c: text/html

text:
Te Evanelia a Ioane Ra
De Wikipedia
- Ivai na te Logo i te matamua ra, i te Atua ra hoy te Logo, e o te Atua hoy te Logo.
- I te Atua ra hoy oia i te matamua ra.
- Na ’na i hamani te mau mea ntoa nei, aore roa e, e ere oia i te hoê mea i amaina.
- Tei roto ia ’na te ora, e taua ora r ato te taata ïa maramarama.
- I anaana mai na te maramarama i te pouri, nita râ te pouri, aita râ te pouri i farii atu.
- I tonohia mai te hoê taata mao ô mni i te Atua ra, o Ioane te i‘oa.
- I haere mai taua taata ra ei ite, e fíate i taua maramarama ru, ia faaro te taata atoa ia ’na.
- E ere râ oia iho i taua maramarama ra, i haere mai râ e faaita i taua maramarama ra.
- Oia te maramarama mau, o te haamaramarama mai i te taata atoa i to ’na aérea mai i te ao nei.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Marae
Ko te marae te tūrangawaewae o te iwi.
Rārangi kōrero
I Te Moana-nui-a-Kiwa[edit | edit source]
He kupu tino tawhito tēnei kupu 'marae'. Ki ngā iwi o Te Ao-o-Kiwa, he wāhi tapu te marae, he wāhi i mahia ai ngā mahi tapu, ngā huihuinga a te iwi. I ngā reo o Tahiti, o Rarotonga, he marae tēnei; ki ngā tāngata o Tonga, he mala'e; i ngā reo o Hāmoa, o Hawai'i, he malae. He wāhi ātea takawhā tēnei, he kōhatu, he pou rānei e tū ana ki ia taha, ki ia taha, hei wāhi mahi i ngā karakia tapu.
Nō te Rautau 19, ko te taenga mai o te whakapono karaitiana ki ngā moutere o Te Moana-nui-a-Kiwa, ka whakarerea ngā marae o reira, ka whakangaromia te nuinga. Ko ētahi i waiho hei wāhi mā ngā turuhi, mā ngā kaimātai whaipara tangata. Otirā, mau tonu te tapu o ngā marae. Kei ngā Kuki Airani, ka mau tonu te iwi ki te whakapai o ētahi o ngā marae o reira (ko Ara-i-te-tonga, ko Vaerota, ko Taputapuatea) mō ngā karakia whakapai i ngā ariki hou.
I Aotearoa nei[edit | edit source]
I Aotearoa nei, i te wā i noho ai ngā tūpuna ki ngā pā tūwatawata, he wāhi te 'marae' kei mua i tētahi whare whakairo. He ingoa anō tō taua wāhi ko te 'marae ātea'. Ka mahia i konei ngā tikanga katoa e pā ana ki te iwi, he wāhi mā ngā tohunga e mahi ngā ritenga tapu. Kei muri i te marae, he whare maihi e tū ana. Ko tēnei whare he whare tapu, he whare whakapaipai, he mea whakairo, kia mōhio ai te iwi, ko te whare o te rangatira tērā. Kāore e taea te tomo noa ki roto ki taua whare, kia mātua tohia te tangata ki te wai tapu, kia purea ia ki ngā karakia, kātahi anō ka uru ki roto.
I ēnei rā, kua āhua rerekē haere te tikanga o te kupu 'marae'. Ko ngā whare katoa e tū ana ki te papakāinga e kīa ana he marae; arā ko te wharenui i mua i te marae ātea, ko te wharekai, ko ngā whare horoi. I mua atu i ngā mahi hanga i tētahi whare hou, ka huihui ngā kaumātua o te rohe whakawhitiwhiti whakaaro ai, whiriwhiri kaupapa ai mō te marae. Ka whakaae mai rātou ki te ingoa o te wharenui, ki ngā ingoa o ngā whare katoa o te marae.
Ko te wharenui he wāhi mō ngā huihuinga, mō ngā mahi toi, mō ērā mahi atu atu. I reira moe ai ngā manuhiri ki te taha o te tangata whenua. I roto i te wharekai, ka noho tahi rātou ki te kai, ki te mahi rānei i ngā mahi a te iwi. Kei te marae ātea, ka tū te iwi ki te pōwhiri ki ngā manuhiri, ki te whāikōrero.
Whāikōrero[edit | edit source]
Ka tū tētahi tangata ki te marae, ki te whakapuaki i ngā whakaaro i takea mai i te hōhonutanga o tōna hinengaro, ka whakarongo te iwi ki aua kōrero, ā, mā ēnei ka taea e rātou te tatau ōna karangatanga, te wāhi mōna i roto i te iwi. Ka rangatira te whakatakoto o āna kupu, ko ia anō hei rangatira whakatau mōna. Ko tēnei ko tōna mārama ki te reo, te taonga nāna i tā te rangatira ki tōna rae. Ka whakaritea ki te korimako, he manu tino reo reka o te wao nui a Tāne. I ngā wā o mua, e āhei ai te tauira hei pū kōrero, i whāngaia ia ki taua manu kia whiwhi ai ki ōna painga. Ko te tangata i mātau ki te kōrero i huaina he korimako, ā, ka whakarongo te iwi ki te rangi, ki ngā kupu i taka mai i ōna ngutu.
Kei ngā marae anake e rongona ēnei momo kōrero, ā, kei reira anake ka taea ai te hōhonu, ahakoa kei te ia i roto i te kaikōrero ngā toto rangatira, ahakoa i heke mai ia i te aho o te waru, kāore he mea hei aukati i a ia ki te tū tōna marae, notemea he oneone tuku iho tēnei ki te iwi katoa, ki ōna i kīa rā, ki ōna whakatupuranga, ki ōna whakatupuranga, he papakāinga tēnei, te taonga tūhonohono, nāna i whakatōpū ngā whakaminenga o ngā hapū i ngā karangatanga huhua o te takiwā. He papa huinga tāngata tēnei i ngā wā o te pai, e hui ai te iwi i ōna whakatapere, e tangi ai i ngā wā o te hēmanawa, o te pouri.
I ngā kura[edit | edit source]
I ngā tau kua pahure ake nei, tahuri ai ngā kura, ngā kāreti, ngā whare wānanga o Aotearoa nei ki te whakatū marae mō rātou anō, hei wāhi whakaako i ngā mahi Māori, i te reo, i te whāikōrero. Kei Waipapa Marae, kei te marae o Te Whare Wānanga o Tāmaki-makau-rau, ka tū ko ngā whiwhinga tohu a te Tari Māori, ko ngā pōwhiri mō ngā kaimahi hou o te Whare Wānanga. Engari ka mātua whakamahia ki te whakaako i te reo, i ngā tikanga a te Māori, i te whāikōrero, me ngā pōwhiri ki ngā manuhiri tuarangi o te Whare Wānanga.
Tirohia hoki[edit | edit source]
Hoto ki waho[edit | edit source]
- Kōrero o mua: te marae (reo Pākehā)
Tohutoro[edit | edit source]
- C. Barlow, Tikanga Whakaaro. Tāmaki-makau-rau, Oxford, 1991.
- W. Kaa, Te O. Kaa, Apirana Ngata: Āna Tuhinga i te Reo Māori. Te Whanga-nui-a-Tara: Te Whare Tā Pukapuka a Te Whare Wānanga o Te Upoko o Te Ika-a-Māui, 1996.


text: 1Ko na kauringia am aomata bwa a na aan-taeka irouia ueea ma taan tau-taeka, ao a na ongeaaba ma n tauraoi nakoni karaoani mwakuri aika a raraoi ni kabane; 2a na tai taetae ni kabuaakaka temanna, a na tai unun, a na taotaon nanoia, a na kaota te aro n nimamannei ni kabanea nakoia aomata ni kabaneia. 3Bwa ti bon nanobaba naba ngaira ngkoa, ao ti aki ongeaaba; ti burebureaki ao ti toronaki n naano nako ni kaibwabwaru ma baika ti na kakukureiaki iai ni kabane ara bongi ni maiu, ni karaoan te buaakaka ma bwainan te bakantang; ao ti ribaaki irouia aomata, ao ngaira ti ribaia aomata. 4Ma ngke e kaotaki ana atataiaomata ma tangiraia aomata iroun te Atua ae ara Tia Kamaiu, 5ao ti a kamaiuaki irouna, tiaki ibukini mwakuri aika ti a tia ni karaoi ngke ti kani karaoa nanon te Atua, ma ibukin oin nanona n nanoanga; are E kamaiura iai ri nanon te tebotebo ni kaitiaki n te ran are e reitaki ma te manga-bungiaki, ao n ana mwakuri te Taamnei are e Raoiroi ni manga-kaboouan te maiu. 6E nurakina ni kabatiaa te Taamnei are e Raoiroi i aora te Atua iroun Iesu Kristo are ara Tia Kamaiu, 7bwa a aonga n reke reitakira ma te Atua n ana akoi, ao e na reke bwa ara bwai te maiu are e aki toki are ti kaantaningaia. 8E koaua te taeka aei. I tangiriko bwa ko na karokoraoa aron taekinani baikai, bwa a aonga akana onimakina te Atua n tarataraiia bwa a na kaakaraoi mwakuri aika a raraoi, aika a raoiroi ma ni boongana i bukiia aomata. 9Ma ko na kararoako man taian titiraki ni baba, ma taiani kateiriki, ma unra, ma kauntaeka i aon taekan te Tua, bwa akea manenaia ao akea naba uaaia. 10Ao ibukin te aomata ae e karika te i raraaure n iango irouia aomata, ko na aki manga tabe ma ngaia ngkana ko a tia ni kauoua reireiana; 11ngkai ko a ataia bwa te aomata anne e aki eti arona, ao ana bure a kakoauaa arona nakoina bwa e kaairua. 12Ngkana I kanakoa Aretema nakoim, ke tao Tukiko, ao ko na bareiko ni kawarai i Nikobori; bwa I a tia ni baaireia bwa N na kabanea bongin te aumeaang iai. 13Ko na buoka Tena are te rooia ma Aboro, bwa a aonga ni waekoa ni mwananga, ao taraia bwa a na akea te bae a na kainnanoia. 14A reireiaki ara aomata bwa a na kaakaraoi mwakuri aika a raraoi, bwa a aonga ni buoki kain nano aika a riai, ao n te aro aei a boongana iai aia tai. 15A bbane ni kamauriko aomata aikaa mena irou. Ko na anga ara kamauri nakoia ake a tangiriira n te onimaki. E na mena te aakoaki iroumi ni kabaneingkami.


text:
Māori Medicine (Rongoa)
A person was specially selected for training in the art of Māori medicine by a tohunga pu (expert) from the whare wananga (house of learning). Ailments were treated in a holistic manner - by spiritual healing, by the power of karakia (prayer), by the mana (power) of the tohunga, and by the use of herbs. I āta tohua he tangata hirahira hei ākonga mō ngā mahi rongoā Māori e tētahi tohunga nō te whare wānanga. I whakamaimoatia torowhānuitia ngā āhuatanga whakaora māuiui mā te whakaora taha wairua, mā ngā karakia, mā ngā pukenga o te tohunga, me ngā rau amiami
Ko ngā pūkenga mahi rongoā he tapu, nā reira, he iti noa iho rātou ka tohua mō tenei mahi. He wehe kē te wāhi mahi rongoā i te wāhi mahi kai, pērā anō me ngā taputapu waihanga. I ētahi wā ko aua rongoā whakaora nō te tupu kotahi, i ētahi wā nō ngā tupu maha.
Mō ngā Māori i mua i te Pākehā, heoi anō pea ngā mate urutā, he mate ngerengere me te mate kohi. Kāhore he ia āraitanga mate o te Māori mō ngā tumomo mate i kawea mai e te Pākehā pēnei i te mate rewharewha, i te mate karawaka, me ētahi atu kirikā.
Ka whāngaia he rau amiami mō ngā mate hā pēnei i te kume, te pūkawe kakā, me te mare; mō te mate puku, mō te mate whēkau, mō ngā puru mimi, mō te mate wahine, ngā uauatanga o te whakawhānau pēpi, me tētahi āhuatanga o te mate kohi.
Kei te whakamahia anō he rau amiami mō ngā mate kiri, pēnei i te whēwhē, mō te wera, te waihakihaki, te mate ngerengere, te mate muna, mō te kiritona, mō te whati, me te whara.
Te nuinga o ngā pārongo rongoā nā ngā tuhinga a ngā Pākehā, me ngā mihinare, mai i ā rātou patapatai, mātakitaki rānei i ngā pūkenga taketake whakamahi tupu.
He rerekē ngā ingoa mō ngā tupu a ētahi iwi, ki ērā o ētahi atu. He āhua ōrite ngā ingoa o ētahi tupu, pēnei i te kahikātoa me te kahikatea. He ahua ōrite ngā ingoa, engari he tino rerekē aua rākau.
Ētahi o ngā panuitanga e pā ana ki te tupu rongoā kei te tautokohia e ngā rangahau a ngā tohunga o te pūtaiao, me ngā rangahau o ngā tupu ōrite nō whenua kē. Ko tētahi tauira ko te kawakawa, kei te tupu ōna whanaunga i ētahi atu whenua o te Moana-nui-a-Kiwa, kei te whakamahia hoki e rātou hei rongoā, arā, kei te rangahautia e ngā kaipūtaiao.
Kei raro ake nei ngā pānuitanga e whakaatu ana i ngā hua rongoā o ētahi tupu nō Aotearoa nei. Te nuinga o ēnei tuhinga nā ngā Pākehā tuatahi, me ngā mihinare, engari ehara mō te whakaora i a koe anō, nā te mea kahore anō kia whakamanaia e ngā mahi rangahau.
Below is information that illustrates the medicinal use of a few New Zealand plants. It has been taken predominantly from the recordings of early settlers and missionaries and is not intended for self-medication as in many cases it has not been verified.


