text:
Fakamaópoópo ó e Ngaahi Femeááki í he Fale Alea ó Tonga
Áho 7 ó Sepitema 2015.
10:00AM
FALE ALEA Ó TONGA
FALE ALEA
Hili á e lotu ne fakahoko é he Minisita ki he Tanaki Paánga Hu Mai mo e Tute mo e tali ui ne meá ai pe á e Éiki Sea Leóleó ‘o ne fakamalo ki houéiki he lava e fatongia ki he meá fakaéiki ó e Fakafofonga Puleánga ó Niua. Ne fakamalo mo e Fakafofonga Nopele Fika ó Tongatapu ki he lava lelei e fatongia. Ne meá mai mo e Tokoni Palemia kuo ósi tali ‘e he Kapineti ke hiki hake á e lahi e peseta ke totongi é he ngaahi pisinisi mei he 5% ki he 10% kapau te nau tokoni ki he Íkale Tahi. Ne hoko atu ai pe á e Fakafofonga Fika 4 ó Tongatapu ‘ene hohaá ki he tanaki paánga á e letio mo e TV Tonga he óku ne maú á e fakamatala mei loto óku íkai ke totongi ha paánga ia ki muli.
Ne fakaha é he Fakafofonga ó e Kakai ó Vavaú 15 kuo ne maú á e fakamatala mei he A3Z óku áta énau ngaahi pepa fakataha ke ómai ki he Fale Alea he óku ha pe ai á e paánga ko ia óku nau totongi ki muli. Ne toe fakaha é he Fakafofonga ó Tongatapu 4 ko e fakamatala mei he vaá accounts. Ne meá mai á e mai e Minisita ki he Ngaahi Pisinisi á e Puleánga ó pehe ne ósi óange pe invoice ia mei he A3Z ke totongi e paánga ki muli. Ne fakalotolahi ai pe Minisita ki he Pule’anga ke fei mo tali é peseta é 10 kae toe lahi ange tokoni. Ne toe fakaha é he Minisita ne fai e fakatalanoa ki he Poate Úhila pea é holo e totongi fakahoko mei he paánga é $30 ki he paánga é $20.
Ne hoko atu ai pe ki he Fakafofonga Nopele Fika 2 ó Haápai éne fakalotolahi ki he teuteu óku teu fai é he Íkale Tahi.
Ne fakaha mei he Fakafofonga Fika 2 ó Tongatapu óku kei fai e teuteu ó e polokalama ke tokoni ki he Íkale Tahi. Ko e ngaahi tikite eni é 5 kuo ósi fakatau ia é he Tama ko Pilinisi Taufaáhau. Ne hoko atu pe fokotuú mei he Fakafofonga Nopele Fika 2 ó Vavaú éne kole ki he houéiki ke lau á e tohi tangi mei he kainga ó Puke fekauáki mo e falemoa. Hili hono lau ‘o e tohi tangi ne meá mai e Fakafofonga Nopele Fika 2 ó Vavaú éne fakamaálaála ne úluaki í ai pe pisinisi pea toki hiki atu e kakai ó nau nofo ki ai. Naá ne fokotuú ai pe ke tali pea ke áve ki he Pule’anga ke fai ha ngaue ki ai. Ne kole ai pe ‘e he Minisita Tanaki Paánga Hu Mai ke tuku ange ki he puleánga ke fai ha ngaue ki ai.
Ne tali é he Fale Alea á e Tohi Tangi ke tuku ki he Puleánga ke fai haánau ngaue ki ai í ha loto ki ai á e toko 16.
Ne meá ai pe á e Fakafofonga Nopele Fika 2 ó Vavaú fekauáki mo e toli he óku ne mau á e fakamatala óku lahi e launga koeúhi ko e tokolahi óku uesia á e kakai óku nau kau he toli.
Malolo>>>>>
Ne liliu ai pe Fale Alea ó Komiti Kakato pea ne paloti’i ai e Lipooti ó tali í he loto ki ai á e toko 16 pea íkai ha fakahaloto.
Ne hoko atu ai pe ki he Lipooti Ááhi Faka-Fale Alea á Vavaú 15. Ne fakaha é he Fakafofonga ó Vavaú 15 á e taha e ngaahi fiemaú vivili ne kau ai e vai koeúhi ko e laálaá ó e taú kuo ósi. Ne íkai tali é he Fakafofonga Vavaú 15 ke toe hoko atu ha ngaue fekauáki mo e CEDAW. Ne ómai mo e ngaahi fokotuú tuútuúni ki he Houéiki Memipa ke fai haánau ngaue ki ai. Ne fai mo e kole ke tuúmaú e vahevahe ó e maama sola ne fai he taú kuo ósi é he Kapineti ko ia á ia ko e foí maama sola é 500 ki Vavaú. Kole ke tanu pea ke valita á e ngaahi hala he óku tafe á e hala pea ko e taimi óku to ai e úha é toe maumau pe hala ia.
