi ke mohutangwalo godimo ya maikutlo. wo 0 nago Ie kelo ya Maatlakgogedi a Ieekisi a letse mo nepong ya Iona ya go ekisa kgopolo yeo e Ie emelago. Serudu 0 gateIeIa gore mosomo wa Ieekisi ke go tsweletsa maikutlo. Moditi ga a "tsene" goba a "tswelela" ka sefero, eupsa sefero. 0 re "phuu" ka "Phuu" e dirisitswe ka mokgwa wa pheteletso ka gore e laetsa pefelo ya Moditi. Pefelo yeo e hlalosa tse e kego 0 0 a bapala. Ke ka baka lee Serudu (1989: 96) ge a hlalosa tiriso ya leekisi, a rego: Leekisi Ie a hlalosa, gomme Ie tsweletsa taba ka mokgwa wa terama. Pefelo yeo e feteletswa Ie go gatelelwa ka tiriso ya tlogelo ("elipsis"), ka morago ga "phuu" (Phuu ... !) Moditi 0 bothateng Ie tlalelong ye kgolo ka baka la go tlaiswa ke tatagwe. Mongwadi 0 sitwa go tsweletsa tlalelo yeo ka mantsu. 0 somisa dikhutlo tse tharo tsa tlogelo Ie tlabego. Ge a hlalosa seo tlogelo e lege sona Wales (1995: 32) A rhetorical 0 re: term for a sudden breaking off an utterance before it is completed, usually in moments of emotion. Seo se gatelelwago mo ke kgaotso ya kelelo ya kgopolo yeo e hlolwago ke tlalelo ye motho a ikhwetSago a Ie ka gare ga yona. Mohola wa tlogelo mo go "phuu ... !" ke go tanya mmadi ka nepo ya go gogel a mogopolo wa gagwe tlalelong ya Moditi. Ka go reale, pefelo ya Moditi e a tiisetswa. gapeletswa go nyaka seo se tlogetswego. Mmadi 0 Setu seo se hlolwago ke tlogelo, se tiisa gore bjale ditaba di befile. Ka mo lapeng Moditi 0 "amogelwa a ba a lotshiswa ka mahlapa". dirisitswe pheteletso, go feteletswa pefelo ya Pherefere. "phula pelo maroba". Mo go Mahlapa ao a "Go phula pelo maroba" ke seka seo se supago go kwesa bohloko. Bohloko bja mahlapa a Pherefere, bo nametswa thaba. Ka go reale, pefelo ya gagwe e a tiisetswa. Ge go thwe "0 e swara ka bogaleng", go dirisitSwe tlogelo ka gore "e" e emetse se sengwe seo se tlogetswego, e lego thipa. gatelelwa bogale bja thipa yeo. Ka go dira bjalo go Bogale bjoo bo feteletsago bosoro bja thipa, bo gatelelwa ke "ya mo ripa monwana a sala a hloname". "Rip a" Ie "hloname" di gatelela pefelo Ie sehlogo sa Pherefere. Mongwadi 0 thulantsha botse ("botho") Ie bobe ("moso") go godisa pefelo ya Pherefere. Ke botse bja Moditi Ie bobe bja Pherefere. somisitSwe oksimorone. Serudu (1989:36) 0 Mo go hlalosa oksimorone ka go re: Ke sekapolelo seo go sona go kopantshwago tse di sa nyalelanego Ie tSeo di bonalago di ganetsana. E tswalane kudu Ie kganetsi Ie kgakantShano. Polelo ye e bontsha gore oksimorone ke sekapolelo seo ka sona ditlhaloso tse pedi tseo di sa nyalelanego, di fapantshwago. Ka go fapantsha Moditi Ie Pherefere, mokgalabje yoo 0 a gegewa ka gore morwediagwe ga a mo Womphe. Pherefere 0 re go befelwa a "sala nke ke pula e ena ka sefako". "sefako" di kgwahlisa pefelo ya monnayo. Ka "hlafile", Pherefere hiakahlakanego. 0 Ka baka leo 0 bile 0 "Pula" Ie "hlafile". bapetswa Ie mpsanyana yeo boya bja yona bo Tlhakahlakano yeo e feteletsa pefelo ya Pherefere. Ke gore, ga a sa kgona go laola pefelo yeo. Go ka akaretswa ka gore mo temaneng ye thekniki ye e diriswago kgafetsakgafetsa ke pheteletso. MantSu a kgethilwe Ie go somiswa ka bokgwari go nepagatsa thekniki yeo. Ka lebaka leo pheteletso yeo e thusa go lebanya maikutlo a mongwadi Ie mongwalelo wa gagwe. Pele go tsinkelwa mongwalo wa temana go tswa kanegelongkopana ye, go do hlokomedisiswa ka boripana thulaganyo boyona ka gore wona mongwalelo woo, 0 ya kanegelongkopana ka laolwa ke thulaganyo. Moko wa ditaba tsa kanegelokopana ye e Iatelago ka fase, ke wa go re motho ga a tsebe bophelo bja motho yo mongwe go tsenelela ka gobane Ie yena ga a itsebe ka mo a naganago ka gona. Motho ke bodiba, bofihlo bja gagwe ga bo fihlelelwe. Le ge kanegelokopana ye e theilwe godimo ga lerato, ke lerato Ie Ie lebanego Ie monagano wa motho go feta pelo. Lona ke lerato Ie Ie tiilego eupsa polelo yeo e hlalosago lerato leo, ga e dire mmadi go Ie hlohleletsa. Mongwadi ga a tsena mo leratong leo. Ka gona, Ie fetoga lerato leo e sego la thereso. Mosa Ie Kgakeng ba thoma go ratana ka Ierato Ie Ie fisago. Lerato la mohuta wo Ie re baratani ba tsebana ka mo yo mongwe Ie yo mongwe a itsebago ka gona. Ge ba kgaogana ga ba tsebe mo yo mongwe Ie yo mongwe a yago gona. Ke ka baka leo mmadi a thomago go makala ge lengwalo leo Kgakeng a Ie ngwaletsego "Unknown". Mosa Ie boela morago Ie re: Yona "unknown" yeo e bohlokwa ka gore e hlolela mmadi dabego, a ipotsisa gore na taba ye e a kgonagala. bao ba be ba sa tsebane ka mo motho a rego 0 tswetsa pele moko wa ditaba. MongwaIeIo woo wa pheteletSo. Se se tiisa gore baratani itseba ka gona. Ntlha ye e 0 swanetSego ditaba tse ke Kgakeng a iketleia kosa yeo go fihieia mafeIelong a yona. Morutisigadi yoia ge a ekwa melodi ya kosa yeo, a ba a kwa a kukegeia godimo, gomme Ietswalo Ia gagwe Ie garoga. Fao a kwa boloi bja Ierato bo tshabesa peiong, bo eia bjalo ka nokana ye e sa pshego, gomme a itshwara sefega ka seatla. Yena 0 be a tantswe ke botse bja Kgakeng. (Letl. 26). Mmadi 0 hiakana Ie mosadi yo a fahIogelago Ierato. Mongwadi "ekwa molodi". 