text:
POSTED: 01:30 a.m. HST, May 18, 2013
Synopsis: “Progress is impossible without change, and those who cannot change their minds cannot change anything.” -— George Bernard Shaw
———
Aloha pumehana e nā makamaka e heluhelu nei. Ho'ola'a 'ia kēia 'atikala no ku'u kupunahine 'o Lokelani Moreno. He kupuna 'o ia ma nā kula ha'aha'a ma kahi o 'umi makahiki. He wahine ikaika 'o ia a he kumu ho'ohālike nui no'u. Nui kona a'o 'ana mai ia'u i ku'u wā kamali'i. He kohu 'a'aka a na'au pōkole i kahi wā, no ka mea, 'a'ole 'o ia hoihoi i ka ho'opaumanawa. Kūlia nō 'o ia i ka pahuhopu a ho'okō aku nō i nā kuleana. I ka ha'alele 'ana o ka hā iā ia he wā kaumaha a pa'akikī no'u. I kēlā me kēia lā ma ia hope iho, noho wale au me ka hāli'ali'a aloha iā ia. Ua hele nō a kāmoloā ke 'ano.
Ma muli o kona hala 'ana, no'ono'o nui au e pili ana i ka holomua o ka'u mau hana pono'ī a me ka holomua nō ho'i o ka po'e Hawai'i. Ke mana'o nei au e ho'oikaika i ka mālama 'ana i ko'u mau pilina, nā kuleana kula, a me ka'u mau hana like 'ole a pau. I kēia mau lā nō ho'i, nui ke kūkākūkā a me ka paio 'ana no ke 'ano o ia mea he “Hawai'i maoli”. He aha ia mea he Hawai'i maoli? He nīnau wāhi pūniu nō ia. Ho'omana'o au i kekahi mo'olelo a'u i heluhelu ai ma loko o ka papa i kēlā kau aku nei. Penei ho'i:
Aia 'elua kime pōhīna'i 'ōiwi ma ka ho'okūkū kahului. 'Oko'a ka lāhui o kekahi a 'oko'a nō ho'i ko kekahi. I ka lā ma mua pono o ka ho'okūkū 'ana, ua mana'o ke kime mua, aia ka pono i ke kiu aku i ka hoa paio i mea e 'ike ai i kona akamai a me ka 'ole i ka pā'ani 'ana. I kiu aku ka hana, ua 'ike 'ia ke akamai loa o kēlā kime i ka pā'ani. No laila, ua ho'i lākou nei me ka mana'o e eo ana paha ke ho'okūkū, e aho ho'i ke kūkākūkā 'ana i ka mea e lilo ai ke eo iā lākou.
I ka hopena o ke kūkā, ua kuhi lākou 'a'ole paha he po'e 'ōiwi maoli nā lālā a pau o kēlā kime, a he pono ke koikoi aku iā lākou e hō'oia'i'o mai i ko lākou kūlana he kanaka 'ōiwi i mua o ka 'uao. No laila, i ke ahiahi ma mua o ka ho'okūkū kahului, 'ōlelo akula ke kime mua i ka 'uao ha'uki e hō'oia 'ia ke kūlana 'ōiwi o nā 'ālapa o kekahi kime. A pane akula ka 'uao, “Pehea e hō'oia'i'o ai?” 'Ōlelo aku ke kime mua, “Ma o ka ho'opuka 'ana i kā lākou 'ōlelo 'ōiwi, pēlā nō e 'ike 'ia ai.” E like na'e me ka nui o ka po'e 'ōiwi o kēia mau lā, 'a'ole hiki i nā lālā o kēlā kime ke ho'opuka i kā lākou 'ōlelo pono'ī. Eia na'e, ua hō'ike lākou i kā lākou kāleka 'ōiwi i mea e hō'oia ai i ko lākou lāhui 'ōiwi. Kū'ē ke kime mua i ia 'ano hō'ike. 'O ka ho'opa'apa'a aku a ho'opa'apa'a mai nō ia a welo ka lā. He minamina ho'i kau, no ka mea, 'a'ohe lawa ka manawa e pā'ani ai, a wahi a ka 'uao, 'a'ohe mea lanakila. Hoka ihola nā kime 'elua no ko lākou po'o pa'akikī a me ke kū'ē'ē kekahi i kekahi.
'O ka nīnau nui o kēia mo'olelo, “He aha ka mea nui?” 'A'ole paha 'o ka hō'oia lāhui he mea nui. I mea kōkua aha ia no kākou e holomua ai? He mea ia e pau ai ka “pā'ani” 'ana. E aho e ho'omana'o i nā mea nui. Aia i laila ka holomua. 'O ia ka mana'o nui o ku'u tūtū aloha. Mau nō kona a'o 'ana mai ia'u.
———
E ho'ouna 'ia mai na ā leka i? m?ua, 'o ia ho'i 'o Laiana Wong a me Kekeha Solis ma ka pahu leka uila ma lalo nei:
>> kwong@hawaii.edu
>> rsolis@hawaii.edu
a i ‘ole ia, ma ke kelepona:
>> 956-2627 (Laiana)
>> 956-2627 (Kekeha)
This column is coordinated by Kawaihuelani Center for Hawaiian Language at the University of Hawai'i at Mānoa.


text:
Marco
Ko Marco he nohanga o Taranaki. E ai ki Toitū Te Whenua, he nohanga (he 'locality' rānei ki te reo Pākehā) he wāhi nohoia e te tangata, engari kāore anō kia tae te taupori ki te nui e taea ai te kī he tāone tonu taua wāhi. Ko Taranaki tētahi o ngā takiwā o Aotearoa; kei Te Ika-a-Māui taua takiwā.
Ko te kura[edit | edit source]
Ko te kura o Marco he kura tuatahi mō ngā taitama me ngā kōhine o ngā taumata 1 tae noa ki te 8. Nō te tau 1898 i whakatū ai.[1] Ko 8 te whakatauranga ōtekau; ā, e 9 te tokomaha o te rārangi ingoa.[2]
Tohutoro[edit | edit source]
- Toitū Te Whenua (Land Information New Zealand). He mea kite i te 2007-09-04.
- Ngā Pou Taunaha o Aotearoa (New Zealand Geographic Board). He mea kite i te 2007-09-04.
Kupu tautoko[edit | edit source]
- ↑ Heritage Inventory (PDF) p 10. Stratford District Council.
- ↑ Te Kete Ipurangi - te kura o Marco. Te Tāhuhu o te Mātauranga.


text:
POSTED: 01:30 a.m. HST, Jun 07, 2014
Synopsis: The art exhibit “3Rs: Respect, Responsibilities & Re-righting” at Lama Library at Kapi'olani Community College, highlights Native Hawaiian perspectives and approaches along the lines of the exhibition theme through visual exploration, definition and analysis, and synthesis.
Welina e nā makamaka heluhelu o Kauakūkalahale. ua hala aku nei ka 'aha ho'ona'auao i kapa 'ia 'o WIPCE a i mālama 'ia aku nei ho'i ma ke Kulanui Kaiāulu 'o Kapi’olani. 'O kahi pōmaika'i, aia nō kekahi mau hō'ike'ike hana no'eau 'elua o ia 'aha ho'ona'auao e waiho nei. 'O kekahi, 'o salt wada ia. Aia ma ka lumi hō'ike'ike 'o Koa. 'O ka lā hope loa o ia hō'ike'ike, 'o ia ka lā 14 o Iune.
'O ka lua o ka hō'ike'ike hana no'eau, 'o ia ka mea nona ke po'o mana'o e kau a'ela i luna. Akā, mai noho 'oukou a kuhihewa e nā hoa makamaka, 'o ia mau R 'ekolu, 'o ia ka heluhelu (Reading), ke kākau ('Riting), a me ka makemakika ('Rithmetic). 'A'ole loa. 'O ka inoa o ua hō'ike'ike hana no'eau nei, 'o ia 'o 3Rs: Respect, Responsibilities & Re-righting. Aia ma ka Hale Waihona Puke 'o Lama.
'O nā kānaka hana no'eau o ia hō'ike'ike, he mau kumu, he mau limahana, a he mau haumāna ho'i ma ke Kulanui o Hawai'i ma Mānoa. A 'o nā hana no'eau a pau o ia hō'ike'ike, he ulu nō ka hoi. He mau mea ho'i kahi e 'ike 'ia ai nā mana'o mahalo a hō'ihi paha, ke kuleana, a me ka ho'oponopono 'ana.
'O kekahi o nā hana no'eau, na Ipo Wong ia, a he keu ia a ka nani. He 'eono mau lei Ni'ihau like 'ole a i hana 'ia mai ka makahiki 1978 a i ka makahiki 2010. He hō'ike kēia i ka mālama pono 'ia o ka 'ike lei pūpū Ni'ihau. Eia mai nā 'ano o nā lei, 'o ka Lei Kīpona Momi Uliuli, ka Lei Pīkake Momi & Pūpū Pōleho, ka Lei 'Ālilea, ka Lei Kui Pololei Momi Kua'ula, ka Lei Kīpona Momi Kahakaha a me ka Lei Pīkake Momi Ke'oke'o.
'O kekahi hana no'eau, he ho'oheno ia iā Bill Ali'iloa Lincoln, a i kapa 'ia 'o I Ola I Ka Ho'oheno A Nā Kūpuna: Nā Kuahiwi Kaulana. Na Keawe Lopes ia. Aia nā pā leo o Bill Lincoln a me nā mele a kekahi mau haumāna i haku ai ma ka ho'opilipili 'ana i ke 'ano o ke mele 'o Nā Kuahiwi Kaulana a Bill Ali'iloa Lincoln.
'O kekahi hana no'eau, he ki'i ia, na Lia O’Neill Keawe, i kapa 'ia 'o 'Ike Kupuna. He 'eke ia nona nā 'ike kupuna like 'ole i kikokiko 'ia ma nā 'ao'ao, 'o ia ho'i, 'o ke mele, ka mahi 'ai, ke aloha, a pēlā aku. A e ho'omaopopo mai ana kahi ki'i, e lawe pū 'ia ka 'ike kupuna me 'oe i nā manawa a pau.
'O ia mau hana no'eau ma luna a'e nei, he hō'ike ia i ka mālama 'ana i ka 'ike kupuna, ka hō'ike 'ana i ke kuleana o ka ho'omau 'ana i ka 'ike kupuna, a me ka hō'ike 'ana, ua lehulehu a manomano ka 'ikena a ka Hawai'i.
He nui hou aku nā hana no'eau nani, a no laila, e ho'omau 'ia ke kama'ilio 'ana aku i kekahi wā. Akā, inā he mana'o kou e māka'ika'i aku i kēia hō'ike'ike 'o ka 3Rs: Respect, Responsibilities & Re-righting, e ‘oni koke aku ka moku i ka Hale Waihona Puke 'o Lama, 'oiai, 'o ka lā 10 o Iune, kēia Pō'akolu a'e ho'i, 'o ia ka lā hope loa.
———
This column is coordinated by Kawaihuelani Center for Hawaiian Language at the University of Hawai'i at Mānoa.


