text: 1Ao ngkekei naba, ngke a bootaki aomata aika rangi ni mwaiti n te aro are a rangi ni iribwaribwa, ao E taku Iesu nakoia moa ana reirei, Kaawakiningkami man aia iiti Bwaritaio are te mwaamwanaa-te-aba. 2Akea te bwai ae e rabunaki ae e na aki kaotaki, ao ae e karabaaki ae e na aki ataaki. 3Bwa ane kam taekinna n roon te bong ao e na ongoraaeakinaki n ootan te ngaina, ao ane kam wirikirikiia i nanon te ru ni matuu, ao e na taekinaki i aon taubukin auti. 4I tuangkami ngkami aika raou, bwa kam na aki maakuia te koraki akana kamatea te rabwata, ao akea riki te bae a konaa ni karaoia i mwiina. 5Ma N na tuangkami ae kam na maakua: kam na maaka Teuare e konaa n tetewe nako Keenna, ngkana E a tia n kamaamate; eng, I tuangkami bwa kam na maakua. 6Tiaki a kabooaki niiman tibwaaro n te boo ae e rangi n uarereke? ao akea temanna ae E mwaninga taekana te Atua. 7Ao ae e moamoa riki, a ataaki mwaitin iran atuum i. Kam na aki maaku; kam boongana riki nakoia tibwaaro aika bati. 8Ao I taku nakoimi, bwa ane e kaotia i mataia aomata bwa raou ngaia, ao Natin te Aomata e na manga kaotia i mataia ana anera te Atua bwa raona ngaia; 9ma ane e kaakeaai i mataia aomata, ao e na kaakeaaki i mataia ana anera te Atua. 10Ane e atonga ae e buaakaka nakon Natin te Aomata, ao e na kabwaraaki ana bure; ma ane e taetaebuakaa te Taamnei are e Raoiroi, ao e na aki kabwaraaki ana bure. 11Ngkana a katikiingkami nako mataia akana bootaki ni mwaneabaia I-Iutaia ao nakoia taan tautaeka ma ueea, ao tai raraoma n are kam na taekin bwa a kangaa ami kaeka, ke a na tera are kam na atong; 12bwa E na reireiningkami te Taamnei are e Raoiroi n te aoa naba arei ami taeka akana riai bwa kam na atong. 13Ao e taku temanna i buakoia aomata aika bati nakon Iesu, Te Tia Reirei, Tuanga tariu bwa e na tibwai i marenau ma ngaia, ana bwai tamara ake a tiku i mwiini matena. 14Ao Ngaia E taku nakoina, Nao, antai ae e karaoai bwa te tia moti ke te tia tibwa i aomi? 15Ao E a manga taku riki nakoia, Tarataraingkami, ao kaawakiningkami man te mataai ni kanibwaibwai ni kabane; bwa maiun te aomata, e aki mena n ana bwai, e ngae ngkana a reke irouna ni mwaiti. 16Ao E taekina te rongorongo ni kabootau nakoia, ao E kaangai, E bati n uaa aban te aomata temanna ae e kaubwai; 17ao e kaangai i nanona, Tera ae N nang karaoia, bwa akea te tabo ae N na kaawakin iai au uaa? 18Ao e taku, N na karaoa aei: N na urui nnen au uaa, ao N na manga katei aika abwaabwaki riki; ao N na kaawakin iai au uaa ni uiita ni kabane ma au bwai nako. 19Ao N na kaangai nakoiu, Nao, a bati am bwai aika a kaawakinaki ibukin ririki aika na roko; aoriko amwarake, mooi, ao kimwaareirei. 20Ma E taku te Atua nakoina, Te nanobaba! N te tairiki aei, ao e na anaaki maium mai iroum; ao bwaai akana ko a tia ni katauraoi, antai ae e na bwaini? 21Ane aron te bae e na riki nakon te aomata ae e kaiko bwaai ibukina ngke e ataaki iroun te Atua bwa e aki kaubwai. 22E taku Iesu nakoia ana reirei, Ma ngaia ae I taku nakoimi, Tai iango n raraoma ibukini maiumi bwa tera ae kam na kanna; ao ibukin rabwatami bwa tera ae kam na kunnikaia iai. 23Bwa e kakaawaki riki te maiu nakon te amwarake, ao te rabwata nakon te kunnikai. 24Kam na iangoi aroia reeben: a aki unuuniki ao a aki bobooti uaa ngkana a tai; ake a naba teutana aia titoa ni bwai, ma E kakaamwarakeia te Atua. Ai mwaitira kakaawakimi nakoia mannikiba! 25Antai i buakomi, ibukin raraomana, ae e konaa ni kaananaua ana tai ni maiu nakon ae teuana riki te bong? 26Ngkana ngaia bwa kam aki konaa ni karaoa te bwai ae e uarereke ae ai aron anne, ao e aera bwa kam na iango n raraoma ibukini bwaai akekei? 27Kam na iangoi aroia kiebu bwa a kangaa n rikirake: a aki mwamwakuri ao a aki bibinoka; ao I taku nakoimi bwa e bon aki kunnikaiaki Toromon, n ai aron tekaina i buakon aikai, e ngae ngke e kaubwai. 28Ma ngkana e kunnikaiaki iroun te Atua te uteute ae e maiu ngkai ao e karenakoaki nakon nanoni nnen te ai ningaabong, ao ai mwaitira riki ana kani kunnikaingkami, ngkami aika karako ami onimaki? 29Ao ngkami, tai ukoukori kanami ao nimami, ao tai nanokokoraki. 30Bwa a ukoukori baikai ni kabane bootanaomata i aonnaba; ao Tamami, E ataia bwa kam kainnanoi. 31Ma kam na ukoukora ueana, ao e na raonaki ni baikai nakoimi. 32Tai maaku, ngkami aika karako mwaitimi bwa E kukurei Tamai n anganingkami ueana. 33Kam na kaboo nako ami bwai, ao anga mwaneia bwa bwai n tituaraoi nakoia akana akea aia bwai; kareke ami bwauti-ni-mwane aika a na aki riki ni mwane, ma baika a kakaawaki aika a na aki konaa ni bane i karawa, ike e aki rooroko iai te tia ira, ao e aki uruuru bwaai iai te koa. 34Bwa ike a mena iai ami bwai, ao a mena naba iai nanomi. 35Kam na bwaina te tauraoi, ao a na ura ami taura, 36ao kam na katootoongia aomata ake a kaantaninga rokon aia mataniwi ngkana e oki man te baka bwa a na kauka te mataroa nakoina n te tai naba are e roko iai ni karebwerebwe. 37A kabwaia tooro akana e nooria te mataniwi bwa a tabe n tantani ngkana e roko; e koaua ae I a tuangkami bwa e na kabaea nuukana ao e na katekatekaia bwa a na amwarake, ao e na roko n touati i bukiia. 38Ngkana e roko n te nuuka ni bong ke n te kaarangaina, ao e nooriia bwa a tantani, ao a kabwaia tooro akanne. 39Ma kam na ataa aei, bwa ngke arona bwa te aomata are ana auti te auti e a kaman ataa te aoa are e na roko iai te tia ira, ao e na kamarurungnga n tantani bwa e na aki karekea ana tai te tia iraa n urua oon te auti bwa e na rin. 40Ao ngkami naba, kam na bwaina te tauraoi; bwa ane e na roko Natin te Aomata n te aoa are kam aki kaantaningaia bwa E na roko iai. 41E taku Betero, Te Uea, Ko taekina te rongorongo ni kabootau aei i bukira, ke i bukiia aomata ni kabaneia? 42Ao E taku te Uea, antai te touati ae e kakaonimaki ae e wanawana, are e na mwiokoaki iroun ana mataniwi bwa e na tararuaia ana toro, n angania kanaia ake a tia ni baaireaki n taiia? 43E a kabwaia te toro ae e nooria ana mataniwi ngkana e roko bwa e tabe iai. 44E koaua ae I a tuangkami bwa ane e na karikia bwa mataniwiin ana bwai ni kabane. 45Ma ngkana e kaangai te toro arei i nanona, E baenikai n roko au mataniwi; ao e moana oreaia tooro mwaane ma tooro aine, ao e amwarake ma ni mooi, ao e kakoroa ni manging; 46ao teuare ana mataniwi te toro arei, e na roko n te bong ae e aki kaantaningaia iai, ao n te aoa ae e aki ataia, ao e na korouaia ni kamwakorokoroa, ao e na kaakia i rarikiia ake a aki kakaonimaki. 47Ao te toro ae e ataa nanon ana mataniwi, ma akea ana kekeiaki nakoni karaoana, e na oreaki ni karawataaki. 48Ma ane e aki ataia, ao e karaoa ae e na oreaki iai, e na oreaki ni karaurau. Ane e anganaki baika a bati, ao e kaantaningaaki rekeni baika a bati mai irouna; ao ane e mwiokoaki ni baika a bati irouia aomata, ao a na kabatiai riki baika a na kaauakin mai irouna. 49I roko bwa N kabuoka te aonnaba, ao tera ngke arona bwa e a kaman tia n ura aina! 50Iai te bwaabetiito ae N nang bwabetitaki iai; ai te rawaawata tera ae e taonai ni karokoa e tia! 51Kam taku bwa I roko ni uota te raoi. I bon aki ma I uota te iraraaure. 52Bwa ni moa mangkai, ao ane e na bwenaua te utu teuana ae niiman kaaina, bwa teniman ni kaaitaraia uoman, ao uoman ni kaaitaraia teniman; 53te karo, e na eekaanako natina te mwaane, ao te nati te mwaane e na eekaanako tamana; te tina, e na eekaanako natina te aine, ao te nati te aine, e na eekaanako tinana; te aine, e na eekaanako buun natina te mwaane, ao buun te nati te mwaane e na eekaanako tinani buuna. 54Ao E taetae naba nakoia aomata ni kaangai, Ngkana kam noora te nang bwa e oti ni waerake mai maeao, ao kam a kaangai naba, E a kaani bwaka te karau ae e korakora; ao e boni koaua. 55Ao ngkana kam ataia bwa e kare te ang mai maiaki, ao kam kaangai, E na rangi ni kabuebue; ao e boni koaua. 56Ngkami aika taani mwaamwanaa te aba, iai am konaa n atai nanoni kanikina i aon te aba ma karawa, ma e aera ngkai kam aki konaa n ataa nanon te tai aei? 57Ao e aera bwa kam aki baairea ae kam taku i bon iroumi bwa e eti? 58Ngkana ko nako ma te aomata are e bukiniko nakon te tia moti, ao ko na kataa ae ko konaa ni karekea te raoi i marenam ma ngaia i aon te kawai, bwa e kaawa ni katikiko nakon te tia moti, ao te tia moti e na anga ngkoe nakon te bureitiman, ao te bureitiman e na kaakiko i nanon te karabuuti. 59I taku nakoimi bwa ko na bon aki konaa n oti nako ni karokoa ko a tia ni kabwakaa ni kabanea mwaitin am taarau.


c: text/html

text: 1Ao I taratara nako, ao nooria, te Tiibuteteei ae tei i aon te maunga are Tion, ao raona te koraki ae tebubua ma abwi ma auatengaamwaitiia aika a koreaki i aon ramwaia aran te Tiibuteteei ma aran Tamana. 2Ao I ongo te bwanaa mai karawa ae ai aroni karongoaaani bwaron naao aika a bati, ao ai aron rebwen te baa ae e korakora; ao kaanga ai aron tangin taian aabi aika a katangaki irouia taani katang-aabi; 3ao a anenea te anene teuana ae kaanga te anene ae boou, i nanoaan te kaintokanuea ao i mataia baike a maiu ma unimwaane; ao akea temanna ae e konaa n reireia te anene arei, bwa ti te koraki ake tebubua ma abwi ma aua tenga, ake a a tia ni kamaiuaki mai buakoia kaain aon te aba. 4Te koraki aei bon ake a aki kamwaraaeaki irouia aine, bwa roronga ngaiia aika a tuai ni bo ma aine. Boni ngaiia ake a iriira te Tiibuteteei nako ike E nako iai. A a tia ni kamaiuaki mai buakoia kaain aonnaba, ao a riki bwa ana aomata te Atua ma te Tiibuteteei: ti te bo ngaiia ma moa n uaa ake a anga aomata nakon te Atua bwa ana bwai. 5A babanga ni kewe; akea aia kaairua. 6Ao I noora te anera temanna bwa e kibakiba i eta ike e rietaata i aani karawa, ao iai irouna te rongorongo ae e raoiroi n aki tootoki are e na tataekinna nakoia aomata ake a mena i aon te aba, ao nakoia bootanaomata ni kabaneia ma baronga ma natanaomata ma aomata nako aika a kakaokoro aia taetae; 7ao e kaangai n te bwanaa ae e korakora, Kam na maaka te Atua, ao kam na anganna te neboaki. Bwa e a roko te aoa are E na motiki-taeka iai. Kam na taromauriia Teuare e karaoa karawa ma aonnaba ma marawa ma koburaken raan. 8Ao te anera temanna, ae te kauoman, e ri mwiin are te moa n anera, ao e kaangai, E a bwaka, e a bwaka Bwaburon are te kaawa are e kakannato, are e kamooiia bootanaomata ni kabaneia n ana wain, are bon nanona ae e korakora ni kani wene ni bure. 9Ao te anera rriki temanna ae te kateniman,e ri mwiin are te kauoman, ao e kaangai n te bwanaa ae e korakora, Ngkana e taromauriiaki te man arei ma te bouananti are katootoongana iroun te aomata temanna, ao ngkana e kanikinaaeaki te aomata anne i aon ramwana ke i aoni baina, 10ao e na mooi n ana wain te Atua, are wainin unna, are E a tia ni kabwaroaki n aki renganaki nako nanoni mwangkon unna; ao e na bwainikiriinaki ni kammarakaki n te ai ma te burimton i mataia anera ake a raoiroi, ao i matan te Tiibuteteei. 11Ao e aeto rake n aki tootoki bubun te ai are a bwainikiriinaki ni kammarakaki iai; ao akea motirawaia ni ngaina ao ni bong te koraki ake a taromauriia te man ma te bouananti are katootoongana, ao te koraki ake a anganaki kanikinaaean arana. 12Aei te nanomwaaka ae kaantaningaaki mai irouia ake a itiaki, ake a tauu ana tua te Atua, ma ni kakaonimaki nakon Iesu. 13Ao I ongo te bwanaa mai karawa bwa e kaangai, Ko na korea ae e kaangai, A a kabwaia maate akana mate ma ngkai, n aki raure ma aia Uea. E taku te Taamnei, Bon te koaua, bwa a na motirawa man aia mwakuri ae e korakora; bwa a airi taekan aia mwakuri ma ngaiia. 14Ao I taratara nako, ao nooria, te nang ae e mainaina! E tekateka temanna i aon te nang arei, ao te aomata arei ai aron Natin te Aomata, ao iai te baunuea ae te koora i aon atuna, ao iai te biti ni koro uiita ae e kakang i nanoni baina. 15Ao e oti nako te anera temanna man te umwantabu, ao e taetae n te bwanaa ae e korakora nakon Teuare e tekateka i aon te nang, ao e kaangai, Ko na karina am biti i buakon uiita, ao koroi, bwa e a roko tain te koro uiita; a tawaa raoi uaa i aon te aba, ao e a roko aia tai n taiaki. 16Ao Teuare e tekateka i aon te nang E katioa ana biti i aon te aba, ao a taiaki uaa i aon te aba. 17Ao e oti nako te anera temanna man te umwantabu are i karawa, ao iai naba irouna ana biti ae e kakang. 18Ao e oti nako te anera temanna man te baonikarea; ngaia ae e taua taekan te ai. Ao e taetae n te bwanaa ae e korakora nakon te anera are iai ana biti are e kakang, ao e kaangai, Ko na kaboonganaa am biti ane e kakang, ni korei amwiini kureeben aon te aba; bwa a tawaa amwi ni kureebe. 19Ao te anera e katioa ana biti i aon te aba, ao e korei amwiini kureeben aon te aba, ao e kaaki i nanoni nnen taonani kureebe are e abwaabwaki are ana bwai unin te Atua. 20Ao e toutouaki bwain taonani kureebe i tinanikun te kaawa, ao e ti nako te raraa maiai, ao e raanga nako tao uabubua te maire, ao rietana tao nimaua te buuti mai aontano.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
NZ Human Rights Commission - Accessible HTML Document
Mahi Whakaito
Sexual harassment - Māori translation
He aha te mahi whakaito?
He whanonga kaikaiātara mōrikarika, e mahia auautia, e tino kino rānei te pā ki a koe.
I raro i Te Ture Tika Tangata, he takahi ture tēnei mēnā ka pā mai i te:
- mahi
- mātauranga
- ētahi atu wāhi e kapihia e Te Ture Tika Tangata.
Mō ētahi atu pārongo, waeahia te Ratonga Kōkiri Tiro Whakapae a Te Kāhui Tika Tangata i runga i 0800 496 877 kore utu.
Ētahi tauira o te mahi whakaito
I pā mai pea te mahi whakaito ki a koe mēnā:
- mōu ngā kōrero kaikaiātara i te mahi, i te kura rānei
- he rite tonu tō whāwhātia e tō rangatira, hoa mahi rānei
- ka tonoa koe e tō kairetiwhare kia tukuna ia ki rō whare, ā, he āhuatanga taera kē tōna āhua
- he koretake o māka mai i tō kaiako nā tō whakahē i tōna hiahia i a koe
- he rite tonu te whakatōwenewene a tō hoa mahi i a koe kia whai kōrua
- he āhuatanga taera te whanonga a te tumu kōrero, tākuta, rōia rānei ki a koe
- ka whakaatuna ētahi pikitia kaikaiātara ki a koe i te wāhi mahi.
Te take me urupare koe
Kaua koe e whakaae ki tērā āhuatanga taera e pā ana ki a koe
- Ka mahia haerehia te mahi whakaito mēnā kāore e whakatikahia.
- Tērā pea ka pā te mahi whakaito ki o whakaaro mō te mahi, te ako, te toro ratonga rānei.
- Ka whakaiti te mahi whakaito i te kiritau o te tangata
- Tērā pea i pā mai anō tēnei whanonga ki ētahi atu tāngata, engari kāore rātau i kaha ki te urupare.
He tino hē te mahi whakaito
- E whai tika katoa tātau kia whakautetia, kia tika te whanonga ki a tātau.
- E whai tika katoa tātau kia kaua ngā mahi taera e pā mai.
Whakapārurenga
E tiakina ngā tāngata e Te Ture Tika Tangata mai i te whakapārurenga nā te mea i whakapā atu rātau ki Te Kāhui Tika Tangata mō te mahi whakaito, i uru rānei ki tētahi amuamu, i tautoko rānei i tētahi tangata ki te tuku amuamu.
Ngā mea e taea e koe mō te mahi whakaito
- Tuhia ngā mahi kaikaiātara.
- Kōrero ki te tangata e pono ana ki a koe, ā, ka noho muna anō ngā kōrero ki a ia. Mā tēnei pea e mārama ai koe ki te huarahi mōu.
- Kōrero tonu atu ki te tangata kei te whakaito i a koe, me te kī atu anō kāore i te pai ki a koe āna mahi. Ka taea e koe te kōrero ā-kanohi, mā te reta, mā te uniana, tētahi atu māngai rānei.
Ki te kore e tutuki i tēnei, kāore i te tika rānei, ka taea e koe te kimi tohutohu me te āwhina mai i:
- Tētahi māngai mahi whakaito i tō mahi
- Tētahi kaiwhakahaere, tumu kōrero rānei i te kura
- Te Kāhui Tika Tangata
- Tō uniana, taraketi, rōia rānei
- Tētahi rōpū whakatika ngaio
- Ngā pirihimana
- Employment Relations (mēnā i whakaitohia koe i te mahi). Waea atu ki a 0800 20 90 20.
Whakakape: Ahakoa i nganga mātau kia tōtika rawa ēnei pārongo, kaua e whakamahi hei tohutohu ture.
Te take e hē ai te mahi whakaito


