c: text/html

text:
POSTED: 01:30 a.m. HST, Dec 24, 2011
Synopsis: Hurray for Norm Chow. But do Hawaiians always get the short end of the stick? Or prejudged not to be able to do the job?
Aloha Kalikimaka e nā hoa makamaka e ho'onanea nei me nā 'ohana a me nā hoa i kēia wā kalikimaka nei. A 'oiai, 'o ka wā kalikimaka nō kēia, ua mana'o ‘ia e pa'i 'ia kekahi mo'olelo kalikimaka. E ho'opane'e 'ia na'e ma muli o ka hauwala'au no kahi makana hou, 'o ia ho'i ka hai 'ia 'ana o ke po'o ka'i hou o nā Koa Ānuenue. 'Akahi nō a kūkala 'ia, 'o Norm Chow ke po'o ka'i hou o ka hui pōpō peku o Hawai'i.
He mea maika'i nō kēia. Ua ho'i mai ka manu 'ōiwi i kona 'āina hānau. No Honolulu 'o Chow, a mai ke Kula Ki'eki'e 'o Punahou 'o ia i puka mai ai. Ha'alele mai 'o ia iā Hawai'i nei no ka 'āina 'ē, a ma laila 'o ia i hana ai no nā makahiki he 38 a i ka ulu 'ana iho o ka mana'o i loko ona e ho'i mai. A ma muli paha o ka pōmaika'i a ke Akua i kō ai ia mana'o o Chow.
Ua noi 'o Chow i ia kūlana like ma ke Kulanui o Hawai'i i ka makahiki 1995. 'O ia wā, he wā puni kōlea nō ia, no laila, lilo akula ia kūlana iā Fred von Appen. A ua ahu ka 'ala'ala, e like me kā kākou i 'ike aku ai. No ke aha lā i koho 'ole 'ia ai 'o Chow i ia makahiki? He ho'okae 'ili paha. E mana'o ana paha ka luna 'ālapa o Hawai'i i ia manawa, 'a'ole hiki i ka Hawai'i ke hana maika'i ma ia kūlana? Aia paha ke luliluli nei ko 'oukou mau po'o me ka hō'ole pū 'ana mai, “'A'ole paha e ho'okae 'ia ka Hawai'i ma Hawai'i nei. 'O Hawai'i kēia.” Pololei nō paha. 'A'ohe ho'okae 'ia o ka Hawai'i ma Hawai'i nei. Auē, ua launa nō paha ko 'oukou mea kākau me ke Ali'i nui o O'ahu, me Kakuhihewa. 'O ke kumu paha o Chow i koho 'ole 'ia ai i po'o ka'i pōpō peku no Hawai'i i ka makahiki 1995, 'o ia ka lawa 'ole o kāna hana 'ana ma ke 'ano he ka'i.
Akā, i ka hiki 'ana mai o kākou i ka hopena o ka makahiki 2011, ua ahu a'ela ka hana maika'i a Chow ma ke 'ano he ka'i. A no laila, holo ihola ka mana'o o ka luna 'ālapa, 'o Chow ka 'oi. 'O ka mea 'āpiki, he hapa 'u'uku wale nō kona uku hana i ko Greg McMackin. 'A'ole ke kālā he mea nui iā Chow. Akā, aloha nō, i ka Hawai'i ka puapua. He ho'okae 'ili paha ia i ka Hawai'i? 'A'ole paha. 'A'ole e ho'okae 'ia ka Hawai'i ma Hawai'i nei. A i 'ole ia, ma mua, he wā puni kōlea wale nō paha ia, a i kēia manawa, ua pau kona hie.
Hau'oli ko 'oukou mea kākau i ka lilo 'ana o ua kūlana po'o ka'i nei iā Chow. A hau'oli nō ho'i i ka 'ōlelo a Chow, he mea nui ka ho'ohei ana i nā mea pā'ani pōpō peku o nā kula ki'eki'e o Hawai'i nei.
'O ia hilina'i 'ana o ke Kulanui o Hawai'i i ke kanaka Hawai'i, he mea nui nō ia, a ke lana nei ka mana'o, e hana like ke kula 'o Kamehameha no nā kūlana po'o a luna paha ma kēia hope aku.
He nui nō nā Hawai'i kūpono nāna e lawelawe i ka hana ma nā kūlana nui, a 'o ka hilina'i iā lākou, a e hai 'ia i wahi e ho'okō ai lākou i ke kūleana o ia mau kūlana, 'o ia ka mea e pono ai. Me ke aloha nō iā 'oukou a pau.
E ho'ouna 'ia mai nā leka iā māua, 'o ia ho'i 'o Laiana Wong a me Kekeha Solis ma ka pahu leka uila ma lalo nei:
» kwong@hawaii.edu
» rsolis@hawaii.edu
a i ‘ole ia, ma ke kelepona:
» 956-2627 (Laiana)
» 956-2627 (Kekeha)
This column is coordinated by Kawaihuelani Center for Hawaiian Language at the University of Hawai'i at Mānoa.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
I kaumaki ngkami n te tai aei bwa kam na kakauongo raoi ao n iangoi raoi rongorongo ake ti nang ongoraai. Bon au tataro bwa ti aonga ni karaoi.
Tariu ao mwaneu aika kam tangiraki, ai kakatongara ngai ni butimwaai ngkami nakon ana ka 183 ni Maungatabu ni Kabuta n te Ririki te Ekaretia.
Ni kabanean kaitibora n onoua te namwakaina n nako, e bon reke au tai ni mwamwananga teutana ao ni kaitibo ma tabeman mai ibuakomi n oin ami tabo. Imwiin te maungatabu ni kabuta n Okitobwa, I mwananga nako Tiaman, ike e reke iai au tai ni kaitibo ma membwa n taabo aika kakaokoro n te aba anne, n ikotaki ma tabeua mwakoron Austria.
Ni banen Okitobwa, I katabua Calgary Alberta Tembora i Canada, ma ana ibuobuoki Unimwaane ao Titita M. Russell Ballard, Unimwaane ao Titita Craig C. Christensen, ao Unimwaane ao Titita William R. Walker. N Nobembwa I a manga katabua riki te Boise Idaho Tembora. Raou ni mwananga naba ni karaoa te katabu Unimwaane ao Titita David A. Bednar, Unimwaane ao Titita Craig C. Christensen, ao Unimwaane ao Titita William R. Walker.
Te bukamaru n te katei are e karaoaki ni kaineti ma katabu aikai a bon rangin n nakoraoi. I aki ira te bukamaru i Calgary, ngkai bon ana ka 85 ni koro n ririki Titita Monson ao I namakinna bwa n na tiku ma ngaia. E ngae n anne, ao e reke ara tai ngai ma ngaia ni mataku n te bukamaru ni mwengara n te terewition, ao imwiina I kiba nako Calgary n te moaningabong are imwiina ibukin te katabu. I Boise e raka iaon 9,000 kairake irarikin te tembora aika ira te bukamaru. E rangin rawata kairake aika iri ngaia ae e a bon aki reke n neia kaain te utu ni mataku n te tabo ni kamataku.
Ai tibwa n te namwakaina ae nako Beretitenti Dieter F. Uchtdorf, n raonaki iroun Titita Uchtdorf, Unimwaane ao Titita Jeffrey R. Holland, ao Unimwaane ao Titita Gregory A. Schwitzer, a mwananga nako Tegucigalpa, Hondoras, ni katabua ara tembora ae moan te boou ikekei. Te bukamaru ae moan te nakoraoi irouia kairake e karaoaki n te tairiki imwain te katabu.
Iai tembora riki tabeua aika a tia ni katanoataaki ao a tia ni iangoaki kateakiia ke ni waakinaki karaoia.
Bon te kakatonga irou n te ingabong aei ni katanoatai uoua tembora, ake inanon namwakaina ke ririki aika ana roko ana kateaki n taabo aikai: Cedar City, Utah, Rio de Janeiro, Brazil. Tariu ao mwaneu, katean tembora a reitinako n arona n taai aika nako.
N aron ae ko ataia, n te maungatabu ni kabuta n Okitobwa ao I katanoatai bitaki n aia ririki ataeinimwaane ao ataeinaine ae a kona iai n karaoa aia mwakuri ni mitinare ae bwanin taina, ma ataeinimwaane ngkai a kona ni mitinare n te ririki ae 18 ao ataeinaine n te 19.
Te kaeka mairouia ara kairake e bon rangin ni kamimi ao n anainano. N Eberi 4—uoua te bong n nako—ti karekeia 65,634 mitinare aika bwanin aia tai aika a tia ni beku, ma e raka iaon 20,000 aika a tia ni karekei aia wewete ae a tuai n rin n te kataneiai ni mitinare ao e raka iaon 6,000 aika a karaoa ngkai aia intawiu ma aia bitiobi ao beretitenti n titeiki.E a bon riai katean 58 mition aika boou ni kaitara rikiraken mwaitia mitinare.
N ibuobuoki ni kateimatoa te mwakuri ni mitinare aei, ao bukina ngkai a mwaiti irouia ara mitinare aika a nako man taabo aika aki rangin ni kaubwai, ti kaoi ngkami, ngkai kam kona, n anga nakon Ana Mwane ni Mitinare te Ekaretia ni Kabuta.
Ngkai, tariu ao mwaneu, ti na ongora nakon rongorongo aika kaunganano n te bong aei ao n ningabong. Naake ana taetae nakoira a tia ni ukoukoria ma te tataro mwaaka bwa ana ata te bwai ae tangiria te Uea bwa ti na ongora nako iai n te tai aei.
I kaumaki ngkami n te tai aei bwa kam na kakauongo raoi ao n iangoi raoi rongorongo ake ti nang ongoraai. Bon au tataro bwa ti aonga ni karaoi n aran Iesu Kristo, amen.


text:
'A'ohe pilo uku?
KAUAKŪKALAHALE
Laiana Wong
Synopsis: The contract agreement between the state and the HSTA was achieved under duress. Teachers' pay raises were held hostage and drug testing was the ransom.
Aloha mai nō kākou e nā limahana o Hawai'i nei. Eia nō kākou ke ho'oikaika nei i ka hana, ke pī nei ho'i ka 'amo me ka mana'olana no ka loa'a mai o kahi uku, 'a'ohe pilo uku! Iā kākou nō e hana nei, ke pi'i nei ho'i ke kumukū'ai o ka hale, ke kakalina, ka lole, ka mea'ai, a me ia mea aku ia mea aku. Ua pohā kā ho'i ka lae! Na wai e 'ole ka lilo i ka ho'owalewale 'ia mai e ia mea he ake kālā? A no laila, i ka wā e kau ai ke kālā i ka maka, na ke ake kālā e koikoi i ka lima e lālau aku me ka maka'ala 'ole i ke 'ano o ka pū'olo e wahī 'ia ai ua kālā nei.
Ua 'ike 'ia a'e nei kēia ha'awina i kēlā pule aku nei. 'Āpono 'ia maila ka 'aelike ma waena o ke aupuni moku'āina a me ka uniona nāna e mālama i ka pono o nā kumu kula e hana nei ma nā kula aupuni. 'O ia ihola nō ka po'e nāna ia e ho'ona'auao i kā kākou mau keiki. Ua ho'onui wale 'ia nō kā lākou wahi uku ma ka 'ehā pakeneka i ka makahiki mua, a pēia ho'i ka lua o ka makahiki. A he wahi kālā wale nō ia i wahī 'ia ma loko o kekahi pū'olo 'ino - 'o ka maha'oi. Aia ka holo 'ana o ua 'aelike nei a hā'awipio akula nā kumu i kekahi o ko lākou pono sivila. 'O ia ho'i, ua 'ae akula lākou i ke aupuni e nānā mai i ko lākou kino 'o ka loa'a a me ka 'ole o ia mea e kapa 'ia nei he lā'au 'ino. A he aha lā ho'i ia mea? He nui nā mea 'ino 'a'ole ia he lā'au. 'A'ole na'e e hihi. He kolamu 'oko'a nō paha kēlā.
Wahi a ke aupuni, he hana ia e pono ai nā keiki e kula 'ia nei e kēia po'e kumu. Eia na'e, inā he hana 'i'o nō kēia no ka pono o nā keiki, 'a'ole nō paha e pono ka ho'owalewale 'ia o nā kumu i ke kālā. Inā nō he nīnau kēia no ka pono o nā keiki, he aha lā ka mea e mau nei ka noho 'īnea o kā kākou mau kumu i ka ua mea 'o ka 'u'uku o ka uku? He ho'okamani a lohe mai ke a'o!
'A'ole au e 'ōlelo nei he mau kumu maika'i lākou a pau loa. Ua moloā nō paha kekahi, a ua hei nō paha kekahi i ka lā'au. 'O ka hapanui na'e, he mau mea nui o ke aloha a me ka menemene i nā keiki a lākou e a'o nei. He ho'ona'auao a he hānai nō ho'i lākou i kā kākou mau keiki 'oiai kākou ma ka hana. A 'o ka mea 'āpiki, 'a'ole ho'okikina 'ia mai ka hapanui o kākou e 'ae aku i ke aupuni e nānā i ko kākou mau kino me ka ho'ohuoi ho'i he po'e hewa kākou!
Mali'a o 'ōlelo mai auane'i kekahi po'e ē na ka hewa wale nō ka hopohopo. 'O ka 'oia'i'o, na kākou a pau ka hopohopo o maha'oi mai auane'i ke aupuni i loko o nā kuleana o kākou a pau. A e 'ōlelo 'ia mai ana kākou ē no ko kākou pono ia maha'oi 'ana mai. Kohu "Big Brother" ka hoalike ma ka puke a George Orwell i kapa 'ia 'o "1984". 'Eā, e nā makamaka heluhelu, eia mai ko'u mana'o i 'ike 'oukou - 'a'ole kēia aupuni he kaikua'ana no'u!
This column is coordinated by the Hawaiian Language Department at the University of Hawai'i at Mānoa.
E ho'ouna 'ia mai nä leka iä mäua, 'o ia ho'i 'o Laiana Wong a me Kekeha Solis ma ka pahu leka uila ma lalo nei:
a i 'ole ia, ma ke kelepona:
» 956-2627 (Laiana)
» 956-2624 (Kekeha)
BACK TO TOP
'A'ohe pilo uku?
KAUAKÜKALAHALE
Laiana Wong
Synopsis: The contract agreement between the state and the HSTA was achieved under duress. Teachers' pay raises were held hostage and drug testing was the ransom.
Aloha mai nö käkou e nä limahana o Hawai'i nei. Eia nö käkou ke ho'oikaika nei i ka hana, ke pï nei ho'i ka 'amo me ka mana'olana no ka loa'a mai o kahi uku, 'a'ohe pilo uku! Iä käkou nö e hana nei, ke pi'i nei ho'i ke kumukü'ai o ka hale, ke kakalina, ka lole, ka mea'ai, a me ia mea aku ia mea aku. Ua pohä kä ho'i ka lae! Na wai e 'ole ka lilo i ka ho'owalewale 'ia mai e ia mea he ake kälä? A no laila, i ka wä e kau ai ke kälä i ka maka, na ke ake kälä e koikoi i ka lima e lälau aku me ka maka'ala 'ole i ke 'ano o ka pü'olo e wahï 'ia ai ua kälä nei.
Ua 'ike 'ia a'e nei këia ha'awina i këlä pule aku nei. 'Äpono 'ia maila ka 'aelike ma waena o ke aupuni moku'äina a me ka uniona näna e mälama i ka pono o nä kumu kula e hana nei ma nä kula aupuni. 'O ia ihola nö ka po'e näna ia e ho'ona'auao i kä käkou mau keiki. Ua ho'onui wale 'ia nö kä läkou wahi uku ma ka 'ehä pakeneka i ka makahiki mua, a pëia ho'i ka lua o ka makahiki. A he wahi kälä wale nö ia i wahï 'ia ma loko o kekahi pü'olo 'ino - 'o ka maha'oi. Aia ka holo 'ana o ua 'aelike nei a hä'awipio akula nä kumu i kekahi o ko läkou pono sivila. 'O ia ho'i, ua 'ae akula läkou i ke aupuni e nänä mai i ko läkou kino 'o ka loa'a a me ka 'ole o ia mea e kapa 'ia nei he lä'au 'ino. A he aha lä ho'i ia mea? He nui nä mea 'ino 'a'ole ia he lä'au. 'A'ole na'e e hihi. He kolamu 'oko'a nö paha këlä.
Wahi a ke aupuni, he hana ia e pono ai nä keiki e kula 'ia nei e këia po'e kumu. Eia na'e, inä he hana 'i'o nö këia no ka pono o nä keiki, 'a'ole nö paha e pono ka ho'owalewale 'ia o nä kumu i ke kälä. Inä nö he nïnau këia no ka pono o nä keiki, he aha lä ka mea e mau nei ka noho 'ïnea o kä käkou mau kumu i ka ua mea 'o ka 'u'uku o ka uku? He ho'okamani a lohe mai ke a'o!
'A'ole au e 'ölelo nei he mau kumu maika'i läkou a pau loa. Ua moloä nö paha kekahi, a ua hei nö paha kekahi i ka lä'au. 'O ka hapanui na'e, he mau mea nui o ke aloha a me ka menemene i nä keiki a läkou e a'o nei. He ho'ona'auao a he hänai nö ho'i läkou i kä käkou mau keiki 'oiai käkou ma ka hana. A 'o ka mea 'äpiki, 'a'ole ho'okikina 'ia mai ka hapanui o käkou e 'ae aku i ke aupuni e nänä i ko käkou mau kino me ka ho'ohuoi ho'i he po'e hewa käkou!
Mali'a o 'ölelo mai auane'i kekahi po'e ë na ka hewa wale nö ka hopohopo. 'O ka 'oia'i'o, na käkou a pau ka hopohopo o maha'oi mai auane'i ke aupuni i loko o nä kuleana o käkou a pau. A e 'ölelo 'ia mai ana käkou ë no ko käkou pono ia maha'oi 'ana mai. Kohu "Big Brother" ka hoalike ma ka puke a George Orwell i kapa 'ia 'o "1984". 'Eä, e nä makamaka heluhelu, eia mai ko'u mana'o i 'ike 'oukou - 'a'ole këia aupuni he kaikua'ana no'u!
This column is coordinated by the Hawaiian Language Department at the University of Hawai'i at Mānoa.
E ho'ouna 'ia mai nā leka iā māua, 'o ia ho'i 'o Laiana Wong a me Kekeha Solis ma ka pahu leka uila ma lalo nei:
a i 'ole ia, ma ke kelepona:
» 956-2627 (Laiana)
» 956-2624 (Kekeha)