text:
Pāniora
Ko Pāniora, arā te Kīngitanga o Pāniora (“Reino de España” i te reo Pāniora), tētahi whenua e whakakapi ana i te nuinga o te kuiti o Iberia ki te tonga rāwhiti o Ūropi.
E whirinaki ana a Pāniora (mai te raki, me te matawā) ki te Whanga Biscay, Wīwī, Andorra, te Moana Rōwhenua, te whenua Ingarihi o Kāmaka, Potukara me te Moana Ranatiki. Nōna hoki ngā Moutere Baleares ki te Moana Rōwhenua, ngā Moutere Canarias ki te Moana Ranatiki, me ngā tāone tūwaho e rua ki te raki o Awherika a Ceuta me Melilla e whirinaki ana ki Moroko. Whaihoki ēnei takiwā katoa e 504,645 km² tōna rahinga whenua (t4 ki Ūropi i mua i a Rūhia, Ūkareinga me WīWī), ā, nō tōna teitei wawaenga e 650 m o runga i te pae moana koia te whenua maunga tuarua ki Ūropu (whai muri i Huiterangi).
He tahatahi rawa te noho o ōna kainoho e 45,200,737, atu i te tāone matua a Madrid noho ai te nuinga ki ngā takutai maha. Ko Pāniora te reo whaimana o te whenua katoa, ā, he maha ngā reo ā-rohe kua tapaina hei reo taurite e ngā kaiwhakahaere kāinga, whaihoki te reo Catalonia, te reo Pākihi, te reo o Galicia me te Aranese. Koia te whenua pōwhiri manene tuatahi o Ūropi me ōna kainoho whānau tāwāhi e 4.5 miriona.
Kua oti tōna tauwhiro mai te mana whakatuanui ki te manapori i tōna tuhiture o te tau 1987; ināianei he arikitanga pāremata manapori. He mema o te Kotahitanga o Ūropi, ā, he mea whakahirahira hoki ki a ia tōna whanaungatanga ki te Hapori o Amerika-ki-te-tonga, arā, ngā whenua kōrero Pāniora, i raro i te maru Pāniora rānei i ngā wā o mua. He whenua whirinaki; nōna te ōhanga tuawaru o te ao.
Hoto ki waho[edit | edit source]


text:
Ka Ho‘oma‘au Uila
POSTED: Saturday, January 03, 2009
Synopsis: Old-fashioned bullying has been moved from the playground and relocated in cyber space making it anonymous and difficult to prevent.
UNICODE
Aloha Makahiki Hou e nā hoa heluhelu o ka 'ōlelo kanaka o nēia 'āina aloha. Ua hiki mai nei ka makahiki 2009 i o kākou nei a hiki pū mai nō me nā mea hou o ka 'āina i 'ike 'ole 'ia ma mua. 'O kekahi o ia mau mea hou lā o ka 'āina, he mea ho'i ia e komo ai ka menemene keiki i loko o kēlā me kēia makua, 'o ia nō ia mea e kapa 'ia nei 'o ka “cyber bullying”.
He hana 'ino kēia i lawelawe 'ia ma o ka pūnaewwele puni honua (a ma o ke kelepona lawe lima i kekahi manawa), kahi e ho'oma'au ai kekahi 'ōpio i kekahi 'ōpio. He nui loa nā 'ano o ia ho'oma'au uila 'ana e like ho'i me ka nui o nā mana'o e kupu mai ai i ka no'ono'o o nā 'ōpio nāna e hana. 'A'ole wale nō 'o ka 'ōlelo ho'oweliweli a hō'a'ano paha ka mea e ho'ouna 'ia. He haku 'epa ka 'ōlelo i kekahi manawa a e ho'olaha 'ia aku i mua o ke ākea, kahi e 'ike 'ia ai e nā kānaka a pau i kama'āina i ka luahi. 'O kekahi 'ano ho'oma'au uila, 'o ia ka ho'okumu 'ana i 'ao'ao pūnaewele no ka 'imi hana aku iā ha'i. E mālama 'ia paha kekahi 'ao'ao pūnaewele no ke ana 'ana i ka mana'o o nā hoa kula no ke 'ano o ka luahi, he pupuka paha, he hūpō paha, he momona, ia mea aku, ia mea aku.
I ko'u wā 'ōpiopio, aia ka lawelawe 'ia o ka hana ho'oma'au ma ka pā pā'ani o ke kula. He limanui ka hana i ka hapanui o ka manawa a ua 'ike 'ia ka maka o ka mea nāna e hana nei. 'O kēia ho'oma'au hou 'ana, he nalo ka maka o ka lawehala i loko o ka uila. He hana malū ia na ka hōhē a 'o ia ihola nō ke 'ano o ke kanaka ho'oma'au. 'A'ohe ona maka'u i ka pāna'i 'ia mai e kona luahi. 'O ka mea 'āpiki, he mea ma'a mau ka lilo 'ana o ka mea i ho'oma'au uila 'ia i mea ho'oma'au aku iā ha'i. Aloha nō!
I ko'u lohe mua 'ana i ia 'ōlelo “cyber bullying”, ha'oha'o ihola nō au me ka no'ono'o i loko o'u, “Pehea lā e hiki ai i kekahi kanaka ke ho'oma'au aku iā ha'i ma o ke kamepiula? 'A'ole wahi ho'opā 'ana aku a ka lima.” 'O ke akamai nō na'e o kēia po'e i ka hana ho'oma'au uila, he 'ikea nō kā lākou 'eha, a i kekahi manawa, 'o ke kaumaha loa o ka luahi, 'a'ole hiki ke ho'omanawanui 'ia a e lawe 'o ia i kona ola pono'ī e like me ka hana a Megan Meier, he kaikamahine nona nā makahiki he 13 i ka'awe iā ia iho ma hope o ka ho'oma'au uila 'ia mai i ka makahiki 2006 e Lori Drew, he wahine o'o nona nā makahiki he 49 nāna i ho'omeamea keikikāne e makemake ana e ho'ālohaloha iā Megan. 'A'ohe mea e kaupale aku ai i ia 'ano hana malū, a 'o ia ihola nō ka mea e kau ai ka weli o nā mākua mea keiki.
I kanaka aha ia e lawelawe ai i kēia 'ano hana kū i ka 'ino? A no ke aha ho'i? 'Auhea 'oukou e nā mākua mea keiki, e mālama pono iā lākou o lilo auane'i i ka ho'oma'au uila 'ia mai.