0 re ge a Mo kosa e bapetswa Ie "molodi" go tiisa bose bja yona Ie go feteletsa maatla a yona peiong ya morutisigadi yoo. Ka ge kosa ye e mo tsene peiong, e godisa Ierato la gagwe go Kgakeng. Pheteledo e gatelelwa ka poeletso ya " a ba a 'kwa"'. mobosana 0 a boaboa. "kukegeia godimo". Mo a dutsego gona molodi wola wo Ga a sa kgona go itaoia ka gore mongwadi 0 re a Lethabo Ie dira gore morutisigadi a fofele godimo. Mo go supsa moya wo maatla wa Ierato wo 0 utlautlelago mosadi yo kua Ie kua. Ke Ierato Ie Ie feteleditswego. Lerato Ieo Ie na Ie maatla, gomme a a feteletswa. Mongwadi "Ietswalo Ia gagwe Ie garoga". Ge motho a garoga Ietswalo, ponyo ya Ieihlo, e ka ba ka Iethabo goba tlabego. kgolwe seo a se bonago ebile a se kwago. mathomo. 0 0 re: a fetoga ka Morutisigadi yoo ga a 0 se kwa Ie go se bona Ia Lerato Ie Ie a feteletswa ka gore Ie ka se garole Ietswalo Ia motho. Ka go reaIo, Ierato Ieo Ie a tiisetswa. Mmadi 0 gakgamatswa ke maatla a Ierato Ieo ge mongwadi a re, "a kwa boloi bja lerato bo tshabesa peiong". Poeledo ya "a kwa " e tiisa gore Ierato Ieo Ie a bitSa, Ie bitSa morutisigadi, gomme go pala go ikgaogantsha Ie lona ka ge Ie dula Ie kokota pelong, Ie sa kgaotse. Lerato leo Ie a gakantsha ebile Ie bapala diketo ka morutisigadi yoo. Se se bonala ka tiriso ya "boloi". Le bapetswa Ie moloi ka ge Ie na Ie mathaithai a go laola mosadi yoo ka baka la tiriso ya "go tshabesa pelo". Mmolelwana wo ke seka seo se supago go boifisa kudukudu. Pelo ke mothopo wa bophelo. Ge pelo e salela e tshoga ke gore e aparetswe ke kgudi ya poifo. Morutisi yoo yena ga se a aparelwa ke kgudi ya IetShogo,eupsa ke ya Ierato. Ke pheteletso ya Ierato leo. Go laetsa gore lerato leo ga Ie na mollwane, mongwadi 0 re: "bo ela bjalo ka nokana ye e sa pshego". Go dirisitswe tshwant§hanyo ka gore lerato leo Ie bapetswa Ie noka. Lerato Ieo Ie na Ie mosomo ka gobane Ie nosetsa morutisigadi yo, moya wa gagwe Cwomohlomongwe 0 bego 0 ponne ka go hloka borutho bja lerato), wa hloga ka bofsa. Lerato leo ga Ie fele ka gore ke nokana "ye e sa pshego". Bogolo, maatla Ie mosomo wa lerato Ieo di a feteletSwa. Se se makatSago ke gore lerato leo ke "nokana", e sego noka. Mongwadi ga a Ie nyenyefatse eupsa 0 a Ie reteletsa. Lerato leo Ie ikgoretse madulo pelong ya morutisigadi, ebile Ie metse. 0 tsene ka molabeng wa lona ka gore 0 "tantswe" ke botse bja Kgakeng. Mosa 0 bapetswa Ie phuti yeo e wetsego melabeng ya motsomi. Ka lebaka lea lerato la gagwe Ie pharisitswe dithaba. Go ka rungwa ka gore mongwadi 0 dirisitse pheteletso go hlalosa maatla a Ierato Ia Kgakeng, Ie ka mo Ie gapilego pelo ya Mosa ka gona. :firiso yeo e gatelela gore Ierato Ia baratani bao ke Ia bofora. Ka go realo, mongwalelo 0 kwana Ie moko wa ditaba ka ge ba ile ba timelelana. Tshekatsheko ya ditemana tse e bontSha gore mongwalelo sepeIeIana Ie ditaba tseo di laodiswago. wa tsona 0 Yona kwano yeo gare ga mongwalelo Ie moko wa ditaba, e hlolwa ke kgetho ye e nepagetsego ya diphapantsho tsa wona mongwalelo woo. Thekniki ye e somiswago kudu go utolla diphapantsho tseo ke pheteletso. mongwadi e Ie ye e swanetsego. Ke ka baka leo khuduego ya Kgaolo ye e Iebane Ie thumo ya nyakisiso ye, yeo e rungwago ka tekodisiso ya ditaba go ya ka dikgaolo. Go tIo tIaIeIetswa ka go tsinkelwa khuetso ya Ramaila bangwading ba ba Iatetsego. Difero tsa nyakisiso ye di tIo tswaIeIwa ka go gateIeIa dikokwane tsa kanegelokopana. Difero tsa Iengwalophatisiso Ie di butswe ka go tsopola Ie go tsinkela mantsu a yo mongwe wa banyakisisi ba dingwalo tsa Sepedi, e Iego, GroenewaId, ge a boIe1a gore Nkadimeng Ie Mpepele ba kgathile tema ye bohlokwa go phagamisa maemo a kanegelokopana. NtIha ye e napile ya tiisa gore ge go Iekodisiswa kanegelokopana, go swanetse Ie go hlokomedisisa ka mo e gotsego ka gona go tihIa gona moo maemong ao a phagamego. Gore nyakisiso ye e tIe e sepele kanegelokopana e Iego sona. ka theIeIo, Go gateletswe go hIaIositswe seo gore e fapana Ie mehutakanegelo ye mengwe bjalo ka taodiso Ie padinyana ka gore e Iaolwa ke meIawaIawana ye e itsego. bohlokwa ya kanegelokopana. Nepiso e tserwe go ba kokwane ye Go napilwe gwa farologantshwa kanegelokopana Ie mehutakanegelo yeo, e Iego taodiso, sekhetshe, anakthote Ie padinyana. Gona moo kgaolong ya pele, go Iekodisitswe mekgwa ye meraroya go nyakisisa e Iego (a) wa go bapetsa, (b) wa go hlalosa Ie (c) wa go hlatholla. Ge go boIeIwa ka ga go bapetsa go phethilwe ka go re Iereo Ieo Ie ama dingwalo tsa bangwadi ba ba fapafapanego ba mohutangwalo wo 0 itsego. Mabapi Ie go hlalosa Ie go hlatholla, go Iemogilwe