text:
Ia manawa, imi ae la ka Makaula i waa, a loaa ia ia he kaulua, me na kanaka pu no hoi.
Ma ke kakahiaka o kekahi la ae, kau aku la lakou maluna o na waa, a holo aku la a kau ma Honuaula, i Maui; a mai laila aku a Lahaina, a ma kekahi la ae, i Molokai; haalele lakou ia Molokai, hiki lakou ma Laie, Koolauloa, a malaila lakou i noho ai i kekahi mau la.
Ia la a lakou i hiki ai ma Laie, a ia po iho no, olelo ae la o Laieikawai i kona mau hoa, a me ko lakou makuakane hookama. Eia kana olelo:
“Ua lohe au i ko’u kupunawahine, ianei ko’u wahi i hanau ai, he mau mahoe ka maua, a no ka pepehi o ko maua makuakane i na keiki mua a ko maua makuahine i hanau ai no ka hanau kaikamahine wale no, a ia maua hoi, hanau kaikamahine no, nolaila, ahaiia’i au iloko o ka luawai, malaila ko’u wahi i hanaiia ai e ko’u kupunawahine.
“A o ko’u lua, lilo ia i ke kahuna ka malama, a no ka ike ana o ke Kahuna nana i malama i ko’u kokoolua, i ka Makaula nana i ike mai mai Kauai mai, nolaila, kauoha ai ke Kahuna i ko’u kupunawahine, e ahai loa; a oia ko’u mea i ahaiia’i i Paliuli, a halawai wale kakou.”
A lohe ka Makaula i keia mea, alaila, hoomaopopo lea ae la ka Makaula, o ka mea no keia ana e imi nei. Aka hoi, i mea e maopopo lea ai, naue aku la ka Makaula ma kahi kaawale, a pule aku la i kona akua e hooiaio mai i ka olelo a ke kaikamahine.
A pau kana pule ana, hoi mai la a hiamoe iho la, a iloko a kona manawa hiamoe, hiki mai la ma o ua Makaula nei, ke kuhikuhi ma ka hihio, mai kona akua mai, me ka olelo mai, “Ua hiki mai ka manawa e hookoia’i kou makemake, a e kuu ai hoi ka luhi o kou imi ana i ka loa. Ano hoi, o ka mea nona ke kamailio ana nona iho ia oukou, oia no ua mea la au i imi ai.
“Nolaila, e ala ae oe, a e lawe i kau mea i hoomakaukau ai nona, e waiho aku i kau mohai imua ona, me ka hoomaikai mua me ka inoa o kou akua.
“A pau kau hana, alaila, mai kali, e lawe koke aku ia lakou ma keia po no i Kauai, a hoonoho i na pali o Haena, iuka o Honopuwaiakua.”
Ma keia mea, puoho ae la ka Makaula mai kona hiamoe ana, ala ae la oia a lalau aku la i ka puaa a me ka moa, a hahau aku la imua o Laieikawai, me ka olelo aku, “Pomaikai wau e kuu Haku, i ka hoike ana mai a kuu akua ia oe, no ka mea, he nui ko’u manawa i ukali aku ai ia oe, me ka manao e loaa ka pomaikai mai a oe mai.
“A nolaila, ke noi aku nei au ia oe e ae mai, e malamaia keia mau iwi ma kou lokomaikai e kuu Haku, a e waiho pu ia ka pomaikai me ka’u mau mamo a hiki i ka’u hanauna hope.”
I aku o Laieikawai, “E ka makua, ua hala ke kau o ko’u pomaikai nui, no ka mea, ua lawe aku o Waka i ka hoopomaikaiia mai o’u aku nei; aka, ma keia hope aku e kali oe a loaa ia’u he pomaikai oi aku mamua o ka pomaikai a me ka hanohano i loaa mua ia’u, alaila, o oe pu kekahi me makou ia hoopomaikaiia.”
A pau keia mau mea, lawe ae la ka Makaula e like me ke kauoha a kona akua, holo aku la ia po a hoonoho i kahi i kauohaia.


text: 1Ao ko na koroboki nakon ana anera te ekaretia are i Tareteiti ni kaangai: E kaangai Teuare iai irouna itoi ake itiua ma taamnei aika itiman ake mai iroun te Atua, I atai aroarom; e ataaki taekam bwa ko maiu, ma ko boni mate. 2Ko na kamarurungko, ao ko na kateimatoai baikana a tuai ni mauna, akana nangi mate; bwa I aki noori baika ko a tia ni karaoi bwa a kororaoi aroia i matan te Atua. 3Ma ngaia ae ko na uringa aron are ko reireiaki iai ma are ko ongo; ao ko na taua, ao raira nanom. Ma ngaia aei, ngkana ko aki kamarurungko, ao ae N na nakoim n ai aron te tia ira, ao ane ko na bon aki ataa te aoa ae N na roko iai iroum. 4Ma iai araia temwaangina iroum ikanne i Tareteiti ake a tuai ni kabaarekai kunnikaia: a na nakonako ma Ngai ni kunnikaiia ni kunnikai aika a mainaina, bwa a bon tau. 5Ane e tokanikai ao e na kunnikaia ni kunnikai aika a mainaina; ao N na bon aki kamauna arana man te boki ni maiu arei, ao N na kaotia bwa bon au aomata i matan Tamau ao i mataia ana anera. 6Ane iai taningana ao ke e ongo ana taeka te Taamnei nakoia ekaretia. 7Ao ko na koroboki nakon ana anera te ekaretia i Biraterebia ni kaangai: E kaangai Teuare e tabu, are e kakaonimaki, are iai irouna ana kiing Tawita, are ngkana E kauka te mataroa ao akea ae e konaa ni kainna, ao ngkana E kainna ao akea ae e konaa ni kaukia. 8I atai aroarom. Noria, I kaaki i matam te mataroa ae e uki, ae e aki konaa temanna ni bonotia. E karako korakoram, ma ko taua au taeka, ao ko aki kaakeaa arau. 9Noria, N na kanakoia temwaangina man ana bootanaomata Tatan bwa a na bobaraaki i rarikini waem—te koraki aika taani kewe, aika a taku bwa I-Iutaia ngaiia, ma bon tiaki—ao a na ataia bwa I tangiriko. 10Ngkai ko a tia ni kaawakina au taeka nakoim bwa ko na nanomwaaka, ao N na kaawakiniko naba man te aoa ni kariiriiaki are e nangi roko i aon te aba ni kabutaa, ni kataiia ake a maeka iai. 11Ae N na waetata n roko; ko na taua ane iroum, bwa e na aki uota nako am baunuea temanna. 12Ane e tokanikai, ao N na karaoia bwa bouan ana umwantabu Atuau, ao e na bon aki konaa n oti nako maiai; ao N na korea aran ana kaawa Atuau i aona, ao N na korea naba arau ae e boou i aona. 13Ane iai taningana ao ke e ongo ana taeka te Taamnei nakoia ekaretia. 14Ao ko na koroboki nakon ana anera te ekaretia are i Raorikeia ni kaangai: E kaangai te Amene are te Tia Kaotioti are e kakaonimaki are e koaua, are a moa mai irouna baika a karikaki iroun te Atua: 15I atai aroarom; I ataia bwa ko aki mariri ao ko aki bue. Ko bia mariri ke ni bue! 16Ao ngkai ko aang teutana, n aki mariri ke ni bue, ao N na mumutaiko mai wiiu. 17Ngkai ko kaangai: I kaubwai, ao a kabatiaaki au bwai, ao I aki kainnano n te bwai teuana; ao ko aki ataiko bwa te aomata ae e kai nanona ngkoe, ao ko kananoanga; ko aki kaubwai, ko mataki, ao akea karabaam. 18Ma ngaia ae aio au taeka n reirei nakoim: ko na kabooa te koora ae irou, ae te koora ae e aki rengarengan, bwa ko aonga ni kaubwai. Ko na kabooi kunnikai aika a mainaina bwa ko aonga ni kunnikaiko, ao bwa e aonga n aki nooraki arom n aki karabaaniko ae kamaamaa; ao ko na kabooa naba bwaini kabiran te mata ni kabiri matam iai, bwa ko aonga n nooraaba. 19Akana I tangiriia ao I boaiia ma n reireiia aroia aika a riai; ma ngaia ae ko na kakorakorako ao raira nanom. 20Noria, I tei i rarikin te mataroa, ao I karebwerebwe: ngkana e ongo bwanaau temanna, ao ngkana e kauka te mataroa, ao N na nakoina, ao N na amwarake ma ngaia, ao ngaia ma Ngai. 21Ane e tokanikai, ao N na anganna te konaa n tekateka ma Ngai n au kaintokanuea, n ai arou naba ngke I tokanikai ao I tekateka ma Tamau n ana kaintokanuea. 22Ane iai taningana ao ke e ongo ana taeka te Taamnei nakoia ekaretia.


text:
Huia
Ko te Huia he manu ngahere nō Aotearoa. He manu ātaahua, poropango katoa. He mā te toi o te kurutou - he tino taonga hei rākai i te māhunga. Ko te ngutu o te uha he roa, he tāwhana. Heoi, kua ngaro noa atu te Huia i te tirohanga kanohi: .
Ko te ingoa pūtaiao ko Heteralocha acutirostris.
I te wā o mua, he tino tohu nō te rangatira ko ngā rau o te Huia. Mehemea nō nga kāwai rangatira te tangata, tērā pea ka whakamaua atu nga hukumaro o te huia ki nga makawē, ko te kiri tonu rānei ka whakamarokengia, kātahi ka meatia ki etahi momo whakakakara, me te whakamau atu ki te taringa, ki te kakī ranei o te tangata, hei whakarākei, hei whakapaipai. I te wā o te pakanga, i te wā rānei o te tangihanga, ka titia atu he rau huia ki te māhunga. E ai ki tētahi tuhinga, he wā anō ka mahia mai he momo pōtae ki te harakeke me ngā ūpoko o ētahi huia maha tonu. Ka waiho ngā ngutu o ngā huia kia tautau, ā, ka neke ana te wahine kei a ia e mau mai ana tēnei taonga, kua tatetate ngā ngutu. Heoi anō, me wahine rangatira e whakamaua ai e ia tētahi pōtae huia pēnei.
Tohutoro[edit | edit source]
- Gill, B J., 1991. New Zealand's Extinct Birds. Tāmaki-makau-rau: Random Century.
- Robertson, C J R. (Etita), 1985. Reader's Digest Complete Book of New Zealand Birds. Poihākena: Reader's Digest.


text:
Kai te whakahokia mai wētahi hunga rawa kore, hunga kainga kore, mai i ngā tiriti ō Queensland, Ahitereiria, ki Niu Tireni noho ai.
E mahi tahi ana wētahi tari ō te kāwanatanga ō Queensland ki te rapa ia tangata Niu Tireni, e noho ana ki ngā tiriti ō Queensland, kai te tino pōhara.
Hai tā nā tari, kai te raruhia te hunga nei, kātahi, nā te kore tautokona e te kāwanatanga, kārua nā te mawehe ō te whānau, kātoru nā te kore whai mahi.
Kia kitea te hunga nei ka whakamātauhia tōna wāriu ki te hāpori, mēna kāre e eke, ka whakaritea he hokinga mai mō rātau ki Niu Tireni.
Kāti, ko te whakahau ā ngā tari ō Queensland ki te hunga, rawa kore, kainga kore, hokia te wā kainga, hoki atu ki Niu Tireni.