c: application/xml

text:
WHAKAPUAKITANGA WHANUI O NGA MANA O TE TANGATA - 1948
No te mea na te whakanoa a na te whakahawea ki nga mana o te tangata i tupu ai nga mahi whakarihariha i pouri ai te ngakau tangata, a ko te kohaetanga o tetahi ao hou e mahorahora ai te tangata ki te korero ki te whakapono, ki te noho noa i runga i te rangimarie a i te ora, kua panuitia hei taumata mo te koingotanga o te ngakau o te mano tini o te tangata.
No te mea ki te kore te tangata ae akina kia tae ki te tino hemanawatanga kia hapai hoki i te pakanga hei turaki i te mana tukino hei pehi hoki i te iwi, he mea tika rawa kia tiakina nga mana o te tangata i raro i tenga ritenga o te ture.
No te mea he mea tika rawa kia hapainga nga ritenga e tupu ai nga whakaaro whakawhanaunga i waenganui i nga iwi o te ao.
No te mea ko nga iwi o te Kotahitanga kua whakaatu ki roto i te Kawenata i te tino whakapumautanga o to ratou whakapono mo te kaupapa o nga mana motuhake o te tangata, mo te ihi me te wana o te tinana tangata, a mo nga tika tauriterite o te tane me te wahine, a kua whakarite tikanga hoki kia hapainga nga ritenga toko i te ora me te whakapiki i nga ahuatanga o te oranga i tenei ao i roto i te rangatiratanga whanui.
No te mea ko nga iwi o roto i tenei Kotahitanga kua oati i runga i te whakaaro kotahi kotaki ki te hapai i te ritenga whanui o te whakanui me te pupuri i nga tika o te tangata me nga kaupapa tuturu o nga rangatiratanga o te ora i tenei ao.
No te mea e tutaki ai tenei oati he mea nui rawa kia matou te mano tini o te tangata ki enei tikanga rangatira.
No reira inaianei: ko te Huihuinga Topu o Te Kotahitanga o Nga Iwi o Te Ao.
Ka Paanui
I Tenei Whakapuakitanga Whanui O Nga Mana O Te Tangata.
Ka meinga nei hei tauira whanui mo nga tikanga hei whainga kia tutaki i te katoa o nga iwi i runga i te whai a tena tangata a tena tangata me nga ropu katoa o roto i nga whakahaere me te pupuri tonu i nga wa katoa i roto i te hinengaro i tenei Whakapuakitanga, me whakapau i te kaha i runga i te ritenga tohutohu me te ako ki te hapai i nga tikanga rangatira: a ma runga hoki i nga whakaritenga e ahu whakamua ana a ia iwi puta noa te ao, kia mau ai te tuturutanga ki te katoa, o te pono o te pupuri me te whakarite i enei ritenga i waenganui o nga iwi o roto i te kotahitanga, hui tahi atu ki nga iwi o nga whenua kei raro i o ratou mana whakahaere.
Rarangi 1
Ko te katoa o nga tangata i te whanaungatanga mai e watea ana i nga here katoa; e tauriterite ana hoki nga mana me nga tika. E whakawhiwhia ana hoki ki a ratou te ngakau whai whakaaro me te hinengaro mohio ki te tika me te he, a e tika ana kia meinga te mahi a tetahi ki tetahi me ma roto atu i te wairua o te noho tahi, ano he teina he tuakana i ringa i te whakaaro kotahi.
Rarangi 2
E whai mana ana ia tangata kia whiwhi ki te katoa o nga rangatiratanga me nga huarahi whanui o te ao e whakakaupapatia nei i roto i tenei Whakapuakitanga, kaua e araitia ahakoa pewhea, ara i runga i enei ahuatanga e whai ake nei, i te mea he iwi ke, i te ahua kua kiri ke, i te tanetanga i te wahinetanga, i te reo, i te whakapono, i te awhina ropu whakaara ture i tetahi atu kaupapa whakaaro ranei, ahakoa no roto mai i te iwi whanui no tetahi ropu ranei, no te kaupapa pupuri taonga, no te whanaungatanga mai, no tetahi tunga whai-tikanga ranei
He apiti atu ki enei, kaua e meinga hei ritenga wehewehe te mea i whakakaupapatia na runga i nga whakahaere ture, i nga mana whanui ranei o te ao kua whakawhiwhia ki tetahi whenua ki tetahi wahanga whenua ranei no reira nei tetahi tangata, ahakoa taua wahanga whenua he whai mana motuhake, kei raro ranei i te Kaitiakitanga, he takiwa whenua ranei kahore nei ona Mana Kawanatanga Motuhake, kei raro ranei i tetahi atu ritenga whakawhaiti i tona mana motuhake.
Rarangi 3
Ko ia tangata e whai take ana ki te mauri ora, me watea i nga tikanga tere, me maru hoki ia i raro i te mana o te ture.
Rarangi 4
Kaua tetahi tangata e noho pononga a ko nga tikanga whakapononga i te tangata me takahi rawa atu.
Rarangi 5
Kaua tetahi tangata e whakamamae noatia e tukua ranei ki nga tikanga whakaiti me nga whiu kahore nei i tika mo te tangata.
Rarangi 6
Ko ia tangata e whai mana ana kia mohiotia ki nga wahi katoa he tangata ano ia i te aroaro o te ture.
Rarangi 7
E tauriterite ana te katoa ki te aroaro o te ture a e tika ana kia tiakina e te ture, kaua he rereketanga mo tetahi i tetahi. E tika ana te katoa kia rite te tiakina kei kapea e tetahi tikanga e takahi ana i tenei whakapuakitanga, a e tetahi tikanga ranei e whakatara ana kia pera.
Rarangi 8
Ko ia tangata e whai take ana kia whiwhi ki tetahi rongoa totika o te ture i na roto mai i nga Kooti Whakawa whai mana mo nga mahi e takahi ana i te tino ritenga o nga mana kua whakaputaina ki a ia e te kaupapa e te ture ranei.
Rarangi 9
Kaua tetahi tangata e hopukia noatia e te ringa o te ture e puritia noatia ranei i roto i tetahi whare herehere e peia noatia ranei ki tetahi whenua ke.
Rarangi 10
Ko ia tangata e tika ana kia whakatuturutia ki a ia tetahi whakawa tika ki te aroaro o te katoa e tetahi runanga wehekore whakahoahoa ranei, mo runga i te whakataunga i ona tika me nga tikanga hei whakarite mana tae atu hoki ki nga whakapae mona tera kua hara kino ia i raro i te ture.
Rarangi 11
Ko ia tangata kua whapaea mo tetahi hara e ahei nei whiu e tika ana kia ki ia kahore ia i hara tae noa ki te wa e whakataua ai ae i hara ia e ai ki ta te ture i roto i tetahi whakawatanga i te aroaro o te katoa a i reira i whiwhi ia i te katoa o nga huarahi karo, tautoko hoki i a ia.
Kaua tetahi tangata e kiia kua hara mo runga mo tetahi hara e ahei nei kia whiua na runga na tetahi mahi i mahia, na tetahi mea ranei kihai i mahia e ia kaore nei e tika ana kia meinga he hara i raro i te ture o tetahi whenua i te ture ranei o te ao whanui i te wa o taua hara. Kaua hoki tetahi whiu e utaina atu ki te whiu e meinga ana mo taua te hara i taua wa.
Rarangi 12
Kaua tetahi tangata e whakararuraru pokonoatia, tana whanau, tona kainga, ana pukapuka ranei, e takahi ranei i tona ingoa nui me tona ingoa pai. Ko ia tangata e ahei ana ma te ture e tiaki kei pa enei ahua whakararu me enei tukinotanga.
Rarangi 13
Ko ia tangata e whai-tika mo ana haere katoa me ona wahi noho tuturu ai i roto i nga rohe o tona whenua.
Ko ia tangata e whai-tika kia whakarere i tetahi whenua, ahakoa ko tona whenua ake, a me te hoki ano ki tena whenua tupu.
Rarangi 14
Ko ia tangata e whai-tika ana kia rapu kia whiwhi hoki ki tetahi oranga ngakau ki etahi atu whenua ina whanatu ia kia pahemo i nga tukino mona.
Ko tenei tika e kore e ahei kia inoitia mo runga i te take whakawhiu i tupu pono ake na etahi hara kahore nei no nga ropu hanga ture, a na roto mai ranei i etahi mahi e peka ke ana i te ahuatanga me nga kaupapa tuturu o te Kotahitanga o nga Mana Nunui o te Ao.
Rarangi 15
Ko ia tangata e whai tika ana ki tetahi iwi tuturu mona. Kaua tetahi tangata e meinga kia takirihia atu e te ringa kaha i tona iwi tuturu, a kaua hoki e araia ina mea ia ki tetahi atu iwi hei iwi tuturu mona.
[Missing?]
Rarangi 16
Ko nga tane me nga wahine kua eke nei nga tau ki te pakehatanga, e whai-tika ana kia moe tane, wahine hoki, a kia whakatupu uri ki te ao, a kaua e araia tenei tika na runga ï te mea he momo tangata ke atu, he iwi ke, he whakapono ke ranei. E whai mana, ana ratou kia tauriterite te tika i runga i te marena i te wa e noho ana he tane he wahine a tae noatia te wa e wehe tuturu ai.
Ko te maramatanga me meinga i urutomotia i runga i te whakaaetanga watea, tuturu hoki a te tane me te wahine e marenatia ana.
Ko te whanau te hunga tuturu pupuri pono hoki i te kaupapa tika o te iwi, a e tino tika ana kia tiakina e te iwi me te Motu katoa.
Rarangi 17
Ko ia tangata e whai-tika ana kia whiwhi ki ona taonga ake, kia whiwhi tahi ranei ratou ko etahi atu.
Kaua tetahi tangata e murua e te ringa kaha i ona taonga ake.
Rarangi 18
1.Ko ia tangata e whai-tika ana ki ona ake whakaaro, o tona hinengaro me tona nei whakapono; e tapiritia ana hoki ki a ia te mana kia watea ia ki te whakauru atu ki tetahi atu whakapono, hahi ranei, a me watea hoki, ki a ia anake ki a ia ranei me etahi atu ki te aroaro o te katoa, ki tetahi wahi wehi ranei, te mana ki te whakarite i tona whakapono, hahi ranei, i runga i te ritenga ako atu i etahi, i whakahaere ranei i ona ritenga, i te karakia me te whakatutuki i ona ahuatanga.
Rarangi 19
Ko ia tangata e whai-tika ana ki tona whakaaro i kite ai, a ki te whakapuaki hoki i ona whakaaro; ko tenei tika e tapiritia mai ana te ahei ona ki te pupuri i tana i whakaaro ai, a kaua hoki a ia e whakararurarutia a ka ahei hoki a ia ki te rapu, ki te tango mai me te tuku atu i nga whakamarama me nga rapunga whakaaro o te hinengaro, ahakoa pewhea te huarahi, i nawhea atu ranei i runga i nga rohe whakatakoto a te tangata.
Rarangi 20
Ko ia tangata e whai-tika ana kia watea ia ki te whakatu hui, ropu ranei, i runga i te ritenga pupuri i te maungarongo.
Kaua tetahi tangata e akina kia uru noa ki tetahi ropu.
Rarangi 21
Ko ia te tangata e whai-tika ana kia whai wahi ki nga whakahaere kawanatanga o tona whenua, a ia tonu a ma roto ata ranei i nga mangai i ata waitohutia.
Ko ia tangata e whai-tika ana kia tauriterite te huarahi atu mo te uru ki nga mahi mo te katoa i tona nei whenua.
Ko ta te iwi i whakatau ai me meinga hei kaupapa mo te mana o te kawanatanga; ko tenei whakatau me meinga kia whakapuakina ia wa ia wa i runga i te pooti tika he mea atu tuku ki te katoa i runga i te mana pooti tauriterite o tetahi tangata, a me meinga hoki na te pooti puku a na tetahi tikanga ranei i rite atu ki tera te watea o te tangata ki te pooti ki tana i whakaaro ai.
Rarangi 22
Ko ia tangata, i te mea no roto ia i te iwi, e whakatika ana kia whiwhi ki nga tikanga toko i te ora mo te iwi, a e tika ana kia whakaritea atu ki a ia, i na roto atu i nga whakahaere whanui a tona iwi, i na roto mai ranei i nga whakakotahitanga o nga mahi a nga iwi o te ao a kia rite hoki ki te kaha o nga whakahaere a-ropu o roto ia iwi ia iwi te oranga tinana te noho i roto i te iwi., me nga tika ki nga whakahaere hapai i te mauri o te tangata, e tika nei kaua e hapa te tangata i enei mea hei pupuri i tona ihi me te whakawatea hoki i te tupu pakari o te tu-rangatira o te tangata.
Rarangi 23
Ko ia tangata e whai-tika ana kia whiwhi ki te mahi, kia watea hoki ki te whawha ki tana mahi i hiahia ai, kia tika kia pai hoki nga ahuatanga o tana mahi a kia tiakina hoki kei noho kare mahi ia.
Ko ia tangata, ahakoa pewhea, e tika ana kia whiwhi ki te utu taurite mo nga mahi i tauriterite nga ahuatanga.
Ko ia tangata e mahi ana e whai-tika ana kia utua ki te utu tika pai hoki, kia ahei ai te whiwhi ona me tana whanau ki te oranga e tika nei hei whakaara i te ua o te tangata i te ao nei; a me tapiri atu ki enei, ina kitea e tika ana kia pera, etahi atu awhina o roto i nga whakahaere toko i te ora mo te iwi.
Ko ia tangata e ahei ana ki te waihanga ki te whakauru ranei ki tetahi ropu kaimahi hei tiaki i nga ahuatanga katoa e pa ana ki nga huarahi mahi mona.
Rarangi 24
Ko ia tangata e whai-tika ana kia okioki, noho noaiho ranei i ona wa ano; ka tapiritia ki tenei, me meinga ko ona haora mahi me whakawhaiti ano ki nga haora e tika ana, me whiwhi hoki ia wa ia wa ki nga ra kore mahi i runga i te ritenga haere tonu o te utu mona i ana ra.
Rarangi 25
Ko ia tangata e whai-tika ana kia whiwhi ki te oranga e hangai ana ki te oranga totika mo tona tinana me ona ahuatanga katoa, ona ake me tana whanau; i te kai. i tekakahu, i te whare, i te rongoa me nga whakaora i nga mauiui o te tinana, a tae atu ki nga huarahi toko i te ora mo te iwi e tika ana, a me whiwhi hoki ai i te tika, me te manaakitanga tuturu mona ina tupono mai nga wa kore mahi, nga mauiui o te tinana, nga wharanga, te pouarutanga, te kaumatuatanga, a te kore ranei e whiwhi i te oranga mona i nga runga mai i etahi ahuatanga kaore nei e taea e ia te pewhea ake.
Ko nga wahine whanau me te hunga tamariki e tika ana kia ata whakaarohia kia manaakitia hoki. Ko te katoa o nga tamariki, ahakoa i whanau mai i te hunga i te marenatia kahore ranei i marenatia, me meinga kia rite tahi te whiwhi ki nga awhina o nga ritenga toko i te ora mo te iwi.
Rarangi 26
Ko ia tangata e tika ana kia watea ki a ia nga huarahi o te matauranga. Ko nga huarahi o nga akoranga me noho kore utu, otira i nga timatanga atu me ona kaupapa tuturu. Ko nga timatanga atu o nga huarahi akoranga me meinga kia utaina ki te katoa, kaua ma te hiahia noa o te tangata. Ko nga akoranga mo nga mahi-a-ringa me nga mahi-a-hinengaro me meinga kia whanui te horo ki te katoa, a ko nga akoranga ki nga taumata ikeike o te matauranga me rite tahi te watea ki te katoa i na runga ano ra i te kitea o te totika o te tangata.
Ko nga huarahi o te akoranga me whakaanga atu ki nga wahi e puta topu mai ai nga hua totika o te tangata, kia meinga ai hoki hei kaupapa whakapakari i nga mana o te tangata me nga tino kaupapa o te rangatiratanga o tona oranga i tenei ao. Me meinga i tenei ritenga kia ata matatau tetahi ki tetahi, kia watea i te ngakau wene, kia noho hoki i runga i te whakahoahoa tetahi iwi ki tetahi iwi, tetahi momo tangata me tetahi momo tangata me tetahi ropu whakapono ki tetahi atu ropu whakapono, a me meinga hoki kia hapai i nga whakahaere a te Kotahitanga o nga iwi Nunui o te Ao he mea a mau ai te maungarongo ki te mata o te whenua.
Kei nga matua te mana tuatahi ki te tohu i te ahua o nga akoranga hei tuku ki a ratou tamariki.
Rarangi 27
Ko ia tangata e whai-tika ana kia watea tona huarahi mo te whakauru atu ki nga whakahaere hapai i te hinengaro tangata i roto i te iwi, kia whiwhi hoki ki nga oranga ngakau o roto i nga mahi ataahua, a kia pa tahi atu ki nga whakahaere hohonu o te matauranga e ahu whakamua atu ana, me ona hua katoa.
Ko ia tangata e whai-tika ana kia ata tiakina kia puta ano ki a ia nga hua o nga mea oranga ngakau, oranga tinana ranei, i na roto mai nei i nga mahi o te hohohutanga o te matauranga, i nga pukapuka whai hua i tuhia, i nga mahi ataahua ranei nana ake nai i whakapuawai ki te ao.
Rarangi 28
Ko ia tangata e whai-tika ana ki nga ritenga o te noho pai o te iwi me te ao katoa, ma reira nei e tino tuturu ai nga tika me nga rangatiratanga kua whakararangitia nei ki roto i tenei Whakapuakitanga.
Rarangi 29
Ko ia tangata me mahi i ana mahi mo te iwi, ma reira anake nei e watea ai, e tutuki tuturu ai hoki te waihangatanga o tona hinengaro.
I te wa i whakarite ana ia i ona tika me ona rangatiratanga, ko ia tangata me meinga ko nga ara anake mona me ma roto i nga whakatau a te ture, me motuhake hoki aua arai hei mea a mau ai e mohiotia ai e whakanuia ai hoki nga tika me nga rangatiratanga e etahi atu tangata, a hei mea hoki e tutuki ai nga ritenga pono o te noho kore-hara, o te noho i te rangimarie o te katoa me te painga whanui ki nga iwi e noho ana i raro i te mana kawanatanga o te katoa o nga iwi o tetahi whenua.
Ko enei tika me enei rangatiratanga kaua rawa e meinga kia whakahaerea i runga i etahi tikanga me etahi atu kaupapa e peka ke ana i a te Kotahitanga o nga Iwi Nunui o te Ao i mea ai.
Rarangi 30
Kahore rawa i roto i tenei Whakapuakitanga tetahi mea e ahei ana kia whakamoaritia tera kei tetahi Mana Kawanatanga, kei tetahi ropu, kei tetahi tangata ranei tetahi mana ki te whakahaere i tetahi ritenga, ki te mahi ranei i tetahi mahi e anga atu ana hei tikanga turaki i tetahi o nga mano me nga rangatiratanga e mau ake nei.


