c: text/html

text:
Curriculum links
Ngā tino wāhi ako
Ka noho i raro i ēhea whenu?
- Tikanga ā Iwi - Te Ahurea me te Tuku Ihotanga
- Te Ao Hurihuri
- Ngā Toi - Toi Ataata
Ngā tino pukenga
Pūkenga Whakawhitiwhiti Kōrero, Pūkenga Mōhiotanga, Ngā Pūkenga Pāpori, Pāhekoheko hoki
Ngā reanga
Tikanga ā Iwi taumata 1-8, Ngā Toi taumata1-4
Ngā tau
1-13
Ki runga ano
E tautoko ana i ēhea kaupapa kōrero?
- Te Pāpori o Aotearoa Onamata, o Nāianei Hoki
- Ngā Tāhuhu Kōrero o Aotearoa
- Ngā Mahi Toi o Aotearoa
- Kōrero Pūrākau
E hia te roa o tēnei mahi?
E rima ki te tekau miniti
Ki runga ano
Ka kimihia ki hea?
- Te Papa tuawhā Made in New Zealand.
- Kua ngaro koe? Me pātai ke tētahi Kaimanaaki Manuhiri.
He aha te take me heri au i taku akomanga ki tēnei taonga?
- Kia kite i tētahi o ngā whakaahua o tētahi o ngā kaitoi tautohenga, arā ko Charles Frederick Goldie.
- He whakatuwheratanga tino pai ki ngā mōhiohio me ngā waiaro i roto i te hītori o ngā toi i Aotearoa.
He aha ngā mahi kei taua whakaaturanga?
- Kia whakamīharo ki te whai kiko o te whakaahua nei.
- Titiro ki te āhua o tā te mahi toi kawe i ngā whakaaro.
- Ārohia te tauira o te whakapono o te Pākehā ki te oranga o te Māori i te mutunga o te rautau tekau mā iwa - me whakaene i te pera o te iwi e matemate haere ana.
Ki runga ano
Me aha taku mōhio ki tēnei whakaaturanga?
- I whakaoti a Goldie i te whakaahua nei o Ina Te Papatahi, he kuia nō Ngā Puhi, i te tau 1903. E 18 āna peitahanga i a Ina.
- I peitahia e Goldie e ai ki tana tikanga pohewa. I whakapono tahi rātou ko te nuinga o ngā Pākehā i te tīmatanga o te rautau rua tekau, ka ngaro haere te Māori, ka whakawaimehatia rānei.
- I whakaingoatia te whakaahua nei ko Darby and Joan, i runga anō i tētahi waiata Ingarihi, waiata whakaaro rauangi o te rautau tekau mā waru. E tohu ana te kīanga nei i tētahi tokorua kaumātua, i tētahi tokorua e noho tahi tonu ana rānei mō ake tonu atu. Ko te whakaaro ko Ina ko Joan, me te wheku whakairo i tōna taha, ko Darby.
Ētahi kaupapa hei matapakinga pea
- Kei te pīrangi koe ki te whakairi i tēnei whakaahua i roto tō whare? He aha ai? He aha i kore ai?
- Ki tō whakaaro, kei te whakaahua te whakaahua nei i tētahi wā i mua i te taenga mai o te Pākehā, i muri rānei? He aha ngā tīwhiri i roto te whakaahua nei tērā ka tautoko i tō whakaaro? I peitahia te whakaahua nei i muri i te taenga mai o te Pākehā, nā te mea e mau panekoti Pākehā ana a Ina.
- E tohu ana te taitara Darby and Joan i te aha? Ki a koe, he aha te take pea i kōwhiri ai a Goldie i aua ingoa, nō te mea ehara aua ingoa i ngā ingoa tūturu o te tokorua? I te takanga o te wā e tohu ana nga kiripuaki o tētahi waiata Ingarihi, arā a Joan rāua ko Darby, i tētahi tokorua kaumātua. E tohu ana te taitara i a Ina Te Papatahi me te wheku whakairo hei Joan rāua ko Darby.
- Ki tō whakaaro he pono te whakaatu o te whakaahua nei i te taiao pāpori i te tīmatanga o ngā tau 1900?
- Ki tō whakaaro, i peita a Goldie i a Ina i roto i tana papamahi, i te wāhi rānei e whakaaturia ai i roto i te whakaahua?
- He aha pea ngā whakaaro o te kuia?
- Ki tō whakaaro, he rerekē te uruparenga o te Māori me te Pākehā ki tēnei whakaahua? He aha ai?
- Ki tō whakaaro, he aha te take i tautohetia ai tēnei whakaahua? Me whakarite kia whai whakaaro ngā tamariki mō te taitara me te āhua o te whakaatu i a Ina.
Ki runga ano
Ngā kōrero kīnaki
He taonga whai pānga
- Ko ētahi atu o ngā whakaahua nā Goldie i roto i ngā kohinga o Te Papa ko: One of the old school, Wiripene Ninia, a Ngatiawa Chieftaness 1912, Thoughts of a Tohunga, Wharekauri Tahuna, 1933, The Widow (Harata Rewiri Tarapata, Ngapuhi), 1903, Ena Te Papatahi, memories, 1930, Pipi puzzled, Pipi Haerehuka, 1919.