text: 1Moan euangkerion Iesu Kristo are Natin te Atua, 2nai aron are e koreaki iroun Itaia are te buraabeti, ni kaangai: Noria, I kanakoa au tia ua rongorongo ri moam, bwa e na katauraoa kawaim; 3bwanaan temanna ae e takaarua n te rereua ni kaangai: Katauraoa kawain Iehova, ao kaeti kawaina nako. 4E kaoti Ioane are te tia Bwaabetiito n te rereua ao e tataekina aron te bwaabetiito are e kaeti ma te rairannano ibukini kabwaraani buure. 5Ao a bane ni kawaria aomata nako ake a maeka i Iutaia, ma i Ierutarem, ao a bwaabetitooaki irouna n te karaanga are te Ioretan, ngke a kaoti aia bure. 6E kunnikaia Ioane ni buraen te kaamero, ao e bwaina te roo ae te kau bwa kabaean nuukana; ao e kaakangi maan aika rokati ma aia karewe manibeeru. 7Ao e reirei ni kaangai, Iai Temanna ae e na roko n ri mwiiu ae E korakora riki nakoiu, ae I aki tau bwa N na baraaki ni kabwarai kabaean ana kauniwae. 8I bwaabetitooingkami n te ran, ma Ngaia ane E na bwaabetitooingkami n te Taamnei are e Raoiroi. 9Ni boong akekei ao E roko Iesu mai Kariraia mani kaawana are Natareta; ao E bwaabetitooaki iroun Ioane n te karaanga are te Ioretan. 10Ao n te tai naba are E aerake iai man te ran, ao E noora karawa bwa e uki, ao te Taamnei bwa E ruonna n ai aron te taobe; 11ao e roko te bwanaa mai karawa, a e kaangai: Boni Ngkoe Natiu ae Ko taatangiraki irou; I kakatonga iroum. 12Ao E waekoa ni kanakoaki iroun te Taamnei nakon te rereua, 13ao E tiku ikekei n te maan ae abwi te bong ni kariiriiaki iai iroun Tatan; ao akea raona bwa ti maan aika a aki manana; ao a akoia anera. 14I mwiin te tai are e a tia n tauuaki iai Ioane ma ni kainaki i nanon te karabuuti, ao E roko Iesu i Kariraia ao E tataekina ana euangkerio te Atua; 15ao E taku, E a koro raoi te tai, ao e a kaan uean te Atua: rairi nanomi, ao onimakina te euangkerio. 16Ao ngke E nakonako ri rarikin namani Kariraia, ao E noora Timon ma Anterea are tarina ngke a kabwakaa te karaun n te nama—bwa taan akawa ngaiia. 17E taku Iesu nakoia, Mai ri mwiiu, ao N na karaoingkami bwa kam na riki bwa taan akawaiia aomata. 18A aki tabwara; a kiitana aia karaun ao a nako n iria. 19Ao ngke E toutoua nako riki kawaina, ao E noora Iakobo are natin Tebetaio, ma Ioane are tarina, ngke a mena n te booti bwa a bonobonoti karaun. 20E weteiia naba, ao ngaiia a kiitana tamaia are Tebetaio n te booti ma raona ake a kabooaki kamwakuraia, ao a iria. 21A roko i Kaberenaum, ao E rin Iesu ni mwaneabaia I-Iutaia n te taabati, ao E reirei. 22Ao a miimii aomata n ana reirei: bwa E reireiia n ai aron ae e mwaaka, ao tiaki n ai aroia taani koroboki. 23N te tai aei, ao bon iai temanna ae e taniaki iroun te anti ae e buaakaka; ao e takaarua, 24ni kaangai, Tera am bwai iroura, Iesu, ae te I-Natareta? Ko nako mai bwa Ko na uruira? I kinako bwa Teuare e Moan te Raoiroi Ngkoe, are mai iroun te Atua. 25Ao E takuia Iesu ni kaangai, Tai karongoaa, ao oti nako mai irouna. 26Ao te taamnei are e kamwaraa e karika te aomata arei bwa e na kaatikitiki, ao e katakaaruaaea n te bwanaa ae e korakora, ao e oti nako mai irouna. 27A bane aomata ni miimii, ao a i titiraki, ni kaangai, Tera te baei? Te reirei ae e boou: bwa E taetae ma te mwaaka nakoia anti aika a buaakaka ao a ongo irouna. 28Ao e buta nako rongorongona nakon taabo nako ake i rarikini Kariraia. 29Ao E kiitana te mwaneaba arei, ao E nako n aia auti Timon ma Anterea, ao raona Iakobo ma Ioane. 30E wene n aoraki n te kabuebue tinani buun Timon; ao a waekoa ni kaongoa Iesu taekana; 31ao E nako n taua baina, ao E kateirakea, ao e a toki naba kabuebuena; ao e touatiniia neierei. 32Ngke e a tairiki, ngke e a bungi taai, ao aomata a uotiia ni kabane ake a aoraki ma ake a taniaki irouia taimonio nakoina. 33A bane kaain te kaawa ni bootaki i matan te mataroa. 34Ao E kamaiuiia aika a bati aika a aoraki n aeka n aoraki nako, ao E kanakoia ngke a kinaa. 35N te bong are i mwiina, n te tai ae boni maan i mwaain otin taai, ao E uti, ao E oti nako, ao E nako n te tabo ae akea te maeka iai, ao E tataro iai. 36Ao a ri mwiina Timon ma uaake raona ni kakaaea, 37ao ngke a kunea, ao a taku nakoina, A bane n ukoukoriko aomata. 38Ao Ngaia E taku nakoia, Ti na nako ni kaawa aika i mwaaira, bwa N na reirei naba iai; bwa aei bukin ae I nako maiai. 39Ao E reirei ni kabutaa aoni Kariraia i nanoni mwaneabaia nako; ao E kanakoia taimonio. 40Ao e nakoina te aomata ae e reebera ni butiia, ao e bwaka i aoni bubuaniwaena i matana, ao e taku nakoina, Ko konaa ni kaitiakai, ngkana nanom. 41Ao E nanoangaia Iesu, ao E arora baina n riingnga, ao e taku nakoina, I kani kaitiakiko, ko na itiaki. 42Ao e rina n toki te reebera mai irouna, ao e kaitiakaki. 43Ao E kamatoatoaa bwanaana nakoina ngke E kanakoa, 44ao E taku, Tarataraiko bwa ko na aki tuanga temanna; ma naako moa, kaotiko nakon te ibonga, ao anga baike e tua Mote bwa bwaini kaitiakam, bwa te bwai ni kakoaua nakoia aomata. 45Ao e taon nako, ao e a moana naba tataekinan te baerei ni katanoataa rongorongona; ma ngaia are E aki konaa n rin n te kaawa Iesu, ma E a mena naba n taabo ake aki maekanaki; ao a kawaria aomata man taabo nako.


text:
Nuhou
Kekeha Solis
Synopsis: News bits from the past week.
Moe i ka moe kapu a Niolopua. Ua hala aku nei 'o Bryan J. Baptiste i ke ala ho'i 'ole mai i kēlā Pō'akahi aku nei. 'O Baptiste ka meia o Kaua'i. Ua nui nō nā kānaka aloha iā ia nei. Ma ka lā 13 o Iune, ua kaha 'ia 'o ia no ka hana 'ana ma kona pu'uwai ma ka haukapila 'o ka Mō'ïwahine, a ho'oku'u 'ia 'o ia mai ia haukapila i kēlā Pō'alima aku nei. Ua piha nā makahiki he 52 iā ia. E mālama 'ia ana kona ho'olewa ma ka lā 6 o Iulai ma ka hale Kaua'i War Memorial. E ho'omaka ke kipa 'ana i ka hola 9:00.
Pohā ka lae. Hō'ike a'e nei ka hui mokulele 'o go!, ke hiki aku i ka lā 15 o Iulai, he pono ke uku no ka lua o ka ukana ke lele pili'āina. Wahi a ia hui, ma muli ia o ka pi'i loa 'ana o ke kumukü'ai o ka 'aila. 'A'ole i hahai aku ka hui mokulele 'o Hawaiian, akā ma ka mahina 'o 'Apelila, ho'omaka 'o Hawaiian e kāki pēlā ma ka lele 'ana i 'Amelika.
I ho'okahi ka mana'o. Kāko'o kekahi mau lālā o nā hui Kanaka Maoli like 'ole i ka mālama 'ia 'ana o ka 'aha 'elele hana kumukānāwai no nā Kānaka Maoli i mea e lōkahi ai ka mana'o ma ka 'imi 'ana i ke aupuni kü'oko'a. Wahi a Bumpy Kanahele, ua pülima mai he 20,000 mau kānaka a 'oi i ka ho'opi'i no ke kāko'o 'ana i ia 'aha 'elele hana kumukānāwai. A wahi nō ho'i a Kanahele, e hiki ana i nā kupa a pau o Hawai'i nei ke komo ma ia 'aha, 'a'ole 'o nā Kānaka Maoli wale nō.
'A'ole i pau. Ua kau aku nei ka 'ōlelo ho'oholo a ka lunakānāwai Susan Oki Mollway, 'o ia ho'i, e kōkua ke Ke'ena Kuleana Hawai'i i nā Hawai'i a pau, 'a'ole 'o nā Hawai'i wale nō he 50 pākeneka koko Hawai'i a 'oi ke kōkua 'ia. Wahi a Walter Schoettle, ka loio o nā mea ho'opi'i, e ho'opi'i hou ana nō i mua o ka 'aha ho'okolokolo ka'apuni 'eiwa.
E 'ōpü ali'i. He keu 'o Barack Obama a ka lokomaika'i. Noi aku nei 'o ia i nā kānaka e kāko'o nei iā ia, e hā'awi manawale'a lākou i ke kālā iā Hillary Rodham Clinton i mea e ho'opau ai i kāna 'ai'ē. Ma ko Clinton alualu 'ana ma ke koho wae moho, ua nui loa a'ela kāna mau 'ai'ē, he $22.5 miliona. A i ka Pō'ahā nei, ua hā'awi aku 'o Obama a me kāna wahine i $4,600 na Clinton. Ke lana nei ka mana'o o Obama, e kāko'o iā ia ko Clinton po'e kānaka kāko'o.
He iki unu. Ke lana nei ka mana'o o Derrick Low, e pā'ani 'o ia i ke kiniōpō hïna'i ma ke 'ano he loea. A pēlā pü paha me ko Hawai'i nei. Ho'okahi wale nō kanaka i hānai 'ia ma Hawai'i nei i lilo i loea ma ka 'Ahahui Kinipōpō Aupuni o 'Amelika, 'o ia nō 'o Red Rocha. Ua koho 'ia 'o Rocha e nā Huskies o Toronto i wae mea pā'ani kinipōpō hïna'i o ka makahiki 1947. Inā e koho 'ia 'o Low, 'o ia ana ka lua. I nā pule 'ekolu i hala iho nei, ua ho'oma'ama'a aku nei 'o ia no nā hui 'elima, 'o New Jersey, 'o Golden State, 'o Phoenix, 'o Seattle a me Dallas. Wahi a Low, ua ulu nō ka hoi o nā hui hope 'ekolu.
This column is coordinated by the Hawaiian Language Department at the University of Hawai'i at Mānoa.
E ho'ouna 'ia mai nä leka iä mäua, 'o ia ho'i 'o Laiana Wong a me Kekeha Solis ma ka pahu leka uila ma lalo nei:
a i 'ole ia, ma ke kelepona:
» 956-2627 (Laiana)
» 956-2624 (Kekeha)
BACK TO TOP
Nuhou
Kekeha Solis
Synopsis: News bits from the past week.
Moe i ka moe kapu a Niolopua. Ua hala aku nei 'o Bryan J. Baptiste i ke ala ho'i 'ole mai i këlä Pö'akahi aku nei. 'O Baptiste ka meia o Kaua'i. Ua nui nö nä känaka aloha iä ia nei. Ma ka lä 13 o Iune, ua kaha 'ia 'o ia no ka hana 'ana ma kona pu'uwai ma ka haukapila 'o ka Mö'ïwahine, a ho'oku'u 'ia 'o ia mai ia haukapila i këlä Pö'alima aku nei. Ua piha nä makahiki he 52 iä ia. E mälama 'ia ana kona ho'olewa ma ka lä 6 o Iulai ma ka hale Kaua'i War Memorial. E ho'omaka ke kipa 'ana i ka hola 9:00.
Pohä ka lae. Hö'ike a'e nei ka hui mokulele 'o go!, ke hiki aku i ka lä 15 o Iulai, he pono ke uku no ka lua o ka ukana ke lele pili'äina. Wahi a ia hui, ma muli ia o ka pi'i loa 'ana o ke kumukü'ai o ka 'aila. 'A'ole i hahai aku ka hui mokulele 'o Hawaiian, akä ma ka mahina 'o 'Apelila, ho'omaka 'o Hawaiian e käki pëlä ma ka lele 'ana i 'Amelika.
I ho'okahi ka mana'o. Käko'o kekahi mau lälä o nä hui Kanaka Maoli like 'ole i ka mälama 'ia 'ana o ka 'aha 'elele hana kumukänäwai no nä Känaka Maoli i mea e lökahi ai ka mana'o ma ka 'imi 'ana i ke aupuni kü'oko'a. Wahi a Bumpy Kanahele, ua pülima mai he 20,000 mau känaka a 'oi i ka ho'opi'i no ke käko'o 'ana i ia 'aha 'elele hana kumukänäwai. A wahi nö ho'i a Kanahele, e hiki ana i nä kupa a pau o Hawai'i nei ke komo ma ia 'aha, 'a'ole 'o nä Känaka Maoli wale nö.
'A'ole i pau. Ua kau aku nei ka 'ölelo ho'oholo a ka lunakänäwai Susan Oki Mollway, 'o ia ho'i, e kökua ke Ke'ena Kuleana Hawai'i i nä Hawai'i a pau, 'a'ole 'o nä Hawai'i wale nö he 50 päkeneka koko Hawai'i a 'oi ke kökua 'ia. Wahi a Walter Schoettle, ka loio o nä mea ho'opi'i, e ho'opi'i hou ana nö i mua o ka 'aha ho'okolokolo ka'apuni 'eiwa.
E 'öpü ali'i. He keu 'o Barack Obama a ka lokomaika'i. Noi aku nei 'o ia i nä känaka e käko'o nei iä ia, e hä'awi manawale'a läkou i ke kälä iä Hillary Rodham Clinton i mea e ho'opau ai i käna 'ai'ë. Ma ko Clinton alualu 'ana ma ke koho wae moho, ua nui loa a'ela käna mau 'ai'ë, he $22.5 miliona. A i ka Pö'ahä nei, ua hä'awi aku 'o Obama a me käna wahine i $4,600 na Clinton. Ke lana nei ka mana'o o Obama, e käko'o iä ia ko Clinton po'e känaka käko'o.
He iki unu. Ke lana nei ka mana'o o Derrick Low, e pä'ani 'o ia i ke kiniöpö hïna'i ma ke 'ano he loea. A pëlä pü paha me ko Hawai'i nei. Ho'okahi wale nö kanaka i hänai 'ia ma Hawai'i nei i lilo i loea ma ka 'Ahahui Kinipöpö Aupuni o 'Amelika, 'o ia nö 'o Red Rocha. Ua koho 'ia 'o Rocha e nä Huskies o Toronto i wae mea pä'ani kinipöpö hïna'i o ka makahiki 1947. Inä e koho 'ia 'o Low, 'o ia ana ka lua. I nä pule 'ekolu i hala iho nei, ua ho'oma'ama'a aku nei 'o ia no nä hui 'elima, 'o New Jersey, 'o Golden State, 'o Phoenix, 'o Seattle a me Dallas. Wahi a Low, ua ulu nö ka hoi o nä hui hope 'ekolu.
This column is coordinated by the Hawaiian Language Department at the University of Hawai'i at Mānoa.
E ho'ouna 'ia mai nā leka iā māua, 'o ia ho'i 'o Laiana Wong a me Kekeha Solis ma ka pahu leka uila ma lalo nei:
a i 'ole ia, ma ke kelepona:
» 956-2627 (Laiana)
» 956-2624 (Kekeha)