text: 1N te bongi naba arei, ao E nako Iesu man te auti, ao E tekateka i rarikin te nama. 2Ao a bootaki aomata aika a mwaiti i rarikina, ma ngaia are E toka n te booti ao E tekateka iai, ao a tei aomata n ua kaan ma mataniwiin te nama. 3Ao E atongi baika a bati nakoia n taeka ni kabootau, ao E kaangai, Noria, e oti nako te tia unuuniki ni kamaae koraa n uniki. 4Ao ngke e kamaae, ao a bwaka tabeua ri rarikin te kawai, ao a roko mannikiba ni kang. 5A bwaka tabeua i aon ae e riribwaa, ike e aki bati te tano iai, ao a kai riki bwa e mani te tano; 6ma ngke e kaboo rake taai, ao a urarake; a mate ibukina ngke a aki roro nako wakaaiia. 7Iai koraa ake a bwaka i buakoni kaai aika kateketeke; a rikirake kaai aika kateketeke, ao a karibwai aroka ake a unikaki. 8A bwaka tabeua koraa i aon te tano ae e raoiroi, ao a riki bwa aroka aika uaa: tabekai tatabebubua uaaia, ao tabekai kaka onobwi, ao tabekai kaka tenibwi. 9Ane iai taningana, ao ke e ongo. 10A roko ngkanne ana reirei Iesu, ao a taku nakoina, E aera ngkai Ko taetae nakoia n taeka ni kabootau? 11Ao E kaekaia ni kaangai, Kam a tia n anganaki baika a raba aika bwain uean te Atua; ma ngaiia, a tuai n anganaki. 12Bwa ane iai irouna te atatai ni baika a raba aika bwain uean te Atua, ao e na anganaki riki, ao e na reke irouna ni bati; ma ane akea irouna ao e na anaaki mai irouna are iai, e aoria ngkana e rangi n uarereke. 13Aei bukin ae I taetae iai nakoia n taeka ni kabootau: bwa a taratara ma a aki nooraaba; ao a bon ongo ma a aki ongo, ao a aki ataia. 14E a kakoroaki irouia nanon ana taeka Itaia, are e kaangai: Ane kam na ongoraa ma n ongoraa, ma kam na aki atatai, ao kam na taratara ma n taratara, ma kam na aki nooraaba. 15Bwa e a reke irouia aomata aikai te roo n nano, ao a rawa taningaia ni kan ongo, ao a kamatakiiaki mataia: bwa a kaawa n nooraaba ni mataia, ao n ongoraa n taningaia, ao n atatai n nanoia, ao n rairaki bwa N na kamaiuiia. 16Ma a a kabwaia matami bwa a nooraaba; ao taningami bwa a ongo. 17E koaua ae I a tuangkami bwa a bati buraabeti ma aomata aika a raoiroi, ake a kan noori baika kam noori ao a aki noori; ao a kan ongo baika kam ongo, ao a aki ongo. 18Kam na ongoraa ngkanne ni kabwarabwaraan nanon te rongorongo ni kabootau are taekan te tia unuuniki. 19Ngkana e ongo taekan uean te Atua te aomata ao e aki ataa nanona, ao e roko iai teuare e buaakaka n anaa are e a tia n unikaki i nanona; aei te koraa are e unikaki ri rarikin te kawai. 20Ao are e unikaki i aon te riribwaa bon ane e ongo ana taeka te Atua ao e butimwaaia naba ma te kukurei; 21ma akea wakaana i nanona, ao e aki tiku ni maan; ao ngkana e roko te kaangaanga ke te bwainikiriinaki ibukin ana taeka te Atua, ao e a bwaka naba. 22Ao are e unikaki i buakoni kaai aika a kateketeke bon ane e ongo ana taeka te Atua; ma iango n raraoma nako ibukini bwain te maiu aei ma mataaiakinani kaubwaina a karibwaa te taeka, ao e aki kariki uaa. 23Ao are e unikaki n te tano are e raoiroi bon ane e ongo ana taeka te Atua ao e ataa nanona; ao e kaoti uaana bwa tatabebubua ke kaka onobwi ke kaka tenibwi. 24E a manga tuangiia te rongorongo ni kabootau teuana, ao E kaangai, Uean te Atua e konaa ni kabootauaki ma te aomata are e uniki koraa n uiita aika a raraoi i abana; 25ma ngke a matuu aomata, ao e roko ana kairiribai ao e uniki koraan titaania i buakoni koraa n uiita, ao e nako. 26Ma ngaia are ngke a rikirake aroka ao a uaa, ao a tibwa kinaaki iai ngkanne titaania i buakoia. 27Ao a roko ana toro teuare e unuuniki, ao a taku nakoina, Te toka, tiaki ko uniki koraa ake a raraoi? Ao a roko maia titaania? 28Ao e taku nako ia, E a tia ni karaoa aei te tia kairiribai. A taku tooro nakoina, Ko tangiriira bwa ti na nako n taeki? 29Ao ngaia e taku, I aki; bwa a kaawa ni koutaki nako uiita ngkana kam taeki titaania. 30Katikuia bwa a na uaia n rikirake ni karokoa tain te tai; ao ni bongin te tai, ao I a tuangiia taan rikoriko ni kaangai, Booti moa titaania, ao kabaei ni bwabwati bwa a na kabuokaki; ma ikoti uiita nakoni nnen au amwarake. 31E a manga tuangiia te rongorongo ni kabootau teuana, ao E kaangai, Uean te Atua ai aron uaan te mwaakeke, are e anaia te aomata ao e unikia i abana; 32bon te kabanea n uarereke i buakon uaa nako, ma ngkana e a ikawai ao e riki bwa te aroka ae moan te buubura i buakon aroka nako. E a riki bwa te kai are a roko iai mannikiba ni karaoi ngaoia i aoni mwaangana. 33E a manga tuangiia te rongorongo ni kabootau teuana, ao E kaangai, Uean te Atua ai aron te iiti, are e anaia te aine ao e renganna ma te buraawa ae tao nimabwi te bwauna rawaawatana, ao e kabanea ni karikirakea te buraawa. 34E atongi baikai ni kabane Iesu nakoia aomata n taeka ni kabootau: bwa E tatangiria ni kani kakamanenaa te taeka ni kabootau ngkana E reireiniia aomata; 35bwa e na kakoroaki bukin are e atongaki iroun te buraabeti, ngke e kaangai: Na kaboonganai taeka ni kabootau ngkana I taetae;na taekini baika a karabaaki mani moani karikan aonnaba. 36E kiitaniia aomata Iesu, ao E nako n rin n te auti. Ao a roko ana reirei irouna, ao a taku, Ko na kaota nakoira nanon te rongorongo ni kabootau are taekaia titaania ake ni nen uiita. 37Ao E kaekaia ni kaangai, Teuare e uniki uaa aika a raraoi bon Natin te Aomata; 38nnen aroka bon te aonnaba; ao uaa ake a raraoi bon aomata aika kaain uean te Atua; titaania bon te koraki ake ana aomata teuare e buaakaka, 39ao te kairiribai are e uniki titaania bon te riaaboro; bongin te tai bon tokin aonnaba, ao taan tai bon anera. 40Ao aron titaania, ngkai a bootaki ni kabuokaki n te ai, ao ai aroia naba te koraki ake ana aomata teuare e buaakaka: a na bootaki ao a na kabuokaki n te ai n tokin aonnaba. 41Ane E na kanakoia ana anera Natin te Aomata, ao a na bootiia mai buakoia kaain ueana te koraki ake a riki bwa taani kabwakabwaka nakoia aomata, ao koraki ni kabane ake a kaakaraoa ae e buaakaka; 42ao ane a na teweia nako nakoni nnen te ai, ike a na tang ao a na tenai riaia iai bwa kaotan ae a rootaki n te maraki ae e korakora. 43Ao ane a na raneanea akana a raoiroi n ai aron taai n uean Tamaia. Ane iai taningana, ao ke e ongo. 44Uean te Atua ai aron te bwai ae e kakaawaki are e karabaaki n te tabo teuana, ao te bwai are e kunea te aomata temanna ao e karabaa; i nanoni kukureina ao e nako ni kaboo nako ana bwai ni kabane, ao e kabooa te aba are e karabaaki iai te baerei. 45Ao aio riki: uean te Atua ai aron te tia boobwai are e ukoukori moomii aika a raraoi; 46ngke e kunea te moomii teuana ae e bati boona, ao e nako ni kaboo nako ana bwai ni kabane, ao e kabooa te moomii ni booia. 47Ao manga aio: uean te Atua ai aron te karaun are e kabwakaaki i nanon te nama, ao a reke iai iika n aekaia nako; 48ao ngke e on, ao a katikia rake aomata ao a tekateka ni kaokoroi iika ake a raraoi ni kaaki i nanoni bwaene, ao a tetewe nako ake a bubuaka. 49Ao ai arona naba n tokin aonnaba. Ane a na roko anera ao a na kaokoroia akana a buaakaka ma akana a raoiroi, 50ao a na teweia nako ni nnen te ai, ike a na tang ao a tenai riaia iai bwa kaotan ae a rootaki n te maraki ae e korakora. 51Kam atai nanoni bai kai ni kabane? A taku nakoina, Eng. 52Ao E taku nako ia, Ma ngaia aei, bwa te tia koroboki ae e reireiaki bwain uean te Atua, ai aron te aomata ae iai ana auti, ao te aomata arei e kaotinakoi bwaai aika a boou ma bwaai nikawai mani nnen ana bwai. 53Ao Iesu, ngke E a tia n atongi taeka ni kabootau aikai, ao E kiitana ikekei. 54Ao ngke E roko n ana kaawa, ao E reireiia aomata i nanoni mwaneabaia, ao a miimii aomata ake a ongoraa irouna ao a taku, E reke maia iroun Teuaei te rabakau aei ma te konaa ni karaoi mwakuri aika a kamiimii aikai? 55Tiaki natin te kaabenta Teuaei? Tiaki aran tinana Nei Maria? Ao tiaki tarina Iakobo, ma Iotebwa, ma Timon, ma Iuta? 56Ao tiaki mwaanena aika a raora ni maeka? A reke maia ngkanne iroun Teuaei baikai ni kabane? 57Ao a ribaia. Ma E taku Iesu nako ia, Iai karinean te buraabeti n taabo nako, ma akea i abana, ao i nanoni mwengana. 58Ao E aki kabatiai ni karaoi mwakuri aika a kamiimii iai ibukina ngke a aki onimakinna.


text:
Toroa (Motu Ihupuku)
Ko te Toroa o Motu Ihupuku he manu moana nui. Mā kātoa ngā huruhuru o te manu nei, engari, he pango ngā rae, he pango hoki ngā topito o ngā parirau. Kōtahi anō tōna kāinga whakaputa uri, kei Motu Ihupuku anake. Ko te ingoa pūtaiao he Thalassarche impavida. Ko te ingoa reo Pākehā he Campbell Albatross, he Campbell Mollymawk rānei.
Hoto ki waho[edit | edit source]
Tohutoro[edit | edit source]
- Robertson, C J R. (Etita), 1985. Reader's Digest Complete Book of New Zealand Birds. Poihākena: Reader's Digest.


text: 1E taetae te Taamnei ni kaotia raoi bwa ni boong aika kabanea ni boong, ao bon iai temwaangina aika a na kaaka taekan te onimaki; ao ane a na iri nanoia taamnei aika a bureburea te aba, ma aia reirei taimonio, 2aika nako mai irouia taani kewe aika a mwaamwanaa a te aba, aika a mate mataniwiin nanoia bwa kaanga mwiini kabuokaia n te biti ae e kabuebue; 3a tuangiia aomata bwa a na tai iein, ao a na tai kang amwarake nako, aika E kariki te Atua bwa a na kakanaki ma te katituaraoi irouia aika a onimaki ma n ataa te koaua. 4Bwa a bane n raraoi baika a karikaki iroun te Atua, ao akea te bwai teuana ae e na kaakiaki, ngkana e anaaki ni katituaraoaki te Atua iai, 5ibukina bwa e a katabuaki n ana taeka te Atua ao n te tataro. 6Ngkana ko anga taeka n reirei aikai nakoia taari, ao ko riki iai bwa a na tia mwakuri ae e raoiroi Kristo Iesu, ae ko nabeaki n taekan te onimaki ma taekan reirei aika a raraoi, aika ko tou mwiia. 7Ma ko na tai mutiakini karaki aika a aki koaua aika a bo buaka ma kanoan te euangkerio, aika karaki aika akea nanoia. Kataneiako bwa ko aonga n rangi n reitaki ma nanon te Atua ni maium. 8Bwa bon iai teutana boonganani kataneiaan te rabwata bwa e na marurung, ma te maiu n reitaki ma te Atua e boongana ibukini bwaai ni kabane, ngkai iai taekana n akoi, ae iai te kabwaia iai ibukin te maiu aei, ao ibukin te maiu ae e na roko. 9E koaua te taeka aei, ao e riai bwa e na kaakiaki i nanoia aomata ni kabaneia: 10Bwa ti kakorakoraira ni mwakuri ao ti kekeiaki mwaaka ibukina ngkai ti onimakina te Atua ae e maiu, ae aia Tia Kamaiu aomata ni kabaneia, ai moara riki te koraki aika a onimaki. 11Ko na tuangiia kaain te ekaretia baikai, ao reireiia iai. 12E na tai kaakeaa boonganam temanna ngkai te rorobuaka n ataei ngkoe; ma ko na riki bwa te banna ni kakairi nakoia aika a onimaki, n am taeka, n te bae ko karaoia, n arom n tangira, n am onimaki, ma te aro ni maiu ae e itiaki. 13Ko na tabe ma warekan te Baibara, te kabwarabwara, ao te reireiia aomata ni karokoa rokou. 14Ko na tai kaaki taekan te bwai n tituaraoi ane iroum, are ko anganaki n te tai are a taetae ni buraabeti iai buraabeti ao a katokai baiia i aom unimwaanen te ekaretia. 15Ko na kaakaraoi baikai, ao kakaonimaki nako iai, bwa e aonga n nooraki tamaaroan am waaki irouia aomata ni kabaneia. 16Ko na tarataraiko n arom ni maium, ao tarataraa kanoan am reirei. Ko na kaakaraoi baikai; bwa ngkana ko karaoa aei, ao ko na kamaiuaki iai ma ake a ongo iroum.


text:
whakarea
Te Whakaaro Tūhonohono
I tēnei kōwae ako ka tūhurangia ētahi rautaki paheko tau e whai wāhi mai ana te whakaaro tūhonohono.
Papa Whakarea (Kaupae 6)
Te Ōrau
Ko tā te kaupapa nei, he tirotiro i te hononga o te ōrau, te hautau me te .hautanga ā-ira. Ka whakaotia he rapanga e whai wāhi mai ana te whiriwhiri ōrau o tētahi rahinga
Te Hautanga O Te Hautau
Papa Whakarea (Kaupae 7)
E hāngai ana tēnei kōwae ako ki te rauemi matihiko nei, te Papa Whakarea. Ko tā te Papa Whakarea, he āwhina i ngā ākonga ki te tūhura i ngā rautaki wāwāhi tau mō te whakarea. I tēnei kōwae ako, ka whakamahia te Papa Whakarea ki te whakarea i tētahi tau mati-2 ki tētahi tau mati-2, hei whakatauira i te hātepe ōkawa mō te whakarea. E hāngai ana ki te Kaupae 7 o te Mahere Tau.
Papa Pūkeko
Ko te kaupapa nei, he ako i te whakarea. Ko te Papa Pūkeko tētahi tūtohi tukutuku hei āwhina i te ākonga ki te whakaoti whakarea, hei tirotiro i ētahi rautaki whakarea, pērā i te tatau māwhitiwhiti.
Papa Whakarea (Kaupae 5)
E hāngai ana tēnei kōwae ako ki te rauemi matihiko nei, te Papa Whakarea. Ko tā te Papa Whakarea, he āwhina i ngā ākonga ki te tūhura i ngā rautaki wāwāhi tau mō te whakarea. I tēnei kōwae ako, ka whakamahia te Papa Whakarea ki te whakarea i tētahi tau mati-2 ki tētahi tau mati-1. E rua atu anō ētahi atu kōwae ako e pā ana ki te akoranga matihiko nei, te Papa Whakarea, ko tētahi e aro ana ki te whakarea tau mati-rua ki tētahi tau mati-tahi (Kaupae 6 tonu), ko tētahi e aro ana ki te whakarea i tētahi tau mati-rua ki tētahi (Kaupae 7).


text:
POSTED: 01:30 a.m. HST, Nov 13, 2010
Synopsis: Western remedies are highly intrusive both physically and psychologically and are generally unattractive to many Hawaiians.
Aloha mai nō kākou e nā pilikana o ke ēwe ho'okahi. He wahi mana'o ko'u e waiho aku ai i mua o 'oukou no ka lapa'au 'ana a ka po'e haole, he hana e 'ano 'ē ai ka na'au o ka Hawai'i.
'Ekolu mahina aku nei, no ka 'eha loa o ko'u kā i ka lawelawe 'ana i nā hana palupalu o kēlā lā kēia lā e la'a ka hele wāwae, ka 'ōku'u, ka pi'i alapi'i, a pēlā aku, 'o ke komo akula nō ia ma ka haukapila e kaha 'ia ai ko'u wāwae no ka 'oki 'ana i ka iwi kā a me ka ho'okomo 'ia o ka hao ma kahi o ua iwi nei. Humuhumu 'ia ka 'ili a pa'a, a i ka polapola 'ana na'e, loa'a honua maila nō au i ka ma'i palahēhē ma kahi o ua hao nei i komo ai. 'O ko'u ho'i akula nō ia a komo hou ma ka haukapila, a ma laila i waiho ai i ka moe no 'umi lā. 'O ka ho'omanawanui hou nō ia i ka nohona haukapila.
'O kekahi 'ōlelo 'ana no ia wahi, 'o ia nō ka “hale ma'i”, no ka mea, ma laila e lapa'au 'ia ai ka po'e ma'i. Ua lohe na'e au i ka 'ōhumuhumu a kekahi po'e ē ma ka hale ma'i nō e loa'a ai kekahi po'e i ka ma'i. No'u iho, ua pololei paha kēlā mana'o, no ka mea, ma ko'u komo hou 'ana nō i ka hale ma'i no ka mālama 'ana i kēlā ma'i palahēhē ma ko'u iwi kā, ua ma'i hou nō. 'O ia ho'i, no ko'u lapa'au 'ia me nā lā'au pepehi mūhune ikaika loa, mai pau ka pono a ko'u haku'ala a ua emi mai ho'i nā hunaola 'ula'ula o ko'u koko. Hele a nāwaliwali loa ke kino a 'a'ohe wahi 'eu i koe. No'ono'o ihola au i loko o'u i ko'u hopena 'elemakule. Aloha nō! A i loko nō o ia mau ha'awina ho'okaumaha, ua ho'omanawanui au a hiki i ka ho'i 'ana mai o ko'u haku'ala a kona kūlana ma mua, a ua ho'oku'u 'ia mai au no ka ho'i aku i ko'u hale pono'ī, kahi e pakele ai i nā ma'i o ka hale ma'i.
Mahalo nō au i ka hana a nā kauka. Ua hana nō lākou e like me ka mea e pono ai. 'O ka'u na'e e 'ōhumuhumu ai, 'o ia nō ka nīele a me ka maha'oi o nā limahana o ka hale ma'i. I kēlā lā kēia lā, 'a'ole nō i nele ko'u nīele 'ia no ke kūlana o ko'u ola kino. 'A'ole o'u mana'o e kaena i ke ola hou 'ana o pilikia auane'i, a 'a'ole hiki ke pane aku i ka pupuka o huikau auane'i lākou.
Eia hou, ua nui ko lākou nīele i ke kūlana o ka 'eha. Eia ke 'ano o ka nīnau: Pehea ka 'eha - mai ka 'ekahi a ka 'umi? Hana nui ka pane 'ana i ia 'ano nīnau. He aha lā ia mea he helu? He aha ho'i kona mana'o? 'A'ohe wahi 'ike o laila. 'O ka 'oia'i'o, 'a'ole wahi 'olu'olu o ke kino a 'a'ole na'e i lawa ka 'eha e kahe ai ka waimaka a uī ai ho'i ka niho. Eia hou ho'i, nui ko lākou 'i'ini e 'ohi i ko'u mimi a me ko'u kūkae i wahi e kilo ai i ke 'ano a me ke kūlana o ka ma'i. Pehea lā kēlā 'ano? 'Ano 'ē ko'u na'au i ka hā'awi wale aku i ia mau mea pilikino i ka malihini. He aha lā kāna e hana ai? 'O ia mau hana maha'oi nō paha ke kumu e hele 'ole nei nā Hawai'i i ke kauka. A 'o ia nō paha kekahi kumu i pilikia ai ko kākou olakino.
E ho'ouna 'ia mai nā leka iā māua, 'o ia ho'i 'o Laiana Wong a me Kekeha Solis ma ka pahu leka uila ma lalo nei:
» kwong@hawaii.edu
» rsolis@hawaii.edu
a i ‘ole ia, ma ke kelepona:
» 956-2627 (Laiana)
» 956-2624 (Kekeha)
This column is coordinated by the Hawaiian Language Department at the University of Hawai'i at Mānoa, supported by the Initiative for Achieving Native Hawaiian Academic Excellence.