Óku toe fai mo e hohaá koeúhi ko e toe totongi makehe ó e katoleta á e tokotaha folau. Ne fokotuú mai ai pe éhe Fakafofonga e Kakai ó Vavaú 15 ke tali pea ne poupou ka ne hoko atu ki he Fakafofonga Fika 4 ó Tongatapu. Ne hohaá á e fakafofonga koeúhi ko e ngaueáki ó e Fokotuú Tuútuúni í heéne ha í he lipooti. Pea óku ne tokanga ki ai naá hoko eni ko ha me’a ke ne uesia e patiseti he kuo ósi maau e patiseti.
Ne fakaha mei he Fakafofonga ó Vavaú 15 ne ósi fai pe á e Fokotuú Tuútuúni ia kimuá pea ne hoko e ngaue ko ia. Ne fakamahino é he Fakafofonga ko e Fokotuú Tuútuúni eni ia ki he ongo fakafofonga pe ia kae íkai ko e puleánga. Ko e tuútuúni ko eni ke fai ha ngaue ki ai pea ko e fakalea é taha ko e fiema’u ke fai he vave taha.
Ne fehuí á e Fakafofonga ó Haápai 13 felaveí mo e Fokotuú Tuútuúni ke ne ósi fai ha meá pehe ni he kuohili. Ne fakaha é he Fakafofonga ne ósi fai pe ngaue ko eni kimuá.
Ne kole é he Tokoni Palemia ke fakafaikehekeheí á e Fokotuú Tuútuúni mo e Lipooti he kapau ko e tuútuúni ki he ongo fakafofonga pea ko e ha leva ne toe fakahu mai ai ki he Lipooti.
Ne fakaha é he Fakafofonga ó Vavaú 15 é íkai ke toe fiemaú ha paánga foóu ia ki he ngaahi ngaue ko eni pea ne fakaha é he Fakafofonga Fika 4 ó Tongatapu óku ne tui ia ki he ngaahi fokotuú ka ko e ái ke tuútuúni óku ne hanga é ia ó ái ke haíhaí ki ai e puleánga. Ne fokotuú é he Fakafofonga ó Vavaú 15 fefe ke toó pe á e Tuútuúni kae hoko pe ko ha fokotuú.
Malolo>>>>>>
Ne hoko atu e femeááki pea ne liliu ai pe á e Fale Alea ó Komiti Kakato. Ne poupou á e Fakafofonga ó Tongatapu 9 ki he fokotuú mei Masilamea óku ha he lipooti ke fai ha tokanga ki he ngaahi koloa á e kau siaina hange ko e sipi ne tuku pe ia he veé hala. Ne toe tokanga á e fakafofonga ki he niíhi óku nau vahe penisoni ka óku nau toe kau he vahe á e kau vaivai. Ne fakaha é he Fakafofonga ó Vavaú 15 óku úhinga eni ia ki he niíhi ko e kau faiako ne nau fili ke nau penisoni he founga motuá pea óku nau toe vahe he vahe á e kau taú toulekeleka. Ne toe í ai mo e hoahaá á e Fakafofonga Fika 15 ó Vavaú ki he folau vaka koeúhi ko e feinga ke toe nounou ange taimi folau he ko Vavaú óku nau meimei nofo vaha he houa é 24 á ia óku makatuúnga eni mei he afeafe holo á e vaka. Ne fakaha é he Minisita ki he Ngaahi Pisinisi á e Puleánga óku fai e sio ki he meá ne lipooti mai mei Vavaú hange ko e vaka mo e halanga vaka ó kau ai mo e tuai á e fakahifo mo e fakaheka í Nomuka.
Ne hoko atu e Minisita ki he Ngaahi Ngaue Lalahi mo e Taki Mamata óku fai e ngaue ki hono feingaí ha tokoni ki hono valita ó e ngaahi hala puleánga. Ne hoko atu ki ha meá á e Minisita ki he Tanaki Paánga Hu Mai mo e Tute í heéne tui óku totonu pe ke fai ha tokoni ki he kakai énau fefolauáki pea ne kole ai ki he Minisita ki he ngaahi Pisinisi á e Puleánga naá lava ke taétotongi atu pe á e ngaahi katoleta pea ko e meá ki he Vahe á e kau toulekeleka ke toki fai ha sio ki ai naá lava ke liliu pe ia ó pehe mo e meáófa kae íkai ko ha vahe ua. Ne fai mo e kole naá lava ke taétotongi mo e fefolauáki á e kau toulekeleka he vaka á e Puleánga.
Ne tokanga á e Fakafofonga Nopele Fika ua ó Vavaú koeúhi ko e uafu óku ngaueáki é he fanga kií motu á ia óku mamaha naá lava ke fai ha ngaue ki ai. Ne kole ai pe ki he Puleánga ke óua te nau toe lau ke pehe ko e Puleánga áneafi ka ke nau fai é kinautolu ia ha meá he ko honau taimi eni.
Ne toe tokanga á e Fakafonga Nopele Fika 2 ó Vavaú koeúhi ko e pehe óku íkai ke lele á e Pulupaki he óku tuúaki fakatau é he Poate Taulanga ka ne fakaíkaií mai eni é he Fakafofonga Fika 13 ó Haápai ó ne pehe é lele á e vaka ia á pongipongi.
