text:
For Saturday, September 28, 2013
POSTED: 01:30 a.m. HST, Sep 28, 2013
Synopsis: The students of Hawai'i schools need to get cool classrooms.
———
Aloha nō ko Hawai'i. 'A'ole mālama pono ke kia'āina i nā kumu kula aupuni o Hawai'i nei, a 'a'ole mālama pono 'ia nā haumāna.
I ka Pō'ahā nei, ua 'ākoakoa ihola nā haumāna o ke Kula Ki'eki'e 'o Kamapela i ke Kapikala no ka hō'eu'eu 'ana a'e i nā luna aupuni ma ka ho'oponopono 'ana i ko lākou pilikia, 'o ia ho'i, 'o ka hō'olu'olu 'ana aku iā loko o ko lākou mau lumi papa. 'O ka nui o nā haumāna, 'ane'ane 500, a hele pū nō nā kumu a me ke po'o kumu o ia kula. A 'o ko lākou mana'o i nā luna kau kānāwai, 'o ia ka hō'olu'olu 'ana iā loko o nā lumi papa a pau o nā kula aupuni.
Pehea lā e lilo ai ka no'ono'o i ka ha'awina a me ke a'o 'ana mai a ke kumu i loko o ka wela loa o ka lumi? I kekahi manawa, he 90 kekelē a 'oi ma loko o ka lumi papa. Ma kekahi mau wahi o 'Amelika 'Ākau, pani 'ia nō ke kula i ka wā e pi'i ai ka wela a ke 90 kekelē a 'oi, 'o ia ho'i, 'a'ole mālama 'ia ke kula, 'oiai, he maopopo i nā luna aupuni o laila, he pa'akikī loa ke a'o 'ana i loko o ia 'ano wela. Aloha nō nā haumāna o Hawai'i nei i ka ho'omanawanui 'ana i ka hahana o ka lā.
Ma Hawai'i nei a puni, he 255 kula aupuni. Akā, he 12 wale nō kula aupuni i 'olu'olu nā lumi a pau i ka mīkini hō'olu ea. I kēia manawa, ke hana 'ia nei ke kula aupuni 13.
Pehea lā e hiki ai i ka haumāna ke hana ha'awina ke kahe loa ka hou o ka lae, o ka pō'ae'ae, o ke kino holo'oko'a ho'i?
Ua 'ōlelo 'ia, he hana pipi'i loa kēia e pohā ai ka lae, 'oiai, ma muli o ke kahiko o nā hale kula, ua pilikia i ka nui o ka uila e pono ai ka mīkini hō'olu ea. No laila, he pono ka ho'oponopono mua 'ana i ka hale kula, a laila, e kūkulu 'ia ai ka mīkini hō'olu ea. Ma ke Kula Ki'eki'e 'o Kamapela, ua kohokoho 'ia ke kumu kū'ai, he $13 miliona.
'Auhea 'oukou e nā lima hana moku'āina a me nā lima kūlanakauhale, e ho'opio 'ia iho nā mīkini hō'olu ea a pau ma ke ke'ena, a 'o ke kālā e mālama 'ia i kēlā me kēia mahina, e lilo aku i kahi waihona kālā no ka ho'olako 'ana a'e i nā kula aupuni a 'olu'olu kahi a'o o nā haumāna.
E hahai paha nā luna kau kānāwai i nā kula kaiapuni. 'O ia ho'i ka mālama 'ana i ka 'aha mele i mea e ho'oulu ai i ke kālā. E ho'oulu kālā paha 'oukou e nā luna kau kānāwai ma ke kū'ai hele 'ana aku paha i ka laulau a i ka moa kō'ala paha. A maika'i nō ho'i ke kili o Zippy’s.
E 'imi aku i wahi e pa'a ai ke kālā a i wahi paha e 'olu'olu ai nā lumi papa o nā kula aupuni. E a'o 'ia aku paha nā pa'ahao i maika'i ka hana ma ka hale pa'ahao, i ka ho'oponopono 'ana i nā hale kula. A 'o lākou kekahi e kōkua ma ka mālama 'ana aku i nā haumāna o Hawai'i nei, a a'o paha nā pa'ahao i kahi 'oihana hou.
A inā 'a'ohe wahi mana'o maika'i o nā luna kau kānāwai, e kāpae 'ia ke kula i nā lā e wela loa ai ka lumi papa.
E mālama pono 'ia nā kumu kula aupuni a me nā haumāna kekahi.
———
E ho'ouna 'ia mai na ā leka iā māua, 'o ia ho'i 'o Laiana Wong a me Kekeha Solis ma ka pahu leka uila ma lalo nei:
>> kwong@hawaii.edu
>> rsolis@hawaii.edu
a i ‘ole ia, ma ke kelepona:
>> 956-2627 (Laiana)
>> 956-2627 (Kekeha)
This column is coordinated by Kawaihuelani Center for Hawaiian Language at the University of Hawai'i at Mānoa.


c: text/html

text:
Friday, February 29, 2008
"Kahakai 'I-lio"
Thursday, February 28, 2008
Ka Pa'ina No Keoki
Ko- hoaloha Keoki hanau la- keia la-. Ka Po'aono hope ua pa'ina no Keoki ma ke Uapo A'ia'i i ke kaona o Kahakai Pakipika. Kekahi mau hale li'ili'i i ke uapo, maluna o ke kai a me ke kahakai. 'Olu'olu na- hale, nani ka ikena o na- nalu. Ua 'ono ka mea 'ai, hoalohaloha na- malihini. 'Oiai ka pa'ina, ua 'awi-wi- ho'olilo nui loa na- nalu! Ua ho'opa'a ka pau'ana o ke uapo no ka palekana! Komo i eha makahiki ka hanau la- o Keoki, ua ha'i o ia e ua kono umi ku-ma-lima la- hanau.
