text:
POSTED: 01:30 a.m. HST, Nov 26, 2011
Synopsis: Makawalu Lā Kū'oko'a celebration on Monday, Nov. 28, 2011.
Aloha mai e nā hoa aloha 'āina e hāpai i ka hae hanohano o Hawai'i a puni kēia pae 'āina. Mahalo nui 'ia ka lokomaika'i o Kauakūkalahale me ka heluhelu 'ana mai o 'oukou.
Kani ke olohao, kū nā pū laipela no ka Lā Kū'oko'a o Ke Aupuni Hawai'i. 'Oiai ua kaulana ka mahina nei i ia wahi lā 'ē a'e a 'Amerika e ho'olaule'a ai, hāweo le'a aku nō na'e ua lā nui kūikawā, 'o ka lā 28 o Nowemapa i kapa 'ia 'o ka "Hawaiian Independence Day."
He lā nui ia, na Ke Aupuni o Hawai'i i kūkulu i ka makahiki 1843 i kia ho'omana'o kūkā'oko'a poina 'ole, he lā le'ale'a nō ho'i e ho'olaule'a ai a e hali'a aloha ai ko Hawai'i a pau i ka hana ho'onakoa a kekahi kā'e'a'e'a wiwo 'ole nona ka inoa 'o Timoteo Ha'alilio.
I ia manawa ma ka mo'olelo o Hawai'i, puni nā wahi moku pae 'āina nei i nā manō weliweli kū o ka moana, 'o ia ho'i, nā aupuni 'a'ao o ka honua. No laila, ua koho Ka Mō'ī Lani Kauikeaouli iā Timoteo Ha'alilio mā e nonoi aku i nā po'o alaka'i o 'Amerika, Beretania Nui, a me Farani, i 'ikea mai ai ko Hawai'i kū'oko'a. 'O nā palapala 'aelike kaukolu e hō'oia 'ia ai ke ea o Hawai'i ka hopena o kā lākou luhi mākolu. Ua hāpai 'ia, 'āpono 'ia, a kāko'o 'ia ua pāpā'ale lā a hiki i 1893, ka wā i kipi aku ai nā kū'ē aupuni i Ka Mō'ī Lili'uokalani.
'Oiai pāpā 'ia e ka Repubalika o Hawai'i, 'a'ole e mālama 'ia ka Lā Kū'oko'a, ho'olaule'a mau nō na'e nā kūpuna ma ka lā 28 o Nowemapa me ka wiwo 'ole i ke kānāwai. Eia na'e, ua hele a nalo iho ka mana'o nui o kēia lā ma muli o ka na'aupō o kēlā me kēia hanauna ma ia hope mai.
Pehea lā ka mana'o o kākou e nā mamo o ka wā mālamalama nei? Mai noho kākou a hoka i ka 'oli'oli 'ole, hele mai nō i Kamakakūokalani Center for Hawaiian Studies ma UH Mānoa, ma laila ana e mālama 'ia ai kēia lā kupaianaha e ka hui Makawalu. Iā 'oukou e ho'olono ana i ke ku'i lono hoihoi o ke kūkākūkā politika, e inu i ka 'awa, e 'ai i ke pa'i'ai, e kū'ai i pālule Makawalu keu a ka mio me kekahi lā'au Hawai'i. Hana i ke kūpe'e kukui me kekahi 'eke nani i makana. He lawa pono nā mea a 'oukou e hana ai ma laila!
No laila, loa'a ka hae, huki i luna, inā kākou!
Manawa: Pō'akahi, Lā 28 o Nowemapa 2011; 10:00am.
Kahi: Kamakakūokalani Center for Hawaiian Studies.
Kumu: Kū'oko'a Kākou! Huki i ka Hae!
Nīnau: zuri@hawaii.edu
*He 'ahahui kaiāulu 'o Makawalu na nā haumāna o UH Mānoa e alaka'i ai. Inā ulu a'ela ka hoihoi i loko, nānā 'ia hawaii-imiloa.com*
E ho'ouna 'ia mai nā leka iā māua, 'o ia ho'i 'o Laiana Wong a me Kekeha Solis ma ka pahu leka uila ma lalo nei:
» kwong@hawaii.edu
» rsolis@hawaii.edu
a i ‘ole ia, ma ke kelepona:
» 956-2627 (Laiana)
» 956-2627 (Kekeha)
This column is coordinated by Kawaihuelani Center for Hawaiian Language at the University of Hawai'i at Mānoa.