text:
POSTED: 01:30 a.m. HST, Jul 26, 2014
LAST UPDATED: 12:31 p.m. HST, Jul 28, 2014
Synopsis: Hawai'i is in the era of enlightenment.
Ua pau nā hālāwai hō'ike mana'o o ke Ke'ena o ke Kuhina Kālai'āina. Ma o ia mau hālāwai i loa'a ai ka wā e hō'ike ai nā Kānaka Maoli a me nā kānaka o nā lāhui 'āina 'ē i ka mo'olelo 'oia'i'o o Hawai'i nei. 'A'ole like ia mo'olelo me ka mo'olelo i a'o 'ia i ka hapanui o kākou kanaka makua a 'elemakule paha i ko kākou hele 'ana i ke kula ma Hawai'i nei. Ua ho'ā'o 'o 'Amelika Hui Pū 'Ia e hūnā i ia mo'olelo 'oia'i'o, e like me ka ho'okahuli kolohe 'ia 'ana o ke Aupuni Mō'ī o Hawai'i i ka makahiki 1893. Ma o ia mo'olelo 'oia'i'o, hō'ike 'ia nā pilikia kūpiliki'i o ko kākou mau kūpuna i 'ike ai, ko lākou ho'opa'i 'ia 'ana no ka 'ōlelo 'ana i kā lākou 'ōlelo makuahine a pēlā aku. A ma nā makahiki ma hope mai, ua ho'olaha mana'o 'ia a 'onou 'ia kākou Kanaka Maoli e ha'alele i nā 'ike a me nā hana mai kahiko mai a me ko kākou 'ano iho nō he Kanaka Maoli.
'O ka mea nani na'e, i kēia mau lā, ua maopopo ia mo'olelo i kekahi hapanui o nā Kānaka Maoli ma muli o ko kākou nānā 'ana i ke kumu, i ka 'ike kupuna ho'i.
Ua nui ko kākou holo mua ma ke a'o 'ana i kā kākou 'ōlelo, nā 'ike a me nā hana mai nā kūpuna mai a pēlā pū me ke aloha 'ana i ko kākou 'ano iho he Kanaka Maoli i mea e pau ai ke 'ano kolonaio o kākou, ka noho hewa 'ana o 'Amelika Hui Pū 'Ia ma Hawai'i a me kona noho mana 'ana ma luna o kākou. 'O ia kekahi o nā mea i hō'ike 'ia ma nā hālāwai o ke Ke'ena o ke Kuhina Kālai'āina. A ma kēia hana, 'a'ole kākou Kanaka Maoli e kū ho'okahi nei. E like me ke au o ke Aupuni Mō'ī, he nui nā kānaka like 'ole, 'a'ole he Kanaka Maoli, i 'ike i ka mo'olelo 'oia'i'o a e kū like nei me kākou. A ua hō'ike nō ia mau kānaka i ko lākou mana'o ma ia mau hālāwai.
'O ka mea 'āpiki, ke ho'olaha nei kekahi po'e, ma muli o ka 'oko'a o nā mana'o i hō'ike 'ia e nā Kānaka Maoli no ka ho'okumu 'ana i ke aupuni kū'oko'a, 'a'ole e ho'omalu nā Kānaka Maoli iā lākou iho, 'oiai, 'a'ole hiki iā lākou ke 'ae like. Eia ka'u pane e 'ī aku ai i ia 'ano mana'o. No loko mai ia o kekahi mo'olelo a kekahi kanaka 'imi na'auao kaulana a mea ho'oulu lāhui a Hawai'i alaka'i ho'i no Maui, 'o Kaleikoa Ka'eo. Ma ka hālāwai o ka papa o nā Kahu Waiwai o ke Ke'ena Kuleana Hawai'i o ka lā 29 o Mei, 2014, ua hō'ike mai 'o ia i kekahi 'ike kupuna a Mama Lydia Hale i a'o ai iā ia. Penei ia 'ōlelo akamai a Mama Hale, “E ho'omaopopo, ua hānai 'ia ko kākou mau kūpuna ma kēia 'āina mai ke kuamauna, ka wao kele, ka mauna i pa'a i ka hau, ka 'āina kula, ka lepo, ka pele, ke kai, kahakai ... nānā, 'o ia ka mea i 'oko'a ai kākou. 'Oko'a ko Ka'ū, 'oko'a ko Moloka'i. 'Oko'a 'oe, 'oko'a ke Kahakuloa. 'A'ole 'oe ho'oulu like i ke kalo i Ke'anae me ke kalo i Waipi'o paha, 'o ia ke akamai o kākou Kanaka Maoli. A 'o ka ho'opa'apa'a a me ka hukihuki paha ma waena o kākou, 'a'ohe hewa o ia.”
('A'ole i pau)
———
E ho'ouna 'ia mai na ā leka iā māua, 'o ia ho'i 'o Laiana Wong a me Kekeha Solis ma ka pahu leka uila ma lalo nei:
>> kwong@hawaii.edu
>> rsolis@hawaii.edu
a i ‘ole ia, ma ke kelepona:
>> 956-2627 (Laiana)
>> 956-2627 (Kekeha)
This column is coordinated by Kawaihuelani Center for Hawaiian Language at the University of Hawai'i at Mānoa.


