text:
Curriculum links
Ngā tino wāhi ako
Ngā Toi, Tikanga ā-iwi
Ka noho i raro i ēhea whenu?
- Ngā Toi - Toi Ataata – Tūhura, Mōhiotanga, Maioha
- Tikanga ā-iwi – Ahurea me ngā Taonga Tuku Iho
Ngā tino pūkenga
Ngā Pūkenga Whakawhitiwhiti Whakaaro, ngā Pūkenga Mōhiohio, me ngā Pūkenga Hīraurau Hopanga
Ngā reanga
Kōeke 1-4 (Ngā Toi), Taumata 1-8 (Tikanga ā-iwi)
Ngā tau
1-13
E tautoko ana i ēhea kaupapa kōrero?
- Ngā Mahi Toi o Aotearoa me ngā Kaimahi Toi o nāianei
- Ngā Taonga Nui mai i Aotearoa
- Te Pāpori o Te Moana-nui-a-Kiwa, o mua, o nāianei hoki.
Ki runga ano
E hia te roa o tēnei mahi?
Me whakarite te 10-15 meneti.
Ka kimihia ki hea?
- Te Papa tuawhā, Mana Pasifika- kimihia I ngā rākau kokonati!
- Kua ngaro koe? Me pātai ki tētahi Kaimanaaki Manuhiri.
He aha te take me heri au i taku akomanga ki tēnei taonga?
- Kia kitea ai tētahi whakapakoko nā tētahi o ngā tino kaimahi toi o te Moana-nui-a-Kiwa, nō Aotearoa.
- He tino tauira tēnei o tētahi o ngā mahi toi o ēnei rā, i mahia ai ki ngā rawa kua hangaruatia.
Ki runga ano
He aha ngā mahi kei taua whakaaturanga?
- Titiro ki tēnei mahinga toi o ēnei rā me kore e kitea ngā tīwhiri ā-whatu i whakamahia ai e te kaimahi toi hei whakaputa i ana whakaaro.
- Whakaritea tēnei taonga toi ki ngā taonga toi tuku iho i te whakaaturanga i Mana Pasifika.
Me aha taku mōhio ki tēnei whakaaturanga?
- Ko te Pisupo lua afe (Corned beef 2000)tētahi ōkiha, he mea hanga nā Michel Tuffery ki ngā tini mīti minatote, kua oti te whakapāraharaha.
- He maha tonu ngā tikanga tuku iho e pā ana ki te whakawhitiwhiti koha, i ngā moutere o Te Moana-nui-a-Kiwa, me ngā hapori Pasifika o Aotearoa. Ahakoa rā, kua piki haere anō te pīrangi o te tangata ki ngā tini pisupo, arā, ngā tini mīti minatote hei koha i ngā mārena, i ngā tangihanga, i ngā hākari me ērā atu rā nunui. He mea nui hoki te pisupo i waenga i ngā kai o Te Moana-nui-a-Kiwa, otirā i roto i ngā ahurea o reira.
- Whakamōmonatia ai te kau i ngā moutere o Te Moana-nui-a-Kiwa, engari ko te nuinga o te pisupo he mea hoko mai i tāwāhi.
- I puta a Pisupo lua afe (Corned beef 2000)i tētahi whakaaturanga o ngā mahi a ngā kaimahi toi, he uri katoa nō te Moana-nui-a-Kiwa, i kīia rā ko Bottle Ocean. Nā tēnei whakaaturanga i whakawātea te huarahi ki ngā kaimahi toi o te Moana-nui-a-Kiwa kia whakaputa whakaaro mō te ahurea Pasifika hou.
- He kaimahi toi a Michel Tuffery nō te Moana-nui-a-Kiwa, nō Hāmoa tōna whaea, he Pākehā tōna matua tāne. Ko tētahi o ōna rerenga nō ngā Kuki Airani, nō Tahiti hoki. Mahi ai a Tuffery ki ētahi momo toi rerekē i ana mahi – ki te mahi tā whakaahua, ki te mahi tā pānui, ki te tā ki te papa rākau, ki te tā kōhatu, ki te whakairo, ki te hoahoa papa whakaari, me ētahi toi mahi whakangahau.
- Mā te hanga ōkiha mīti minatote, kei te kōrero a Tuffery mō te pānga o ngā mahi tauhokohoko me ngā ōhanga whenua maru ki ngā ahurea o Te Moana-nui-a-Kiwa. Otirā, kei te titiro ia ki tētahi taonga ka hokona mai i tāwāhi, ka noho hei taonga taketake i roto i ngā tikanga o ngā ahurea Pasifika, ā, i ētahi wā kua mahue ngā taonga tūturu ki muri, kua wareware. Ko tētahi pātai ka ara ake mā roto i te ōkiha a Tuffery, tēnei kararehe kāore i tino whakamōmonatia i ngā rā o mua i ngā moutere o Te Moana-nui-a-Kiwa, mehemea kei te whakapakari ngā taonga mai i tāwāhi i tō rātou mana motuhake, kei te whakaiwikore rānei i ngā moutere.
Ki runga ano
Ētahi kaupapa hei matapakinga pea
- He aha ngā rawa kua whakamahia e te kaimahi toi, he aha ai? (Otirā, kua whakamahia e Michael Tuffery ētahi tini mīti minatote hei whakaatu i te mahi a tētahi taonga ka hokona mai i tāwāhi, kua noho hei taonga taketake i roto i ngā tikanga o ngā ahurea Pasifika.)
- He aha ētahi atu rawa hangarua e taea ai tēnei ōkiha te hanga? He mea anō hei tāpiri māu mehemea ko koe te kaiwaihanga?
- Mehemea ka haria mai tēnei whakapakoko ki ngā horopaki o Aotearoa, he aha pea te momo whakapakoko ka hangaia e koe, ā, kua mahia ki te aha?
Ngā kōrero kīnaki
- Pisupo lua afe (Corned beef 2000) in our collections
- Tai Awatea | Knowledge Net, te pātengi raraunga ipurangi o Te Papa.
- Mallon, S, rāua ko Pereira, P F (etita). 1997. Speaking in Colour. Te Whanga-nui-ā-Tara: Te Papa Press.
- Walker, T. 1994. Everything is Connected: The Art of Michel Tuffery. Art New Zealand, nama 70, Ngahuru, pp64-7.
- Te Moemoea no Iotefa: The Dream of Joseph: a Celebration of Pacific Island Artists. 1990. Wanganui, Sarjeant Gallery.
- 2004. Icons Ngā Taonga: From the Collections of the Museum of New Zealand Te Papa Tongarewa. Te Whanga-nui-a-Tara: Te Papa Press.
Ki runga ano
He taonga whai pānga
Ki runga ano