c: text/html

text: 1A taku aomata bwa bon iai te wene ni bure i buakomi, ae te aeka ni wene ni bure ae akea n ai arona i buakoia aomata aika tiaki I-Iutaia—bwa e buuna buuun tamana te aomata. 2Ao kam kainikatonga! Tiaki bwa kam bon riai n nanokaawaki? Ao te aomata are e karaoa te aro aei e bon riai ni kamwaawaaki mai buakomi. 3Ao I boni ngae n raroa nako mai iroumi n rabwatau, ma I boni mena iroumi n taamneiu; ao ngke kangaa I mena iroumi, ao I a kaman tia, n aran ara Uea are Iesu Kristo, ni motika taekan te aomata are e karaoa te aro ni kammaira anne. 4Ngkana kam bootaki, ao raomi taamneiu ma mwaakan ara Uea are Iesu; 5ao kam na anga teuanne nakon Tatan ibukin uruakan rabwatana, bwa e aonga ni maiu taamneina n ana bong te Uea. 6E aki raoiroi bwa kam na kamoamoa. Kam aki ataa te iiti ae ti teutana bwa e konaa ni karikirakea te buraawa are e na karikaki? 7Kam na kaaki te iiti nikawai, bwa kam aonga n riki n ai aron te kariki ni buraawa ae e boou are akea te iiti iai: bwa bon anne aromi. Bwa bwain te Toa are te Riao bon te karea ae te tiibuteteei are Iesu Kristo, are E a tia ni kamateaki. 8Ma ngaia ae ti na bootaki ni kukurei n te Toa are te Riao, ma ti na aki kaboonganaa te kariki are iai te iiti nikawai iai, are te bure ma te buaakaka; ma ti na kaboonganaa te kariki are akea te iiti iai, are karikin te itiaki ma te koaua. 9N au reta are I a tia ni koroia nakoimi, ao I tuangkami bwa kam na aki raoniia taani wene ni bure. 10I aki nanoniia ikai aomatan te aonnaba aei aika taani wene ni bure, ma taani mataai ni kanibwaibwai, ma taani baabakanikawai, ma taan taromauri bouananti; bwa ngkana ngaia aei ae I nanonna, ao nanona ngkanne bwa kam na kiitana te aonnaba. 11Ma are I nanonna n au koroboki, bwa kam na aki raona te aomata ae e atongaki bwa te tia onimaki, ao ngaia bon te tia wene ni bure, ke e mataai ni kanibwaibwai, ke te tia taromauri bouananti, ke te tia taetae n iowawa, ke te tia mamanging, ke te tia baabakanikawai; kam na tai amwarake naba ma ngaia. 12Bwa tera au bwai ni baairei taekaia aomata aika tiaki kaain te ekaretia? Tiaki bwa ti kaain te ekaretia aika kam na baairei taekaia? 13Ma te Atua E na motiki-taekaia akana tiaki kaain te ekaretia. Kam na kamwaawaa te aomata ae e buaakaka mai buakomi.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Aloha Hāloa
Synopsis: The rally at Bachman Hall of the Univeristy of Hawai'i at Mānoa protesting patents on the kalo.
'Auhea 'oukou e nā makamaka aloha 'āina, aloha kupuna ho'i. 'O ka mea e kama'ilio 'ia ana i kēia lā, 'o ia ke po'omana'o e kau a'ela ma luna, 'o ia ho'i 'o Aloha Hāloa. A ua 'ike 'ia aku nei nō ke Aloha Hāloa ma ka Pō'ahā nei, i ka 'ākoakoa 'ana aku nei o kānaka, nā kūpuna, nā mākua, a me nā keiki. He mau lau paha ka nui. E nīnau mai auane'i kekahi, "No ke aha lākou i 'ākoakoa ai?" No ka hō'ike 'ana a'e i ke Aloha Hāloa, ke Aloha 'Āina, ke Aloha Kupuna ho'i, 'o ia ko lākou mea i 'ākoakoa aku ai.
I kupu a'e ka mana'o hō'eu'eu lehulehu ma muli o ka hana 'āpiki a ke Kula Nui o Hawai'i ma ke kāko'o 'ana i ka hana i palapala ho'okuleana nona ma luna o kahi kupuna aloha o kākou, 'o Hāloa. [E huikala mai i ko 'oukou mea kākau, 'a'ole maopopo na wai lā i ho'olālā i ka hālāwai hō'eu'eu, akā ke mahalo aku nei nā limahana o Kauakūkalahale i ia (mau) kanaka.]
He keu ka pōmaika'i o ia lā, ua kipa mai 'o Hālau Lōkahi, me ke alaka'i 'ana mai o Kumu Hina. 'A'ole i kana mai o ke aloha o ka na'au i ka 'ike 'ana aku i nā keiki o ia kula ma ka hō'ike 'ana mai i ko lākou aloha no Hāloa. [Mahalo iā 'oe e Hina a me nā kumu 'ē a'e o Hālau Lōkahi no ka pa'a o nā hula, nā oli a me nā mele i kā kākou po'e keiki.] Oli mai ana lākou i ko lākou hiki 'ana mai i ka hale 'o Bachman ma ke Kula Nui o Hawai'i ma Mānoa. A ma hope o ke aloha 'ana o ko Mānoa iā lākou, na 'Anakala Walter Ritte Jr. i hō'eu'eu mai i ke anaina. 'O kahi mea nui āna i kama'ilio mai ai, 'o ia ka hō'ole 'ana i ka hana 'ana i palapala ho'okuleana ma luna o ke kalo. A kāko'o mai ke anaina, 'a'ole palapala ho'okuleana. 'A'ole i li'uli'u kona kama'ilio 'ana mai, hō'ea maila ko ka Papa Lo'i 'o Kānewai, me Kumu Pōmaika'i Kaniaupio-Crozier a me 'Anakala Eddie Kaanana. A hiki pū mai nā haumāna o Hālau Kū Mana me kā lākou po'e kumu. Piha hau'oli ke 'ike aku i nā keiki ma kēia mau kula ho'āmana, e mana'o ai ke ola ma kēia hope aku.
A ma ia hope mai, ka'i akula nā kula 'elua a me ka Papa Lo'i 'o Kānewai a i mua pono o ka hale 'o Bachman. Kainō, e hele kino mai ana ka pelekikena o ua kula nui nei, no ke kama'ilio 'ana mai i kona mana'o no ka palapala ho'okuleana, a no ka ho'olohe 'ana ho'i i ka mana'o o nā kānaka i hiki aku i laila, eia kā, 'a'ole 'o ia i hele i ka hana i ia lā. Ua loa'a paha 'o ia i ka pe'epe'e, he ma'i kahiko ia, a 'o ka 'ike 'ia i kēia mau lā ka mea e kāhāhā ai ka no'ono'o.
Mahalo nui 'ia nā kānaka a pau i ha'i 'ōlelo ma ia lā, mahalo e 'Anakala Eddie, 'Anakala Walter, 'o Auntie Vickie, 'o Kumu Lilikalā, 'o Kumu Pōmaika'i, 'o Kumu Hina a me nā kānaka 'ē a'e (e kala mai i ka mea kākau, poina ihola paha kekahi). A mahalo ho'i iā 'oukou e nā hoa kāko'o i hele kino aku i laila i mea e hō'ike aku ai i ke Aloha Hāloa, ke Aloha 'Āina a me ke Aloha Kupuna.
