text:
For Saturday, April 28, 2012
POSTED: 01:30 a.m. HST, Apr 28, 2012
Synopsis: Metta World Peace probably has a future in Hollywood. His punishment should have been far worse.
———
Aloha mai e nā makamaka heluhelu. Ua nānā aku nei paha 'oukou i ka ho'okūkū pōpō hīna'i o ka Lāpule nei, kahi i kū'ē aku ai nā Leika o ke Kūlanakauhale o nā ‘Ānela i ka Hekili o ke Kūlanakauhale 'o 'Okalahoma.
Ua hahana nō ka pā'ani 'ana o nā 'ao'ao a 'elua mai ka ulele 'ana a i loko o ka hapahā 'elua. I loko o ia hapahā, holo akula 'o Maluhia Honua Meka o nā Leika a pakā akula i ke kinipōpō a komohia ma luna o Serge Ibaka lāua 'o Kevin Durant o ka Hekili. Ma hope mai o ia pakā 'ana aku o kahi Maluhia Honua ka mea i pū'iwa ai ka no'ono'o o kānaka. E ku'iku'i ana ua Maluhia Honua lā i kona umauma me kona pu'upu'u lima 'ākau. A 'o kahi lima hema o ia ala ka pilikia. Ua ho'oku'eku'e ikaika akula 'o Maluhia Honua i ke po'o o James Harden o ka Hekili, a waiho wale ana 'o Harden ma ka papahele o ke kahua. Ua kipaku 'ia aku 'o Maluhia Honua Meka ma muli o kāna hana pēlā. A he kūpono nō ia kipaku 'ia 'ana ona.
'O ka mea 'āpiki, kohu mea lā, 'a'ole i maopopo iki iā Maluhia kāna hana pono 'ole i hana ai. Wahi āna, he piha hau'oli wale nō kona na'au a no laila, e hō'ike wale aku ana 'o ia i ia hau'oli. 'Eā, ke kuhi nei ko 'oukou mea kākau, ke pau ka wā pā'ani pōpō hīna'i o kahi Maluhia Honua, e hiki ana iā ia ke lilo i mea hana keaka kaulana. I ka nānā 'ana aku i kāna hana ma luna o ke kīwī, ua 'ike 'ia aku nō ka holo 'ana o kona lima i ka 'ākau, i mea paha e ho'onui ai i ka holo 'ana, a ku'e ikaika akula kona ku'eku'e lima i ke po'o o Harden. E nā makamaka heluhelu, na 'oukou nō 'oukou e nānā aku i kāna hana ma ka pūnaewele, a e koho 'oukou, he ulia wale nō paha ia, a i 'ole ia, ua hana 'ia me ka mana'o 'ino o loko o ua kanaka lā, e kapa 'ia aku ai paha 'o ia, 'o 'Ino Honua Meka. 'O kekahi mea minamina, 'a'ole i kuhi iki 'o Harden, he hākōkō ka hana i ia pō. Inā i maopopo iā ia, inā paha ua mākaukau 'o ia a hala ana paha kahi ku'eku'e lima o 'Ino Honua Meka.
Akā, e a'o paha 'o 'Ino Honua i ka ha'awina, 'oiai, ua loa'a akula 'o ia i ka ho'opa'i, 'o ia ho'i, e ho'omalu 'ia 'o ia no nā ho'okūkū he 'ehiku, 'a'ole 'o ia e pā'ani. 'Ehiku wale nō ho'okūkū? E ke Komikina David Stern, e kanono ka ho'opa'i! 'Ehiku wale nō ho'okūkū. 'A'ole ia he ho'opa'i e no'ono'o pono ai ke kanaka ma kēia hope aku, 'a'ole e hana hou i ka hana lapuwale.
'O ke kumu paha o ia ho'opa'i 'ano 'ole, inā e lanakila nā Leika a me ka Hekili ma ka puni mua o nā ho'okūkū wae moho, e kū'ē hou ana ia mau hui a 'elua kekahi i kekahi ma ke kahua pā'ani. A ma ia wā e hui pū ai ia mau hui, 'o ia nō ho'i ka wā e pau ai ka ho'omalu 'ia 'ana o Maluhia Honua Meka. He makemake paha ko ke Komikina David Stern e nānā hou i ka hopena ke hālāwai hou ia mau hui 'elua ma ke kahua.
Ua mihi nō 'o Maluhia Honua Meka, akā, 'o ke kanono o ka ho'opa'i ka mea e pono ai, i 'ole 'o ia e hana hou i ia 'ano hana kūpono 'ole.
———
E ho'ouna 'ia mai na ā leka iā māua, 'o ia ho'i 'o Laiana Wong a me Kekeha Solis ma ka pahu leka uila ma lalo nei:
>> kwong@hawaii.edu
>> rsolis@hawaii.edu
a i ‘ole ia, ma ke kelepona:
>> 956-2627 (Laiana)
>> 956-2627 (Kekeha)
This column is coordinated by Kawaihuelani Center for Hawaiian Language at the University of Hawai'i at Mānoa.


c: text/html

text:
For Saturday, March 31, 2012
POSTED: 01:30 a.m. HST, Mar 31, 2012
Synopsis: Another student of the M.A. program of Kawaihuelani Center for Hawaiian Language successfully defends his thesis.
———
Aloha mai e nā makamaka heluhelu a me nā makamaka haipule mai Hawai'i a Ni'ihau. 'O ka mo'olelo o kēia lā, no kahi keiki hou ia, he 'eleu mikimiki, i kūpale pono aku nei i kāna pepa laeo'o ma Kawaihuelani o ke Kulanui o Hawai'i ma Mānoa i kēlā pule aku nei. 'O Jon Yasuda ka inoa o ua keiki nei. A 'a'ole 'o ia nei he Hawai'i, akā, he nui nō kona hoi i nā mea Hawai'i a me ka 'ōlelo Hawai'i. A he kanaka akahai a 'olu'olu nō ho'i.
'O ke kumuhana o kāna pepa, 'o ia ka ho'omana Kalikiano me ka mau 'ana o kekahi mau loina ho'omana o ke au kahiko. 'O kekahi nani a ko 'oukou mea kākau i mahalo ai, 'o ia ka ho'ohalahala 'ole 'ia 'ana o nā kūpuna a me ka hana ho'omana o ia au kahiko. 'A'ole e hō'ike mai ana 'o Jon, he mea maika'i 'ole a kūpono 'ole paha ia mau loina ho'omana kahiko. E hō'ike mai ana 'o ia nei, 'oko'a ka ho'omana Molemona ma kekahi 'āina, a 'oko'a ho'i ma kekahi ‘āina. A pēlā nō ho'i nā 'ano ho'omana like 'ole.
A he ulu nō ka hoi i ka noi'i 'ana a Jon no ka mea, i kekahi manawa, 'a'ole i mōakāka ia mau loina kahiko i ili mai i loko o ka ho'omana Kalikiano, akā, aia nō ke hana 'ia akula.
A no laila, ke pa'a ma ka hale waihona puke, e hele aku e heluhelu i kāna pepa laeo'o.
Ka wai lohi o Maleka
Synopsis: Should there be serious consequences if a Rainbow Warrior athlete drinks and drives?
———
Ua lohe aku nei paha 'oukou, e nā makamaka heluhelu, i ka nūhou no ka ho'ohuoi 'ia o ke kalaiwa 'ana aku o kekahi mea pā'ani pōpō peku o ke Kulanui o Hawai'i, 'oiai 'o ia ma lalo o ka malu o ka wai'ona. Inā he 'oia'i'o ia, he aha ka hopena e pono ai? 'O ke kanono paha o ka ho'opa'i? 'O ia ho'i, 'o ka ho'oku'u 'ia, 'a'ole e pā'ani hou no nā Ānuenue. 'O ke pa'i li'ili'i paha i ka lima? 'O ia ho'i, 'a'ole e pā'ani ma ka ho'okūkū ho'okahi a 'elua paha.
E ho'opoina paha 'o Norm Chow a me nā luna o ke Kulanui o Hawai'i i ka ho'opa'i, 'oiai, e ho'opa'i 'ia aku ana ia mea pā'ani e like me ke kānāwai o ka 'āina.
'O kekahi mana'o, na nā mea pā'ani 'ē a'e paha e ho'oholo i ka ho'opa'i kūpono e kau ana ma luna o ia mea pā'ani.
A 'o kekahi nīnau i kupu a'e, he maika'i ke inu nā mea pā'ani a 'ona? Pehea ka inu 'ana i ka wai'ona, he mea ia e pō'ino ai ke kino, e nāwaliwali iki ai paha ke kino? Ke kuhi nei ko 'oukou mea kākau, e aho paha e kāpae 'ia ka wai'ona ma ka 'ao'ao, a pēlā pū me nā lā'au 'ona a pau, ke pā'ani i nā hana 'ālapa a pau. A pēlā paha e pā'ani ai me ka ikaika a me ka mākaukau a pau i hiki. A 'o ia paha ka makemake o nā ka'i, nā mea pā'ani a me ka lehulehu, i mea e holo mua ai nā Ānuenue a loa'a ka lei o ka lanakila.
———
E ho'ouna 'ia mai na ā leka iā māua, 'o ia ho'i 'o Laiana Wong a me Kekeha Solis ma ka pahu leka uila ma lalo nei:
>> kwong@hawaii.edu
>> rsolis@hawaii.edu
a i ‘ole ia, ma ke kelepona:
>> 956-2627 (Laiana)
>> 956-2627 (Kekeha)
This column is coordinated by Kawaihuelani Center for Hawaiian Language at the University of Hawai'i at Mānoa.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
POSTED: 01:30 a.m. HST, Apr 30, 2011
Synopsis: Questioning the reason for limiting medical marijuana prescriptions to only patients suffering from multiple sclerosis, cancer, HIV, AIDS, and/or glaucoma.
Aloha mai e nā makamaka heluhelu. 'O ia po'o mana'o e kau a'ela ma luna, he 'ōlelo ia no nā mea kau kānāwai o Hawai'i nei. Penei ka mo'olelo.
'O ka ho'ohana 'ia 'ana o ka pakalōlō ma ke 'ano he lā'au lapa'au, he pila ia i 'āpono 'ia e ka Hale o nā Lunamaka'āinana a me ka 'Aha Kenekoa o Hawai'i nei ma ka mahina 'o 'Apelila o ka makahiki 2000, a pūlima 'ia akula ua pila lā e ke kia'āina o ia manawa, e Ben Cayetano. A ua kū nō i kānāwai ma ka mahina 'o Kēkēmapa o ia makahiki.
Ua ho'olilo 'ia ka ho'ohana 'ia 'ana o ka pakalōlō i mea pono ma ke kānāwai ma Hawai'i nei.
He mea maika'i nō paha ia no ka po'e i lo'ohia i nā 'ano ma'i 'ino like 'ole a ka hapanui o kākou i 'ike 'ole ai. Ma ia kānāwai o ke ao mālamalama, ua helu 'ia aku nō nā 'ano ma'i e hā'awi 'ia ai ka pakalōlō i lā'au lapa'au, 'o ka ma'i 'a'ai, 'o ka ma'i ho'omakapō, 'o ka HIV/AIDS, 'o ka ma'i ho'omāiloilo, 'o ka 'eha kūpiliki'i, 'o ka naluea kūpiliki'i, 'o ka huki, 'o ke oikū mau ke loa'a i ka ma'i ho'olōlō i nā a'alolo a me ka ma'i na'au 'ūpehupehu paha, a me kekahi mau ma'i, aia wale nō na'e a 'āpono 'ia e ke Ke'ena Ola. 'Eā, 'a'ole nō i loa'a ko 'oukou mea kākau i kekahi o ia mau ma'i i helu papa 'ia aku nei ma luna, eia na'e, ua mōakāka, 'a'ole i kana mai ka 'eha ke loa'a aku i ia mau ma'i. A no ia kumu nō paha i lōkahi ai ka mana'o o nā mea kau kānāwai o Hawai'i nei a 'āpono 'ia ai ia pila ho'ōla.
'O ka mea 'āpiki, aia nō ke kūkākūkā 'ia a'ela kahi pila hou, ka Pila Kenekoa 1458. A ma ua pila nei, e kaupalena 'ia ana nā 'ano ma'i e kuhikuhi 'ia ai ka pakalōlō i lā'au lapa'au, he mau ma'i helu wale nō koe, 'o ka ma'i ho'olōlō i nā a'alolo a pau, 'o ka ma'i 'a'ai, 'o ka HIV/AIDS a me ka ma'i ho'omakapō. 'O nā kānaka i loa'a i nā ma'i 'ino 'ē a'e, iā lākou ka puapua. E ō ana ka 'ōlelo kaulana a kahi hoa o ko 'oukou mea kākau, 'o ia ho'i, e aho ka make. Loko'ino maoli 'oukou e nā hoa (kau kānāwai), ka lilo paha i ka ulaia, aloha 'ole iho i nā kupu'eu, e 'au hele nei i ka 'eha'eha.
'O ka nīnau paha e kupu a'e, 'o ia ho'i, no ke aha i mana'o ai nā mea kau kānāwai e ho'ēmi i nā 'ano ma'i?
Ma ka Hōkū-Avalataisa o ka Pō'akolu nei, 'ike 'ia akula ka 'ōlelo a ke Kenekoa Josh Green, ua nui nā kuhikuhi lā'au lapa'au (no ka pakalōlō) ma Hawai'i moku, a he hapalua o ia huina, ua hā'awi 'ia aku i nā kānaka i emi mai nā makahiki i ke 30. He mea nui nā makahiki o ke kanaka? No ka pono wale nō ua kānāwai nei o ka po'e i o'o? 'A'ole pēlā ka 'ōlelo ma ke kānāwai i 'āpono 'ia i ka makahiki 2000.
Pehea ke kuhi nei paha ua kenekoa lā i ka hana kolohe a kekahi po'e kauka o Hawai'i nui a Keawe? 'O ia ho'i, he hā'awi wale aku i ke kuhikuhi lā'au lapa'au pakalōlō. Inā pēlā, 'o ia mau kauka ke ho'opa'i 'ia. 'A'ole 'o ka po'e ma'i. E kāpae 'ia ka Pila Kenekoa 1458 ka pono. 'O ia ihola i lohe 'oukou.
E ho'ouna 'ia mai nā leka iā māua, 'o ia ho'i 'o Laiana Wong a me Kekeha Solis ma ka pahu leka uila ma lalo nei:
» kwong@hawaii.edu
» rsolis@hawaii.edu
a i 'ole ia, ma ke kelepona:
» 956-2627 (Laiana)
» 956-2624 (Kekeha)