c: text/html

text:
For Saturday, April 21, 2012
POSTED: 01:30 a.m. HST, Apr 21, 2012
Synopsis: Ali'i knew their words were heeded. Therefore, they usually made statements with the idea of a better life for their people.
———
Aloha mai e nā makamaka heluhelu. He mea maopopo wale, he mea nui nō ke Ali'i a me ka Mō'ī nō ho'i i ke au i hala. Penei ka 'ōlelo a Moses Nakuina ma ka mo'olelo o Kalapana, “O ke ano iho la keia o ka noho ana o ka wa kahiko, no ke kanaka ka ike lilo aku la no ke alii, aia ka pono o ke kaulana ae o kau alii.” He Aloha Ali'i 'oia'i'o nō ia. A he mea nō ho'i ia i maopopo i nā ali'i, a no laila paha ka 'ōlelo a kekahi mau Mō'ī, 'o ka po'e kānaka e hahai ana i ka mākia o kona aupuni, 'o kona kanaka ia. Ke kuhi nei ko 'oukou mea kākau, he 'ōlelo ikaika loa ia i ke au i hala ma muli o ia mea i kapa 'ia he Aloha Ali'i. A penei ka mākia a ka Mō'ī Kamehameha III, “He aupuni palapala ko'u. 'O ke kanaka pono, 'o ko'u kanaka ia.” A ua kō nō ia 'ōlelo i nā kānaka o kona aupuni. A penei ka 'ōlelo a ka Mō'ī Kalākaua, “Ke manao nei au, ina o ka hooulu lahui ka’u hana, alaila e hoolilo au o ka makia ia e paa ai ko kakou aupuni, a pomaikai kakou, a e mau ai ko kakou noho kuokoa ana. Nolaila o ka makia o ko’u aupuni, o “ke kanaka a wahine e malama pono a e hoohua nui mai ana i na keiki o ko’u kanaka ia.” A 'o ia nō ho'i kekahi mākia i ho'okō 'ia e ka Lāhui Hawai'i.
A ke nānā aku kākou i ke au iā Kamehameha IV, penei ka 'ōlelo a ua Mō'ī aloha lā i ka makahiki 1862, “Ua hoopuka aku no au mamua ia oukou i ko’u manao, he mea nui ka hoololi ana o na kula Hawaii a pau i mau kula olelo Beretania, a ke waiho hou ia’ku nei ia manao imua o oukou...” Ma muli kāna 'ōlelo o ke au o ka manawa. A ua kō nō ia 'ōlelo ma nā makahiki ma hope mai, e like me ka hō'ike 'ana mai a Nālani Balutski ma kāna pepa laeo'o. [He mau kānaka nō i kāko'o i ke kula 'ōlelo Hawai'i i ia wā.]
'Eā, 'a'ole 'o 'Iolani (Kamehameha IV) i 'ōlelo, 'a'ole hiki ke 'ōlelo Hawai'i ma nā kula. 'A'ole nō ho'i 'o ia i 'ōlelo, e ho'opa'i 'ia aku nā keiki e 'ōlelo Hawai'i ma ke kula. 'A'ole loa. Akā, i ka hiki 'ana mai o nā makahiki ma hope mai paha o ka makahiki 1900, a ma mua iki aku paha o laila kekahi, ho'opa'i 'ia iho nō kekahi po'e keiki no ka 'ōlelo Hawai'i 'ana ma ke kula. 'O kekahi, 'o ia nō 'o Mary Kalehua Kaleikoa, i hānau 'ia mai ma Moanalua i ka makahiki 1897, ha'i maila 'o ia, “Ko'u hele 'ana i ke kula, inā 'oe e lohe 'ia, 'ōlelo Hawai'i ana 'oe, a, ho'opa'i 'ia 'oe. Noho 'oe a pau ke kula, kākau 'oe 'elima haneli laina i luna o ka papa 'ele'ele, Mai 'ōlelo Hawai'i 'oe.”
A eia mai ka mo'olelo o Rose Manu, i hānau 'ia ma Pepe'ekeo i ka makahiki 1902, ha'i maila 'o ia, “'Ōlelo mai ke kumu ia'u e kākau i ko'u inoa, 'a'ole hiki ia'u. Mamake au e hele ho'opau pilikia, 'a'ole hiki ia'u ke namu. No laila, ua 'u'umi a ho'i i ta hale, a pulu loa ka lole.”
'O ka mea minamina, he nui hou aku nā kūpuna i hana 'ino 'ia ma muli o ka 'ōlelo 'ana i ka 'ōlelo Hawai'i ma ke kula. Ke kuhi nei ko 'oukou mea kākau, 'o ia paha kekahi kumu i a'o 'ole ai ia mau kūpuna i kā lākou po'e keiki i ka 'ōlelo Hawai'i.
'Eā, inā i maopopo i ka Mō'ī ilihia, Kamehameha IV, pēlā ana ka hana 'ino a ka po'e kumu kula, inā paha, ua loli kona mana'o, a i 'ole ia, ua wehewehe paha 'o ia, 'a'ole e ho'opa'i 'ia nā haumāna no ka 'ōlelo 'ana i kā lākou 'ōlelo makuahine ma ke kula.
'O ia ihola i lohe 'oukou. Ke ho'i aku nei ko Mānoa keiki, ua ahiahi. Ke aloha.
———
E ho'ouna 'ia mai na ā leka iā māua, 'o ia ho'i 'o Laiana Wong a me Kekeha Solis ma ka pahu leka uila ma lalo nei:
>> kwong@hawaii.edu
>> rsolis@hawaii.edu
a i ‘ole ia, ma ke kelepona:
>> 956-2627 (Laiana)
>> 956-2627 (Kekeha)
This column is coordinated by Kawaihuelani Center for Hawaiian Language at the University of Hawai'i at Mānoa.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
POSTED: 01:30 a.m. HST, Jun 04, 2011
Synopsis: Discusses the Ka Makaainana articles on May 7 and 28 and rewriting history.
Aloha mai e nā makamaka heluhelu mai ka puka 'ana o ka lā i Makanoni, a i kona welo 'ana i ka mole 'olu o Lehua. Mahalo no ka ho'onanea 'ana aku nei i ka mo'olelo 'ana mai o kekahi mea kākau o ke au i hala. He mo'olelo maika'i loa ia, kahi e 'ike 'ia ai ke 'ano o ka no'ono'o 'ana o kekahi kupuna (a mau kūpuna paha) no nā hana a lākou i 'ike ai. 'A'ole i pa'a ka inoa o ka mea kākau ia'u, akā 'o ke po'omana'o o ka mo'olelo āna i kākau ai, 'o ia nō ke po'omana'o e kau a'ela ma luna, a i ho'omaka ua mo'olelo nei i ka lā 24 o Iune o ka makahiki 1895. A penei ka paukū o ka mo'olelo o ia lā.
“Ke manao nei ka mea kakau i keia wahi moolelo e hoopuka aku i kekahi mea oiaio, me ka uhiuhi ole e like me ka mea i oleloia ae ma ke akea e na mikanele, a lakou i ahai aku nei i na hana pekapeka i ke Aupuni o Amerika Huipuia a me kekahi mau aupuni e ae, e helu papa ana i na ino a me ka pelapela o ka lahui Hawaii, mai na kane a na wahine a me ka mea e noho ana ma ka nohoalii. Ua owiliia keia mau mea a pau e ua poe mikanele nei, a o ia ka na komisina o ke Aupuni Kuikawa i ahai aku ai no Wasinetona a ulaaia aku la ilaila.”
A no laila, ke 'ike a'ela kākou e nā makamaka heluhelu i ke kumu i ulu ai ka mana'o i loko o ka mea kākau, e hō'ike aku i nā mea i hūnā 'ia iho a i ha'i hewa 'ia a'e paha e pili ana i ka Lāhui Hawai'i me ka hu'e pū 'ana aku i ka 'oia'i'o. E like ho'i paha me nā hana hō'ino i ka Mō'īwahine Lili'uokalani “e olelo ana, he Moiwahine puni koko Oia; he ake e okiia ke poo, o ka poe nana i hookahuli i ke Aupuni Moi, a pela aku” (Na hana hoino i ka Moiwahine, Nupepa Ka Oiaio, Pep 9, 1894). A ma ia mo'olelo nūpepa nō, Na hana hoino i ka Moiwahine, i hu'e 'ia ai ka 'oia'i'o, 'o ia ho'i, he mana'o wale nō ko ka Mō'īwahine, e ho'okō 'ia ke kānāwai. A 'o ke kānāwai nō ia a ia po'e kipi i hana ai. 'O ka mea 'āpiki, ke heluhelu 'ia ua mo'olelo nei e ka po'e na'aupō, e kuhi wale ana paha lākou, he mo'olelo wale nō ia e hō'ike ana i kekahi 'ao'ao, he 'ano ho'okae ho'i i nā 'ao'ao 'ē a'e, a he mau 'ōlelo makawela wale nō.
Akā, inā i laulā ke 'ano o ka no'ono'o o ua po'e na'aupō lā, inā ua 'ike le'a lākou i nā mea he nui hewahewa e ho'okae ana i ke Kanaka Maoli. 'O ka nui o nā puke mo'olelo, nā ha'awina kula, a pēlā aku, he mea ho'okae nō i ke Kanaka Maoli. Ua pōmaika'i na'e i kekahi mau puke hou i pa'i 'ia mai nei e nā Kānaka Maoli, a me ke a'o 'ana mai o kekahi mau kūpuna a me nā mākua paha i nā 'ike ku'una, a me ka launa pū 'ana me nā nūpepa 'ōlelo Hawai'i, kahi i 'ike 'ia ai nā 'oia'i'o i hūnā 'ia e kekahi po'e kākau puke.
'Auhea 'oukou e nā makamaka heluhelu, 'o ka po'e ho'i i like ka mana'o me ko'u, a me ka po'e e kū'ē nei i ko'u mana'o kekahi, he lumi ka'awale nō ko ke kino lahilahi o Kauakūkalahale, a no laila, e ho'ouna mai nō i nā mo'olelo.
E ho'ouna 'ia mai nā leka iā māua, 'o ia ho'i 'o Laiana Wong a me Kekeha Solis ma ka pahu leka uila ma lalo nei:
» kwong@hawaii.edu
» rsolis@hawaii.edu
a i ‘ole ia, ma ke kelepona:
» 956-2627 (Laiana)
» 956-2624 (Kekeha)
This column is coordinated by Kawaihuelani Center for Hawaiian Language at the University of Hawai'i at Mānoa, supported by the Initiative for Achieving Native Hawaiian Academic Excellence.


text:
Welcome to Te Tai Hauauru Website
"The people of Te Tai Hauauru now have a diligent and hard-working Minister and a Māori voice in Parliament"
Te Tai Hāuauru: Te Kai a Matariki
Ko te whakanui i a Matariki mā te kai tahi me te hapori te kaupapa nui mō Te Rōpü Tāpoi Māori o Whanganui. Rahi ake i te whitu tekau mā rima tāngata i tae ake ki te hākari i ngā momo kai a te Māori me te whakawhanaungatanga ahakoa te ua me te mātao. Ko te kuku parae, te tïtï, te tio, te kumara, te pāua, te parengo, te kānga piro ētahi o ngā reka i kaingia e te whakaminenga. Ko ngā rōpü tautoko i te hākari mō Whanganui whānui ko Te Kaunihera ā rohe o Whanganui, Te Kāhui Tupua me Te Puni Kōkiri.


text:
Ngāi Te Rangi
Ko Ngāi Te Rangi (Ngāi Te Rangihouhiri) he iwi nō Tauranga-moana, Aotearoa; e 9,561 te taupori i te 2001. Ko Mauao te Maunga; ko Te Awanui te moana; ko Ngāiterangi te Iwi; ko Mātaatua te waka; ko Te Rangihouhiri te tangata.
- E papaki tū ana ngā tai ki Mauao
- I whakanukunukuhia i whakanekenekehia
- I whiua reretia e Hoturoa a Wahinerua ki te wai
- Ki tai wīwī ki tai wāwā, ki tai papaki onepū
- Ki te whaiao, ki te ao marama
- Tīhei, mauri ora!
Ko ngā marae[edit | edit source]
- Hungahungatoroa Marae– Matapihi
- Maungatapu Marae– Maungatapu
- Ōpureora Marae– Matakana
- Ōtāwhiwhi Marae– Bowentown
- Rangiwaea Marae– Rangiwaea
- Tahuwhakatiki Marae– Welcome Bay
- Tamapahore Marae– Te Maunga
- Te Rangihouhiri Marae– Matakana
- Te Rereatukahia Marae – Katikati
- Waikari Marae– Matapihi
- Whareroa Marae– Maunganui