'O ia ihola, ke ho'i aku nei ko Mānoa keiki, ua ahiahi. Aloha.
This column is coordinated by the Hawaiian Language Department at the University of Hawai'i at Mānoa, supported by UH President Evan Dobelle's Initiative for Achieving Native Hawaiian Academic Excellence.
E ho'ouna 'ia mai nä leka iä mäua, 'o ia ho'i 'o Laiana Wong a me Kekeha Solis ma ka pahu leka uila ma lalo nei:
a i 'ole ia, ma ke kelepona:
» 956-2627 (Laiana)
» 956-2624 (Kekeha)
BACK TO TOP
Aloha Häloa
Synopsis: The rally at Bachman Hall of the Univeristy of Hawai'i at Mänoa protesting the patent on the kalo.
'Auhea 'oukou e nä makamaka aloha 'äina, aloha kupuna ho'i. 'O ka mea e kama'ilio 'ia ana i këia lä, 'o ia ke po'omana'o e kau a'ela ma luna, 'o ia ho'i 'o Aloha Häloa. A ua 'ike 'ia aku nei nö ke Aloha Häloa ma ka Pö'ahä nei, i ka 'äkoakoa 'ana aku nei o känaka, nä küpuna, nä mäkua, a me nä keiki. He mau lau paha ka nui. E nïnau mai auane'i kekahi, "No ke aha läkou i 'äkoakoa ai?" No ka hö'ike 'ana a'e i ke Aloha Häloa, ke Aloha 'Äina, ke Aloha Kupuna ho'i, 'o ia ko läkou mea i 'äkoakoa aku ai.
I kupu a'e ka mana'o hö'eu'eu lehulehu ma muli o ka hana 'äpiki a ke Kula Nui o Hawai'i ma ke käko'o 'ana i ka hana i palapala ho'okuleana nona ma luna o kahi kupuna aloha o käkou, 'o Häloa. [E huikala mai i ko 'oukou mea käkau, 'a'ole maopopo na wai lä i ho'olälä i ka häläwai hö'eu'eu, akä ke mahalo aku nei nä limahana o Kauakükalahale i ia (mau) kanaka.]
He keu ka pömaika'i o ia lä, ua kipa mai 'o Hälau Lökahi, me ke alaka'i 'ana mai o Kumu Hina. 'A'ole i kana mai o ke aloha o ka na'au i ka 'ike 'ana aku i nä keiki o ia kula ma ka hö'ike 'ana mai i ko läkou aloha no Häloa. [Mahalo iä 'oe e Hina a me nä kumu 'ë a'e o Hälau Lökahi no ka pa'a o nä hula, nä oli a me nä mele i kä käkou po'e keiki.] Oli mai ana läkou i ko läkou hiki 'ana mai i ka hale 'o Bachman ma ke Kula Nui o Hawai'i ma Mänoa. A ma hope o ke aloha 'ana o ko Mänoa iä läkou, na 'Anakala Walter Ritte Jr. i hö'eu'eu mai i ke anaina. 'O kahi mea nui äna i kama'ilio mai ai, 'o ia ka hö'ole 'ana i ka hana 'ana i palapala ho'okuleana ma luna o ke kalo. A käko'o mai ke anaina, 'a'ole palapala ho'okuleana. 'A'ole i li'uli'u kona kama'ilio 'ana mai, hö'ea maila ko ka Papa Lo'i 'o Känewai, me Kumu Pömaika'i Kaniaupio-Crozier a me 'Anakala Eddie Kaanana. A hiki pü mai nä haumäna o Hälau Kü Mana me kä läkou po'e kumu. Piha hau'oli ke 'ike aku i nä keiki ma këia mau kula ho'ämana, e mana'o ai ke ola ma këia hope aku.
A ma ia hope mai, ka'i akula nä kula 'elua a me ka Papa Lo'i 'o Känewai a i mua pono o ka hale 'o Bachman. Kainö, e hele kino mai ana ka pelekikena o ua kula nui nei, no ke kama'ilio 'ana mai i kona mana'o no ka palapala ho'okuleana, a no ka ho'olohe 'ana ho'i i ka mana'o o nä känaka i hiki aku i laila, eia kä, 'a'ole 'o ia i hele i ka hana i ia lä. Ua loa'a paha 'o ia i ka pe'epe'e, he ma'i kahiko ia, a 'o ka 'ike 'ia i këia mau lä ka mea e kähähä ai ka no'ono'o.
Mahalo nui 'ia nä känaka a pau i ha'i 'ölelo ma ia lä, mahalo e 'Anakala Eddie, 'Anakala Walter, 'o Auntie Vickie, 'o Kumu Lilikalä, 'o Kumu Pömaika'i, 'o Kumu Hina a me nä känaka 'ë a'e (e kala mai i ka mea käkau, poina ihola paha kekahi). A mahalo ho'i iä 'oukou e nä hoa käko'o i hele kino aku i laila i mea e hö'ike aku ai i ke Aloha Häloa, ke Aloha 'Äina a me ke Aloha Kupuna.
'O ia ihola, ke ho'i aku nei ko Mänoa keiki, ua ahiahi. Aloha.
This column is coordinated by the Hawaiian Language Department at the University of Hawai'i at Mānoa, supported by UH President Evan Dobelle's Initiative for Achieving Native Hawaiian Academic Excellence.
E ho'ouna 'ia mai nā leka iā māua, 'o ia ho'i 'o Laiana Wong a me Kekeha Solis ma ka pahu leka uila ma lalo nei:
a i 'ole ia, ma ke kelepona:
» 956-2627 (Laiana)
» 956-2624 (Kekeha)


text:
He kahui pakihi Māori ā Te Awe, he kaupapa tautoko taiohi ā Te Taiohitoa o Te Awe, nā Te Awe ā Te Taiohitoa.