text: 1Ao te Tiibuteteei ngke E kaaki te bwai ni kanim are te kanikina are te kaitiua man te niira ni boki, ao e kainabwaabu te aba i karawa i nanon tao te itera n aoa. 2Ao I nooriia anera ake itiman ake a teitei i matan te Atua; ao a anganaki taiani buu aika itiua. 3Ao e roko te anera temanna, ao e tei i rarikin te baonikarea, ao iai irouna te baan ae te koora ae te baan ibukini kabuokani karea aika a boiarara; ao e anganaki karea aika a boiarara aika a bati, bwa e na uaia ni kaaki ma aia tataro ake a itiaki ni kabaneia i aon te baonikarea are te koora are i nanoaan te kaintokanuea. 4Ao e aeto rake bubuni karea ake a boiarara, ma aia tataro ake a itiaki mai bain te anera are e tei i matan te Atua. 5Ao e anaa te baan te anera, ao e kanoaia n ain te baonikarea, ao e tewea nako aon te aba; ngke e karaoa aei ao e rebwetata te bwa ma n rurungaa, ao e itiiti, ma ni mwaeiei aon te aba. 6Ao anera ake itiman, ake iai irouia taiani buu ake itiua, a katauraoiia bwa a na katang. 7Ngke e katanga ana buu te moa n anera, ao te karau ae e matoatoa ae te aiti, ma te ai, aika a renganaki n te raraa, a teweaki nako aon te aba; ao e kabuokaki kateni-mwakoron aonnaba, ao a kabuokaki kateni-mwakoroni mwaitini kaai, ao e bane ni kabuokaki te uteute ae e maawaawa. 8Ngke e katanga ana buu te anera are te kauoman, ao e teweaki nako marawa te bwai teuana ae kaanga ai aron te maunga ae e abwaabwaki ae e ura n te ai; ao e riki n raraa kateni-mwakoroni marawa; 9ao a mate kateni-mwakoroni mwaitiia ake a maiu ake i marawa; ao a uruaki kateni-mwakoroni mwaitini kaibuke. 10Ngke e katanga ana buu te anera are te kateniman, ao e bwaka mai karawa te itoi ae e abwaabwaki, ae e ura n ai aron te oi, ao e bwaka i aoni kateni-mwakoroni mwaitini karaanga, ao i aoni koburaken raan. 11Ao aran te itoi arei e atongaki bwa Mao: ao e riki ni mao kateni-mwakoron raan; ao a bati aomata ake a mate ngke a mooi n raan akekei, ibukina ngke a riki ni mao. 12Ngke e katanga ana buu te anera are te kaaman, ao e uruaki kateni-mwakoron taai, ma kateni-mwakoron namwakaina, ma kateni-mwakoron itoi; bwa e aonga ni karooaki kateni-mwakoroia, ao bwa e aonga n aki oota kateni-mwakoron te ngaina, ao ai aron naba te bong. 13Ao I taratara nako ao I noora te ikare ae ti ngaia ni kibakiba i eta ike e rietaata i aani karawa; ao e kaangai n te bwanaa ae e korakora, A na reke kaiia, a na reke kaiia, a na reke kaiia kaain aonnaba ngkana a tang bwanaan i buu ake tabeua ake aia buu anera ake teniman ake a nang katang.


text:
POSTED: 01:30 a.m. HST, Aug 13, 2011
Synopsis: Despite the apparent economic hard times that we currently face, the prime interest rate is supposed to remain low for the next two years. Furthermore, it’s still difficult to get a table at some local restaurants. Recession, what recession?
Aloha kākou e ka po'e heluhelu nūpepa a mau hoa alo like nō ho'i o ka ‘īnea. Eia kākou ke ho'omanawanui nei i ka wā wī o ka nohona a me ka ho'omakauli'i a ka 'ai pakiko. 'O ka 'ai 'ana i ka liha a me ka 'uku ka mea e ola ai ka wā pōloli - wahi a ka lohe. Pēlā anei ke ‘ano o kou noho ‘ana? Ke ho'omakauli'i nei 'oe?
Inā ua nānā 'oe i ka nūhou i loko o kēlā mau pule i hala iho nei, ua lohe nō i ka wānana 'ana a kekahi po'e “lae'ula” pō'aiawaiwai no ka hō'ea mai o kahi wā kūpiliki'i i o kākou nei. E ho'omaka ana ka 'eha ma ka ho'ēmi 'ia 'ana o ke kūlana ki'eki'e o 'Amelika ma ka hō'ai'ē kālā. He hana ho'opa'i kēlā no ka nohona kū'ono'ono hewa o ka po'e 'Amelika me ka ho'olilo wale i ke kālā. A ua kō nō ho'i ia wānana 'ana a ua ho'ēmi 'ia nō mai ke kūlana ki'eki'e loa he AAA a hapa mai i ka AA+. A he aha ho'i ka hopena o ia emi 'ana o ke kūlana hō'ai'ē? Kainō a e pi'i ana ka pākeneka o ka hō'ai'ē kālā, eia kā, ua iho maila! Eia hou, ke ho'ohiki nei 'o Ben Bernanke, ka Luna Ho'omalu o ka Waihona Kālā Pekelala, 'a'ole e pi'i ka pākeneka no 'elua makahiki. Pehea lā?
Nui nō ka po'e “lae'ula” ma ka 'ike pō'aiawaiwai a nui ho'i nā mana'o like 'ole. 'O au na'e, he kanaka wale nō. He hele i ka hale kū'ai a he uku ho'i i nā pila. 'O ka mea i maopopo ia'u, 'o ia wale nō ka'u e 'ike maka ai. I loko o kēlā mau pule 'elua i hala aku nei, ua hiki mai ko'u kaikaina lāua me kāna wahine mai 'Amelika mai no ka ho'omaha 'ana i ka mahana ma mua o ka ho'i aku i ka hana a me ke anu. Ke kipa mai lāua, he mea ma'a mau ka hele 'ana i ka hale 'aina e pā'ina pū ai. Ua maopopo, 'a'ole ia he hana ho'omakauli'i, eia na'e, he mea kūikawā wale nō ia 'oiai 'o ia ihola nā pule 'elua o ka makahiki a'u e 'ike maka ai iā lāua.
Aia i laila ka mea 'āpiki. He nui nā 'ano hale 'aina like 'ole a mākou e hele ai, a 'o ka hapanui, ua piha a e puka ana ka laina i waho o ke ala pīpā. Kohu mea ua lē'ī Kohala i ka nu'a nā kānaka. I kekahi manawa, 'o ka nui o ka pōloli, 'a'ole o mākou ho'omanawanui i laila a 'o ka huli ho'i aku nō ia ma kahi 'ē. 'O kekahi mea 'āpiki, he mau lā noa ia, 'a'ole ia 'o ka hopena pule. Eia kahi mau hale 'aina a mākou i hele ai a i ho'ā'o ai paha e hele, 'o Ray’s ma Kalihi, 'o Helena’s ma Kapālama, 'o Bob’s ma Kapālama, 'o Bangkok Chef ma Mānoa, 'o Teddy’s ma Kailua, 'o Sumo Ramen ma Kalihi, 'o Rainbow Drive-Inn a Kapahulu, a 'o Romy’s (he mahi 'ōpae ma Kahuku).
'O ka nui o nā kānaka e hele ana i nā hale 'aina e pa'ina ai, me he mea lā, 'a'ole kēia he wā wī a he wā ho'i e mālama ai i ke kālā. Mali'a he mau hale 'aina maika'i wale nō kēia a ka lehulehu e hele ai pehea ka wā wī a me ka wā kū'ono'ono paha. No'u iho, he wā wī wale nō paha kēia ma ka lehelehe.
E ho'ouna 'ia mai n? leka i? m?ua, 'o ia ho'i 'o Laiana Wong a me Kekeha Solis ma ka pahu leka uila ma lalo nei:
» kwong@hawaii.edu
» rsolis@hawaii.edu
a i ‘ole ia, ma ke kelepona:
» 956-2627 (Laiana)
» 956-2627 (Kekeha)
This column is coordinated by Kawaihuelani Center for Hawaiian Language at the University of Hawai'i at Mānoa.


text: 1Mwaane, taari, ao taama, kam na ongoraa n au taekanakoimi ae e na kaota arou bwa I aki bure. 2Ao ngke a ongo bwa e taetaenakoia n te taetae n Ebera, ao a kainabwaabu riki; ao e taku, 3Bon te aomata ae te I-Iutaia ngai, ae I bungiaki i Tareto are i Kirikia, ma I ikawai rake n te kaawa aei, ao I reireiaki irouni Kamariera. I reireiaki n aia tua ara bakatiibu n arona ni kabanea, ao e bane nanou nakon te Atua, n ai aromi naba ni kabaneingkami n te bong aei. 4I bwainikiriniia kaain te Aro aei, ao I kareke naba mateia. I kabaeia mwaane ma aine, ao I kaakiia i nanoni karabuuti, 5n ai aron are a konaa ni kakoauaa aia mataniwi ibonga ma te bootaki n unimwaane; I karekea naba mai irouia reeta nakoia taari i Taamateko, ao I mwananga nako ikekei bwa N na tauuiia iai, ao N na kabaeiia ni kairiia nako Ierutarem, bwa a na karekeaki kaiia. 6Ma e riki te bwainakoiu, bwa ngke I tabe ni mwananga ni kaania Taamateko, ngke tao e a tawanou, ao e a karina naba n oota mai karawa te oota ae e abwaabwaki ni katoobibiai. 7I bwaka i aontano, ao I ongo te bwanaa ae e kaangainakoiu, Tauro, Tauro, e aera ngkai ko bwainikiriinai? 8Ao I kaeka ni kaangai, Te Uea, antai Ngkoe? Ao Ngaia E takunakoiu, Iesu Ngai are te I-Natareta, are ko bwainikirinna. 9A noora te oota arei raou, ma a aki ongo bwanaan Teuare e taetae nako iu. 10I a titirakinna ngkanne, ni kaangai, Te Uea, tera ae N na karaoia? Ao E taku te Uea nako iu, Tei rake, ao naako Taamateko; ao ane ko na tuangaki iai bwaai ni bane ake a a tia ni baaireaki i bukim bwa ko na karaoi. 11Ma ibukina ngke I a aki nooraaba ibukin raneanean te oota arei, ao a kairiirai ni baiia uaake raou, ao I roko i Taamateko. 12Iai te aomata ae Anania, ae e tataromauriia te Atua, ae e ongeaaba nakon te tua, ao e atoatongaki bwa e raoiroi irouia I-Iutaia ni kabaneia ake a maeka ikekei, 13e roko irou, n tei i rarikiu, ao e takunakoiu, Tauro, ae tariu, ko na nooraaba. Ao I a nooraaba naba ngkekei, ao I taraia. 14Ao e taku, E a tia n rineiko Atuaia ara bakatibu bwa ko na ataa nanona are e na karaoaki, ma n noora Teuare e Atataiaomata, ma n ongo te bwanaa mai wina; 15bwa ane ko na riki bwa ana tia kaotioti nakoia aomata ni kabaneia ni baike ko noori, ma n ongo. 16Ao tera ae ko kaantaningaia ngkai? Tei rake, ao ko na bwaabetitooaki ma ni kaitiakaki man am bure, ni mwanewean aran te Uea. 17I a manga oki nako Ierutarem, ao ngke I kume n tataro n te umwantabu, ao kaanga ai aron ae I mi: 18I noora Teuarei ngke E takunakoiu, Bareiko, ao kawaetatako ni kiitana Ierutarem, bwa a rawa aomata ikai ni butimwaaea am kaotioti i bukiu. 19Ao ngai I taku, Te Uea, a bon ataai bwa I kariniia n te karabuuti ake a onimakiniko, ao I kataereia ni mwaneabaia nako I-Iutaia; 20ao ngke e tiringaki Tetebano are e tataetae i bukim, ao ngai naba are I tei ni kakoauaa bwa e bon riai matena, ao I kaawakini kunnikaiia ake a kamatea. 21Ao Ngaia E takunakoiu, Naako, bwa N na kanakoko nako kiiraroa nakoia aomata aika tiaki I-Iutaia. 22A ongoraa aomata irouni Bwauro ni karokoa e atongi taeka aikai, ao a kanene ngkanne bwnaaia, ni kaangai, Kamatea, bwa te aomata ae ai aron teuaei e aki riai bwa e na maiu. 23Ao ngke a takaarua ma n raeuai kunnikaia ma ni kaaurakea te tano, 24ao e anga ana taeka aia mataniwi tautia bwa e na kairaki Bwauro nako nanon nneia tautia are e matoatoa, ao e tua bwa e na kataereaki ni kakaaeaki mai irouna bwa tera ana bure are a takaaruaia iai aomata n ekia nako, bwa e aonga n ataia raoi. 25Ma ngke a kabaea Bwauro n roo aika kaau, ao e taku nakoni mataniwiin te taanga ni buaka are tebubua kaaina are e tei ni kaan, E kariaiaki bwa kam na kataerea te aomata ae te I-Rom ae e tuai ni motikaki taekana? 26Ngke e ongo mataniwiin te taanga ni buaka are tebubua kaaina, ao e nako n tuanga aia mataniwi tautia, ao e kaangai, Tera ae ko nang karaoia? Bwa te I-Rom te aomata arei! 27E nako ngkanne aia mataniwi tautia ni kawara Bwauro, ao e titirakinna, Ko na tuangai, te I-Rom ngkoe? Ao ngaia e kaangai, Eng. 28Ao e taku aia mataniwi tautia, I kabooa kan rikiu bwa kaain Rom n te mwane ae e bati. Ao e taku Bwauro, Ma ngai boni kaaina ma ngke I bungiaki. 29Ma ngaia are a waekoa naba ni mwaawa mai irouna te koraki ake a na ukoukora taekana; ao e maaku naba aia mataniwi tautia ngke e ataa Bwauro bwa te I-Rom, ibukina ngke e a tia ni kabaea. 30Ngke e a ingabong, ao e kan ataa koauanibukin are e bukinaki iai Bwauro irouia I-Iutaia teuare aia mataniwi tautia; ma ngaia are e kabwaraa Bwauro, ao e tuangiia ibonga ake mataniwi ma kaain te Tanirim ni kabaneia bwa a na bootaki; ao e kaira rio Bwauro, ao e kaaki i mataia.