Wednesday, February 27, 2008
Ke-ia La
Tuesday, February 26, 2008
Na- Haku Mele Hawai'i Punahele A'u
E Waianae, by the Pandanus Club
Lyrics by Randy Ngum,
Music by Kenneth Makuakane
Ano`ai iä `oe e Wai`anae
Ka pi`ina i ka malu o ka ulu kuku`i
Ka `i`ini i ka maile pili aloha
Ke `ala mapuana i ka makani ahe
Ke welina mai ka uka e Wai`anae
Uluwehi i te oho o ka palai
Ka moena i hali`i te awawa
Honi ana i ta ua koni i ka`ili
Aloha e ka pali e Wai`anae
I nä lima hanapa`a i ke `ala ho`oheno
Ke `ala o ka maile hihi `ke kukui
Ka lei o ka lei kau i ka umauma
Eia ka hana ho`i a ke aloha
Na u`i uluwehi o ka `äina
Hili `ia e ka maile me ka palai
Ano`ai ke welina aloha e
A greeting to you o Waianae
The scent in the shade of the kukui groves
For the desire to gather maile, cherished and beloved
The fragrance that is carried on the soft breeze
A fond greeting from the uplands of Waianae
Verdant in the lushness of palapalai fern
Like a blanket it covers the valley
And is kissed by the light rain that chills the skin
Love to the cliffs of Waianae
In the hands that work remain the fragrance of infatuation
The scent of maile entangled in the kukui trees
The lei that adorns a man's broad chest
So here then is the labor of love
The many beauties that adorn the land
Maile braided with palapalai
A greeting, a fond greeting of love
Monday, February 25, 2008
Pupukea
The sea is calm
Malo`o ke kai ia la
It is the day of the low tide
Aloha au i uka me
I love the uplands
Ke kahakai o Pupukea
And the seashore of Pupukea
Ka nawali ka nalukai
The feeble, the weary
E kokoke ke kahakai
Gather near the seashore
E ho`ola kaula`i la
To absorb the healing power of the sun
Pomaika`i no ia lakou
Good fortune is theirs
Ke pi`i a`e o ke kai
The sea begins to rise
Nalu po`i halehale
Huge waves break high as a house
He`e nalu ho`okuko nei
Surfing becomes a contest
Lehulehu na po`e i kai
The multitude gathers there
Nalunalu ka moana
The rough high waves of the open sea
Kupikipiki`o ke kai
Rage in agitation
One na kolokamumu
The sand reverberates a crackling sound
Kai kolohe kai hehena
Mischievous sea, insane sea
Eo mai ka moana
Answer, oh sea
Kai malo`o me ke kai piha
Sea of the low and high tide
Aloha au i uka me
I love the uplands
Ke kahakai o Pupukea
And the seashore of Pupukea
Ka Hale Ku-ai Papa He'e Nalu o Orchidland
Papa He'e Nalu o Orchidland.
Ke Kaona Hilo
O Orchidland Papa He'e Nalu ko'u punahele hale ku-ai papa he'e nalu. I Hilo i ka Alanui Kamehameha i ka hale ku-ai. Nui na- papa he'e nalu a me hoalohaloha ke kalepa a me na- po'e ko-kua malaila. Kaila na- pa-lule a me pa-pale. Ua lanakila o Orchidland Papa He'e Nalu i ka maika'i loa hale ku-ai papa he'e nalu i ka mo'olelo oihana HIJ o Hawai'i.
He'e Nalu o ka Moku Nui
Sunday, February 24, 2008
Hana
Kaihalulu
Hamoa
I ke 'ao'ao hikina o Maui i ke kaona o Hana. Mana'olana au e hiki e ha'i au o ka beauty o Hana. Loihi a me lohi a me nani loa ke alanui mai Kahului a me ke aoao komohana o Maui i Hana. Ku-nihi a me 'o-mao'ma'o na- pali. Nui na- pi'o o ke alanui. Nui na- wailele. I Keanae po'i na- nalu po-polohua i na- pali 'ele'ele, ke'oke'o ke ehukai. I Waianapanapa ekahi one 'ele'ele kahakai, i Kaihalulu ekahi one 'ula'ula kahakai, a me i Hamoa ekahi one ke'oke'o kahakai.
Noho i Hana ka hoaloha o Loke. Ua mai Kina ko- Loke kupuna. Ua noho i Kipahulu, kokoke i Hana, ka- Loke makuakane. Nui na- ki'i hoihoi a me mo'olelo ka- Rose. Ua noho o Loke i Kaleponi, aka- ua hoi o ia i Hana. Noho ho'i i Hana ka hoaloha Keni. He wahine kupaianaha o Keni. Mai ko- Keni hale ki'eki'e i ke pali, hiki e ike ia ka Moku o Hawai'i a me Mauna Loa a me Kohala a me Mauna Kea a me Hualalai!
Saturday, February 23, 2008
Ke Kolona Hemolele
'O- Malia, o lokomaika'i piha
Friday, February 22, 2008
Na- Kai Ewalu
Thursday, February 21, 2008
'Uo-
ua luku e hehena
make po-loli hehena kohana
kauo- la-kau iho i na- alanui popolo
i ka wana'ao, nana la-kou i ka ho'oponopono hu-hu-
po-'o 'a-nela kanaka ho'okahakaha 'a- i ke kahiko lani
ho'okui ana i ka mikini ho-ku-
i ka mikini o ka po-
He mele e Allen Ginsburg
Wednesday, February 20, 2008
Koho Po-loka I Hawai'i
Tuesday, February 19, 2008
He'e Nalu
Monday, February 18, 2008
Ka Lumi Kuke Nui
Sunday, February 17, 2008
Ke Kulanui Oregon
Ua hele au i ke Kulanui Oregon ma Eugene, Oregon. Ua noho i ka hale moe "Hale Ka-ne". I ka wa hala, ua papa kuhikui a me ke Kulanui Hawai'i, ua noho i Hale Ka-ne na haumana mai Hawai'i mai. I ka manawa e noho i Hale Ka-ne, ua halawai au i ekahi haumana mai Honolulu mai. Ka-ne ho'iho'i o ia. Ua ha'i o ia i'au e pili ana no Hawai'i. Ua ha'i o ia e a'ole makemake na- poe o Hawai'i e ho'olilo Hawai'i ekahi moku'a-ina o Amelika. Ua 'a'ole pu-'iwa! I na manawa apau a'ole no'ono'opono e makemake na- poe e nalowale ko- la-kou la-hui!