text:
Definitions
Sorry, no definitions found.
Etymologies
Sorry, no etymologies found.
Examples
-
I kela manawa, oia ka manawa a Kihanuilulumoku i kuu aku ai i kona alelo
-
I kela manawa, i ke kokoke ana aku o Laieikawai ma e pae i ka honua, oia ka manawa a Waka i hoouna mai ai i na manu maloko o ka noe, a i ka mao ana ae, o na papa heenalu wale no ke waiho ana, aia aku la o Laieikawai me Halaaniani iuka o Paliuli ma ko Laieikawai hale, malaila o Halaaniani
-
Ia manawa a ka Makaula i olelo aku ai i ke Alii i na kumu a me na kuleana o kona hele ana, a pau ia.
-
Aiwohikupua, o kana Makaula keia, ua mokumokuahua ka manawa o ke Alii i ke aloha i kana kauwa, no ka mea, ua loihi ka manawa o ka nalo ana, aole no hoi i ikeia ka manawa i nalo ai.
-
A hiki i ka manawa a ka makuakane i olelo ai, ala ae la ke kaikamahine i kakahiaka nui poeleele, a hele aku la e like me ke kauoha a kona makuakane.
-
Nolaila, a e like me kou makemake, e hoi nae oe a kou wahi, a ma ke ahiahi poeleele pii hou mai, a mauka nei kaua e moe ai, oia ka manawa
-
Ia manawa a kahi kanaka e kamailio ana me ke alii, e noho ana ka Makaula ia manawa e hoolohe ana i ke ano o ke kamailio ana, aka, ua haupu honua ae ka Makaula, me he mea la o kana mea e ukali nei.
-
Ia ka manawa nae i lawe aku ai o Waka i ka mana maluna o Laieikawai, alaila, kukakuka ae la na kaikuahine o Aiwohikupua i ka mea e pono ai ko lakou noho ana; a hooholo ae la ua mau kaikamahine nei i ka lakou olelo
-
Ia manawa, hoomoe like lakou i na papa o lakou, make iho la o Halaaniani, pae aku laua la, oia ka manawa i laa ai ka ihu o Laieikawai ia
-
Hoohuli ae la na mea waa i ka waa i hope a holo i Oahu nei; ia manawa a ka waa e hoi hope nei, hoohuoi iho la ka Makaula i ka pa ana a ka makani ma kona papalina, no ka mea, ua maopopo ia ia kahi a ka makani i pa ai i ka holo ana mai Oahu aku nei manao iho la oia, ma kai mai ka makani e pa nei.


text:
Tōrea
Ko te Tōrea he manu ki tātahi nō Aotearoa. He manu kautū, he pango, he mā ngā huruhuru. Ko ngā ngutu he roroa, he rahirahi, he wherowhero. He wherowhero anō hoki ngā karu, me ngā waewae. Ko Te Wai-pounamu te wāhi whakaputa uri mō te manu nei.
Ko te ingoa pūtaiao he Haematopus finschi. Ko te ingoa reo Pākehā he Pied oystercatcher.
Tirohia hoki[edit | edit source]
Tohutoro[edit | edit source]
- Robertson, C J R. (Etita), 1985. Reader's Digest Complete Book of New Zealand Birds. Poihākena: Reader's Digest.


text:
POSTED: 01:30 a.m. HST, Sep 04, 2010
Synopsis: Kaua‘i is about to dim the lights on night-time high school football games in order to protect the Newell’s shearwater.
Aloha mai kākou e nā hoa heluhelu. Eia nō ke kau pōpeku ua hiki hou mai e like me ka mea ma'a mau i kēlā me kēia makahiki. I kēia ahiahi nō (8/2) e mālama 'ia ai ka peku 'ulele mua o ke kau pōpeku 2010 o ke Kulanui o Hawai'i ma Mānoa. E lē'ī nō paha ke kahua ha'uki 'o Aloha i ka nuku nā kānaka e ake ana e māka'ika'i hou aku i ka pōpeku ma hope o ka wā ho'omaha lō'ihi.
Ma Kaua'i ho'i, ua ho'omaka ke kau pōpeku o nā kula ki'eki'e, 'a'ole na'e e mālama 'ia ana nā peku 'ulele i ka pō, no ka mea, 'a'ole paha e ‘ā ana nā kukui o nā kahua pā'ani. A he aha ka mea e 'ā 'ole ai? Ua waiho 'ia kekahi palapala i mua o nā luna o ke Kalana 'o Kaua'i e koikoi ana i ke Kalana e ho'ēmi aku i ka mālamalama 'ana o nā kukui o nā hale a me nā kahua o ke aupuni i ka pō. Ua lilo ia mau kukui i mea e pilikia ai ka nohona o ka 'a'o. He manu 'ōiwi no ka pae'āina 'o Hawai'i, a 'o Kaua'i na'e kona alahula.
'O ka pilikia ho'i, ke make nui nei ka 'a'o ma muli o nā kukui. 'O ia ho'i, i ke kiko 'ana mai o nā pūnua, lele aku nō i kai i ka pō. 'O ka pā kōnane a ka mahina ka mea e 'ike ai i ko lākou wahi o ka lele 'ana. I mālamalama nui mai nā kukui o nā hale a me nā kahua, hele a huikau ka 'a'o a hā'ule mai nō i ka honua no ka mālo'elo'e o nā 'ēheu a no ka ho'oku'i aku paha i kekahi pū'o'a a uea paha e kau mai ana i luna. I ka hā'ule 'ana i lalo, 'a'ole hiki ke lele hou a pau nui nā 'a'o i ka 'ai 'ia e kekahi mau holoholona a i ka holo 'ia paha e nā ka'a. Ua 'ike 'ia ke emi loa o ka 'a'o ma Kaua'i a ua hāpai 'ia kēia mana'o i mea e māhuahua hou ai kēia manu 'ōiwi.
Mai ka wā mai i hō'ea mai ai nā kānaka i nēia pae mokupuni aloha o kākou, ua ho'omaka ke emi 'ana o ka 'a'o. Ua pau kekahi i ka 'ai 'ia e nā kānaka a ua pau kekahi i nā holoholona i lawe 'ia mai. 'O ka 'iole, ka manakuke, ka pua'a a me ka pōpoki i hele a 'ōhukahuka kekahi i kela ka ‘ono i ka 'a'o. Pa'akikī ka pale aku i kēlā mau holoholona. Wahi a kahiko, “He 'a'o ka manu noho i ka lua, 'a'ohe loa'a i ka lima ke nao aku”, no ka mea, aia kona pūnana ma nā lua o nā pali kū ki'eki'e. Kāka'ikahi ka lima e hiki aku ma laila. 'O ia mau holoholona na'e he mea 'ole ka pi'ina i ia wahi.
'O ka mea 'āpiki, ho'okahi wale nō hua a ka 'a'o, a no laila, i ka make 'ana o ho'okahi pūnua, 'o ka hapa 'ana mai nō ia o ka nui o nā 'a'o o ka honua nei. I kēia manawa, 'a'ole nui nā 'a'o e 'ai 'ia nei e nā kānaka, eia na'e, ua hiki ke kōkua ma o ka ho'opio a pale 'ana paha i nā kukui o ke kahua pōpeku. E namunamu ana paha kekahi po'e māka'ika'i pōpeku no ka mālama 'ia o nā pā'ani pōpeku i ke ao. No ka pa'ahana o kekahi po'e, 'a'ole hiki ke hele i ke ao, a no ka 'olu'olu o ka pō, 'a'ole hoihoi kekahi po'e i ka ho'omanawanui 'ana i ka wela o ka lā. A no nā keiki pōpeku, ‘oi aku paha ka hiala'ai o ka pā'ani 'ana i ka pō ma lalo o ka mālamalama o nā kukui. He mea minamina 'i'o nō kēlā. No ka 'a'o na'e, he nīnau no ke ola a me ka make.
E ho'ouna 'ia mai nā leka iā māua, 'o ia ho'i 'o Laiana Wong a me Kekeha Solis ma ka pahu leka uila ma lalo nei:
» kwong@hawaii.edu
» rsolis@hawaii.edu
a i ‘ole ia, ma ke kelepona:
» 956-2627 (Laiana)
» 956-2624 (Kekeha)
This column is coordinated by the Hawaiian Language Department at the University of Hawai'i at Mānoa, supported by the Initiative for Achieving Native Hawaiian Academic Excellence.


text: 1Aei arora ae kam na iangoira iai: iangoira bwa ana toro Kristo, aika touati ibukin tataekinani baika a raba aika ana bwai te Atua. 2Ao te bae e tangiraki mai irouia touati bon aroia ni kakaonimaki. 3Ma irou, e aki rangi ni kakaawaki nakoiu neneran taekau iroumi, ke n te kaboowi; ao e aki mena irouu motikan taekau. 4Bwa I aki ataa te bwai ae I bure iai; ma aei e aki kakoauaa arou bwa I aki kabuaakakaaki. Bon te Uea ae te tia motika taekau. 5Ma ngaia ae kam na tai motika taekan te aomata i mwaain taina raoi, are tain rokon te Uea, are E na kaoti bwain te roo aika a raba, ao E na kaoti naba iango aika a raba i nanoia aomata. Ao ngkanne ane a na anganaki aomata nako kamoamoaaia mai iroun te Atua. 6Ao baikai, taari, I a tia ni kaboonganai bwa taekau ma Aboro i bukimi, bwa kam aonga n reireiaki iai iroura nanon te taeka are e kaangai: Tai ri aon taeka ake a koreaki; bwa kam aonga n aki kamoamoaa temanna bwa e raoiroi riki nakon temanna. 7Bwa antai ae e karaoiko bwa e na raka arom nakoia temwaangina? Ao tera ae iai iroum ae ko aki anganaki? Ao ngkana e a tia n reke iroum, ao ko aera ngkai ko kamoamoako bwa aongkoa ko aki anganaki? 8Kam a kaman rauaki! Kam a kaman riki bwa kaubwai ngkami! Kam a tia n riki bwa ueea, ao ngaira bwa aomata aika akea wareia. Kam bia bon riki bwa ueea ngkami, bwa ti aonga n uea naba ma ngkami. 9Bwa I taku n au iango bwa E a tia te Atua n anganiira ngaira aika taan tuatua nera ae te kabanea mai buki, bwa kangaa aomata ake a a tia ni baaireaki taekaia bwa a na kamateaki, ao ti riki bwa bwaai ni kamataku nakon te aonnaba—nakoia anera ma aomata nako. 10Ti baba ibukini Kristo, ma kam wanawana irouna. Ti mamaara, ma kam korakora. Kam karineaki, ma ti aki karineaki. 11Ma ngkekei ni karokoa ngkai ao ti baki ma n taka; e kaan ae ti nang aki kunnikaira; ti oreaki; ao ti tuai n tekateka ni maeka; 12ao akea motirawara ni mwakuri ma baira. Ngkana a taetae n iowawa aomata nako ira, ao ngaira ti taetae ni kakabwaiaiia; ngkana ti bwainikiriinaki, ao ti taotaon nanora. 13Ngkana a taekinaki arora ni kabuaakakaaki, ao ti kabooi n taeka aika a raraoi. Ti riki ni karokoa te bong aei bwa kaanga maangen aonnaba ma baarekani bwaai ni kabane. 14I aki koroi baikai bwa kam aonga ni mamaa, ma I kan reireingkami bwa kaanga natiu aika a tangiraki. 15Bwa e ngae ngkana tebwina te ngaa mwaitiia aomata aika a reireingkami taekani Kristo, ma ti temanna tamami: I riki bwa tamami i nanoni Kristo Iesu n te euangkerio are I uotia nakoimi. 16Ma ngaia ae I butingkami bwa kam na kakairi irou. 17Anne bukin ae I kanakoa iai Timoteo nakoimi, ae natiu ae e tangiraki ae e kakaonimaki, i nanon te Uea, bwa e na kauringngkami taiani koaua aika I nakonako iai n onimakinan Kristo Iesu; ao boni ngaai naba aika I reireiniia iai kaain te ekaretia n taabo ni kabane. 18Iai temwaangina i buakomi aika a kainikatonga ibukin aia iango are a taku bwa N na aki nakoimi. 19Ma e aki maan ao N na roko iroumi, ngkana nanon te Uea, ao N na ataa raoi mwaakaia aomata akana kainikatonga akanne; ma akea nanou n aia taeka. 20Bwa uean te Atua e a nooraki arona ni maiuia aomata ni baika a karaoi ma tiaki n taeka ake a atong. 21Tera ae kam tangiria n rokou iroumi? Kam tangirai bwa N na roko ma te bwai ni kataere, ke te tangira ma te nano ae e nimaamannei?


text:
Katahi anō ka mutu ngā whakatatae ā motu mō te waka ama i te roto ō Karāpiro.
Kua hoki toa mai ētahi ō ngā tīma ō Te Tai Tokerau.
I haere tāwhiti atu te maha ō ngā rōpū waka ama huri noa Aotearoa ki te whāwhai mō ngā mētara rua mano tekau mā toru.
I tēnei tau i tatū ēnei ō ngā tīma ō te Tai Tokerau ko Rangaunu, ko Mareikura, ō Ngāti Rēhia, ko Taitokerau Polynesian ētahi atu, ētahi atu.
E ono ō ngā rā rātou e kaha kau hoe ana i ngā mōmō rēhi hei te mutunga i toa ā Mareikura i te wāhanga wāhine matua W6 kotahi mano, i tuarua te tīma ō Rangaunu.
I toa anō ā Mareikura i te wāhanga wāhine matua W6 rima rau i tuatoru ā Rangaunu.
I te wāhanga Premier Tane Dash W1 rua rau rima tekau i toa ā Tupu King ō te rōpū Taitokerau Polynesian.