text: 1E kiitana te tabo arei Iesu, ao E nako n taabo ake i Iutaia ma ake i tinanikun te karaanga are te Ioretan. A manga kawaria naba aomata aika a mwaiti, ao E reireiia naba n ai aroni kateina are E tataneiai iai. 2A nakoina Bwaritaio temwaangina ao a kataia ni kamwanea n aia titiraki. A taku, Iai riaina i aan te tua bwa e na kanakoa buuna te mwaane? 3E kaekaia Iesu ao E taku, Tera te tua are e anganingkami Mote? 4A kaeka ao a taku, E anga te kariaia Mote nakon te mwaane bwa e na korea taekan aia raure i aon te beebwa, ao bwa e na kanakoa buuna. 5E taku Iesu nakoia, E korea te tua aei Mote ibukini matoatoan nanomi. 6Bwa mani moani karikani bwaai ao aei taekana: E karikiia te Atua bwa te mwaane ao te aine. 7Nibukina aei, ao e na kiitana tamana ma tinana te mwaane ao e na katiteuanaaki ma buuna, 8ao naka uoman a na riki n ti te irikona. Ma ngaia ae ai tiaki uoman ngaiia bwa ai kaanga temanna n aomata. 9Ma ngaia aei, bwa naake E a tia ni kabooia te Atua ao akea te aomata ae na konaa ni karaureiia. 10Ngke a mena i nanon te auti, ao a manga titirakinna riki ibukin taekan te baerei. 11Ao E taku nakoia, Te mwaane ane e kanakoa buuna ao e iein ma temanna, e a karaoa ae e bure nakoni buuna bwa e wene ni bure; 12ao te aine, ngkana e kanakoa buuna ao e iein ma temanna, ao e wene ni bure iai. 13Iai aomata ake a nikiriia ataei iroun Iesu bwa E na kaaki baina i aoia, ma a takuaki irouia ana reirei. 14Ngke E noora aei Iesu ao E rin, ao E taku nakoia ana reirei, Kanakomaia ataei nakoiu, ao tai tukiia; bwa uean te Atua bon aia bwai ataei aika ai aroia aikai. 15E koaua ae I a tuangkami bwa ane e aki butimwaaea uean te Atua n ai aron te teei, ao e na bon aki konaa n rin iai. 16Ao E bwabwakoiia ataei Iesu, ao E taetae ni kakabwaiaiia ngke E katokai baina i aon temanna i mwiin temanna. 17Ngke E a manga moana mwanangana Iesu, ao e biri nakoina te mwaane temanna; e katorobubua i matan Iesu ao e titirakinna ni kaangai, Te Tia Reirei ae e raoiroi, tera ae I riai ni karaoia bwa e aonga n reke irou iai te maiu are e aki toki? 18E taku Iesu nakoina, E aera ngkai ko atongai bwa I raoiroi? Akea temanna ae e raoiroi bwa ti te Atua n ti Ngaia. 19Ko atai taian tua: Ko na aki kamateia aomata; Ko na aki wene ni bure; Ko na aki kimoa; Ko na aki anga am kaotioti ae e kaairua bwa taekan temanna; Ko na aki baabakanikawai; Ko na karinea tamam ma tinam. 20Ao e taku nakon Iesu, Te Tia Reirei, I a kaman tou mwiin tuua akanne ma ngke te kairake ngai. 21Ngke E tatarataraa teuarei Iesu ao E tangiria, ao E taku nakoina, Teuana te bwai ae akea iroum; naako, kaboo nako am bwai akana iai iroum; ao booia, anganiia akana akea aia bwai, ao ane e na reke iroum iai am bwai i karawa; ao nako mai iriirai. 22Ngke e ongo taeka akekei teuarei, ao e oti irouna te mata n rawaawata; ao e taonnako ma te aki kukurei. 23E taraiia nako ana reirei Iesu ao E taku nakoia, Ai kaangaanga ra te rin n uean te Atua irouia akana kaubwai! 24A miimii ana reirei n ana taeka. Ma E a manga taku nakoia, Ataei, ai kaangaanga ra te rin n uean te Atua! 25E rangi ni kaangaanga riki iroun te aomata ae e kaubwai bwa e na rin n uean te Atua nakon te kaamero ngkana e na rin i nanoni bwangabwangan te neiran. 26A rangi ni miimii n aei ana reirei, ao a i titiraki irouia ni kaangai, Antai ngkanne ae e na konaa ni kamaiuaki? 27E taraiia Iesu ao E taku, E aki konaaki aei irouia aomata, ma E konaaki iroun te Atua: bwa a konaaki bwaai nako iroun te Atua. 28E taetae ngkanne Betero ao e taku, Noria, ti a tia ni kiitani bwaai nako ao ti iriiriko. 29E taku Iesu, E koaua ae I a tuangkami bwa te aomata ae a tia ni kiitana mwengana ke tarina, ke mwaanena, ke tamana, ke tinana, ke abana i bukiu ao ibukin te euangkerio, 30e na karekei aika a bati riki n te roro aei. E na karekei tebubua riki mwaitin auti, ma taari, ma mwaane, ma tiina, ma naati, ma aaba, ma bwainikiriinaki naba; ao n te aonnaba ae e na roko te maiu are e aki toki. 31Ma a mwaiti aika a mena i moa aika a na riki ni kabane, ao aika a mena n te kabane bwa a na mena i moa. 32E tabe ngkai n nakonako Iesu ma ana reirei i aon te kawai nako Ierutarem. E ri moaia ana reirei ake a taonaki n te miimii; ao a maaku aomata ake a iririia. E a manga karaoa naba are E a tia ni karaoia: bwa E kaokoroia ana reirei ake tengauni ma uoman ao E taekin nakoia taekani bwaai ake a nangi riki nakoina. 33E taku, Noria, ae ti a toua kawaira nako Ierutarem; ao ane E nang kamwaneaki Natin te Aomata nako nanoni baiia ibonga ake mataniwi ma taani koroboki, ao ane a na anga Ngaia nakoia aomata aika tiaki I-Iutaia, 34ake a na kaenaenaa, ao a na bawareia, ao a na kataerea, ao a na kamatea; ma i mwiin tenibong ao E na manga maiu. 35A roko ngkanne iroun Iesu Iakobo ma Ioane ake natin Tebetaio, ao a taku nakoina, Te Tia Reirei, ti tangiriko bwa Ko na karaoa nakoira te bwai ae ti na butiiko iai. 36E kaekaia ao E taku, Tera ae kam tangirai iai bwa N na karaoia i bukimi? 37A taku nakoina, Karekea nera bwa ti na tekateka, temanna i angaataim ao temanna i angamaingim, ngkana Ko tekateka i aon am kaintokanuea n te Aba-n-uea are e mimitong. 38Ma E taku Iesu nakoia, Kam aki ataa te bwai ae kam buubuti ibukina. Kam konaa ni mooi ni mwangkon te karawaawataaki ae N nangi nimma? Ao kam konaa ni bwaabetitooaki n te aeka ni bwaabetiito ae N nangi bwaabetitooaki iai? 39A kaeka ao a taku, Ti konaa. E taku Iesu nakoia, Kam konaa ni mooi n te mwangko ae I mooi iai; ao kam konaa ni bwaabetitooaki n te bwaabetiito ae I bwaabetitooaki iai, 40ma te tekateka i angaataiu ao i angamaingiu bon akea au bwai iai bwa N na anga te kariaia; e a katauaki te tekateka i bukiia te koraki are e a tia ni baaireaki i bukiia. 41Ngke a ongo aei reirei ake tengaun, ao a un irouia Iakobo ma Ioane. 42E weteiia Iesu nakoina ao E taku nakoia, Kam ataia bwa te koraki ake a katauaki bwa taan tau-taeka i aoia aomata aika tiaki I-Iutaia bon iai mwaakaia i aoia, ao aia aomata ake a kakannato a kaboonganai mwaakaia i aoia. 43Ma e na aki riki aei i buakomi: bwa ane e kani kakannato i buakomi ao e riai n riki bwa ami tabonibai, 44ao ane e kan atongaki bwa te nambwauan, ao ke e riki bwa aia toro aomata ni kabaneia. 45Bwa E roko naba Natin te Aomata, tiaki bwa e na toronaki te aba irouna, ma E na toro irouia aomata, ao E na anga maiuna bwa booni kamaiuaia aomata aika a bati. 46A roko i Ieriko, ao n te tai are E tabe ni kiitana ikekei iai Iesu ma ana reirei ma aomata aika a bati, ao Bwatimea ae te tia buubuti ae e mataki, ae natin Timea, e tekateka i rarikin te kawai. 47Ngke e ongo bwa Iesu are kaain Natareta, ao e takaarua ni kaangai, Iesu, ae Natin Tawita, nanoangaai! 48A mwaiti aomata ake a takuia ao a tuangnga bwa e na aki karongoaa; ma e kanenea riki bwanaana n takaarua ni kaangai, Natin Tawita, nanoangaai! 49E tei Iesu ao E taku, Weteia. A wetea teuare e mataki ao a kaangai nakoina, Keiaki, tei rake bwa E weteiko. 50E karenako rabunana mai aona, ao e kiba rake, ao e kawara Iesu. 51E titirakinna Iesu ao E taku, Tera te bwai ae ko tangirai iai bwa N na karaoia i bukim? E kaeka te aomata are e mataki ao e taku nakoina, Raboni! I kan nooraaba. 52E taku Iesu nakoina, Toua nako kawaim; e kamaiuko am onimaki. E a nooraaba ngkekei naba, ao e iriira Iesu i nanon te kawai.


text:
Tākei
Ko Tākei (Türkiye) he whenua ki Ūropi. Ko ngā whenua e tūtata ana ko Purukāria, ko Kirihi, ko Hōria, ko Āmenia, ko Īrāna, ko Īrāka, ko Syria.
Tāone nui[edit | edit source]
Ko Ankara te tāone matua o te whenua nei. Ētahi atu o ngā tāone o taua whenua ko Istanbul, ko İzmir, ko Bursa, ko Adana, ko Gaziantep, ko Konya, ko Antalya, ko Kayseri, ko Mersin.
Kāwanatanga[edit | edit source]
Ko Abdullah Gül te tumuaki o Whenua Korukoru, ko Recep Tayyip Erdoğan te pirimia.
Hoto ki waho[edit | edit source]