Saturday, February 16, 2008
Ka Hau
Friday, February 15, 2008
No Ke Aha Ho'opa'a Ha'awina Ka 'O-lelo Hawai'i Au?
Ua ha-la-wai au i kekahi mau poe Hawai'i. I ka huaka'i mua ua ha-la-wai maua i ekahi maika'i ka-ne 'o-pio Hawai'i i Kona o ka Moku Nui. Ua kono o ia e maua i ka pa'ina no ka la hanau o kona kaikamahine. Le'ale'a ka pa'ina! Ua inu a me ko- laua makuahine, 'aka'aka nui ma-kou! Ekahi kupaianaha ohana la-kou. Aka- 'a'ole 'o-lelo la-kou Hawai'i. Ua no'ono'o au e kaumaha kela. Ua lawe aku mai na- poe o Hawai'i ko- la-kou 'o-lelo na ka kahuli aupuni o na- haku mahi ko. Ua hewa ia.
No laila, pono e ma-lama i ke-ia 'o-lelo makamae a me nani no na- hanauna o ma ke-ia mua aku.
Thursday, February 14, 2008
Ka Mele o Kalalau
KALALAU
Mai ka Puke "Unwritten Literature of Hawaii, the Sacred Songs of the Hula" no Nathaniel B. Emerson:
Kalalau, pali eku i ka makani
Pu ka Lawa-kua, hoi mau i Kolo-kini
Nu a anahulu ka pa ana i-uka
Anahulu me na po keu elua.
Elua Hono-pu o ia kua kanaka
Elua Ko-'a-mano me Wai-aloha
Ka pali waha iho, waha iho me ke kua
Ke keiki puu iloko o ka pali nui
E hii an' e Makua i Kalalau
Mai Kaua'i ke-ia hula mele no Kalalau. Ua ekolu manawa e pi'i kuahiwi au a me ko'u hoaloha Kale i Kalalau. Pa'akiki nui ka pi'i kuahiwi ana ia, aka- kupaianaha a me kamahao ia- ia. Ku- a hiki i na- 1920's ke kaia-ulu i Kalalau. Koe i ke-ia manawa na- paia po-haku o na- hale o na- lahui kanaka. Nui a me ikaika na- nalu i ke kahakai o Kalalau, akamai a me wiwo 'ole na- lawai'a o Kalalau! I ka wa- hala, ua 'au mai ke kahakai Ke'e a- Kalalau na- pu-'ali opio. Ulu i ka awa-wa o Kalalau 'alani a me kekahi mau hua 'ai. I na- 1960's ua noho i ke awa-wa poe ki-hoe kohana, ua puhi mau'u a me ho'ohana la'au la-kou, aka- ua ha'alele la-kou.
Wednesday, February 13, 2008
Ka Ho-kele Manago
I Kona Hema ua ku-kulu i ka makahiki 1917 ka ho-kele Manago, na-na ka ohana Manago, ekahi ohana Kepani. Maika'i no- ho-kele ia! Makemake nui ia ia me na poe o ka moku o Hawai'i. Ma'ema'e a me ma'alahi na- lumi. Ko- ke ho-kele ekahi ku-ikawa- lumi Kepani a me maika'i nui lumi 'aina a me ma-la Kepani paikini a me kekahi mau mea kanu o Hawai'i. Ua ko- ho-kele hale inu, aka- pani i ke-ia manawa. I ekahi manawa ua inu au a me ka mea noho ka ho-kele i ka hale inu, ua kama'ilio ma-ua e pili ana no ke kelalani Ellison Onizuka, ma Kona Hema. Ua ho'omake loa i ka po-pilikia Challenger i ka makahiki 1986. Aloha 'ia o Ellison Onizuka a me ho'ohanohano kono ola.