text:
Hawaiki
I ngā kōrero tuku iho o te `Māori, ko Hawaiki te matapuna o ngā tūpuna Māori. Ki etehi he he moutere nō Te Moana-nui-a-Kiwa, engari ki etehi atu he wahi wairua.
Rārangi kōrero
He Wahi Wairua[edit | edit source]
Kua kau mai i te Po ko nga Hawaiki tapu, ko Hawaiki nui, Hawaiki roa, Hawaiki pamaomao ko Hawaiki tapu. Ko nga Hawaiki nei ko te takahanga o nga atua me nga tupuna ki te Rangi tuhaha. E ai ki te tupuna i ahu katoa mai nga mea katoa i te toi tapu i Hawaiki, ara mai te rangi ki te whenua
He Moutere no Te Moananui a Kiwa[edit | edit source]
Ko Ra'iatea tetehi moutere ki te Kahui o Tahitinui, engari ko tona ingoa tawhito ko Havai'i fanau fenua. Koia nei te moutere i nohia nga tupuna o Tainui me Te Arawa me era tu o nga waka. Engari kaore i kotahi te Hawaiki nei. He maha nga moutere o te Moananui a Kiwa kua tapaina ko Hawaiki ara ko Savai'i motu ki Hamoa, ko Hawaii (te kahui Pae kainga o Hawaii ra) me era atu huri noa. Ko tetehi ingoa tawhito o te Wai pounamu nei ko Hawaiki-tautau, ko Aoteroa nei ko Avaiki-teatea
Na i penei ai nga tupuna ina hunuku ratou ki whenuahou kia noho ka tapaina taua whenua hou i nga ingoa tawhito. Ara i te ahunga mai i Savai'i ki Raiatea ka tapaina taua whenua hou ko Havai'i, ko te motu tata ki Savaii ko Upolu a kua hoatu tenei ingoa ki Tahaa moutere tata ki Raiatea. Ko te moutere o Borabora ko tona ingoa tawhito ko Vevau, a ko Vavau tetehi moutere ki Tonga
He Whenua Tupuna[edit | edit source]
Kaore e kore i ahu mai nga tupuna o ngai tatou nga uri o Hawaiki i te Uru, ara i Ahia (Asia). Nawai ra ka puta nga waka o nga tupuna nei ki te Moananui a Kiwa, tuatahi ki nga motu e tata ana ki Ahia katahi ka puta te ihu o nga waka ki waho kia tae atu ki nga motu papatea me nga motunui. Ko te reo maori he peka o te reo Austronesian he mea i korerohia e nga iwi o Malaysia me nga moutere o Ahia, tae atu ki Madagascar me nga motu pamaomao o te Moananui a Kiwa. I kawea mai e nga tupuna nei etehi taputapu uku e kia nei ko Lapita na reira ka mohiotia tenei iwi ko 'Ngai Lapita'. I kitea nga hanga uku nei ki Noumea, ki Vanuatu tae noa atu ki Fiji, Tonga me Hamoa. I kitea etehi ki Hiva engari karekau nga mea i kitea ki era atu o nga motu o 'Poronihia'
Tena pea ko nga motu tuatahi i nohoia e nga tupuna Maori ko Savaii (motu ki Hamoa) me nga motu e tata ana ki a ia tae atu ki Tonga, ki Fiji ara ko tenei te Hawaiki o nga tupuna.
Maui[edit | edit source]
Ko Maui tetehi o nga tino tupuna o ngai tatou nga uri o Hawaiki huri noa i te Moananui a Kiwa. He tupua, he atua ko wai ke te tangata kaore ano kia rangona tona ingoa. Ehara ia i te ariki, he potiki noa engari he tangata tino matatau, he angata tinihanga.
Maha atu nga korero mona engari ko te mea nui ko te korero mo te Ika a Maui me aua momo mahi huri noa. I mohio ke te korero nei ki nga moutere o Solomons tae noa atu ki Fakaofa, ki Efate, ki Fiji, ki Fotuna, ki Kiribati, ki Hawaii,ki Tuamotu, ki Huahine, ki Mangaia, ki Manihiki, ki Marquesas, ki Marshall, ki Nauru, ki New Hebrides, ki Aotearoa, ki Samoa, ki Niue, ki Tahiti, kiTauna,ki Tikopia, ki Tokelau, ki Tonga, ki Vanuatu, ki Yap.
Kaore e kore ko Maui tupua he tauira mo nga tangata hi ika i kitea tuatahi i nga whenua na reira te whakaaro ko te whenua he ika e kau ana ki runga.
Tawhaki[edit | edit source]
He uri ano a Tawhaki i a Maui na reira ko ia tetehi o nga tino tupuna o ngai tatou nga uri o Hawaiki o te Moananui a Kiwa.
He urukehu te tangata nei, he tangata purotu, he tangata tu marohirohi, he tangata tu rangatira, anana! ko Tawhaki Kirikura te tohu amokura, ko te puna ariki.
E ai ki nga korero no Tahitinui na Tafa'i i hanga tetehi waka hourua ko Anuanua (Aniwaniwa) te ingoa. Katahi ka anionio haere taua waka kia u te taketake o nga motu pamaomao. Mai i Tahiti ka rere ki runga ki Moorea, ki Eimeo me Tetiaroa. Ka tere atu ano ki Tuamotu, ki Mangareva atu ki Havai'i-'a me Maui ara ki te kahui pae kainga o Hawaii
Rata[edit | edit source]
He mokopuna ano a Rata i a Tawhaki, ara na Tawhaki ko Wahieroa, na Wahieroa ko Rata.
Ko te korero moana, he mea e pa ana ki te hanga mai o tetehi waka hourua kia whai i ona pakeke.
Hui-te-rangiora[edit | edit source]
Ko Hui-te-rangiora tetehi tupuna i mohiotia i nga tatai whakahekeheke o Tainui waka me era o nga tatai whakahekeheke i Rarotonga.
E ai ki te korero ko Huiterangiora tetehi tupuna ariki i Hawaiki-raro ara ki Savai'i me ona moutere. Nana i tarai i tetehi waka hanga houtia ara ko te 'Pahi' (ara he waka nunui i hangaia ki nga papa rakau, ehara ko te rakau tikohu noa iho).
Ko te ingoa o tona pahi ko Te Ivi-o-Atea he mea i hanga i te rakau i tapaina ko Te Tamoko-o-te-rangi, he rakau tapu no Taa-kura me Ari. Ka takariri te tokorua ra a ka whawhai raua i a Hui-te-rangiora, tokomaha ratou i tarakura penei ana.
I oti i a Hui-te-rangiora i tona waka pahi katahi ka puta ia ki waho ki te moana, ko te tangata nei me ona uri ara ko Makua-ki-te-rangi, Te Rangi, Ata-o-te-rangi, Tara-o-te-rangi, Te Paku-o-te-rangi, Te Uka-o-te-rangi, Uu, Ane, Taipu, Tuna-ariki.
Ko nga unga atu o tenei waka ki Hawaiki-runga (ara ko Raiatea, ko Tahiti Nui me era atu o nga moutere); ko Whiti-nui, Whiti-rangii, Whiti-anaunau, Whiti-takai-kere (ara nga moutere o Fiji, me te kahui o Lau); Ko Tonga-nui, Tonga-ake, Tonga-piritea, Tonga-manga, Tonga-rara, Tonga-anue (ara te Kahui motu o Tonga); Ko Hawaiki-raro, ko Kuporu (‘Upolu), ko Manuka (Manu‘a); ko Vavau ko Niuafou me Niu-taputapu.
E ai ki te korero kua kitea hoki a hui-te-rangiora i te Tiritiri-moana (Tasman Sea) me Hawaiki-tautau (ara nga moutere o Aoteroa me te Waipounamu) engari kihai tonu tona waka i u mai. Engari ia ka tae atu ia ki te Tai-rua-koko a kua kitea e ia nga pari matea me te tai-huka-a-pia. Kua kitea hoki i nga makaweroa o Hinemoana me tona kirehe kino e ruku wai ana. I whakaaro etehi ko Antartica tenei ara ko Hu-te-rangiora te tangata tuatahi kia kite i tenei pito o te Papatuanuku
Ara ko Hui-te-rangiora tetehi tupuna matua nana i herea mai ona uri i Hawaiki-raro (Savaii) tae atu ki Hawaiki-runga (Havaii ara ko Raiatea)
He kakano i Rangiatea


text:
Curriculum links
Ngā tino wāhi ako
- Tikanga ā Iwi
- Pūtaiao
- Hauora
- Hangarau
Ka noho i raro i ēhea whenu?
- Tikanga ā Iwi - Ngā Rawa me ngā Mahinga Ohaoha
- Pūtaiao - Ō Ahupūngao
- Hauora - Te Taiao
- Hangarau - Hangarau ā-Iwi
Ngā tino pukenga
Whakawhitiwhitinga Kōrero, Ngā Pūkenga Kōiri, Ngā Pūkenga Pāpori, Pāhekoheko hoki
Ngā reanga
2-8
Ngā tau
3-13
Ki runga ano
E tautoko ana i ēhea kaupapa kōrero?
- Kōrero Pūrākau Māori
- Pūtaiao ā-nuku
- Ngā Whakatakotoranga Hangarau O Aotearoa
E hia te roa o tēnei mahi?
E 5miniti (kia kaha tō mirimiri i te pounamu nei).
Ki runga ano
Ka kimihia ki hea?
- Te Papa tuawhā, Te Marae
- Kua ngaro koe? Me pātai ki tētahi Kaimanaaki Manuhiri.
He aha te take me heri au i taku akomanga ki tēnei taonga?
- He mahi pai, he mahi wheako tēnei mā ngā tamariki me ngā pakeke.
- He tūpono ki te pā ki tētahi o ā mātou taonga ahurei i auahatia i roto i ngā huānga o te taiao tūturu o Aotearoa.
- Whakatata atu ki te pounamu nui me te āwhina ki te tango i te waikura i runga nei.
- Whakatinanatia te rere o te awa i runga te pounamu.
He aha ngā mahi kei taua whakaaturanga?
- Toua ō ringa ki roto te wai, ka tiki ai i ētahi o ngā one takawai, me te mahi tonu i te mahi a neke atu i te waru miriona o ērā atu tāngata - te mirimiri i te pounamu hei tango i te waikura kia kitea ai te kākāriki o raro (engari kaua e tatari kia tutuki tērā i te paunga o te wā poto nei - tirohia te mutunga iho o ngā mahi a ērā atu tāngata e waru miriona i mua i a koe).
Ki runga ano
Me aha taku mōhio ki tēnei whakaaturanga?
- Nā Ngāi Tahu te pounamu nei i homai ki te whare pupuri taonga tawhito, i te wā e tū tonu ana i Buckle St, i te tau 1986.
- E tohu ana te pounamu i ngā tūāpapa mārō, toitū hoki o Rongomaraeroa, Te Marae o Te Papa.
- E haere kōtui ana te pounamu me te wai, nā te mea e kitea ai ngā pounamu i roto i te wai. Koirā te take e whakaaturia ai te pounamu nei i Te Marae i roto i te wai.
- Ko te wairua o te pounamu e tiaki ana i ngā tikanga Māori tuku iho me ngā mahi katoa o runga i Te Marae.
- He momo toka maopūroro te pounamu. I hangaia ngā toka maopūroro nā te wera me te pēhanga tērā ka huri i te toka taketake hei tētahi momo toka hou.
Ētahi kaupapa hei matapakinga pea
- Me kōrero mō te noho o te pounamu nei hei mauri mō Rongomaraeroa, te marae o Te Papa, kei te papa tuawhā.
- Matapakia ngā tūmomo pounamu, pērā i te inanga (he āhua pūmā, pērā i tō te peara, he kārikihina hoki ngā tae), te kahurangi (he tino whakatīaho, he kārikitea hoki me ngā tarapī muhani atu), te kakotea (he kārikiuri, he ropiropi me ngā ira pango), te kawakawa (he kaha tōna kārikiuri me te whānuitanga o ngā kauruku, i tapaina ki te rākau kawakawa). Ka kitea hoki te tangiwai, he momo toka tino whakatīaho, he kākariki ōriwa ki te kākāriki āketa ngā tae, ā, ahakoa tōna rite ki te pounamu, ehara i te pounamu, he bowenite kē. Ahakoa i kī te Māori he momo pounamu taua toka, i mōhio kē rātou ki ōna rerekētanga me ōna whāititanga. Ko te totoweka he momo pounamu tino onge, ā, ko te tikanga e ropiropi ana ki te mā, e kōpuretia ana rānei ki te whero. Tēnā pea ka kōrero tō akomanga mō te hiranga o te pounamu ki te Māori me ērā atu iwi, huri noa i te ao.
- Me kōrero mō te hanga i te pounamu hei toka maopūroro. E mōhiotia ana te pounamu e te kaimātai toka hei nephrite. Hei mahi kīnaki, me haere ki te wāhi wheako o NatureSpace, kei te papa tuarua, ki te tūhura i ngā tūmomo kōhatu.
- Nō hea te pounamu? Ahakoa i kitea te pounamu i te Tai Poutini, ina koa i roto i te awa o Arahura, kīhai te pounamu i whānau i reira. I tāpuketia tētahi momo toka pēnei i te serpentine, he nui te rino me te konupora i roto, i te 20 kiromita i raro i te mata o te whenua i te taha o tētahi toka, i hangaia ki te one takutai he nui te takawai me te waikura konumohe i roto, mō ētahi tau miriona. Kātahi ka kawea ki te mata mā ngā rū whenua, ā, i te wāhi i pā ai ngā momo toka e rua, koirā te putanga mai o te pounamu. E ai ki ngā kōrero o kui mā, o koro mā i pēhea te tae atu o te pounamu ki taua awa? E ai ki ngā kōrero, ka taha te wā ka noho tētahi taniwha, ko Poutini te ingoa, i aroha atu ki tētahi wahine pūrotu, ko Waitaki tōna ingoa. I kahakina taua wahine e Poutini, ā, i arua e te tāne a Waitaki. I te whakatata a te tāne a Waitaki ki a Poutini, ka mauria a Waitaki e Poutini ki te wahapū o te awa o Arahura ki reira whakapounamutia ai. I ēnei rā e whakaarohia ana a Poutini hei kaitiaki wairua o te pounamu, o te whenua hoki me te iwi o te Tai Poutini.
- I whakamahia te pounamu e te Māori hei aha? I whakamahi te Māori i te pounamu mō te matahuhua o ngā mahi whai take, whai kawa hoki. Ko ētahi o ēnei ko te hanga pāraharaha pērā i te toki he maha ngā momo rahi; ngā rākau o te riri, pērā i te patu, te mere; ngā momo rei rānei, pērā i te heitiki. He aha ngā tikanga whakairo i te pounamu? E ai ki ngā tikanga, i whakairo ā-ringahia, i wakuwakua hoki ki te hōanga. Mō te hanga pāraharaha i whakamārōtia ki te ahi.
- He aha ngā aratohu mō te kohikohi pounamu i tōna pū taiao? Kei Ngāi Tahu ko Te Kaupapa Whakahaere Pounamu, tērā e whakaae ana kia kohikohi ngā tāngata i te pounamu i ngā takutai moana o te uru o Te Waipounamu, engari ka herea te tangata ki te maha ka taea e ia te kawe i roto i te 24-haora. Mō ētahi atu kōrero haere ki te pae tukutuku o www.ngaitahu.iwi.nz/office-kaupapa-pounamu.html. He aha ngā ture mō te takoha i te pounamu? Ko te tikanga, mēnā ka hokona te pounamu, kaua e hoko mōhou, engari me takoha kē ki tētahi atu.
Ki runga ano
Ngā kōrero kīnaki
He taonga whai pānga
- Ko ngā whakaaturanga e pā ana ki ngā toki pounamu, ngā hei tiki, ngā matau me ētahi atu taonga pounamu, kei Mana Whenua, i te papa tuawhā.
- Haere ki te NatureSpace i te papa tuarua, ki te tūhura i ngā whakamārama pūtaiao e pā ana ki te hanganga i o tēnei momo toka maopūroro.
Ki runga ano


text:
Tītitipounamu
Ko te Tītitipounamu he manu ngahere nō Aotearoa. He manu itiiti nō te ngahere, he rite ki te mātuhituhi engari ko te uma he mā. Ko te tipuaki me te tuarā o te tame he kāriki. Ko te uha he hāura kōtiwhatiwha. Ko te ingoa pūtaiao ko Acanthisitta chloris. Ko te ingoa reo Pākehā ko te Rifleman.
Tirohia hoki[edit | edit source]
- Ngā manu o Aotearoa: Tītitipounamu (reo Pākehā)
Tohutoro[edit | edit source]
- Robertson, C J R. (Etita), 1985. Reader's Digest Complete Book of New Zealand Birds. Poihākena: Reader's Digest.