text:
Kō Hine Pū te Hue, te kaitiaki wairua o te hue, he huawhenua āhua rite ki te roroa te hanga, nā te Māori i mau mai, ka whakatōhia. Ko Hine Pū te Hue he tamāhine a Tāne-Mahuta. Ka whakamaroketia te hue, ka tangohia ngā kai o roto, ka whakamahia hei kawe wai māori, hei huahua kai ranei. I whakamahia ngā mea iti ake hei pupuri wai kakara i roto. I hangaia hoki ngā taonga puoro ki te hue, pērā i te hue-puruhau (e whakaaturia nei), te kōauau ponga ihu, te poi āwhiowhio, me te hue-puruwai.
Kei te mōhiotia anō a Hine Pū te Hue mō te whakamārie āwhā. Kei te tino mārie te puoro o te hue pēnei anō i te wairua o Hine Pū te Hue. Ko te hue e whakaaturia nei he takoha nā Hirini Melbourne ki Te Papa i te tau1997, he taonga nō te kohinga puoro a Haumanu.


text:
22:1 ¶ Na e toru o ratou tau e noho ana, a kahore he whawhai a Hiria ki a Iharaira.
22:2 Na i te toru o nga tau ka haere iho a Iehohapata kingi o Hura ki raro, ki te kingi o Iharaira.
22:3 Na ka mea te kingi o Iharaira ki ana tangata, E mohio ana ranei koutou no tatou Ramoto Kireara, a e ata noho nei tatou, kahore e tangohia e tatou i te ringa o te kingi o Hiria?
22:4 Na ka mea ia ki a Iehohapata, ka haere ranei koe, taua ki Ramoto Kireara ki te whawhai? Ano ra ko Iehohapata ki te kingi o Iharaira, Ko ahau, ko koe, taua taua; ko toku iwi, ko tou iwi, ratou ratou; ko oku hoiho, ko ou hoiho, rite tonu.
22:5 I mea ano a Iehohapata ki te kingi o Iharaira, Tena, rapua aianei tetahi kupu i a Ihowa.
22:6 Katahi ka huihuia nga poropiti e te kingi o Iharaira, e wha rau aua tangata. Na ka mea ia ki a ratou, Me haere ranei ahau ki Ramoto Kireara ki te whawhai, kauaka ranei? Ano ra ko ratou; Haere; ma te Ariki hoki e homai ki te ringa o te kingi.
22:7 Na ka mea a Iehohapata, Kahore ranei tetahi atu i konei, tetahi poropiti a Ihowa, hei rapunga atu ma tatou?
22:8 Ano ra ko te kingi o Iharaira ki a Iehohapata, Tenei ano tetahi, ko Mikaia tama a Imira hei rapunga atu ma tatou i ta Ihowa: otiia e kino ana ahau ki a ia; kahore hoki ana poropiti pai moku; engari he kino. Na ka mea a Iehohapata, Kaua e pena te kupu a te kingi.
22:9 Katahi te kingi o Iharaira ka karanga ki tetahi rangatira, ka mea, Kia hohoro te tiki atu i a Mikaia tama a Imira.
22:10 Na ka noho te kingi o Iharaira raua ko Iehohapata kingi o Hura, tena i runga i tona torona, tena i runga i tona torona, rakai rawa ki o raua kakahu, i te wahi takoto kau i te tomokanga ki te kuwaha o Hamaria; me te poropiti ano nga poropiti kato a i to raua aroaro.
22:11 Na ka meatia e Terekia tama a Kenaana etahi haona rino mana, a ka mea ia, Ko te kupu tenei a Ihowa, Ka pana nga Hiriani e koe ki enei a poto noa.
22:12 A pera tonu te poropiti a nga poropiti katoa, i mea ratou, Haere ki Ramoto Kireara, kia taea hoki tau; kua homai hoki e Ihowa ki te ringa o te kingi.
22:13 A i korero te karere i haere ki te karanga i a Mikaia, i mea ki a ia, Nana, ko nga kupu a nga poropiti ki te kingi kotahi tonu te mangai mo te pai: na kia rite tau kupu ki ta tetahi o ratou, kia pai au korero.
22:14 Na ka mea a Mikaia, E ora ana a Ihowa, ina, ko ta Ihowa e korero mai ai ki ahau, ko taku tena e korero ai.
22:15 ¶ A, no tona taenga ki te kingi, ka mea te kingi ki a ia, E Mikaia, me haere ranei matou ki Ramoto Kireara ki te whawhai, kaua ranei? Ano ra ko tera ki a ia, Haere, kia taea hoki tau; kua hoatu hoki e Ihowa ki te ringa o te kingi.
22:16 Na ka mea te kingi ki a ia, Kia hia ianei aku whakaoati i a koe kia kati au e korero mai ai ki ahau, ko te mea pono anake, i runga i te ingoa o Ihowa?
22:17 Na ka ki tera, I kite ahau i a Iharaira katoa e marara noa ana i runga i nga maunga, koia ano kei nga hipi kahore nei o ratou kaitiaki, a i mea a Ihowa, Kahore o enei ariki; kia hoki marie tera, tera, ki o ratou whare.
22:18 Na ka mea te kingi o Iharaira ki a Iehohapata, Kahore ianei ahau i ki atu ki a koe, e kore e pai tana poropiti moku; engari he kino?
22:19 Na ka ki tera, Mo reira whakarongo mai ki te kupu a Ihowa; i kite ahau i a Ihowa e noho ana i runga i tona torona, i te mano katoa ano o te rangi e tu ana i tona taha ki matau, i tona taha ki maui.
22:20 Na ka mea a Ihowa, Ko wai hei whakapati i a Ahapa kia haere ai, kia hinga ai ki Ramoto Kireara? Na puta ke ta tenei kupu, puta ke ta tenei kupu.
22:21 Na ka puta tetahi wairua, ka tu ki te aroaro o Ihowa, ka mea, Maku ia e whakapati.
22:22 A ka mea a Ihowa ki a ia, Me pehea? ano ra ko tera, Me haere ahau, a hei wairua teka ahau i roto i nga mangai o ana poropiti katoa. Na ka mea ia, Mau ia e whakapati, ka taea ano e koe: haere, meatia tau na.
22:23 Na kua hoatu inaianei e Ihowa he wairua teka ki te mangai o enei poropiti katoa au, a kua kino ta Ihowa korero mou.
22:24 Na ka whakatata a Terekia tama a Kenaana, ka papaki i te paparinga o Mikaia, ka mea, I na hea te haerenga atu o te wairua o Ihowa i ahau ki a koe korero ai?
22:25 Ano ra ko Mikaia, Tera koe e kite i te ra e haere ai koe ki tetahi ruma i roto rawa piri ai.
22:26 Na ka mea te kingi o Iharaira, Kawea atu a Mikaia, whakahokia ki a Amono rangatira o te pa, ki a Ioaha tama a te kingi;
22:27 Ki atu hoki, Ko te kupu tenei a te kingi, Hoatu tenei ki te whare herehere, whangaia ki te taro o te tangihanga, ki te wai o te tangihanga, kia hoki mai ra ano ahau i runga i te rangimarie.
22:28 Ano ra ko Mikaia, Ki te hoki mai koe i runga i te rangimarie, ehara ahau i te kaiwhakapuaki i a Ihowa korero. I mea ano ia, Whakarongo, e nga iwi, e koutou katoa!
22:29 ¶ Heoi haere ana te kingi o Iharaira raua ko Iehohapata kingi o Hura ki runga, ki Ramoto Kireara.
22:30 Na ka mea te kingi o Iharaira ki a Iehohapata, Me whakaputa ke toku ahua, ka haere ki te whawhai: ko koe ia kakahuria ou kakahu. Na whakaputa ke ana te kingi o Iharaira i tona ahua, a haere ana ki te whawhai.
22:31 Na kua oti i te kingi o Hiria te whakahau ana rangatira e toru tekau ma rua, nga kaiwhakahaere o ana hariata, kua mea, Kaua e whawhai ki te iti, ki te rahi; engari ki te kingi anake o Iharaira.
22:32 A, no te kitenga o nga rangatira o nga hariata i a Iehohapata, ka mea ratou, Koia ano tenei te kingi o Iharaira. Na peka ana ratou ki a ia ki te whawhai ki a ia. Na ko te hamamatanga o Iehohapata.
22:33 A, i te kitenga o nga rangatira o nga hariata ehara ia i te kingi o Iharaira, hoki ana ratou i te whai i a ia.
22:34 Na ka kumea te kopere e tetahi tangata, he mea noa iho, tu tonu te kingi o Iharaira i waenga pu o te hononga iho o te pukupuku. Na ka mea ia ki te kaiarataki o tana hariata, Tahuri tou ringa; kawea atu ahau i roto i te ope; kua tu hoki ahau, he tu kino.
22:35 Na ka rahi haere te whawhai i taua ra: a he mea pupuri ake te kingi i runga i te hariata kia tu tonu atu ai ia ki nga Hiriani; a i te ahiahi ka mate: na rere ana nga toto o te tunga ki te riu o te hariata.
22:36 Na ka pa te karanga puta noa i te ope i te mea ka to te ra; ko te kupu tenei, Ki tona pa, ki tona whenua, e tera tangata, e tera tangata!
22:37 Heoi ka mate te kingi, a ka kawea ki Hamaria, tanumia iho e ratou te kingi ki Hamaria.
22:38 A i horoia te hariata ki te poka wai i Hamaria; a mitikia ana ona toto e nga kuri: na he wahi horoinga tera no nga wahine kairau; ko ta Ihowa ia korero ai.
22:39 Na, ko era atu mahi a Ahapa me nga mea katoa i mea ai ia, me te whare rei i hanga e ia, me nga pa katoa i hanga e ia, kahore ianei i tuhituhia ki te pukapuka o nga meatanga o nga ra o nga kingi o Iharaira?
22:40 Na moe ana a Ahapa ki ona matua, a ko tana tama, ko Ahatia, te kingi i muri i a ia.
22:41 ¶ No te wha o nga tau o Ahapa kingi o Iharaira i kingi ai a Iehohapata tama a Aha ki a Hura.
22:42 E toru tekau ma rima nga tau o Iehohapata i tona kingitanga, a e rua tekau ma rima nga tau i kingi ai ia ki Hiruharama: ko te ingoa hoki o tona whaea, ko Atupa, he tamahine na Hirihi.
22:43 A i haere ia i nga ara katoa o tona papa, o Aha; kihai i peka ke; i mahi ia i te mea e tika ana ki ta Ihowa titiro; otiia kihai nga wahi tiketike i whakakahoretia; i patu whakahere ano te iwi, i tahu whakakakara ki nga wahi tiketike.
22:44 A i houhia te rongo e Iehohapata ki te kingi o Iharaira.
22:45 Na, ko era atu meatanga a Iehohapata me ana mahi toa, me ana whawhaitanga, kahore ianei i tuhituhia ki te pukapuka o nga meatanga o nga ra o nga kingi o Hura?
22:46 I whakamotitia atu ano e ia i te whenua era atu o te hunga whakahoroma i mahue nei i nga ra o tona papa, o Aha.
22:47 Na i taua wa kahore o Eroma kingi: he kawana te kingi.
22:48 A i hanga etahi kaipuke o Tarahihi e Iehohapata hei tiki koura ki Opira. Otiia kihai i rere; i pakaru hoki nga kaipuke ki Ehiono Kepere.
22:49 Katahi a Ahatia tama a Ahapa ka mea ki a Iehohapata, Kia eke tahi aku tangata me au tangata ki runga ki nga kaipuke. Otiia kihai a Iehohapata i pai.
22:50 Na ka moe a Iehohapata ki ona matua, a tanumia ana ki ona matua ki te pa o tona tupuna, o Rawiri; a ko tana tama, ko Iehorama te kingi i muri i a ia.
22:51 No te tekau ma whitu o nga tau o Iehohapata kingi o Hura i kingi ai a Ahatia tama a Ahapa ki a Iharaira i Hamaria; a e rua nga tau i kingi ai ia ki a Iharaira.
22:52 A i kino tana mahi ki te aroaro o Ihowa, i haere hoki i te ara o tona papa, i te ara o tona whaea, i te ara ano o Ieropoama tama a Nepata, i hara ai a Iharaira:
22:53 I mahi hoki ki a Paara, i koropiko ki a ia; i whakapataritari i a Ihowa, i te Atua o Iharaira: rite tonu tana ki nga mea katoa i mea ai tona papa.
Created with HTMLCompiler by BibleDatabase
Webnet77.com