- Whakatauritea tēnei whakaahua i hangaia i ngā tau tīmata o ngā 1900 ki ngā whakaahua o mohoa ake nei, e whakaatu i ngā wāhine Māori, pērā i te whakaahua o Robyn Kahukiwa Ko Hineteiwaiwa, Ko Hinekōrako, Ko Rona Whakamau Tai, kei te whakaaturanga Mana Whenua, kei te taha o te kāpata kōrowa i te papa tuawhā, me Te Ara a Hine nā Jacqueline Fraser, ngā mahi toi e tīmata ana tata ki te Tepu Pārongo i te papa tuarua mā te whai i te huarahi ki Te Marae. Whakatauritea hoki ngā whakaahua nā Goldie, me ngā whakaahua nā Darcy Nicholas, ina koa te whakaahua i kōkōtia ki roto kōata ki te waikawa, ko Rongouera, i te kūaha o Te Ātiawa, i Rongomaraeroa, i te papa tuawhā.
Ki runga ano

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Hoolaha Koho Balota Wae Moho
Ma keia ke hoolahaia aku nei i kulike ai me na hoakaka o ka Mokuna 8 o na Kanawai i Hooponoponoia o Hawaii, o 1915, he Koho Balota Wae Moho no ka wae moho ana i Elele i ka Hale o na Lunamakaainana o Amelika Huipuia na Senatoa a me na Lunamakaainana no ka Ahaolelo o ke Teritori o Hawaii, elike me ia i hoike maopopoia mahope iho nei, ke malamaia ana ma ka Poaono, ka la 7 o Okatoba, M. H. 1922, a puni ka Teritori, mawaena o na hora 8 o ke kakahiaka a me 5 o ka auinala.
NA APANA SENATOA
O na apana Senatoa me na heluna o na Senatoa e waeia e kela me keia aoao Kalaiaina e kulike no ia keia mahope iho nei:
Apana Elua—Na Mokupuni o Maui, Molokai, Lanai a me Kahoolawe.
Hookahi no na makahiki eha.
Hookahi no ka hoopiha ana i ka wahi i waiho hakahaka ia mamuli o ka haalele ana mai o Senatoa Hale A. Balauwina.
NA APANA LUNAMAKAAINANA
O na Apana Lunamakaainana me ka heluna o na moho lunamakaainana e waeia e kela me keia aoao kalaiaina, e kulike no me keia mahope iho nei.
Apana Ekolu—Eono.
APANA LUNAMAKAAINANA EKOLU—APANA SENATOA ELUA.
Na Mokupuni o Maui, Molokai, Lanai me Kahoolawe, a oia no hoi na Kalana o Maui me Kalawao.
MAHELE EKAHI—Ka Mokupuni o Lanai. Wahi koho, Halekula o Keomuku.
MAHELE ELUA—Kela mahele o ka Apana o Lahaina ma ka Mokupuni o Maui, ma ka aoao akau hikina i ka palena akau o Honokowai. Wahi koho, Halekuai Honolua Ranch, Honokohau.
MAHELE EKOLU—Kela mahele o ka Apana o Lahaina ma ka Mokupuni o Maui, mawaena o ka mahele elua o ka palena akau o Olowalu. Wahi koho, Hale Hookolokolo o Lahaina.
MAHELE EHA—Ke koena iho o ka Apana o Lahaina. Wahi koho, Halekula o Olowalu.
MAHELE ELIMA—Ka mahele o ka Apana o Wailuku a komohana hoi o ka palena o Waiehu a komohana hoi o kekahi laina mai ka waha mai o ka muliwai o Wailuku a holo me ka laina o na puu one a hiki i ke kai ma ka awa o Maalaea. Wahi koho, Hale Hookolokolo o Wailuku.
MAHELE EONO—Ka mahele o ka Apana o Wailuku ma ka akau o ka palena hema o Waiehu. Wahi koho, Halekula o Waihee.
MAHELE EHIKU—Ka mahele o ka Apana o Wailuku mawaena o ka mahele elima me ka Apana o Makawao. Wahi koho, Halekula o Puunene.
MAHELE EWALU—Ka mahele o ka Apana o Makawao nona na palena i kuliike no ia me keia mahope iho nei: Ma ke komohana ke kae hikina o ke Kahawai o Maliko, ma ka akau ke kai, ma ka hiki ke kae komohana o ke Kahawai o Halehaku, a ma ka hema oia no kekahi laina e holo ana ma ke alanui Makawao-Huelo a hiki i ka hui ana me ka auwai hou o Hamakua i ka papaku o Huluhulunui oia hoi ke Kahawai o Kaupakulua, a mai laila aku e holo ana ma ka auwai hou o Hamakua a hiki i ke kae hikina o ke kahawai o Maliko. Wahi koho, Halekula o Haiku.
MAHELE EIWA—Honuaula ame ka Mokupuni o Kahoolawe. Wahi koho, Hale Hookolokolo o Honuaula.
MAHELE UMI—Ka mahele o ka Apana o Makawao mawaena o ka mahele eiwa ma ka awaawa o Waieli. Wahi koho, Halekula o Keokea.