text:
1:1 ¶ Na Paora, i paingia nei e te Atua hei apotoro ma Karaiti Ihu, na to tatou teina hoki, na Timoti,
1:2 Ki te hunga tapu, ki nga teina whakapono hoki i roto i a te Karaiti, i Korohe: kia tau ki a koutou te aroha noa, me te rangimarie, he mea na te Atua, na to tatou Matua.
1:3 ¶ Tenei matou te whakawhetai atu nei ki te Atua, ara ki te Matua o to tatou Ariki, o Ihu Karaiti, me te inoi tonu ano matou mo koutou,
1:4 No matou ka rongo nei ki to koutou whakapono ki a Karaiti Ihu, ki to koutou aroha hoki ki te hunga tapu katoa;
1:5 Mo te mea e taria atu nei, e takoto mai nei ma koutou i te rangi, ko ta koutou i rongo ai i mua ki te kupu o te pono o te rongopai,
1:6 Kua tae atu na ki a koutou; kua whai hua hoki a kua nui haere ki te ao katoa, pena hoki i roto i a koutou, no te ra ano i rongo ai, i matau ai koutou ki te aroha noa o te Atua i roto i te pono.
1:7 I whakaakona atu na hoki koutou ki tena e Epapara, e to matou hoa pononga e arohaina nei; he minita pono nei ia na te Karaiti ki a koutou.
1:8 Nana hoki i whakakite mai ki a matou to koutou aroha i runga i te Wairua.
1:9 ¶ No konei hoki, mai o te ra i rongo ai matou, Kahore e mutu ta matou karakia me ta matou inoi mo koutou, kia whakakiia koutou ki te mohio ki tana e pai ai, i runga i nga whakaaro nui katoa, i te mahara wairua ano hoki;
1:10 Kia tika ai ta koutou haere, kia rite ai ki ta te Ariki, ahuareka rawa, hua rawa i runga i nga mahi pai katoa, tupu tonu i runga i te mohio ki te Atua;
1:11 Kia whakanuia te kaha hei whakakaha mo koutou, kia rite ki ta te mana o tona kororia, e u tonu ai, e whakamanawanui ai i runga i te hari;
1:12 ¶ Me te whakawhetai atu ano ki te Matua, nana nei tatou i whai tikanga ai ki tetahi wahi o te kainga o te hunga tapu i roto i te marama.
1:13 Nana nei tatou i whakaora mai i te kaha o te pouri, a whakawhitia ake tatou e ia ki te rangatiratanga o tana Tama aroha.
1:14 Kei roto nei i a ia to tatou whakaoranga i runga i ona toto, ara te murunga o nga hara.
1:15 Ko ia nei te ahua o te Atua e kore nei e kitea atu, ko te whanau matamua o nga mea hanga katoa.
1:16 Nana hoki nga mea katoa i hanga, nga mea i te rangi me nga mea i te whenua, nga mea e kitea ana me nga mea kahore e kitea, ahakoa torona, ahakoa kawanatanga, ahakoa rangatiratanga, ahakoa mana: nana, a mona te hanganga o nga mea katoa.
1:17 No mua ano hoki ia i nga mea katoa, nana ano hoki nga mea katoa i mau ai;
1:18 Ko ia ano te o te tinana, ara o te hahi: ko ia te timatanga, ko te whanau matamua i roto i te hunga mate; kia waiho ai ia hei tuatahi i roto i nga mea katoa.
1:19 Ko ta te Matua tera i pai ai, kia noho te huanga o nga mea katoa ki roto ki a ia;
1:20 Kia ma roto ai i a ia he houhanga rongo mo nga mea katoa ki a ia, kua mau nei i a ia te rongo i nga toto o tona ripeka; ae ra ma roto i a ia, ahakoa he mea no te whenua, ahakoa he mea no te rangi.
1:21 Me koutou hoki he tangata ke i mua, he hoariri te hinengaro i nga mahi kino, na kua meinga nei e ia kia houhia ta koutou rongo,
1:22 I runga i te tinana o tona kikokiko, he mea na te mate; mo koutou ano kia tapaea atu ki tona aroaro, he hunga tapu, kahore nei he koha, kahore he he;
1:23 Ki te pumau koutou ki te whakapono, u tonu, mau tonu, te taea te whakaneke atu i te tumanako ki ta te rongopai i rongo ai koutou, kua kauwhautia atu nei ki nga mea hanga katoa i raro o te rangi: mo reira nei ahau, a Paora, i meinga ai hei minita.
1:24 Tenei ahau te hari nei ki oku mamae mo koutou, ka kapi hoki i oku kikokiko nga mate o te Karaiti kahore ano i rite noa, hei ea mo tona tinana, ara mo te hahi;
1:25 Mo reira nei ahau i meinga ai hei minita, rite tonu ki ta te Atua tikanga ki a koutou i homai nei ki ahau, kia whakapaua te kauwhau o te kupu a te Atua,
1:26 O te mea ngaro i huna i era wa noa atu, i era whakatupuranga; a kua whakakitea inaianei ki tana hunga tapu,
1:27 He meatanga na te Atua, kia whakaaturia ki a ratou te taonga nui o te kororia o tenei mea ngaro ki roto ki nga Tauiwi, ara a te Karaiti i roto i a koutou, e tumanako atu ai ki te kororia:
1:28 E kauwhautia nei e matou, me te whakatupato i nga tangata katoa, me te whakaako i nga tangata katoa i runga i nga whakaaro mohio katoa, kia tapaea atu ai e matou nga tangata katoa, he mea tino tika i roto i a Karaiti Ihu:
1:29 Ko taku tenei e uaua nei, e tohe nei i runga i tana mahinga e kaha nei te mahi i roto i ahau.
2:1 ¶ E mea ana hoki ahau kia mohio koutou ki te nui o toku uaua mo koutou, mo te hunga ano hoki o Raorikia, a mo te hunga katoa hoki kahore nei i kite noa i toku mata i te kikokiko;
2:2 Kia whakamarietia o ratou ngakau, kia tuhonohonoa i runga i te aroha, kia taea ai nga taonga katoa o te tino whakaunga o te ngakau mahara, kia matau ai ratou ki te mea ngaro a te Atua, ara ki a te Karaiti;
2:3 Kei roto nei i a ia nga taonga katoa o te mahara, o te matauranga e huna ana.
2:4 ¶ Na i korero ai ahau i tenei, kei kumea ketia koutou e te korero reka a te tangata.
2:5 No te mea ahakoa kei tawhiti toku kikokiko, kei a koutou na toku wairua, e hari ana, e titiro ana ki a koutou ritenga tika, ki te u ano hoki o to koutou whakapono ki a te Karaiti.
2:6 Na, kua riro na te Ariki, a Karaiti Ihu i a koutou, kia pena ano ta koutou haere i roto i a ia;
2:7 Kia whai pakiaka, ano he whare i hanga ki runga ki a ia, whakapumau rawa ki runga ki to koutou whakapono, kia pera me koutou i whakaakona ra, kia hira rawa ai te whakawhetai.
2:8 Kia tupato kei roro parau koutou i to te tangata whakaaro mohio, i te tinihanga huakore, e rite nei ki te whakarerenga iho a te tangata, ki nga mea timatanga o te ao, a kahore ki a te Karaiti.
2:9 Kei roto katoa hoki i a ia te tino o te Atua e noho a tinana ana.
2:10 A kua tino tangata ano koutou i roto i a ia, ko te nei ia o nga rangatiratanga, o nga mana katoa;
2:11 He mea kokoti koutou i roto i a ia, he kotinga kihai i meatia e te ringaringa, i te unuhanga atu i te tinana o nga hara o te kikokiko, i to te Karaiti kotinga;
2:12 He mea tanu tahi koutou me ia i te iriiringa, he mea whakaara ngatahi ano hoki me ia i reira, no te mea ka whakapono nei ki te mahi a te Atua, nana nei ia i whakaara ake i te hunga mate.
2:13 ¶ He tupapaku na hoki koutou i nga he, i te kotingakore hoki o to koutou kikokiko, na, whakaorangia ngatahitia ana koutou me ia, he mea whakarere noa atu nana o koutou he katoa;
2:14 Murua ake e ia nga tikanga i tuhituhia e te ringaringa, nga tikanga i hoariri ki a tatou, i tu ke mai i a tatou; tangohia ake e ia ki rahaki, he mea titi nana ki te ripeka;
2:15 Pauhua ake e ia ki raro nga rangatiratanga me nga mana, whakakitea nuitia ana e ia, a waiho ana e ia taua ripeka hei mea whakataka mana i a ratou.
2:16 ¶ Na, kaua tetahi e whakawa i a koutou mo te kai, mo te inu, mo nga meatanga ki te hakari, ki te kowhititanga marama, ki nga hapati;
2:17 He atarangi enei no nga mea i kiia e puta ana i muri; no te Karaiti ia te tinana.
2:18 Kei riro ta koutou taonga i te maminga a te tangata e mea ana ki te whakaiti i a ia, ki te karakia ki nga anahera, ka noho i roto i nga mea e kitea ana e ia, ka whakapehapeha kau noa, he mea na tona ngakau kikokiko;
2:19 A kahore e mau ki te Upoko, no roto nei i a ia te tinana katoa, he mea atawhai, he mea tuhonohono e nga hononga, e nga here, ka tupu ai, he tupu na te Atua.
2:20 Ki te mea kua tupapaku ngatahi koutou ko te Karaiti ki nga mea timatanga o te ao, he aha koutou, ano e ora ana ki te ao, ka pupuri tonu ai i nga tikanga,
2:21 Kei pa ringaringa, kei pa kai, kei rahurahu;
2:22 He mea pirau katoa nei aua mea i te meatanga iho ano, he whakahau, he ako na te tangata?
2:23 Ko te ahua o aua mea i whakaritea ki to te whakaaro nui, he karakia pokano, he whakaiti i a ia ake, he atawhaikore i te tinana; otira kahore he painga hei pehi i te kikokiko e torere ana kia makona ia.
3:1 ¶ Na, ki te mea kua ara ngatahi koutou me te Karaiti, rapua nga mea o runga, o te wahi e noho mai nei a te Karaiti i te ringa matau o te Atua.
3:2 Kia anga atu to koutou whakaaro ki nga mea o runga, kaua ki nga mea kei te whenua.
3:3 Kua mate hoki koutou, a kua oti to koutou ora te huna ki a te Karaiti i roto i te Atua.
3:4 I te whakakitenga mai o te Karaiti, o to tatou ora, ko reira hoki koutou whakakitea tahitia ai me ia i runga i te kororia.
3:5 ¶ Na, whakamatea o koutou wahi i runga i te whenua; te moe tahae, te poke, te minamina ki te he, te hiahia kino, me te apo, he karakia whakapakoko hoki tena.
3:6 He mea hoki enei e puta mai ai te riri o te Atua ki nga tamariki a te tutu.
3:7 I roto hoki koutou i enei mea e haere ana i mua, i a koutou e noho ana i roto i aua mea.
3:8 ¶ Tena ko tenei whakarerea enei mea katoa; te aritarita, te riri, te mauahara, te korero kino, te korero whakarihariha, i roto i o koutou mangai.
3:9 Kaua e teka tetahi ki tetahi, kua unuhia atu hoki i a koutou te tangata tawhito me ana hanga;
3:10 Kua kakahuria nei te tangata hou, e whakahoutia nei i runga i te matauranga kia rite ki te ahua o tona kaihanga.
3:11 Kei reira kahore he Kariki, he Hurai ranei, he kotinga, he kotingakore ranei, he Tautangata, Haitiana, pononga, he rangatira ranei: engari ko te Karaiti te katoa, i roto ano i te katoa.
3:12 ¶ Na, kia rite ki te hunga whiriwhiri a te Atua, ki te hunga tapu e arohaina ana, kakahuria iho hoki te ngakau tohu tangata, te ngawari, te ngakau papaku, te ngakau mahaki, te manawanui;
3:13 Kia ata hanga koutou tetahi ki tetahi, me te hohou i te rongo tetahi ki tetahi, ki te mea kei tetahi he take riri ki tetahi: kia rite ki ta te Ariki i hohou nei i te rongo ki a koutou, kia pera ano hoki koutou.
3:14 A hei waho i enei mea katoa uhia ko te aroha, ko te tauhere tika rawa ia.
3:15 A waiho ma te rangimarie a te Karaiti te whakahaere tikanga i roto i o koutou ngakau: i karangatia hoki koutou ki tenei i roto i te tinana kotahi; kia whakawhetai hoki koutou.
3:16 Kia noho nui te kupu a te Karaiti i roto i a koutou i runga i te matauranga katoa; me whakaako, me whakatupato tetahi e tetahi ki nga waiata tapu, ki nga himene, ki nga waiata wairua, me te waiata ano ki te Atua i runga i te aroha noa, i roto i o koutou ngakau.
3:17 Ko nga mea katoa hoki e mea ai koutou, ko nga kupu, ko nga mahi ranei, kia meinga katoatia i runga i te ingoa o te Ariki, o Ihu, me te whakawhetai ano ki te Atua, ara ki te Matua, i roto i a ia.
3:18 ¶ E nga wahine, kia ngohengohe ki a koutou tane ake, kia rite ai ta te Ariki tikanga.
3:19 E nga tane, arohaina a koutou wahine, kei kaha hoki te riri ki a ratou.
3:20 E nga tamariki, whakarongo ki o koutou matua i nga mea katoa: he mea pai hoki tenei ki te Ariki.
3:21 E nga matua, kei arita noa ki a koutou tamariki, kei ngakaukore ratou.
3:22 E nga pononga, kia whakarongo ki o koutou rangatira o te wahi ki te kikokiko i nga mea katoa: kaua hei ta te kanohi mahi, he whakamanawareka tangata hoki tera; engari hei runga i te ngakau tapatahi, me te wehi ano ki te Atua.
3:23 Ko nga mea katoa e mea ai koutou mahia a ngakautia, hei mea ki te Ariki, a ehara i te mea ki nga tangata;
3:24 Me te matau ano, ka homai e te Ariki ki a koutou te utu, ara te kainga: he pononga hoki koutou na te Ariki, na te Karaiti.
3:25 Ko te tangata hoki e he ana te mahi, ka whakawhiwhia ano ia ki tana he i mahi ai: kahore hoki he whakapai kanohi.
4:1 ¶ E nga rangatira, hoatu ki nga pononga te mea e tika ana, te mea e rite ana; e mohio ana hoki koutou he Rangatira to koutou kei te rangi.
4:2 ¶ Kia u ki te inoi, kia mataara tonu ki taua mea i runga i te whakawhetai;
4:3 Me te inoi ano mo matou, kia whakapuaretia e te Atua he kuwaha korero ki a matou, hei korerotanga i te mea ngaro a te Karaiti i hereherea ai ahau.
4:4 Kia whakakitea atu ai e ahau, kia rite ai taku korero ki te mea i tika.
4:5 ¶ Hei runga i te whakaaro mohio to koutou whakahaere ki te hunga o waho. Hokona te taima.
4:6 Hei runga i te aroha noa ta koutou korero i nga wa katoa, he mea kinaki ki te tote, kia matau ai koutou ki te tikanga mo te whakahoki kupu atu ki tenei tangata, ki tenei tangata.
4:7 ¶ Ma Tikiku e whakaatu aku mea katoa ki a koutou; he teina aroha ia, he minita pono, he hoa pononga i roto i te Ariki.
4:8 Ko te tino putake tenei i tonoa atu ai ia e ahau ki a koutou, kia matau ai koutou ki to matou ahua, a kia whakamarietia ai o koutou ngakau;
4:9 Raua ko Onehimu, he teina pono, e arohaina ana, a no koutou hoki ia. Ma raua e whakaatu ki a koutou nga mahi katoa o konei.
4:10 He oha tenei ki a koutou na Aritaku, na toku hoa herehere, raua ko Maka iramutu o Panapa; kua tae atu na hoki nga tikanga mona ki a koutou; ki te tae atu ia ki a koutou, manaakitia;
4:11 Me Ihu ano hoki, tetahi ingoa ona ko Hutuha; no te kotinga ratou. Ko enei anake oku hoa mahi ki te rangatiratanga o te Atua, he oranga ngakau ano ratou ki ahau.
4:12 Tenei te oha atu nei ki a koutou a Epapara; no koutou ia, he pononga na te Karaiti. He tohe tonu tana ki te inoi mo koutou, kia tu koutou, he hunga tino tika, pumau tonu ki nga mea katoa i pai ai te Atua.
4:13 Ko ahau hoki tona pono mo tana mahi nui mo koutou, mo te hunga hoki i Raorikia, a mo te hunga i Hierapori.
4:14 Tenei te oha atu nei ki a koutou a Ruka, te rata aroha, raua ko Rimaha.
4:15 Oha atu ki nga teina i Raorikia, ki a Naimapa hoki, ki te hahi ano hoki i to ratou whare.
4:16 A ka korerotia tenei pukapuka ki a koutou, meinga kia korerotia ano hoki i roto i te hahi o nga Raorikia; korerotia ano hoki e koutou tera i tuhia mai i Raorikia.
4:17 Mea atu hoki ki a Arakipu, Kia mahara ki te mahi minita kua riro na i a koe i roto i te Ariki, kia ata mahia marietia.
4:18 Ko te aha aku, a Paora, na toku ringaringa ake. Kia mahara ki oku mekameka. Kia tau te aroha noa ki a koutou. Amine.


text:
Whakahuia tō toro i Te Papa ki te tina, inu kawhe kai keke, inu waina rānei i tētahi o a mātou wharekai e rua, i waenganui i ngā taonga o te motu.
Te Papa Cafe – papa whenua
Puare ia rā o te tau 9am–5pm
Ka pai ngā kai me ngā unu o te wharekai awhi-whānau nei, tae atu ki te kawhe me ētahi tino waina, tino pia.
He wāhi tākaro tō te wharekai nei mō ngā tamariki, he rūma mō ngā mātua.
Rārangi kai mō te rā (PDF, 50kB)
Rārangi tina (PDF, 75kB)
Level 4 Espresso
Puare ia rā o te tau, 10am–5.30pm, me te 10am–8.30pm i ngā Tāite
Whakangā i roto i te manawa o te Muhiama he kapu kawhe i te ringa, he waina rānei, he paku kai rānei.