gore mareo a a ka hlolela mmadi kgakanego ka gore a kwala e ke a bolela selo se tee mola a fapana. Ge a fapantShwa go phethilwe ka go re go hlalosa ke go bolela diphapantsho tsa selo (sengwalo) anthe go hlatholla ke ge diphapantsho tseo di fiwa mesomo. Go tswetswe nyakisisong pele go tsinkela taetsonyakisiso ye, e Iego ya naratholotsi. ye e Iatetswego Yona e ama tshekatsheko mo ya sebopego sa sengwalo ge se e na Ie dikarolo tse tharo, e Iego diteng, thulaganyo Ie mongwalelo. Ntlha ye bohlokwa dikanegelokopana, ye e gateletswego ke gore ge go Iekodisiswa sedi e ka se bewe go mongwadi, eupsa go sengwalo sa gagwe. Difero tsa kgaolo ye di tswaletswe ka tlhaloso ya dikgopolo, e Iego ona matlalo ao a mararo a sengwalo. Kgaolong ya dikanegelokopana bobedi go soganwe Ie tekodisiso ya histori ya tsa Sepedi. Yona e thomilwe ka ngwaga wa 1951 ge puku ya mathomo, e lego Molomatsebe ya Ramaila, e tswelela. Tekodisiso yeo e gagabile go tIoga ka wona ngwaga woo go fihla ka wa 1999. Se se lemogilwego ke gore lelemeng la Sepedi kanegelokopana e gorogile ka morago ga Iebaka Ie IeteIeIe ge e bapetswa Ie mehutangwalo ye mengwe. Difero tsa dingwalo tsa selehono di butswe ke padi Ie theto ka ngwaga wa 1935. Papadi ya mathomo, e Iego Maaberone, ya G.H. Franz, e gatisitswe ka ngwaga wa 1940. Se se Iaetsa gore Ie ge kanegelokopana e Ie mohutangwalo wa kgaIe, mo Sepeding e sa nkga mekgatho. Ge go lekodisiswa histori yeo go lebeletswe diteng ka ge nepokgolo e se go sekaseka dikanegelokpana tseo. Go Iemogilwe gore bangwadi ba dirisa direrwa tSa go swana. Mokgwa wa go kgetha diteng, 0 a swana, ga 0 laetse go gola ge dikanegelokopana di tswela pele. Mo kgaolong ya boraro go hlophilwe dikanegelokopana tsa Sepedi ka dikgoro tse tharo. Pele bothata bjo bo rarollwa, go nyakurollotswe ka mo dingwalo tsa mafase a mangwe bjalo ka tsa Maamerika Ie tsa Maisimane, di beakantshitswego ka gona. Go Iemogilwe gore dingwalo tsa Maisimane di 234 hlopsha go ya ka kgosi ye e bus ago lebakeng lona leo dingwalo tse di itsego di tswelelago ka lona. Mabakeng a mangwe dingwalo tse di ka hlopsha ka fase ga mongwadi yo a kgathilego tema ye bohlokwa Ie go ba Ie khuetso ye kgolo. Dikokwane tse di somisitswego go hlopha dingwalo tseo ke !Sa dipolitiki, Ieago, setso Ie histori. Tlhopho ya dingwalo tsa Maamerika yona e Iaolwa ke ditiragalo tse bohlokwa tsa naga ye. Tsona ditiragalo tseo ke dintwa tse di hlabanwego Iefaseng Ieo bjalo ka Ntwa ya Tokologo (1975), Ntwa ya bana ba Thari (1861), Ntwa ya pele ya Iefase (1914) Ie Ntwa ya Bobedi ya Lefase (1939). Go dirisitswe dikokwane tse di somisitswego ke borateori ba dingwalo tsa Maisimane, e Iego histori, dipolitiki, Ie leago go beakanya dingwalo tseo. Ge go hlopsha dingwalo tsa Sepedi go somisitswe mengwaga. Sehlopha se sengwe Ie se sengwe sa dingwalo se bopilwe ka mengwaga ye senyane. Ka go realo tlhopho yeo bjalo ka ya dingwalo tsa Maisimane Maamerika, e na Ie mellwane ye e Iaolwago ke mengwaga. Ie Seo se utolotswego ke gore sedi e beilwe kudu godimo ga mongwadi go feta sengwalo sa gagwe ge dingwalo tseo di hlopsha. Nyakisisong ye dikanegelokopana tsa Sepedi di hlophilwe ka dikgoro tse tharo, e lego !Sa thuto, tsa maitekelo Ie tsa phethagadamaitekelo. Mongwadi ga a bohlokwa tlhophong yeo ka gore go hlopsha sengwalo sa gagwe, e sego yena mongwadi. Ke ka baka leo go hlokometswego sebopego sa sengwalo ge dikanegelokopana tseo di hlopsha. Mo kgaoiong ya bone go adilwe mehuta ya dikanegelokopana. Mohuta wa mathomo wo 0 gatisitSwego ke kanegelokopanathuto/boitshwaro, ye e bonagetsego ka dipuku tse di tsebjago ka Ia Molomatsebe Ie Taukobong. Bontsi bja dikanegelokopana tse di Iatetsego e sa Ie tsa thuto ka gore di a kgaia ebile di a eletsa. Thuto ya tsona e fapana Ie ya tsa Ramaiia ka gore yona ga se senepiswa sa sengwalo. Ke ka moo di sa bitswago dikanegelokopanathuto/boitshwaro. Sepeding ga go na mehiaia ye e kgotsofatsago ya kanegelokopanarato. Le ge peakanyo ya dikanegelokopana ya Groenewaid (1993,19-65) e akaretsa kanegelokopanarato, ga se a tiisa ka mehiaia ya mohuta woo wa kanegelokopana. Seo a se kgonnego ke go sitlela ka mehIaia ya dipadirato. Go rarolla bothata bjoo go ka thwe dingwalong tsa Sepedi Ierato Ie diriswa bjalo ka thekniki go nepisa ntlha ye e itsego ya bopheio. Ga go kanegelokopana ye e utollago komatona ya Ierato bjalo ka dingwalo tsa Seisimane Ie Seafrikaanse. Dikanegelokopana tsa saekholotsi Ie tsa kgegeo di balwa ka menwana dingwalong tsa Sepedi. Mehuta ye ya dikanegelokopana ga se e tlwaelwe mo Sepeding. Bangwadi ba ba hiamilego kanegelokopanakgegeo ke Mpepele Ie Nkadimeng. Dikanegelokopana tseo ke Nka se sa boeletsa Ie Nna nka seje dipute. Mehlala ya dikanegelokopana tsa saekholotsi ke Go tseba mang? ya Ramokgopa Ie Rakgolo Selepe ya Bopape. Go rotoga ga Lebopa go phagamisitse