text:
Te Taura Whiri i te Reo Māori
Ka whakatūria te Te Taura Whiri i te Reo Māori i runga i te Ture Reo Māori 1987, hei whakatairanga i te reo Māori hei reo ora, hei reo kōrerorero hoki o ia rā, o ia rā. Ko te ingoa Pākehā ko te Māori Language Commission.
Ngā whāinga[edit | edit source]
Ko ngā whāinga a Te Taura Whiri i te Reo Māori ko te rangatiratanga, arā he awhi i te Iwi Māori ki te whakaū i te Reo Māori kia pūāwai, he whakapiki i te tokomaha e mōhio ana ki te kōrero Māori, mā te whakarahi ake i ngā wāhi e tukuna ana mō te ako i te reo; ko te hiranga, arā he whakaū me te whakapiki tonu i te hiranga me to tohungatanga o te Reo Māori, hei whakahiki i te pūkenga reo Māori i te taha kōrero, taha whakarongo, taha pānui, me te taha tuhituhi anō i te reo Māori; ko te akoranga, mā te maha atu o ngā huarahi ako, ka tokomaha atu hoki te hunga kōrero Māori; ko te whakapūmautanga, he poipoia kia pūmau te reo tuku iho; he wairua auaha - mā te whānui o te kōrerotia o te Reo Māori, ka pūāwai ngā āhuatanga o te Ao Hou; he manaakitanga, he whāia kia ngākaunui mai te motu ki te Reo Rangatira. Tētahi whāinga nui e pā ana ki ngā rohe reo, kia maha ake ngā wāhi e kōrerotia ana te Reo Māori. He whakahiki i te wāhi ki te reo Māori mā te whakarahi ake i ngā wāhi e kōrerotia ai te reo Māori, he kipakipa i te haere nei o te reo e mātauria ai ia mō ngā mahi katoa o ēnei rā i te ao hurihuri nei, he penapena i te whakaaro tōtika ki te reo ki waenga i te Māori me te Pākehā, kia whakatairanga anō ai te reo ruatanga Māori-Ingarihi i Aotearoa.
Ngā mahi a te Taura Whiri[edit | edit source]
Ko tā Te Taura Whiri he whakatairanga i te reo Māori me ngā kaupapa reo; he hikihiki taumata mō te tuhituhi me te kōrero i te reo, arā mā te ara rūmaki, mā te whakamātautau reo, mā te niureta ia toru marama e kīa nei He Muka, ā, me ngā kōrero tautoko mai anō hoki a te hunga mahi kāwanatanga; he whakamana-ā-ture i ngā whakamātautau o te hunga e whai nei i te mahi whakamāori-ā-tuhi, ā-waha rānei; he rangahau huarahi e whakatairangatia ai, e hāpai tonutia ai te ahu whakamua o te reo; te hanga papa kupu. Kia ono anō ngā hui o Te Taura Whiri i ia tau. He tumuākī tō te hunga mahi, ka mutu ko ngā mahi he rangahau, he ārahi ture, he whakahoki tirohanga i ngā mahi whakamāori, he whakatairanga, me ērā atu mahi e homai e ngā Kaiwhiri. Whakapā mai i konei ka whiti rānei ki te wāhi whakahoki kōrero hei tuku kōrero mai rā.
Pukapuka i tāia ai[edit | edit source]
- Te Matatiki, 1992
- Māori for the Office, 1997
- He Kohinga Kīwaha, 1999


text:
Küpopou
He Mo‘olelo No Kualii
Synopsis: Continuation of last Sunday's short story about Kualii.
(Ho'omau 'ia)
He Moolelo i aloha nui ia no Kualii, kekahi Alii kaulana o Oahu nei i ka wa kahiko, no kana hana maikai ia wa a me kona noho ana.
Ia noho ana iho a kokoke e pilikia ua 'lii nei i ka mai nawaliwali, aia hoi, kawele loa 'ku la a hiki i na la o Mahealani, he mau la no ia no na lii nui e mana'i i ka make, no lakou no ia mau la aole no ka poe kaukau alii malalo iho a Keei lalo loa, ia make ana iho i ka po o Mahealani, aia hoi, ua makaala mai na kahu o ua Alii nei i ko lakou haawina o na iwi. Ia ao ana ae o ka la ia o Kulua alaila, holehole ia iho la ka nui kino o Kualii a pau ka io, koe o na auhau iwi, kaulai ia i ka la a maloo, kuolo ia a aeae i ka puna e like me ka lupepa inu la e inu ia nei e kakou, mai manao kakou e aole kela he iwi ka lupepa; "he iwi no."
I ka wa e kauoha ia mai ai na kahu o ua o Kualii e kekahi poe alii e ae o Oahu nei, e kalua i ai a i puaa, alaila, ua kawili iho ua kahu nei i ka iwi iloko o ka umekepoi, a me ke pa o ka puaa, a na kela poe alii hoi e ai ka iwi o keia 'lii, ke keu no ke Alii naauao o ka imi ana i kahi e nalo ai o kona mau iwi, a e makemake ole ai ia e waiho iloko o na ana huna, owai la uanei ke Alii i hana pela? aole loa he Alii i oi aku ka maalea e like me Kualii a me na kahu hoi o kona aina, "mai ka wa kahiko mai ka nalo ana o kona mau wahi i waiho ai a hiki i keia au hou." Aole loa he kahiko i hai mai aia i o ko Kualii wahi i waiho ai? he wahahee ia a me ka epa, i keia wa; elike me ka mea i hai ia mai e kekahi kanaka kahiko o Koelo k, kona inoa. Ua hanau oia i ka wa ia Kualii Oahu nei, nolaila, "ua nui a oi ae na makahiki o keia elemakule o ke ola ana." A ua haalele mai oia i keia ao nei, ua hoi aku no ia i ka opu o ka honua, i ka aoao mau o ke kino e waiho ai. E like me kana mea i ike ai ia'u, pela no hoi ko oukou wahi hoa i wauwau iki mai ai i kau wahi mamala olelo no Kualii, oiai hoi aole kakou i lihi launa 'ku ka poe hou o nei wa, nolaila, o ka malamalama ka mea nui ia kakou i keia wa.
['O ia a'ela kekahi mo'olelo no Kualii, a 'o B. L. Koko ka mea näna ia mo'olelo i ka makahiki 1865.]
Ho'okani Mänoa
Aloha mai e nä makamaka heluhelu o Kauakükalahale. Pömaika'i ana ko Mänoa i këia Pö'alima no ka mea, e honehone mai ana ka leo nahenahe o Kimo Alama Keaulana a me Leihulu.
Ho'omaka 'o Ho'okani Mänoa i ka hola 7:00 o ke ahiahi, a i ka hola 9:30 e hä'awi aloha ai. Mälama 'ia nei 'ahamele ma Mänoa Gardens ma ke Kula Nui o Hawai'i ma Mänoa. He manuahi ka hele 'ana. E naue aku käkou i laila me ka 'ohana a me nä hoa aloha a e nanea ka pepeiao!
A ma lalo iho nei nä lä a me nä pu'ukani e honehone ana nä leo i këia kau.
11/04
-- Ku'uipo Kumukahi
12/02
-- Mähiehie
E ho'ouna 'ia mai nä leka iä mäua,
'o ia ho'i 'o Laiana Wong a me Kekeha Solis
ma ka pahu leka uila ma lalo nei:
>> kwong@hawaii.edu
>> rsolis@hawaii.edu
a i 'ole ia, ma ke kelepona:
>> 956-2627 (Laiana)
>> 956-2624 (Kekeha)
BACK TO TOP
Kūpopou
He Mo‘olelo No Kualii
Synopsis: Continuation of last Sunday's short story about Kualii.
(Ho'omau 'ia)
He Moolelo i aloha nui ia no Kualii, kekahi Alii kaulana o Oahu nei i ka wa kahiko, no kana hana maikai ia wa a me kona noho ana.
Ia noho ana iho a kokoke e pilikia ua 'lii nei i ka mai nawaliwali, aia hoi, kawele loa 'ku la a hiki i na la o Mahealani, he mau la no ia no na lii nui e mana'i i ka make, no lakou no ia mau la aole no ka poe kaukau alii malalo iho a Keei lalo loa, ia make ana iho i ka po o Mahealani, aia hoi, ua makaala mai na kahu o ua Alii nei i ko lakou haawina o na iwi. Ia ao ana ae o ka la ia o Kulua alaila, holehole ia iho la ka nui kino o Kualii a pau ka io, koe o na auhau iwi, kaulai ia i ka la a maloo, kuolo ia a aeae i ka puna e like me ka lupepa inu la e inu ia nei e kakou, mai manao kakou e aole kela he iwi ka lupepa; "he iwi no."
I ka wa e kauoha ia mai ai na kahu o ua o Kualii e kekahi poe alii e ae o Oahu nei, e kalua i ai a i puaa, alaila, ua kawili iho ua kahu nei i ka iwi iloko o ka umekepoi, a me ke pa o ka puaa, a na kela poe alii hoi e ai ka iwi o keia 'lii, ke keu no ke Alii naauao o ka imi ana i kahi e nalo ai o kona mau iwi, a e makemake ole ai ia e waiho iloko o na ana huna, owai la uanei ke Alii i hana pela? aole loa he Alii i oi aku ka maalea e like me Kualii a me na kahu hoi o kona aina, "mai ka wa kahiko mai ka nalo ana o kona mau wahi i waiho ai a hiki i keia au hou." Aole loa he kahiko i hai mai aia i o ko Kualii wahi i waiho ai? he wahahee ia a me ka epa, i keia wa; elike me ka mea i hai ia mai e kekahi kanaka kahiko o Koelo k, kona inoa. Ua hanau oia i ka wa ia Kualii Oahu nei, nolaila, "ua nui a oi ae na makahiki o keia elemakule o ke ola ana." A ua haalele mai oia i keia ao nei, ua hoi aku no ia i ka opu o ka honua, i ka aoao mau o ke kino e waiho ai. E like me kana mea i ike ai ia'u, pela no hoi ko oukou wahi hoa i wauwau iki mai ai i kau wahi mamala olelo no Kualii, oiai hoi aole kakou i lihi launa 'ku ka poe hou o nei wa, nolaila, o ka malamalama ka mea nui ia kakou i keia wa.
['O ia a'ela kekahi mo'olelo no Kualii, a 'o B. L. Koko ka mea nāna ia mo'olelo i ka makahiki 1865.]
Ho'okani Mānoa
Aloha mai e nā makamaka heluhelu o Kauakūkalahale. Pōmaika'i ana ko Mānoa i kēia Pō'alima no ka mea, e honehone mai ana ka leo nahenahe o Kimo Alama Keaulana a me Leihulu.
Ho'omaka 'o Ho'okani Mānoa i ka hola 7:00 o ke ahiahi, a i ka hola 9:30 e hā'awi aloha ai. Mālama 'ia nei 'ahamele ma Mānoa Gardens ma ke Kula Nui o Hawai'i ma Mānoa. He manuahi ka hele 'ana. E naue aku kākou i laila me ka 'ohana a me nā hoa aloha a e nanea ka pepeiao!
A ma lalo iho nei nā lā a me nā pu'ukani e honehone ana nā leo i kēia kau.
11/04
-- Ku'uipo Kumukahi
12/02
-- Māhiehie
E ho'ouna 'ia mai nā leka iā māua,
'o ia ho'i 'o Laiana Wong a me Kekeha Solis
ma ka pahu leka uila ma lalo nei:
>> kwong@hawaii.edu
>> rsolis@hawaii.edu
a i 'ole ia, ma ke kelepona:
>> 956-2627 (Laiana)
>> 956-2624 (Kekeha)
This column is coordinated by the Hawaiian Language Department
at the University of Hawai'i at Mānoa, supported by UH
President Evan Dobelle's Initiative for Achieving Native Hawaiian
Academic Excellence.


text:
Ngāti Porou
Nā te tā moko kua ora anō taku aro atu ki te tūhura i ngā hoahoa nō te mea he rerekē ki ērā atu rawa tā e whakamahia ana e au. Wero tonu i te hinengaro nō te mea ina whakairo te tangata i te rākau, kāore he raruraru ki te hē te hae o te whao, ka whakatikatia taua mahi hē. He mea rerekē te kiri. He nui ake te whakapātari o te tikanga e whāia ana e au mō te tā moko i ērā e whāia ana i roto i ērā atu rawa tā.
He pai ki a au te tā whakaahua, ā, ka taea e au te whakamahi aku pūkenga tā whakaahua i roto i te tā moko me te hanga i ngā rārangi tā.
Ehara i te rite ki ērā atu mahi e mahia ana e au - ngā mahi toi ka noho i runga whata. Kei te ora nō te mea e mauria ana e te tangata e hīkoi haere ana. He mea koiora.
He kaitoi tā moko tautōhito a Rikirangi Manuel, he tohunga whakairo hoki e mahi ana me te rākau, te pounamu, te kōiwi me te uku. Kei a ia tōna ake taiwhanga whakaatu, Te Toi Mana Māori Gallery, i Ōtautahi, ā, kei taua whare tōna wāhi tā moko.
He paetahi ia o te New Zealand Maori Arts and Crafts Institute i Rotorua, ā, he maha ngā tau e whakaako ana ia i ngā toi Māori. I whai wāhi ia ki ngā whakaaturanga whakairo i ngā whenua pēnei i Hingapō me Hōrana. Ko ētahi o ana mahi ko tētahi poupou mō te Marae Wikitoria o Ōtautahi (1995), ko ētahi moana he mea peita, he mea whakairo mā te Tari Māori o Te Whare Wānanga o Waitaha (1998), ko tētahi Waka Taua mō te Tau Rua Mano, ā, i nā noa nei, he moana pakitara mō Te Mana Ārai o Aotearoa i te Taunga Waka Rererangi o Ōtautahi (2002).
Tirohia te taiwhanga āhua o Riki Manuel e mahi ana i Te Marae
Ko te tohunga ko Riki Manuel tēnei e tā ana i te moko.
Whakapā ki konei, kia kitea.