text:
“Te ne tō ʻi he loto ʻo e fānaú ʻa e ngaahi talaʻofa naʻe fai ki he ngaahi tamaí, pea ʻe liliu ʻa e loto ʻo e fānaú ki heʻenau ngaahi tamaí.”
Naʻe fakahā ʻe he ʻEikí ki he Palōfita ko Siosefa Sāmitá ha tokāteline fakaofo kau ki he ouau toputapu ʻo e papitaisó. Ne hoko mai e maama ko iá he taimi ne akoʻi ai ʻe he ngaahi siasi faka-Kalisitiane kehé ʻoku puleʻi fakaʻaufuli mo taʻe toe leʻeia ʻe he maté ʻa e ikuʻanga ʻo e laumālié. Naʻa nau akoʻi ko e pale ʻo e papitaisó ko ha fiefia ʻoku ʻikai hano ngataʻanga ka ko e toengá ʻe fakamamahiʻi taʻengata, pea ʻikai ha toe ʻamanaki ki ha huhuʻi.
ʻOku fakahā ʻe he ʻEikí ʻoku lava ke fakahoko ha papitaiso fakafofonga maʻá e kau pekiá ʻaki e mafai totonu ʻo e lakanga fakataulaʻeikí, ke tauhi ai e angatonu ʻo ʻEne folofolá: “Kapau ʻe ʻikai fanauʻi ʻa e tangatá ʻi he vaí pea mo e Laumālié, ʻe ʻikai ʻaupito faʻa hū ia ki he puleʻanga ʻo e ʻOtuá.”1 ʻOku lava ʻe he papitaiso fakafofonga ko ʻeni ʻoku fai ʻi he angaʻofá ʻo fai e ouau mahuʻingá ni maʻá e kau pekia kotoa pē ʻoku moʻui tāú ne ʻikai ke nau maʻu ia ʻi he moʻui fakamatelié.
Ko e tokāteline fakaofó ni ko ha fakamoʻoni ia ʻe taha ki he natula taʻe fakangatangata ʻo e Fakalelei ʻa Sīsū Kalaisí. Naʻá Ne ʻai ke malava ʻo fakamoʻui e taha kotoa pē ʻoku fakatomalá. Naʻe ikunaʻi Heʻene Fakaleleí e maté, ʻo Ne fakaʻatā ai e kau pekia ʻoku nau moʻui tāú ke nau maʻu kotoa e ngaahi ouau fakafofonga ki he fakamoʻuí.
Ne pehē ʻe Siosefa Sāmita ʻi ha tohi ne fai he taʻu ʻe 150 kuohilí: “ʻOku maʻu ʻe he Kāingalotú e faingamālie ke papitaiso maʻa … honau kāinga kuo pekiá … kuo nau tali e ongoongoleleí ʻi he laumālié, ʻo fou atu … ʻiate kinautolu ne fakamafaiʻi ke malangaʻi ia kiate kinautolú.”2 Naʻá ne pehē kimui ange, “Ko e Kāingalotu ko ia ʻoku ʻikai ke nau fai e ngāue maʻa honau kāinga kuo pekiá ʻoku tuʻu fakatuʻutāmaki ia ki honau fakamoʻuí.”3
Naʻe foaki ʻe he palōfita ko ʻIlaisiaá kia Siosefa Sāmita e ngaahi kī ʻo e ngāue fakafofongá ʻi he Temipale Ketilaní4 ke fakahoko ʻaki e talaʻofa ʻa e ʻEikí “te ne tō ʻi he loto ʻo e fānaú ʻa e ngaahi talaʻofa naʻe fai ki he ngaahi tamaí, pea ʻe liliu ʻa e loto ʻo e fānaú ki heʻenau ngaahi tamaí.”5
Kuo maʻu ʻeni ha mahino ki he anga ʻo e ngāue fakatemipalé mo e hisitōlia fakafāmili ʻoku poupou ki aí, makatuʻunga he fakahā kia Siosefa Sāmita mo e kau palōfita ne hoko mai aí. Ne fakamamafaʻi ʻe he palōfita kotoa pē talu meia Siosefa Sāmita ʻa e fie maʻu pau ke fai e ngaahi ouau kotoa pē maʻatautolu mo ʻetau ngaahi kui kuo pekiá.
Ko e ngāue fakatemipalé mo e hisitōlia fakafāmilí ko ha ngāue pē ia ʻe taha ka ʻoku konga ua. ʻOkú na fehokotaki ʻo hangē ko e ouau ʻo e papitaisó mo e meʻafoaki ʻo e Laumālie Māʻoniʻoní. ʻOku ʻi ai ha kāingalotu ʻe niʻihi he ʻikai ke nau lava ʻo fai lōua e ngāué koeʻuhí ko e tuʻunga moʻui leleí pe ko e nofo mamaʻo mei he temipalé.
Naʻe akonaki ʻa Palesiteni Hauati W. Hanitā ʻo pehē:
[“Kuo pau ke tau fai e ngāue ouau fakatemipale ʻo e lakanga fakataulaʻeikí ʻoku fie maʻu ki hotau hakeakiʻí; pea kuo pau ke tau fai mo e ngāue ʻoku fie maʻu maʻanautolu naʻe ʻikai ke nau maʻu ha faingamālie ʻi he moʻuí ni ke tali e ongoongoleleí. ʻOku sitepu ʻe ua hono fai e ngāue maʻá e niʻihi kehé: ʻuluakí, ko hono fakatotoloʻi e hisitōlia fakafāmilí ke fakapapauʻi ʻetau ngaahi kui totonú; pea ko hono uá, ko hono fai e ouau fakatemipalé ke ʻoange maʻanautolu e faingamālie tatau ʻoku maʻu ʻe he kakai moʻuí.
“ʻOku tokolahi ha kāingalotu ʻo e Siasí ʻoku fakangatangata pē honau faingamālie ki he temipalé. ʻOku nau fai e lelei taha te nau lavá. ʻOku nau fai e fakatotolo ki he hisitōlia fakafāmilí kae fai ʻe ha niʻihi kehe e ouau fakatemipalé. ʻI he taimi tatau, ʻoku ʻi ai ha kāingalotu ʻoku nau fai e ngāue fakatemipalé kae ʻikai ke fai ha fakatotolo ki honau hisitōlia fakafāmili totonú. Neongo ʻoku nau fai ha ngāue fakalangi ʻi hono tokoniʻi e niʻihi kehé, ka ʻoku mole ha tāpuaki ʻi he ʻikai ke nau fekumi ki honau kāinga kuo pekiá ʻo hangē ko e tuʻutuʻuni fakalangi ʻa e kau palōfita ʻo e ʻaho kimui ní. …
“Kuó u ʻiloʻi ko kinautolu ko ia ʻoku nau fai e fakatotolo ʻi he hisitōlia fakafāmilí mo fai e ouau fakatemipalé ki he ngaahi hingoa ne nau maʻú, te nau maʻu ha fiefia makehe ʻi hono maʻu lōua e ongo konga ʻo e tāpuakí.”]6
ʻOku finangalo e Tamai Hēvaní ke tau maʻu lōua e ongo tāpuaki ʻo e ngāue fakafofonga mahuʻinga ko ʻení. Kuó Ne tataki ha niʻihi kehe ke fakahaaʻi mai kiate kitautolu e founga ke tau feʻunga aí. Ko hota fatongiá ke maʻu e ngaahi tāpuaki ko iá.
Ko ha taimi ʻaonga moʻoni haʻo fai ha ngāue ʻi he temipalé, ka ʻi hono fai ko ia e ngaahi ouau fakafofongá ki ha taha hoʻo ngaahi kuí, ʻe toe toputapu ange ai e taimi ʻi he temipalé mo ke maʻu ha ngaahi tāpuaki lahi ange. Naʻe fakahā ʻe he Kau Palesitenisī ʻUluakí, “Ko hotau tefitoʻi fatongiá ke kumi mo ʻiloʻi ʻetau ngaahi kui totonú.”7
ʻOku mou fie maʻu nai kakai kei talavou ha founga pau ke maluʻi ai hoʻomou moʻuí mei he mālohi ʻo e filí? Mou femoʻuekina ʻi he fakatotolo ki hoʻomou ngaahi kuí. Teuteuʻi honau hingoá ki he ngaahi ouau fakafofonga toputapu ʻo e temipalé, pea ʻalu ki he temipalé ʻo fakafofongaʻi kinautolu ke nau maʻu e ouau ʻo e papitaisó mo e meʻafoaki ʻo e Laumālie Māʻoniʻoní. ʻI hoʻo matuʻotuʻa angé, te ke lava ai ke kau ʻi he ngaahi ouau kehé. ʻOku ʻikai ke u lava ʻo mafakakaukauʻi ha meʻa ʻe toe lelei ange ke ne maluʻi koe mei he tākiekina ʻa e filí ʻi hoʻo moʻuí.
Ne fakaafeʻi e toʻu tupu ʻo e Misiona Lūsia Lositova-na-Tonú (Russia Rostov-na-Donu), ke nau takitaha fakahokohoko fakamotuʻalea ha ngaahi hingoa ʻe 2,000 pea ʻave ha hingoa ʻe taha mei honau fāmilí ke fai ki ai e ngaahi ouau ʻo e temipalé. Naʻe fakaafeʻi kinautolu ne nau lavaʻi e taumuʻá ni ke nau fai ha fononga lōloa ki he Temipale Kievi ʻIukuleiní. Ne vahevahe mai ʻe ha talavou ʻe taha ʻene aʻusiá: “Ne u fakamoleki ha taimi lahi he vaʻinga komipiutá. ʻI heʻeku kamata e fakahokohoko fakamotuʻaleá, ne ʻikai ke ʻi ai haku toe taimi vaʻinga. Ne u ʻuluaki fakakaukau, ‘ʻTamani! He ʻikai ke u lava ia!’ ʻI he ʻosi ʻa e ngāué ni, ne mole ʻeku toe fie vaʻingá. … Te tau lava ʻo fai e ngāue fakatohihohokó ʻi he māmaní, pea ʻe kei ʻi ai ia ʻi he langí.”
ʻOku tokolahi ha Kāingalotu faivelenga ʻoku nau fai e fakatotolo ki honau fāmilí ʻo fakaʻaongaʻi e polokalama talifaki ʻo e FamilySearch ke fai e ngaahi ouau ʻo e ngāue fakafofongá maʻá e kau mēmipa honau fāmilí. Ko e taumuʻa ʻo hono tuku fakatatali e ngaahi hingoá ke fakapapauʻi ʻoku maʻu ʻe he niʻihi fakafoʻituituí ha taimi feʻunga ki hono fai e ngaahi ouaú ki he ngaahi kuí mo e kāingá. ʻOku lolotonga ʻi ai ha hingoa ʻe 12 miliona pea laka hake he ngaahi ouau ʻe laui miliona ʻoku fakatatali ke fai ki ai e ngaahi ouaú. Kuo lahi ha ngaahi hingoa ne tuku fakatatali ʻi ha taʻu lahi. ʻOku mahino e vēkeveke mo e fiefia ʻa e ngaahi kui kuo ʻiló, ʻi he taimi ʻe fakaʻatā ai honau hingoá ke fai ki ai e ngaahi ouaú. ʻOku ʻikai ke nau fuʻu fiefia ʻi he kei hokohoko atu ʻenau tatali ke fai ange honau ngaahi ouaú.
ʻOku mau tapou atu kiate kinautolu ʻoku lahi ʻenau hingoa ʻoku teʻeki fai ha ngāue ki aí ke nau vahevahe ki honau kāingá pe kau mēmipa ʻo e uōtí mo e siteikí ke nau tokoni atu ʻi hono fakakakato e ngāue ko iá. Te ke lava ke fai ia ʻaki hano tufa e kaati temipalé ki he kau mēmipa ʻo e uōtí mo e siteikí ʻoku nau loto ke tokoní pe ngāue ʻaki e polokalama fakakomipiuta ko e FamilySearch ke fakahū fakahangatonuʻaki e ngaahi hingoá ki he temipalé. Ko e meʻa ʻeni ne fai ʻe Sinitī Pelenivi ʻo Kesipā ʻi Uaiōmingí, ʻi ha ngaahi taʻu lahi.
Naʻe papitaiso kei siʻi ʻa Sisitā Pelevini pea ko ia toko taha pē ʻi hono fāmilí ne kau ki he Siasí. Kuo kakato haʻane ngāue fakatohihohoko lahi ʻaupito. Ka naʻe fuʻu lahi ʻene ngaahi hingoa ke ngāue ki ai mo hono fāmilí. Ne hanga leva ʻe Sisitā Pelevini ʻo ʻave e ngaahi hingoá ki he temipalé, pea ʻokú ne lipooti ʻoku ʻosi pē ʻi ha ngaahi uike siʻi e ngāue ki aí, ʻi he taha ʻo e ongo temipale ofi taha mai ki hono ʻapí. ʻOkú ne fiefia ke fakakaukau atu mahalo ko e kaungāmeʻa mo e kaungāʻapi ʻi hono uotí mo e siteikí ʻoku nau tokoni ke fakahoko e ngāue ki heʻene ngaahi kuí. ʻOku hounga kiate ia ʻenau ngāué.
Ne saiʻia hoku uaifi ʻofeina ko Sīní, he fakatotolo ki he hisitōlia fakafāmilí. ʻI he kei iiki ʻema fānaú naʻá ne taufetongi mo ha ngaahi kaungāmeʻá ʻi hono tokangaʻi e fānaú kae maʻu hano taimi ʻi he meimei uike kotoa ke fai ha fakatotolo ki homau fāmilí. Hili e mavahe mei ʻapi e siʻisiʻi taha ʻo ʻema fānaú, naʻá ne hiki heʻene tohinoá: “Ne u fai ha fili pea ʻoku ou loto ke u tuʻu hake ʻo kaila fiefia. Ne hoko e loki mohe ʻo Maiká ko hoku loki tohi hohokó. ʻOku fakanāunauʻi lelei ia ki hono fai e ngāue ki he ngaahi lekōtí. ʻE nofotaha ʻeku moʻuí he taimí ni ki he fakatotolo mahuʻinga ki he fāmilí mo hono ʻave e hingoá ki he temipalé. ʻOku ou fuʻu fiefia mo vēkeveke ke fai e ngāué ni.”8
Ne pehē ʻe ha konga ʻe taha ʻo e tohinoá: “Ne hoko e … mana kiate au ʻi he ʻōfisi Hisitōlia Fakafāmili ʻo Meli ʻOlosení ʻi heʻene ʻomi kiate au e tohi hohoko kuo ʻosi paaki ʻo ʻeku ngaahi kui kotoa kuo maʻú, ʻa ia ne toʻo mei he fakamatala fakamuimuitaha ʻo e lekooti fakakomipiuta ʻo e Ancestral File ne ʻomi ki he sōsaieti tohi hohokó. Ne maʻu e lahi taha ʻo e ngaahi lekōtí ni mei he ngaahi lekooti ʻo e polokalama toʻu tangata fā naʻe kole mai ʻe he Siasí he ngaahi taʻu lahi kimuʻá. Ne u ongoʻi lōmekina ʻi hono fakakaukauʻi atu ʻeku ngāue lahi ki hono fakatahatahaʻi kotoa e lekooti ʻeku ngaahi kuí mei he kautaha fakafāmilí ʻo fakahū ʻi he komipiutá ʻi hono fuofua ʻoatu mei he komipiuta ʻa e Ancestral File. Ko ʻeni kuo nau kakato kotoa, fakaʻofoʻofa, fokotuʻutuʻu lelei mo paaki ʻo tuku ʻi hoku tesí. Ne u fuʻu fiefia mo ongoʻi lōmekina pea ne u tangutu pē ʻo ofo mo kamata ke tangi heʻeku fuʻu fiefiá. … ʻOku fakafiefia moʻoni ki ha taha naʻe fakatotolo taʻe tuku, mo matuʻaki tokanga ʻi ha taʻu ʻe tolungofulu, hono fakakomipiutaʻi e ngaahi lekōtí ni. ʻOku ou fuʻu fiefia he fakakaukau atu ki ha kakai ʻe laungeau mo lauafe ʻe fai he taimí ni pe vavé ni mai hano fakahū ha konga lahi ʻo e tohi kakaí mo e ngaahi tisi fakatotolo fakatāutahá ki he komipiutá . …ʻOku ou fiefia moʻoni. Ko e ngāue moʻoni ʻeni ʻa e ʻEikí pea ʻokú Ne tataki ia.”9
Kuó u ʻiloʻi mei heʻeku aʻusia e ngāue mahuʻingá ni naʻe toe fakafoki mai e ngaahi kī ʻa ʻIlaisiaá kia Siosefa Sāmita ke fetaiaki ai hotau lotó mo fakafehokotaki takitaha kitautolu ki heʻetau ngaahi kui ʻoku nau tali mai ki heʻetau tokoní. ʻI heʻetau ngāue he ngaahi temipale māʻoniʻoni ʻi māmaní, ʻo ngāue ʻaki e mafai ne ʻomai ʻe he Fakamoʻuí, ʻoku maʻu leva ʻe heʻetau ngaahi kuí e ngaahi ouau fakahaofi te nau maʻu ai e fiefia ʻoku taʻengatá.
ʻI he kuohilí, ne ueʻi mālohi ha niʻihi fakafoʻituitui ʻe ha tui moʻoni ki hono faka-ʻOtua ʻo e ngāué, pea fehangahangai loto-toʻa mo ha faingataʻa ʻo hangē hano fai tokotaha pē e ututaʻu kotoa ʻa Nepulasikaá. Ko e taimi ní, ʻoku kau fakataha ha kakai ivi lahi ke fai e ngāué. Te tau lava ʻo fakahoko fakataha e ngāue ʻoku fie maʻú.
ʻOku ou fakamoʻoni ʻoku ala atu e Laumālie ʻo ʻIlaisiaá ki he loto ʻo e fānau tokolahi ʻa e Tamaí ʻi he māmaní, ʻo fakavaveʻi ke toe vave ange e ngāue ki he kau pekiá.
Kae fēfē koe? Kuó ke lotua e ngāue ki hoʻo ngaahi kuí? Tuku ki he tafaʻakí e ngaahi meʻa ʻoku ʻikai ke fuʻu mahuʻinga ʻi hoʻo moʻuí. Fakapapauʻi ke fai ha meʻa ʻe ʻi ai hano ngaahi ola ʻoku taʻengatá. Mahalo ne ueʻi koe ke ke fekumi ki he ngaahi kuí ka naʻá ke ongoʻi ʻoku ʻikai ko ha taha tohihohoko koe. ʻOkú ke ʻiloʻi nai ʻoku ʻikai toe fie maʻu ia ke pehē? ʻOku kamata ʻaki pē ia ha ʻofa mo ha holi moʻoni ke tokoniʻi kinautolu ʻi he veilí ʻoku ʻikai ke nau lava ʻo tokoniʻi kinautolú. Vakavakai holo. ʻE ʻi ai pē ha taha ʻi homou feituʻú te ne lava ʻo tokoniʻi koe ke ke lavameʻa.
Ko ha ngāue fakalaumālie ʻeni, ko ha ngāue maʻongoʻonga ʻoku fai he ongo tafaʻaki ʻo e veilí pea ʻoku ʻi ai ha tokoni ki he ongo tafaʻakí fakatouʻosi. Te ke lava ke fai ha tokoni lelei mei ha tapa pē ʻo e māmaní, ʻaki ha lotu, tui, vilitaki, faivelenga, mo e feilaulau. Kamata he taimí ni. ʻOku ou palōmesi atu ʻe tokoniʻi koe ʻe he ʻEikí ke ke ʻiloʻi ha founga. Te ke ongoʻi fiefia ai. ʻI he huafa ʻo Sīsū Kalaisí, ʻēmeni.
Show References
-
1. Sione 3:5.
-
2. History of the Church, 4:231.
-
3. Ngaahi Akonaki ʻa e Kau Palesiteni ʻo e Siasí: Siosefa Sāmita (2007), 545–47.
-
4. Vakai, Tokāteline mo e Ngaahi Fuakavá 110:13–16 .
-
5. Tokāteline mo e Ngaahi Fuakavá 2:2; tānaki atu hono fakamamafaʻí.
-
6. Howard W. Hunter, “A Temple-Motivated People,” Liahona, May 1995, 5–6.
-
7. Tohi ʻa e Kau Palesitenisī ʻUluakí, Feb. 29, 2012; tānaki atu hono fakamamafaʻí.
-
8. Tohinoa fakatāutaha ʻa Jeanene Watkins Scott, ʻĒpeleli 1988.
-
9. Tohinoa fakatāutaha ʻa Jeanene Watkins Scott, 23 Sepitema 1989.