Ka nui te hiahia ō Te Awe ki te tautoko i ngā taiohi rapa mahi, e whai oranga ai rātau i tēnei ao.
Kua tae atu ā Te Awe ki ngā kura ō Te Kāreti Kōtiro ō Pōneke, Te Kareti Kōtiro ō te Rāwhiti, Hato Kataraina, Hato Mākere me Te Kāreti ō Pōneke ki te āki taiohi ki ngā huarahi whakarite ā Te Awe ā Te Taiohitoa
Hai tā Mel Harrington, kaihautū i Te Taiohitoa ā Te Awe, ma te āki i te taiohi kia mahi, mā te whakatō tikanga mahi pai, mā te whakanui i te taiohi tēra pea ka hiahia rātau ki te whakapakari i ā rātau anō i tēnei ao e pā ana ki ngā tikanga ō te mahi.


text:
POSTED: 01:30 a.m. HST, May 18, 2013
Synopsis: “Progress is impossible without change, and those who cannot change their minds cannot change anything.” -— George Bernard Shaw
———
Aloha pumehana e nā makamaka e heluhelu nei. Ho'ola'a 'ia kēia 'atikala no ku'u kupunahine 'o Lokelani Moreno. He kupuna 'o ia ma nā kula ha'aha'a ma kahi o 'umi makahiki. He wahine ikaika 'o ia a he kumu ho'ohālike nui no'u. Nui kona a'o 'ana mai ia'u i ku'u wā kamali'i. He kohu 'a'aka a na'au pōkole i kahi wā, no ka mea, 'a'ole 'o ia hoihoi i ka ho'opaumanawa. Kūlia nō 'o ia i ka pahuhopu a ho'okō aku nō i nā kuleana. I ka ha'alele 'ana o ka hā iā ia he wā kaumaha a pa'akikī no'u. I kēlā me kēia lā ma ia hope iho, noho wale au me ka hāli'ali'a aloha iā ia. Ua hele nō a kāmoloā ke 'ano.
Ma muli o kona hala 'ana, no'ono'o nui au e pili ana i ka holomua o ka'u mau hana pono'ī a me ka holomua nō ho'i o ka po'e Hawai'i. Ke mana'o nei au e ho'oikaika i ka mālama 'ana i ko'u mau pilina, nā kuleana kula, a me ka'u mau hana like 'ole a pau. I kēia mau lā nō ho'i, nui ke kūkākūkā a me ka paio 'ana no ke 'ano o ia mea he “Hawai'i maoli”. He aha ia mea he Hawai'i maoli? He nīnau wāhi pūniu nō ia. Ho'omana'o au i kekahi mo'olelo a'u i heluhelu ai ma loko o ka papa i kēlā kau aku nei. Penei ho'i:
Aia 'elua kime pōhīna'i 'ōiwi ma ka ho'okūkū kahului. 'Oko'a ka lāhui o kekahi a 'oko'a nō ho'i ko kekahi. I ka lā ma mua pono o ka ho'okūkū 'ana, ua mana'o ke kime mua, aia ka pono i ke kiu aku i ka hoa paio i mea e 'ike ai i kona akamai a me ka 'ole i ka pā'ani 'ana. I kiu aku ka hana, ua 'ike 'ia ke akamai loa o kēlā kime i ka pā'ani. No laila, ua ho'i lākou nei me ka mana'o e eo ana paha ke ho'okūkū, e aho ho'i ke kūkākūkā 'ana i ka mea e lilo ai ke eo iā lākou.
I ka hopena o ke kūkā, ua kuhi lākou 'a'ole paha he po'e 'ōiwi maoli nā lālā a pau o kēlā kime, a he pono ke koikoi aku iā lākou e hō'oia'i'o mai i ko lākou kūlana he kanaka 'ōiwi i mua o ka 'uao. No laila, i ke ahiahi ma mua o ka ho'okūkū kahului, 'ōlelo akula ke kime mua i ka 'uao ha'uki e hō'oia 'ia ke kūlana 'ōiwi o nā 'ālapa o kekahi kime. A pane akula ka 'uao, “Pehea e hō'oia'i'o ai?” 'Ōlelo aku ke kime mua, “Ma o ka ho'opuka 'ana i kā lākou 'ōlelo 'ōiwi, pēlā nō e 'ike 'ia ai.” E like na'e me ka nui o ka po'e 'ōiwi o kēia mau lā, 'a'ole hiki i nā lālā o kēlā kime ke ho'opuka i kā lākou 'ōlelo pono'ī. Eia na'e, ua hō'ike lākou i kā lākou kāleka 'ōiwi i mea e hō'oia ai i ko lākou lāhui 'ōiwi. Kū'ē ke kime mua i ia 'ano hō'ike. 'O ka ho'opa'apa'a aku a ho'opa'apa'a mai nō ia a welo ka lā. He minamina ho'i kau, no ka mea, 'a'ohe lawa ka manawa e pā'ani ai, a wahi a ka 'uao, 'a'ohe mea lanakila. Hoka ihola nā kime 'elua no ko lākou po'o pa'akikī a me ke kū'ē'ē kekahi i kekahi.
'O ka nīnau nui o kēia mo'olelo, “He aha ka mea nui?” 'A'ole paha 'o ka hō'oia lāhui he mea nui. I mea kōkua aha ia no kākou e holomua ai? He mea ia e pau ai ka “pā'ani” 'ana. E aho e ho'omana'o i nā mea nui. Aia i laila ka holomua. 'O ia ka mana'o nui o ku'u tūtū aloha. Mau nō kona a'o 'ana mai ia'u.