MAHELE UMIKUMAMAKAHI—Ka mahele o ka Apana o Makawao nona na palena kulike no ia me keia mahope iho nei. Ma ke komohana a me ka akau, ka Apana o Wailuku a me ka auwai hou o Hamakua a hiki i ka hui ana me ke alanui Makawao-Huelo i ka papaku o Huluhulunui oia hoi ke Kahawai o Kaupakulua, a mailaila aku ma ke alanui i olelo ia a hiki i ke Kahawai o Halehaku, a ma ka hikina, ka kae o ke Kahawai o Halehaku a ma ka hema ka mahele umi. Wahi koho, Halekula o Makawao.
MAHELE UMIKUMAMALUA—Ka mahele o ka Apana o Makawao ma ka akau o ka mahele umikumamakahi hema o ke ki, a mawaena o ke kae hikina o ke Kahawai o Maliko a me ka palena o ka Apana o Wailuku. Wahi koho, Hale Puhi Ohe o Paia.
MAHELE UMIKUMAMAKOLU—Ka mahele o ka Apana a Makawao ma ka hikina o ke Kahawai o Halehaku. Wahi koho, Halekula o Huelo.
MAHELE UMIKUMAMAHA—Ka mahele o ka Apana o Hana ma ka akau komohana o ke Kahawai Kapaula. Wahi koho, Halekula o Keanae.
MAHELE UMIKUMAMALIMA—Ka mahele o ka Apana o Hana mawaena o ka mahele umikumamaha me ka palena o Hana me Koolau. Wahi koho, Halekula o Nahiku.
MAHELE UMIKUMAMAONO—Ka mahele o ka Apana o Hana mawaena o ka mahele umikumamalima me Kipahulu. Wahi koho, Hale Hookolokolo o Hana.
MAHELE UMIKUMAMAHIKU—Kipahulu. Wahi koho, Hale Halawai o ka Hui Mahiko o Kipahulu.
MAHELE UMIKUMAMAWALU—Ke koena o ka Apana o Hana, hui pu ana ia Kaupo me Kahikinui. Wahi koho, Halekula o Kaupo.
MAHELE UMIKUMAMAIWA—Ka mahele o ka Mokupuni akau o kekahi laina e holo ana mawaena o ka papaku o ke Kahawai o Honouliwai, ka palena hema o Halawa a me ka hokua o ke kKuahiwi pale ia Wailau me Halawa. Wahi koho, Halekula o Halawa.
MAHELE IWAKALUA—Ka mahele o ka Mokupuni o Molokai i opoia ma ka hikina e ka mahele umikumamaiwa, a ma ke komohana o ka palena hikina o Kawela a me ka Apana o Kalawao. Wahi koho, Hale hookolokolo o Pukoo.
MAHELE IWAKALUAKUMAMAKAHI—Ke koena o ka Mokupuni o Molokai a koe aku ka Apana o Kalawao. Wahi koho, Halekula o Kaunakakai.
MAHELE IWAKALUAKUMAMALUA—Mahele o Kalawao. Wahi koho, Hale lealea o Kalaupapa.
I HOIKE NO KEIA, ua kau iho au i ko’u lima a ua hoopili pu hoi i ka Sila Nui o ka Teritori o Hawaii. HANA IA ma ke Kapitola ma Honolulu, i keia la 18 o Augate, M. H. 1922.
(Sila) (Signed)
RAYMOND C. BROWN,
Kakauolelo o ka Teritori.
[Yesterdayʻs post was of a personal ad, but here is a government announcement in Hawaiian from 1922. This is printed along with the English on the same page.]
(Maui News, 9/5/1922, p. 7)
Semi-Weekly Maui News, Year 22, Number 1198, Page 7. September 5, 1922.


text:
POSTED: 01:30 a.m. HST, Dec 28, 2013
LAST UPDATED: 03:37 a.m. HST, Dec 28, 2013
Synopsis: Why are non-residents of Ni'ihau fishing on and around Ni'ihauā
________
Welina e nā makamaka heluhelu mai Hawai'i moku o Keawe a i Ni'ihau a Kahelelani. 'O ia 'ōlelo e kau a'ela i luna, “Ni'ihau i ke kīkū,” he 'ōlelo ia no loko mai o ka puke 'ōlelo no'eau a Mary Kawena Pukui. A 'o ka mana'o i hō'ike 'ia ma loko o ia puke, he kū'oko'a ko Ni'ihau, 'a'ole e kālele i kekahi mokupuni. Mai kahiko mai paha nei 'ōlelo, a ma hope mai paha o ke kū'ai 'ia 'ana o Ni'ihau, 'a'ole i maopopo i ko 'oukou mea kākau. Akā, 'o ka mea i maopopo, pēlā nō ka noho 'ana o ko laila mau 'ohana. I ka wā e kūkala 'ia ai ka pāhola 'ana a'e o kahi makani pāhili a me ka hiki 'ana mai o ke kai ho'ē'e paha i ko kākou mokupuni e noho nei, he aha kā kākou hanaā 'O ka hele koke aku nō i ka hale kū'ai no ke kū'ai 'ana mai i nā pono like 'ole, 'o ke kukui pa'a lima, 'o ka iho uila, ka mea 'ai nō ho'i a pēlā aku. 'O nā mea like 'ole e pono ai ka 'ohana. Akā, pehea nā 'ohana e noho nei ma Ni'ihauā He aha kā lākou hanaā Eia nō ko 'oukou mea kākau ke ha'i aku nei iā 'oukou, “'A'ole maopopo ia'u.” Akā, 'o ka mea i maopopo, 'a'ole hiki iā lākou ke hele wale aku i ka hale kū'ai i mea e kū'ai ai i nā pono like 'ole. A ma hope o ka pāluku 'ana mai o kahi makani pāhili a mea 'ino 'ē a'e paha i ia 'āina aloha, 'a'ole hiki i ko laila po'e ke hele wale aku i ka hale kū'ai no ke kū'ai 'ana i mea 'ai. A 'o ia ihola ka mea e kau a'ela ia po'o mana'o i luna, Ni'ihau i ke kīkū. A no laila, ke paipai aku nei ko 'oukou mea kākau iā 'oukou, 'a'ole e hele aku i Ni'ihau no ka lawai'a 'ana. E waiho aku, na ko Ni'ihau ka lawai'a 'ana i laila. E waiho aku, na ko Ni'ihau ka 'ai 'ana i ka i'a o laila.