text:
Porinīhia Wīwī
Ko Porinīhia Wīwī he whakaminenga o nga kahui moutere e rima kei te putahi o te Moananui a Kiwa kei nga pae 7° ki 27° S me nga pae 134° me 155° W.
1,544 sq maero (4,000 sq km) te takiwa, 258,000 nga tangata noho, 130 nga motu a kua 5 nga kahui moutere ara ko te kahui o Tahiti (Society), ko te kahui o Tuamotu, ko te kahui o Mangareva (Gambier), Ko te kahui o Enana (Marquesas), ko te kahui o Tubuai.
Ko Tahitinui te motu nunui o te whakaminemnga nei a kei reira hoki te taone matua a Papaete.
Rārangi kōrero
Nga Kahui Moutere[edit | edit source]
130 nga motu, kua 5 nga kahui moutere i whakamaua e Wīwī a kua tapiana ko Poronihia Wīwī.
- Ko te Kāhui o Tahiti (Society) Ko Tahitinui te motu nui rawa o Poronihia Wīwī, a kei konei te taone matua o Papaete. Ko Raiatea tetehi atu o nga motu o tenei Kahui
- Ko te Kāhui o Tuamotu mai i Tahiti ka rere ki te rawhiti ka tae ki Tuamotu e 80 nga moutere nei 280 maero te takiwa. Ko Rangiroa te motu nui o tenei kahui 29 maero tona rahi. Kei te kahui o Tuamotu nga motu a Mururoa me Fangataufa, nga mea i tukinotia e te pahu karihi o Wīwī.
- Ko te Kāhui o Mangareva (Gambier), kei te tonga o Tuamotu ko te kahui o Mangareva e wha noa iho nga motu nui, kua whkapipi hoki etehi motuiti
- Ko te Kāhui o ‘Enata (Marquesas), kia rere kia 900 maero ki raro ki te tokerau o Tahiti kei rera e kite ai ko Enua Enana, 405 maero te takiwa
- Ko te Kāhui o Tubuai (Australs) e 450 maero ki te tonga o Tahiti kua takoto nei a Tubuai 57 maero te takiwa e 4 nga motu noho tangata ko Rapa te mea noho mamao, a ko Marotiri me Maria nga motu kore tangata
Nga Tangata[edit | edit source]
He Tangata maori katoa nga tangata o nga Kahui moutere nei engari kia mohio pai ki a ratou me o ratou ake korero me titiro kia te hononga mo ia Kahui Moutere
Korero Tupuna (Hitori)[edit | edit source]
Kei ia kahui moutere to ratou ake whakapapa me to ratou ake korero Tupuna. Na reira kua tuhia ki raro nei nga hitori mai i te taenga mai o Pakeha tae noa ki naianei
I te rautau 1500 tokomaha ake nga tangata o nga moutere nei. He kahui ariki nga mea tu ana ki Tahiti, ki Bora-Bora, me Raiatea. Ko Teriaroa, ki te raki o Tahiti, te nohoanga ariki, a ko Taputapuatea, ki Raiatea, te marae tapu rawa o te Moananui a Kiwa.
I te tau 1521 i kitea e Ferdinand Magellan i a Pukapuka i Tuamotu. I 1595 i kitea s Enua Enata, i kite ai a Makatea, Bora-Bora me Maupiti e Jacob Roggeveen ite tau 1722 a na Captain Samuel Wallis i kite i a Tahiti, Moorea, me Maiao Iti i 1767. I 1769 i haramai a Captain James Cook kia matataki i te rere o Kopu ki te rangi a i tapina te Kahui motu nei ko "The Society Islands" hei mihi ki the Royal Society nga mea i tautoko ai i tona tira. I kite ai a Tubuai e Cook i 1777.
I te tau 1834 i haere mai nga mihinare no Wīwī ki Mangareva, a kua riro ki Wīwī i 1881. I haramai nga mihinare mai i Tahiti ki Tubuai. Engari i te tau i tono a Rimatara me Rurutu ki nga Ingarihi kia tu hei hoa mana engari i riro ano ki Wīwī i te tau 1900. Ko Tuamotu he mea kei raro i te mana ariki o Pomare ariki o Tahiti, i riro ake enei me Tahiti i te tau 1847. Kei te Kahui o Enua Enana (Marquesas), ko Nuku Hiva he mea riro tuatahi ki Amerika i te tau 1813 engari ka u mai tetehi manuao no Wīwī na te karanga o te ariki o Tahuata. Engari ka tautohe ratou me nga Wīwī, ka riri. Kua riro ki Wīwī ano te moutere ra i te tau 1842
Te Whenua Wīwī[edit | edit source]
Kua whakahaere nga kahui moutere nei hei taiwhenua o Wīwī. I 1885 kua tu he kawana no Wīwī me tethi kaunihere mo nga moutere. Engari kua riro ano te mana o tenei kaunihere i te tau 1899, a i 1903 kua korengia te mana o taua roopu.
I 1940 tokomaha nga tangata maohi i uru ki te pakanga nui i Uropi ara WWII. I te tau 1946 i tapina ko Poronihia Wīwī he taiwhenua tawahi o Wīwī, ara kua tu he paremata taiwhenua a ka taea e ratou te tuku i tetehi tangata noa hei mangai mo ratou ki te Paremata nui ki Wīwī. I 1957 i whanuitia te mana o te paremata taiwhenua.
Tahiti mo Tahiti[edit | edit source]
Hei ahakoa te maunga o Wīwī i nga Kahui moutere nei ka whawhai tonu nga tangata maohi ra kia tu rangatira ano ratou.
I te tau 1947 i tu rangatira ano ko Pouvanaa Tetuaapua Oopa me nga tangata karawhiu i te whakapehi o Wīwī. Kua aukatihia tetehi kaipuke no Wīwī. Kua mauheretia e te pirihimana engari i te tau 1949 i tautokohia te tangata hei mema o te paremata taiwhenua, a, i te tau 1951 ko tona roopu te mea nui o taua paremata taiwhenua a ko Pouvanaa Oopa te tumuaki tuarua. Ko te kaupapa nui o Pouvanaa me ona hoa tautoko ko "Tahiti mo Tahiti ara "Tahiti for the Tahitians ... Vote NO so that the enslaving yoke will be quickly removed from around our necks''
I mauheretia ano Pouvanaa Tetuaapua Oopa nei a kua tapaina tona roopu tautoko he mea ture-kore e te paremata nui ki Wīwī. E waru tau tona noho ki te whareherehere katahi ka panaia e te Wīwī kia noho kiritai
I 1963 i timata ke nga Wīwī ki te whakapahu karihi ki Mururoa. I 1975 i nekehia te whakapahupahu nei ki Fangataufa. Ka tu nga tangata maohi me etehi o nga tangata o te ao kia aukati te mahi tukino nei.
I te tau 1975 i tu rangatira ano a Oscar Temaru me tona roopu torangapu a Tavini Huiraatira, e toru noa o ratou karanga ki tu rangatira te whenua o Tahiti ra, kia aukati te pahu o te pahu karihi o Wīwī, me te tohatoha pai i nga hua o te whenua.
Te Raru o te Paremata[edit | edit source]
I te tau 2004 ka tu tautohe ano nga tangata na te nui o nga utu mo nga hua o te whenua me nga take pera. I te 15 o Pipiri 2004 i potihia a Oscar Temaru hei Tumuaki o Poronihia Wīwī, kua hinga ke te Tumuaki o mua ko Gaston Flosse. Engari ka kore e whakaae e te paremata (poti 27-28), a na Gaston Flosse i tono ki te Paremata matua ki Wīwī kia whakahaere tetehi poti hou mona. I tautokohia ano a Oscar Temaru i te tau 2006 kia tu hei pirihitane. Engari i te 13 o Hakihea 2006 kua whakakorengia ano e te paremata taiwhenua a kua pana.
Kua tu a Gaston Tong Sang hei Pirihitane i te 26 Hakihea 2006, engari i pana ano e te Paremata i te 31 o Hereturikoka 2007. Ka poti ano nga tangata o Poronihia Wīwī a te 10 Mahuru 2007
Kupu tautoko[edit | edit source]
- ↑ Template:Fr icon Institut Statistique de Polynésie Française (ISPF). Démographie : Sommaire. He mea kite i te 2007-06-23.
- ↑ Template:Fr icon Institut Statistique de Polynésie Française (ISPF). Recensement Général de la Population de 2002 : Population légale. He mea kite i te 2007-06-23.


text:
Jacobs River
Ko Jacobs River he nohanga o te takiwā o Te Tai-poutini. E ai ki Toitū Te Whenua, he nohanga (he 'locality' rānei ki te reo Pākehā) he wāhi e nohoia ana e te tangata, engari kāore anō kia tae te taupori ki te nui e taea ai te kī he tāone tonu taua wāhi rā.
Ko ngā wāhi e pātata ana, ko Bruce Bay e 7 kiromita ki te tonga mā uru, ko Fox Glacier e 40 kiromita ki te raki mā rāwhiti.[1][2]
Rārangi kōrero
Kāti Māhaki ki Makaawhio[edit | edit source]
Ko te takiwā tēnei o Kāti Māhaki ki Makaawhio; ko Hokitika te tāone nui. Ko Te Tauraka Waka a Maui te marae.
Ko te kura[edit | edit source]
Ko te kura o Jacobs River he kura tuatahi mō ngā taitama me ngā kōhine o ngā taumata 1 tae noa ki te 8. Ko 7 te whakatauranga ōtekau; ā, e 6 te tokomaha o te rārangi ingoa.[3]
Tirohia hoki[edit | edit source]
- Rūnanga o Makaawhio
- Mahere: rohe whenua o Aotearoa (LINZ). Toitū Te Whenua (Land Information New Zealand)]. He mea kite i te 2007-09-04.
Tohutoro[edit | edit source]
- Toitū Te Whenua (Land Information New Zealand). He mea kite i te 2007-09-04.
- Ngā Pou Taunaha o Aotearoa (New Zealand Geographic Board). He mea kite i te 2007-09-04.
Kupu tautoko[edit | edit source]
- ↑ Peter Dowling (ētita) (2004). Reed New Zealand Atlas. Reed Books, mahere whenua 76. ISBN 0-7900-0952-8.
- ↑ Roger Smith, GeographX (2005). The Geographic Atlas of New Zealand. Robbie Burton, mahere whenua 172. ISBN 1-877333-20-4.
- ↑ Te Kete Ipurangi - te kura o Jacobs River. Te Tāhuhu o te Mātauranga.


text:
Te Whanga-nui-a-Tara
Ko Te Whanga-nui-a-Tara (ko Wellington i te reo Pākehā) te tāone matua o Aotearoa, ki te tonga o Te Ika-a-Māui.
Rārangi kōrero
Takiwā o Te Whanga-nui-a-Tara[edit | edit source]
Ko te takiwā o Te Whanga-nui-a-Tara kei te tonga o Te Ika-a-Māui, mai i te Ūpoko o Te Ika, tae noa ki Ōtaki.
Tirohia hoki[edit | edit source]
- Awakairangi
- Mahere: rohe whenua o Aotearoa (LINZ). Toitū Te Whenua (Land Information New Zealand)]. He mea kite i te 2007-09-04.
Hoto ki waho[edit | edit source]
- He whakaahua, he konae mō Wellington Region kei te Wikimedia Commons.
- Paetukutuku o te Kaunihera
Tohutoro[edit | edit source]
- Toitū Te Whenua (Land Information New Zealand). He mea kite i te 2007-09-04.
- Ngā Pou Taunaha o Aotearoa (New Zealand Geographic Board). He mea kite i te 2007-09-04.


text: 1Bwa ti ataia bwa ngkana e uruaki te umwa n rianna ae i aon te aba ae nnera ni maeka, ao bon iai te auti mai iroun te Atua, ae te nne ni maeka ae aki karaoaki ni baiia aomata, ae te auti ae e aki konaa n uruaki, are i karawa. 2Bwa ti ngirangira i nanoni nera ni maeka aei, ngkae e bati i nanora kani karinan ara auti mai karawa i aora; 3bwa ngkana ti kunnikaiaki iai, ao ti na aki kuneaki n akea karabaara. 4Bwa ngkai ti boni mena naba n te umwa n rianna aei, ao ti ngirangira ngkai ti rawaawata; tiaki ngkai ti kani kaaki mai aora karabaara, ma ngkai ti kani manga karina karabaara teuana i aora, bwa e aonga n oongaki te baere e maamate n te maiu. 5Ao Teuare e katauraoira nakon te oneaki aei bon te Atua, are anganiira te Taamnei bwa kakoauaan te oneaki aei bwa e na bon riki. 6Ma ngaia ae a kakorakoraaki nanora n taai nako, ao ti ataia bwa ngkai ti maeka ni mwengara ae te rabwata, ao ti raroa mani mwengara are iroun te Uea. 7Bwa ti nakonako n te onimaki, ma tiaki n ane e nooraki. 8A kakorakoraaki nanora, ao ti tangira riki te kiitana mwengara ae te rabwata ma n nako ni maeka ma te Uea. 9Ma ngaia aei, bwa ti mena ni mwengara aei ke ti kiitanna, ma nanora bon ti te kani kakukureia te Atua. 10Bwa ti na boni bane ni kateaki i matan ana kaintoka ni motiki-taeka Kristo, bwa e aonga n anganaki temanna ma temanna booni mwiin ana mwakuri ni kabane ake e a tia ni karaoi n rabwatana, aika baika a raraoi ke a bubuaka. 11Ma ngaia aei, bwa ngkai ti ataa mwaakan te Uea, ao ti anai nanoia aomata; ma a ataaki arora iroun te Atua; ao bon au kaantaninga bwa ti ataaki raoi iroumi ni mataniwiin nanomi. 12Ti aki manga kani kamoamoaira riki nakoimi; ma ti kani kaota nakoimi bukin te bae kam na kamoamoa iai i bukira, bwa kam aonga ni konaa ni kaekaia te koraki ake a kainikatonga ibukin aron taraan te aomata, ma tiaki n aron anuana. 13Bwa ngkana ti rangirang ao bon ibukin te Atua, ke ngkana ti nano n aomata ao bon i bukimi. 14Bwa e tautaekaniira ana tangira Kristo; ao ngkai ti kakoauaa bwa E mate i bukiia aomata ni kabaneia, ao nanona bwa a bane aomata ni buokanibwai ni matena; 15ao E mate i bukiia ni kabaneia, bwa a aonga n aki manga kabane maiuia akana a maiu, bon i bukiia; ma a na kabane maiuia ibukin Teuare e mate i bukiia, ao are E a manga maiu naba i bukiia. 16Ma ngaia ae ma ngkai ao akea temanna ae ti na baairea taekana man te iango n aomata; e boni ngae ngke ti a tia n te taina ni baairea taekani Kristo iai, ma ti aki konaa ni manga karaoia riki nakoina. 17Ma ngaia aei, ngkana e reitaki te aomata ma Kristo, ao e riki bwa te aomata ae e boou; a nako aaro nikawai; nooria, a roko aika a boou. 18Baikai ni kabane boni mai iroun te Atua, are e raoiakinira nakoina irouni Kristo, ao E anganiira te nakoa n raoi; 19ae nanona, bwa te Atua irouni Kristo, E raoiakinia kaain aonnaba nakoina, n aki tau mwiin aia bure; ao E mwiokoira n taekan te raoi. 20Ma ngaia ae taan taetae ngaira ibukini Kristo, ao kangaa E taetae ni buubuti te Atua iroura: ti butingkami ibukini Kristo, bwa kam na raoi ma te Atua. 21Teuare e babanga karaoan te bure, E karaoia te Atua bwa kaanga ai aron te tia bure i bukira; bwa ti aonga n riki bwa aomata aika a karaoa nanon te Atua n arora n reitaki ma Kristo.