———
E ho'ouna 'ia mai na ā leka i? m?ua, 'o ia ho'i 'o Laiana Wong a me Kekeha Solis ma ka pahu leka uila ma lalo nei:
>> kwong@hawaii.edu
>> rsolis@hawaii.edu
a i ‘ole ia, ma ke kelepona:
>> 956-2627 (Laiana)
>> 956-2627 (Kekeha)
This column is coordinated by Kawaihuelani Center for Hawaiian Language at the University of Hawai'i at Mānoa.


text:
Hōne Heke
Ko Hōne Heke he rangatira nō Pēwhairangi, nō Ngā Puhi (? -1850). He Karaitiana a Heke, ā, he hoa piritata tonu ki a Te Karuwhā. I te hainatanga o te Tiriti o Waitangi i te tau 1840, koia tētahi i whakapono ki ngā kī taurangi a Te Karuwhā tērā tonu e tiakina te mana o ngā rangatira Māori. Ko ia te tuatahi o ngā rangatira o Te Tai-tokerau ki te haina (ahakoa ko tōna moko te mea tuawhā i te Tiriti ina pānuitia, i te mea i whakaurungia ngā hainatanga o ōna rangatira ki runga ake i tāna).Ko Hōne Heke he reo whai mana, he reo i tautoko i te Tiriti o Waitangi. Ahakoa, ka tahuri ia i muri ki ngā mahi whakahē i te mana whakahaere o Ingarangi ki Aotearoa.
Ka pā te pōuri me te mamae ki a Heke i te whā tau i muri mai, nā te mea i te whakangaromia e te Karauna te mana o te iwi Māori. Ka tono a Heke kia topea te pou haki i te kāinga Pākehā o Kororāreka. Ko te take i pērā ai, he āta whakaatu i tō rātou riri ki te mana kāwanatanga o Ingarangi, engari kia kaua e whakatumatuma ki ngā kaiwhakanoho Pākehā. I roto i ngā marama whai muri, e toru atu anō ngā whakatūranga me ngā topenga i te pou. I te tau 1845, i te topenga tuawhā, ka pakanga Te Karauna ki ngā iwi o Te Tai-tokerau.
Tohutoro[edit | edit source]
- Ngā Tāngata Taumata Rau URL:NZDB


text:
Ō mātou ingoa huri noa i te wā
I mau i te National Art Gallery tōna ingoa i 1936 ki 1992, ā, ka huri ia hei wāhanga o Te Papa.
Ō mātou kaihautū huri noa i te wā
Ngā Kaiwhakahaere o te National Museum
Ngā Kaiwhakahaere o te National Art Gallery
Ngā Tumu Whakarae o Te Papa
Ngā Kaihautū (Māori) o Te Papa
Ngā Kaiwhakahaere o te National Museum
Kei raro nei he rārangi o ngā Kaiwhakahaere o te National Museum, ā, tae noa ki 1992 ka haere hei wāhanga o Te Papa. I mua i tērā, i hurihia tōna ingoa o te Colonial Museum (1865) ki te Dominion Museum (1907) ki te National Museum (1972).
Tirohia i konei ngā Kaiwhakahaere Matua o Te Papa.
Ngā Kaiwhakahaere o te National Art Gallery
I whakatūria te National Art Gallery i te tau 1936. Kei raro nei he rārangi o ōna Kaiwhakahaere, ā, huri noa ia hei wāhanga o Te Papa i 1992.
Ngā Tumu Whakarae o Te Papa
Mai i te whakaritenga o Te Papa i 1992 kua tau te ingoa o te kaiārahi ki te Tumu Whakarae (CEO).
Ngā Kaihautū (Māori) o Te Papa
Mai i 1995, kua tuaritia e te Tumu Whakarae me te Kaihautū te mahi arataki i a Te Papa. He whakaatu tēnei i te kaingākau o te Whare Taonga ki ngā tikanga rua.


text:
Wp/tkl/Lotu Moni o Iehu
Ko te lotu e whakaigoa ko te "Lotu Moni o Iehu" he lotu tuutokatahi na whakavae I te laumua o Haina i te tauhaga awhe iva helau whitu hewhulu. Ii na vai taimi nei, e tuha kua lua miliona awhe o tagata kua talitonu ki tenei lotu. E aowhia ai whoki i loto o tenei lua miliona awhe, tagata mai atunuku kehekehe e hili atu i te 50 hewhulu ia atunuku kehekehe mai na atuwhenua e ono o te lalolagi. Ko te lotu tenei na kamata ona tutupu ake mai i te henituli lua hewhulu, kae e mautuu ana talitonuga ki naa talitonuga o naa lotu patipati; he vaega o te whakatuatua whakakelihiano. Ko te agaaga moni ma te kautuu o te lotu nei, ko te taalakiga o te Evagelia a Iehu ki atunuku kehekehe a te lalolagi kae koi heki toe awhio mai o tana awhioga paia. Ko ienei na talitonuga e hewhulu a te lotu nei:
- ko te agaaga tapu-paia
- ko te papatihoga
- ko te whuluwhuluga o naa vae
- ko te komunio
- ko te haapati
- ko Iehu Keliho
- ko te Tuhi Paia-tapu
- ko te whakaola o te hilihili kehe
- ko te lotu ma ana whakavae
- ko te toe whakamahino o tagata agahala


text:
'Aha Kāne 2006
Synopsis: The first ever conference on Hawaiian men's health was held this past weekend on O
'ahu.
'Auhea 'oukou e nā kāne Hawai'i. I kēlā hopena pule a'e nei, 'akahi nō a mālama 'ia he 'aha no kākou ma uka o Kapālama. Ua kūkākūkā 'ia a hō'ike'ike 'ia ho'i nā kumuhana like 'ole e pono ai ka nohona ke olakino o nā kāne Hawai'i. 'O ka po'e i 'ākoakoa maila, ua pōmaika'i 'i'o nō i ka ua mea 'o ke kapu o ia 'aha no nā kāne wale nō.