maemo a kanegelokopana ya botseka maemong a godimo. Dikanegelokopana tse di tsebjago ka Bomahlwaadibona Ie Ntio ya monna yo mongwe kanegelokopana. ke mehIala ye e kgodisago ya mohuta wo wa Le ge Ramaila e Ie mongwadi wa mathomo wa go hlama kanegelokopanatseka, dikanegelokopana tse bjalo ka Swarang mong wa kuane ye Ie Moloi ga a na mmala, ke dikanegelokopanathuto ka gore 0 di ruma ka thuto. Nyakisiso e tswetse pele mo kgaolong ya bohlano ka go tsinkela diteng tsa dikanegelokopana tsa thuto. Tsona di ama dipolitiki, setso, Sekriste Ie sebjalebjale. Di Iebane Ie thuto ka ge di diriswa go kgala Ie go lemosa batho. Yona thuto yeo ke thutoboitshwaro ka gore ka yona mongwadi 0 rata go busetsa batho mekgweng ya setho. Dipolitiki tsa Ramaila ga se tsa go hIohleIetsa batho go Iwantsha boetapele goba go thulanya merafe ya Afrika-Borwa. Ga a bolele ka ga karogano gare ga merafe ya Babaso ba Afrika-Borwa goba kgethologanyo gare ga Babaso Ie Babasweu. Dikanegelokopana tse di theilwe godimo ga dipolitiki go gatelela phedisano gare ga ditShaba ka moka tsa AfrikaBorwa. Ge diteng tse di hlokomedisiswa go lemogwa gore Ramaila 0 nyatsa batho bao ba sa dirisego setso ka mokgwa wa tshwanelo. Ntlha ye e bonala ge go bolelwa ka ngaka ya dikgagara. E tswelela bathong e Ie phiri yeo e aperego Ietlalo Ia nku. Mo e fetilego batho ba sala ba sipha ka megokgo, yona e tsatsanka ka mohlape wa dihuswana tseo e di bunnego ka go ba Iatswa ka Ieleme. Ka go realo, mongwadi 0 bona ngaka ya setso e hlolela batho masetlapelo ka go se botege. Bokriste bjo Ramaila a bolelago ka bjona bo na Ie mediro ye mebedi, e lego (a) go sokolla batho Ie (b) go fedisa ditumelo Ie ditlwaelo !Sa setso !Seo di hlolelago batho masetlapelo. Go fa mohlaIa, 0 fahlolla batho bao ba dumelago gore ba ka itshireletsa ka go dula ba phathakgile dipheko, gore ba se ke ba loiwa. 0 gatelela gore seatla sa Modimo sa tshireIetSo se dula se phaphametse ka godimo ga motho yo mongwe Ie yo mongwe. Ka go dumela go Yena, motho 0 a sireletsega. Sebjalebjale sa Ramaila se Iebane Ie bophelo bja bafsa. Dipolelo tSa sona di a gal aka ka gore bafsa ba itirela boithatelo. Ka go realo, ba itlholela mathata, ebile ba hlolela batho masetlapelo. Ba a bolaya Ie go hula batho. Ka lehlakoreng Ie Iengwe ba a swarwa, gomme ba otlwa. Ka tsela yeo, sebjalebjale se se swantshwago mo dikanegelongkopana tse ke sa go nyatsa Ie go gobosa batho. Mo kgaolong ya boselela go hIalositSwe thulaganyo ya dikanegelokopana tsa thuto. Yona e Iebane Ie tharagano ya ditaba, thulano, go thoma Ie go ruma ditaba, Ie tshwantsho ya baanegwa. utolotswego hlakahiakanya. ke gore ge go rulaganywa Ntlha ye bohlokwa ye e ditaba mongwadi 0 a di Se se Iemogilwe ge go tsinkelwa dikanegelokopana tsa Tshelete ya Sepoko Ie Moloi ga a na mmala. Tiriso ya thekniki ye e hloia maatlakgogedi Ie go tswetSa pele moko wa ditaba. Ramaila ke sethakga tshwantshong ya baanegwa. Bona baanegwa bao ba a kgodisa ka gore ditiro tsa bona ke tsa batho ba go phela. mongwadi 0 Lebaka ke gore hlokometse mahlakore ka moka a dimelo tsa bona, e lego la go loka Ie la go se loke. Se se dira gore baanegwa bao ba fetoge Ie mabaka. Ka go realo, Ramaila 0 dirisa baanegwaphethegi. Thulano e tiiswa ka tiriso ya thekniki ya mawelakgahlano. hlola maatlakgogedi Mongwadi 0 Ie go gapeletsa mmadi Thekniki ye e go bala ka tlhonamo. thoma dikanegelokopana tsa gagwe ka tiriso ya dithekniki tSa go swana Ie tekolapejana. Ka baka leo, matseno ao a na Ie maatla. Aloma mmadi tsebe ka ga masetlapelo ao a tlogo hlaga ka morago. Kgaolong ye go tsinketswe mongwalelo wa dikanegelokopana tsa thuto (Ramaila). Go butswe dikgoro ka go gatelela gore ge go bolelwa ka mongwalelo go supsa khuduego ya mongwadi. Ka tsela yeo mongwalelo Ie khuduego ke monwana Ie lenala. Go bontshitswe gore mongwalelo woo 0 utollwa ka diphapantsho tse di itsego, Ie gore tsona diphapantsho tseo di lemogwa ka tiriso ya dithekniki. phapant~ho Mareo ao a mabedi, e lego (a) ya mongwalelo Ie (b) thekniki ya mongwalelo, a napile a farologantshwa. Phapantsho ya rnongwalelo e hlalositswe gore ke kokwane ya polelo ye nyenyane ye e thusago go tswetSa mongwalelo pele. Thekniki ya mongwalelo ke setlabelo seo se bontshago kamano gare ga diphapantsho tsa mongwalelo go tswetSa moko wa ditaba pele. Tshekatsheko ya mongwalelo e ile ya dikologa godimo ga mareo ao a mabedi. Ge go sekasekwa mongwaIeIo woo go kgethilwe senpa sa temana kanegelokopana ya Letsoba Ie Ie ponnego, ya Ramaila. Diteng tsa dikanegelokopana tSa maitekelo di lekotSwe ka go di Iebanya Ie dipolitiki, setso, Sekriste Ie sebj aIebj ale. Seo se Iemogilwego ke gore dipolitiki tseo di hIaIoswago ga se tsa tirisano. Tsona ke tsa Ienyatso Ie go aroganya ditshaba. Ga di boIeIe ka kamaano gare ga Babaso Ie Babasweu. Di hloIeIetsa thulano gare ga merafe ya