Ua pū'iwa ka no'ono'o o ko 'oukou mea kākau i ka lohe 'ana, he hele aku nō kekahi po'e a kokoke loa i Ni'ihau no ka lawai'a 'ana, a 'o kekahi, kau a'e nō i kapakai o Ni'ihau no ke ku'i 'opihi 'ana. He 'ohi hāpuku ho'i. E no'ono'o wale ana nō ia po'e maha 'oi no ko lākou pono. 'A'ohe o lākou no'ono'o iki no ka pono o ko Ni'ihau.
'O ka mea i 'ike 'ia e ko Ni'ihau, ua emi mai nō ka i'a a puni 'o laila ma nā makahiki he 25 i hala. A 'o ka mea maika'i paha, ua 'ike maka 'ia kekahi e ku'i 'opihi ana. A no laila, eia nō kekahi mau luna kau kānāwai ke hana nei no ka pono o ka po'e Ni'ihau. Ke kūkākūkā nei lākou no kahi kānāwai e pāpā ana, 'a'ole e hele wale kekahi e lawai'a a puni 'o Ni'ihau. 'O ka po'e o Ni'ihau wale nō ke lawai'a i laila. He maika'i loa ia. Akā, he wā nō a pa'a ka pila a kū i kānāwai. No laila, no ka manawa, inā 'a'ole 'oe no Ni'ihau, 'a'ole e lawai'a ma laila. A inā 'ike 'oe i kekahi hoa a 'ohana paha e hele ana i laila e lawai'a ai, e ha'i aku, 'a'ole e hana pēlā. 'Oko'a 'o Ni'ihau, 'oko'a nā mokupuni 'ē a'e o kēia pae 'āina, nā mokupuni ho'i i piha i nā hale kū'ai a me nā mākeke like 'ole. 'A'ole pēlā 'o Ni'ihau.
Minamina ka pau o nā i'a ma nā mokupuni 'ē a'e, a pēlā pū me ka pau o ka 'opihi, akā, 'a'ole e “'ohi hāpuku ka makapehu o Kaunu.”
———
E ho'ouna 'ia mai na ā leka iā māua, 'o ia ho'i 'o Laiana Wong a me Kekeha Solis ma ka pahu leka uila ma lalo nei:
a i ‘ole ia, ma ke kelepona:
>> 956-2627 (Laiana)
>> 956-2627 (Kekeha)
This column is coordinated by Kawaihuelani Center for Hawaiian Language at the University of Hawai'i at Mānoa.


text:
Definitions
Sorry, no definitions found.
Etymologies
Sorry, no etymologies found.
Examples
-
"Mai maka'u oe, aole hoi e weliweli, e hiki mai ana ka pomaikai ia kakou, a e lilo auanei kakou i mea nui nana e ai na moku a puni, aole kekahi mea e ae, a e noho Alii auanei oukou maluna o ka aina, a e holo aku ka poe hana ino mai ia oukou mai ka noho Alii aku.
-
"A nolaila, ke noi aku nei au ia oe e ae mai, e malamaia keia mau iwi ma kou lokomaikai e kuu Haku, a e waiho pu ia ka pomaikai me ka'u mau mamo
-
Olelo mai o Kapukaihaoa, "Ua pono ka puaa, nolaila, ke hookuu aku nei wau i ka'u hanai nau e malama, a loaa ia oe ka pomaikai, a kui mai i o'u nei ka lono ua waiwai oe, alaila, imi aku wau."
-
I aku o Laieikawai, "E ka makua, ua hala ke kau o ko'u pomaikai nui, no ka mea, ua lawe aku o Waka i ka hoopomaikaiia mai o'u aku nei; aka, ma keia hope aku e kali oe a loaa ia'u he pomaikai oi aku mamua o ka pomaikai a me ka hanohano i loaa mua ia'u, alaila, o oe pu kekahi me makou ia hoopomaikaiia."