text:
Awhina
Hei kimi i te tikanga, i nga tikanga ranei o tetahi kupu Maori, patohia atu taua kupu ki te pouaka rapu, ka pawhiri i te kupu ‘Rapua’. (Whakamarama: karekau he kupu Pakeha i tenei papakupu, no reira kaore e whaihua to whakauru atu i te kupu Pakeha hei kimi i te kupu Maori e orite ana.)
Mo te ahua o nga korero ka takoto hei tirotiro mau, e rua nga kowhiringa e taea ana: - he korero poto, e whakaatu noa ana i te whakamaoritanga me t/etahi tauira o te kupu i te rerenga korero; - he korero roa, e whakaatu ana i etahi atu korero i te taha, tae atu ki tona atua, ki te whakamahinga kupu, me te takenga mai o nga tauira.
Tirohia te Kupu Taka mo etahi atu whakamarama e pa ana ki nga whakamahinga kupu, me nga tohupoto e kitea ana i tenei papakupu.
Ina tau atu te kiore ki tetahi wahanga o nga korero ka takoto mo te kupu i rapu ai koe, ka puta ake he whakamarama poto mo taua mea (hei tauira, te 'pimuri whakahangu', te kupu 'atua', te kupu 'whakamahinga kupu' ranei). Engari i konei, ka puta ake he whakamarama roa ake e tino marama ai koe he aha te tikanga o tena, o tena.
Koinei e whai ake nei te raupapa o nga korero tera ka takoto mo tena, mo tena aronga i te papakupu nei:
1. ‑tanga [Tumatauenga] ing, mahp, ahua. He tane, he wahine ranei. Ko te 'tangata' te kupu takitini. (i) Whatungarongaro he tangata, toitu te whenua hoki (NP 2665). (ii) Tena ko nga paukena e takoto mai ra i te mara, te porokawa noa iho, ka hangaia mai kia pera rawa te rahi, kore ana e taea e te tangata kotahi te hiki (Wh 6, 10). {kiko, kikokiko, mauri, ngata3}
tangata whenua [Tumatauenga] Te iwi taketake ake o tetahi whenua, o tetahi rohe, te iwi ranei i noho ki taua whenua i mua i etahi atu. (i) Ko te iwi Moriori me te iwi Maori nga tangata whenua o Aotearoa. (ii) Ko ngai kirimangu te tangata whenua o Awherika.
whare tangata [Tane] ing. Te wahi o te tinana wahine e tipu ai te kukune. Kia tupu haere te kukune i te whare tangata, ka kaha ake te hiamimi o te whaea.
tangata tawhito [Tane] He manu rahi noho wairepo, noho awa, noho koawa, noho waikeri. Porphyrio porphyrio melanotus.
2. [Tumatauenga] ing, ahua. He tangata kore mana ka mauheretia hei kaimahi ma tetahi atu. Ko nga wahi katoa i haere ai te rangatira, kei reira ano tana tangata ki te awhina i a ia.
[Tane] ing. Te takitini o te kupu 'tangata'. (i) O nga tangata katoa e mohio ana au, ko ia te mea tino humarie. (ii) Taku hiahia kia hohoro te whakaatu mai a nga tangata e whakahe nei i te ture Kaunihera (PH 5, 16).