text:
Pūkeko
Ko te Pūkeko he manu o ngā repo o Aotearoa. He moho nui noho i te repo. He pango te tuarā, he poroporo te mata me te poho, he māwhero ngā waewae me ngā ngutu.
Ki ētahi, he ingoa reo Māori anō o te manu nei, arā, he Pākura. Ko te ingoa o tēnei manu i te reo Pākehā he Pūkeko anō, engari ki ngā Pākehā o tāwāhi he Purple Swamphen kē. Ko te ingoa pūtaiao he Porphyrio porphyrio melanotus.
Hoto ki waho[edit | edit source]
- He whakaahua, he konae mō te Pūkeko kei te Wikimedia Commons.
Tohutoro[edit | edit source]
- BirdLife International (2004). Porphyrio porphyrio. 2006 IUCN Rārangi whero o ngā momo mōrea. IUCN 2006. He mea kite i te 11 Haratua 2006.
- Robertson, C J R. (Etita), 1985. Reader's Digest Complete Book of New Zealand Birds. Poihākena: Reader's Digest.


text:
Parapara
Ko te Parapara he rākau whakaruruhau o Aotearoa. Ko te rākau nei he ririki. He rarahi ngā rau, he mātotoru, ā, he mōhinuhinu anō. Ko ngā hua he ngitangita, me te aha, ka maumau i te hāpiapia ngā manu itiiti pērā ki te Tauhou me te Riroriro. Ko te ingoa pūtaiao he Pisonia brunoniana, ko te ingoa reo Pākehā he Birdcatching tree. Ko te ingoa reo Hawaii he Pāpala kēpau.
Hoto ki waho[edit | edit source]
- Flora of Australia Online Pisonia brunoniana. He mea kite i te 3 o ngā rā o Haratua, 2007.
- Hawaiian Ethnobotany Online Database, Bishop Museum. URL: Pāpala kēpau. He mea kite i te 3 o ngā rā o Haratua, 2007.
- New Zealand Plant Conservation Network, URL: Pisonia brunoniana. He mea kite i te 3 o ngā rā o Haratua, 2007.
- Plants of Hawaii, URL:Pāpala kēpau. He mea kite i te 3 o ngā rā o Haratua, 2007.
Tohutoro[edit | edit source]
- Metcalf, Laurie, 2002. A Photographic Guide to Trees of New Zealand. Tāmaki-makau-rau: New Holland.
- Salmon, J.T., 1986. The Native Trees of New Zealand. Te Whanga-nui-a-Tara: Heinneman Reed.


text:
Nūhou
Kekeha Solis
Synopsis: News bits from the past week.
Hana māinoino. Ma kēlā Pö'aono aku nei, ua loa'a kekahi honu i pepehi 'ia e waiho ana ma kahaone o ka 'ao'ao 'ākau o O'ahu nei. E moe make ana ia honu ma kona kua, a ua uhi 'ia i ke one, ua muku kona po'o, a pēlā pū me kekahi mau 'ēheu. He keu ia a ka hana 'ino. He inoa ko ia honu, na kekahi mau kānaka mālama honu i kapa aku, a 'o kona inoa, 'o ia 'o Honey Girl. Ke 'imi 'ia akula ke kolohe.
Ke keiki o ka Punahou. E ho'i mai ana paha 'o Barack Obama i Honolulu nei. Aia 'o ia ke ho'oālā nei i kahi 'aha ho'oulu kālā no kona alualu 'ana i ke kūlana pelekikena. Aia ana ia 'aha ma ka lā 12 o 'Aukake, a e mālama 'ia ana ma ka Hökele 'o Halekulani. He $2,300 o ka noho.
Ka inoa moho heihei wa'a. 'O Lanikai ka 'oi o ka 'Ahahui Heihei Wa'a Hawai'i o O'ahu nei ma ka ho'okūkū inoa moho i mālama 'ia aku nei ma kēlā Lāpule aku nei. 'O ia nö ka 'oi o ka māhele AAA. 'O Outrigger ka helu 'elua, a 'o Kailua ka helu 'ekolu. A ma ka māhele AA, 'o Hui Lanakila ka 'oi. A ma ka māhele A, 'o Honolulu Pearl ka 'oi.
Ahu ka hoka i ke kahua kenika. Aloha nö 'o Michelle Wie. 'Akahi nö a maika'i hou kāna pā'ani kolepa 'ana, a 'o kona pilikia hou ihola nö ia. Aia 'o ia ma ke kūlana helu 'elua ma hope o ka lā 'elua o ka ho'okūkū kolepa o kēlā hopena pule aku nei. A 'o ka pilikia, ua kāpae 'ia 'o ia mai ka ho'okūkū ma muli o kona pūlima 'ole i ke kāleka helu 'ai. 'A'ole na'e 'o ia e hā'awi pio, e komo ana 'o ia i kekahi ho'okūkū i kēia pule ma Nevada. He ho'okūkū ia no nā kāne, akā ua 'ae 'ia kona komo 'ana.
He moho hou. Waiho iho nei 'o Ann Kobayashi i kona kūlana luna 'aha kūkā o Honolulu i mea e alualu aku ai i ke kūlana meia. A ma kekahi mau pule i hala, ua hö'ike ka meia Mufi Hannemann i kona mana'o e alualu hou i ke kūlana meia. Ua alualu 'o Kobayashi i ka makahiki 1994, akā 'o Jeremy Harris kai koho 'ia.
Ulia ka'a me paikikala. Ho'oku'i 'ia aku nei 'elua mau kānaka holo paikikala ma ka Pö'alua nei. 'O ka mua, 'o David Wayne Aldridge II kona inoa, a ma ka wana'ao, e holo paikikala ana 'o ia ma ke alaloa 'o Kamehameha ma kahi o ka Mahi 'o Dole. I ia manawa 'o ia i ho'oku'i 'ia ai, a 'a'ole i kökua ka mea kalaiwa, holo wale akula. A 'o Aldridge, ua make ihola. Ua piha iā ia nā makahiki he 18. A he 'ekolu mau hola ma hope mai o ia ulia, ho'oku'i 'ia kekahi kanaka ma ke alanui 'o Fort Weaver. Ua 'eha kūpiliki'i 'o ia.
Ka mana koho. Koho like aku nei ka 'aha kūkā o Honolulu, na nā kānaka e koho i ka pono a me ka pono 'ole o ke ka'a uila halihali lehulehu kau i ka lewa ma Nowemapa. E koho hou ana lākou 'elua manawa. 'O ka mea minamina na'e, he hiki iā Mufi Hannemann ke wiko i ka mea e holo iā lākou.
This column is coordinated by the Hawaiian Language Department at the University of Hawai'i at Mānoa.
E ho'ouna 'ia mai nä leka iä mäua, 'o ia ho'i 'o Laiana Wong a me Kekeha Solis ma ka pahu leka uila ma lalo nei:
a i 'ole ia, ma ke kelepona:
» 956-2627 (Laiana)
» 956-2624 (Kekeha)
BACK TO TOP
Nühou
Kekeha Solis
Synopsis: News bits from the past week.
Hana mäinoino. Ma këlä Pö'aono aku nei, ua loa'a kekahi honu i pepehi 'ia e waiho ana ma kahaone o ka 'ao'ao 'äkau o O'ahu nei. E moe make ana ia honu ma kona kua, a ua uhi 'ia i ke one, ua muku kona po'o, a pëlä pü me kekahi mau 'ëheu. He keu ia a ka hana 'ino. He inoa ko ia honu, na kekahi mau känaka mälama honu i kapa aku, a 'o kona inoa, 'o ia 'o Honey Girl. Ke 'imi 'ia akula ke kolohe.
Ke keiki o ka Punahou. E ho'i mai ana paha 'o Barack Obama i Honolulu nei. Aia 'o ia ke ho'oälä nei i kahi 'aha ho'oulu kälä no kona alualu 'ana i ke külana pelekikena. Aia ana ia 'aha ma ka lä 12 o 'Aukake, a e mälama 'ia ana ma ka Hökele 'o Halekulani. He $2,300 o ka noho.
Ka inoa moho heihei wa'a. 'O Lanikai ka 'oi o ka 'Ahahui Heihei Wa'a Hawai'i o O'ahu nei ma ka ho'okükü inoa moho i mälama 'ia aku nei ma këlä Läpule aku nei. 'O ia nö ka 'oi o ka mähele AAA. 'O Outrigger ka helu 'elua, a 'o Kailua ka helu 'ekolu. A ma ka mähele AA, 'o Hui Lanakila ka 'oi. A ma ka mähele A, 'o Honolulu Pearl ka 'oi.
Ahu ka hoka i ke kahua kenika. Aloha nö 'o Michelle Wie. 'Akahi nö a maika'i hou käna pä'ani kolepa 'ana, a 'o kona pilikia hou ihola nö ia. Aia 'o ia ma ke külana helu 'elua ma hope o ka lä 'elua o ka ho'okükü kolepa o këlä hopena pule aku nei. A 'o ka pilikia, ua käpae 'ia 'o ia mai ka ho'okükü ma muli o kona pülima 'ole i ke käleka helu 'ai. 'A'ole na'e 'o ia e hä'awi pio, e komo ana 'o ia i kekahi ho'okükü i këia pule ma Nevada. He ho'okükü ia no nä käne, akä ua 'ae 'ia kona komo 'ana.
He moho hou. Waiho iho nei 'o Ann Kobayashi i kona külana luna 'aha kükä o Honolulu i mea e alualu aku ai i ke külana meia. A ma kekahi mau pule i hala, ua hö'ike ka meia Mufi Hannemann i kona mana'o e alualu hou i ke külana meia. Ua alualu 'o Kobayashi i ka makahiki 1994, akä 'o Jeremy Harris kai koho 'ia.
Ulia ka'a me paikikala. Ho'oku'i 'ia aku nei 'elua mau känaka holo paikikala ma ka Pö'alua nei. 'O ka mua, 'o David Wayne Aldridge II kona inoa, a ma ka wana'ao, e holo paikikala ana 'o ia ma ke alaloa 'o Kamehameha ma kahi o ka Mahi 'o Dole. I ia manawa 'o ia i ho'oku'i 'ia ai, a 'a'ole i kökua ka mea kalaiwa, holo wale akula. A 'o Aldridge, ua make ihola. Ua piha iä ia nä makahiki he 18. A he 'ekolu mau hola ma hope mai o ia ulia, ho'oku'i 'ia kekahi kanaka ma ke alanui 'o Fort Weaver. Ua 'eha küpiliki'i 'o ia.
Ka mana koho. Koho like aku nei ka 'aha kükä o Honolulu, na nä känaka e koho i ka pono a me ka pono 'ole o ke ka'a uila halihali lehulehu kau i ka lewa ma Nowemapa. E koho hou ana läkou 'elua manawa. 'O ka mea minamina na'e, he hiki iä Mufi Hannemann ke wiko i ka mea e holo iä läkou.
This column is coordinated by the Hawaiian Language Department at the University of Hawai'i at Mānoa.
E ho'ouna 'ia mai nā leka iā māua, 'o ia ho'i 'o Laiana Wong a me Kekeha Solis ma ka pahu leka uila ma lalo nei:
a i 'ole ia, ma ke kelepona:
» 956-2627 (Laiana)
» 956-2624 (Kekeha)


text:
Starbucks
Laiana Wong
Synopsis: The story about Starbucks refusing to support the war in Iraq by refusing to provide free coffee for the troops turns out to be a hoax. Too bad! I might have started drinking coffee if it were true.
Aloha mai kākou. Eia hou mai kā 'oukou wahi mea kākau ke hāpai nei i kona mana'o no kahi kumuhana minamina. 'O ia ho'i, ke laha aku nei kahi mo'olelo ma o ka leka uila no ka hō'ole 'ana a ka hui kū'ai kope 'o Starbucks i ke noi a nā koa o ka Pū'ali Koa Malina e kaua nei ma Iraq i kope manuahi. Wahi a ka mo'olelo, i hō'ole 'ia aku nei kēia noi ma muli o ke kū'ē 'ana o Starbucks i ke kaua ma Iraq a me ke komo 'ana o ia po'e koa.
I heluhelu aku ka hana o'u i ua leka uila nei, hū a'ela ko'u mahalo i ua hui nei no kona ho'oholo 'ana e kū'ē i kēia hana hūpō a 'Amelika 'o ka ho'ouka kaua 'ana ma Iraq. Mana'o ihola au i loko o'u ē he hui wiwo 'ole maoli kā ho'i kēia! I loko nō o kona 'ike 'ana i ka hopena o kēia hana, 'o ia ho'i, e nui ana ka po'e puni 'Amelika e kū'ē ana iā Starbucks ma o ka hele 'ana i kahi 'ē e kū'ai ai i kā lākou kope, ua 'au'a 'ia kēia noi i mea e hō'ike ai i ka 'ino o ia mea he kaua. Hele nō ho'i a he 'oia'i'o kēia ha'alele 'ana o ka po'e puni kaua iā Starbucks, e emi ana ke kālā e loa'a mai ana. Me he mea lā na'e, he luna'ikehala ke koikoi maila i ua hui nei e kūpa'a ma hope o kona mea e mana'o nei he hana pono. He mea 'ole ho'i ke kālā inā e loa'a mai ana ma o ka hulikua i ka pono.
'O ka mea ma'a mau i nā hui kāloa'a, 'o ia ke ku'upau 'ana i ko lākou mau ikaika i ka ho'onui 'ana i ke kumuloa'a. 'O ia ihola nō kā lākou hana. 'A'ole nānā 'ia ka pono. 'Akahi nō na'e a kū mai kekahi hui me ka nānā i ia mea he pono a me ka pale aku ho'i i ke ake kālā. Lana a'ela ko'u mana'o e lilo paha auane'i kēia i hana no nā hui 'ē a'e e ho'omāhu'i ai. Mali'a o kū mai auane'i kekahi mau luna'ikehala me ke koikoi 'ana i ko lākou mau hui e kū'ē pū aku i ke kaua ma Iraq a e noke aku nō ho'i i ia hana a ho'i mai ka maluhia o ka 'āina.
'O ka nui o ka hau'oli i loko o ku'u na'au, 'imi akula au ma ka pūnaewele puni honua i mau hō'ike hou aku no kēia mo'olelo. I nānā aku na'e ka hana, loa'a maila kekahi mau mo'olelo no ke 'ano haku'epa o ka mo'olelo mua. Hō'ole akula 'o Starbucks i ka 'oia'i'o o ia mo'olelo me ka hō'ike pū aku i kona kūpa'a ma hope o nā koa ma Iraq. Auē nō kā ho'i ē! 'O ua mana'o nei o'u e lana ana ma luna, ua piholo aku i lalo a make. Kainō he hui kū i ka pono, eia kā, he hui kū i kona pono pono'ī wale iho nō!
He mea minamina maoli nō ko'u puni wale aku i ua mo'olelo haku'epa nei. He keu aku na'e ka minamina o ka 'ike aku ē 'a'ohe wahi 'ano o ka 'oia'i'o o ia mo'olelo. Ke mana'o nei au e ho'okē i ka inu kope ma Starbucks i 'ike ua hui puni kaua nei i ka 'eha. 'A'ole na'e au he kanaka inu kope. Aloha nō!
This column is coordinated by the Hawaiian Language Department at the University of Hawai'i at Mānoa.
E ho'ouna 'ia mai nä leka iä mäua, 'o ia ho'i 'o Laiana Wong a me Kekeha Solis ma ka pahu leka uila ma lalo nei:
a i 'ole ia, ma ke kelepona:
» 956-2627 (Laiana)
» 956-2624 (Kekeha)
BACK TO TOP
Starbucks
Laiana Wong
Synopsis: The story about Starbucks refusing to support the war in Iraq by refusing to provide free coffee for the troops turns out to be a hoax. Too bad! I might have started drinking coffee if it were true.
Aloha mai käkou. Eia hou mai kä 'oukou wahi mea käkau ke häpai nei i kona mana'o no kahi kumuhana minamina. 'O ia ho'i, ke laha aku nei kahi mo'olelo ma o ka leka uila no ka hö'ole 'ana a ka hui kü'ai kope 'o Starbucks i ke noi a nä koa o ka Pü'ali Koa Malina e kaua nei ma Iraq i kope manuahi. Wahi a ka mo'olelo, i hö'ole 'ia aku nei këia noi ma muli o ke kü'ë 'ana o Starbucks i ke kaua ma Iraq a me ke komo 'ana o ia po'e koa.
I heluhelu aku ka hana o'u i ua leka uila nei, hü a'ela ko'u mahalo i ua hui nei no kona ho'oholo 'ana e kü'ë i këia hana hüpö a 'Amelika 'o ka ho'ouka kaua 'ana ma Iraq. Mana'o ihola au i loko o'u ë he hui wiwo 'ole maoli kä ho'i këia! I loko nö o kona 'ike 'ana i ka hopena o këia hana, 'o ia ho'i, e nui ana ka po'e puni 'Amelika e kü'ë ana iä Starbucks ma o ka hele 'ana i kahi 'ë e kü'ai ai i kä läkou kope, ua 'au'a 'ia këia noi i mea e hö'ike ai i ka 'ino o ia mea he kaua. Hele nö ho'i a he 'oia'i'o këia ha'alele 'ana o ka po'e puni kaua iä Starbucks, e emi ana ke kälä e loa'a mai ana. Me he mea lä na'e, he luna'ikehala ke koikoi maila i ua hui nei e küpa'a ma hope o kona mea e mana'o nei he hana pono. He mea 'ole ho'i ke kälä inä e loa'a mai ana ma o ka hulikua i ka pono.
'O ka mea ma'a mau i nä hui käloa'a, 'o ia ke ku'upau 'ana i ko läkou mau ikaika i ka ho'onui 'ana i ke kumuloa'a. 'O ia ihola nö kä läkou hana. 'A'ole nänä 'ia ka pono. 'Akahi nö na'e a kü mai kekahi hui me ka nänä i ia mea he pono a me ka pale aku ho'i i ke ake kälä. Lana a'ela ko'u mana'o e lilo paha auane'i këia i hana no nä hui 'ë a'e e ho'omähu'i ai. Mali'a o kü mai auane'i kekahi mau luna'ikehala me ke koikoi 'ana i ko läkou mau hui e kü'ë pü aku i ke kaua ma Iraq a e noke aku nö ho'i i ia hana a ho'i mai ka maluhia o ka 'äina.
'O ka nui o ka hau'oli i loko o ku'u na'au, 'imi akula au ma ka pünaewele puni honua i mau hö'ike hou aku no këia mo'olelo. I nänä aku na'e ka hana, loa'a maila kekahi mau mo'olelo no ke 'ano haku'epa o ka mo'olelo mua. Hö'ole akula 'o Starbucks i ka 'oia'i'o o ia mo'olelo me ka hö'ike pü aku i kona küpa'a ma hope o nä koa ma Iraq. Auë nö kä ho'i ë! 'O ua mana'o nei o'u e lana ana ma luna, ua piholo aku i lalo a make. Kainö he hui kü i ka pono, eia kä, he hui kü i kona pono pono'ï wale iho nö!
He mea minamina maoli nö ko'u puni wale aku i ua mo'olelo haku'epa nei. He keu aku na'e ka minamina o ka 'ike aku ë 'a'ohe wahi 'ano o ka 'oia'i'o o ia mo'olelo. Ke mana'o nei au e ho'okë i ka inu kope ma Starbucks i 'ike ua hui puni kaua nei i ka 'eha. 'A'ole na'e au he kanaka inu kope. Aloha nö!
This column is coordinated by the Hawaiian Language Department at the University of Hawai'i at Mānoa.
E ho'ouna 'ia mai nā leka iā māua, 'o ia ho'i 'o Laiana Wong a me Kekeha Solis ma ka pahu leka uila ma lalo nei:
a i 'ole ia, ma ke kelepona:
» 956-2627 (Laiana)
» 956-2624 (Kekeha)