robotstxt: allowed

filter: keep


text: 1Ngke e a toki te taabati, ngke e a kaan otin taai ni moani bongin te wiiki, ao e nako Nei Maria are te I-Mwaketara ma Nei Maria are temanna, ni kawara te nne ni mate bwa a na nooria. 2Ao nooria, e roko mwaeiein te aba ae e korakora; bwa e ruo mai karawa ana anera te Atua, ao e roko ni karabinoa nako te atiibu, ao e tekateka i aona. 3Ao e oota ubuna kaanga ai aron te iti, ao e mainaina kunnikaina n ai aron te tinoo. 4A rurubenebene tautia ake a tantani bwa a maaku, ao a riki bwa kaanga ai aroia maate. 5Ao e taku te anera nakoia aine akekei, Kam na aki maaku, bwa I ataingkami bwa kam ukoukora Iesu are e kamateaki n te kaibangaki. 6Akea ikai, bwa E a tia ni manga maiu, n ai aron are E a tia n taku. Nako mai, noora te tabo are E wene iai. 7Ao kawaetataingkami n tuangiia ana reirei bwa E a tia ni manga maiu mai buakoia maate; ao nooria, are E a ri moami nako Kariraia; ane kam na nooria ikekei. Noria, I a tia n tuangkami. 8Ma ngaia are a kawaetataia n nako man te nne ni mate ma te maaku ao te kukurei ae e bati, ao a biri nako n tuangiia ana reirei. 9Ao nooria, E bo ma ngaiia Iesu, ao E taku, Kam na mauri. Ao a nakoina n taua waena, ao a taromauriia. 10E taku Iesu nako ia, Kam na aki maaku; kam na nako n tuangiia tariu bwa a na nako Kariraia, ao ane a na noorai ikekei. 11Ngke a mwananga nako, ao nooria, iai tautia tabemwaang mai buakoia taan tantani ake a nako n te kaawa ao a tuangiia ibonga ake mataniwi taekani bwaai ni kabane ake a a tia n riki. 12A bootaki ibonga ake mataniwi ma unimwaane ni karekei aia iango; ao a angania tautia te mwane ae e bati, 13ao a taku, Kam na kaangai nakoia aomata, A roko ana reirei n te bong ao a iraea rabwatana ngke ti matuu. 14Ao ngkana e ongo aei te tia tau-taeka, ao ti na karaua nanona; ao ti na taraia bwa e na akea te kaangaanga ae e na reke nakoimi. 15Ma ngaia are a anaa te mwane ao a karaoa aron are a a tia n tuangaki; ao te rongorongo arei, are taekaia ana reirei bwa a iraea rabwatana, e a tia ni buta nako irouia I-Iutaia ni karokoa te bong aei. 16A nako Kariraia ana reirei Iesu ake tengauni ma temanna nakon te maunga are E a tia n tuangiia Iesu bwa a na nako iai. 17Ao ngke a nooria, ao a katorobubua ni bobaraaki n taromauriia; ma iai tabemwaang i buakoia aika a nanokokoraki. 18Ao E roko Iesu, ao E taku nako ia, I a tia n anganaki te mwaaka ni kabanea i karawa ao i aonnaba. 19Ma ngaia ae kam na nako ni karikia aomata nako bwa au reirei, ni bwaabetiitoiia nako nanon aran te Tama ma te Nati ma te Taamnei are e Raoiroi, 20ao n reireiniia bwa a na iri nanoni bwaai ni kabane ake I a tia n tuangkami; ao nooria, I a meemena iroumi n taai nako ni karokoa tokin aonnaba.


text:
POSTED: 01:30 a.m. HST, May 03, 2014
LAST UPDATED: 01:51 a.m. HST, May 03, 2014
Synopsis: Only two candidates are left for the University of Hawai'i’s president position. Why only two? And why isn’t any indigenous person a candidate?
Welina mai kākou, e nā makamaka heluhelu. 'Akahi nō a kūkala 'ia nā moho e alualu ana i ke kūlana pelekikena o ke Kulanui o Hawai'i. A 'o ka mea 'āpiki, he 'elua wale nō moho. He 'elua wale nō moho e koho ai no ke kūlana ki'eki'e loa o ke Kulanui o Hawai'i? No ke kūlana pelekikena o 'Amelika Hui Pū 'Ia, he koho wae moho ke mālama 'ia ma mua o ka lā koho pāloka. A ma kekahi mau moku'āina, 'a'ole wale nō he 'elua moho. He mau moho nō, he 'ekolu a 'oi paha. 'O ka 'oia'i'o, 'o ka hapa nui loa nō o nā pāloka, he lilo nō i ka moho Kemokalaka a me ka moho Lepupalika, akā, he mau moho nō ko kekahi mau moku'āina, a ua wae mua 'ia ka moho Kemokalaka a me ka moho Lepupalika. Ua hala na'e ka Pu'ulena. A no laila, he 'elua wale nō moho i koe no ke kūlana pelekikena.
Ke nānā aku i ia mau moho 'elua, e nīnau 'ia mai auane'i paha, “Na wai lā i koho?”
'O kekahi moho, 'o ia nō 'o David Lassner. 'O ia ka pelekikena kūikawā. Nāna nō i lawelawe aku i ka hana e pono ai ke Kulanui i ka ha'alele 'ana mai o M.R.C. Greenwood i ke kūlana pelekikena. A no laila, kohu mea lā, he hiki nō iā ia ke ho'okō i ka hana, 'oiai, aia nō 'o ia ke ho'okele akula i ke kulanui i kēia manawa.
'O ka lua o ka moho, 'o ia 'o Lukanela Kenelala Francis Wiercinski, i ho'omaha loa mai ia 'oihana mai. He luna 'o ia no ka Pū'alikoa ma mua. Ma ka Pū'alikoa kāna hana, 'a'ole 'o ia i lele loa aku i loko o ka 'oihana ho'ona'auao. He mea maopopo, he nui ka ho'ona'auao 'ana ma nā 'ano 'oihana a pau, akā, inā pēlā, no ke aha i koe 'ole ai ka inoa o kekahi mau Kānaka Maoli i mau moho no kēia kūlana pelekikena?
Pehea, he na'aupō wale nō ke Kanaka Maoli o Hawai'i? A pēlā pū paha ke Kanaka Maoli o 'Amelika a me kekahi 'āina 'ē aku paha? E hiki 'ole ai ke ho'okō aku i ka ho'okele pono 'ana aku i ke kulanui a holomua ma kēia mua aku?
A 'o kahi mea e kau ai ka weli, 'a'ole nō ho'okō ka Pū'alikoa i kona kuleana. 'O Kaho'olawe, 'a'ole nō i lawe 'ia nā pōkā a me nā mea pahū a pau i kahi 'ē. A 'a'ole paha lākou e ho'okō ana. Pūhili ka no'ono'o i ke koho 'ia 'ana o kahi luna pū'alikoa i moho no ke kūlana pelekikena o ke Kulanui o Hawai'i.