text:
AYP ... Hūlō! Hūlō! ... Hūlō?
Babā Yim
Synopsis: The author discusses the idiocy of assessing the progress of Hawaiian immersion students with an English assessment instrument and by people who don't know Hawaiian.
'Auhea 'oe e ka Hawa'i e 'auamo nei i ke kuleana o kākou, nā kama o nei pae 'āina, e ho'ōla ai i ka 'ōlelo makuahine ma o ka hānai 'ana i nā kamali'i i loko o ia 'ōlelo nani lua'ole o ka 'āina. Ua 'ike mua anei 'oe i nā huapalapala AYP (Adequate Yearly Progress) ma ke kula aupuni a kāu keiki? He aha ia mea 'o ka AYP? He helu ho'i nāna e hō'ike i ka holomua a me ka 'ole o nā haumāna ma kēlā kula aupuni kēia kula aupuni ma ka hō'ike HSA (Hawai'i State Assessment). Inā nō e ho'okō nā haumāna o ke kula i ka AYP, holomua ke kula e like me ka ma'amau. Inā na'e, 'a'ole e ho'okō 'ia, ho'opa'i 'ia ke kula ma lalo o ke kānāwai NCLB (No Child Left Behind).
Pehea nā kula kaiapuni ma Hawai'i nei? Hana nā haumāna 'ōlelo Hawai'i i ka hō'ike HSA? Ho'opa'i 'ia nā kula 'ōlelo Hawai'i ma lalo o ke kānāwai NCLB? Koi 'ia nā kula kaiapuni i ka AYP? ?Ae...hana nā haumāna 'ōlelo Hawai'i i ka hō'ike HSA (ma ka 'ōlelo haole) a inā 'a'ole e loa'a ka AYP, ho'opa'i 'ia ke kula e like me ka mea i 'ōlelo 'ia i ke kānāwai NCLB. 'A'ole i kana mai ka hūpō o kēia hana. Ma muli o ko lākou akamai a lokomaika'i nō ho'i, 'ae maila ke aupuni i ka ho'ona'auao 'ia o ko Hawai'i keiki ma o ka 'ōlelo makuahine, akā loiloi 'ia na'e ua mau keiki nei ma o ka hō'ike 'ōlelo haole, a aia nō he ho'opa'i no kēlā mau kula 'ōlelo Hawai'i e loa'a ?ole ka AYP. Pehea lā?
I mea aha ke kula 'ōlelo Hawai'i inā loiloi 'ia ka holomua o nā haumāna e ka malihini 'ike 'ole i ka 'ōlelo Hawai'i? Na Kākou nā Hawai?i e loiloi i ko kākou mau kula pono'ī. Ua lawa ko kākou lele 'ana i nā hupa ahi o 'amelika mā me he 'īlio kaniwala lā. Ua manomano a lehulehu ka 'ike a ka Hawai'i. 'A'ole anei lawa ke akamai o ka po'e Hawai'i e ho'ona'auao ai i kā kākou mau keiki? No laila, inā nō e noho ana kāu keiki i ke kula kaiapuni, e nānā 'oe i ka loa'a a me ka 'ole o ka AYP. Inā ua loa'a, he aha lā ka mea Hawai'i i waiho 'ia ma ka 'ao'ao i lawa ai ka manawa e ho'oma'ama'a ai no ka hō'ike haole? He aha nō ho'i ke kumu e komo ai kāu keiki i ke kula 'ōlelo Hawai'i inā 'o ka hō'ike haole a ka HSA ka mea nui a he 'ai pala maunu wale nō nā 'ike a ko kākou mau kūpuna Hawai?i? AYP...hūlō, ua ahu ka 'ala'ala.
[Mahalo iā 'oe, e Babā, he mana'o maika'i nō kou. A 'o nā kānaka nāna i ho'okumu i ke kānāwai NCLB, he keu lākou a ka na'aupō. A oki loa ho'i ke koi 'ana i ke kula kaiapuni Hawai'i, e loiloi 'ia ma ka hō'ike 'ōlelo haole, a no'ono'o haole nō ho'i paha. Maika'i paha ke ho'ouna 'oe i kēia leka nei ma ka namu haole iā Pelekikena Buki a me kona mau hoa Lepupalika. LH]
This column is coordinated by the Hawaiian Language Department at the University of Hawai'i at Mānoa.
E ho'ouna 'ia mai nä leka iä mäua, 'o ia ho'i 'o Laiana Wong a me Kekeha Solis ma ka pahu leka uila ma lalo nei:
a i 'ole ia, ma ke kelepona:
» 956-2627 (Laiana)
» 956-2624 (Kekeha)
BACK TO TOP
AYP ... Hülö! Hülö! ... Hülö?
Babä Yim
Synopsis: The author discusses the idiocy of assessing the progress of Hawaiian immersion students with an English assessment instrument and by people who don't know Hawaiian.
'Auhea 'oe e ka Hawa'i e 'auamo nei i ke kuleana o käkou, nä kama o nei pae 'äina, e ho'öla ai i ka 'ölelo makuahine ma o ka hänai 'ana i nä kamali'i i loko o ia 'ölelo nani lua'ole o ka 'äina. Ua 'ike mua anei 'oe i nä huapalapala AYP (Adequate Yearly Progress) ma ke kula aupuni a käu keiki? He aha ia mea 'o ka AYP? He helu ho'i näna e hö'ike i ka holomua a me ka 'ole o nä haumäna ma këlä kula aupuni këia kula aupuni ma ka hö'ike HSA (Hawai'i State Assessment). Inä nö e ho'okö nä haumäna o ke kula i ka AYP, holomua ke kula e like me ka ma'amau. Inä na'e, 'a'ole e ho'okö 'ia, ho'opa'i 'ia ke kula ma lalo o ke känäwai NCLB (No Child Left Behind).
Pehea nä kula kaiapuni ma Hawai'i nei? Hana nä haumäna 'ölelo Hawai'i i ka hö'ike HSA? Ho'opa'i 'ia nä kula 'ölelo Hawai'i ma lalo o ke känäwai NCLB? Koi 'ia nä kula kaiapuni i ka AYP? ?Ae...hana nä haumäna 'ölelo Hawai'i i ka hö'ike HSA (ma ka 'ölelo haole) a inä 'a'ole e loa'a ka AYP, ho'opa'i 'ia ke kula e like me ka mea i 'ölelo 'ia i ke känäwai NCLB. 'A'ole i kana mai ka hüpö o këia hana. Ma muli o ko läkou akamai a lokomaika'i nö ho'i, 'ae maila ke aupuni i ka ho'ona'auao 'ia o ko Hawai'i keiki ma o ka 'ölelo makuahine, akä loiloi 'ia na'e ua mau keiki nei ma o ka hö'ike 'ölelo haole, a aia nö he ho'opa'i no këlä mau kula 'ölelo Hawai'i e loa'a ?ole ka AYP. Pehea lä?
I mea aha ke kula 'ölelo Hawai'i inä loiloi 'ia ka holomua o nä haumäna e ka malihini 'ike 'ole i ka 'ölelo Hawai'i? Na Käkou nä Hawai?i e loiloi i ko käkou mau kula pono'ï. Ua lawa ko käkou lele 'ana i nä hupa ahi o 'amelika mä me he 'ïlio kaniwala lä. Ua manomano a lehulehu ka 'ike a ka Hawai'i. 'A'ole anei lawa ke akamai o ka po'e Hawai'i e ho'ona'auao ai i kä käkou mau keiki? No laila, inä nö e noho ana käu keiki i ke kula kaiapuni, e nänä 'oe i ka loa'a a me ka 'ole o ka AYP. Inä ua loa'a, he aha lä ka mea Hawai'i i waiho 'ia ma ka 'ao'ao i lawa ai ka manawa e ho'oma'ama'a ai no ka hö'ike haole? He aha nö ho'i ke kumu e komo ai käu keiki i ke kula 'ölelo Hawai'i inä 'o ka hö'ike haole a ka HSA ka mea nui a he 'ai pala maunu wale nö nä 'ike a ko käkou mau küpuna Hawai?i? AYP...hülö, ua ahu ka 'ala'ala.
[Mahalo iä 'oe, e Babä, he mana'o maika'i nö kou. A 'o nä känaka näna i ho'okumu i ke känäwai NCLB, he keu läkou a ka na'aupö. A oki loa ho'i ke koi 'ana i ke kula kaiapuni Hawai'i, e loiloi 'ia ma ka hö'ike 'ölelo haole, a no'ono'o haole nö ho'i paha. Maika'i paha ke ho'ouna 'oe i këia leka nei ma ka namu haole iä Pelekikena Buki a me kona mau hoa Lepupalika. LH]
This column is coordinated by the Hawaiian Language Department at the University of Hawai'i at Mānoa.
E ho'ouna 'ia mai nā leka iā māua, 'o ia ho'i 'o Laiana Wong a me Kekeha Solis ma ka pahu leka uila ma lalo nei:
a i 'ole ia, ma ke kelepona:
» 956-2627 (Laiana)
» 956-2624 (Kekeha)