Ma waena o nā hana like 'ole i 'auamo 'ia ma laila, 'o ka mea i 'oi a'e kona waiwai, 'o ia ka mālama 'ia o kahi ke'ena no nā kauka lapa'au, kahi e nānā manawale'a mai ai i ka maika'i a me ka 'ole o ke olakino o kākou kāne, a ua koikoi 'ia nō ho'i kēlā me kēia kāne e hele aku i laila e kilo 'ia ai. He waiwai nō ia hana, no ka mea, ua 'ike 'ia ke 'ano o kākou kāne he po'e po'o pa'akikī i ka hō'alo mau i ke kauka, a no ia 'ano ho'i, aia ka 'ike 'ana i ke kupu mai o ka ma'i a hala kahi Pu'ulena. 'O au pū kekahi e helu 'ia ma loko o ia 'āuna. Ma ko'u 'ike 'ana na'e he Hawai'i kēlā mau kauka a he nui ho'i nā kāne e komo ana i laila, ua 'olu'olu ihola ka na'au a 'o ko'u lu'u pū akula nō ia i ia kai. I nānā mai ka hana a ke kauka, aloha nō kahi keiki 'o au. Ua 'ike 'ia ka pi'i 'ana o ka na'okoko (ke 'ano maika'i 'ole ho'i) a me ke emi 'ana o ke'ano maika'i. Ua 'ōlelo 'ia mai au ē aia ka pono o ke olakino a ho'ēmi 'ia nā paona. 'O ka ho'oikaika 'ana i ke kino a me ka 'ai pono nā mea e pono ai. Auē kā ho'i ē! Nui ko'u minamina i ka laiki!
He nui hou aku nā papahana hoihoi. 'A'ole na'e lawa kēia mau 'īniha e helu ai i nā mea a pau. Eia mai na'e kekahi mau mea: 'O ka ho'okūkū ha'i'ōlelo, ke kākau uhi, ka hō'ike'ike i nā 'ai lua, ke ku'i kalo, ka lomilomi, a me ia mea aku ia mea aku. He nui ho'i nā papa, kahi e kūkākūkā 'ia ai nā 'ano kumuhana like 'ole e pili ana i ke kāne e la'a me ke emi 'ana o nā kāne e 'imi nei i ka na'auao ma nā kula, ke kāka'ikahi ho'i o nā kāne e 'ōlelo nei i ka 'ōlelo Hawai'i, ke 'ano o ia mea he alaka'i, ka nui o nā kāne Hawai'i i ho'opa'a 'ia ma nā hale pa'ahao, a me nā mea like he nui aku nō. I ko'u nīnau 'ia mai no ka mea i nele ma ua 'aha nei, 'o ka'u wale nō e pane aku ai, 'o ia nō nā kāne i hiki 'ole mai i laila.
I ka lā hope o ka 'aha, ua mālama 'ia nā 'ano pā'ani i ma'a i ka po'e kahiko. 'O ka lonomakaihe 'oe, ka hākā moa 'oe, ka hāpai pōhaku, a me ka hukihuki nō ho'i. I ka ho'omaka 'ana o ia mau hana le'ale'a, 'uā a'ela ka pihe o ke anaina i ka ho'ōho a'e i nā 'ōlelo e paipai ana i nā moho a pau. A ma luna o ia pihe, ua hiki ke lohe 'ia ke kani a ka pōhaku e noke ana i ke ku'i i ka 'ai me ka 'onipa'a a me ke ku'u 'ole mai i ka nae. I nānā aku ka hana, he kupuna kā kēlā e a'o ana i kekahi kamaiki i ke 'ano o ka mālama 'ana i ko kākou kaikua'ana, iā Hāloa.
Eia nō ke kaulana nei ka 'Aha Kāne 2006 i ke kuku'i aku o ka lono. He 650 kāne kai hiki mai a 'o ko lākou leo lā ke ho'olaha aku nei i ka maika'i o ia 'aha. Mahalo a nui iā Kamana'opono Crabbe a me ka papa alaka'i nāna kēia 'aha i mālama. Ke hana hou 'ia, e lē'ī ana nō 'o Kohala i ka nuku nā kānaka!
This column is coordinated by the Hawaiian Language Department at the University of Hawai'i at Mānoa.
E ho'ouna 'ia mai nä leka iä mäua, 'o ia ho'i 'o Laiana Wong a me Kekeha Solis ma ka pahu leka uila ma lalo nei:
a i 'ole ia, ma ke kelepona:
» 956-2627 (Laiana)
» 956-2624 (Kekeha)
BACK TO TOP
'Aha Käne 2006
Synopsis: The first ever conference on Hawaiian men's health was held this past weekend on O
'ahu.
'Auhea 'oukou e nä käne Hawai'i. I këlä hopena pule a'e nei, 'akahi nö a mälama 'ia he 'aha no käkou ma uka o Kapälama. Ua kükäkükä 'ia a hö'ike'ike 'ia ho'i nä kumuhana like 'ole e pono ai ka nohona ke olakino o nä käne Hawai'i. 'O ka po'e i 'äkoakoa maila, ua pömaika'i 'i'o nö i ka ua mea 'o ke kapu o ia 'aha no nä käne wale nö.