Babaso ka boyona. Ge go bolelwa ka setSo, se Iebanywa Ie dingaka. Le ge bangwadi ba hlalosa boradia bja dingaka tseo, ga ba bone e Ie taba ye mpe ka gore ba rorisa mediro ya tsona. Go ya ka bangwadi bao tsebo ya dingaka tseo ke ye e tseneletSego ka gore di kgona go dirisa bohIaIe go rarollela batho mathata. Ga ba bone e Ie bofora. Ka go reaIo, go ka se thwe bangwadi ba phagamisa maemo a ngaka ya setso ka ge go sa gateIeIwe tsebo Ie bokgoni bja dingaka tseo. Sekrite seo se bonalago dikanegelongkopana tse ga se sa thereso ka gore ga se age badumedi ba mmakgonthe. ga diphuthego. Se hIohIeIetsa IenyatSo Ie thulano gare Sebakeng sa go tsosolosa dipelo tse di nyamilego, sona se tsweletsa banna ba manganga bao ba arolago diphuthego, maemo. nyaka Ka lehIakoreng Ia sebjaIebjaIe go boIeIwa ka ditiragalo tsa masetlapeIo, tsa go Iesa hlong. phedisano. ba Ke ditaba tsa Ienyatso, tsa go hloka Bofokodi thulaganyo. bja dikanegelokopana Bjona bo fahlogetswe tsa maitekelo bo Iebane ge go Iekodisiswa kudu Ie tshwantsho ya baanegwa, thulano, tharagano ya ditiragalo Ie mokgwa wa go thoma Ie go ruma dikanegelokopana tseo. Bothata bo hIoIwa ke ge bangwadi ba sa dirise dithekniki ka tshwanelo. Ka go reaIo, babadi ga ba na mafoIofoIo a go bala ka tlhonamo ka gore dingwalo tseo ga di na maatlakgogedi. 'Ge go hIaIoswa thulano go Iemogilwe gore ye ke thaba ya bothata. Le ge bangwadi ba tSweIetsa mahlakore a mabedi a go fapana, mabaka ao a hIoIago phapano yeo ga a godiswe go kgotsofatsa. Mabakeng a mangwe go no bonala IehIakore Ie tee la thulano. Ka go reaIo, kanegelokopana tse ga di na thulano. Ke ka baka leo bontsi bja dikanegelokopana tSa maitekelo di kwalago eke ke ditaodiso. Tshwantsho ya baanegwa e adilwe, gwa gatelelwa gore ga e nose mmadi meetse a kgolwa ka ge go hlokometswe IehIakore Ie tee fela Ia bophelo bja bona. Ge moanegwa a sa Ioka, ga se a Ioka, ge a Iokile go Ioka Ie ge mabaka a sa dumele. fetoge. 0 tla tswela pele Ie Ka tsela yeo, baanegwa bao ga ba Ntlha ye e a belaetsa ka gore motho yo a phethagetsego mahlakore a mabedi, e Iego Ia go Ioka Ie Ia go se loke. IehIakore Ie tee la moanegwa, dikanegelongkopana tseo. go dirisitswe 0 na Ie Ka go tseparela baanegwahlaedi mo Ge ditaba di rulaganywa go lemogilwe gore di a raraganywa. Le ge go Ie bjalo tharagano yeo ga e thuse go tswetsa pele moko wa ditaba ka gore dithekniki ga di diriswe ka mokgwa wo mawelakgahlano 0 swanetsego. Thekniki ya e somiswa go fetisa tekanyo go raraganya ditaba !Seo. Ditaba di hlakahlakanywa moo mafelong mongwadi a sitwago ke go di laola. Bangwadi ba dikanegelokopana tseo ba di senya ka go di ruma ka thuto. Mabakeng a mangwe thuto e katelwa mogopolong wa mmadi. Ditaba tse go bolelwago ka tsona di rungwa ka mokgwa wo di tsebegago ka gona bophelong. Ga go se sefsa seo mmadi a se bunago. Ka baka lea mogopolo wa mongwadi 0 lekana Ie wa mmadi. Matseno a dikanegelokopana tseo Ie ona ga a na maadakgogedi. hlolwa ke ge go sa diriswe dithekniki tse di swanetsego Se se go kgorela mogopolo wa mmadi tsela gore a se do makala ge ditaba di tsea lehlakore leo a sego a Ie letela. Ke ka baka lea dikarolo tse di fapanego tsa kanegelokopana di sa kgohlagane. Kgaolong ya lesome go sekasekilwe mongwalelo wa dikanegelokopana tsa maitekelo. Ka ge bontsi bja dikanegelokopana di wela mo sehlopheng se, go kgethilwe ditemana tSe tharo go tSwa dikanegelongkopana tsa go fapana. Temana ya mathomo, e lego Bohloko bja mootlwa bo ntshwva ka bjo bongwe ya Senoamadi e tsinketswe go tsenelela. Tse dingwe tse pedi, tseo di tsopotswego dikanegelongkopana tsa Lehutso Ie kaka legonono ya Motuku, Ie Ba gahlanela bohlologadi ya Tlooke, e bile tsa tlaIeIetso. MongwaIeIo ke kokwane ye e hIoIeIago bangwadi ba dikanegelokopana tsa maitekelo bothata. Thaba ya bothata ke gore khuduego ga se ye e swanetsego ka ge e sa sepeIe1ane Ie moko wa ditaba. Se se Iemogilwe ge go ahlaahIwa ditemana tseo. Bangwadi ba dirisa dithekniki bjalo ka Ramaila. Ka kakaretso go somiswa pheteletso, phapantSho, tshwantshiso Ie poeIetSo. Bothata bo Iebane Ie kgetho ya diphapantsho go utolla mongwaIeIo woo. Ditaba tse di Iaodiswago mo dikanegelongkopana tSe ke tsa go nyamisa. Le ge go Ie bjaIo, mokgwa wa go Iaodisa ditaba tseo ga 0 sepeIeIane Ie many ami ao. Ka gona, Ie ge bangwadi ba dirisa dithekniki, di nepisa diphapantsho tse di sa kwanego Ie ditaba tseo di laodiswago. Ke ka baka Ieo mongwaIeIo Ie khuduego e Ie dilo tse pedi tSa go fapana. Ka tsela yeo, babadi ga ba gapeletsege go itswalanya Ie ditaba tseo di Iaodiswago, goba go kwela moanegwa bohloko. Mo kgaolong ye go sekasekilwe phethagatsamaitekelo. saekholotsi. tsa dikanegelokopana tsa Tsona di Iebane Ie dipolitiki, setso, sebjalebjale Ie Le ge bangwadi dikanegelokopana diteng ba dirisa diteng tsa go swana Ie tsa tsa thuto Ie tsa maitekelo, ba