'O ka Ho'okūkū Hula 'O Ka Mō'ī Ho'oulu Lāhui
Synopsis: Congratulations and thanks to the kumu hula and hālau that participated in the Merrie Monarch Festival.
He 'ōlelo mahalo kēia i nā kumu hula a pau i komo aku i loko o ia ho'okūkū a me kā lākou mau haumāna no ka ho'omau 'ana i kahi hana mai kahiko mai. A ho'omaika'i iā 'oukou, e nā hālau i 'āha'i i ka lanakila. 'O ka 'oi o nā hālau wahine, 'o ia 'o Ka Lā 'Ōnohi Mai O Ha'eha'e. 'O Tracie lāua 'o Keawe Lopes nā kumu hula. A 'o ka 'oi o nā hālau kāne, 'o ia 'o Ka Leo O Laka I Ka Hikina O Ka Lā. 'O Kaleo Trinidad ke kumu hula. A 'o ia nō ho'i ka 'oi loa o ia mau ahiahi 'elua.
This column is coordinated by Kawaihuelani Center for Hawaiian Language at the University of Hawai'i at Mānoa.


text:
Definitions
Sorry, no definitions found.
Etymologies
Sorry, no etymologies found.
Examples
-
A ma ke kauoha a ke Alii, ua kii ia aku kele poe malihini a laweia mai la imua o ke Alii, a he mea oluolu ia i ko ke Alii manao.
-
Ia laua i hiki aku ai imua o Mailepakaha, aole he oluolu iki o keia kiai
-
Ia puoho ana ae o laua mai ka hiamoe, haohao ana laua nei i keia ala launa ole; a no keia haohao, kahea aku la o Laieikawai me ka leo oluolu
-
Alaila, kailiia aku la kana wahine me ka ike oleia e kona mau hoa, aka, o ka Makaula ka mea i ike aweawea aku i ka laweia ana ma ke anuenue a noho i loko o ka Mahina, malaila i hooiaio ai laua i ko laua mau minute oluolu.
-
Kaonohiokala ia Laielohelohe, a hui oluolu iho la laua.
-
A ma kekahi po ae, i ka mahina e konane oluolu ana, i ka wa hapa o ka lai.
-
A kaawale aku la laua, alaila, loaa iho la ia Hinaikamalama ka moe oluolu ana ia koena po a hiki i ke ao ana.
-
"Ae paha," wahi a Laielohelohe, "aka, i ka'u ike aku a maua e noho nei, he oluolu ko maua noho ana."
-
(hoao) mahope iho o ko laua hoao ana, hai mua o Kahauokapaka i kana olelo paa imua o kana wahine, o laua wale no ma ke kaawale, oiai iloko o ko laua mau minute oluolu, a eia ua olelo paa la:
-
Aia no ka'u wahine ae ke kii mai, no kekahi mau aina e mai, ina noloko mai o Moaulanuiakea, kahi o na wahine oluolu a'u i lohe ai; alaila, o ka'u wahine makemake ia, i na i kiiia mai wau ma na ano elua. "


text:
For Saturday, July 14, 2012
POSTED: 01:30 a.m. HST, Jul 14, 2012
Synopsis: There is a third University of Hawai'i football player who is alleged to have driven drunk? How did that happen?
———
Welina mai e nā makamaka heluhelu, ua lohe aku nei paha 'oukou i ka nūhou e pili ana i ka pilikia o ka 'ahamele o Stevie Wonder. Ha'i mai nei kekahi hoa, “Kainō 'o Stevie Wonder ka mea makapō, a he mau maka 'ike ko Jim Donovan, eia kā, he mau hoa makapō nō paha lāua 'elua.” 'Ae, pololei, ua 'āpuka mai kekahi kanaka iā Donovan ma ka 'ōlelo 'ana mai, e mālama 'ia ana ka 'ahamele o Stevie Wonder i mea e ho'oulu kālā ai no ka pono o nā 'ālapa o ke Kulanui o Hawai'i, 'a'ole na'e i hiki i ua kanaka lā ke ho'okō. Wahi a kekahi, “I hewa nō iā Donovan, 'oiai, 'a'ole 'o ia i noi'i pono aku.” Akā, e ho'oponopono koke 'ia ia pilikia. Eia mai ka ha'ina, inā 'a'ole e ho'iho'i 'ia ke kālā a nā kānaka a pau i uku ai no ke kikiki, na Donovan e uku mai loko mai o kona uku makahiki pono'ī. A 'o ia ihola.
'O ka pilikia i pū'iwa ai ka no'ono'o o ko 'oukou mea kākau, a me ka nui paha o 'oukou, 'o ia ka hopu 'ia 'ana o ke kolu o nā mea pā'ani kinipōpō pekupeku o ke Kulanui o Hawai'i no ke kalaiwa 'ana ma lalo o ka malu o ka wai 'ona. 'Ae, 'o ke kolu ia. 'O Cayman Shutter ka mua ma ka mahina 'o Malaki o kēia makahiki nei. 'O kona ho'opa'i, 'o ia ho'i, ua ho'omalu 'ia 'o ia, 'a'ole e pā'ani ma nā ho'okūkū mua 'ehā o ke kau. Kainō, he ho'opa'i ia e pau ai ia 'ano hana hūpō, eia kā, ua kalaiwa i mua a i hope paha kekahi mau hoa pōpō peku o Shutter ma hope o ka inu 'ana i ka wai 'awa'awa. 'O ia mau hoa, 'o ia 'o Alema Tachibana lāua 'o Alex Dunnachie. 'O ka 'oia'i'o, 'a'ole maopopo ke kū 'ana o ka hewa iā lāua, a me ke kū 'ole 'ana paha, koe aku ia. E kū ana 'o Tachibana i mua o ka luna kānāwai i ka lā 16 o Iulai, a 'o Dunnachie, ma hope aku.