-
Aka, aole i kaumaha kona manao no Laielohelohe, no ka mea, ua manao no ke kahuna he pomaikai e ili mai ana maluna ona.
-
"Nolaila wau i ukali ai me ka hoomanawanui iloko o ka luhi, a me ka inea, iloko o na pilikia he nui, a ke ike nei wau, no'u ka pomaikai a no ka'u mau pua, mai ia oukou mai."
-
E ka wahine maikai o ka pali, pomaikai wale wau ia oe ma ko kaua halawai ana iho nei, a no aila, e ke Alii wahine o ka pali nei, ke makemake nei wau
-
Kekalukaluokewa ke kane a ka'u hanai, ua pono no, aka, i keia noho aupuni ana, ua lilo ka pomaikai i na mea e ae, nolaila, ua nele wau.
-
A Iaweia aku la o Kahalaomapuana, alaila, ua hoohauoliia ka naau o kona mau kaikuaana, no ka manao no e loaa ana ka pomaikai mahope.
-
Pomaikai makou no kou hookipa ana ia makou, a pomaikai hoi makou, no kou lawe ana ae ia makou I mau hoahanau nou, e like me kau


text:
Ma Te Hunga Korero
Kua huakina te kuaha o “Ma te Hunga Korero” - he rauemi tenei hei tautoko, hei akoako hoki i te hunga matatau ki te reo, i te hunga ranei kua tipu ake i roto i te reo.
Kua tuwhera ano hoki tetahi ara, tetahi taiwhanga-a-ipurangi, e taea ai te hunga korero Maori te whakawhitiwhiti whakaaro ki a ratou ano i roto i to ratou ake reo. No reira, koia nei ta “Ma te Hunga Korero” e rangahau haere nei, e kimikimi haere nei i nga kaupapa Maori, i nga tu ahuatanga katoa, e whakatairanga ana i to tatou taonga.
Mena e kaingakau nui ana koe ki nga ikeiketanga o te ao whaikorero, ki te hohonutanga o te tuku reo karanga, ki nga maramatanga o tuawhakarere e huna ana i roto i o tatou whakatauki: kaore e kore ka kitea ki konei etahi painga mou penei i nga patapatai kupuhuna, te pakimaero raupapa reo irirangi - a Makorea, me nga tohutohu hei awhina i te hunga e whakapau wera ana ki te whakapai ake i o ratou reo.


text:
I tēnei wiki kei te whakahaerehia tetahi whakaaturanga whawhai ki te whare ō Te Kura Awhio.
Mā ngā kaiako i te kura āwhiō tēnei whakaaturanga e whakahaere, mai i te Mane tae noa atu ki te Paraire.
Hai tā Barry Kingi Thomas, kaiako i te kura āwhiō, mēnā e kaingakau ana ngā tamariki kia ako i ngā pūkenga whāwhai, haere atu me ō tamariki ki te Kura Āwhiō i tēnei wiki.
E rua ngā wāhanga ia rā, ia rā e tū ana ki te kura āwhiō.
He maha ngā mōmō whāwhai ka whakaakongia tae atu ki te mekemeke, te mamau me ētahi atu.


text:
POSTED: 01:30 a.m. HST, Jun 08, 2013
Synopsis: Was the Hawaiian language banned or not? Were children punished for speaking Hawaiian at home?
———
Aloha mai e nā makamaka heluhelu, 'elua nīnau i kupu a'e ma hope o ka heluhelu 'ana i kekahi mau 'ōlelo ma kahi waiho mana'o o lalo o Kauakūkalahale o kekahi pule i hala.
'O kekahi nīnau, 'o ia ka nīnau e kau a'ela ma luna, “Ua pāpā 'ia paha ka 'ōlelo Hawai'i, 'a'ole paha?” a 'o ka lua o ka nīnau, penei ia, “Ua ho'opa'i 'ia nā keiki no ke kama'ilio 'ana ma ka 'ōlelo Hawai'i ma ka hale?”
'O ka nīnau mua, he maika'i nō paha, 'oiai, lohe 'ia kahi waha ko'u ma 'ō a ma 'ane'i o ka 'āina e hō'ike ana, 'a'ole i pāpā 'ia ka 'ōlelo Hawai'i ma kēia pae 'āina. Ua pololei paha? Eia mai ke kānāwai i kau i ka makahiki 1896 e like me ia i kākau 'ia ma ka Nūpepa Kū'oko'a:
Kanawai 57. Pauku 30. O ka olelo Beretania no ka mea e a’o ia ai iloko o na kula Aupuni a me na kula kuokoa apau, eia nae, ma na wahi i makemakeia ae e a’o ia kekahi olelo e ae mawaho ae o ka Olelo Beretania, ua hiki no e hoomanaia ia a’o ana e ka Oihana mamuli o kona mau rula ponoi, na rula paha o ke kula, a i ole ia, mamuli o ke kauoha maoli ana pela. O kekahi mau kula i hooko ole e like me na mea i hoakakaia ma keia Pauku aole no lakou e ikeia a hoomaopopoia paha e ka Oihana.