text:
User:Ken Conklin
He hawai'i au.
'A'ohe o'u koko Hawai'i 'oiwi. Aka, nui ko'u aloha i ka po'e Hawai'i 'oiwi, a me na po'e a pau, noho ana ma Hawai'i nei. 'A'ole au i hanau ma Hawai'i; aka, ua hanai au i keia pae 'aina 'umikumaha makahiki aku nei. O keia ko'u home pu'uwai mau a mau. Ua hanai au i keia pae 'aina; a laila, ua hanai ia'u na akua a me ka 'aina.
Eia ka'u mele:
(I keia po eia au me 'oe;
keia po ua ho'i mai au)
He loa ka helena
Ma ke alahele
E huli wahi ma keia ao.
Maopopo au, ua 'ike ho'i
Ka home i loko o ku'u pu'uwai.
Ua ho'i mai au
Ke 'ike nei au,
'A'ole au e auwana hou;
Ke maopopo —
HE HAWAI'I AU


text:
POSTED: 01:30 a.m. HST, Jun 07, 2014
Synopsis: The art exhibit “3Rs: Respect, Responsibilities & Re-righting” at Lama Library at Kapi'olani Community College, highlights Native Hawaiian perspectives and approaches along the lines of the exhibition theme through visual exploration, definition and analysis, and synthesis.
Welina e nā makamaka heluhelu o Kauakūkalahale. ua hala aku nei ka 'aha ho'ona'auao i kapa 'ia 'o WIPCE a i mālama 'ia aku nei ho'i ma ke Kulanui Kaiāulu 'o Kapi’olani. 'O kahi pōmaika'i, aia nō kekahi mau hō'ike'ike hana no'eau 'elua o ia 'aha ho'ona'auao e waiho nei. 'O kekahi, 'o salt wada ia. Aia ma ka lumi hō'ike'ike 'o Koa. 'O ka lā hope loa o ia hō'ike'ike, 'o ia ka lā 14 o Iune.
'O ka lua o ka hō'ike'ike hana no'eau, 'o ia ka mea nona ke po'o mana'o e kau a'ela i luna. Akā, mai noho 'oukou a kuhihewa e nā hoa makamaka, 'o ia mau R 'ekolu, 'o ia ka heluhelu (Reading), ke kākau ('Riting), a me ka makemakika ('Rithmetic). 'A'ole loa. 'O ka inoa o ua hō'ike'ike hana no'eau nei, 'o ia 'o 3Rs: Respect, Responsibilities & Re-righting. Aia ma ka Hale Waihona Puke 'o Lama.
'O nā kānaka hana no'eau o ia hō'ike'ike, he mau kumu, he mau limahana, a he mau haumāna ho'i ma ke Kulanui o Hawai'i ma Mānoa. A 'o nā hana no'eau a pau o ia hō'ike'ike, he ulu nō ka hoi. He mau mea ho'i kahi e 'ike 'ia ai nā mana'o mahalo a hō'ihi paha, ke kuleana, a me ka ho'oponopono 'ana.
'O kekahi o nā hana no'eau, na Ipo Wong ia, a he keu ia a ka nani. He 'eono mau lei Ni'ihau like 'ole a i hana 'ia mai ka makahiki 1978 a i ka makahiki 2010. He hō'ike kēia i ka mālama pono 'ia o ka 'ike lei pūpū Ni'ihau. Eia mai nā 'ano o nā lei, 'o ka Lei Kīpona Momi Uliuli, ka Lei Pīkake Momi & Pūpū Pōleho, ka Lei 'Ālilea, ka Lei Kui Pololei Momi Kua'ula, ka Lei Kīpona Momi Kahakaha a me ka Lei Pīkake Momi Ke'oke'o.
'O kekahi hana no'eau, he ho'oheno ia iā Bill Ali'iloa Lincoln, a i kapa 'ia 'o I Ola I Ka Ho'oheno A Nā Kūpuna: Nā Kuahiwi Kaulana. Na Keawe Lopes ia. Aia nā pā leo o Bill Lincoln a me nā mele a kekahi mau haumāna i haku ai ma ka ho'opilipili 'ana i ke 'ano o ke mele 'o Nā Kuahiwi Kaulana a Bill Ali'iloa Lincoln.
'O kekahi hana no'eau, he ki'i ia, na Lia O’Neill Keawe, i kapa 'ia 'o 'Ike Kupuna. He 'eke ia nona nā 'ike kupuna like 'ole i kikokiko 'ia ma nā 'ao'ao, 'o ia ho'i, 'o ke mele, ka mahi 'ai, ke aloha, a pēlā aku. A e ho'omaopopo mai ana kahi ki'i, e lawe pū 'ia ka 'ike kupuna me 'oe i nā manawa a pau.
'O ia mau hana no'eau ma luna a'e nei, he hō'ike ia i ka mālama 'ana i ka 'ike kupuna, ka hō'ike 'ana i ke kuleana o ka ho'omau 'ana i ka 'ike kupuna, a me ka hō'ike 'ana, ua lehulehu a manomano ka 'ikena a ka Hawai'i.
He nui hou aku nā hana no'eau nani, a no laila, e ho'omau 'ia ke kama'ilio 'ana aku i kekahi wā. Akā, inā he mana'o kou e māka'ika'i aku i kēia hō'ike'ike 'o ka 3Rs: Respect, Responsibilities & Re-righting, e ‘oni koke aku ka moku i ka Hale Waihona Puke 'o Lama, 'oiai, 'o ka lā 10 o Iune, kēia Pō'akolu a'e ho'i, 'o ia ka lā hope loa.
———
This column is coordinated by Kawaihuelani Center for Hawaiian Language at the University of Hawai'i at Mānoa.


text:
Kuru
Ko te kuru, te pōporo rānei (Artocarpus altilis) he rākau nui nō Hawaiki, ko ngā hua he tino kai a ngā tūpuna. He rākau tēnei o ngā whenua wera, ko te hua-parāoa te ingoa Pākehā. I mauria mai ētahi hua whenua mai i Hawaiki e ngā tūpuna Māori, kāhore nei e ora i roto i nga huarere o Aotearoa. Uru atu ki ēnei ko te nī, te kuru me te maika. I te ngarohanga, ka warewaretia, haunga anō ētahi tikanga ā-waka, pērā i te Māhuhu-ki-te-rangi. Anei ētahi kōrero, he nī te ingoa o aua hua, i pēnei te nui me te upoko tamaiti nei, mau ai taua tū kai nei ki konei, ā, kīhei noa ake i tupu, ā, kua kore i ēnei rā.
Kei tētahi o ngā waiata tangi tawhito o Te Arawa e mau ana (Te Rangi Hīroa 1974:39):
- Rākau tapu o Hawaiki
- Nō tērā taha o Tawhitinui,
- Ko te kuru whakamarumaru
- O te whare o Uenuku
Ko tētahi o ngā kōrero tuku iho o Te Arawa mō Tama-te-kapua rāua ko tana teina ko Whakaturia (Grey 1971:54-57). Ko te mahi a Tama, he haere wae rākau. I a rāua ka haere i te pō, ka kite rāua i te pōporo whakamarumaru o Uenuku, ka kainga e rāua, ka hoki anō ki tō rāua whare; ā, pēnā tonu ia pō, ia pō. Ka kitea e Uenuku ki te kore pōporo, ka maharatia, 'Kei whea ngā hua o te pōporo nei?' E tirohia ana, ka kitea ngā tapuwae o ngā wae rākau o Tama. Ka tīmata i konei ngā pakanga i Hawaiki.[1]
Kupu tautoko[edit | edit source]
- ↑ I pōhēhē a Te Rangi Hīroa mō te ingoa pōporo nei, hei tāna, he ōrite ki te poroporo. Kāhore ia i mōhio, ko pōporo tonu te ingoa mō te kuru ki ētahi o ngā moutere o Hawaiki.
Hoto ki waho[edit | edit source]
- He whakaahua, he konae mō te Kuru kei te Wikimedia Commons.
Tohutoro[edit | edit source]
- G. Grey, Nga Mahi a Nga Tupuna, te tuawhā o ngā putanga. (Reed: Te Whanga-nui-a-Tara), 1971.
- Te Rangi Hīroa (Tā Peter Buck), The Coming of the Maori, te tuarua o ngā putanga. Nō te 1949 te putanga tuatahi. (Whitcombe and Tombs: Te Whanga-nui-a-Tara) 1974.


text:
Kai Pōnekeneke nei tētahi hangarau e whakamahia ana, e tāea e tangata kē te hokohoko huanga toa mai tahi tūnga pahi ki runga ō te huarahi ō Lambton Quay.
Otirā ka māmā te toro atu ā tāngata nā ki wāna hiahia hokohoko mai i ā Countdown.
Ka tāea hoki e ia te wherawhera i ngā huanga hokohoko ā Countdown, kātahi ka whakarite i wāna e hiahia ai, ka mutu ka utua.
Ka oti katoa e tangata nā wēnei, mai i taua tūnga pahi, mai i tana waea pūkoro.
Nā, hai tā Bridget Lamont ō Countdown, ngā kai whakarite i te hangrau nei, kia tata haere ki te kirihimete ka kitea te painga ō tēnei hangarau.
Nā, mā te hangarau e whakamāmā i te ao e whakatata haere nei kia ia.


text:
Idaho
Ko Idaho (IPA: /aɪ.də.hoʊ/) he wāhanga whenua o te raki mā uru o te Hononga-o-Amerika. Ko Boise te tāone matua, te tāone nui hoki. Ko ngā wāhi whenua e pātata ana ko British Columbia (he porowini o Canada) ki te raki; ko Washington me Oregon ki te uru, ko Nevada, ko Utah, ko Wyoming, me Montana ki te rāwhiti.
E toru ngā awa nunui o Idaho: ko te Snake, ko te Clearwater me te Salmon. He awa nunui anō ko te Boise me te Payette. Ko Borah Peak (ki te raki o te tōane o Mackay) te maunga teitei o Idaho, he 3,862 m te teitei. Ko te wāhi pāpaki o Idaho kei te tāone o Lewiston, i te wāhi e hono ai te awa Clearwater ki te Snake; ka rere tahi anō aua awa ki te wāhanga whenua o Washington.