tlaleleditse ka ntlha ye mpsha, e lego saekholotsi. Diteng tseo ke tsa go tlemaganya batho. Go fa mohIaIa, dipolitiki tSe go bolelwago ka tsona ga se tsa go hlaola merafe go ye mengwe bjalo ka ge go hIaIositswe mo dikanegelongkopana 243 tSa maitekelo. Setso se se Iaodiswago ga se sa IenyatSo. Sona se kgokaganya dikokwane tse ka tlwaelo di sa swanego (bjalo ka tumelo go Modimo Ie tumelo go badimo), gwa foka moya wa tirisano setshabeng. Tsona diteng tseo di somiswa go senkasenka monagano wa motho. Ka gona, saekholotsi ke kokwane ye bohlokwa ya diteng tsa dikanegelokopana tSa phethagatsamaitekelo. Ge diteng tse di tsinkelwa go lemogwa gore ga di diriswe ka mokgwa wo di emego ka wona. Di somiswa go utolla se sengwe se sefsa seo mmadi a bego a sa se IeteIa, a thomago go se fahlogela ge a feditse go bala. Ka tsela yeo, mongwadi Ie babadi ga ba Iekane ka gore mogopolo wa mongwadi 0 kua pelepele. Kgaolong ye go hIaIositswe ka mo ditaba di rulaganywago dikanegelongkopana tsa phethagatsamaitekelo. thulano, ya ditaba, tharagano tshwantsho ka gona TIhaIoso yeo e Iebane Ie ya baanegwa Ie ka moo dikanegelokopana tseo di thongwago Ie go rungwa ka gona. Bokgoni bja bangwadi bao bo utolotswe ka medu. Dithekniki tse bjalo ka tekolapejana Ie tekolanthago, di dirisitswe ka nepagalo Ie katlego. Ke ka baka leo babadi ba kgonago go ikgweranya Ie ditaba tse go bolelwago ka tsona. Babadi ga ba nolege moko ge ba bala ditaba tseo. Mokgwa wa bangwadi (bjalo ka Lebopa) wa go gogela ditaba pele Ie morago 0 dira gore mmadi a dule a phafogile ge a bala, gomme ge a phafoga a ikhwetsa a feditse go bala sengwalo seo. Bjoo ke bothakga bjo ba bo topilego kudu go Ramaila, gomme ka morago, Ie go Matsepe. Ge go tsinkelwa tshwantSho ya baanegwa go bonwe gore bangwadi ba nepisa moanegwa 0 tee, ba bangwe ba hlaloswa ka go siroga. Ntlha ye ke kokwane ye bohlokwa ya kanegelokopana. Go hlokometswe mahlakore ka moka a semelo sa baanegwa, e lego go loka Ie go se loke, ge ba swantshwa. Ka go realo, baanegwa bao ba a gola. dikanegelokopana e Ie baanegwaphethegi. Ke ka baka leo baanegwa ba Matseno a dikanegelokopana tseo a tlemaganywa Ie mmele Ie mafelelo a tsona ka dithekniki tsa go swana Ie tekolapejana, tekolanthago Ie tharagano ya ditiragalo. Tiriso yeo e napile e hlola kgohlagano ya dikanegelokopana tSeo. Nyakisiso ye e phethilwe ka go tsinkela mongwalelo wa dikanegelokopana tsa phethagatsamaitekelo mo kgaolong ya lesometharo. ditemana tse tharo go tswa dikanegelongkopana Go kgethilwe tse di fapanego, e lego Thapelo ya pula ya Nkadimeng, Nka se sa boeletsa ya Mpepele Ie Dikofong tse di phagamego ya Motuku. Go tsinketswe temana ye e tswago mo go Thapelo ya pula go tsenelela. Tse dingwe, ya Motuku Ie ya Mpepele, e bile tSa go tlaleletsa. Bangwadi ba kgonne go kgetha diphapantsho tse di kwanago Ie ditaba tse go bolelwago ka tsona. diphapantsho Dithekniki tseo di diriswago kudu go nepisa tSeo tsa mongwalelo tshwantshiso Ie tshwantshano. ke pheteletso, phapantsho, tlogelo, Ge dikanegelokopana tseo di hlokomedisiswa, go Iemogwa gore khuduego e gona, ebile e nyalelana Ie moko wa ditaba. Se se tiisa mantsu a Groenewaid (1993: 14) ge a re ge go boIeIwa ka ga mongwaielo go supsa khuduego ya mongwadi. Katlego ya mongwalelo woo e laolwa ke kgetho ye e nepagetsego ya diphapantso go utolla ona maikutio ao a mongwadi. Ka baka leo mongwalelo Ie khuduego ke selo se tee mo dikanegelongkopana tsa phethagatsamaitekeio. 14.1.14 KHUETSO YA RAMAl LA Ke ka moo dingwaia tsa mongwadi tsoko di bago Ie maatIakgogedi ka tsela ye e lego gore bangwadi ba ba di balago ba Ieka go ekisa ka moo a tsweletsago Ie go beakanya ditaba tsa gagwe ka gona. Khuetso ga se ngwalollo ya dintiha goba mafoko ao a kgahlago mmadi, eupsa ke tsweletso ya dikgopolo tsa mongwadi yo mongwe bjalo ka morero, thulaganyo, mongwalelo, bj.bj. tseo di nago Ie maatlakgogedi. Ramaila ke motho wa mathomo yo a tsenego sethokgwa se se bofanego ka hlogo, a buIe1a bangwadi ba Sepedi tsela. Go thoma go ngwaia ga gagwe go dirile gore go rotoge motshitshi wa bangwadi. 246 Lehono poielo ya Sepedi e tshephile ka mehutangwalo ye e fapafapanego bjalo ka kanego, taodisopheIo, theto Ie kanegelokopana. Ramaila 0 bohlokwa dingwalong tsa Sepedi. Ka Iebaka Ieo Mo karolong ye go yo hIaIoswa bohlokwa bjoo ka go Iekodisisa ka mo a hueditsego bangwadi ba dikanegelokopana ka gona. Khuetso ye e yo Iekolwa ka go hlokomedisisa dintlha tse pedi, e Iego (a) khuetso ya tikologo Ie (b) khuetso ya mongwadi. ama kudu diteng go feta thulaganyo Ie mohgwalelo. Khuetso ya tikologo e Ya mongwadi yona e Iebane Ie thulaganyo Ie mongwaielo. Khuetso ya tikologo e Iemogwa ge mongwadi a kgetha ditaba ka mokgwa wo 0 tsona. itsego bjalo ka mongwadi yo mongwe yo a setsego a ngwadile ka Kgetho ye e laolwa ke maikemisetso a gagwe. Ge go hIaIoswa khuetso yeo ya tikologo e tlo Iebanywa Ie Sekriste, setso Ie dipolitiki. Tikologo ya Ramaila ke ya kereke, ditoropo Ie setso. ngwadilego ka tsona 0 Ditaba tseo a di tsere gona moo tikologong yeo. Ga se tsa thongwa ke yena. Ke tikologo yeo e mo dirago gore a ngwale ka tsela yeo. Ga go makatse ge Ramaila a ngwala ka ga kereke ka gore ke moruti. Yona I tikologo yeo e bile Ie khuetso ye maatla bongwading bja gagwe. Taba ya mathomo ye e Iemogwago ke gore Ram aila 0 ngwaia ka setso. Sona se bonaia ge a ngwala ka ga ditlwaeIo, ditumeIo, bongaka Ie boloi. Ramaila ga a nyat~e setso seo. Seo a se nyatSagoke tiriso ya sona, go fora Ie go hialefetSa batho, eupsa ga a se nyatse ka go se gobosa. 