I ka heluhelu 'ana aku o ko 'oukou mea kākau i ia paukū, ua mōakāka nō, ua pāpā 'ia, 'a'ole 'o ka 'ōlelo Hawai'i ka 'ōlelo e a'o 'ia ai nā papa ma nā kula aupuni. 'O ka 'ōlelo Beretania nō ka 'ōlelo o nā kula. Ua pāpā 'ia ka 'ōlelo Hawai'i? 'Ae, ua pāpā 'ia iho nō, ma nā kula na'e. He mea iki ia? 'A'ole loa.
Ua nui nā mo'olelo i lohe 'ia mai nā kūpuna mai no ko lākou ho'opa'i 'ia 'ana aku e ke kumu kula ma muli o ko lākou 'ōlelo 'ana i ka 'ōlelo makuahine a lākou, 'o ia ho'i ka 'ōlelo Hawai'i a i 'ole ia, no ka hiki 'ole 'ana iā lākou ke 'ōlelo haole ma hope mai o ia kānāwai.
'O kekahi mau ho'opa'i, 'o ke pa'i 'ia o ke po'o, 'o ke kākau i 500 laina, “'a'ole au e 'ōlelo Hawai'i ma ke kula,” 'o ka ho'oku'u 'ole 'ia e hele i ka lumi ho'opau pilikia a 'o ka hopena o ka pulu o ka lole, a he nui hou aku nā ho'opa'i. Akā, 'o kahi mea nui i maopopo, i ia manawa (ma hope o ia kānāwai), e kama'ilio 'ia aku ana nō ka 'ōlelo Hawai'i i nā keiki ma ka hale. Pehea e maopopo ai? 'O ia ka 'ōlelo a ia mau keiki e kama'ilio ana a 'o ka mea ho'i ia i kau ai ka ho'opa'i ma luna o lākou.
A pehea, e nā makamaka heluhelu, ua ho'opa'i 'ia aku nā keiki no ke kama'ilio Hawai'i 'ana aku ma ka hale?
'A'ole nō i lohe ko 'oukou mea kākau i ia 'ano mo'olelo, a no laila ke kuhi 'ia nei, 'a'ole pēlā. 'O ka mea i lohe 'ia, ma hope loa mai, 'o kekahi mau kūpuna paha i ho'opa'i 'ia,'a'ole lākou i a'o i kā lākou mau keiki a mo'opuna paha i ka 'ōlelo Hawai'i. '
Auhea 'oukou e nā makamaka heluhelu, inā ua 'ike a lohe paha i kahi mo'olelo no ke keiki i ho'opa'i 'ia no ka 'ōlelo Hawai'i 'ana ma kahi noho, e hō'ike mai.
'A'ole no ke kāpili 'ana aku i ka hewa ma luna o lākou, akā, no ka 'ike 'ana aku i ka mana o ia kānāwai.
———
This column is coordinated by Kawaihuelani Center for Hawaiian Language at the University of Hawai'i at Mānoa.


text: 1Iai te aomata temanna i Kaitareia, ae arana Korenerio, ae mataniwiin te taanga ni buaka teuana ae tebubua kaaina, are e aranaki bwa te taanga ni buaka mai Itare; 2e kakaonimaki Korenerio nakon ana kaantaninga te Atua, ao e rangi ni karinea te Atua, ti te bo arona ma kaain anna utu; e aki toki n angaangabwaai n tituaraoi, ao e bwaina te taatataro nakon te Atua. 3Ngke tao te aoa teniua n te tanimaeaontaai, ao kaanga ae e kamiiaki: e noora raoi ana anera te Atua bwa e rin n te tabo are e mena iai, ao e kaangainakoina, Korenerio! 4Ao ngaia e kamwataua taraana ma te maaku ae e bati, ao e taku, Te uea, tera? Ao e kaeka te anera, ao e taku, E kukurei te Atua iroum n am tataro, ao n am bwai nako n tituaraoi, ao E ongo iroum. 5Ko na kanakoia aomata ngkai nako Iobe, bwa a na kaira mai Timon temanna are arana teuana Betero; 6e maeka iroun Timon are te tia karaoi bwaai mani kunin te man, are e mena ana auti i rarikin tari. 7Ngke e nako te anera are e taetaenakoina, ao ngaia e weteiia uoman mai irouia taani mwakuri n ana auti, ao temanna mai irouia ana tautia ake a buobuokiia, ae e kakaonimaki nakon ana kaantaninga te Atua, 8ao e kabwarabwarai bwaai ni kabanenakoia, ao e kanakoia nako Iobe. 9Ngke e a ingabong, ngke a mwananga i aoni kawaia ao a kaania te kaawa, ao e rierake Betero nako aon taubukin te auti bwa e na tataro iai, tao e a tawanou. 10E taonaki n te baki, ao e kan amwarake; ao ngke a kume raona ni katauraoa te amwarake, ao ngaia kaanga e kamiiaki: 11e noora karawa bwa e kaukaki, ao te bwai teuana ae ruo, ae kaanga ai aron taraan te rabuna ae e abwaabwaki, ae e bae tabona ma tabona ni maninganingana ake aua, ao e nnaaki rikaaki nako aontano; 12ao a bane ni mena i nanona manin aonnaba aika kakaeai waeia, ma maan aika a kawakawa, ma mannikiba. 13E roko irouna te bwanaa ae e kaangai, Betero, tei rake, tiring, ao kaang. 14Ma e taku Betero, Te Uea, I aki kona; bwa I tuai ni kana te bwai teuana ae e aki itiaki ke ae e kamwaraa. 