text:
1:1 ¶ Na i puta mai te kupu a Ihowa ki a Hona, tama a Amitai, i mea,
1:2 Whakatika, haere ki Ninewe, ki taua pa nui, karangatia he he mona; kua tae ake hoki to ratou kino ki toku aroaro.
1:3 Ko Hona ia i whakatika, he rere ki Tarahihi i te aroaro o Ihowa; haere ana ia ki raro, ki Hopa, a ka kitea e ia tetahi kaipuke e rere ana ki Tarahihi: ka hoatu e ia te utu mo te ekenga ki runga, kia haere atu ai ia i roto i a ratou ki Tarahihi i te aroaro o Ihowa.
1:4 ¶ Na ka tukua e Ihowa he hau nui ki te moana, a he nui te awha i te moana, no ka kiia ka pakaru te kaipuke.
1:5 Na ka wehi nga kaiwhakatere, ka karanga ki tona atua, ki tona atua; a akiritia ana e ratou nga taonga o runga o te kaipuke ki te moana kia mama ai ki a ratou. Ko Hona ia kua riro ki roto rawa i te kaipuke, a ka takoto ia, ka moe, au rawa.
1:6 Na ko te haerenga atu o te rangatira o te kaipuke, ka mea ki a ia, He aha tau, e te tangata e moe na? maranga, karanga ki tou Atua, me kahore te Atua e whakaaro ki a tatou, kei ngaro tatou.
1:7 Na ka mea ratou ki tona hoa, ki tona hoa, Haere mai, kia makamaka rota tatou, kia mohio ai ko wai te take o tenei he ki a tatou. Na kei te makamaka rota ratou, a ka tau te rota ki a Hona.
1:8 Katahi ratou ka mea ki a ia, Tena ra, whakaaturia ki a matou ko wai te take o tenei he ki a tatou? he mahi aha tau? i haere mai koe i hea? Ko hea tou whenua? no tehea iwi koe?
1:9 Ano ra ko ia ki a ratou, He Hiperu ahau; e wehi ana hoki ahu i a Ihowa, i te Atua o nga rangi, nana nei i hanga te moana me te whenua maroke.
1:10 Na nui atu te wehi i wehi ai aua tangata, ka mea ratou ki a ia, He aha tenei i meatia nei e koe? I mohio hoki aua tangata e rere ana ia i te aroaro o Ihowa, nana hoki i whakaatu ki a ratou.
1:11 ¶ Na ka mea ratou ki a ia, Me aha matou ki a koe, kia marino ai te moana ki a tatou? e nui haere ana hoki te ngaru o te moana.
1:12 A ka mea ia ki a ratou, Hapainga ake ahau, maka ki te moana; katahi ka marino te moana ki a koutou; e mohio ana hoki ahau he whakaaro ki ahau i puta mai ai tenei paroro ki a koutou.
1:13 Heoi hoe tonu aua tangata kia u ai ratou ki uta; otiia kihai i taea: e nui haere ana hoki te ngaru o te moana hei arai i a ratou.
1:14 Katahi aua tangata ka karanga ki a Ihowa, ka mea, Aue, e Ihowa, kaua ra matou e whakangaromia hei utu mo te matenga o tenei tangata: kaua ano e utaina he toto harakore ki runga ki a matou: kua mahia na hoki e koe, e Ihowa, tau i pai ai.
1:15 Na hapainga ana a Hona e ratou, maka ana ki te moana: a mutu ake te riri o te moana.
1:16 Na he nui te wehi i wehi ai aua tangata i a Ihowa; patua iho e ratou he patunga tapu ki a Ihowa, puaki ana a ratou kupu taurangi.
1:17 Na kua rite mai i a Ihowa tetahi ika nui hei horo i a Hona. A e toru nga ra, e toru nga po o Hona i roto i te kopu o te ika.
2:1 ¶ Katahi a Hona ka inoi ki a Ihowa, ki tona Atua, i roto i te kopu o te ika,
2:2 I mea ia, I karanga ahau, he ngakau mamae noku, ki a Ihowa; a whakahoki mai ana ia ki ahau; i tangi atu ahau i roto i te kopu o te reinga, a whakarongo ana koe ki toku reo.
2:3 I maka hoki ahau e koe ki te rire, ki waenga moana, a karapotia ana ahau e nga roma; tika ana au tuatea katoa me au ngaru i runga i ahau.
2:4 Na ka mea ahau, Kua oti ahau te pei i mua i ou kanohi; otiia tera ahau e titiro atu ano ki tou temepara tapu.
2:5 Karapotia ana ahau e te wai, tae tonu iho ki te wairua; i oku taha katoa te rire a taka noa; he rimu nga takai o toku mahunga.
2:6 I haere ahau ki raro ki nga take o nga maunga; kopia ana ahau e te whenua me ona tutaki ake ake; heoi whakaputaina ake ana e koe toku ora i roto i te poka, e Ihowa, e toku Atua.
2:7 I te hemonga o toku wairua i roto i ahau, i mahara ahau ki a Ihowa: i tae atu ano taku inoi ki a koe ki tou temepara tapu.
2:8 Ko te hunga e pupuri ana i nga mea tekateka noa e whakarere ana i te atawhai mo ratou.
2:9 Ko ahau ia ka mea patunga tapu ki a koe i runga i te reo whakawhetai; ka whakamana e ahau aku kupu taurangi. Na Ihowa te whakaoranga.
2:10 ¶ Na ka korero a Ihowa ki te ika, a ka ruakina e tera a Hona ki te wahi maroke.
3:1 ¶ Na ka puta tuarua mai te kupu a Ihowa ki a Hona, i mea ia,
3:2 Whakatika, haere ki Ninewe, ki taua pa nui, kauwhautia hoki ki reira te kauwhau e korerotia e ahau ki a koe.
3:3 Na whakatika ana a Hona, haere ana ki Ninewe, pera ana me ta Ihowa i korero ai. Na he pa nui rawa a Ninewe, e toru nga ra e haerea ai.
3:4 Na ka timata ta Hona haere ki roto ki te pa, kotahi te ra i haere ai, kei te karanga, kei te mea, Kia wha tekau ake nga ra, ka hurihia a Ninewe.
3:5 ¶ A whakapono tonu nga tangata o Ninewe ki ta te Atua; karangatia ana e ratou he nohopuku, he taratara o ratou kakahu, o nga mea rarahi o ratou tae rawa iho ki nga mea ririki.
3:6 Na ka tae he korero ki te kingi o Ninewe, a whakatika ana ia i runga i tona torona, whakarerea atu ana e ia tona koroka, kei te hipoki i a ia ki te kakahu taratara, noho ana i roto i te pungarehu.
3:7 I meinga ano e ia kia karangatia te korero i roto i Ninewe, he mea whakatakoto na te kingi ratou ko ana metararahi, i mea ia, Kaua te tangata, te kararehe ranei, te kau ranei, te hipi ranei e pa ki tetahi aha: kaua ratou e kai, e inu wai ranei:
3:8 Engari kia hipokina te tangata me te kararehe ki te kakahu taratara, kia kaha ano ta ratou karanga ki te Atua: ae ra, kia hoki ano nga tangata i tona ara kino, i tona ara kino, i te tutu ano o o ratou ringa.
3:9 Ko wai ka tohu tera pea te Atua ka tahuri, a ka puta ke tona whakaaro, ka tahuri atu hoki i te muranga o tona riri, a e kore tatou e ngaro?
3:10 A ka kite te Atua i a ratou mahi, kua tahuri atu ratou i to ratou ara kino; na ka puta ke te whakaaro o te Atua mo te kino i kiia e ia kia meatia ki a ratou; a kihai i meatia e ia.
4:1 ¶ Otiia ki ta Hona, nui atu te he, a mura ana tona riri.
4:2 A ka inoi ia, ki a Ihowa, ka mea, Aue, e Ihowa, he teka ianei ko taku tenei i mea ai i ahau ano i toku whenua? Na reira ahau i rere wawe ai ki Tarahihi; i mohio hoki ahau he Atua atawhai koe, he tohu tangata, he puhoi ki te riri, he nui te aroha, e puta ke ana te whakaaro mo te kino.
4:3 Na, tera ra, e Ihowa, kia mate ahau aianei; he pai atu hoki i te ora te mate moku.
4:4 Ano ra ko Ihowa, He mea pai ranei kia riri koe?
4:5 ¶ Na ka puta a Hona i roto i te pa, a noho ana i te taha ki te rawhiti o te pa; kei te hanga i tetahi tihokahoka mona ki reira, noho ana i raro i te taumarumarunga iho, kia kite ra ano ka ahatia ranei te pa.
4:6 Na kua rite i a Ihowa tetahi hue, meinga ana e ia kia eke ki runga ki a Hona, hei whakamarumaru mo tona mahunga, hei whakaora mona i a ia i mamae ra. Na nui atu te koa o Hona ki te hue ra.
4:7 Na kua rite ano i te Atua he huhu i te aonga ake o te ra, a ngaua iho e tera te hue, na kua maroke.
4:8 Na i te whitinga o te ra kua rite mai ano i te Atua tetahi hau pumahu, he marangai; aki tonu mai te ra ki runga ki te mahunga o Hona, whakaruhi noa iho, a inoi ana mona kia mate ia, i mea ia, Pai atu i te ora te mate moku.
4:9 Na ka mea te Atua ki a Hona, He pai ranei kia riri koe ki te hue? Ano ra ko ia, He pai ano kia riri ahau a mate noa.
4:10 Ano ra ko Ihowa, I manawapa koe ki te hue kihai na i mahia e koe, kihai ano i whakatupuria e koe; kotahi ano te po i tupu ake ai, kotahi ano te po i kore ai,
4:11 A kaua ianei ahau e manawapa ki Ninewe ki taua pa nui, he tokomaha nei ona tangata i nga mano e ono tekau topu, he hunga kahore nei e mohio ki o ratou ringa matau, ki o ratou ringa maui, he maha ano hoki nga kararehe?


text:
Whio
Ko te Whio he manu waimāori o Aotearoa. He rakiraki whakamokeke. He ōrangihina te tuarā, he kōpure ura. He hina te poho, he māwherotea ngā ngutu, he parauri ngā waewae.
Ko te ingoa pūtaiao o te Whio he Hymenolaimus malacorhynchus. He ingoa anō tō te manu nei i te reo Māori, arā, he Korowhio, ki ētahi atu he Whiorau kē. Ko te ingoa o tēnei manu i te reo Pākehā he Blue Duck, ki ētahi he Whistling Duck kē.
Hoto ki waho[edit | edit source]
- BirdLife International (2006). Hymenolaimus malacorhynchos. 2006 IUCN Rārangi whero o ngā momo mōrea. IUCN 2006. He mea kite i te 11 Haratua 2006.
- He whakaahua, he konae mō te Whio kei te Wikimedia Commons.
Tohutoro[edit | edit source]
- Robertson, C J R. (Etita), 1985. Reader's Digest Complete Book of New Zealand Birds. Poihākena: Reader's Digest.