text:
Curriculum links
Ngā tino wāhi ako
Ka noho i raro i ēhea whenu?
- Tikanga ā Iwi - Te Wāhi me Te Taiao, Te Ao Hurihuri
- Hangarau - Hangarau ā-Iwi
Ngā tino pukenga
Ngā Pūkenga ā-tinana, Ngā Pūkenga Whakawhitiwhiti Kōrero, Te Whakaoti Rapanga
Ngā reanga
1-7
Ngā tau
1-11
Ki runga ano
E tautoko ana i ēhea kaupapa kōrero?
- Ngā Kōkiri Hangarau o Aotearoa
- Ngā Tirohanga Hou, Ngā Taonga Hou
- Te Porihanga o Aotearoa - o mua, o nāianei
E hia te roa o tēnei mahi?
E 5-10 miniti.
Ki runga ano
Ka kimihia ki hea?
He aha te take me heri au i taku akomanga ki tēnei taonga?
- He tauira hira tēnei o tētahi wharepuni ahurei o te rautau tekau-mā-ono.
- He māmā noa iho te tū a te akomanga katoa ki mua i te wharepuni, i mua i te urunga ki roto.
He aha ngā mahi kei taua whakaaturanga?
- Āta tirohia, ka whakamahi ai i te taonga nei hei kaupapa matapaki
- Tomo atu ki roto me te whakarongo ki te waerehe.
- Mātakitia te rīpene ataata e whakamārama ana i ngā wheako o te hapū o Ngāti Hinewaka i a rātou e hanga ana i te wharepuni me ngā take i pērā ai.
Ki runga ano
Me aha taku mōhio ki tēnei whakaaturanga?
- He hanganga hou tēnei taonga o tētahi wharepuni nō te riu o Mākōtukutuku, nō te Wairarapa ki te tonga, tata ki Te Mātakitaki-a-Kupe.
- He mea angitu tēnei hanganga hou ki te whakahouora i ngā pūkenga me te mātauranga tuku iho e pā ana ki ngā hangarau taketake mō te hanga whare me te hanga pāraharaha, pēnei i ngā pāraharaha kōhatu i whakamahia ki te hahau i ngā rākau mō te whare nei. Ko tēnei kaupapa tētahi wāhanga o ētahi atu kaupapa ā-iwi e whakaritea ana e Ngāti Hinewaka.
- Ka tīmata tēnei kaupapa i te tau 1995. Neke atu i te toru tau i pau i ngā tāngata o Ngāti Hinewaka i roto i ngā wānanga me ngā hui ki te ako i ngā pukenga ki te hanga i tēnei wharepuni. He tino uaua te mahi nei i mahia e te rōpū pono ki te kaupapa, puta noa i te wā roa, ki te kohikohi me te whakarite rawa pēnei i te kimi i ngā rākau tōtara tika hei wāwāhi kia tōtika ai mō te anga o te whare, i te whakarite rāupō mō ngā pakitara, te wāwāhi me te whakarite i ngā aka mō te here me te raranga i ngā rau nīkau mō te tuanui. I hangaia tētahi whare raupō i Kohunui, i te marae o Pirinoa me te āwhina a te tohunga Tona Nuri nō Te Arawa hei whakariteritenga mō te wharepuni i Te Papa. Ka noho a Ngāti Hinewaka i Te Papa mō ētahi marama e rua ki te whakatū i te wharepuni nei.
- Ko Ngāti Hinewaka tētahi hapū o Ngāti Kahungunu, nō te Wairarapa ki te tonga, e noho ana i taua takiwā, ā, he uri o ngā tāngata o mua nā rātou i hanga i te wharepuni tuatahi i te rautau tekau-mā-ono.
- E ai ki ētahi, he whare moe mō te whanau te whare puni tuatahi, ahakoa i kitea e ētahi kaimātai whaipara tāngata tētahi paewai punua kurī i raro i te poutūārongo, ā, ki a rātou he tauira onamata pea tērā mō te tikanga whakatū whare o ēnei rā, arā te whakatakoto i te ‘mauri o te whare’.
- Mō te hanganga i te whare, ka hahau te rākau, ka tāraia, ka ūkuia ki te hinu mango i runga anō i ngā tikanga taketake, ā, ka herea tahitia ki ngā aka me ngā pirita mā te whakamahi anake i ngā pāraharaha me ngā rawa taketake.
- Ka rangā te tuanui ki ngā mōkehu nīkau.
- Ka hangaia ngā pakitara ki te raupō.
- Kei waho i te aroaro o te wharepuni ētahi taputapu taketake mō te hī ika, arā ko ētahi hīnaki, ētahi kete, ētahi tōrehe me ētahi pouraka.
- I huraina te wharepuni tuatahi e ētahi kaimātai whaipara tāngata o te Whare Wānanga ki Ōtakou i tētahi keringa i ngā tau 1969-73.· Kei muri i te wharepuni tētahi whakaahua o te riu o Mākōtukutuku kei te Wairarapa, kei te wāhi o te whare tuatahi me ngā māra.
- He iti te teitei o te whare kia puritia ai te mahana i roto. Ko te takuahi i roto e whakamahana ana i te whare. (Ko te tikanga o te kupu ‘wharepuni’ ko tētahi whare kua puni katoa ngā pakitara kia kore ai te mahana e puta atu.)
- Kei te takoto tētahi kōiwi tohorā i te pakitara o te whare rā (i runga i te whenua) nō tētahi tohorā i paea i te takutai o Wairarapa ki te tonga i te takiwā o te timatanga a Ngāti Hinewaka i te wharepuni o Mākōtukutuku. Kei reira hei mauri mō te wharepuni ki te whakamahara i a tātou ki te āhua kaitiaki o Ngāti Hinewaka i te taiao, ngā tikanga me ngā uara o ō rātou tīpuna.
Ki runga ano
Ētahi kaupapa hei matapakinga pea
- He hou, he tawhito rānei tēnei wharepuni? I hangaia tēnei wharepuni mā te whai i ngā tikanga o neherā.
- He aha ngā moenga o ērā tāngata i noho i roto i tēnei whare? Ko te tikanga, ko whāriki weruweru, ko ngā whāriki kiekie rānei i runga i ngā pukohu, ngā rahurahu hoki. Nā ngā rahurahu hoki ngā moenga o tēnei whare.
- He pera nā rātou? Kāore he pera i mua i te taenga mai o tauiwi.
- He aha te rerekētanga o te pātaka ki te wharepuni? Titiro ki Te Takinga kei te taha o te wharenui o Te Hau ki Tūranga. Tirohia te ōrite o te āhua o te wharepuni ki tō Te Hau ki Tūranga (he tapawhā hāngai me ētahi pou kei waenganui) - kāore anō tēnei kia rereke haere i te roanga ake o te wā.
- I pēhea te noho mahana o ngā tāngata o Aotearoa i roto i ō ratou whare, e 400 tau ki mua? Ko te tikanga, haria ai ētahi ngārehu ki roto i te whare, i noho mahana rānei ngā tāngata nā te torohū a tētahi ki tētahi. I āwhina hoki te tūmomo hanga whare ki te whakarite kia noho mahana mā te pāpaku o te tuanui, te mātotoru o ngā pakitara me te iti o ngā matapihi me ngā kūaha.
- Tokohia ngā tāngata ka uru atu ki roto i te wharepuni i runga i te haumaru? Tokohia ngā tāngata ka taea te whakamoe i roto i te wharepuni? Whakamahia tō akomanga kia mōhio ai ki te tokomaha ka uru atu ki roto i te whare nei i runga i te haumaru.
- Titiro ki te whakaahua kei muri i te wharepuni (e whakaatu ana i te wāhi i tū tuatahi ai), me te whakatau tata e pēhea ana te āhua o te rangi i tēnei wāhi? He aha te kawekawe o te huarere nei ki te āhua o te whare? He pāpaku te wharepuni kia mauria ai te mahana i roto, ā, ka anga atu te whare ki te aronga pai ki te karo i te hau matua.
- Āta tirohia ngā taonga kei waho i te wharepuni. He aha te mahi a ēnei taputapu? He aha ngā momo kōrero ka puta mai pea i aua taputapu e pā ana ki ngā tāngata o te rohe i whakamahi i aua mea i neherā? Hei tauira, ngā kete hī ika, ngā kete tiki kai me te hihi tohorā hei hanga i ngā taputapu me ngā taonga. E hia te roa ka pau pea i a koe ngā kai mō te rā te tiki?
- He aha ētahi o ngā mātātaki me whaihanga e ngā tāngata o tēnei roho o ētahi tau e 400 ki mua? He rerekē ki ngā mātātaki o ēnei rā? Hei tauira, te noho mahana, te wātea o ngā kai, me te hauora.
- Nā te kai ika kaimata, ika tauraki, kaimoana, manu, huawhenua, mīti, ngā kai o te ngahere, i ora ō tātou tipuna. I inu wai rātou. Me whakataurite taua āhua noho ki tō ēnei rā - te pokenga, te nui hoki o te hinu i ngā kai, te aha, te aha.
- He rite ētahi mea o tēnei whare ki ngā whare o ēnei rā? Hei tauira, te kūaha, ngā matapihi iti, te āhua o te tuanui.
- Kei tō kāinga he rauemi taiao tērā tonu pea ka whakamahia ki te hanga i tētahi whare rite tonu ki tēnei wharepuni, ki tētahi atu momo whare pēnei i tētahi whare i waenga i ngā peka rākau? Ka taea pea e koe te hanga i te whare, kāore he pāraharaha o ēnei rā? Ko ngā rauemi he rauemi māori, nō tāwāhi rānei?
- Ka pai ki a koe te noho i roto i te whare nei? He aha ai?
- Me haere ki te wāhanga o te fale kei te PlaNet Pasifika. Me whakataurite i te fale ki te wharepuni. He aha ngā mea rerekē? He aha ngā mea rite tonu? Titiro ki te momo raranga rau nīkau i te wharepuni ki tō ngā rau kokonati i te fale. He iti te wharepuni ki te pupuri i te mahana ki roto, he teitei kē te fale ki te whāhauhau kē i te whare.
Ki runga ano
Ngā kōrero kīnaki
- Tai Awatea, te rauemi ipurangi a Te Papa.
- Davidson, Janet. 1984. The Prehistory of New Zealand. Tāmaki Makaurau: Longman Paul.
- Smith, Huhana et al. 2004. Icons Ngā Taonga. Te Papa Tongarewa. Te Papa Press, Te Whanganui-a-Tara
- Leach, B F, me Leach, H M (eds). 1979. Prehistoric Man in Palliser Bay. National Museum of New Zealand Bulletin 21.
He taonga whai pānga
- Te Pātaka Kai - Te Takinga kei te papa tuawhā. He tauira tēnei o tētahi whare i āta hangaia mō te take tauwhāiti.
- Te wharenui - Te Hau ki Tūranga kei te papa tuawhā. He tauira tēnei o tētahi whare i āta hangaia mō te take tauwhāiti.
- Te fale - PlaNet Pasifikakei te papa tuawhā. He tauira tēnei o te āhua hanga whare i Te Moana-nui-a-Kiwa mā ngā rauemi o te taiao.
- Te waka Teremoe kei te whakaaturanga Whanganui, kei te papa tuawhā. He tauira tēnei o te whakamahi hou i ngā rauemi o te taiao.
Ki runga ano


text:
Kohekohe
Ko te Kohekohe he rākau whakauru o Aotearoa. He mōhinuhinu, he tawherawhā, he tawheraono ngā rau rarahi o te rākau ātaahua nei. He tino rite ana ki ngā rākau o ngā whenua mahana o tea o. Puta tonu ake ngā ngā kohepu, arā, ngā hua o te Kohekohe, i te tīwai. Kia māoa te hua, ka tītore, ka kitea he whero te kiko. Ki ētahi, he ingoa reo Māori anō, arā he Kohe, he Māota. Ko te ingoa pūtaiao he ''Dysoxylum spectabile, ko te ingoa reo Pākehā he New Zealand Mahogany.
Hoto ki waho[edit | edit source]
- He whakaahua, he konae mō Kohekohe kei te Wikimedia Commons.
Tohutoro[edit | edit source]
- Dysoxylum spectabile. New Zealand Plant Conservation Network. He mea kite i te 2007-06-20.
- Dysoxylum spectabile. Flora of New Zealand. He mea kite i te 2007-06-20.
- Kohekohe. An Encyclopaedia of New Zealand, 1966. He mea kite i te 2007-06-20.
- Metcalf, Laurie, 2002. A Photographic Guide to Trees of New Zealand. Tāmaki-makau-rau: New Holland.
- Salmon, J.T., 1986. The Native Trees of New Zealand. Te Whanga-nui-a-Tara: Heinneman Reed.


text:
Stanmore Bay
Ko Stanmore Bay he nohanga o te takiwā o Tāmaki-makau-rau, i roto anō i te rohe whenua o Ākarana-ki-te-raki (AK). E ai ki Toitū Te Whenua, he nohanga (he 'locality' rānei ki te reo Pākehā) he wāhi nohoia e te tangata, engari kāore anō kia tae te nui o te taupori ki te nui e taea ai te kī he tāone tonu tēnei. Ko Tāmaki-makau-rau tētahi o ngā takiwā o Aotearoa, kei Te Ika-a-Māui taua takiwā.
E ai ki te kautenui o te tau 2006, e 5013 te taupori o Stanmore Bay. Mai i te kautenui o te 2001, e 411 te pikinga ake o te tokomaha tāngata.[1]
Ko ngā kura[edit | edit source]
Ko Te Kāreti o Whangaparaoa he kura tuarua mō ngā taitama me ngā kōhine o ngā taumata 7 tae noa ki te 13. Nō te tau 2005 i whakatū ai.[2] Ko 9 te whakatauranga ōtekau; ā, e 1158 te tokomaha o te rārangi ingoa.[3]
Ko te kura o Stanmore Bay he kura tuatahi mō ngā taitama me ngā kōhine o ngā taumata 1 tae noa ki te 6. Nō te tau 1979 i whakatū ai.[4] Ko 8 te whakatauranga ōtekau; ā, e 453 te tokomaha o te rārangi ingoa.[5]
Tohutoro[edit | edit source]
- Toitū Te Whenua (Land Information New Zealand). He mea kite i te 2007-09-04.
- Ngā Pou Taunaha o Aotearoa (New Zealand Geographic Board). He mea kite i te 2007-09-04.
Kupu tautoko[edit | edit source]
- ↑ Final counts – census night and census usually resident populations, and occupied dwellings - Rodney District. Tatauranga Aotearoa.
- ↑ Education Review Report - Whangaparaoa College. Education Review Office (Hūrae 2007). He mea kite i te 2008-08-27.
- ↑ Te Kete Ipurangi - Te Kāreti o Whangaparaoa. Te Tāhuhu o te Mātauranga.
- ↑ "Stanmore Bay School 25th Jubilee Celebration" (10 Mei 2004). Education Gazette New Zealand 83 (8).
- ↑ Te Kete Ipurangi - te kura o Stanmore Bay. Te Tāhuhu o te Mātauranga.