text:
POSTED: 01:30 a.m. HST, Jul 02, 2011
LAST UPDATED: 06:26 p.m. HST, Aug 05, 2011
Synopsis: A person is recognized as being of a certain race based on genealogical connections. It is not something that one can aspire to be.
Aloha e nā hoa heluhelu o Kauakūkalahale. Eia nō ke ho'opuka 'ia aku nei ke kolu o ke kolamu pili i ke kūlana a me ke kuleana o ke kanaka e kapa 'ia nei he Hawai'i a he kanaka maoli paha. He nīnau kēia no ke kuleana, 'a'ole no ke aloha.
He nui nā 'ano kanaka o ka honua nei a ua 'oko'a kekahi a 'oko'a ho'i kekahi. 'O kekahi kumu e 'oko'a ai, 'o ia nō ka mo'okū'auhau, a 'o ia ihola ka mea e 'ike 'ia ai kona pilina i kona mau mākua, ko lāua pilina i ko lāua mau mākua, ko lākou pilina i ko lākou mau mākua, a pēlā wale aku nō. A 'o ka hui pū 'ana o ia mau kānaka me ka noho pū i nā makahiki he nui, ua kapa 'ia he lāhui. Ua kapa 'ia kēia mau lāhui ma ko lākou inoa pono'ī, a 'o Hawai'i ka inoa o ka lāhui kanaka i hiki ke ho'omeheu 'ia ko lākou mo'okū'auhau a ka wā ma mua o ka hō'ea 'ana mai o Kāpena Kuke. A no ke kā'ili 'ia o ua inoa nei e kekahi po'e i hiki 'ole ke ho'omeheu aku i ko lākou mo'okū'auhau a hiki i ia wā, a no ka ho'oka'awale 'ana i nā kānaka maoli mai nā Kānaka Maoli aku ma o ia mea he pākēneka, e like ho'i me ka mea i wehewehe 'ia i loko o kēlā mau kolamu 'elua i hala aku nei, a 'oiai ho'i he ho'okahi wale nō mokupuni i ho'ohanohano 'ia ma ia 'ano hea inoa 'ana, hele a huikau 'i'o nō ka mana'o o ia inoa lāhui. A 'o ia nō kekahi kumu i hea 'ia ai nā 'ano kanaka like 'ole a me nā mea like 'ole he nui i ka Hawai'i.
Ua 'ano hoihoi ke kapa 'ia 'ana o kekahi mau kānaka he mau kānaka maoli. Ma muli o kekahi pilina o ka mana'o o “maoli” i ia mea he 'oia'i'o, kohu mea lā, 'a'ole he mea 'oia'i'o nā kānaka 'ē a'e. He aha lā ho'i ke 'ano o ia mea he kanaka maoli 'ole? He mea ho'opunipuni paha? He ho'omeamea paha? He huikau mai ho'i kau! No ka manawa, e ho'ohana au i ka inoa “Hawai'i” no ke kuhi aku i nā kānaka a pau i hiki ke ho'omeheu aku i ko lākou mo'okū'auhau i ka wā ma mua o ka hō'ea mai o Kuke.
Inā he nui ke aloha o kekahi kanaka i nēia pae'āina, i nā kānaka ho'i, nā hana, nā mele, nā mea'ai, ia mea aku ia mea aku, e 'eha nō paha kona na'au ke hō'ole 'ia kona kūlana he Hawai'i.
E mana'o paha 'o ia ua ho'okae 'ia 'o ia ma muli o kona lāhui. 'O ka 'oia'i'o, aia nō paha kekahi mau kānaka (he Hawai'i paha kekahi a 'a'ole paha kekahi he Hawai'i) nona ia 'ano ho'okae. I ko'u mana'o na'e, 'o ka hapanui o nā kānaka, 'a'ohe o lākou mana'o ho'okae lāhui. Ua 'ike na'e lākou i ka 'oko'a o ke kuleana o kekahi kanaka a 'oko'a ho'i ke kuleana o kekahi. A no laila, 'a'ole kēia he nīnau no ke aloha. He nīnau nō na'e ia no ke kuleana. A i loko nō o ka mana nui e loa'a ana ma loko o ia mea he aloha, 'a'ole nō e lawa e ho'ololi ai i ke kuleana o ke kanaka. A i loko nō o ka 'i'ini nui o ke kanaka, 'a'ole hiki iā ia ke koho i kona lāhui. I 'ike 'ia nō kekahi kanaka no kekahi lāhui ma muli o kona mo'okū'auhau.
E ho'ouna 'ia mai n leka i mua, 'o ia ho'i 'o Laiana Wong a me Kekeha Solis ma ka pahu leka uila ma lalo nei:
» kwong@hawaii.edu
» rsolis@hawaii.edu
a i ‘ole ia, ma ke kelepona:
» 956-2627 (Laiana)
» 956-2624 (Kekeha)
This column is coordinated by Kawaihuelani Center for Hawaiian Language at the University of Hawai'i at Manoa.


text: 1Ngke E a tia n tataro Iesu, ao E nako ma ana reirei n ri aon te karaanga are Kiteron nakon te tabo are e mena iai te nne n aroka, ao E rin iai ma ana reirei. 2E ataa te tabo arei Iuta, are e kamwanea Iesu, bwa E rooroko iai Iesu ma ana reirei. 3Ma ngaia are ngke a roko irouna tautia tabemwaang ma bureitimanin te umwantabu ake a kanakoaki irouia ibonga ma Bwaritaio, ao e kairiia nakon te nne n aroka, ma uotaia taura ma ooi ma bwai ni buaka. 4E atai bwaai ni kabane Iesu ake a nangi riki nakoina, ma ngaia are E keerake, ao E taku nakoia, Antai ae kam ukoukoria? 5A kaeka ao a taku, Iesu are te I-Natareta. E taku Iesu nakoia, Boni Ngaia Ngai. Bon raoia naba te koraki aei n tei Iuta, are e kamwanea Iesu. 6Ao ngke E kaangai nakoia, Boni Ngaia Ngai, ao a keerikaaki ao a bwaka i aontano. 7E a manga titirakiniia riki ao E taku, Antai ae kam ukoukoria? Ao a kaeka ni kaangai, Iesu are te I-Natareta. 8E kaekaia Iesu ao E taku, I a tia n tuangkami bwa boni Ngaia Ngai; ma ngaia aei, ngkana kam ukoukorai, ao kanakoia uaakai. 9E atonga aei bwa e aonga ni kakoroaki bukin are E a kaman atongnga ngke E kaangai, Tamau, Akea temanna ae I kabuaa mai buakoia ake Ko anganai. 10Iai ana kabaang Betero irouna, ma ngaia are e buutia, ao e orea iai ana toro mataniwiia ibonga, ni korea taningana are mai ataina. Mariko aran te toro arei. 11E taku ngkanne Iesu nakoni Betero, Karina am kabaang i nanoni nnena; e kangaa, N nang aki mooi ni mwangkon te rawaawata ae E a tia n anganai Tamau? 12E tauuaki ngkanne Iesu irouia tautia ma aia mataniwi, ao irouia bureitimanin te umwantabu, ao a kabaea. 13A kairia moa nakon Annati; ngkai ngaia tamani buuni Kaiaba, are aia mataniwi ibonga n te ririki arei. 14Boni Kaiaba are e anga ana taeka n ibuobuoki nakoia I-Iutaia, ngke e taku bwa e riai ni mate temanna ibukiia kaain aon te aba. 15Ao e ri mwiin Iesu Timon Betero ma te reirei temanna. E kinaaki te reirei arei iroun aia mataniwi ibonga, ma ngaia are e rin n ri mwiin Iesu n ana auti aia mataniwi ibonga, ao e nako ni mena n te tabo are e aki bono aona; 16ma Betero, e tei i tinaniku i rarikin te mataroa. Ma ngaia are e oti nako te reirei are temanna, are e kinaaki iroun aia mataniwi ibonga, ao e taetae nakon neiere tantani i rarikin te mataroa, ao i mwiina e kaira Betero n rin ma ngaia. 17E taku ngkanne neiere tantani i rarikin te mataroa nakoni Betero, Tiaki naba ngkoe temanna i buakoia ana reirei te aomata arei? Ao ngaia e taku, Tiaki ngai. 18E kamariri, ma ngaia are a kamwaakaa te ai n aiana ae te marara tooro ma aia mataniwi I-Iutaia, ao a aangiia iai; raoia naba Betero n teitei, ao e aangnga naba. 19E titirakinaki ngkanne Iesu iroun aia mataniwi ibonga i bukiia ana reirei, ao ibukin ana taeka n reirei. 20E kaeka Iesu ao E taku, I a tia n taetae n aki karabaai nakon te aba; I aki toki n reirei ni mwaneabaia nako I-Iutaia ao i nanon te umwantabu, ao a bane n rooroko I-Iutaia; ao I aki atonga te bwai teuana ni karabaa. 21E aera bwa kam na titirakinai? Kam na titirakiniia te koraki ake a tia n ongoraa irou, bwa tera ae I taekinna nakoia; a ataa ae I taekinna. 22Ao ngke E atonga aei Iesu, ao e a oreia naba temanna irouia bureitiman ni baina, ao e taku, Ngaia anne arom ni kaekaa aia mataniwi ibonga? 23E kaeka Iesu ao E taku, Ngkana e bure au taeka, ao kaotia bwa tera burena; ma ngkana akea buren au taeka, ao bukin tera ngkai ko oreai? 24E a kanakoaki ngkanne Iesu iroun Annati nakoni Kaiaba are aia mataniwi ibonga, ao E tiku naba ma arona are E kabaeaki iai. 25E tabe n teitei Timon Betero n aangnga. A taku ngkanne nakoina tabeman ake a mena i rarikina, Tiaki boni ngkoe naba ana reirei temanna? E rawa Betero n taekana aei, ma ngaia are e taku, Tiaki ngai. 26Ao temanna irouia ana toro aia mataniwi ibonga, ae ana buu teuare e korea taningana Betero ni kabwakaa, e titirakina Betero ao e kaangai, Tiaki I nooriko ma Ngaia n te nne n aroka? 27E a manga rawa naba ngkanne n taekana aei Betero; ao e a tangi naba te moa. 28Ngke e a tibwa ingabong, ao a kaira Iesu man ana auti Kaiaba nakon te Beretoriam. A aki rin aia mataniwi I-Iutaia bwa a rawa n aki itiaki n aron katein te Aro n I-Iutaia, bwa a kan amwarake n te Toa are te Riao. 29Ma ngaia are e oti nako nako ia Birato, ao e tiirakiniia ni kaangai, Tera ae kam bukina te aomata aei iai? 30A kaeka ao a taku nakoina, Ngke arona bwa akea te mwakuri ae e buaakaka ae E karaoia, ao ti aki konaa n anganiko. 31E taku ngkanne Birato nakoia, Kairia nako ngkami, ao motika taekana n ai aron ami tua. A taku ngkanne I-Iutaia nakoina, E aki riai n taekan ara tua bwa ti na kamatea te aomata. 32E riki aei bwa e na kakoroaki bukin ana taeka Iesu are e atongnga ibukin aroni matena. 33E a manga rin ngkanne Birato n te Beretoriam, ao e wetea Iesu, ao e taku nakoina, Aia Uea I-Iutaia Ngkoe? 34E kaeka Iesu ao E taku, Bon am taeka taeka akanne, ke taekau mai irouia aomata ae a tuangko? 35E kaeka Birato ao e taku, Te I-Iutaia ngai? Bon oin am reti n aomata ma ibonga ake mataniwi aika a anga Ngkoe nakoiu; tera ae Ko a tia ni karaoia? 36E kaeka Iesu ao E taku, Tiaki mai aon te aba ueau; ngke arona bwa mai aon te aba ueau, ao a na buaka au aomata, bwa e aonga n akea ae e na tauuai nakoia I-Iutaia; ma tiaki mai aon te aba ueau. 37E taku ngkanne Birato nakoina, Bon te uea Ngkoe ngkanne? E kaeka Iesu ao E taku, Ko taku bwa te uea Ngai I bungiaki ibukin ae ti te kaotiota te koaua, ao aei naba bukin ae I roko iai i aon te aba. Ane e bwaabwaina te koaua, ao e ongo bwanaaau. 38E taku Birato nakoina, Ao tera te koaua? Ngke e tia n atonga aei Birato, ao e a manga oti nako nakoia I-Iutaia, ao e taku nakoia, Akea ana bure ae I kunea. 39Ma n aron te katei ae kam a tataneiai iai, ao I aki toki ni kainaomataa i bukimi te bure temanna ni katoaa tain te Toa are te Riao. Kam tangirai bwa N na kainaomataa i bukimi aia Uea I-Iutaia? 40A tatakaarua ngkanne nakoina ni kaangai, Tiaki Teuaei, ma Bwarabwa. Bwarabwa bon te tia kamwarua.