0 thulana Ie dingaka tsa maaka. Taba ye ya go bolela ka setso e dirisitSwe ke bangwadi ba ba rotogilego ka morago ga Ramaila ba go swana Ie Matlala mo go Serapeng sa badimo (1969) Ie Maditsi, kanegelongkopana ya Pheko ya Pula (1985). Bangwadi ba ba fapana Ie Ramaila fela ka ge bona ba phagamisa maemo a ngaka ya setSo. Ramaila 0 nyatSa boitshwaro bja tsona. Bjalo ka Ramaila, go na Ie bangwadi bao ba nyatSago mokgwa wo setSose diriswago ka gona. MehIala ye mebotse ke Nkadimeng bo go Nka se je dipute (1985). Dipolitiki tsa Ramaiia ke tSa go tlemaganya ditshaba. 0 IwantSha kgatelelo. Bangwadi ba ba ngwadilego ka morago ga Rarnaila Ie bona ba ngwadile ka dipolitiki. Dikanegelokopana tSe di bitSwago Diphororo (1998) tsa Shai, di Iaetsa khuetSo ya Ramaila. Kanegelokopana ya Ka baka la SegageSo feIa, mongwadi 0 hIaIosa karogano ya merafe ya Babaso (Basotho Ie Mavenda). Ramaila 0 ngwala ka Sekriste. Ka baka Ia maemo a gagwe ge e Ie moruti, o dirisa sona Sekriste seo bjalo ka lerumo Ie bogale go IaetSa batho diphoso tSa bona Ie go ba busetsa sethong. 0 kgona go hleka batho bao megopolo ya bona e ponnego, ya hloga ka bofsa. Mokgwa wo wa go dirisa Sekriste 0 somisitswe ke bangwadi ba ba mo IatetSego. Bjalo ka Ramaila, Modiba (1973) 0 Iemosa batho Ie go ba dira gore ba tielele bodumeding bja bona. 0 ba hIohIeIetsa gore ba kgotlelele mo tumelong yeo ka gore 0 re dikereke ka moka di a swana. Modiba kgala batho bao ba hlokago maemo. 248 0 dirisa Sekriste go y 14.1.14.2 KHUETSO YA MONGWADI Go hlalosa khuetSo ya mongwadi go tlo hlokomelwa, (a) thulaganyo, (b) mongwalelo (c) tharagano Ie (d) tatelano. Khuetso ya Ramaila ge e lebane Ie thulanyo e bonala ge go diriswa diteng. Tsona diteng tSeo di diriswa gore thuto dikanegelokopana tsa dikanegelongkopana tsa Tlooke ka gore bjalo, 0 gagwe. e be seo Khuetso 0 ye e se nepiswago bonala di fetSa ka thero. kudu Ka go dira nyatSa babadi gore ga ba lemoge phoso ya seo ba se dirago. Ka gona, babadi ba katelwa thuto ka ganong. Kanegelokopana ye e atlegilego ke ya go tlogelela babadi ditaba gore ba di fefere ka bobona. Ramaila 0 bile Ie khuetSo mo mehutangwalong ya dikanegelokopana. Bangwadi ba ba mo latetSego ba hlama dikanegelokopana tSa botseka bjalo ka yena. Ge dikanegelopokana tSeo tsa gagwe di lekodisiswa, go bonala gore o di sentse ka go di tlopela thuto, tSa napa tsa fetoga dianegelokopana tsa thuto. Bangwadi ba ba mo latetSego ba go swana Ie Matemane (1993) Ie Makuba (1999), Ie bona ba gapeletSa thuto dikanegelongkopana tSa bona tSa botseka. KhuetSo ya Ramaila ya go raragantsha ditaba ge a di rulaganya, e bonala bangwading ba mmalwa bjalo ka Lebopa, Motuku, Senoamadi Ie Ngoepe. Bjalo ka Ramaila, Nkadimeng (1985) 0 kgaotsa kelelo ya ditiragalo ka go e tsena ka bogare ka tiriso ya ditshwayotshwayo. Tsona ditshwayotshwayo tseo di tla ka dipopego tSe di fapafapanego, bjalo ka ditemoso. 249 Mabakeng a mangwe thekniki ye e diri~wa go fahlolla babadi ka ga ntlha ye e itsego bophelong bja bona. Ntlha ye e somisitSwe ka katlego dikanegelongkopana tSa Nna nka se je dipute (1985) Ie Ntlo ya monna yo mongwe (1991). Tharagano e somiswa gore babadi ba ikgweranye Ie ditaba tSeo di laodiswago. Ntlha ye nngwe ye Ramaila a hueditsego bangwadi ka yona e ama tatelano ya ditiragalo. Yona ke monwana Ie Ienala Ie tharagano. Relationship between the succession of events in the story and their arrangement in the text. Ka baka Ia go kgaogantsha ditaba, ga di sa Iatelana ka tshwanelo. ye ya tatelano e bonala kudu dikanegelongkopana tSa botseka. KhuetSo Ramaila 0 hueditse bangwadi kudu ka dikanegelokopana !Sa go swana Ie Sehlola lee sa kgomo, sa motho se a itlholela (1951). Mo kanegelongkopana ye ditaba di rulaganywa ka go di isa pele Ie morago. Dikanegelongkopana tsa Ntlo ya monna yo mongwe (1991) ya Lebopa Ie ya Ralato 1(1972) ya Motuku, di laetSa khuetso yeo. Kanegelongkopana ya Ralato I ditaba di iSwa kua Ie kua mo mmadi wa mogopolo lahlegelwago ke tsela. wo 0 kudupanego felo go tee, a ka Bjalo ka dikanegelokopana !Sa Ramaila, tiriso ya thekniki ya tatelano e hlola maatlakgogedi. 