15Ao e a manga roko naba irouna te bwanaa arei, ao e kaangai, Ane E kaitiakia te Atua, ao tai atongnga ngkoe bwa e aki itiaki. 16Teniua ana tai n roko te bwanaa arei, ao e a waekoa naba ni katikaki rake nneni bwaai akekei nako karawa. 17Ngke e tabe Betero ni miimii n ana iango bwa tera nanon te baere kaanga te mii are e nooria, ao akea bwa a tei i rarikini mataroan te kawai n rin n ana auti Timon aomata ake a kanakoaki irouni Korenerio, bwa a a tia n ataa nnen ana auti. 18A weewete ao a titiraki bwa e mena ikekei Timon are arana teuana Betero, ke e aki. 19Ao ngke e tabe Betero n iangoia bwa tera nanon te baere kaanga te mii arei, ao e taku te Taamneinakoina, Noria, a ukoukoriko teniman te aomata; 20ma an tei rake, ao ruo n iriia n aki nanokokoraki teutana, bwa boni Ngai ae I kanakomaiia. 21Ao e ruo Betero nakoia aomata akekei, ao e kaangai, Norai, boni ngai te aomata are kam ukoukoria. Tera bukin rokomi? 22Ao ngaiia a kaangai, Teuare Korenerio, are mataniwiin te taanga ni buaka are tebubua kaaina, ae te aomata ae e raoiroi, ae e rangi ni karinea te Atua, ae e kakamoamoaaki arona irouia I-Iutaia ni kabaneia bwa te aomata ngaia ae e raoiroi, e tuangaki iroun ana anera te Atua bwa e na kaoko nakon ana auti bwa e na ongoraa n taeka mai iroum. 23E kariniia ngkanne uaakekei Betero, ao e katikuia irouna. Ngke e a ingabong ao e katauraoia Betero, ao e iriia; iai taari tabemwaang aika I-Iobe ake a ira Betero. 24Ao ngke e a manga ingabong ao a roko i Kaitareia. E a kamani bootiia ana buu Korenerio ma raraona ake e rangi n reitaki ma ngaiia, ao a tiku ni kakaantaninga rokoia. 25Ma ngaia are ngke e nangi rini Betero, ao e butimwaaia Korenerio ni bwaka i rarikini waena, ao e bobaraaki ni kaota karineana ae moan te bati. 26Ma e kateirakea Betero, ao e kaangai, Tei rake, bon te aomata naba ngai. 27Ngke e kume n taetae Betero ma Korenerio ao e rin, ao e nooriia aomata bwa a bootaki, 28ao e takunakoia, E ataaki iroumi bwa e aki riai n taekan te tua, bwa te aomata ae te I-Iutaia e na i raorao ma kaain te aba teuana, ke e na kawaria; ma E a tia te Atua ni kaotianakoiu bwa akea te aomata temanna ae N na atongnga bwa e aki itiaki ke e kamwaraa. 29Ma ngaia ae I a roko bwa kam kaoai, ao I aki rawa. I a kan ataia ngkanne mai iroumi, bwa tera bukini kaoau iroumi. 30Ao e taku Korenerio, Tao n te tai naba aei teniua te bong n nako, ao I tabe n tataro n au auti n te aoa teniua n te tanimaeontaai, ao akea bwa e tei te aomata temanna i matau ma kunnikaina ae e raneanea, 31ao e kaangai, Korenerio, E ongo am tataro te Atua, ao a ururingaki am mwakuri n tituaraoi i matana. 32Ma ngaia ae ko na kanakoia aomata nako Iobe ni kaoa Timon, are arana teuana Betero; e maeka n ana auti Timon, ae te tia karaoi bwaai mani kunin te man, ae e tei ana auti i rarikin tari. 33Ma ngaia are I a kanakoia naba aomatanakoim; ao iai nanom ae e raoiroi bwa ko roko. Ma ngaia ae ti bane ni mena ikai i matan te Atua, bwa ti na ongoraa ni bwaai ni kabane ake ko tuangaki mai iroun te Uea. 34Ao e kaurea wiina Betero, ao e taku, I ataia bwa bon te koaua bwa E aki nanonano te Atua; 35ma E kukurei iroun ane iai irouna karineana ae moan te bati, ao e kaakaraoa ae e raoiroi, e aoria bwa kaain te bootanaomata ra ngaia. 36Kam ataa te taeka are E kanakoa te Atua nakoia te bootanaomata ae Iteraera, are taekan euangkerion te raoi i nanon Iesu Kristo, are aia Uea aomata ni kabaneia; 37arei te taeka are e karakinaki i aon Iutaia ni kabutaa, ni moa mai Kariraia i mwiin te bwaabetiito are e tataekinna Ioane: 38bon taekan aron te Atua ngke E rinea Iesu are te I-Natareta, ao E kaonna n te Taamnei are e Raoiroi ma te mwaaka; are E nakonako ni kaakaraoa ae e raoiroi, ma ni kamaiuiia akana a bwainikiriinaki iroun te riaaboro, bwa E meemena te Atua irouna. 