Ma waena o nä hana like 'ole i 'auamo 'ia ma laila, 'o ka mea i 'oi a'e kona waiwai, 'o ia ka mälama 'ia o kahi ke'ena no nä kauka lapa'au, kahi e nänä manawale'a mai ai i ka maika'i a me ka 'ole o ke olakino o käkou käne, a ua koikoi 'ia nö ho'i këlä me këia käne e hele aku i laila e kilo 'ia ai. He waiwai nö ia hana, no ka mea, ua 'ike 'ia ke 'ano o käkou käne he po'e po'o pa'akikï i ka hö'alo mau i ke kauka, a no ia 'ano ho'i, aia ka 'ike 'ana i ke kupu mai o ka ma'i a hala kahi Pu'ulena. 'O au pü kekahi e helu 'ia ma loko o ia 'äuna. Ma ko'u 'ike 'ana na'e he Hawai'i këlä mau kauka a he nui ho'i nä käne e komo ana i laila, ua 'olu'olu ihola ka na'au a 'o ko'u lu'u pü akula nö ia i ia kai. I nänä mai ka hana a ke kauka, aloha nö kahi keiki 'o au. Ua 'ike 'ia ka pi'i 'ana o ka na'okoko (ke 'ano maika'i 'ole ho'i) a me ke emi 'ana o ke'ano maika'i. Ua 'ölelo 'ia mai au ë aia ka pono o ke olakino a ho'ëmi 'ia nä paona. 'O ka ho'oikaika 'ana i ke kino a me ka 'ai pono nä mea e pono ai. Auë kä ho'i ë! Nui ko'u minamina i ka laiki!
He nui hou aku nä papahana hoihoi. 'A'ole na'e lawa këia mau 'ïniha e helu ai i nä mea a pau. Eia mai na'e kekahi mau mea: 'O ka ho'okükü ha'i'ölelo, ke käkau uhi, ka hö'ike'ike i nä 'ai lua, ke ku'i kalo, ka lomilomi, a me ia mea aku ia mea aku. He nui ho'i nä papa, kahi e kükäkükä 'ia ai nä 'ano kumuhana like 'ole e pili ana i ke käne e la'a me ke emi 'ana o nä käne e 'imi nei i ka na'auao ma nä kula, ke käka'ikahi ho'i o nä käne e 'ölelo nei i ka 'ölelo Hawai'i, ke 'ano o ia mea he alaka'i, ka nui o nä käne Hawai'i i ho'opa'a 'ia ma nä hale pa'ahao, a me nä mea like he nui aku nö. I ko'u nïnau 'ia mai no ka mea i nele ma ua 'aha nei, 'o ka'u wale nö e pane aku ai, 'o ia nö nä käne i hiki 'ole mai i laila.
I ka lä hope o ka 'aha, ua mälama 'ia nä 'ano pä'ani i ma'a i ka po'e kahiko. 'O ka lonomakaihe 'oe, ka häkä moa 'oe, ka häpai pöhaku, a me ka hukihuki nö ho'i. I ka ho'omaka 'ana o ia mau hana le'ale'a, 'uä a'ela ka pihe o ke anaina i ka ho'öho a'e i nä 'ölelo e paipai ana i nä moho a pau. A ma luna o ia pihe, ua hiki ke lohe 'ia ke kani a ka pöhaku e noke ana i ke ku'i i ka 'ai me ka 'onipa'a a me ke ku'u 'ole mai i ka nae. I nänä aku ka hana, he kupuna kä këlä e a'o ana i kekahi kamaiki i ke 'ano o ka mälama 'ana i ko käkou kaikua'ana, iä Häloa.
Eia nö ke kaulana nei ka 'Aha Käne 2006 i ke kuku'i aku o ka lono. He 650 käne kai hiki mai a 'o ko läkou leo lä ke ho'olaha aku nei i ka maika'i o ia 'aha. Mahalo a nui iä Kamana'opono Crabbe a me ka papa alaka'i näna këia 'aha i mälama. Ke hana hou 'ia, e lë'ï ana nö 'o Kohala i ka nuku nä känaka!
This column is coordinated by the Hawaiian Language Department at the University of Hawai'i at Mānoa.
E ho'ouna 'ia mai nā leka iā māua, 'o ia ho'i 'o Laiana Wong a me Kekeha Solis ma ka pahu leka uila ma lalo nei:
a i 'ole ia, ma ke kelepona:
» 956-2627 (Laiana)
» 956-2624 (Kekeha)


text:
Te Arawa
Tēnā rā ia tuwhera, te poka ki Te Reinga
Ki te ahi tipua, ki te ahi tawhito
Ki te ahi tapu a Uetonga, e.
Kei reira ko ngā pūkenga, kei reira ko ngā wānanga.
He pai ki a au te mahi tā moko, te peita me te hanga whakairo rākau hanga ahutoru te āhua.
Nā ngā mōteatea, ngā haka me ngā waiata i puta mai ai he papa taketake, he mea kaha, hei arataki i aku mahi.
Nā aku haerenga ki tāwāhi hei ākonga whakawhiti ki Hawai’i, ki Te Hononga o Amerika, ki Hāmoa, ki Iuropi, ki Noumea me Korea ka piki ake taku mahaki ahurea ki te whānuitanga o ngā ahurea, ina koa, ka whanake haere taku whakamaioha katoa ki ō tātou ake taonga tuku iho - te ahurea Māori.
I puta atu a Richard Francis i te Hōtaka Toi Ataata i Toihoukura, Te Kuratini o te Tairāwhiti, i Tūranga-nui-a-Kiwa. Mai i taua wā i whiwhi ia i tētahi titohu whakaako, ā, e noho ana ia i Rotorua. He kaitoi, he kaiwhakakite anō hoki ia. He nui ngā taiopenga i taea atu e ia pēnei i te Taipoenga Toi o ngā Moutere o te Moana-nui-a-Kiwa, i Noumea (2001) me te Taipoenga Gwanju Biennale, i Korea ki te Tonga (2002). Kua whakakitea ana mahi i ētahi whare tongarewa, me ētahi taiwhanga whakaatu hoki.
Tirohia te taiwhanga āhua o Richard Francis e mahi ana i Te Marae
Ko te tohunga ko Richard Francis tēnei me tana kaiāwhina me Paki Wilson e tā ana i te moko o Tanerore Manawaiti.
Whakapā ki konei, kia kitea.


text:
For Saturday, November 10, 2012
POSTED: 01:30 a.m. HST, Nov 10, 2012
Synopsis: President Barack Obama has another four years. But is even eight years enough to make a difference? Maybe the term should be longer, or there should be no two-term limit.