'Eā, 'a'ole au he ‘ālapa, akā, inā he 'ālapa nō au, a ua ho'opa'i 'ia kekahi o ko'u mau hoa pā'ani ma muli o kona kalaiwa 'ana aku ma lalo o ka malu o ka wai 'ona, 'a'ole nō au e inu hou i ka wai 'ona a pau ke kau pōpō peku. A inā he puni nō i ka inu wai 'ona a i ka wai pipi'i ho'i, 'a'ole loa au e kalaiwa aku i ke ka'a. 'A'ole paha au e kau iki ma luna o ke ka'a ma ia kau holo'oko'a, 'o ke ko'ele wāwae ka mea e hiki pono aku ai i nā wahi a pau.
'O kekahi mea i pū'iwa ai ka no'ono'o o ko 'oukou mea kākau, 'a'ole wale nō ia he kānāwai no ka hui pōpō peku o ke Kulanui o Hawai'i, he kānāwai ia no nā kānaka a pau ma Hawai'i nei, 'o ia ho'i, 'a'ole e kalaiwa ke kanaka ke pulu ‘o ia i ka wai a ka nāulu ('ona). No laila, 'a'ole ia he kānāwai hou a Norm Chow e ho'okō aku nei, he kānāwai ia no nā makahiki he nui.
I mua, e nā pōki'i, a inā e inu 'oe i ka wai 'awa'awa, i ka wai lohi, a i ka wai pipi'i paha, ma luna wale nō o nā wa'a kaulua he 'umi ihu e hele aku ai.
Mahalo iā 'oukou no ka heluhelu 'ana mai. Ke ho'i aku nei ko Mānoa keiki, ua ahiahi.
———
E ho'ouna 'ia mai na ā leka iā māua, 'o ia ho'i 'o Laiana Wong a me Kekeha Solis ma ka pahu leka uila ma lalo nei:
>> kwong@hawaii.edu
>> rsolis@hawaii.edu
a i ‘ole ia, ma ke kelepona:
>> 956-2627 (Laiana)
>> 956-2627 (Kekeha)
This column is coordinated by Kawaihuelani Center for Hawaiian Language at the University of Hawai'i at Mānoa.


text:
For Saturday, April 21, 2012
POSTED: 01:30 a.m. HST, Apr 21, 2012
Synopsis: Ali'i knew their words were heeded. Therefore, they usually made statements with the idea of a better life for their people.
———
Aloha mai e nā makamaka heluhelu. He mea maopopo wale, he mea nui nō ke Ali'i a me ka Mō'ī nō ho'i i ke au i hala. Penei ka 'ōlelo a Moses Nakuina ma ka mo'olelo o Kalapana, “O ke ano iho la keia o ka noho ana o ka wa kahiko, no ke kanaka ka ike lilo aku la no ke alii, aia ka pono o ke kaulana ae o kau alii.” He Aloha Ali'i 'oia'i'o nō ia. A he mea nō ho'i ia i maopopo i nā ali'i, a no laila paha ka 'ōlelo a kekahi mau Mō'ī, 'o ka po'e kānaka e hahai ana i ka mākia o kona aupuni, 'o kona kanaka ia. Ke kuhi nei ko 'oukou mea kākau, he 'ōlelo ikaika loa ia i ke au i hala ma muli o ia mea i kapa 'ia he Aloha Ali'i. A penei ka mākia a ka Mō'ī Kamehameha III, “He aupuni palapala ko'u. 'O ke kanaka pono, 'o ko'u kanaka ia.” A ua kō nō ia 'ōlelo i nā kānaka o kona aupuni. A penei ka 'ōlelo a ka Mō'ī Kalākaua, “Ke manao nei au, ina o ka hooulu lahui ka’u hana, alaila e hoolilo au o ka makia ia e paa ai ko kakou aupuni, a pomaikai kakou, a e mau ai ko kakou noho kuokoa ana. Nolaila o ka makia o ko’u aupuni, o “ke kanaka a wahine e malama pono a e hoohua nui mai ana i na keiki o ko’u kanaka ia.” A 'o ia nō ho'i kekahi mākia i ho'okō 'ia e ka Lāhui Hawai'i.
A ke nānā aku kākou i ke au iā Kamehameha IV, penei ka 'ōlelo a ua Mō'ī aloha lā i ka makahiki 1862, “Ua hoopuka aku no au mamua ia oukou i ko’u manao, he mea nui ka hoololi ana o na kula Hawaii a pau i mau kula olelo Beretania, a ke waiho hou ia’ku nei ia manao imua o oukou...” Ma muli kāna 'ōlelo o ke au o ka manawa. A ua kō nō ia 'ōlelo ma nā makahiki ma hope mai, e like me ka hō'ike 'ana mai a Nālani Balutski ma kāna pepa laeo'o. [He mau kānaka nō i kāko'o i ke kula 'ōlelo Hawai'i i ia wā.]
'Eā, 'a'ole 'o 'Iolani (Kamehameha IV) i 'ōlelo, 'a'ole hiki ke 'ōlelo Hawai'i ma nā kula. 'A'ole nō ho'i 'o ia i 'ōlelo, e ho'opa'i 'ia aku nā keiki e 'ōlelo Hawai'i ma ke kula. 'A'ole loa. Akā, i ka hiki 'ana mai o nā makahiki ma hope mai paha o ka makahiki 1900, a ma mua iki aku paha o laila kekahi, ho'opa'i 'ia iho nō kekahi po'e keiki no ka 'ōlelo Hawai'i 'ana ma ke kula. 'O kekahi, 'o ia nō 'o Mary Kalehua Kaleikoa, i hānau 'ia mai ma Moanalua i ka makahiki 1897, ha'i maila 'o ia, “Ko'u hele 'ana i ke kula, inā 'oe e lohe 'ia, 'ōlelo Hawai'i ana 'oe, a, ho'opa'i 'ia 'oe. Noho 'oe a pau ke kula, kākau 'oe 'elima haneli laina i luna o ka papa 'ele'ele, Mai 'ōlelo Hawai'i 'oe.”