text: 1I mwiin arei ao E mwamwananga Iesu i aoni Kariraia; E aki konaa ni mwamwananga i aon Iutaia ibukina ngke a kani kamatea I-Iutaia. 2E a kaan roko tain aia bootaki I-Iutaia teuana are te Toa are te Umwanrianna. 3A kaangai ngkanne tarin Iesu nakoina, Kiitana ikai ao nako i Iutaia, bwa a aonga n noori mwakuri aika Ko karaoi am reirei. 4Bwa akea te aomata ae e karabaa ana mwakuri ni karaoia ngkana iai i nanona te kan ataaki irouia aomata. Ngkai Ko karaoi baikanne, ao kaotiko nakoia aomata nako. 5Akea onimakinana naba irouia ana reirei. 6E taku Iesu nakoia, E tuai ni bo au tai; ma ngkami, e a tau naba iroumi te tai n aki akaka. 7Akea bukin ae kam na ribaaki iai irouia aomata nako; ma iai bukin ribaakiu irouia, bwa I aki toki n tuangiia bwa a bubuaka aia mwakuri. 8Kam na nako ni kaea te bootaki. I aki nako Ngai ni kaea, bwa e tuai ni bo au tai. 9E atongi baikai nakoia, ao E tiku naba i Kariraia. 10Ngke a a tia n nako tarina nakon te Toa are te Umwanrianna, ao Ngaia E nako naba, ma E karabaa n nako n te aro ae akea ae ataia. 11A ukoukoria I-Iutaia n te Toa, ao a taku, E ngaa Teuarei? 12E bati te maningoongoo irouia aomata ibukina. A taku temwaangina, Te aomata Ngaia ae e raoiroi; ao temwaangina a taku, Tiaki; bon te tia burebureia aomata. 13Ma akea ae e kanenea bwanaana n taekinna irouia aomata, bwa a maakuia I-Iutaia. 14Ngke tao e a bo nuukan tain te Toa, ao E nako n te umwantabu Iesu, ao E reirei iai. 15A miimii irouna I-Iutaia, ao a taku, E kangaa n reke rabakaun te aomata aei, ao E aki rereireiaki? 16Ma ngaia are E taku Iesu nakoia, Tiaki au bwai au reirei, ma ana bwai Teuare e kanakomaiai. 17Ane e kukurei ni karaoa nanon te Atua, ao e na ataia iai bwa te bwai ae I anga bwa au reirei e nako mai iroun te Atua, ke e nako boni man au iango. 18Bwa te aomata ane e taetae n oin nanona, ao e kataia ni karekea kamoamoaana bon ibukina. Ma te aomata ae e tangira kamoamoaakin Teuare e kanakomaia, ao E kaotia bwa e taekina te koaua, ao tiaki te kaairua. 19Tiaki e anganingkami te Tua Mote, ao akea temanna i buakomi ae toua mwiina? Kam aera ngkai kam ukoukora kamateau? 20A kaeka aomata ao a taku, Iai iroum te taimonio; antai ae e ukoukora kamateam? 21E kaekaia Iesu ao E taku nakoia, I karaoa te mwakuri teuana ae e kamiimii, ao kam bane ni miimii iai. 22E anganingkami Mote te tua ibukin te korobero (ma n te koaua tiaki mai irouni Mote bwa mai irouia bakatibu), ao kam koroberoa te aomata n te taabati. 23Ngkana e koroberoaki te aomata n te taabati, n te aro ae e aki uruaki iai te tua are e anga Mote, ao tera bukin ae kam na un iai irou ngkai I kamaiua te aomata n te taabati? 24Kam na aki kairaki n ami motiki-taeka n taraan te bwai, ma kam na kairaki n ami motiki-taeka n te eti. 25A taku I-Ierutarem tabemwaang, Tiaki aei Teuare e a ukoukora kamateana? 26Noria, E taetae i mataia aomata, ao a aki taetae nakoina aia mataniwi I-Iutaia. Tao a bon ataia ae te Kristo Teuaei? 27Ma ngaira ti ataa te tabo are E nako maiai Teuaei; ma ngkana E roko te Kristo, ao akea ae e ataa te tabo are E nako maiai. 28Ma ngaia are ngke E reirei Iesu n te umwantabu, ao E kanenea bwanaana ao E taku, Kam ataai, ao kam ataa naba te tabo are I nako maiai? Ma I aki nakomai n oin nanou. Iai iroun Teuare e kanakomaiai, are kam aki ataia, te onimakinaki raoi. 29Ma I ataia Ngai, bwa I nako mai mai irouna, ao Ngaia ae e kanakomaiai. 30A ukoukora te anga ae a na tauua iai, ma akea temanna ae e roko baina i aona, ibukina bwa e tuai ni bo ana tai are E na tauuaki iai. 31Ma a mwaiti i buakoia aomata aika a kakoauaa Iesu. A taku, Ngkana E roko te Kristo, ao E na karaoi mwakuri aika a kamiimii ni kabatiai riki nakon ake E karaoi Teuaei? 32A ongo taekan Iesu aikai Bwaritaio n aia wirikiriki aomata, ma ngaia are i mwiin reken aia iango ma ibonga ake mataniwi, ao a kanakoia bureitimanin te umwantabu bwa a na tauua Iesu ni kaburea. 33E taku Iesu, N na kamaanai ni mena iroumi teutana riki, ao i mwiina N na kiitaningkami n nako n Teuare e kanakomaiai. 34Ane kam na ukoukorai, ma N na aki reke iroumi, bwa kam aki konaa n roko n te tabo are N na mena iai. 35A taku I-Iutaia ngkanne i bon irouia, E ngaa te tabo ae E na nako iai ngkai E na aki reke iroura? E na nako n aia kaawa I-Erene ike a maeka iai kaain ara bootanaomata, bwa E na reireiia I-Erene? 36Tera nanon ana taeka are e kaangai, ane kam na ukoukorai, ma N na aki reke iroumi, bwa kam aki konaa n roko n te tabo are N na mena iai. 37N te kabanea ni bong ae e kakannato n tain te Toa are te Umwanrianna, ao E tei rake Iesu, ao E kanenea bwanaana ni kaangai, Ane e kani mooi, ao ke e nakoiu bwa e na mooi. 38Ane e onimakinai, ao a na raanga nako karaanga n ran ni kamaiu mai nanona, n ai aron taekana n te Baibara. 39E taekina aei Iesu bwa taekan te Taamnei, are a na anganaki akana a onimakinna: bwa e tuai anganaki te aba te Taamnei, ibukina bwa E tuai ni bo ana tai Iesu n neboaki. 40Iai tabeman i buakoia aomata ake a bati aika a ongo ana taeka Iesu aikai, ma ngaia are a taku, Teuaei bon te buraabeti. 41Ao temwaangina a taku, Boni Ngaia te Kristo! Ma a taku ake temwaangina, Bwa E na kaoti te Kristo mai Kariraia? 42Tiaki e taku te Baibara bwa E na riki te Kristo man ana kariki Tawita, ao E na kaoti mai Betereem, are ana kaawa Tawita? 43Ma ngaia are a aki booraoi aia iango aomata n taekan Iesu. 44Iai temwaangina i buakoia aomata ake a bati aika a kan tauua Iesu, ma akea irouia ae e roko baina i aona. 45A oki bureitimanin te umwantabu nakoia ibonga ake mataniwi ma Bwaritaio; ao ngaiia a taku nakoia bureitimanin te umwantabu, Kam aera ngkai kam aki kairia mai? 46A kaekaia bureitiman ao a taku, Akea ma ngkoa ae aron Teuaei ngkana E taetae. 47A taku ngkanne Bwaritaio nakoia, Ao ngkami, kam mwaamwanaaki naba irouna? 48Iai aika a kakoauaa Iesu i buakoia aia mataniwi I-Iutaia ma Bwaritaio? 49Ma aomata aika a mwaiti aikai, aika a aki ataa te tua, ane a na reke kaiia! 50Ao Nikotemo ae te Bwaritaio naba, are e kawara Iesu rimoa, e taku nakoia aomata, 51Tiaki bwa e kaangai taekan ara Tua: bwa e aki konaa ni motikaki taekan te aomata ni karokoa ae e a tia moa n ongoraa te aba mai irouna ao n ataaki bwa tera ae e karaoia? 52A kaeka ao a taku nakoina, Te I-Kariraia naba ngkoe? Ko na ukeuke n te Baibara, ao ko na nooria iai bwa akea taekan te buraabeti ae e na kaoti mai Kariraia. 53A bane aomata n okiri aia auti.