text:
The Ancient History of the Maori, His Mythology and Traditions: Tai-Nui. [Vol. IV]
Upoko II
Upoko II.
Tera Kopu hikitia i te ripa
Hohoro te hara (haere) mai,
Kei te riua au ki Matangi-hau-rua
Ko to wairua i hara (haere) mai,
I hara (haere) mai ra koe
Te tai ki a te Rau.
Taku hoa pakitara,
Te kata a Rau-kawa.
Paki atu e whae, aku rongo hakiki
Kai ana ki te rae, te one Hakere
Kia whakarongo ake,
Ko Nga-ti-koata i te Totara.
Kai auru ai te atua i ahau.
Me tarona au ki wawe au te mate,
Ki’ (kia) pono mai koutou
Tenei te takoto nei.
Na te aha i patu?
Na Rongo-taka-whiu.
Nga toki kai auru,
Nga rakau a Maru.
Nana i pokapoka,
Ka pihanga rua,
Mau ana i au.
Tai-Nui.(Nga-Ti-Mahuta.)
Ko Tai-nui te waka ko Hotu-roa te tangata. I hoe mai a Tai-nui i Hawa-iki, u mai ki Tamaki, toia mai i O-tahuhu, hoe mai ki te wahapu o Manuka, rere mai i te tae tuauru, ka tokirihia (kokirihia) ko te hoe ki Awhitu, he karaka taua hoe tupu tonu ake taua hoe hei rakau. Hoe tonu mai ki Kawhia, kua pau katoa nga kumara o te waka, he putiki nei te kete kumara i toe, he mea rongoa e Whakaoti-rangi, whakatoria iho ki Kawhia, topu tonu ake ki Kawhia koia “Te putiki a Whakaoti-rangi” waiho page 47 iho hei whakatauki ma nga uri nei, ka iti te toenga o te kai ka kiia aua toenga.
Ko Te Putiki a Whakaoti-rangi.
Ko Tai-nui toia ake ki uta; kei Pari-nga-tai e tau ana, kei te taketake o te Hutu-kawa, e tuhera na ano te riu penei ano me te waka e tau nei te ahua; te tauihu ano, me te tau-rapa ano; kua kohatutia he Pa-keho te kohatu, ka hore he kohatu o reira ko taua kohatu anake, koia ano ona pepeha.
“Ko Tai-nui te waka, ko Hotu-roa te tangata” ko te tupuna tenei o Wai-kato, o Nga-ti-mania-poto, o Nga-ti raukawa, o Nga-ti-tu-whare-toa, o te Ati-awa (Nga-ti-awa). Me haere tenei i nga tupuna o mua, i a nga tohunga i korero ai. Ko Tu-heitia. He taniwha. He aitanga mokopuna a Tu-heitia na Hotu-roa. Ka moe a Tu-heitia i te tuahine a Tahinga i a Te-ata.
Ka hiakai a Tahinga ki te ika ka mea atu ki tana taokete ki a Tu-heitia kia haere raua ki te moana ki te hi ika, ka hoe raua a ka tae ki te tauranga ika ka makaa te punga ki te moana, ka hi raua, ka kai ake te ika ki ta Tu-heitia, ka kore ki ta Tahinga, a ka hutia e Tahinga te punga, he huti tinihanga tana i te punga ra, ka tinihangatia eia tana taokete, ka karanga atu a Tahinga ki aia, “E hoa kua mau te punga o ta taua waka i te kohatu; tikina mai rukuhia e koe.” Kaore he tinihanga nana; ka tahi ka rukuhia te punga ra e tangata ra, ano ka ruku aia, ka tae a Tahinga ki te taura (whakaheke) o te waka ra tapahia iho eia, ka motu, hoe ana aia ki uta: a te pueatanga ake o Tu-heitia ki runga, ka karanga aia ki a Tahinga “E hoa homai te waka na ki au,” ka maka atu e Tahinga nga whariki o te waka ra ki te wai ka karanga atu “Na o whariki hei waka mau” ka karanga atu ano a Tu-heitia. “E hoa homai te waka ki au,” ka maka atu e Tahinga ko te ipa wai, ka karanga atu “Na te waka mau na ko to wai.” Ka karanga atu ano a Tu-heitia “E hoa homai te waka ki au,” ka mau a Tahinga ki te nape (aho) a tangata ra ka whiua ki te wai ka karanga atu ano aia, “Na to nape na, hei waka page 48 mau.” Heoi ano ka toremi (totohu) a Tu-heitia ki te moana ka mate.
Ka u atu a Tahinga ki uta, ka tatari mai te wahine a Te-ata te wahine a Tu-heitia, te tuahine a Tahinga. E hapu ana te wahine ra i aua ra, ka patai (ui) te wahine ra ki tana tungane ka ui atu “Kei whea to taokete?” ka mea atu a Tahinga “I waiho atu ano e au i tatahi,” ka tatari ano te wahine ra a roa noa ka pa te pawera ki aia ki te wahine ra ka mea aia “Kua mate pea taku tane, ka haere au ki te hahau (rapu),” ka haere aia ki nga tini kainga o te akau a kore noa ake aia i kite i tana tane, ka haere nei aia i aua kainga me te tangi haere, a ka kore noa a Tu-heitia i aua kainga, ka haere aia ki te akau i te taha o te moana, a ka kite atu aia i te ringa o Tu-heitia ka kokiri ake i roto i te moana, hei whakaatu ake ki tana wahine, kua mate aia, a kua Taniwhatia aia, aua tonu ake te ringa ra i te wai, a ka kitea e te wahine ra te ringaringa ra, he tohu ano i te ringa, he whakairo he kurawaka te ingoa o taua whakairo ringaringa, a ka mohiotia e te wahine ra ko tana tane tenei; i mohiotia ki taua whakairo; ka tahi ka tino mohio, kua tino mate tana tane, ka tangi te wahine nei, a ka hoki ki te kainga, a ka puta he aroha o te wahine nei, ka kokiri ake te ringa o Tu-heitia i te tua-whenua nei ano, puta ana ki runga i te oneone me taua whakairo ano ki tona ringaringa.
Ka noho te wahine nei a ka whanau te tamaiti he tane, a tapa iho te ingoa o taua tamaiti ra ko Mahanga, a hoki ana te wahine ra me tana tamaiti ki roto ki Wai-kato; i te akau hoki aia e noho ana i te wa i mate ai tana tane, me te wa i whanau ai ano hoki tana tamaiti.
Waiho tonu iho tenei kohuru hei take pakanga ma Wai-kato kia Nga-ti-tahinga; he tupuna hoki a Mahanga no Wai-kato, he whawhai tonu te mahi o nga iwi, te tahi ki te tahi.
Ka taniwha nei a Tu-heitia, ka noho aia i roto i te awa o Wai-pa i Wai-kato, ko ana noho nga ia.
I kitea ano taua taniwha nei e tere ana i mua tata ake (atu) o te whawhai ki Wai-kato a te Pakeha nei, I tere mai i te Rua-makamaka i raro mai o Whatawhata. He takomaha noa atu nga page 49 tangata i kite i taua taniwha nei e tere ana, a tae mai ana taua taniwha ra ki Karaka-riki, me te matakitaki te tangata e tere haere ana. E kiia ana me te ika moana (tohora) ano te roa me te nui. Ko te matua tenei o Mahanga. Na Mahanga ko Atu-tahi. Na Atu-tahi ko Mahara-ki-rangi. Na Mahara-ki-rangi ko Puaki-rangi. Na Puaki-rangi a Tapa-ue. Ko te tupuna tenei o Wai-kato. Ona whakatauki.
“Nga tokorua a Puaki-rangi, ko Whare, ko Tapa-ue” tupono atu ki te riri, whati ana te hoa riri i to raua tokorua i a Whare raua ko Tapa-ue. Tapa iho nga teko kowhatu e rua i te Tau-roa i te taitua (akau) i tua atu o Wai-uku “Ko nga tokorua a Puaki.”
He pepeha ano to Mahanga “Mahanga whakarere kai, whakarere waka.” Ko tana mahi ko ta Mahanga he noho haere, ka whanau enei tamariki whakarerea ake te iwi me nga tamariki me nga kai, haere ana aia he iwi ke he kainga ke. He noho haere tonu tana mahi a tae atu ana aia ki a Nga-puhi whawhai tonu atu, a haere ana aia ki Hauraki, ara ki Moe-hau, a i mate atu aia ki reira. Koia te whakatauki mona, mo tana mahuetanga i tana iwi a i ana tamariki; a e whakataukitia ana ano i enei ra e ona uri nei. Ka haere ki te haere, a ka hohoro te haere o te tahi tangata, a ka mahuetia iho te nuinga, a ka uia taua tangata nei e te nuinga ka mea, “Kei whea to tatou hoa?” Ka mea atu etahi, “Kua riro,” ka tahi ka puta taua whakatauki, “E ko nga uri o Mahanga whakarere kai, whakarere waka.”page 50
Tai-Nui.(Nga-Ti-Toa.)
He toa anake enei tangata, a Mango (nana i mate ai a Whati-hua), Kai-hamu, Pahau, Toa-rangatira, Wahie-roa, Ka-wharu, Marangai, Te Maunu, Mahuta, Kimihia, Te haunga, Tu-haha, Pikau (koia te tino tangata e rongo ai te iwi ki te ope taua), Ra-ka-herea (matua tane o Te-hae ata), Rau-paraha, Rangi-hae-ata, Taka-mai-te-rangi, Rawiri-puaha, Noho-rua, Kete-roro, Puoho.
No nga ra o Te-uru-tira i haere ai a Puhi-rere ki te Wai-pounamu, me te tupuna hoki o Nga-ti-awa i Turanga: a Pu-rehua i haere mai i Te-ranga-tapu (he Pa) ki Tauranga, no aua ra ano ko te heke a Pu-rehua.
Ko Tai-nui te waka ko Mango tetahi o nga uri o nga tangata i eke mai i runga i a Tai-nui.
Ka moe a Mango i a Hia-poto, no Nga-rauru, tana tamaiti ko Ue-tapu, ko Kai-hamu, ko Whata, ko Ue-tapu. Ta Hamu wahine ko Tu-para-haki, no Tapu-ika; ka puta ko Te Uru-tira, tana ko Pahau. Ka moe a Pahau, i a Hine-te-ao, no Te-wai-o-hua, tana ko Koro-kino, kei Totara-i-a hua te mauri o tenei tangata o Koro-kino. Ka moe a Koro-kino i a Tu-whare-iti no Nga-ti-awa. Tetahi wahine ano a Koro-kino ko Mananake, no Nga-ti-awa ano, ta Mananake, ko Wai-kauri. Ta Tu-whare-iti ko Toa-ranga-tira. Ko to Nga-ti-toa tupuna tenei i putakea te ingoa o Nga-ti-toa i te ingoa o tenei tupuna, ko Toa-rangatira, kia a Nga-ti-toa. Na tenei tupuna o taua iwi nei o Nga-ti-toa i puta ai te ingoa o tenei Hapu ki nga wahi katoa o te whenua o nga motu nei. Ka moe a Toa-rangatira i a Pare-hou-nuku no Ngati-mania-poto, ka puta ko Marangai, ko Werawera. Ka moe a Marangai i a Te-ra-ka-huru no Tai-nui, tana ko Te-maunu, ka moe a Te-maunu i Wai-kawhia no Nga-ti-mania-poto ka puta ko Te-mahu-tu, Ka moe page 51 a Mahu-tu i a Whaia-te-hau no Nga-ti-toa ka puta ko Taka-mai-te-rangi, ka moe a Taka-mai-te-rangi i a Te kura-whaka-ipo no Tainui, ka puta ko Te-matoe. Ka moe a Matoe i a Hine-koto no Ngati-toa, na Noho-rua tenei tuahine, ka puta ko Te-kanae, ko Rawiri-puaha ko Hohepa-tama-i-hengia, ka moe a Te-kanae, i a Tu-tari i te tamahine a Te Rau-paraha, tana ko Te-uira, ka moe a Rawiri i a Ria-wai-tohi, na te Pehi nui tenei tamahine, tana ko te Oti-hori-kerei, ko Raiha, ka moe a Hohepa-tama-i-hengia ia Pare-huia, i te Mokopuna a Ihu, no Tai-nui, ka puta ko Te Kanawa.
A te Uira tamariki ko Wi-patene, Rawiri-patene, Para-nihi, he wahine, Hine-koto, he wahine.
Koia nei te whakapapa o aua tangata nei:—page 52
Ka moe a Kahu-taiki no Nga-ti-awa i a Te-maunu tuatahi ka puta ko Pikau, ka moe a Pikau i a Kahurangi no Nga-ti-toa ka puta ko Toitoi, ko moe a Toitoi i a Te wai-puna-hau no Nga-ti-mutunga o Manu-korihi o Wai-tara ka puta ko te Pehi nui ka moe a Pehi nui i a Tiaia no Tai-nui, tamahine a Tuku-tahi, ta Tiaia ko Te-hiko-o-te-rangi, ka moe a Te-hiko-o-te-rangi i a Tope-ora tua rua i te tamahine a Te-rangi-hae-ata, to muri iho i a Te-hiko-o-te rangi ko Te-oue-nuku, ka moe i a Rakapa-ka-hoki, i te tamahine a Tope-ora nui o Nga-ti-toa. To muri iho i a Toitoi ko Te-pari-nui, ka moe i a Te-aka tua rua i te tamahine a Karewa, ka puta ko Makiri, ka moe a Makiri i a Tungia o Nga-ti-toa ka puta ko Te-aka tua toru, ko Te Rua-tahora, ko Nga-huka. To muri iho ano i a Pikau ko Wai-taoro-rangi, ka moe i a Werawera, no Nga-ti-toa ka puta ko Noho-rua, ko Takuna.
Te-Raraku.(Nga-Ti-Toa.)
Ko Te-raraku, he tangata tenei no Nga-puhi, he tangata haere, he rangatira aia, i haere mai i Nga-puhi, a ka haere ki Tara-naki, ka moe aia i a Kaingaru, o Nga-ti-awa, he tupuna a Kaingaru no Wi-kingi-te-whiti o Tara-naki, e rima pea, e ono ranei, a tera atu ano ranei nga paparanga o taua tupuna o Nga-puhi nei o Te-raraku i haere ai ki Tara-naki, a i moe ai i to reira wahine.
Ko Hini-koto, ko Te-ara-tangata, ko Hikihiki, ko Rangi-haua, ko Te-kai-a-te-kohatu, ka moe a Koroua-puta, no Nga-ti-raukawa, ia Kai-tawhara ka puta ko Pare-kohatu, ka moe a Pare-kohatu i a Werawera, ka puta ko te Rangi-ka-tukua, ko Wai-tohi, ka moe a Wai-tohi i a Te-ra-ka-herea tutahi, ka puta ko Te-tou, muri iho ko Te-rangi-hae-ata, ko Kiha-roa, ko Tope-ora, ka moe a Tope-ora, ia Te-rangi-ka-piki no Nga-ti-rau-kawa ka puta ko Matene-te-whiwhi, ka moe a Matene-te-whiwhi i a Te-ipu-rape, no Tu-hou-rangi ka puta ko Te-wirihana.
Hine-koto, Te Ara-tangata, Hiki-hiki, Rangi-haua, Te Kai-a-te-kohatu.
Te muri iho i a Te-maunu ko Kimihia, ka moe aia i a Wai-tohi tuatahi, no Nga-ti-toa, e hara i te Wai-tohi e kiia nei, i te matua o Te-rangi-hae-ata, tana ko Werawera, muri iho ko Karewa, ka moe a Karewa i a Hine-hape no Nga-ti-motemote no Tai-nui, tana ko Taunga-wai, ka moe a Taunga-wai i a Pare-mata, no page 54 Nga-ti-te-kumete, no Tai-nui, tana ko te Oko, muri iho ko Neru, ko Te-hoto, ko Te-raho.
Muri iho i a Kunihia ko Te-aka-mapuhia, ka moe i a Te-rangi-kai-whiria o Nga-ti-rau-kawa, tana ko Te-wai-hine-rau ka moe i a Te-hika-pounamu no Nga-ti-raukawa, ka moe ano aia i a Te-pare-whakatau no Nga-ti-rau-kawa tana ko Te-puke, ka moe a Te-puke ia Ruinga-rangi no Nga-ti-kau-whata, ka puta ko te Iwi-hora, ka moe a Iwi hora i a Te-kura no Nga-ti-raukawa.
To muri-iho a Te-aka-mapuhia ko Tu-haha, ka moe a Tu-haha i a Wherowhero no Nga-ti-te-ra o Tai-nui, ka puta ko te Ahi-manawa, ka moe a Ahi i a Pare-kai-tara-mea no Tai-nui, ka puta ko Tu-haha tua rua.
Muri iho i a Tu-haha tua tahi ko Te-haunga (he toa aia), ka moe i a Te-kahui-rangi no Nga-ti-raukawa ka puta ko Te-kanawa page 55 tua tahi, Ka moe a Te-kanawa ia Kahu-koka no Nga-ti-raukawa ka puta ko Te-poa, ka moe a Te-poa i a Rangi-tiari, no Nga-ti-karewa no Tai-nui, tana ko Te-ra-ka-herea tua rua ka moe a Te-ra-ka-herea i a Wetekia no Nga-ti-raukawa ka puta ko Te-ahu.
Muri iho i a Te-ra-ka-herea tua rua, ko Te-kahui-rangi tua rua ka moe i a Te Rau-paraha, ka puta ko Te Horonga ko Te-atua.
Muri iho i a Te kahui-rangi tua-rua ko Taeko tuatahi ka moe i a Te-uira tamahine a Te-rau-paraha, ka ore i ora nga tamariki, muri iho i a Taeko tuatahi ko Rangi-ruruku, ka moe i a Te Kanawa tua rua ka puta ko Taeko tua rua.
Ka moe a Noho-rua i a te Whare-mawhai no Nga-ti-rahiri o Nga-ti-awa, tana ko Tua-rau tuatahi ko Werawera tua rua ko Nokenoke, ko Hama-ruru, ko Takuna tua rua.
Ka moe ano o Noho-rua i a Te-wai-nokenoke no Nga-ti-haumia no Nga-ti-toa ka puta ko Te-ua-torikiriki, ko Mutumutu, ko Tua-rau tua rua ka moe a Tua-rau tua rua i a Mata-kapi, ia Kahu-rangi tua rua no Nga-ti-koata no Tai-nui ka puta ko Hohepa, ko Mihi-mete.page 56
Ka moe a Te-ara-tangata i a Rangi-whainga o Nga-ti-tama o Nga-ti-awa ka puta ko Te-wiwini tua rua, ko Te hikihiki, tua rua, ko Te-hinu, ko Te-paki-rori, ko Rongo-rongo, ka moe a Te-wiwini i a Te-mate no Nga-ti-tama, ka moe a Hikihiki i a Ema no Nga-ti-kahu-nui ka moe a Hinu i a Pokai-tara, no Nga-ti-toa ka moe a Rongorongo i a Raniera no Nga-ti-tama ka puta ko Iraia me nga tuahine tokorua.
To muri iho i a Marangai ko Moari ka moe i a Te maunu tuatahi ka puta ko Te-rangi-whakatapua, ka moe a Rangi-whakatapua i a Wai-tu-rawea o Nga-ti-te-maunu ka puta ko Te-rangi-hau-ata.
Ka moe ano a Te-rangi-whakatapua i a Pare-ngako no Nga-ti-te-whaia-te-hau o Nga-ti-toa ka puta ko Hape, ka moe a Hape i a Whaia-te-hau, tua rua, no Nga-ti-te-maunu o Nga-ti-toa ka puta ko Te-kotahi.
Ka moe ano a Pare-ngako ia Te-rangi-hau-ata ka puta ko Te-ata-rau-wehi, ko Te-hua, ko Rangi-hurihia, ko Pare tauhinu, tua rua, ka moe a Te-ata-rau-wehi i a Niho-tahi no Nga-ti-te-maunu ka puta ko Te-hinu, tua rua, ko Waikeri, ka moe a Te- page 57 hinu i a Taka, tua rua, ka moe a Wai-keri ia Te-whare-huia ka puta te tamiti he kotiro kotahi ano. Ka moe a Te-hua ia Whare-kino no Nga-ti-toa no Kawhia, ka puta ko Rangi-totohu, ko Te-pehi iti ko Tehe, ka moe a Rangi-totohu i a Te-hiko, nui, ka puta ko Pitoitoi.
Ka moe ano a Taka-mai-te-rangi i a Pu-te-auru tamahine a Rangi-kau-rerewa o Nga-ti-toa ka puta ko Te-mahutu tua rua, ko Kiore (i wera a Kiore i te ahi i Rara-wera). Muri iho ko Puhi-wahine, ka moe a Puhi wahine, i a Te-rangi-ka-tukua, ka hore kau a raua tamariki.page 58 page 59