39Ao bon taani kakoaua ngaira nakoni bwaai ni kabane ake E karaoi i abaia I-Iutaia, ao i Ierutarem. Ao a tiringnga ngke a tauria n te kai. 40Bon aei Teuare E a manga kamaiua te Atua n te kateni bong, ao E kanakoa bwa E na kaotia; 41E aki kaotia nakoia aomata ni kabaneia, ma E kaotia tinakoira, ngaira aika a taani kakoaua aika ti a kaman rineaki iroun te Atua, aika ti amwarake ao ti mooi ma Ngaia i mwiini maiuna mai buakoia maate. 42Ao E tuangiira bwa ti na tataekina te euangkerio nakoia aomata, ao ti na kaotiotia bwa boni Ngaia are e rineaki iroun te Atua bwa te tia motiki-taekaia akana a maiu ma akana a mate. 43A bane buraabeti ni kaotiota taekan Iesu, bwa ane e onimakinna ao e na reke irouna kabwaraan ana bure n arana. 44Ngke e kume n taetae Betero, ao E ruo te Taamnei are e Raoiroi i aoia aomata ni kabaneia ake a ongoraa n ana taeka te Atua. 45A miimii I-Iutaia ake a onimakina Iesu, ake raoni Betero n roko mai Iobe, bwa E nurakina naba te bwai n tituaraoi are te Taamnei are e Raoiroi te Atua i aoia aomata aika tiaki I-Iutaia; 46bwa a ongo irouia ngke a taetae n taetae aika a aki ataaki nanoia, ao ngke a neboa te Atua. 47E kaekaia ngkanne Betero, ao e taku, E a reke irouia aomata aikai te Taamnei are e Raoiroi n ai arora naba. Iai tuukaia bwa a na aki konaa ni bwaabetitooaki n te ran arei? 48Ao e tua Betero bwa a na bwaabetitooaki n aran Iesu Kristo. A butiia ngkanne Betero bwa e na tiku irouia tabe bong.


text:
Definitions
Sorry, no definitions found.
Etymologies
Sorry, no etymologies found.
Examples
-
I ka lehulehu e lulumi ana no ka make o Ihuanu ko lakou Pukaua, a e uwe ana hoi, hele aku la o Aiwohikupua, a oki ae la i ke poo o Ihuanu, a me ka laau palau a Ihuanu, a kiola aku la i kona mau hookele, oia ka hooko hope loa ana o kana pule.
-
I mai o Aiwohikupua, "Ua oki kaua i keia manawa, e hookaawale kaua, apopo ma ke awakea, alaila, oia ka hooko ana o ka hoohiki a kaua."
-
Ia manawa ka hooko ana a Aiwohikupua e hoo ko i ka olelo
-
A ike iho la kela ua hiamoe, hooko ae la o Laieikawai i ke kauoha a
-
Laielohelohe i kona aloha ia Kaonohiokala, no ka mea, aole no o ke Alii wahine makemake iki e hana i ka hewa me ke Alii nui o luna; aa hoi, mamuli o ka onou a kona mea nana i malama wale no ka hooko ana.
-
Ia wa, hoomaka mai la kela e hooko e like me kana olelo mua ma ka honi ana o laua.
-
Ma ke awakea, lawe hou ae la o Aiwohikupua e hooko i ka laua mea i olelo ai ia po iho mamua.
-
Alaila, hooko mai la o Aiwohikupua i ka ka wahine olelo, alaila, loaa mai la ka mahana e like me mamua.
-
A kaawale aku la kona kaikuahine, a i ka pau ana paha o a hapaha elua o ka lima o ka makahiki, iho hou mai la oia ilalo nei e hooko i kona manao kuko ia Laielohelohe.
-
Ia po iho, hoomaka hou o Kekalukaluokewa e haawi i ka awa, alaila, hooko aku la no kana wahine; aka, mahope o ka pau ana o ka inu awa ana, puka koke aku la o Laielohelohe iwaho o ka hale, a hoolualuai aku la, a pau loa ka awa i ka luaiia, aole nae i ike mai kana kane i keia hana maalea


text:
Moa
Ko ngā Moa he manu nunui, rite ki te emu, kei Aotearoa anake, engari, kua ngaro noa atu i te whenua. Ko te tino tohu o te moa, kāore kau ō rātou parirau, ahakoa he parirau itiiti ō ngā manu āhua whanaunga ana, pērā ki te Kiwi. Tekau pea ngā momo moa e mōhiotia ana e ngā tohunga o te mātauranga koiora, he rahi ētahi, he āhua itiiti ētahi. Ko ngā moa nunui ake ko te Dinornis robustus rāua ko te Dinornis novaezelandiae, e 3 mita pea te teitei, e 250 kirokaramu te taumaha. Ko ēnei momo moa ngā ariki kaihuaota o te ngahere.
Tohutoro[edit | edit source]
- Gill, B J., 1991. New Zealand's Extinct Birds. Tāmaki-makau-rau: Random Century.
- Robertson, C J R. (Etita), 1985. Reader's Digest Complete Book of New Zealand Birds. Poihākena: Reader's Digest.