A eia mai ka mo'olelo o Rose Manu, i hānau 'ia ma Pepe'ekeo i ka makahiki 1902, ha'i maila 'o ia, “'Ōlelo mai ke kumu ia'u e kākau i ko'u inoa, 'a'ole hiki ia'u. Mamake au e hele ho'opau pilikia, 'a'ole hiki ia'u ke namu. No laila, ua 'u'umi a ho'i i ta hale, a pulu loa ka lole.”
'O ka mea minamina, he nui hou aku nā kūpuna i hana 'ino 'ia ma muli o ka 'ōlelo 'ana i ka 'ōlelo Hawai'i ma ke kula. Ke kuhi nei ko 'oukou mea kākau, 'o ia paha kekahi kumu i a'o 'ole ai ia mau kūpuna i kā lākou po'e keiki i ka 'ōlelo Hawai'i.
'Eā, inā i maopopo i ka Mō'ī ilihia, Kamehameha IV, pēlā ana ka hana 'ino a ka po'e kumu kula, inā paha, ua loli kona mana'o, a i 'ole ia, ua wehewehe paha 'o ia, 'a'ole e ho'opa'i 'ia nā haumāna no ka 'ōlelo 'ana i kā lākou 'ōlelo makuahine ma ke kula.
'O ia ihola i lohe 'oukou. Ke ho'i aku nei ko Mānoa keiki, ua ahiahi. Ke aloha.
———
E ho'ouna 'ia mai na ā leka iā māua, 'o ia ho'i 'o Laiana Wong a me Kekeha Solis ma ka pahu leka uila ma lalo nei:
>> kwong@hawaii.edu
>> rsolis@hawaii.edu
a i ‘ole ia, ma ke kelepona:
>> 956-2627 (Laiana)
>> 956-2627 (Kekeha)
This column is coordinated by Kawaihuelani Center for Hawaiian Language at the University of Hawai'i at Mānoa.


text:
POSTED: 01:30 a.m. HST, Aug 03, 2013
Synopsis: Sovereignty Restoration Day is evidence of the good morals and ethics of the crown of Great Britain.
———
Welina e nā makamaka heluhelu o Kauakūkalahale, 'oiai, ua hala iho nei ka Lā Ho'iho'i Ea, ka lā 31 ho'i o Iulai, e pa'i 'ia ana kahi mele i haku 'ia no ua lā nei i kapa 'ia 'o Mele Hoi Hou Ana a i pa'i 'ia i loko o ka nūpepa Ka Nonanona i ka lā 5 o Kepakemapa. Penei ia.
(Leo, E Ola ke Alii i ke Akua.)
1. E ko makou alii!
Mahalo ’ka moi, I keia la!
E mau kou ola nei!
E mau kou aupuni!
No na hanauna hoi, I oni paa.
2. Nani ka inoa maikai!
Me kona aina nae!
Toma ke koa!
Mahalo kou maikai, Kou wikiwiki mai!
Maluna o ke kai, E kuu ’na paa!
3. Hiilani i ke Lii!
Iehova ka Moi, E hapai no Nui ke kupinai!
Nui ke mele nae!
I mau ka pomaikai Ia oe no. Honolulu, Oahu Iulai 31, 1843.
A ua huki 'ia mai kahi 'ōlelo a 'Akimalala Kamaki i unuhi 'ia a pa'i 'ia i loko o ia nūpepa ho'okahi. Penei ia, “ke hai aku nei au me ka hoomaopopo, Aole no au e ae aku i ka haawi ana mai i ke Aupuni Hawaii i ka la 25 o Feberuari iho nei 1843; aka, ke hooia aku nei au i ke Alii Kamehameha III, oia ke Alii maoli nona ua pae aina nei. Ke hai aku nei no hoi au i ua alii nei, he aloha a he makemake wale no ka manao o Kealiiwahine o’u ia ia; a ke makemake nui nei ua Aliiwahine la e hanaia aku ai o Kamehameha III i Alii Kuokoa, e waiho ana i ka hoomalu aina ma kona mau lima, i hookupuia’i ka pomaikai o kona mau aina ma kana hooko kanawai ana mamuli o ka pono.” 'O ka hana ia i kū i ka pono. A no ke aha lā i hana like 'ole ai 'o 'Amelika. Mai hana like 'o 'Amelika, ma ka ho'ouna 'ana mai iā Blount no ka noi'i 'ana. 'A'ole na'e i ho'okō pono 'ia, 'oiai, 'a'ole i ho'iho'i 'ia mai ke ea ma hope o ka ho'omaopopo 'ana i ka hana hewa. Inā he aupuni mō'ī 'o 'Amelika, inā ua ho'i 'o Lili'uokalani i ke kū 'ana i ka moku. 'A'ole ho'i e hihi, he mau pegana ka hapanui o nā luna o 'Amelika i ia manawa, e like me Pelekikena Wiliama Makinalē, i huli kua i ka hopena o ka noi'i 'ana o Balauna a me ka makemake o Pelekikena Kaliwilana.
Nui ka mahalo o ko 'oukou mea kākau i nā kūpuna i ko lākou ho'omanawanui 'ana a me ka hana 'ana i mea e mau ai ka lāhui a me nā mo'olelo. A nui nō ho'i ka mahalo o ko 'oukou mea kākau i ka po'e nāna i mālama i nā hana o kēlā Pō'aono aku nei ma Kamaki Kuea a me ka Pō'akolu nei kekahi, a pēlā pū me nā hana like 'ole e a'o ana i ka lehulehu e pili ana i ua lā nei a me ka hana e pono ai i kēia manawa a e mau ke ea o ka 'āina i ka pono.