text:
For Saturday, June 23, 2012
POSTED: 01:30 a.m. HST, Jun 23, 2012
Synopsis: Discussion about the sale of Läna'i.
———
Aloha mai e nä makamaka heluhelu, eia mai ka päpä 'ölelo 'ana a kekahi mau känaka 'elua no ke kü'ai 'ia 'ana o Läna'i a Kaululä'au. Ke mana'o nei ko 'oukou mea käkau, ua lohe 'ia nö këia päpä 'ölelo, akä, he moe paha ia, a ma ka no'ono'o wale nö paha. Penei ia.
Puni Kälä: Ke kü'ai 'ia aku nei ka mokupuni 'o Läna'i i kekahi 'ona biliona.
Puni Mälama Kanaka: 'O ia kä? 'O wai aku nei ka mea nona ia mokupuni? 'O ke aupuni paha?
Puni Kälä: 'A'ole 'o ke aupuni. 'O David Murdock ka mea nona ia mokupuni, a 'o Castle and Cook (Käkela me Kuke) kona hui. A i kü'ai aku nei 'o ia iä Läna'i no ka nui o ka pohö. Ua 'ölelo 'ia ma ka Star Bulletin (Hökü Avalataisa), mai ka makahiki 2006 a i ka makahiki 2010, 'o ka pohö i këlä me këia makahiki, ma waena ia o ka $20 miliona a ke $30 miliona.
Puni Mälama Kanaka: Aloha nö. Akä, 'o ka nïnau nui, 'o ia ho'i, pehea nä känaka e noho akula ma ia mokupuni a Kaululä'au?
Puni Kälä: Pehea lä? 'A'ole nö au i nïele aku, 'o ka lohe 'ana i ka nui o ka pohö, lele akula ka hauli.
Puni Mälama Kanaka: Auë! I hewa paha i ka mea näna i kapa aku i kou inoa. 'Eä, he aha ana lä ka hopena o nä känaka o Läna'i? 'O wai ke kü ana i ka moku? 'O ke aupuni paha?
Puni Kälä: 'A'ole. 'O kekahi 'ona biliona ke kü ana i ka moku. 'O Larry Ellison kona inoa. A 'o ia ka helu 'ekolu o nä känaka waiwai loa o America. A no laila, ke mana'o nei au, ua pau ihola ka wä pohö o Läna'i. A e kani ana ka leo o ka pelehü no Ellison, “Pökeokeo, pökeokeo.”
Puni Mälama Kanaka: 'A'ole ka mea nui 'o ke kälä a 'Elikona! 'O ke kanaka ka mea nui. Ua poina paha ka mo'olelo no Kawelomahamahaia a me nä ali'i he nui e like me ia? Iä Kawelomahamahaia e noho ali'i ana no Kaua'i, 'o ia käna hana, 'o ia ka hana e laupa'i nui ai nä känaka ma luna o ka 'äina, a ua lako nä mea a pau e pono ai ka noho 'ana.
Puni Kälä: Kä! Mai hopohopo no ka pono o nä känaka o laila. Aia a nui ka loa'a a Ellison, a laila, e mälama ana 'o ia i nä känaka.
Puni Mälama Kanaka: A inä 'a'ole e nui ka loa'a, a e nui paha ka pohö, e like me Käwika Mükaka? E kü'ai wale 'ia aku me ka nänä 'ole no ka pono o nä maka'äinana? A pehea ana lä ka nui o ka pohö e kü'ai hou 'ia aku ai 'o Läna'i, he keiki ho'okama. 'Eä, ua 'ölelo mai 'oe, 'o ka pohö o ka makahiki, i ka wä a Mükaka e kü ana i ka moku, he $30 miliona a emi mai. Iä käua, he pu'u kälä nui ia e pohä ai ka lae. Akä, inä he mau 'ona biliona käua, he mea iki wale nö ia. A eia mai kahi mea e pono ai ko Läna'i. 'Oiai, he 'ona biliona 'o 'Elikona, e ho'olilo 'o ia i kahi pu'u kälä nui ma ka ho'ona'auao 'ana, e uku ho'i no ka hele kulanui 'ana o nä 'öpio o Läna'i, me ka mana'o e ho'i läkou i ko läkou one hänau no ka ho'olako 'ana i ko läkou 'äina aloha. 'O ia ka mea e pono ai. A ke nui ke kälä ma ia hope aku, he pömaika'i paha ia. Akä, 'o ka mea nui, 'o ka mälama kanaka nö ia.
Puni Kälä: 'A'ohe kä he lohe o kou pepeiao huluhulu? Aia ka mälama 'ia ana o nä känaka a nui ka loa'a. Auë, e ku'u hoa, kohu mea lä, 'a'ole 'oe ho'olohe iki i ka'u 'ölelo.
———
E ho'ouna 'ia mai na ä leka iä mäua, 'o ia ho'i 'o Laiana Wong a me Kekeha Solis ma ka pahu leka uila ma lalo nei:
>> kwong@hawaii.edu
>> rsolis@hawaii.edu
a i ‘ole ia, ma ke kelepona:
>> 956-2627 (Laiana)
>> 956-2627 (Kekeha)
This column is coordinated by Kawaihuelani Center for Hawaiian Language at the University of Hawai'i at Mänoa.