text:
Tā Moko – He kōrero i runga kiri
Kei te whakanui tēnei i te toi tā moko, te mahi kōkō i te kiri me te poapoa ki te wai ngārahu. Ka hui ētahi o ngā kaitoi tā moko pai rawa o Aotearoa ki te mahi i runga i te marae o Te Papa e tautokona ana e ētahi kaiāwhina. Ka kite koe e pēhea ana tēnei mahi toi e mahia ana i ēnei rā, ka rongo koe i te rangiāhua mahi tahi o te marae e tautokona ai ērā tāngata whiwhi moko e ngā whanaunga me ngā hoa.
Ka whai wāhi koe ki te kite i tēnei mahi tā moko, ka ako mō tōna whakapapa me te āhua o tōna whakaatu i te tuakiri whaiaro me te tuakiri iwi. Ka whakaritea he kōrero i ia rā, ā, ka taea e koe te kōrero ki ngā tohunga o tēnei mahi.
He rongonui tēnei whakataukī e pā ana ki te tā moko: Tāia ō moko, hai hoa matenga mōu. Ka noho te moko hei rākai, hei hoa tae noa ki te matenga.
Titiro ki te mihi mai i a Derek Lardelli. (mpeg, 2.6 MB)


text:
Ngāti Porou
Nā te tā moko kua ora anō taku aro atu ki te tūhura i ngā hoahoa nō te mea he rerekē ki ērā atu rawa tā e whakamahia ana e au. Wero tonu i te hinengaro nō te mea ina whakairo te tangata i te rākau, kāore he raruraru ki te hē te hae o te whao, ka whakatikatia taua mahi hē. He mea rerekē te kiri. He nui ake te whakapātari o te tikanga e whāia ana e au mō te tā moko i ērā e whāia ana i roto i ērā atu rawa tā.
He pai ki a au te tā whakaahua, ā, ka taea e au te whakamahi aku pūkenga tā whakaahua i roto i te tā moko me te hanga i ngā rārangi tā.
Ehara i te rite ki ērā atu mahi e mahia ana e au - ngā mahi toi ka noho i runga whata. Kei te ora nō te mea e mauria ana e te tangata e hīkoi haere ana. He mea koiora.
He kaitoi tā moko tautōhito a Rikirangi Manuel, he tohunga whakairo hoki e mahi ana me te rākau, te pounamu, te kōiwi me te uku. Kei a ia tōna ake taiwhanga whakaatu, Te Toi Mana Māori Gallery, i Ōtautahi, ā, kei taua whare tōna wāhi tā moko.
He paetahi ia o te New Zealand Maori Arts and Crafts Institute i Rotorua, ā, he maha ngā tau e whakaako ana ia i ngā toi Māori. I whai wāhi ia ki ngā whakaaturanga whakairo i ngā whenua pēnei i Hingapō me Hōrana. Ko ētahi o ana mahi ko tētahi poupou mō te Marae Wikitoria o Ōtautahi (1995), ko ētahi moana he mea peita, he mea whakairo mā te Tari Māori o Te Whare Wānanga o Waitaha (1998), ko tētahi Waka Taua mō te Tau Rua Mano, ā, i nā noa nei, he moana pakitara mō Te Mana Ārai o Aotearoa i te Taunga Waka Rererangi o Ōtautahi (2002).
Tirohia te taiwhanga āhua o Riki Manuel e mahi ana i Te Marae
Ko te tohunga ko Riki Manuel tēnei e tā ana i te moko.
Whakapā ki konei, kia kitea.


text:
POSTED: 01:30 a.m. HST, Aug 20, 2011
LAST UPDATED: 02:38 a.m. HST, Aug 20, 2011
Synopsis: One must have money in order to borrow money, even if it isn’t needed. A person who really needs to borrow money, particularly for a mortgage, can’t qualify.
Aloha mai e nā hoa 'alo like i ka 'īnea. Eia nō kākou ke ho'omanawanui nei i ke kimokimo 'ana o ka helu kuapo o ka mākeke kea. Ua 'ike paha kekahi i ka 'eha a ua 'ike 'ole paha kekahi. Pehea lā 'oukou? He mea maika'i nō paha ka 'ike 'ole. Nui hewahewa ka po'e “lae'ula” i ia mea he kuapo kea. Eia nō lākou ke pili nei i ko lākou mau waiwai a me nā waiwai ho'i o nā kānaka i hapa mai ko lākou 'ike a i like na'e paha ke ake kālā. No'u iho, 'a'ohe hewa o ka hana kālā ma loko o ka mākeke kea. He koho ia na kēlā kanaka kēia kanaka. He mea maha'oi ka ha'i aku iā ha'i i kāna e hana ai me kāna kālā pono'ī. No'u iho na'e, e aho ka waiho wale i ke kālā ma loko o ka mākeke me ka ho'omanawanui 'ana i ke kimokimo o ka helu. Ke hala ka wā kūpiliki'i, e pi'i hou aku nō.
Ma loko nō o ka pilikia o ka pō'aiawaiwai a kākou e 'ike nei, he wā maika'i loa nō paha kēia no ke kū'ai hale. Ua emi loa ka pākeneka hō'ai'ē kālā ma lalo o ka 'ehā pākēneka, a ma kahi paha i ‘ike 'ole 'ia i loko o nā makahiki he nui. I loko nō o ka ho'ohiki a ka Federal Reserve 'a'ole e pi'i ana kēlā pākeneka no 'ekolu makahiki, ua 'ano ho'omaloka nō au. 'A'ole paha e hiki ke hana pēlā. E hiki mai ana paha ka wā e hiki wale ai nō i ke kanaka waiwai ke hō'ai'ē i ke kālā a ha'i. A he mea 'ano 'ē kēlā ke no'ono'o a'e. No ke aha lā e mana'o ai ka mea kālā e hō'ai'ē i ke kālā a ha'i? 'A'ole paha e hihi, 'o kēia nō paha ka wā kūpono e hō'ai'ē hou ai i kekahi kālā e emi ai ka pākēneka molaki o ka mea hale, a i 'ole ia, he wā nō e lilo ai i mea hale ma o ka hō'ai'ē molaki 'ana.
'O ka hapanui loa o kākou, eia nō ke noho nei i loko o kekahi hale. 'O kekahi, 'o ia nō ka mea nona ka hale, akā, 'o ka hapanui, he ho'olimalima ka hana. I ka wā ki'eki'e o ka pākēnaka hō'ai'ē molaki, he mea akamai paha ka ho'olimalima hale, no ka mea, ua 'oi aku ka pipi'i o ka molaki i kēlā me kēia mahina. Inā nō pēlā, e aho ka ho'olimalima, no ka mea, pēlā e mālama ai i kekahi kālā me ka mana'o ho'opukapuka. Pēlā e ulu ai ka nui o ke kālā a kū'ono'ono ai ho'i ka nohona. Eia na'e, i ka wā e emi loa ai ka pākēneka hō'ai'ē molaki, e like me kā kākou e 'ike nei, he mea akamai ke kū'ai hale 'ana a me ka lilo ho'i i mea hale.
He mea maopopo, 'a'ole e hiki i nā kānaka a pau ke kū'ai hale. He hana nui ke kū'ai 'ana i ka mea'ai a me nā mea 'ē a'e e pono ai ka nohona. Eia na'e ka mea 'āpiki. Ua 'oi aku paha ka nui o ke kālā e lilo nei i kēlā me kēia mahina no ka ho'olimalima hale ma mua o ke kālā e uku ai no kahi molaki. 'A'ole na'e e hiki iā ia ke hō'ai'ē i ke kālā e lawa ai ke kū'ai 'ana i ia hale, no ka mea, 'a'ole lawa kāna kālā. He mea 'ano 'ē ke no'ono'o a'e. 'O ka mea kālā, ua hiki ke hō'ai'ē i ke kālā a ha'i, a 'o ka mea kālā 'ole, 'a'ole hiki ke hō'ai'ē. Aloha nō kākou!
E ho'ouna 'ia mai n leka i m ua, 'o ia ho'i 'o Laiana Wong a me Kekeha Solis ma ka pahu leka uila ma lalo nei:
» kwong@hawaii.edu
» rsolis@hawaii.edu
a i ‘ole ia, ma ke kelepona:
» 956-2627 (Laiana)
» 956-2627 (Kekeha)
This column is coordinated by Kawaihuelani Center for Hawaiian Language at the University of Hawai'i at Mānoa.


text:
For Saturday, November 10, 2012
POSTED: 01:30 a.m. HST, Nov 10, 2012
Synopsis: President Barack Obama has another four years. But is even eight years enough to make a difference? Maybe the term should be longer, or there should be no two-term limit.
———
Aloha mai e nā makamaka heluhelu mai ka lā hiki a ka lā kau. Ua hala iho nei ka Pō'alua nei, ka lā koho pāloka ho'i o kākou. Ua ka'a aku paha ke eo i nā moho a 'oukou e kāko'o ana, e hau'oli ai ka na'au, a ka'a aku nei paha ke eo i nā moho a 'oukou e kū'ē aku ana.
'O kahi mea na'e e lana ai ka mana'o, 'o ia ka pāpahi 'ia 'ana aku o ka lei hiwahiwa o ka lanakila ma luna o ka Pelekikena Barack Obama, 'o ia ana ka pelekikena no nā makahiki 'ehā e hiki mai ana. A he kūpono ho'i ia, 'oiai, e like me ka mea i 'ōlelo 'ia, 'a'ole e hiki ke ho'okō 'ia nā mea e pono ai 'o 'Amelika Hui pū 'ia i loko o nā makahiki 'ehā wale nō. Ma muli paha ia o ke kū loa 'ana iho o ko 'Amelika a pilikia i ka hana a ka Pelekikena Buki ma mua. 'O ka 'ai'ē o ke aupuni o 'Amelika i kēia manawa, he $15 teriliona a 'oi aku.
'Eā, 'a'ole i like kēia mau lā me nā lā o nā pelekikena mua loa. E aho paha ka ho'onui 'ana i nā makahiki o ke kau e kū ai ka pelekikena i ka moku. He 'eono makahiki paha e kū ai i ka moku. E lawa ia mau makahiki 'eono e ho'omaika'i ai i ka pilina me nā luna o nā 'āina 'ē a me nā hana 'ē a'e a ka pelekikena e kō ai kāna mau mea i ho'olālā ai.
A he wā nō ho'i ia e 'ike ai nā mana koho i ka pono a me ka pono 'ole paha o ka hana a ka pelekikena, e holo ai paha ka mana'o e koho hou 'ia 'o ia i alaka'i no 'Amelika.
Inā 'a'ole paha maika'i 'eono makahiki o ke kau, e kāpae 'ia aku paha ka palena o nā kau e kū ai ka pelekikena i luna no 'Amelika Hui pū 'ia. He 'elua wale nō kau ka lō'ihi loa. 'A'ole na'e pēlā mai kinohi, 'a'ole kau palena 'ia ke kūlana pelekikena. Ua hiki i nā pelekikena ke alualu hou i ia kūlana ma hope o ke kū 'ana i ka moku no nā kau 'elua. A 'o Franklin Delano Rusawela kekahi pelekikena i hana pēlā. A 'o ka lō'ihi o kona noho 'ana i pelekikena, he 12 makahiki a 'oi. A he mau makahiki ma hope mai, 'āpono ihola ka 'Aha 'Ōlelo Lāhui i ka Ho'ololi 'Ōlelo Pāku'i Iwakāluakumamālua o ke Kumu Kānāwai o 'Amelika Hui pū 'ia, e kau palena ana, 'a'ole e hiki i ke kanaka ho'okahi ke koho 'ia 'o ia ka pelekikena 'ekolu manawa a 'oi. A ua 'āpono 'ia aku nō e ka hapanui o nā moku'āina i ka hiki 'ana aku i ka makahiki 1951.
Mana'o 'ia e kekahi po'e kānaka, he pono ke kau palena 'ana, o koho mau 'ia ke kanaka ho'okahi 'o ia ka pelekikena a pau kona ola. Akā, inā koho hou 'ia kahi kanaka i pelekikena no nā kau 'ekolu, 'ehā, a 'elima paha, he aha ka hewa o ia? He hō'ike ia i ka maika'i a kūpono paha o ka hana a ia pelekikena. Pehea, he kūpono wale nō ke koho pāloka a ka lehulehu i ka pelekikena like no nā kau 'elua, a 'a'ole ia he mea 'ano 'ē, akā, i ke koho hou 'ia 'ana i ke kolu o ka manawa, 'a'ole i kūpono? Inā he kūpono ke koho 'ana i nā kau mua 'elua, he kūpono nō ho'i ke kau 'ekolu a 'oi aku paha.
———
This column is coordinated by Kawaihuelani Center for Hawaiian Language at the University of Hawai'i at Mānoa.


text:
Te Rangi Hīroa
Ko Te Rangi Hīroa (Tā Peter Henry Buck), Oketopa 1877? - 1 Tīhema 1951, nō Ngāti Mutunga o Taranaki; he tākuta, he ngārahu taua, he āpiha hauora, he kaitōrangapū, he tohunga tikanga tangata, he tumuaki whare taonga.
Rārangi kōrero
Mahi Pāremata, Tākuta[edit | edit source]
I kuraina ia ki te kāreti o Te Aute; nō te 1904 ka puta i te kura tākuta ki Ōtepoti. Nō te tau 1905 ka tīmata tana mahi ki te taha o Māui Pōmare hei āpiha hauora mō te Māori. Ka mahi tahi rāua ki te whakapaipai i ngā kāinga, kia piki te hauora ki te iwi Māori, ahakoa he nunui tonu ngā rangatira kāore i rata ki ā rāua mahi. Ka tū a Te Rangi Hīroa hei Mema Pāremata Māori mō Te Tai Tokerau i te tau 1909, ā ka wikitoria. I a ia i te Pāremata, he mema ia o te Komiti mō ngā Take Māori. Nō te 1914, ka tū ia mō te rohe Pākehā o Pēwhairangi, ka hinga i tētahi Pākehā. Ko te mutunga tērā o tana mahi ki te Pāremata.
Ka whakapau kaha a Te Rangi Hīroa, i te wā o te Pakanga Tuatahi o te Ao, ki te whakahau i ngā Māori kia kuhu hei hōia. Ka haere ia ki Īhipa, ki Karipori, ki Wīwī, ko tana mahi he āpiha hauora. E rua ngā wā ka whakaingoatia ia mō tōna māia e ōna āpiha i ngā tuhituhi ki ō rātou āpiha teitei, ā, ka whakawhiwhia ia ki te tohu DSO. Ka mutu ngā riri, kua kake ia hei meiha.
Āpiha hauora Māori[edit | edit source]
Ko tana hokinga mai ki Aotearoa, ka tahuri ia ki te tūranga hou hei kaiwhakahaere mō te hauora Māori i raro i te Tari Hauora. Nō te tau 1918, he tokomaha rawa ngā Māori i mate i te urutā rewharewha. Me te aha, ko te mahinga tahitanga a ngā rangatira Māori me ngā āpiha hauora ki te tāmi i ngā urutā tērā ka pā; ā, ka māmā ake ngā mahi a Te Rangi Hīroa.
Mātauranga tikanga tangata[edit | edit source]
I tōna pakeketanga ka noho ia ki tāwāhi mahi ai ki te mātauranga tikanga tangata, ki te tuhituhi pukapuka hoki mō ngā tikanga Māori. He maha ngā tohu tākuta hōnore i whakawhiwhia ki a ia, e te Whare Wānanga o Aotearoa, e te Whare Wānanga o Yale, e wai atu, e wai atu. I te tau 1946 ko tau mai te taitara Tā ki runga i a ia. Ka hemo a Te Rangi Hīroa i te 1951 ki Hawai'i.
Kupu tautoko[edit | edit source]
- ↑ Whakaahua nō te Alexander Turnbull Library, Te Whanga-nui-a-Tara, Aotearoa, #1/2-037931-F
- ↑ Whakaahua nō te Alexander Turnbull Library, Te Whanga-nui-a-Tara, Aotearoa, #1/2-078259-F
Tohutoro[edit | edit source]
- Sorrenson, M. P. K. Buck, Peter Henry 1877? - 1951. Dictionary of New Zealand Biography, he mea whakahou i te 7-4-2006. Hoto mātāpuna


text:
E whakapono ana te tangata nana nei te rōpū Casper i whakatū, i tino whai hua te mahi ā te rōpū nei i te rā ō Waitangi i tērā wiki, ōtirā, i ngā haka i mahia e rātou i ngā tōpito katoa hei whakatairanga ake i te kinō ō te mate whakamomori i waenganui i ngā rangatahi Māori.
Hei tā Maria Bradshaw ō Caspar, e whitu tekau ōrau te nui ake ō te tatauranga whakamomori mō ngā rangatahi Māori, tēnā i te tatauranga mō ngā rangatahi ō iwi kē.
Hei tāna anō, kāore ngā rautaki ō ēnei wā i te paku turaki i taua tatauranga kino.
Copyright 2013, Uma Broadcasting Ltd