———
Aloha mai e nā makamaka heluhelu mai ka lā hiki a ka lā kau. Ua hala iho nei ka Pō'alua nei, ka lā koho pāloka ho'i o kākou. Ua ka'a aku paha ke eo i nā moho a 'oukou e kāko'o ana, e hau'oli ai ka na'au, a ka'a aku nei paha ke eo i nā moho a 'oukou e kū'ē aku ana.
'O kahi mea na'e e lana ai ka mana'o, 'o ia ka pāpahi 'ia 'ana aku o ka lei hiwahiwa o ka lanakila ma luna o ka Pelekikena Barack Obama, 'o ia ana ka pelekikena no nā makahiki 'ehā e hiki mai ana. A he kūpono ho'i ia, 'oiai, e like me ka mea i 'ōlelo 'ia, 'a'ole e hiki ke ho'okō 'ia nā mea e pono ai 'o 'Amelika Hui pū 'ia i loko o nā makahiki 'ehā wale nō. Ma muli paha ia o ke kū loa 'ana iho o ko 'Amelika a pilikia i ka hana a ka Pelekikena Buki ma mua. 'O ka 'ai'ē o ke aupuni o 'Amelika i kēia manawa, he $15 teriliona a 'oi aku.
'Eā, 'a'ole i like kēia mau lā me nā lā o nā pelekikena mua loa. E aho paha ka ho'onui 'ana i nā makahiki o ke kau e kū ai ka pelekikena i ka moku. He 'eono makahiki paha e kū ai i ka moku. E lawa ia mau makahiki 'eono e ho'omaika'i ai i ka pilina me nā luna o nā 'āina 'ē a me nā hana 'ē a'e a ka pelekikena e kō ai kāna mau mea i ho'olālā ai.
A he wā nō ho'i ia e 'ike ai nā mana koho i ka pono a me ka pono 'ole paha o ka hana a ka pelekikena, e holo ai paha ka mana'o e koho hou 'ia 'o ia i alaka'i no 'Amelika.
Inā 'a'ole paha maika'i 'eono makahiki o ke kau, e kāpae 'ia aku paha ka palena o nā kau e kū ai ka pelekikena i luna no 'Amelika Hui pū 'ia. He 'elua wale nō kau ka lō'ihi loa. 'A'ole na'e pēlā mai kinohi, 'a'ole kau palena 'ia ke kūlana pelekikena. Ua hiki i nā pelekikena ke alualu hou i ia kūlana ma hope o ke kū 'ana i ka moku no nā kau 'elua. A 'o Franklin Delano Rusawela kekahi pelekikena i hana pēlā. A 'o ka lō'ihi o kona noho 'ana i pelekikena, he 12 makahiki a 'oi. A he mau makahiki ma hope mai, 'āpono ihola ka 'Aha 'Ōlelo Lāhui i ka Ho'ololi 'Ōlelo Pāku'i Iwakāluakumamālua o ke Kumu Kānāwai o 'Amelika Hui pū 'ia, e kau palena ana, 'a'ole e hiki i ke kanaka ho'okahi ke koho 'ia 'o ia ka pelekikena 'ekolu manawa a 'oi. A ua 'āpono 'ia aku nō e ka hapanui o nā moku'āina i ka hiki 'ana aku i ka makahiki 1951.
Mana'o 'ia e kekahi po'e kānaka, he pono ke kau palena 'ana, o koho mau 'ia ke kanaka ho'okahi 'o ia ka pelekikena a pau kona ola. Akā, inā koho hou 'ia kahi kanaka i pelekikena no nā kau 'ekolu, 'ehā, a 'elima paha, he aha ka hewa o ia? He hō'ike ia i ka maika'i a kūpono paha o ka hana a ia pelekikena. Pehea, he kūpono wale nō ke koho pāloka a ka lehulehu i ka pelekikena like no nā kau 'elua, a 'a'ole ia he mea 'ano 'ē, akā, i ke koho hou 'ia 'ana i ke kolu o ka manawa, 'a'ole i kūpono? Inā he kūpono ke koho 'ana i nā kau mua 'elua, he kūpono nō ho'i ke kau 'ekolu a 'oi aku paha.
———
This column is coordinated by Kawaihuelani Center for Hawaiian Language at the University of Hawai'i at Mānoa.


text:
[Translation.]
Ko te Kupu a te Komiti mo runga i te Pukapuka-inoi a Hotereni Taipari me tetahi atu.
E ki ana nga kai-inoi, i hoatu e ratou, i te whakatuwheratanga o te whenua koura i Hauraki, tetahi eka whenua i te taone o Hotereni, i waenganui pu o te Takiwa keri koura. Ko taua whenua i hoatu ki te Kawanatanga hei tunga mo te Whare-whakawa me etahi atu whare tuturu ki reira. E ki ana hoki ratou kua nukuhia nga Kooti ki tetahi atu wahi a e mea ana ratou ko te whenua i hoatu ra e ratou mo tetahi mea kua mutu nei tona tikanga me whakahoki ki a ratou a e tono ana ratou kia whakahokia te whenua ki a ratou.
Kua whakahaua ahau kia ki penei atu ki te Whare:—
Ko te whenua e whakahuatia ana e nga kai-inoi he mea hoatu mo etahi tikanga e tau ana ki te katoa i runga i tetahi korero a-ngutu a nga Maori ratou ko Te Make i runga i etahi whakariteritenga, ko aua whakariteritenga kua hapa inaianei. I runga i nga tikanga katoa o tenei mea e whakaaro ana te Komiti ko te mea marama kia utua ki nga Maori no ratou te whenua te utu tika mo te whenua, haunga ia mo nga whare me nga whakapaipaitanga i runga i te mea ka whakatuturutia rawatia ki te Kawanatanga te whenua me nga whare e tu ana i runga.
John Sheehan,
Chairman.