14.1.14.3 KHUETSO YA MONGWALELO Mongwalelo wa Ramaila ga se wa khuduego ya lenyatSo Ie go gobosa motho eupsa ke wa khuduego ya lerato, tlhompho Ie kwelobohloko. bonala bangwading ba dikanegelokopana Lebopa, Nkadimeng Ie Mpepele. KhuetSo yeo e tSa phetagatSamaitekelo Mongwalelo wa bona 0 bjalo ka gapeletSa babadi gore ba itswalanye Ie baanegwa ba go bolelwago ka bona. Go fa mohlala, kwelobohloko yeo mmadi a e laetsago ge a bala ditaba tSa Miriam mo go Letsoba Ie Ie ponnego (1951) ya Ramaila, e swana Ie ye e bonalago go Moditi, kanegelongkopana ya Nka se sa boeletsa (1985), ya Mpepele. Bjalo ka Ramaila, Nkadimeng, Lebopa Ie Mpepele ba dirisa dithekniki go utolla diphapantsho tse di itSego tSa mongwalelo. ke Ramaila kgafetsakgafetsa ke pebofatso, kgokatShano. Ka dithekniki !Seo, mongwadi 0 Dithekniki tse di diriswago pheteletso, tshwantSiso Ie kgona go tSweletsa moya wa lerato, tlhompho Ie kwelobohloko tSeo go setSego go boletswe ka ga tSona. Dithekniki !Seo di dirisitswe ke bangwadi ba go swana Ie Nkadimeng Ie Mpepele ka katlego. Go ka rungwa ka gore Ramaila dikanegelokopana 0 kgathile tema ye bohlokwa tlhabologong ya gammogo Ie go mehutangwalo ye mengwe bjalo ka padi, theto Ie taodisophelo. Khuetso ya gagwe ga e lebane Ie dikanegelokopana fela, eupsa e ama dingwalo ka bophara. Matsepe 0 Mo dingwalong tsa gagwe, O.K. dirisa molaodisi bjalo ka Ramaila. Gape 0 laodisa ditaba ka go di isa pele Ie morago (Kgorong ya Mosate, 1960). 0 dirisa ditshwayotshwayo. Dithekniki tseo, Matsepe 0 di tsere go Ramaila. Ke ka baka leo Boto ya Polelo ya Sesotho sa Leboa e ilego ge e nyaka leina la Sefoka sa Dingwalo t~a Sepedi, ya kgetha Ramaila, sa tsebja ka la Sefoka sa Ramaila. Mabaka a a gapeleditSego go tsea sephetho seo ke a a latelago: - Ramaila ke pulamadibogo wa dingwalo tSa Sepedi; - Ke sekgwari ge a rulaganya ditaba; - 0 bile Ie khuetSo ye maatla bangwading ba ba mo latetsego. - Dingwalo tsa gagwe di akaretSa mehuta ye e fapafapanego, e lego padi, taodisophelo, kanegelokopana Ie theto. Kanegelokopana ke sengwalo seo se hlolelago bangwadi ba bantSi thaba ya mathata. Mongwadi 0 re mola a ipetha sefega, a re 0 mohlaleng wa yona, a phonkgela ka bodibeng. Meyer (1989: I) Ie yena o lemogile bothata bjoo ka gore 0 re: The short story is a slippery thing. Just when you think you have a grip on it, it takes a different shape and winks at you from somewhere else. Ka gona, mo karolong ye bothata bjo bo yo rarollwa ka go akaretsa dinyakwa tsa kanegelokopana, e lego: (a) Nepiso - Ya taba (b) Botee bja ditiragalo (c) Tsheketso ya mantsu (d) Kutollo ya taba ye e itsego (f) Kgonagalo ya ditiragalo Mongwadi wa kanegelokopana 0 nepisa taba (kgopolo) e tee, a e godisa Ie go e nontsha. Kanegelokopana e theilwe godimo ga yona kgopolo yeo. Le ge mongwadi a dirisa dikgopol0 tse dingwe. tsona di thusa go tsweletsa yona kgopolo yeo e kgolo. Ie go e godisa. Nepiso ya kgopolo e tee ke monwana Ie Ienala Ie nepiso ya moanegwa tee. Mo ga go supse gore kanegelokopana e na Ie moanegwa 0 hIaIoswago godimo mo moanegwathwadi ke go re kanegelokopana (molwantshwa) yo a itsego. e dikologa 0 tee. Se se ga Ditiragalo ka moka di Iebisitswe go yena, mmadi a mmogela ge a itsenya mathateng. Kokwane ye ya nepiso e tsweletsa ntlha ye bohlokwa ya kanegelokopana, e lego botee bja yona. Ditiragalo ka moka di bjalo ka melatswana ya noka ye e kopanago, ya bopa lesogana la noka. Se se tiisa gore ditiragalo tseo di swanetse go Iogagana ka botsona Ie go rokagana Ie kgopoIokgoIo yeo di theilwego godimo ga yona. Ke ka baka Ieo Serudu (1991: 1) a rego: Mafarafahla a dikgopolo a a e talosa, ya swana Ie kgaolo mo pading. tshekedo ya mantsu. Mongwadi wa kanegelokopana ga a dikadike ge a ala ditaba. Ntle Ie go re baanegwa ga se ba bantsi, mongwadi ga a senye nako ka go ba phara dipataka. Baanegwa ba rokaganywa Ie ditiragalo, ba bogelwa ke babadi. Se se tiiSagore thulaganyo ya kanegelokopana ga se ya naba. Ke ka mo Nokaneng (1997:135) a rego: Mongwadi 0 bea moanegwa gare ga kgamphi ya leswiswi la bophelo goba gare ga thankga ya bophelo gore a rarankgane, a ntShe mokgwa Ie boteng bja gagwe. Kanegelokopana e sogana Ie komatona ya bophelo, yeo e lego kutollo ya mongwadi. Ke gore, go na Ie seo se mo gapeletSago go hlama sengwalo seo. Taba yeo ga e molaleng, e khutile. E lemogwa fela ke mmadi wa mogopolo wa lephefo, ge a feditse go bala. Ka baka leo, ge kanegelokopana e rungwa e tsea lehlakore la matlaba leo e lego kutollo ya mongwadi. Ka gona, mogopolo wa mongwadi wa kanegelokopana 0 feta wa babadi. Kanegelokopana ya mrnakgonthe e na Ie bophelo. kgonagalo ya ditiragalo. thereso bophelong. Mo go gatelelwa Ke gore, kanegelokopana e laodisa ditaba tsa Le ge di sa ka tsa direga, e be tse di kgodisago. Se se laetSa gore kanegelokopana ga se nonwane ka gore yona e theilwe lefaseng la thereso e sego la bofora.