text:
Curriculum links
Ngā tino wāhi ako
- Tikanga ā-Iwi
- Hangarau
- Ngā Toi
Ka noho i raro i ēhea whenu?
- Tikanga ā-Iwi – Te Ahurea me ngā Tuku Ihotanga, Te Wāhi me te Taio
- Hangarau – Te Hangarau me te Pāpori
- Ngā Toi – Toi Ataata - Maioha
Ngā tino pūkenga
Ngā Pūkenga Hīraurau, Ngā Pūkenga Mōhiohio, Ngā Pūkenga Whakawhitiwhiti Kōrero, Ngā Pūkenga Kōiri
Ngā reanga
1-4
Ngā tau
1 – 8
Ki runga ano
E tautoko ana i ēhea kaupapa kōrero?
- Te Pāpori o Te Moana-nui-a-Kiwa o Mua, o Nāianei
- Ngā Panoni Hou me ngā Tenenga
- Te Hītori o Aoteroa
- Te Kōrero Pūrākau
E hia te roa o tēnei mahi?
Me whakarite kia 15-20 meneti ki te torotoro i Te Huka ā Tai.
Ki runga ano
Ka kimihia ki hea?
- Te Papa 4, kei waenganui i te Mana Whenuame te Marae.
- Kua ngaro? Pātai atu ki tētahi Kaimanaaki o Te Papa.
He aha te take me heri au i taku akomanga ki tēnei taonga?
- Ko Te Huka ā Tai, tētahi o ngā Discovery Centres e whā kei Te Papa, e whakarato ana i tētahi wāhi pāhekoheko ko ngā tuku ihotanga me te hītori o te Māori te pūtake.
- Kua whakaritea tētahi kaimahi a Te Papa ki tēnei wāhi hei arataki i a koe, hei āwhina hoki i a koe.
Ki runga ano
He aha ngā mahi kei taua whakaaturanga?
- Tirohia ngā mahi toi tino pai nā ngā tamariki i tukuna mai e ētahi kura rerekē huri noa i Aotearoa.
- Titiro ki roto i te wakahuia kōwhai. Kitea ngā mea kua kōwhiria e ngā kaimahi o Te Papa me ētahi ākonga o ētahi kura hei whakaaturanga taonga.
- Whakarongo ki te mihimihi a Moana Maniapoto Jackson, ka kōrero ai i tāu ake.
- Ākona te whanaungatanga – ngā hononga ki tō whānau me tō whānau whānui.
- Tirohia tētahi rākau whakapapa e whakamahia ana e tētahi kaimahi ki te tātai whakapapa. Mā ngā kāniwha te kaikōrero e āwhina ki te mātau haere ki ngā whakatipuranga rerekē o ngā tīpuna.
- Tirohia te mahere Tapuwae Tīpuna e whakaatu nei i ngā ingoa Māori taketake mō ngā wāhi huri noa i Te Whanganui-a-Tara, he mea nunui, hira hoki i te hītori.
- Whakamaua ētahi kākahu ātaahua ko te hanga e ahu mai i ngā kākahu Māori taketake
- Mātaihia te rūma rangahau me ngā rauemi rorohiko kia kite i ngā pārongo mō ngā tuku ihotanga me te hītori a te Māori.
- Whakamātauria ō pūkenga piu poi.
- Tākarohia ētahi tākaro Māori taketake pēnei i te tī rākau, te mahi whai, me te ruru.
- Whakamātauria te raranga me te titiro ki ētahi taonga i hangaia ki te harakeke.
Ki runga ano
Me aha taku mōhio ki tēnei whakaaturanga?
- Ko Te Huka ā Tai tētahi o ngā Discovery Centres e whā kei Te Papa, ā, kei te Papa 4, pātata ki te wharepuni Mākōtukutuku.
- Kei te pā Te Huka ā Tai ki tētahi o ngā mauri e rua, arā he kōhatu, i mauria mai e Tāne i tana rapunga i ngā kete e toru o te mātauranga. Whakaurua ai te kōhatu mā, Te Huka ā Tai, ki roto i te waha o te ākonga hei tohu i tana takatū ki te ngongo mātauranga, ki te ako anō hoki.
- Ka whakarerekētia te iwi whakakī i te pae taumata i Te Papa i ia rua tau pea. He whakaaturanga tō taua iwi hei wāhanga o te whakaaturanga Mana Whenua. I taua wā hoki whakaaturia ai he mahi toi i Te Huka ā Tai mai i ētahi kura i roto i te rohe o taua iwi.
Ētahi kaupapa hei matapakinga pea
- Tirohia te mahere Tapuwae Tīpuna. Ka kitea he ritenga i ngā ingoa taketake me ērā e whakamahia ana i ēnei rā? Ki te pēnā, he aha aua ingoa?
- Ka taea te rapu he aha te tikanga o Te Huka ā Tai? He aha pea te take i huaina pērātia ai taua Discovery Centre?
- Tirohia ngā mahi toi a ngā tamariki. Kaua e titiro ki te tapanga, engari ki tō whakaaro e tohu ana te mahi toi i te aha? He aha ngā momo rawa tā i whakamahia?
- Titiro haeretia Te Huka ā Tai kia kite i ētahi kupu Māori e toru kāore anō kia kitea e koe i mua. Ka taea e koe ngā tikanga te rapu?
- Whakaarotia tētahi mea o tō ao ka kōwhiri koe hei taonga. He aha koe i kōwhiri ai i tēnā?
- Kōwhiria tētahi o ngā taonga nā ngā kaimahi a Te Papa. He aha, he aha pea tōna pūtake? Ki tō whakaaro, kua hangaia ki te aha?
- He aha ētahi mea hangaia ai ki te harakeke? Whakamahia ai hei aha?
Ki runga ano
Ngā kōrero kīnaki
Tai Awatea | Knowledge Net, te pātengi raraunga ipurangi o Te Papa.
He taonga whai pānga
Ki runga ano


text:
Ma te tangi me te tuku hupe ka ea te ngau o mate, o aitua. Apiti hono, tatai hono, ko ratou te hunga kahurangi ki a ratou ano, ko tatou te hunga ora ki te hunga ora e takatu nei i te mata o te whenua, ka nui te mihi ki a koutou katoa.
Ka hia ke nei nga wiki au e noho wahangu ana i nga wharangi niu pepa o Rotorua, otira, te taea te karo i nga ahuatanga kua pa mai ki te iwi Maori i nga wiki kua pahure ake. Heoi, i mua i taku whakapuaki i oku whakaaro, me tuku mihi au ki a ratou e whakapau werawera ki te tautoko i ahau i nga tauwhiringa poti a motu. Ki a koutou i whai wa ki te hapai i ahau a-ringa, a-koha, a-whakaaro, tena hoki koutou katoa.
Katahi ano au ka hoki mai i te Kooti Matua o Tamaki Makaurau ki te tautoko i taku hoa a Tame Iti i a ia e whakawangia ana e te karauna. Te taea te korero mo nga take i ara atu i reira, engari, ki a au, ko te hara ke i pa atu ki a Ngai Tuhoe, ara, ki nga whanau ohorere ki te koinga o te pu, ki nga tamariki mokopuna i whakamatakutia me te kore paku whakaaro mo o ratou kare-a-roto. E kore e taea te karo i te mamae i pa atu ki a ratou, a, ko wai ra kei te whakatikatika i aua mamae, ko ratou ano. E aue tonu ana a Tuhoe ki nga hara i pa atu ki a ratou i nga tau 159 ki mua, ara, ki te "scorched earth policy". Kaore e kore ka apakuratia nga ahuatanga i pa atu ki a ratou wha tau ki mua mo nga tau e heke mai nei. He hokinga mahara, ka tika.
He pera hoki taua take te hoko atu i nga rawa o te motu. Kaore te Paati Maori i te tautoko i taua mahi, heoi, ko te tiini i te wahanga o te Tiriti mai i te ture rawa o te motu te tino take e riri ana te iwi Maori. Ma te tiini i taua wahanga ka taea e te Kawanatanga te hoko atu i aua rawa, a, ko te tino putake ko tera o te whakakore i te reo o Ngai Maori i roto i nga nekenekehanga o te motu. Me ki, te herenga o Ngai Maori ki te Karauna i raro i nga matapono o te Tiriti, ara, te tiaki me te manaaki. No reira, e kore e taea te aro whakamua mena kaore he paku korero o Ngai Maori e pa ana ki tetahi nekenekehanga. Kei te hoki nga mahara ki te hikoi o te tau 2004 mo te takutai moana.
Tena, i mua i taku whakakapi i tenei tuhinga, me tuku mihi au ki a ratou i tu whakahihi i nga whakataetae kapa haka o Te Arawa waka i te wiki kua pahure. I te putanga o tenei tuhinga kua tu ke nga whakataetae, a, kaore e kore i tu maia, tu toa nga kapa katoa. Mai i tenei whakataetae ka tuku ko nga roopu toa e ono ki nga whakataetae a motu ka tu ki konei hei te tau e heke mai nei. Ka mau te wehi!
I welcome feedback: email mpwaiariki@parliament.govt.nz, Postal PO Box 12028, Rotorua, Ph 07 3503261.


text:
Pārera
Ko te Pārera he manu waimāori o Aotearoa. He rakiraki hāura, kōtiwhatiwha. Ko tōna tohu ko te mā o te kanohi, me te tāhei pango o te karu.
Ko te ingoa pūtaiao o te Pārera he Anas superciliosa. Ko te ingoa o tēnei manu i te reo Pākehā he Grey Duck.
Hoto ki waho[edit | edit source]
- He whakaahua, he konae mō Anas superciliosa kei te Wikimedia Commons.
Tohutoro[edit | edit source]
- Robertson, C J R. (Etita), 1985. Reader's Digest Complete Book of New Zealand Birds. Poihākena: Reader's Digest.


text:
KO WIKITORIA te Kuini o Ingarani i tana mahara atawai ki nga Rangatira me nga Hapu o Nu Tirani i tana hiahia hoki kia tohungia ki a ratou o ratou rangatiratanga me to ratou wenua, a kia mau tonu hoki te Rongo ki a ratou me te Atanoho hoki kua wakaaro ia he mea tika kia tukua mai tetahi Rangatira – hei kai wakarite ki nga Tangata maori o Nu Tirani – kia wakaaetia e nga Rangatira Maori te Kawanatanga o te Kuini ki nga wahikatoa o te wenua nei me nga motu – na te mea hoki he tokomaha ke nga tangata o tona Iwi Kua noho ki tenei wenua, a e haere mai nei.
Na ko te Kuini e hiahia ana kia wakaritea te Kawanatanga kia kaua ai nga kino e puta mai ki te tangata Maori ki te Pakeha e noho ture kore ana.
Na kua pai te Kuini kia tukua a hau a Wiremu Hopihona he Kapitana i te Roiara Nawi hei Kawana mo nga wahi katoa o Nu Tirani e tukua aianei amua atu ki te Kuini, e mea atu ana ia ki nga Rangatira o te wakaminenga o nga hapu o Nu Tirani me era Rangatira atu enei ture ka korerotia nei.
Ko te tuatahi
Ko nga Rangatira o te wakaminenga me nga Rangatira katoa hoki ki hai i uru ki taua wakaminenga ka tuku rawa atu ki te Kuini o Ingarani ake tonu atu – te Kawanatanga katoa o o ratou wenua.
Ko te tuarua
Ko te Kuini o Ingarani ka wakarite ka wakaae ki nga Rangitira ki nga hapu – ki nga tangata katoa o Nu Tirani te tino rangatiratanga o o ratou wenua o ratou kainga me o ratou taonga katoa. Otiia ko nga Rangatira o te wakaminenga me nga Rangatira katoa atu ka tuku ki te Kuini te hokonga o era wahi wenua e pai ai te tangata nona te Wenua – ki te ritenga o te utu e wakaritea ai e ratou ko te kai hoko e meatia nei e te Kuini hei kai hoko mona.
Ko te tuatoru
Hei wakaritenga mai hoki tenei mo te wakaaetanga ki te Kawanatanga o te Kuini – Ka tiakina e te Kuini o Ingarani nga tangata maori katoa o Nu Tirani ka tukua ki a ratou nga tikanga katoa rite tahi ki ana mea ki nga tangata o Ingarani.
(signed) William Hobson, Consul and Lieutenant-Governor.
Na ko matou ko nga Rangatira o te Wakaminenga o nga hapu o Nu Tirani ka huihui nei ki Waitangi ko matou hoki ko nga Rangatira o Nu Tirani ka kite nei i te ritenga o enei kupu, ka tangohia ka wakaaetia katoatia e matou, koia ka tohungia ai o matou ingoa o matou tohu.
Ka meatia tenei ki Waitangi i te ono o nga ra o Pepueri i te tau kotahi mano, e waru rau e wa te kau o to tatou Ariki.