Ne fokotuú pea ne poupou pea paloti ó loto ki ai á e 18 pea íkai ha fakahaloto.
Ne hoko atu ai pe ki he Fokotuú Tuútuúni fika 5 pea ne fokotuú ‘e he Fakafofonga Nopele Fika 2 ó Vavaú ke toloi kae óua ke meá mai e Palemia. Ne poupou ki heni á e Tokoni Palemia pea ne fokotuú é he Fakafofonga Fika 9 ó Tongatapu fefe ke áve pe ki he Puleánga ke fai haánau ngaue ki ai. Ne meá mai e Fakafofonga Nopele Fika 1 ó Tongatapu koeúhi ko e fokotuú ke fakatatali kae óua kuo meá mai e Palemia. Ne fakafoki é he Fakafofonga Fika 9 ó Tongatapu éne fokotuú pea toloi e Fokotuú Tuútuúni Fika 5 kae óua kuo meá mai e Palemia.
Ne hoko atu ai pe ki he Fokotuú Tuútuúni fika 6/2015 pea ne fakamaálaála é he Fakafofonga Nopele fika 2 ó Vavaú á éne fokotuú koeúhi ko e ngaue ko ia óku fai é he kau pisinisi lahi í Tonga ni. Ko hono lesisita á e pisinisi é taha ka ko e moóni óku lahi éne ngaahi pisinisi ia á kinautolu. Ne meá á e Fakafofonga Nopele Fika 2 ó Vavaú óku faingataáía e kakai ó e fonua he lahi e tukuhau .
Malolo>>>>>>
Ne hoko atu e meá á e Minisita Polisi, Pilisone mo e Ngaahi Ngaue Tamate Afi mo e Ngaahi Ngaahi Ngaue á e Kakai. Naá ne fakamaálaála á e úhinga ko ia ki he ngaahi laiseni pisinisi. Naá ne pehe kimuá ne laiseni kehekehe ka ne liliu mai ia he taimi ni ó laiseni pe é taha ó ui ia ko e activity. Ko e meá ki hono áve ha pisinisi ki ha taha pe transfer óku tapui ia é he Lao.
Ne hoko atu ki he Fakafofonga fika 4 ó Tongatapu ki heéne hohaá koeúhi ko e laiseni fakatatau ki he Fokotuú Tuútuúni ó ne fehuí ki he Minisita pe óku lava ke tanaki ai ha paánga á e puleánga óku lahi? Ne meá mai e Minisita Polisi, Pilisone, Tamate Afi, Fefakatauáki mo e Ngaahi Ngaue ‘a e Kakai ó ne pehe, ío é í ai e mole hange ko e fanga kií kolo. Ne fakaha ‘e he Fakafofonga ó Tongatapu 4 ko e fairness óku tokanga ki ai he óku í ai e kakai ia ngaahi letio óku tuú í Vavaú mo Haápai pea kuo pau kenau totongi á e kotoa e ngaahi laiseni ko ia. Ne meá mai e Minisita ki he Tanaki Paánga Hu Mai mo e Tute óku tonu ke fai ha monomono ó e Lao fekauáki mo e meá ko eni ne óhake é he Fakafofonga Nopele Fika 2 ó Vavaú. Ne kole é he Minisita ke tuku mai ha taimi ke fai hono fakaleleií á e Ngaahi Lao mo e Tuútuúni pea ko e palopalema oku nau fekuki mo ia he potungaue ko e lekooti. Ne poupou ki heni á e Fakafofonga ó Tongatapu 4 fekauáki mo e lekooti ó ne fakataataaáki e falekoloa muli ne nau toó é kinautolu á énau laiseni kae fiu feinga á e kau ngaue á e Minisita ke maú ha lekooti.
Ne meá mai e Fakafofonga Nopele ó Éua óku totonu ke fai ha fakalelei ki he founga lolotonga hange ko e Fokotuú Tuútuúni ko e hohaá ki he totongi e laiseni é taha kae fale koloa ia é 10 he óku ne uesia ai e ngaahi pisinisi Tonga. Ne kole ai e Fakafofonga Nopele ó Éua ki he Fakafofonga Nopele Fika 2 ó Vavaú ke liliu é ne Fokotuú Tuútuúni kae tuku atu ki he puleánga ke fai haánau ngaue ki ai.
Ne fakamalo á e Fakafofonga Nopele Fika 2 ó Vavaú ki he ngaue kuo fai é he Puleánga pea ne tali ke liliu mei he Fokotuú Tuútuú ni ki he Fokotuú pe. Ne hoko atu ‘e he Fakafofonga Nopele ki he ngaueánga ki he Vai he óku ne tui óku í ai e ngaue kaka óku hoko ai. Ne fokotuú ke tuku ki he Puleánga.
Ne toloi ai pe Fale ki he Tusite 08 ó Sepitema.
TOLOI Á E FALE ALEA KI HE 10:00AM Ó E TUSITE 8 ‘O SEPITEMA 2015
FALE ALEA Ó TONGA