Muri iho i a Mahuta, nui, ko Pare-haoko, ka moe i a Turanga-peke, nui, no Nga-ti-ra-rua, no Nga-ti-awa ka puta ko Taka-hua, nui, ko Hine-wai-roro, ko Te-kete-roro, ka moe a Taka-hua, nui, i a —, no Nga-ti-turanga-peke ka puta ko Te-tauru, ko Te Roto-roa, ko Mango, tuarua, ka moe a Te-tauru i a Te-wai-ruinga no Nga-ti-ra-rua no Nga-ti-toa, ka puta ko Hikoia, ko Maui, ko Pare-haoko, tuarua, ka moe a Hikoia i a Te-rangi-hounga-riri tama a Te-puke-roa o Nga-ti-toa ka puta ko Te-kuru-popo, ka moe a Hine-wai-roro, tuatahi, i a Whanga-taki o Nga-ti-tama ka puta ko Te-puoho-nui, ko Taku, ko Rangi-taka-roro, ko te Korua, ka moe a Te-puoho, nui, i a Karanga no Nga-ti-tama no Whanga-nui kaore he tamariki; ka moe a Taku i a Kauhoe no Nga-ti-hine-tuhi, ka puta ko Ka-hiwa, ko Te-waha-piro, ko Konehu, ka mate a Te-taku ka moe a Kauhoe i a Te-puoho, nui, ka puta ko Wiremu-nga-manu, ka moe a Wiremu-nga-manu i a Te-amo-hau no Nga-ti-tu-whiri-kura, te uri o Te-puni, ka puta, he kotiro ta raua tamaiti, me te tamaiti tane me Tare, me Heni he kotiro, ka moe a Waha-piro i a Te-ahu-rewa no Nga-ti-ra-rua no Nga-ti-tama, ka puta, ko Pito, ko Wiremu-patene, ko —, ka moe a Pito i a Putai o Nga-ti-toa kaore a raua tamariki.
Ka moe ano a Te-maunu nui ia Nihoniho o Nga-ti-toa ka puta ko Te-paru, ko Te-teke, ko Pori-tahi, ka moe a Paru i a Rangi-whaia, tuarua, no Nga-ti-toa, ka puta ko Te-wai-kino, ko Te-rau-patu, ko Nopera-te-ngiha, ka moe a Te-wai-kino i a Karu-manu no Nga-ti-toa, ka puta ko Waia, ka moe ano a Wai-kino i a Hoa-kai no Nga-ti-toa, ka puta ko Mate-aitu, ka moe a te Rau-patu i a te Wai mongamonga no Nga-ti-toa, ka puta nga tamariki kua mate; ka moe a Nopera i a Tutari no Nga-ti-toa, ka mate tenei, ka moe ano a Nopera i a Hera-kiri-maro no Ngati kahu-nunu, kaore he uri.page 60
Ko Haumia te tahi o nga uri o nga tupuna i eke mai i runga i a Tai-nui. Ka moe a Haumia a Mawake no Nga-ti-awa, ka puta ko Taonga-iwi, ka moe a Taonga-iwi i a —, no Nga-ti haumia, ka puta ko Tama-iwi, ka moe a Tama-iwi i a —, ka puta ko Wahie-roa, nui, ka moe a Wahie-roa, nui, i Kuia-pou no Nga-ti-haumia, ka puta ko Te-ranu, ka moe a Te-ranu i a —, ka puta ko Whare-rau ka moe a Whare-rau i a Pare-te-wiwini no Nga-ti-toa, ka puta ko Te-rangi-hoa-ngata, ka moe a Rangi-hoa-ngata i a Kahu pake no Nga-ti-toa ka puta ko Te-moana-pounamu, ko Pokai-tara, ka moe a Te-moana-pounamu i a Karanga, no Nga-ti-te-ra, no Nga-ti-toa, ka puta ko Ropata-huru-mutu, ka moe a Ropata i a Te-aka tamahine a Tungia.page 61
Muri iho i a Pehi nui ko Te-rangi-hi-roa, ka moe a a Rangi-hi-roa i a Pohe no Nga-ti-hine-tuhi, ka puta ko Te-wai-puna-hau, ka moe a Wai-puna-hau i te Pakeha, ka puta ko wi—
Ka moe ano a Rangi-hi-roa i a Kapu no Nga-ti-mutu-nga, tamahine a Ngatata, ka puta ko Te-hiko, tuarua, ka moe a Hiko i a Ti-tahi tamahine a Te-kanae ka puta ko Hani-kamu, ko Mere.
Te tuahine o Te-ranu, nui, ko te Puta-a-hika, ka moe i a Turanga-peke no Nga-ti-awa, ka puta ko Hine-wai-roro, ko Te-rangi-tutaki (he toa aia), ka moe a Rangi-tutaki i a Rangi-whakawaia no Nga-ti-kuri o Nga-ti-toa ka puta ko Turanga-peke, tuarua, te tuakana, ko Te-kai-nui te teina.
Ta te Wiwini nui (e hara i te Wiwini tama a Te Ara tangata oti ra ko te Wiwini tuatahi), ko Tara-piko, ka moe a Tara-piko i a Makiri o Nga-ti-toa no Nga-ti-haumia, no Nga-ti-hine-wai ka puta ko Ihu, ka moe a Ihu i a Pare-kai-uru o Nga-ti-ra-rua o Nga-ti-toa, ka puta ko te Horenga ka moe a Te-horenga, ia Te-tua no Tai-nui ka puta ko Tara-piko, tuarua, ko Rangi-titia, ko Te-rangi-tua-nui, ka moe a Rangi-titia i a Nga-rangi-rewanga no Tai-nui ka puta ko Tuku-tahi, ka moe a Tuku-tahi i a Te- page 62 iringa o Nga-ti-toa, ka puta ko Tiaia, ko Te-koto, ka moe a Koto i a Pare-tahunu no Tai-nui ka puta ko Te-Oue- nuku, tua rua.
Ko Kahu-rere no Nga-ti-awa o Tauranga ka moe i a — no Tai-nui ka puta ko Tuhoro-tini, ka moe a Tuhoro-tini i a — no Tai-nui ka puta ko Paka-ua, ka moe a Paka-ua i a Koata no Tai-nui ka puta ko Kawharu nui, ka moe a Kawharu ia Motemote no Nga-ti-mango no Tai-nui, ka puta ko Te-ra-ka-hura, ko Haronga, ko Te-kumete, ka moe a Te-kumete i a Nga-hina no Nga-ti-toa ka puta ko Whaia-te-hau, ko Matua-iwi. Ka moe i a Pare-te-wiwini, tuarua, ka puta ko Maunu, ko Te-kura-whakaipo, ka moe a Maunu i a Te-kaweinga no Tai-nui ka puta ko Tawhi-ao, ka moe i a Tawhaki no Nga-ti-haumia ka puta ko Tuke, ko Rangi-kata, ka moe a Tuke ia Wai-noke, no Nga-ti-haumia, ka puta ko Hohaia-pokai-tara tuarua, ka moe a Rangi-kata i a Whaka-tere no Nga-ti-tama ka puta ko Te-ngongi (wai) ka moe a Ngongi ia Rangi, no Nga-ti-tu-whare-toa, kahore kau he uri i puta.
Ko te teina o Te-ngongi ko Tatua ka moe i a Pehi-atea o Nga-ti-koata, kahore kau he uri.
Te teina o Rangi-kata ko Patu-para-kore, ka moe i a Pare-taua no Nga-ti-haumia no Nga-ti-mutunga, kahore he uri i puta kua mate katoa.
No muri i a Patu-para-kore, ko Hine-wai-roro tuarua, ko page 63 Tiripa, ko Ti-hake, ka moe a Ti-hake i a — no Nga-ti raukawa ka puta ko Una-iki ka moe i a Wi, tama a Wai-puna-hau tuarua.
Muri iho i a Tawhi-ao ko Te-teka ka moe a Te-teka i a Wai-pataka, no Nga-ti-maru ka puta ko Piopio-patara, ka moe a Piopio-patara i a Te-ruriruri-haromi, kahore he uri i ora kua ngaro katoa i te mate.
No muri i a Piopio-patara ko Ure-kotia-pere, ka moe i a — he tamaiti tane te mea i puta.
No muri i a Te-teka ko Ngari, ka moe i a Te-riu-nui no Nga-ti-te-ariari no Nga-ti-te-uru o Tai-nui, tana ko Hikoia, tuarua, ko Manga-toa.
Muri iho i a Ngari ko Ra-whiti, ka moe i a Rangi-tiatia, ka puta ko Riri, ka moe a Riri i a —.
Ka moe a Haronga i a Te-kuri-kai-wao no Nga-ti-te-ata ka puta ko Tu-whenua (he toa aia), ka moe a Tu-whenua i a Pare-teko no Nga-ti-motemote, ka puta ko te Tawha tua tahi ka moe i a— no Kawhia no Tai-nui, ka puta ko Te-tawha tuarua (i poremo tenei tangata ki te wai).
Te teina o te Tawha tuatahi ko Rangi-potiki, ka moe i a Te-ata no Nga-ti-whaia-te-hau, ka puta ko te Ihu, ko Tu-whaia tuarua, ka moe i a Kauia no Nga-ti-te-uru, ka puta he tamahine kua mate.
†‡§ Nga uri putanga o enei i runga nei, titiro i tua.page 64 page break page 65
No Nga-ti-mania-poto a Mata-pura, he teina ki a Te-kawa, ka moe a Mata-pura, i a Tu-mania, no Nga-ti-toa ka puta ko Te-angina-mai-waho, ka moe a Te-angina-mai-waho i a Kahu-whare no Nga-ti-toa ka puta ko Nga-hina, ka moe a Nga-hina i a Te-kumete ka puta ko Whaia-te-hau wahine o Mahu-tu, muri iho i a Nga-hina, ko Wai-tohi i moe i a Kimihia.
To muri iho i a Taka-mai-te-rangi, ko Poro, ka moe i a —no Nga-ti-toa ka puta ko Te-ata, ka moe i a Rangi potiki.
Te muri iho a Poro ko Noa, ka moe i a—ka puta ko Te-whare-mahihi ko Teni-kotahi, ko Whaia-te-hau, tuarua, ka moe a Whaia-te-hau i a Hape. Muri iho i a Whaia-te-hau ko Te-manea ka moe i a Moana-kura, o Nga-ti-mania-poto, ka puta ko Taka, tuatoru, ko Muhu, ko Te-hunga, ka moe a Taka i a Horahia no Nga-ti-werawera ka puta ko Te-anau.
Ka moe ano a Taka-mai-te-rangi, tuatahi, i a Wai-puia no Nga-ti-toa ka puta ko Tuhaia, tuatahi, ka moe a Tuhaia ia Hine-te-niu no Nga-ti-te-angina ka puta ko Toroa ko Rangi-titia, muri page 66 iho i a Tuhaia ko Te-rako, ka moe i a Hine-wai-roro, tuatoru, no Nga-ti-toa, ka puta ko Kiore, tuarua, ko Te-umu-tapu, ka moe i a Wai-puna-hau, tuarua, tamahine o Te-Rangi-hiroa, ka puta ko Mere.
Ka moe ano a Taka-mai-te-rangi i te tahi wahine ano mana i a Te-kiri no Nga-ti-toa, ka puta ko Pua-tata, ka moe a Pua-tata i a Horahia, ka puta ko Te-ngohi, ko Rangi-titia.
Ka moe a Te-rau-paraha i a Marore, te wahine tuatahi ana, no Nga-ti-toa ka puta ko te Uira, kahore he uri o tenei wahine i ora, ko Rangi-hounga-riri, kua mate ano hoki, ko Tutari, ko Poaka.
Ka moe ano a Te-rau-paraha i a Te-kahui-rangi, tuarua, ka puta ko Te-horanga, ko Te-atua.
Ka moe ano a Te-rau-paraha i a Te-rangi-ta-moana no Nga-ti-toa, ka puta ko Te-whetu-kai-tangata, ko Te-puta kino.
Ka moe ano a Te-rau-paraha i a Te-hope-nui no Nga-ti raukawa, ka puta ko Motuhia ko Te-matata.
Ka moe ano a Te-rau-paraha i a Te-akau no Tu-hou-rangi ka puta ko Tumu-whakairia, ko Tamihana-te-rau-paraha.
Ka moe ano a Te-rau-paraha i a Kutia no Tu-hou-rangi ka puta ko Paranihia.
Ka moe ano a Te-rau-paraha i a Kahu-kino no Nga-ti-rangi-tihi, ka puta ko Rangi-hounga-riri.
Ka moe ano a Te-rau-paraha i a Kahu-taiki no Nga-ti-toa.page 67
Ko Te-ariari no nga uri o te hunga tupuna i eke mai i runga i a Tai-nui.
Ka moe i a Miroa no Kawhia, ka puta ko Mananake, i moe tenei wahine i a Koro-kino, ko Te-kihi, ko Rangi-apoa, i moe tenei wahine i a Kawharu, ko Pu-o-roro, i moe tenei tangata i a Kahu-taraheke, ko Te-uri-ariki, i moe tenei wahine i a Mata-pihi, ko Te-uru-kahu, ko Te-uru-pare, ko Tara-haua.
Ta Te-uru-ariki, ko Te-rore, ka moe a Rore i a Te-ra, no Nga-ti-motemote ka puta ko Kaiapa-riri, ka moe a Kaiapa-riri i a Rangi-tiatia no Nga-ti-motemote, ka puta ko Rangi-ma-toru, ko Te-ra, tuarua, ka moe a Rangi-ma toru i a Te-kapua, no Nga-ti-awa no Puke-tapu, ka puta ko Hera, ka moe a Hera i a—.
Ka moe a Te-ra i a Tau-ware-pirimona, ka ore he uri.page 68
Ka moe a Tara-haua i a— no Kawhia ka puta ko Tiwha, ka moe a Tiwha i a — no Tai-nui no Nga-ti-mango ka puta ko Tama-ha, ka moe a Tama-ha i a Puahi no Tai-nui no Nga-ti-kino-haku ka puta ko Hone-ropiha-te-kete-tahi, ka moe a Hone-ropiha i a Ritihia o Te-whaka-tohea, kua mate katoa nga uri.
Ta Pu-o-roro ko Koro-amoamo, ka moe a Koro-amo-amo i a Pare-te-wiwini, ka puta ko Po-hewa, ka moe a Po-hewa i a Te-hoka-kai-matangi no Nga-ti-toa, mokopuna a Te-angina, ka puta ko Te-otaota, ka moe a Te-otaota i a Te-makiri no Tai-nui, ka puta ko te Moana, tuarua, ko Pai-oke, ka moe a Moana i a — no Nga-ti-toa, ka hore he uri, ka moe a Pai-oke i a Te-ruriruri no Nga-ti-toa ka puta ko Rawiri.page 69
Tetahi tamaiti ano a Turanga-peke, nui, ko Te-maunu, ingoa, ka moe ano a Turanga-peke i a Hau-whangai-rua no Ngati-kino-haku, ka puta ka Te-maunu, ingoa, ka moe a Te-maunu i a Tori-wai no Tai-nui ka puta ko Te-whata-toroa ka moe a Te-whata-toroa i a Te-ahi-paoa-nui no Nga-ti-te-wehi, no Nga-ti-ra-rua, ka puta ko Homai-rangi, ko Kete-roro, tuarua.
To muri iho i a Te-whata-toroa ko Nga-tiki, ka moe i a Wera no Nga-ti-te-wehi, ka puta ko Weuweu, ka moe a Weuweu i a Homai-te-rangi, ka puta ko Te-whata-toroa, tuarua.
To muri iho i a Weuweu ko Raniera, ka moe i a Wiki-toria, no Nga-ti-awa ka puta ko — he tamahine.
Ko Tu-haha ingoa, ka moe i a Hine-rangi, no Nga-ti-ra rua, ka puta ko Wera, ko Here-taunga, ka moe a Here-taunga ia —, kaore he uri.
Ko Te-whangainga-hau ka moe i a —, kahore he uri.page 70
Ko Kawa-tiri ka moe i a Rua-kino no Nga-ti-awa, kahore he uri.
To muri i a Nga-tiki, ko Rangi-nui, ka moe i a Upa no Nga-ti-ra-rua, no Nga-ti-te-wai-pango, ka puta ko Te-wirihana-te-rawa-ki-tua ingoa, ka moe a Te Wirihana i a —. No Tara-naki, no Te-kainga-ahi ka puta ko Mere, ka moe a Mere i a Patara, no Nga-ti-ra-rua ka puta ko Peti.
Te Pehi ingoa, ka moe i a Te-hui no Puke-tapu, ka puta ko Re-wai, ka moe a Re-wai i a Kahu-kino no Nga-ti-ra rua, ka puta ko Patara.
To muri iho i a Pehi ingoa ko Te-poaka-roro, ka moe i a Rawhaki no Nga-ti-ra-rua, ka puta ko We-rua, ka moe a We-rua i a Maraea, no Nga-motu no Ngati-tawhiri-kura ka puta ko Pere, ka moe a Pere i a Nga-manako, no Puke-tapu, kahore he uri.
Te tuahine o We-rua ko Riria, ka moe i a Himiona o Ngati-ra-rua no Nga-ti-kino-haku ka puta ko Pere.page 71
To muri iho i a Turanga-peke, ko Pu-rehua, ka moe i a Whakairia, ka puta ko Te-ara-waere, no Nga-ti-ra-rua, ka moe a Ara-waere i a Te-roto-roa ingoa, ka puta ko Manu-konga ingoa, ka moe a Manu-konga, i a Te-uru, no Nga-ti ra-rua, ka puta ko Te-tao, ka moe a Te-tao i a Kahu-rahui, no Nga-ti-ra-rua, ka puta ko Te-hotu, ka moe a Hotu i a Te-ngakau-iti, no Nga-ti-ra-rua, ka puta ko Puke-kohatu, ka moe a Puke-kohatu i a Te-waha-rau, no Nga-ti-kino haku, ka puta ko Raniera-te-whare-kereru, kahore a Raniera-te-whare-kereru i moe i te wahine.
Muri iho i a Raniera-te-whare-kereru, ko Te-tuku, ka moe i a Irihapeti no Nga-ti-ra-rua, ka puta ko Te-pou-whare, muri iho i a Te-tuku, ko Kawana-parenga-tai, ka moe a Kawana-parenga-tai i a Te-ru, no Nga-ti-ra-rua, ka puta po Kahu-nui tuarua, to Kawana-parengatai teina, ko Puoho ingoa.page 72
Muri iho i a Hotu, ko Te-kauwhata, ka moe a Te-kauwhata i a Te-tomo, no Nga-ti-ra-rua, ka puta ko Te-tapatu, ka moe a Tapatu i a Rawiri-puaha, muri iho i a Tapatu ko Pou-whare, kaore aia i moe wahine, ko Huahua, ka moe a Huahua i a Tama-rere, no Nga-ti-ra-rua, ka puta ko Te-ru. To Huahua teina ko Hine-wai-roro, ka moe a Hine-wai-roro i a Tangata-ke, ka puta ko Te-keepa. Te tane tuatahi a Hine-wai-roro, ko Hare-peka, no Nga-ti-ra-rua ka puta ko Tapuru.
Nga tamahine a Pare-haoko raua ko Te-kete-roro—ko Te-tuku te tama, ko ana tuahine, ko Kupe i moe i a Te whero, no Nga-ti-kino-haku, ko Maketu.
Ko te tuahine a Toa-rangatira ko Pare-tona, ka moe i a Tionga no Nga-ti-ra-rua, ka puta ko Te-rehu-toto, ka moe a Rehu-toto i a Mihi-ki-tu-i-rangi, no Nga-ti-ra-rua, ka puta ko Pu-kauwae, ka moe a Pu-kauwae i a Rangi-ta-moana, nui, no Nga-ti-ra-rua, ka puta ko te Whata-tiari,ingoa, ka moe a Whata-tiari i a Rukuhia no Nga-ti-ra-rua, kaore he uri.page 73
Ko Tionga te teina o Rehu-toto, ka moe a Tionga i a Pare-tau-naha, no reira ano, ka puta ko Tehe, ka moe i a Mihi-ki-turangi no Ngati-te-ra, ka puta ko Marore, i moe a Marore i a Te-rauparaha, ko Te-kuru, ka moe i a Rangi haere-iho, ka puta ko Te-maunga-kino, te muri iho i a Te huru ko Tama-ranga, ka moe i a Te-ahi-hurahura, muri iho i a Tehe ko Te-rangi-horo-kai, he tangata kohuru tenei, ka moe i a Tikawe, nui, no Nga-ti-ra-rua, ka puta ko Rehu-toto, ingoa, ka moe i a Te-whakaroro, no Nga-ti ra-rua ka puta ko Hare-peka.
Te tuahine o Te-rehu-toto ko Rangi-ta-moana, i moe i a Te-rau-paraha, muri iho i a Rehu-tote, ko Te-ipu ka moe i a Te-maro no Ngati-te-wai-pango, ka puta ko Te-uira ingoa, ka moe i a Mutumutu, tama a Noho-rua, kahore kau he uri, ka mate a Mutu ka moe ano ia Nga-piko o Nga-ti-tama, ka puta ko Rawiri.
Te tuahine o Taka-mai-te-rangi ko Koke.page 74
Ko Honga-honga te matua o Te-hou ratou ko Te-waero, ko Te Awa, he wahine, ko Te Ahi-tapi.
Ko te kainga i noho ai a Tiki-nui kei Hiku-rangi ko Te-rangi te teina, he iramutu enei tangata na Mai-whiti. Ko te take tenei i mate ai a Tiki-nui, he rore kiore, he tuhuna (tuhua) kukupa, he totohe na ratou ki aua tuhuna ra, ki nga ara kiore o Hiku-rangi; haere ana a Tiki-nui ki Kai-para ki te ngakau mo ana kiore, mo ana kukupa; tae noa atu ki Ngati-whatua, ka maranga te ope a Tiki-nui; a ka haere te ope ra ka tae ki Hiku-rangi, rokohanga atu tera e noho ana i roto i te Pa, ka pau te huaki e te ope a Tiki-nui, ka tahi ka whakahuatia te wai waha (te hari a te taua) a Ngati-whatua koia tenei
E hara i au
No Koro-ti
Na Koro-ta.
Tenei ake te roanga o taua hari. Ka tahi ka patua te iwi o Tiki-nui e taua taua, ka ngaro i konei a Nga-puhi ara ana teina ano me ana matua, ora ake ko Te-rangi. Te mea i ora ai aia i Te-ra-whiti ke aia e noho ana, ka rongo a Te-rangi kua mate ta raua iwi i a Tiki-nui te patu ka tahi ka haere atu a Te-rangi i te Ra-whiti a tae noa atu ki Tai-a-mai.
Ka moe a Honga-honga i a Rau-kata-mea kia puta ki waho ko Te-hou, muri iho ko Te-waero, muri iho ko Te-awa, muri iho ko Te-ahi-tapi.
Ka moe a Hou i tana wahine ki puta ki waho ko Mata-haia.
Ka haere a Te-waero moe rawa atu i tana wahine i Whanga-ruru i a Wai-niko i te tuakana, me Nako i te teina, ka whanau a raua tamariki; ta te tuakana ko Puruhi raua ko Te-rangi-tu-aro, he mahanga, ka whanau ta Nako ko Te-wai-kiri, ko Kiri.page 75