text:
Hunga Whakahoki me te Rōpū Tohutohu
Te Herekiekie Haerehuka Herewini
Kaiwhakahaere Kaupapa Pūtere Kōiwi
Ko Te Herekiekie Haerehuka Herewini he uri nō Ngāti Tūwharetoa, Ngāti Whakaue, Ngāti Apa, Ngā Rauru Kītahi, Whanganui, Ngā Puhi, me Ngāti Porou. I tipu ake a ia i Rātana Pā i mua i te nukutanga o te whānau ki Te Whanganui-a-Tara i ngā tau o 1970.
I mua i tēnei mahi, i roto a ia i ētahi tūnga teitei hei:
- Kaitohutohu Matua i Te Manatū Pūtaiao
- Kaiwhakahaere Rangahau i Te Kaunihera Rangahau Hauora o Aotearoa
- Kaiwhakahaere ā-Motu i Te Tūāpapa Mate Āraikore o Aotearoa.
He Tohu Paerua (Kairangi) tā Te Herekiekie i roto i te Akoranga Māori nō Te Whare Wānanga o Tāmaki Makaurau.
Amber Kiri Aranui
Pou Rangahau Rautaki Kōiwi
He uri a Amber Kiri Aranui nō Waikato, Ngāi Tahu, Ngāti Tūwharetoa, me Ngāti Kahungunu. I whānau mai, ā, i tipu ake a ia i Heretaunga ki Te Whanganui-a-Tara.
I mua i tōna haerenga mai ki te Rōpū Whakahoki Kōiwi (Repatriation Team), i mahi a Amber mō te Heritage Team ki Opus International Consultants. I reira i whakahaerea e ia ētahi rangahau huakanga me ētahi pūrongo puta noa i te takiwā raro o Te Ika a Māui me Te Waipounamu.
Kua oti anō i a ia te whakahaere ētahi tātai huakanga me ētahi rangahau mō Te Papa Atawhai. I roto anō ia i ngā huakanga nunui i Te Whanganui-a-Tara, Taranaki, me ngā takiwā o te Moana-a-Toitehuatahi.
He Tohu Paerua i te Mātai Huakanga tā Amber nō Te Whare Wānanga o Tāmaki Makaurau. He pakari ōna here ki ētahi iwi me ētahi hapū nā aua tau e 5 i te mahi huakanga.
He ngākaunui tō Amber mō te rangahau, otirā mō te hītori Māori me te whakamahi i te weu ki Aotearoa me ngā moutere whānui ake o Te Moananui-a-Kiwa. Ka mauria mai e ia tēnei ngākaunui me ngā tau roa ki te Rōpū Whakahoki Kōiwi.
Mona-Pauline Mangakāhia
Kaitohutohu Kōiwi Tangata
E whai ake nei ngā karanga iwi, hapū o Mona-Pauline Mangakāhia, ko Ngāti Koata rātou ko Ngāti Kuia, ko Ngāi Tahu, ko Ngāti Maru, ko Ngāti Tamaterā, ko Ngāti Whanaunga, ko Ngāti Raukawa, ko Rangitāne, ko Ngāti Kahungunu ki Wairarapa, ko Te Arawa, ko Ngāti Huarere, ā, he whakapapa Kōtimana, Wīwī, Pāniora, Huiterangi hoki ōna. I tipu ake ia ki te tāone iti nei o Wharetītī, nāwai rā i hūnuku atu tōna whānau ki te Papaioea.
I puta mai a Mona-Pauline i Te Kunenga ki Purehuroa (Massey University), ā, kei te whai tonu i tana Tohu Paetahi Māoritanga. Kei te ngākau nui ia ki ngā tikanga me ngā taonga tuku iho a kui mā, a koro mā. He wahine kōrero Māori, he wahine pupuri i ngā tikanga Māori, ā, he rawe te kapa haka ki a ia.
I mua i tana kuhu mai ki te ohu o Karanga Aotearoa, i mahi a Mona-Pauline hei Kaiwhakahaere Rārangi Utu i Healthcare New Zealand. Tāpiri atu ki tēnā, i ia tau kua mahi a Mona-Pauline hei Kaiwhakarite Wānanga Tikanga mā te kaporeihana o Wakatū.
Te Arikirangi Mamaku
Kaitohutohu Kōiwi Tangata
Currently on secondment
NGĀ KAIMAHI O MUA
Simon Jean
Kaitūao (Whiringa-ā-nuku 2011 - Whiringa-ā-rangi 2012)
He pia a Simon nō ngā Écoles des Hautes Études en Sciences Sociales i Parihi, Wīwī. I tēnei wā, kei te whai ia i tana Tohu Kairangi (PhD) Mātauranga Tikanga Tangata e arotahi ana ki te ahurea Māori me te whakahokinga mai o ngā kōiwi tangata i Wīwī. Ko Te Whare Wānanga o Te Ūpoko o Te Ika a Māui anō e āta tirotiro ana i tana whai Tohu Kairangi. I tutuki i a ia ana Tohu Paetahi (2008), Tohu Paerua (2010) i te Hītori i te Whare Wānanga o Rouen.
Koinei te whakangungutanga tuarua o Simon ki Te Papa. I te tau 2009 tana whakangungutanga tuatahi, e toru marama te roa, ko tāna he tuhi i ngā kōrero mō te kaupapa nei ki te reo Wīwī. Maringanui mātou i āna mahi i mārama ai ngā Muhiama, ngā Whare Wānanga o Wīwī ki ngā whāinga matua, ki ngā tikanga Māori, otirā, ki te kaupapa o Karanga Aotearoa. I Rouen hoki a Simon i te wā i āta wānangahia te whakahokinga mai o ngā Toi Moko i reira, nāwai rā, koia te tuatahi o ngā kohinga kōiwi tūpuna i whakahokia mai i Wīwī i te marama o Haratua, 2011.
Mō tēnei whakangungutanga, kei te hanga piriti, kei te whiri tonu a Simon i te taura here i waenganui i Te Papa Tongarewa me ngā pūtahitanga o Wīwī. Ko tāna he whakaatu i ngā rangahau pūtaiao nōna tata nei o Wīwī e pā ana ki te toi moko. Ko tētahi aronga whāiti o tana Tohu Kairangi, ko te rangahau kia mārama ai ngā tikanga tuku iho, ngā taura e here tonu nei i ngā uri ki ngā toi moko me te tā moko. Kei te ngākaunui a Simon ki te whakapakari i tōna reo Māori me tana mārama ki ngā tikanga Māori.
Nō Simon te tū whakaiti, mōna kua whakawhiwhia ki te France New Zealand Friendship Fund. Koia te pūtea āwhina i ngā kaupapa tūhonohono i ēnei whenua e rua.
Tania Te Whenua
Pou Rangahau Rautaki Kōiwi
He uri a Tania Te Whenua nō Tūhoe me Te Whakatōhea.
He Tohu Paetahi, he Tohu Paetahi i ngā Ture Hoki a Tania i roto i te Whakahaere Rawa Māori. He matatau a ia ki ngā tikanga me te reo Māori.
I tīmata a Tania ki te mahi hei kairangahau ā-kirimana mō te Hunga Whakahoki Kōiwi i Akuhata 2008. I mua i taua tūnga e mahi ana ia hei Kairangahau Matua Mātauranga Māori i Te Papa. I taua tūnga rā, nāna i rangahau te whakarite hou i te whakaaturanga Mana Whenua.
Whakaako anō a Tania i ngā kaupapa whakarite mātauranga i roto i te reo Māori me ngā tikanga mō Te Whare Wānanga o te Ūpoko o te Ika a Māui me te rāngai tūmatanui.
Nicola Kiri Smith
Pou Rangahau Rautaki Kōiwi
He uri a Nicola Kiri Smith nō Taranaki, Ngāti Maniapoto, Ngāti Mahuta, Ngāti Toa Rangatira, me Ngāti Pikiao. I whakatipua ia ki Opunake, ā, i noho ki Kirikiriroa mō ētahi tau. I hunuku mai ki Te Whanganui-a-Tara i Whiringa-ā-rangi 2007.
I haere a Nicola ki Te Whare Wānanga o Waikato, ka riro mai he Tohu Paetahi i ngā Pūtaiao Pāpori (Kairangi) i roto i te akoranga pāpori me te akoranga tangata. Ko ēnei anō kei a ia, te Tiwhikete ā-Motu mō te Ahurea Maori me te Hītori o Aotearoa, me te Tiwhikete ā-Motu mō te Akoranga Rorohiko. He kaiwhiwhi nō mua a ia o te Karahipi Rangahau Raumati me te Child Accident Prevention Foundation o Aotearoa.
I mua i Te Papa, i mahi a Nicola i Te Whare Wānanga o Waikato, te Kōti Whenua Māori o Waikato-Maniapoto, me te Taraipiunara o Waitangi. E kaingākau ana a ia ki te ture whenua Māori, te whakapapa, te hītori Māori, te pupuri i ngā tikanga, me ngā momo rangahau i te ao pāpori-pūtaiao.
Louisa Joblin
Kaitūao (Hakihea 2011 - Here-turi-kōkā 2012)
He ākonga a Louisa Joblin nō Te Whare Wānanga o Te Ūpoko o te Ika a Māui, i reira kua tutuki i a ia tana Tohu Paetahi i te Hītori o Ngā Toi, te Reo Itāriana me Ngā Mātauranga Ūropi. I tēnei tau (2012), ka whai i tana Tohu Hōnore i te Hītori o Ngā Toi, te Reo Itāriana me te Tohu Ture (LLB). I roto i tana whakangungu harangote mā Karanga Aotearoa, ko tāna he rangahau i ngā kōiwi tangata me ngā toi moko kei Itāria.
Ko ēnei rangahau te kaupapa o tana tuhinga hōnore, ā, he hōpara i te tukanga whakahoki kōiwi tangata mai i Itāria ki Aotearoa (ko tētahi aronga matua, ko te whakaitāriana i ngā kōrero Pākehā me ngā tikanga Māori, e mārama ai te iwi Itāriana), me te hitōri o ngā kōiwi Māori e noho marara mai rā i Itāria.
E manako ana a Louisa, ka tutuki i a ia tana Tohu Paerua i te tau 2013. Koia e whakawhānui ana i tana tuhinga hōnore kia hōhonu ake te ruku i te hitōri ā-toi, ā-ahurea o te kohi me te whakaatu o ngā kōiwi tangata, o ngā toi moko i Itāria.
Coralie O'hara
Kaitūao (Haratua - Hakihea 2011)
He pia a Coralie O’Hara nō Te Whare Wānanga o Te Ūpoko o te Ika a Māui, kei te whai ia i tana Tohu Paerua Museum and Heritage Studies. I whai tūranga whakangungu hoki a Coralie ki Karanga Aotearoa (he tūranga harangote) tae atu ki te mutunga o te tau 2011. I a ia i konei, ko tōna aronga matua ko te rangahau i te hokohoko kōiwi tangata me ngā kaupapa here o te ao e pā ana ki te whakahokinga o ngā kōiwi tangata ki ō rātou kāinga tūturu.
Nō Tāmakimakaurau a Coralie. I riro i a ia tana tohu Paetahi BA (whai Hōnore Te Ranga-Mātāmua) i te Mātauranga Tikanga Tangata i Te Whare Wānanga o Tāmakimakaurau. I a ia e whai ana i tērā tohu, ka aro mai a Coralie ki te kaupapa whakahoki kōiwi tangata i te mea, koia te whiringa o te matatika, ki ngā mātauranga tikanga tangata ā-papori, ā-koiora i raro i te horopaki o te whare pupuri taonga. Ko te tukanga whakahoki kōiwi tangata i Aotearoa te kaupapa o tana tuhinga Paerua.
Ruben van Mansum
Kaitūao (Paenga-whāwhā - Pipiri 2011)
I whānau mai a Ruben van Mansum i Tatimana (he Kiwi tonu ia). E waru wiki tana noho kaitūao i waenganui i a Karanga Aotearoa me Te Ohu Kohi Taonga Toi o Te Papa Tongarewa hei whakatutuki i tana whai tohu paerua i roto i ngā mahi tiaki taonga ki Te Whare Wānanga o Waitaha.
I tipu ake ia i Whakatū, ka whai tohu paetahi (BA) ki Te Whare Wānanga o Waitaha i te tau 2006. E rua tau a Ruben e whakaako ana i te reo Pākehā ki Hapana (te akoranga JET) i mua i tana kuhunga ki Te Wānanga o Leiden (kei Tatimana) mō te MA i te Hītori Toi, ko ngā peita hinu o Hapana, he taera peita nō Ūropi, nō te wā Taishō (1912-1926)
Nā ōna rangahau i ngā toi me ngā tikanga o Hapana, kei te aro atu a Ruben ki Ngā Ariā o te Ao Toi, otirā, te aronga ki tua o tō te ao Pākehā titiro ki te hitōri o ngā toi me te whai pānga o tēnei tirohanga ki te waihanga tuakiri ā-ahurea. E manakohia ana, nā tana mahi i raro i te maru o Karanga Aotearoa kua hōhonu te ruku, kua mārama tana titiro ki te waihanga tuakiri mai i ngā taonga Māori, mai i te ao Māori.
Sarah Fruendt
Kaitūao (Paenga-whāwhā - Hōngongoi 2011)
Nō Tiamani a Sarah, i whai tana Tohu Paerua mai i Te Wānanga o Bonn, ko ana kaupapa ko te Mātauranga Tikanga Tāngata ā-Papori, ko te Ture Taihara me ngā Tuhinga Whakatairite i Huitanguru 2011.
I tētahi tūranga kaitūao i te Uebersee-Museum i Bremen (Tiamani), ka rokohanga i te kaupapa tautohenga o ngā kōiwi tāngata e noho marara ana ki ngā muhiama puta noa i te ao. Nāwai rā, ko te kaupapa o tana tuhinga roa, ko ngā kōiwi tāngata i te muhiama o Bremen. Ko te aronga matua, ko te rangahau nō hea aua taonga. Tāpiri atu ki tēnā, ko te aranga mai o ngā kaupapa pēnei, ko te whakahokinga atu o ngā kōiwi ki ō rātou pūtakenga mai. Kia mārama ai tōna tirohanga ki te iwi Māori, me te kuhu mārika ki tēnei kaupapa, kua pae mai a Sarah ki Karanga Aotearoa hei kaitūao.
Ko te manako ia, ka tuhia tēnei kaupapa kōrero e Sarah hei PhD. Māna pea e aro mai ngā muhiama o Tiamani ki ngā tikanga Māori, otirā, ki te kaupapa nei. Mā reira e tīmata ai tētahi whakawhitinga ariā, tikanga, wheako, kōrero hoki i waenganui i ngā muhiama me ngā iwi nō reira aua tīpuna.
Julia Ferloni
Kaitūao (Hui-tanguru – Poutū-te-rangi 2011)
He kaitiaki taonga Wīwī a Julia Ferloni nō te INP (French National Institute for Heritage), koia te whare whakangungu i ngā kaitiaki taonga me ngā kaiukauka. He tohu ōna i ngā kaupapa pēnei i te Mātauranga Whare Taonga, Hītori, Hītori o Ngā Toi (ko Ngā Toi o Te Moana-nui-a-Kiwa te aronga) me te Mātauranga Tikanga Tāngata ā-Pāpori
E whā wiki te noho a Julia ki Te Papa Tongarewa hei kaitūao i raro i te maru o te tira Kohinga Taonga o Te Moana-nui-a-Kiwa, te tira Mātauranga Māori me Karanga Aotearoa hoki. I a ia i konei, ko tāna he whakarite i tētahi whakaaturanga taonga nō Te Moana-nui-a-Kiwa mō te Rouen Natural History Museum (Normandy, Wīwī). Nā ngā tira e rārangi mai nei ia i tautoko. He kohinga o ngā taonga tuauki nō Te Moana-nui-a-Kiwa kei tērā whare taonga e takoto ana. Ko ētahi he mea kohi i te tau 1839 rā anō.
Ko te Natural History Museum o Rouen te whare taonga tuatahi o Wīwī i whakahoki mai i ngā Toi Moko ki Aotearoa.
Laura Kraak
Kaitūao (Hōngongoi – Here-turi-kōkā 2010)
He ākonga Tatimana a Laura Kraak nō te Whare Wānanga o Utrecht. Kei te whai i tana Tohu Paetahi Aronui, Pūtaiao, ā, e aronui ana ki Ngā Mātauranga Whare Taonga me te Hītori o ngā Toi, e aroiti ana ki te Mātauranga Tikanga Tāngata. Ā tērā tau, ka whai i tana Tohu Paerua i Ngā Mātauranga Taonga Tuku Iho, me Ngā Mātauranga Whare Taonga.
E rima wiki te roa o te noho kaitūao a Laura ki Karanga Aotearoa. I taua wā, nāna tētahi rārangi taonga i rangahau mō ngā whakawhiti kōrero i waenganui i ngā whare taonga o Tatimana. Nāna anō tētahi tuhinga mō te hohoko toi moko i Pēwhairangi i arotake.
Kei te kaingākau a Laura ki te kaupapa whānui o te whakahoki taonga, ahakoa kōiwi tāngata, ahakoa taonga, ahakoa whakaahua, ahakoa he aha. Ko ngā huarahi e whāia e ngā hapori ko rātou te pūtakenga mai o ērā taonga, kia whahokia atu aua taonga, ko ngā tirohanga rerekē o ngā hapori o Ūropi me ō rātou koroni, koia rā ngā kaupapa o tana tuhinga roa.
Alice Christophe
Kaitūao (Hōngongoi – Here-turi-kōkā 2010)
He ākonga Wīwī a Alice Christophe nō te École du Louvre. I tīmata tana whai i te Tohu Paerua i Te Mātauranga Whare Taonga i te tau 2010. Ko te hītori o ngā kohinga me ngā kaupapa here ahurea tāna e rangahau ana.
E ono wiki tana noho ki Te Papa hei kaitūao, ko te kaupapa here tikanga rua tōna aronga. Kei te ngākaunui ia ki Ngā Toi o Te Moana-nui-a-Kiwa, ki ngā aronga auaha me ngā tauira o te tikanga ruatanga o Te Papa Tongarewa. Kei te whakatairitehia ki ngā tauira o Ūropi. Ko tāna e manakohia ana, mā te whakawhitiwhiti ā-tangata, ā-kōrero hoki i waenganui i ngā whare taonga huri noa i te ao e whānau mai ai tētahi tū whare taonga hou. Ko te momo whare taonga e aro atu ana ki ngā tikanga a ngā iwi katoa, ā, ka rangona ngā reo o tēnā, o tēnā hapori.


text:
Rangitāne
Ko Rangitāne ngā uri a Whātonga, tētahi o ngā rangatira tokotoru o te waka o Kurahaupō. Ka tau te waka rā ki Nukutaurua, ki Te Māhia, i te tau 1350. Ka ū ki reira, ka whakakōhatuhia e te tohunga e Hau.
Nāwai ā, kei Heretaunga te kāinga noho o Whātonga. Ka moea e ia a Hotuwaipara, ka puta mai tā rāua tama, ko Tarataraika te ingoa. Ko ia te tipunao Ngāi Tara o Te Whanganui-a-Tara. Ka whānau mai ki tana murimanu a Reretua, tā rāua tama a Tautoki me tā rāua tamāhine a Rerekitaiari. Ko Tautoki ka moe i a Waipuna, te mokopuna tuarua a te kaumoana nui o Te Moananui-a-Kiwa, a Kupe. Ko tā rāua tama ko Rangitāne e mōhiotia anō ko Rangitānenui, ko Tāne-nui-a-rangi, ko Rangitānenui-ā-rangi rānei – nāna, ko Rangitāne.
Rārangi kōrero
Te Nohoanga o te iwi[edit | edit source]
Heke iho i ngā whakatipuranga, ka heke te iwi o Rangitāne ki Tāmaki-nui-a-Rua (ko te tāone o nāianei o Dannevirke), ki ngā rohe o Te Wairarapa, Te Wairau, Te Whanga-nui-a-Tara i te tonga, tae atu ki ngā rohe o Manawatū me Horowhenua i te uru. E toitū tonu ana te mana o Rangitāne ki ngā takiwā nei.
I te rau tau 1800 ka tutū te puehu ki a Rangitāne, nō te ekenga o ngā iwi o te raki ki ngā rohe whenua o te iwi ki te uru. Nō muri mai, ka riro i te Pākehā te nuinga o ngā whenua o te iwi ki Manawatū me Tāmaki-nui-a-Rua. Ahakoa i huri ngā tāngata o Rangitāne ki ngā mahi ahuwhenua i te rau tau 1900, nā te heke o te ōhanga o te ao, ka hokona ō rātou pāmu, ka neke rātou ki ngā tāone noho ai.
Ngā rangatira[edit | edit source]
I te rau tau 1800, i kaha ngā kaiārahi o te iwi ki te arataki i te iwi i roto i ngā nekenekehanga o te ao hurihuri. Nā rātou te iwi i whakahau kia mahi ngātahi ki te Pākehā. I te rau tau 1900 he tokomaha ngā rangatira o Rangitāne i hōu ki roto i ngā mahi tōrangapū o te rohe me te motu hoki.
Te ao hōu, ngā tikanga tuku iho[edit | edit source]
Nō te tau 1988 whakatūria ai Te Rūnanganui o Rangitāne, hei huinga mō ngā rūnanga o te iwi. E whitu ngā marae o te iwi, ko ētahi, nō ngā tau tata nei i whakatūria ai.