text:
A Whakapiki i te Reo e whakapiki nei i te reo
- Te Kura Māori o Whatatutu
- Te Kura Kaupapa Māori o Te Rangiaawhia
- Victory Primary School
- Te Kura Kaupapa Māori o Ngā Uri a Maui
- Te Kura Māori o Porirua
Te Kura Māori o Porirua
Ko ngā mea o tēnei kura e whai ana i te kaupapa, kei te whakaoti i te tau 2 o Whakapiki i te Reo, ā, e kawea ana a Whakapiki i ngā akomanga mai i ngā nohinohi tae rawa atu ki te Wharekura.
He kaiako tau tuarua a Tasha Ropata, kei Te Wharekura o Porirua e mahi ana, ā, hei tēnei tau tutuki ai tana rēhitatanga. Ki tā Tasha, e tino whaihua ana a Whakapiki i te taumata kei reira ia e mahi ana, ka mutu he tino pai mā te kaiako hou e whakaako ana i Te Reo Rangatira o te NCEA. Kua nui ngā painga o ngā tūtohi mō ngā punga me ngā tumu, me te rauemi papa whakakōrero, i roto i āna mahi whakarite hōtaka ako, hei whakapakari anō hoki i a ia.
Ko ngā whakaahua e whai ake nei e whakaata ana i te āhua o ngā akoranga i te wharekura.
I tēnei akoranga e whakaū ana a Tasha i ngā whakaakoranga o mua mō te whakakāhore i ngā rerenga mahi me ngā rerenga hāngū. E kī ana a Tasha “nā Whakapiki i kaha ake ai taku āta tirotiro i te āhua o taku whakaako, me te arotahi mārire ki ngā hapa taha reo”.
Kei te kawea tahitia ngā mahi-ā-pukapuka me te whakaako i ngā tikanga Wete Reo o Whakapiki mō te whakakāhore i ngā rerenga hāngū. Kei te kitea he ākonga e whakamahi ana i ngā tūtohi mō ngā tumu me ngā punga.
Kua meahia e Tasha ana rauemi o Whakapiki kia noho tata mai, huri katoa i te akomanga, kia māmā ai ki ngā ākonga te nanao atu, te whāwhā.
Te Kura Māori o Whatatutu
Ko Ihipera kei te whakaako i ngā tuākana i Te Kura Māori o Whatatutu. Nō ngā Tau 5-8 ngā tamariki kei tōna akomanga. Ahakoa kua puta a Whakatutu i te Tau 1 o Whakapiki i te Reo ki Akopai, ā, kei te Tau 2 kē e haere ana, arā ētahi tākaro wetereo, hopu reo mai i te Tau 1 kua toka ki roto i ngā kawenga o te akomanga.
Ko ‘Ngā Kapu’ tētahi o ngā tākaro nei, ā, ko te whakawaiwai kia tika te rere o te ‘a’ me te ‘o’ te kaupapa. Kei te akomanga ētahi kapu, he rerekē ngā tae. I te tīmatanga, ko tētahi huinga kāri kōwhai anahe nō roto mai i te kēmu Papa Whakakōrero i whakamahia, engari ināianei kua maha ake ngā huinga kāri pikitia, ā, kua maha ake ngā momo mea e whakaahuatia ana hei whakarōpū mā ngā ākonga. Ina āta kōrerotia tētahi kaupapa hou i te akomanga, ka kuhuna atu ngā kari hou e hāngai ana.
Kei waenga i te 3-5 ngā tamariki ka tākaro tahi i te kēmu nei. Ka tākaro takitahi, ā ka tū tētahi hei kaiwhakawā (māna e whakaatu ngā kāri, me te hoatu whiwhinga ina tika te whakatau nō tēhea karangatanga te mea e whakaaturia ana i te kāri). Ka noho mai ngā kapu e rua ki te tēpu, he rerekē ngā tae. Ko tētahi ka kīia ko te kapu ‘a’, ko tētahi ko te kapu ‘o’. Ina whakaaturia he pikitia, ka mahi nga ākonga ki te kapo i te kapu e tika ana Me whakamārama anō te ākonga he aha ia i kōwhiri ai i te kapu ‘a’, i te kapu ‘o’ rānei.
He pārekareka te mahi nei ki ngā tamariki, nō reira kua kawea atu ki roto i ētahi atu wāhanga ako. Ā, he wā anō me nui ake i te rua ngā kapu – kei te āhua tonu o te maha o ngā kōwhiringa ka taea. Ka pai anō tēnei kēmu hei tautohu ko ēhea ngā ‘tumu’, ko ēhea ngā ‘punga’ o roto i ētahi kōrero. Ko ngā korero nei, he mea ka tautohua, ka tuhia anō hoki ki ngā kāri e ngā ākonga i roto i tētahi atu mahi i te akomanga.
Me Huri Te Hapa Kia Tika!
Te Kura Kaupapa Māori o Te Rangiaawhia
Kātahi anō rā mātou ka pātai pēnei mō te hapa. Me pēhea rā te whakatika?
Kei te arotahi mātou, ngā kaiako o Te Rangiaawhia, ki tēnei take. I raro i ngā mahi o Whakapiki i te Reo, kua huri mātou ki te āta titiro ki ngā hapa e puta mai ana i roto i te reo, i waenganui i te kura.
Tuatahi, ka tuhia ngā hapa katoa e rangona ana i waenganui i a mātou, me te mōhio, kei reira anō te tini o ngā hapa, kāhore anō mātou kia mōhio he hapa!
Kei ngā mātāpono hopu reo rua o Ellis ētahi tohutohu e taea ai ngā hapa te whakatika, me ngā hapa mā te wā roa rā anō e tika ai.
Rautaki Whakatika Hapa:
1. Mā tētahi o ngā kaiako e rapu te whakamārama, te ture wetewete o taua kupu, kīanga rānei.
2. Ka whakawhitiwhiti kōrero mō te whakamahi o taua ture wetewete i roto i ō mātou akomanga.
3. Ka kapo mai i ngā whāinga e pā ana ki taua ture wetewete, ā, ka āta whakaako atu.
4. Me whakamātautau, me āta tirotiro anō e ngā kaiako ngā tuhinga, ngā aha atu a te ākonga, ki te kite mehemea kua kore haere taua/aua hapa.
Nā, kei runga ake nei te rautaki i whakaritea e mātou hei huarahi e taea ai tēnei taha o te reo.
Ā ngā marama e heke mai nei, kei konei pū ā mātou mahi mō te Whakapiki i te Reo, ā, ka āta tirohia e mātou ngā hapa hanga whānui nei e puta mai ana i roto i ngā tuhinga a nga ākonga, me te whakaaro matua anō kia whakatikahia!
Suzy Garlick i te kura o Wikitoria, i Whakatū
He kaiako tau 1-2 a Suzy Garlick i te kura o Wikitoria, i Whakatū. Ko Suzy te Kairūruku ā-Kura mo te hotaka whakapiki hoki.
Inā tata nei, ka timata āna ākonga te whakamahi i te rauemi Papa Whakakōrero hei whakapakari i to rātou reo, he rauemi tēnei kua tohaina ki ngā kura katoa e noho ki raro i te hōtaka Whakapiki i te Reo. Ka whakamahia te rauemi
Papa Whakakōrero nei i ngā ata, i tō rātou wā ‘Whakaputa i te Reo’ hei whakarahi ake i to rātou puna kupu me te hanga rerenga pū.
Ko tō Suzy akomanga ko Te Whānau Koromiko, kia wha ngā wā o te wiki rātou e noho mawehe ana ki ngā teihana mahi pēnei i te ngohe Kei a wai? te pou whakarongo, te pānui ā waha, me te pūrei kāri.
I tēnei wā tonu ko ngā akoranga e whitu o te Papa Whakakōrero te aronga matua pēnei i ngā tūmahi, ‘moe’, ‘hīkoi’, ‘oma’, ‘hōngongoi’, ‘hīteki’, ‘tū’, ‘peke’, ‘kauhoe’, ‘kaukau’ me te ‘noho’.
Tēnā, kei te ako hoki rātou i ngā tikanga e pā ana ki ngā tūpou ‘au’, ‘koe’, ‘ia’ me ngā rerenga pēnei i te 'Kei te hīkoi au', 'Kei te tū koe', 'Kei te peke ia'. E ai ki tāna, nā ēnei tūmomo ngohe kua piki ake te puna kupu o ngā tamariki me to rātou mōhio ki te hanga i te rerenga pū ‘Kei te…..’. He rauemi whakakōrero tamariki, ā, he rauemi whakamanawa tamariki hoki.
He rauemi whakatere i te ako o te reo Māori te Papa Whakakōrero nei. Ahakoa he kemu tōna rite ka taea e ngā ākonga te korerorero pokanoa me te whakawai kore here nei, me kī, i te reo Māori i roto i tetahi horopaki āhua tūturu.
He punaha mama tō te rauemi he ngawari noa iho nei te whakawhiti atu ki te puka tautoko hei awhina i te ākonga. Nā te mahi toai, nā te mahi taruarua o te rauemi nei kāore i roa ka tere waea haere ngā ākonga me pēhea te whakawhiti kōrero te whakawhiti whakaaro hoki i roto i te reo Māori.
Kia hoki anō ki to Suzy akomanga ki tōna wā ‘Whakaputa i te Reo’ ko te tuhituhi te mahi e whai ake ana. Ka mutu rāno ngā mahi korero ka whai wā ngā ākonga ki te tuhituhi aua rerenga hou katahi anō rātou ka ako. Heoi, i te nuinga o te wā ka tāngia he pikitia i te tuatahi, katahi ka tuhi korero mo ngā ahuatanga i roto i te pikitia.
E ai ki a Suzy ka tino rata ngā tamariki ki te hōtaka ‘Whakaputa i te reo’ nā te mea
he rerekē ngā momo mahi ka taea i roto i te wiki. He hiahia nō ngā ākonga ki te mau pai i ngā akoranga hou i mua tata atu i te timata i etahi atu akoranga hou.
Drummond Morice - Te Kura Kaupapa Maori o Nga Uri a Maui
Rangi 1 ǀ Rangi 2 ǀ Rangi 3 ǀ Rangi 4 ǀ Rangi 5 ǀ
He kaiako a Drummond Morice i te tau 4, i Te Kura Kaupapa Māori o Ngā Uri a Māui, i Tūranga-nui-a-Kiwa.
Kei te tau tuatahi o Whakapiki i te Reo te kura nei i tēnei wā. Ko tētahi whāinga mātāmua i roto i tēnei kaupapa, kia pakari ake te reo Māori o ngā pouako me ā rātou tamariki. Ā, kua takoto i a Matua Drummond tētahi ara e pae tata ai te pae tawhiti.
He wāhi tino nui kei te ICT i roto i ngā mahi whakaako a Matua Drummond. Me kōrero te pai o te Papa Tauhikohiko o te akomanga. He kaha te whāwhāria o te mea nei hei rauemi whakaako, hei rauemi ako i tana akomanga.
Kua whakaakona atu ki ngā ākonga a Matua Drummond he aha katoa ngā momo tumu. Kawea ai ētahi ngohe maha hei tīmata i ngā mahi whakapakari reo, e rarangahia ai ēnei kete kupu (arā, ngā kete mō ngā momo tumu nei: tūāhua, tūmahi, tūwāhi, tūingoa, tūpou, tūmoko).
Ka tīpakohia he tuhinga e hāngai ana ki te kaupapa matua e tirohia ana e te akomanga kia pānuitia ngātahitia. Koia anō te tuhinga ka whakamahia hei tīmata i ngā mahi whakapakari reo i ia rā, mō ngā rangi katoa o tētahi wiki. Kawea ai ōna anō ngohe i ia rā hei ruku i te hōhonutanga o ngā kōrero e mau mai ana ki roto, me ētahi o ngā āhuatanga reo.
Rangi 1:
Ka ārahina ngā ākonga ki te pānui i te tuhinga. Kātahi ka tonoa rātou kia kimi i ētahi o ngā kupu matua o roto, me te tuhi anō hoki i ngā kupu kei tēnā taha, kei tēnā taha o ia kupu. (He momo tumu katoa ngā kupu nei).
Rangi 2:
Ka pānuitia anō, ā-akomanga nei, te tuhinga. Kātahi ka tautohua e ngā ākonga ngā tumu katoa ka taea e rātou te tautohu i roto i te 5 meneti.
Rangi 3:
I muri i te pānui ā-akomanga i te tuhinga, ka tahuri ngā ākonga ki te whakarōpū i ētahi tumu kua tīpakohia mai i te tuhinga, hei tūmahi, hei tūāhua, hei tūwāhi, hei tūingoa rānei.
Rangi 4:
Ka noho tōpū te akomanga ki te pānui, ki te matapaki anō i te tuhinga, kātahi ka tīpakohia e ngā ākonga tētahi o ngā kupu āwhina hei whakakī i tēnā, i tēnā o ngā āputa.
Rangi 5:
I muri i te pānuitanga whakamutunga o te tuhinga, ka noho ngā ākonga ki te whakaraupapa ā-pū i tētahi rārangi kupu.
Ko ēnei mahi nei hei ‘mahi whakamahana’ i te akomanga o Matua Drummond, kātahi ka haere ko te roanga atu o te akoranga whakapakari reo. Me te whakataetae anō a ngā ākonga kia kitea ko wai o rātou te ‘Toa Reo Māori’ i ia rangi.
Ka tahuri te kaiāwhina ki te tirotiro i ngā mahi kua tuhia e ngā ākonga ki ā rātou pukapuka, ā, ka noho tahi a Matua Drummond ki ngā ākonga ki te tirotiro i ngā whakautu ki te ngohe o taua rangi, me te whakamahi i te papa tauhikohiko. Ko tētahi o ngā ākonga hei kaitirotiro i ngā whakautu, ko tā Matua Drummond he tautoko, he hora i ngā whakatikatika ina hiahiatia.
Riro ana mā te kaitirotiro o taua rangi e whakapuaki ngā ākonga tekau kei runga ake i ētahi atu i roto i tēnei mahi (mai i te 10 ki te 1). Kia puta anō i a ia he kupu whakamihi, pēnei nā: “Kei runga noa atu koe, Tāne”, “Kāore he painga i a koe, Amiria”. Ko te ākonga ko ia kei runga rawa, ko ia te ‘Toa Reo Māori’ mō taua rangi, ā, ka whakanōhia tōna ingoa ki runga rawa o te tūtohi pakitara.
Te Kura Māori o Porirua
He kaiako a Awaroa i tētahi akomanga Tau 1-2 i Te Kura Māori o Porirua, Te Whanganui-a-Tara. Ko ētahi o ngā kaiako o tēnei kura kei te tau tuatahi o te kaupapa Whakapiki i te Reo i Akopai. I te hōtaka wetereo o te tau tuatahi, ka āta tirohia he aha tēnei me te ‘tumu’, he aha anō te ‘punga’. Ko ētahi whāinga tōmua o te hōtaka nei, kia pakari ake te reo o ngā ākonga, ā, kia kawea atu ngā mea e ākona ana e ngā kaiako ki roto tonu i ō rātou akomanga. E kitea ana i ngā mahi i te akomanga o Awaroa e whakaahuatia i raro nei, e tino eke ana tēnei whāinga i a ia. Nā runga i āna ake mahi ako i raro i a Whakapiki i te Reo, kua mahia e Awarua he pukapuka mō te ‘tumu’ me te ‘punga’, e tautohu ai, e whakarōpū ai ngā ākonga o tōna ake akomanga i ēnei mea (tirohia te Whakaahua 1).
Ka mahi ia ākonga i tāna ake pukapuka, e arotahi ana ki tētahi o ngā kupu tumu e ono. I te Whakaahua 2, kua tuhia e te ākonga tētahi rerenga e mau mai ana ki roto te tumu, te punga rānei koia te aronga nui o taua pukapuka (hei tauira, ko te tūāhua i te Whakaahua 1), me te tuhi whakaahua anō hei hoa mō te rerenga. I te Whakaahua 3, e whakarōpū ana tētahi tokorua i ngā kupu he mea tuhi atu ki te pereti pepamārō, kia noho wehe ai ngā tumu me ngā punga. Ko tētahi atu mahi kawea ai e Awarua me ana ākonga, ko te whakarōpū i ngā kāri kua tuhia he kupu ki runga ki ngā tumu me ngā punga (kei te Whakaahua 4 tēnei).


text:
Kua whakaae te pāremata ō Tainui, arā, te Kauhanganui ki te whakapuare i ngā whiriwhiri kōrero ki te Karauna e pā ana ki te pūtea tāpiri ka haere ki ā rātou i raro i ngā whakaritenga ō tā rātou whakataunga tiriti.
Ka whai ā Tainui i te whitu tekau miriona tāra, nā te mea, kua koni atu te uara ō ngā whakataunga tiriti katoa ki tua atu i te kotahi piriona tāra.
Hei tā te toihau mohoa ō Te Kauhanganui, ā Greg Miller, i whakatārewahia ngā kōrero e pā ana ki te whakahau ā Kingi Tuheitia kia heke iho te katoa ō ngā māngai ō te Kauhanganui, ki tā rātou hui ā te Hui-tanguru.
Copyright © 2013, Uma Broadcasting Ltd


text:
Pūtaiao
Ko te matauranga Pūtaiao te putiki mātauranga o nga mahuatanga katoa o te taiao mai te rangi ki te whenua huri noa .
Ko te Mātauranga Māori, i roto i tōna horopaki tuku iho, ko te mātauranga, ko te mōhiotanga, ko te māramatanga rānei ki ngā mea katoa e kitea ana, ki ngā mea katoa e huna ana, i te ao tukupū. Kei te hāngai tēnei whakamāramatanga ki tō nāianei horopaki hei tikanga, hei kaupapa mahi hoki mō ngā rangahau Māori, mō ngā pūtaiao Māori, mō ngā hangarau Māori anō hoki.’(Charles Mohi, Mātauranga Māori – He Rauemi ā-Motu, he pānui mā Te Manatu Rangahau, Pūtaiao, Hangarau hoki, wh 1-3, 1993)


text:
Lisiate's budget proposals waylaid
- Read more about Lisiate's budget proposals waylaid
- Log in or register to post comments
Comments
'Koe 'oho(ambush) takai holo
'Ko e 'oho (ambush) takai holo ko'eni 'e he Minisita Lao 'a e Falealea, 'oku hange ia ko e patiseti, kuo pau ke paasi mai ia meihe Kapineti mei 'olunga, pea toki 'ohifo pe ke sio kiai 'a e Falealea ta'e fai 'a hono alea'i 'e taha (Whole House Committee). Ko e palopalema 'eni na'e hoko kimu'a 'i he liliu faka-politikale, ko e 'alu faka-holomui 'a e pule'anga, 'o 'uluaki fakapale'i 'a e 'ikuna (winner) ia kimu'a 'oku te'eki ke kamata 'a e lova. 'Oku totonu ke mahino ki he Minisita Lao ko e lao ma'olunga taha 'i he mamani ko'eni, ko e 'konisenisi mo'ui ' 'o e tangata, 'o 'ikai ko e 'iron hand' .'Oku 'ikai temau 'ilo pe koeha ha palopalema kapau 'e 'uluaki alea'i 'a e fokotu'utu'u patiseti 'a 'Akolo 'ehe 'Whole House Committe', pea toki 'oatu ki he ongo Fale ki 'olunga ke nau feme'a'aki kiai pe tenau sai'ia ai pe 'ikai (respect). Ka ai ha ma'umafai 'oku ne ngaue'aki 'a e lao ta'e kau ai 'a e konisenisi mo'ui 'a e 'Otua, pea ko 'ene lao leva 'e faka-'otua mate pe. 'Oku mau tui ko hono ta'ofi kiki ko'eni 'e he Minisita Lao 'a e 'proposal' 'a 'Akolo he 'oku 'i ai 'a e ngaahi me'a mahu'inga ai 'oku 'ikai loto 'a e pule'anga ke 'ilo ki ai 'a e kakai 'o kapau 'e ale'i 'i he Falealea. He 'ikai loi 'a e lau ia 'a e Tohitapu, ka 'utu ha uaine fo'ou 'i ha hina leta motu'a, ko hono ola 'e maiki 'a e hina leta motu'a 'o toe 'osi pe 'a e uaine faka'ofo'ofa ia ki tu'a....SAIA


text: 1Ti a manga moanna naba n tabeki taekani kamoamoaara? Ke ti kainnanoi, n ai aroia temwaangina, reeta nakoimi ke mai iroumi, aika a na kaoti arora? 2Bon ara reta ngkami ae e koreaki i nanora, ae e ataaki ma ni warekaki irouia aomata ni kabaneia; 3ao e teretere bwa bon ana reta Kristo ngkami, ae ti uotia, ae e koreaki tiaki n te ingke, ma n Taamnein te Atua ae e maiu; ae e koreaki tiaki i aoni baaba aika atiibu, ma i aoni baaba aika iriko aika nanomi. 4Ti atonga aei ibukina bwa iai iroura te aki nanokokoraki iroun te Atua i nanoni Kristo. 5Akea iroura te bae ti na taku iai bwa ti konaa ni karaoa te bwai teuana i bon iroura; ara konaa ni karaoia boni mai iroun te Atua, 6are e karaoira bwa taani beku aika iai aia konaa ibukin te booraraoi ae e boou, are kanoana tiaki te bwai ae e koreaki, ma te Taamnei; bwa e tiritiri te bwai ae e koreaki, ma E kakamaiu te Taamnei. 7Ngkae e roko ma arona ni mimitong te Tua are e uota te mate, ao a koreaki taekana i aoni baaba aika atiibu n te aro are a aki konaa iai tibun Iteraera n taraa ubuni Mote ibukin raneaneana, e boni ngae ngke e a tabe ni mauna raneaneana, 8ao tiaki e na kabatiaaki riki mimitongin ana mwakuri te Taamnei? 9Bwa ngkana iai mimitongin te mwakuri ni kabuaakaka, ao ai mwaiti ra riki mimitongin te mwakuri ibukini karaoan nanon te Atua. 10Bwa te baere e kamimitongaki ngkoa e a tia n aki kamimitongaki ibukin te mimitong ae e raka arona. 11Bwa ngkana iai te mimitong n te baere e aki tei maan arona, ao ai mwaiti ra riki te mimitong n te baere e tei maan arona. 12Ma ngaia ae ngkai iai irouia te kaantaninga aei, ao ti rangi n ninikoria, 13tiaki n ai aroni Mote, are e karabaa matana n te rabuna ni mata, bwa a aonga tibun Iteraera n aki tarataraa tokin te raneanea are e tabe ni mauna. 14Ma a kamatoatoaaki nanoia; bwa man te tai arei ni karokoa te bong aei, ao e tuai meni mauna te rabuna ni mata ngkana a wareka te Booraraoi Nikawai, bwa ti Kristo ae E mauna irouna. 15Ao ma ngkekei ni karokoa ngkai, ngkana e warekaki ana Tua Mote, ao bon iai te rabuna ni mata i aon nanoia. 16Ma ngkana e rairaki te aomata nakon te Uea, ao e na uotaki nako te rabuna ni mata. 17Ao te Uea bon te Taamnei; ao ike E mena iai Taamnein te Uea, ao e mena iai te aro n inaomata. 18Ao ngaira ni bane ma matara aika a aki rabunaki, aika a ti noora mimitongin te Uea kaanga n te tirotaam, ti tabe n onikaki nakoni katootoongana man te mimitong teuana nakon teuana; ao e riki aei mai iroun te Uea ae te Taamnei.