text:
Pahua
KAUAKŪKALAHALE
Kekeha Solis
Synopsis: The story of Pahua, Kamehameha V's pet parrot. And a song composed for him by Kaehu, a famous composer of Kaua'i.
'O Pāhua kai 'ōlelo maila
I pāpale nui ko'u lā.
Komo a nalo ke po'o lā
Koe mai ke kino i waho lā.
Noho iho a li'uli'u lā
Luliluli mālie a'ela.
Hā'ina mai ka puana lā
'O Pāhua pāpale nui lā.
'O KA INOA o ke mele ma luna a'e nei, 'o ia 'o Pāpale nui, Pāhua pāpale nui. A na The Hawaiian Echoes i hīmeni i ua mele nei i ka wā ma mua aku o ka CD a me ka lola paha. 'O nā paukū i hō'ike 'ia a'e nei ma luna, he māhele pōkole wale nō ia no loko mai o kahi mele lō'ihi i kapa 'ia 'o Pahua ka i 'ōlelo mai. Aia nō ua mele nei ma ka puke Nā Mele Welo. He mele oli ia a ua haku 'ia i ke au iā Kamehameha V. Na Kaehu i haku. He haku mele kaulana 'o ia no Kaua'i. A i ka heluhelu 'ana aku nei o ko 'oukou mea kākau i ua mele oli nei a me kona mo'olelo, ulu ka hoi a komo ihola ka mana'o i loko o'u nei, e kākau mai i ka mo'olelo i mea e nanea ai 'oukou, nā makamaka heluhelu o Kauakūkalahale. Penei ka mo'olelo.
'O Kamehameha V, 'o ia ka mea e kū ana i ka moku, i Mō'ī ho'i no kēia pae 'āina nei 'o Hawai'i. A he manu aloha hānaiāhuhu kā ua Mō'ī nei, a 'o Pahua kona inoa. I kapa 'ia ka inoa o ia manu aloha ma ka inoa o ka ma'i o Kamehameha V, 'o Pahua.
Ho'okahi lā, nui ka leo o ua hānaiāhuhu nei a ke Ali'i i ka 'uā 'ana a'e, "Hula! Hula!"
['Eā, 'akahi nō paha 'oukou a lohe i ka manu 'ōlelo Hawai'i. Mai nō a poina, e nā makamaka heluhelu, 'o ka manu aloha, he manu wala'au nō ia, a 'oiai, 'o ka 'ōlelo Hawai'i nō ka 'ōlelo nui o nei 'āina i ia manawa, 'o ia ihola ka 'ōlelo a Pahua e ho'opuka ai.]
I ka manawa i lohe 'ia ai ia 'ōlelo a ia nei, 'o ka ho'omaka a'ela nō ia o nā kānaka oli e oli i nā oli hula like 'ole. 'A'ole i kū iki i ka makemake o ua Pahua nei, a uluhua a'ela 'o ia nei. 'Uā ana ka leo o ua manu aloha nei, "Hele ma kahi 'ē! Hele ma kahi 'ē!" I ka wā e oli ana nā kānaka, aia lā 'o Kaehu ke nānā wale maila nō i ka hānaiāhuhu a ke Ali'i.
Ma hope mai o ia lā, lilo ihola i mea ma'a mau iā Pahua ke kauoha 'ana aku i hula, a me kona hele 'ana a uluhua ma muli o ke kō 'ole o kona makemake.
A i kekahi lā a Pahua e kauoha ana i hula, komo maila 'o Kaehu, ka haku mele kaulana o Kaua'i, i loko o ka lumi, a 'o ko ia ala oli maila nō ia i kahi oli āna i haku ai ['o Pahua ka i 'Ōlelo Mai]. A maika'i wale ia mele ma nā 'ano a pau. Lele a 'oni'oni ana ua Pahua nei i ka lohe 'ana i ke oli a Kaehu me ka 'ī 'ana aku, "Le'ale'a! Le'ale'a!" A ma muli o ke kū 'ana o ia oli i ka hoi o ua manu aloha nei a ke Ali'i, a'o maila kekahi po'e, a 'a'ole nō i li'uli'u, laha akula ia oli a Kaehu a ma nā wahi kua'āina.
'O ia ihola ka mo'olelo o Pahua, ka manu aloha o Kamehameha V.
This column is coordinated by the Hawaiian Language Department at the University of Hawai'i at Mānoa.
E ho'ouna 'ia mai nä leka iä mäua, 'o ia ho'i 'o Laiana Wong a me Kekeha Solis ma ka pahu leka uila ma lalo nei:
a i 'ole ia, ma ke kelepona:
» 956-2627 (Laiana)
» 956-2624 (Kekeha)
BACK TO TOP
Pahua
KAUAKÜKALAHALE
Kekeha Solis
Synopsis: The story of Pahua, Kamehameha V's pet parrot. And a song composed for him by Kaehu, a famous composer of Kaua'i.
'O Pähua kai 'ölelo maila
I päpale nui ko'u lä.
Komo a nalo ke po'o lä
Koe mai ke kino i waho lä.
Noho iho a li'uli'u lä
Luliluli mälie a'ela.
Hä'ina mai ka puana lä
'O Pähua päpale nui lä.
'O KA INOA o ke mele ma luna a'e nei, 'o ia 'o Päpale nui, Pähua päpale nui. A na The Hawaiian Echoes i hïmeni i ua mele nei i ka wä ma mua aku o ka CD a me ka lola paha. 'O nä paukü i hö'ike 'ia a'e nei ma luna, he mähele pökole wale nö ia no loko mai o kahi mele lö'ihi i kapa 'ia 'o Pahua ka i 'ölelo mai. Aia nö ua mele nei ma ka puke Nä Mele Welo. He mele oli ia a ua haku 'ia i ke au iä Kamehameha V. Na Kaehu i haku. He haku mele kaulana 'o ia no Kaua'i. A i ka heluhelu 'ana aku nei o ko 'oukou mea käkau i ua mele oli nei a me kona mo'olelo, ulu ka hoi a komo ihola ka mana'o i loko o'u nei, e käkau mai i ka mo'olelo i mea e nanea ai 'oukou, nä makamaka heluhelu o Kauakükalahale. Penei ka mo'olelo.
'O Kamehameha V, 'o ia ka mea e kü ana i ka moku, i Mö'ï ho'i no këia pae 'äina nei 'o Hawai'i. A he manu aloha hänaiähuhu kä ua Mö'ï nei, a 'o Pahua kona inoa. I kapa 'ia ka inoa o ia manu aloha ma ka inoa o ka ma'i o Kamehameha V, 'o Pahua.
Ho'okahi lä, nui ka leo o ua hänaiähuhu nei a ke Ali'i i ka 'uä 'ana a'e, "Hula! Hula!"
['Eä, 'akahi nö paha 'oukou a lohe i ka manu 'ölelo Hawai'i. Mai nö a poina, e nä makamaka heluhelu, 'o ka manu aloha, he manu wala'au nö ia, a 'oiai, 'o ka 'ölelo Hawai'i nö ka 'ölelo nui o nei 'äina i ia manawa, 'o ia ihola ka 'ölelo a Pahua e ho'opuka ai.]
I ka manawa i lohe 'ia ai ia 'ölelo a ia nei, 'o ka ho'omaka a'ela nö ia o nä känaka oli e oli i nä oli hula like 'ole. 'A'ole i kü iki i ka makemake o ua Pahua nei, a uluhua a'ela 'o ia nei. 'Uä ana ka leo o ua manu aloha nei, "Hele ma kahi 'ë! Hele ma kahi 'ë!" I ka wä e oli ana nä känaka, aia lä 'o Kaehu ke nänä wale maila nö i ka hänaiähuhu a ke Ali'i.
Ma hope mai o ia lä, lilo ihola i mea ma'a mau iä Pahua ke kauoha 'ana aku i hula, a me kona hele 'ana a uluhua ma muli o ke kö 'ole o kona makemake.
A i kekahi lä a Pahua e kauoha ana i hula, komo maila 'o Kaehu, ka haku mele kaulana o Kaua'i, i loko o ka lumi, a 'o ko ia ala oli maila nö ia i kahi oli äna i haku ai ['o Pahua ka i 'Ölelo Mai]. A maika'i wale ia mele ma nä 'ano a pau. Lele a 'oni'oni ana ua Pahua nei i ka lohe 'ana i ke oli a Kaehu me ka 'ï 'ana aku, "Le'ale'a! Le'ale'a!" A ma muli o ke kü 'ana o ia oli i ka hoi o ua manu aloha nei a ke Ali'i, a'o maila kekahi po'e, a 'a'ole nö i li'uli'u, laha akula ia oli a Kaehu a ma nä wahi kua'äina.
'O ia ihola ka mo'olelo o Pahua, ka manu aloha o Kamehameha V.
This column is coordinated by the Hawaiian Language Department at the University of Hawai'i at Mānoa.
E ho'ouna 'ia mai nā leka iā māua, 'o ia ho'i 'o Laiana Wong a me Kekeha Solis ma ka pahu leka uila ma lalo nei:
a i 'ole ia, ma ke kelepona:
» 956-2627 (Laiana)
» 956-2624 (Kekeha)