text:
Ma keia kauoha a Kauakahialii, ua pono ia i ko ke aikane manao.
Ma ia hope mai, make aku la o Kauakahialii, lilo ka noho alii i kana aikane, a o ka laua wahine no ke Kuhina.
A ma ia hope mai, i ke kokoke ana i ko Kailiokalauokekoa mau la hope, waiho aku la oia i olelo kuoha no ka malama ana ia Kanikawi ka laua ohe kapu me kana kane, e like me ke kauoha a Kauakahialii:
“E kuu kane, eia ka ohe, malamaia, he ohe mana, o na mea a pau au e makemake ai, ina e kii oe i ka wahine a ko aikane i kauoha ai ia oe, o ka mea no keia nana e hoohui ia olua. Eia nae e malama mau loa oe, ma kau wahi e hele ai, a e noho ai, mai haalele iki i ka ohe, no ka mea, ua ike no oe i ka hana a kau aikane i ko olua manawa i kii ae ai ia’u i kuu wa e aneane aku ana i ka make, mamuli o kuu aloha i ko aikane. Na ua ohe la keia ola ana e ola aku nei mai ka luakupapau mai, nolaila, e hoolohe oe me ka malama loa e like me ka’u e olelo aku nei ia oe.”
MOKUNA XX
A make aku la o Kailiokalauokekoa, lilo ae la ka noho Alii a pau loa ia Kekalukaluokewa, a hooponopono aku la oia i ka aina, a me na kanaka a pau malalo o kona noho Alii.
Mahope iho o ka pau ana o kana hooponopono ana i ka aina, a me kona noho Alii ana. Ia manawa, hoomanao ae la o Kekalukaluokewa i ke kauoha a kana aikane no Laieikawai.
Ia Kekalukaluokewa i manao ai e hooko i ke kauoha a kana aikane, kauoha ae la oia i kona Kuhina, e hoomakaukau i na waa hookahi mano, no ka huakai kii wahine a ke Alii i Hawaii, e like me ke aoao mau o ke Alii.
A makaukau ka ke Alii kauoha, lawe ae la ke Alii elua mau punahele, a lawe ae la i na kaukaualii ka poe kupono ke hele pu me ke Alii, a lawe ae la oia i kona mau ialoa a pau.
I ka malama i oleloia o ka Mahoe mua, i na malama maikai o ka moana, haalele lakou ia Kauai, a holo aku i Hawaii. Ua nui na la i hala ia lakou ma ia hele ana.
Ma keia holo ana a lakou, hiki aku la ma Makahanaloa i Hilo, ma ke kakahiaka nui. Ia manawa, olelo aku kahi kanaka nana i ike mua ia Laieikawai i ke Alii, “E nana oe i kela anuenue e pio la iuka, o Paliuli no ia, oia no ua wahi la, malaila no kahi i loaa’i ia’u.” E nee ana nae ka ua o Hilo ia mau la a lakou i hiki aku ai ma Makahanaloa.
A no keia olelo a kahi kanaka, i aku ke Alii, “Alia wau e manaoio i kau no Laieikawai kela hoailona, no ka mea, he mea mau iloko o ka wa ua ka pio o ke anuenue, nolaila, i kuu manao, e hekau na waa, a e kali kakou a malie ka ua, alaila, i pio mai ke anuenue iloko o ka wa ua ole, alaila maopopo no Laieikawai ka hoailona.” Ua like ko ke Alii manao ana ma keia mea me ko Aiwohikupua.
A no keia mea, noho iho la lakou malaila e like me ko ke Alii makemake. Hookahi anahulu me elua la keu, haalele ka malie o Hilo, ike maikaiia aku la ka aina.
I ke kakahiaka nui o ka la umikumamalua, puka aku la ke Alii iwaho mai ka hale ae. Aia hoi e hoomau ana ke anuenue e like me mamua, ma ke kiekie iki ana’e o ka la, aia e pio ana ke anuenue i kai o Keaau, ua hala ae la o Laieikawai i kai. (E like me ka kakou kamailio ana mamua ma ko Aiwohikupua moolelo.)


text:
Kuru
Ko te kuru, te pōporo rānei (Artocarpus altilis) he rākau nui nō Hawaiki, ko ngā hua he tino kai a ngā tūpuna. He rākau tēnei o ngā whenua wera, ko te hua-parāoa te ingoa Pākehā. I mauria mai ētahi hua whenua mai i Hawaiki e ngā tūpuna Māori, kāhore nei e ora i roto i nga huarere o Aotearoa. Uru atu ki ēnei ko te nī, te kuru me te maika. I te ngarohanga, ka warewaretia, haunga anō ētahi tikanga ā-waka, pērā i te Māhuhu-ki-te-rangi. Anei ētahi kōrero, he nī te ingoa o aua hua, i pēnei te nui me te upoko tamaiti nei, mau ai taua tū kai nei ki konei, ā, kīhei noa ake i tupu, ā, kua kore i ēnei rā.
Kei tētahi o ngā waiata tangi tawhito o Te Arawa e mau ana (Te Rangi Hīroa 1974:39):
- Rākau tapu o Hawaiki
- Nō tērā taha o Tawhitinui,
- Ko te kuru whakamarumaru
- O te whare o Uenuku
Ko tētahi o ngā kōrero tuku iho o Te Arawa mō Tama-te-kapua rāua ko tana teina ko Whakaturia (Grey 1971:54-57). Ko te mahi a Tama, he haere wae rākau. I a rāua ka haere i te pō, ka kite rāua i te pōporo whakamarumaru o Uenuku, ka kainga e rāua, ka hoki anō ki tō rāua whare; ā, pēnā tonu ia pō, ia pō. Ka kitea e Uenuku ki te kore pōporo, ka maharatia, 'Kei whea ngā hua o te pōporo nei?' E tirohia ana, ka kitea ngā tapuwae o ngā wae rākau o Tama. Ka tīmata i konei ngā pakanga i Hawaiki.[1]
Kupu tautoko[edit | edit source]
- ↑ I pōhēhē a Te Rangi Hīroa mō te ingoa pōporo nei, hei tāna, he ōrite ki te poroporo. Kāhore ia i mōhio, ko pōporo tonu te ingoa mō te kuru ki ētahi o ngā moutere o Hawaiki.
Hoto ki waho[edit | edit source]
- He whakaahua, he konae mō te Kuru kei te Wikimedia Commons.
Tohutoro[edit | edit source]
- G. Grey, Nga Mahi a Nga Tupuna, te tuawhā o ngā putanga. (Reed: Te Whanga-nui-a-Tara), 1971.
- Te Rangi Hīroa (Tā Peter Buck), The Coming of the Maori, te tuarua o ngā putanga. Nō te 1949 te putanga tuatahi. (Whitcombe and Tombs: Te Whanga-nui-a-Tara) 1974.


text: 1Ao E weteia uaake tengauni ma uoman Iesu ni bootiia, ao E anganiia te mwaaka ao te konaa ni kanakoia taimonio iai, ao ni katoki aoraki naba iai; 2ao E kanakoia bwa a na taetaekina uean te Atua ao a na kamaiuiia aoraki. 3Ao E taku nakoia, Akea te bwai ae kam na uotia ni mwanangami: akea te oko, akea nnen ami bwai, akea te kariki, ao akea te mwane; ao kam na aki kauoua ami kabaraaki. 4Ao te auti ane kam rin iai, kam na maeka iai, ao kam na manga nako naba maiai. 5Ao n te tabo are kam aki butimwaaeaki iai irouia kaaina, ao ngkana kam kiitana te kaawa anne, ao taei bubun aontano mai waemi bwa te bwai ni kakoaua nakoia bwa a aki mutiakiningkami. 6Ao a nako ana reirei ni kawari kaawa nako n tataekina te euangkerio, ao a kakamaiu n taabo ake a roko iai. 7Ao Erote, are e tautaeka i Kariraia, e ongo taekani bwaai ni kabane ake a karaoaki, ao e mino ana iango, ibukina bwa a taku tabemwaang bwa e a manga maiu Ioane mai buakoia maate; 8ao a taku temwaangina bwa e kaoti Eria, ao temwaangina, bwa e a maiu te buraabeti nikawai temanna. 9E iango Erote ao e taku, I a tia ni korea roroan Ioane; ma ai antai teuaei, ae I ongo taekana aikai? Ao e kani karekea ana tai ni kaaitibo ma Ngaia. 10Ngke a oki taan tuatua, ao a tuanga Iesu taekani baike a a tia ni karaoi. Ao E kairiia ni kaokoroia nakon te kaawa are arana Betetaita. 11Ngke a ataia aomata, ao a ri mwiina; ao Ngaia, E butimwaiia ao E taekina nakoia taekan uean te Atua, ao E kamaiuiia aomata ake a kainnanoa te kani kamaiuaki. 12E a kaani bong; a roko uaake tengauni ma uoman ao a taku nakoina, Kanakoia aomata bwa a na nako ni kaawa ma taabo aika a maekanaki i marenaua aika i rarikira bwa a na motirawa ao a na kareke kanaia iai; bwa ae ti a mena ikai n te tabo ae e rereua. 13Ao Ngaia, E taku nakoia, Kam na anganiia kanaia bwa a na amwarake. A kaeka ao a taku, Ae iai iroura e aki raka i aon ae ti nimaai te kariki ao uoman te ika—ma e na tau ti ngkana ti nako ni kaboo amwarake i bukiia aomata aikai. 14Bwa mwaitiia mwaane tao nimaua te nga. Ao E taku nakoia ana reirei, Katekatekaia ni kurubu aika tao kakanimangauni kaain teuana. 15Ao a karaoa tuangaia, ao a katekatekaia ni kabaneia. 16Ao E anai kariki ake nimaai ao iika ake uoman, ao E tara rake nako karawa, ao E kaaitaua te Atua ao E urui, ao E anganiia ana reirei bwa a na kaaki i mataia aomata. 17A bane n amwarake ao a ngae. Ao ana reirei Iesu, a anai tengauni ma uakora bwaene aika kakanoa n nikiran amwarake ake a tiku. 18Ti Iesu n tataro n te tai teuana ngke a roko irouna ana reirei; ao E titirakiniia ni kaangai, A taku aomata bwa antai Ngai? 19Ao a kaeka ni kaangai, Ioane are te tia Bwaabetiito; ma a taku temwaangina bwa Eria; ao temwaangina, bwa temanna ae e a manga maiu mai buakoia buraabeti nikawai. 20Ao E taku nakoia, Ao ngkami, kam taku bwa antai Ngai? Ao e kaeka Betero ni kaangai, Ana Kristo te Atua Ngkoe. 21Ao E tuangiia ni kamatoaa bwanaana nakoia bwa akea temanna ae a na kaongoa taekan te baerei. 22Ao E a manga taku riki Iesu nakoia, E riai Natin te Aomata bwa E na karawaawataaki ao bwa E na ribaaki irouia unimwaane, ao irouia ibonga ake a kakannato, ma taani koroboki, ao bwa E na kamateaki, ao E na manga maiu n te katenibong. 23Ao E taku nakoia ni kabaneia, Ane e kan ri mwiiu, ao ke e kaakeaa i bon irouna, ao ke tabetabeka ana kaibangaki n te bong ae koraki, ao ke e iriirai. 24Bwa ane e kani kaawakina maiuna ao e na kabuaa; ao ane e kabuaa maiuna i bukiu, ao e na kaawakinna. 25Bwa tera te raka ae e na karekea te aomata ngkana e bwaina te aonnaba ae e bwanin ao ngaia e kabuaa maiuna ke e karawaawataaki? 26Bwa ane e maamaa irou ao n au taeka, ao E na maamaa naba irouna Natin te Aomata ngkana E roko ma mimitongina ao mimitongin te Tama ma anera ake a raoiroi. 27Ma I tuangkami ma te koaua, bwa iai tabemwaang aika tei a ikai aika a na aki mate i mwaain ae a noora uean te Atua. 28Tao wanibong i mwiin ana taeka Iesu akekei, ao E kaira Betero ma Ioane ma Iakobo, ao E ararake nako aon te maunga bwa E na tataro iai. 29Ngke E tabe n tataro, ao E onikaki aron taraan ubuna, ao e riki ni mainaina n raneanea kunnikaina. 30Ao nooria, a taetae ma Ngaia uoman aomata, bwa Mote ao Eria, 31ake a kaoti ni mimitong; ao a taekina matena, are E na kakoroa bukina i Ierutarem. 32Ao a matuu nako Betero ma raona; ma ngke a uti, ao a noora mimitongin Iesu ma aomata ake uoman ake a tei ma Ngaia. 33Ao ngke a nako mai irouna, ao e taku Betero nakon Iesu, Te Tia Reirei, e raoiroi bwa ae ti a mena ikai; ti a katei umwanrianna aika tenua, bwa teuana i bukim, ao teuana ibukini Mote, ao teuana ibukin Eria—ma e aki ataa nanon te baere e taekinna. 34Ngke e tabe n atongi baikai, ao e roko te nang ao e rabuniia nuuna; ao a maaku ngke a mena i buakon te nang. 35Ao e roko te bwanaa man te nang ae e kaangai, Aio Natiu, ae e rineaki irou; kam na ongo irouna. 36Ao ngke e toki te bwanaa, ao E nooraki Iesu bwa ti Ngaia. A aki karongoaa ana reirei ake raona, ao akea te bwai teuana ae a taekinna ibukin te baere a tia n nooria. 37N te bong are i mwiina, ngke a a tia n ruo man te maunga, ao E kaaitibo Iesu ma aomata aika bati. 38Ao nooria, e takaarua te aomata temanna mai buakoia aomata aika bati ni kaangai: Te Tia Reirei, I butiiko bwa Ko na nanoanga natiu te mwaane, bwa bon ti ngaia au ataei; 39ao nooria, e taatauaki iroun te taamnei n te tai teuana ma teuana; ao kinaakin aei, e karinaa te teinimwaane ni katakaaruaaea, ao e karaoa ae e na kaatikitiki iai ni karokoa ae e kabungibaware, ao e a tibwa kiitanna ngkana e a bon rawata irouna. 40I butiia am reirei bwa a na kanakoa, ma a aki konaa. 41E kaeka Iesu ni kaangai, Te roro ae akea ana onimaki, ae e bure arona, maan ra meemenau iroumi ao taotaonakin nanou nakoimi? Kaira mai natim. 42Ngke e tabe n roko te teinimwaane, ao te taimonio, e boaketana ao e kaatikitikia. Ao Iesu, E takua te anti are e kamwaraa, ao E kamaiua te teinimwaane, ao E anga nakon tamana. 43Ao a bane ni miimii ni ma’kan te Atua. Ao ngke a bane ni miimii aomata ni bwaai ni kabane ake E karaoi Iesu, ao E taku nakoia ana reirei, 44Kam na kakauongo raoi nakon taeka aikai: ane E nang kamwaneaki Natin te aomata nako nanoni baiia aomata. 45Ma a aki atai nanon taeka akekei, ao a karabaaki mai irouia, bwa a aonga n aki ataia; ao a maaku n titirakinna ibukin taeka akekei. 46Ao e riki te kauntaeka irouia bwa antai ae e kakannato riki i buakoia. 47Ma ngke E atai nanoia Iesu, ao E anaa te teei ao E kateia i rarikina, 48ao E taku nakoia, Ane e mwanea te teei aei n akoia i nanon arau, ao e mwaneai n aakoai naba; ao ane e mwaneai n aakoai, ao e mwanea Teuare e kanakomaiai; bwa ane e mangori riki i buakomi, ao ngaia ane e kakannato riki. 49Ao Ioane, e kaeka ni kaangai, Te Tia Reirei, ti noora te aomata ae e kanakoia taimonio n aram, ao ti katokia ibukina bwa tiaki raora. 50Ma E taku Iesu nakoina, Tai katokia; bwa te aomata ae e aki rawa nakoimi ao bon raomi. 51Ngke e a kaan roko te tai are E nang uotaki rake iai Iesu nako karawa ao E motika nanona bwa E na nako Ierutarem. 52Ao E kanakoia ana taan ua-rongorongo n ri moana; ao a nako, ao a rin ni kaawan Tamaria teuana, bwa a na katauraoi bwaai ibukina. 53Ma a rawa kaain te kaawa ni kani mwaneia n akoia ibukin ataakina irouia bwa ae i aoni kawaina Iesu nako Ierutarem. 54Ao ana reirei, are Iakobo ma Ioane, ngke a ataa te baerei, ao a taku, Te Uea, Ko tangiriira bwa ti na kabwakaa te ai mai karawa bwa e na kamaunaia? 55Ma Iesu, E rairaki ao E takuiia. 56Ao a nako n te kaawa teuana. 57Ngke a tabe ni mwananga, ao e taku te aomata temanna nakon Iesu, N na iriiriko nakon te tabo are Ko na nako iai. 58E taku Iesu nakoina, Iai nneia ni maeka kameaanti, ao ngaoia manin aan-nang, ma akea nnen Natin te aomata ae E na kawenea iai atuna. 59Ao E taku nakon temanna, Ko na irirai, Ao ngaia, e kaangai, Te Uea, kariaiai bwa N na nako moa n tauna tamau. 60Ma E taku nakoina, Katikuia maate bwa a na tauniia aia mate; ma ngkoe, ko na nako n tataekina uean te Atua. 61E a manga taku temanna, N na iriiriko, te Uea; ma kairiaiai moa bwa N na nako ni kaboo ma kaaini mwengau. 62Ma E taku Iesu nakoina, Akea ane e katokaa baina i aon te bwai ni kamarau tano n tauua ao e tanrikaaki, ae e tau ibukin uean te Atua.