text:
Tiriti o Waitangi
Ka hainatia te Tiriti o Waitangi i te 6 Hui-tanguru 1840 ki Waitangi, Te Tai-tokerau, Aotearoa, e te māngai a te Karauna o te Kīngitanga Kotahi, rātou ko ngā rangatira Māori o Te Ika-a-Māui.
Rārangi kōrero
Ko te tuhinga[edit | edit source]
Ko Wikitoria, te Kuini o Ingarangi, i tana mahara atawhai ki nga Rangatira me nga Hapu o Niu Tirani i tana hiahia hoki kia tohungia ki a ratou o ratou rangatiratanga, me to ratou wenua, a kia mau tonu hoki te Rongo ki a ratou me te Atanoho hoki kua whakaaro ia he mea tika kia tukua mai tetahi Rangatira hei kai whakarite ki nga Tangata maori o Niu Tirani - kia whakaaetia e nga Rangatira maori te Kawanatanga o te Kuini ki nga waahi katoa o te Wenua nei me nga Motu - na te mea hoki he tokomaha ke nga tangata o tona Iwi Kua noho ki tenei wenua, a e haere mai nei.
Na ko te Kuini e hiahia ana kia whakaritea te Kawanatanga kia kaua ai nga kino e puta mai ki te tangata Maori ki te Pakeha e noho ture kore ana.
Na, kua pai te Kuini kia tukua a hau a Wiremu Hopihona he Kapitana i te Roiara Nawi hei Kawana mo nga wahi katoa o Niu Tirani e tukua aianei, amua atu ki te Kuini e mea atu ana ia ki nga Rangatira o te whakaminenga o nga hapu o Nu Tirani me era Rangatira atu enei ture ka korerotia nei.
Ko te tuatahi[edit | edit source]
Ko ngā rangatira o te whakaminenga me ngā rangatira katoa ,hoki, Ki hai i uru ki taua whakaminenga. Ka tuku rawa atu ki te Kuini o Ingarangi ake tonu atu ,Te Kawanatanga kātoa o rātou whenua.
Ko te tuarua[edit | edit source]
Ko te Kuini o Ingarangi ka whakarite ka whakaae ki nga Rangatira ki nga hapu-ki nga tangata katoa o Niu Tirani te tino rangatiratanga o o ratou wenua o ratou kainga me o ratou taonga katoa. Otiia ko nga Rangatira o te Whakaminenga me nga Rangatira katoa atu ka tuku ki te Kuini te hokonga o era wahi wenua e pai ai te tangata nona te Wenua-ki te ritenga o te utu e wakaritea ai e ratou ko te kai hoko e meatia nei e te Kuini hei kai hoko mona.
Ko te tuatoru[edit | edit source]
Hei whakaritenga mai hoki tenei mo te whakaaetanga ki te Kawanatanga o te Kuini-Ka tiakina e te Kuini o Ingarangi nga tangata maori katoa o Niu Tirani ka tukua ki a ratou nga tikanga katoa rite tahi ki ana mea ki nga tangata o Ingarangi.
- (Nā) William Hobson,
- Consul and Lieutenant-Governor.
Na ko matou ko nga Rangatira o te Whakaminenga o nga hapu o Niu Tirani ka huihui nei ki Waitangi ko matou hoki ko nga Rangatira o Niu Tirani ka kite nei i te ritenga o enei kupu, ka tangohia ka whakaaetia katoatia e matou, koia ka tohungia ai o matou ingoa o matou tohu.
Ka meatia tenei ki Waitangi i te ono o nga ra o Pepueri i te tau kotahi mano, e waru rau e wa te kau o to tatou Ariki.
- Ko nga Rangatira o te whakaminenga.


text:
Ma Te Hunga Korero
Kua huakina te kuaha o “Ma te Hunga Korero” - he rauemi tenei hei tautoko, hei akoako hoki i te hunga matatau ki te reo, i te hunga ranei kua tipu ake i roto i te reo.
Kua tuwhera ano hoki tetahi ara, tetahi taiwhanga-a-ipurangi, e taea ai te hunga korero Maori te whakawhitiwhiti whakaaro ki a ratou ano i roto i to ratou ake reo. No reira, koia nei ta “Ma te Hunga Korero” e rangahau haere nei, e kimikimi haere nei i nga kaupapa Maori, i nga tu ahuatanga katoa, e whakatairanga ana i to tatou taonga.
Mena e kaingakau nui ana koe ki nga ikeiketanga o te ao whaikorero, ki te hohonutanga o te tuku reo karanga, ki nga maramatanga o tuawhakarere e huna ana i roto i o tatou whakatauki: kaore e kore ka kitea ki konei etahi painga mou penei i nga patapatai kupuhuna, te pakimaero raupapa reo irirangi - a Makorea, me nga tohutohu hei awhina i te hunga e whakapau wera ana ki te whakapai ake i o ratou reo.


text:
For Saturday, March 15, 2014
POSTED: 01:30 a.m. HST, Mar 15, 2014
LAST UPDATED: 08:08 a.m. HST, Mar 15, 2014
Synopsis: Is recreational marijuana good for Hawai'i?
________
Ua lilo aku nei ka 'auhau pakalōlō i loa'a aku nei i ka moku'āina 'o Kololako i mea kama'ilio nui 'ia a i mea ho'i i nānā nui 'ia e nā moku'āina 'ē a'e. 'O ka nui o ka 'auhau i loa'a i ka pakalōlō ho'onanea ma laila ma ka mahina 'o Ianuali, he $2 miliona kālā a 'oi aku. He ho'okahi wale nō mahina. A ke hui pū ia me ka loa'a i ka pakalōlō lapa'au, he $3.5 miliona kālā ka nui. He mea kū i ke kānāwai ka pakalōlō lapa'au a me ka pakalōlō ho'onanea ma Kololako, a pēlā pū me Wakinekona. A ma nā moku'āina he 20, he kū nō i ke kānāwai ka pakalōlō lapa'au.
E lilo paha ka pakalōlō i mea kūkākūkā 'ia no nā luna kau kānāwai o Hawai'i nei i mea e nui ai ke kālā o kahi waihona nona ke koena 'opihi i kūpihipihi loa.
'Eā, ua ho'omaopopo paha 'oukou i kahi mana'o o kekahi lunamaka'āinana, 'o Rida Cabanilla, 'o ia ho'i, he mea kū i ke kānāwai ka ho'oulu 'ia 'ana o ka pakalōlō ma Hawai'i nei, akā, e ho'olilo 'ia aku i 'Amelika. Ke lana nei ka mana'o o ko 'oukou mea kākau, e loli paha kona mana'o, a e 'ae 'ia ka pakalōlō ho'onanea ma kēia pae 'āina nei.
He nui paha ka po'e kū'ē i ka pakalōlō ho'onanea, akā, i kēia manawa, ua 'ae 'ia ma ke kānāwai ka wai 'ona a me ke kikaliki. Ua 'oi aku paha ka 'ino o ia mau mea 'elua ma mua o ka pakalōlō.
A he hopohopo kekahi o loa'a ka pakalōlō i nā keiki o Hawai'i nei. 'Eā, 'o ka po'e keiki makemake pakalōlō, he loa'a wale ka pakalōlō i kēia manawa.
'Eā, e nā luna kau kānāwai a me ka lehulehu, 'a'ole e hāiki ka no'ono'o. E kala loa i puhi 'ia ai ka pakalōlō ma ka ho'omana a ke ho'omau 'ia nei ia hana i kēia manawa. He lā'au ka pakalōlō mai kahiko mai, a he 'ano 'ē loa ka pāpā 'ia 'ana aku o ka lā'au lapa'au.
I Ulu I Ke Kumu
Synopsis: The I Ulu I Ke Kumu Awards is next Saturday. It honors the following Kanaka Maoli educator-leaders: Dr. Benjamin Young, Dee Jay Mailer, Māpuana and Kīhei de Silva, and the Protect Kaho'olawe 'Ohana. [Correction from last week’s synopsis: Kīhei de Silva was left out of the synopsis, however, he is also one of the recipients of the award.}
———
E mālama 'ia aku ana ka 'Aha Hā'awi Makana I Ulu I Ke Kumu i kēia Pō'aono a'e. He mea ia e ho'oulu ai i ke kālā no ka po'e haumāna o ke Kulanui o Hawai'i. A i kēia makahiki, he mau kānaka e kau ana i ka hano hāweo. 'O ia nō 'o Kauka Benjamin Young, 'o Dee Jay Mailer, 'o Māpuana a me Kīhei de Silva, a me ka Protect Kaho'olawe 'Ohana. Inā he mana'o kou e kōkua ma ka hā'awi manawale'a i ke kālā a ma kekahi hana paha, e kāhea iā Hawai'inuiākea ma ka helu 808-956-0980 a e leka uila paha i ka hua leka uila, hshk@hawaii.edu.
———
E ho ‘ouna ‘ia mai na ā leka iā māua, ‘o ia ho‘i ‘o Laiana Wong a me Kekeha Solis ma ka pahu leka uila ma lalo nei:
>> kwong@hawaii.edu
>> rsolis@hawaii.edu
a i ‘ole ia, ma ke kelepona:
>> 956-2627 (Laiana)
>> 956-2627 (Kekeha)
This column is coordinated by Kawaihuelani Center for Hawaiian Language at the University of Hawai‘i at Mānoa.


text: 1Ma ngaia ae I kani kauungaia unimwaane akana a mena i buakomi, ngai ae bon te unimwaane naba, ao te tia noora Kristo n arona ni maraki, ao te tia buokanibwai n te neboaki are e nang kaotaki: 2kam na tararuaa raoi ana nanai te Atua ma ni kaawakinna raoi, tiaki n te aro ae kam kairoroaki iai; ma kam na kaawakinna ma te nano ni kukurei n ai aron nanon te Atua. Kam na kaawakinna naba, tiaki ibukin te kanibwaibwai n te aro ae e aki riai, ma ibukina bwa bon iai nanomi ae e korakora nako iai; 3ao tai tau-taekaniia akana a mena i aan ami tararua, ma kam na riki bwa banna ni kakairi nakon te nanai. 4Ao ngkana E a manga oki te Tia Kaawakin-tiibu are te Mataniwi, ao e na reke iroumi te bau are te neboaki are e aki konaa n rai. 5Ao i bukimi ngkami aika kam ataei riki: kam na aan-taeka irouia unimwaane. Ao kam na bwaina te nanorinano n aromi n i torotoro iroumi; bwa e kaangai te Baibara: Bwa E ekiia nako akana a kainikatonga te Atua, ao E akoiia akana a nanorinano. 6Ma ngaia ae kam na kananoorinanoingkami i aani bain te Atua ae e baina ae mwaaka, bwa E aonga ni karietaataingkami n te tai ae e riai. 7Kam na kaaki i aona baika kam raraomaeakin, bwa E tabeakiningkami. 8Kam na kamarurungingkami, ao bwaina te tatauraoi. Bwa e aiwa ami i are te riaaboro n ai aron te raian ae e bekorara, n ukoukora konana bwa e na oongnga. 9Kam na raarawa nakoina, ao kam na teimatoa n te onimaki, ngkai kam ataia bwa raomi n onimaki i aon aaba nako a taonaki naba ni maraki aika ti te bo aroia ma akana kam taonaki iai. 10Ao te Atua are mai irouna te aakoi ni kabane, ae E weteingkami nakon neboakina ae e aki toki ngkai kam reitaki ma Kristo, E na karaoingkami bwa a na nako raoi aromi i mwiini marakimi n te tai ae e aki maan, ao E na kateimatoaingkami ma ni kakorakoraingkami ma ni kamatoatoaingkami 11Ana bwai te tau-taeka n aki tootoki. Amene. 12E korea te reta ae e kimototo Tirouano i bukiu, ae te tari ae I taku bwa e kakaonimaki. I kani kauungaingkami ma ni kaotiota te aakoi aei bwa te 476,1 BETERO 5 aakoi ni koaua ae mai iroun te Atua: kam na tei matoa iai. 13E kamauringkami neiei, ae e mena i Bwaburon ae neie e rineaki naba ma ngkami; ao e kamauringkami naba Mareko ae natiu. 14Kam na i kamauringkami n ai aroia taari ni kamauri. E na mena te rau iroumi ni kabaneingkami akana kam reitaki ma Kristo.