[He ho'omaika'i kēia iā Kāhealani Lono, he haumāna laeo'o o Kawaihuelani, i hō'ike a'e nei i ka Pō'akolu nei, i kāna hana noi'i no kāna pepa laeo'o i kapa 'ia He Mana Ko Ka 'Ōlelo Makuahine: Ke Kū'ē 'Ana I Ko Hawai'i Ho'okolonaio 'Ia 'Ana Ma O Ke Ola A Me Ka Ho'omau 'Ana O Kona 'Ōlelo Makuahine, a me ke kūpale 'ana a puka akula.]
———
E ho'ouna 'ia mai na ā leka iā māua, 'o ia ho'i 'o Laiana Wong a me Kekeha Solis ma ka pahu leka uila ma lalo nei:
>> kwong@hawaii.edu
>> rsolis@hawaii.edu
a i ‘ole ia, ma ke kelepona:
>> 956-2627 (Laiana)
>> 956-2627 (Kekeha)
This column is coordinated by Kawaihuelani Center for Hawaiian Language at the University of Hawai'i at Mānoa.


text:
1:1 ¶ I te rua o nga tau o Kingi Tariuha, i te ono o nga marama, i te ra tuatahi o te marama ka puta mai te kupu a Ihowa, he mea na Hakai poropiti, ki a Herupapera tama a Haratiera, kawana o Hura, raua ko te tino tohunga, ko Hohua tama a Iohereke; i me a ia.
1:2 Ko te kupu tenei a Ihowa o nga mano, e mea ana ia, Ki ta tenei iwi, Kahore ano kia taea noatia te wa, te wa e hanga ai to Ihowa whare.
1:3 Na ka puta mai te kupu a Ihowa, he mea na Hakai poropiti; i ki ia,
1:4 Ko ta koutou wa ianei tenei, e mea ma, e noho ai i o koutou whare kua oti nei to roto hipoki, i te mea he ururua tenei whare?
1:5 Na ko te kupu tenei a Ihowa o nga mano, Whakaaroa o koutou ara.
1:6 He nui ta koutou i whakato ai, he iti ta koutou i mau mai ai; e kai ana, heoi kahore e makona; e inu ana, te ngata i te wai; e kakahu ana i o koutou, te mahana tetahi; e riro ana i te kaimahi te moni mo tana mahi, a whaowhina ana e ia ki roto ki te putea koputaputa.
1:7 Ko te kupu tenei a Ihowa o nga mano, Whakaaroa o koutou ara.
1:8 Pikitia te maunga, maua mai he rakau, hanga hoki te whare; a ka manako ahau ki reira, ka whai kororia ano ahau, e ai ta Ihowa.
1:9 I tumanako hoki koutou kia maha, nana, he iti noa; ta koutou kawenga mai ki te whare, na kua puhipuhia e ahau. Mo te aha? e ai ta Ihowa o nga mano. Mo toku whare e ururua nei, kei te rere ia koutou ki tona whare, ki tona whare.
1:10 Na reira i kaiponuhia ai te tomairangi o te rangi, he mea ki a koutou; na reira ano i kaiponuhia ai nga hua o te whenua.
1:11 A karangatia ana e ahau he tauraki ki runga ki te whenua, ki nga maunga, ki te witi, ki te waina hou, ki te hinu, ki nga mea e puta mai ana i te whenua, ki te tangata, ki te kararehe, ki nga mahi katoa a nga ringa.
1:12 ¶ Na ka rongo a Herupapera te tama a Haratiera raua ko te tino tohunga, ko Hohua tama a Iohereke, me nga morehu katoa o te iwi ki te reo o Ihowa, o to ratou Atua, ki nga kupu a Hakai poropiti, mo nga mea i unga mai ai ia e Ihowa, e to ratou Atua, na ka wehi te iwi i te aroaro o Ihowa.
1:13 Katahi a Hakai, te karere a Ihowa, i a ia nei nga kupu a Ihowa, ka korero ki te iwi, ka mea, Ko ahau hei hoa mo koutou, e ai ta Ihowa.
1:14 Na ka whakaohokia e Ihowa te wairua o Herupapera tama a Haratiera, o te kawana o Hura, me te wairua o te tino tohunga, o Hohua tama a Iohereke, me te wairua o nga morehu katoa o te iwi, a ka haere mai ratou, ka mahi i te mahi o te whare o Ihowa o nga mano, o to ratou Atua,
1:15 I te rua tekau ma wha o nga ra o te ono o nga marama, i te rua o nga tau o Kingi Tariuha.
2:1 ¶ I te whitu o nga marama, i te rua tekau ma tahi o nga ra o te marama, ka puta mai te kupu a Ihowa, he mea na Hakai poropiti; i ki ia,
2:2 Tena, korero ki a Herupapera tama a Haratiera, kawana o Hura, raua ko te tino tohunga, ko Hohua tama a Iohereke, ki nga morehu ano o te iwi, mea atu,
2:3 Ko wai te morehu i roto i a koutou i kite i tenei whare i tona kororia o mua? e pehea ana hoki ki ta koutou titiro inaianei? ehara ranei ki o koutou na kanohi he kahore noa iho?
2:4 Na kia kaha aianei, e Herupapera, e ai ta Ihowa; kia kaha, e te tino tohunga, e Hohua tama a Iohereke; kia kaha hoki, e te iwi katoa o te whenua, e ai ta Ihowa, e mahi; ko ahau hoki hei hoa mo koutou, e ai ta Ihowa o nga mano.
2:5 Ka rite ki te kupu i whakaritea e ahau ki a koutou i to koutou haerenga mai i Ihipa; a i tu toku wairua i roto i a koutou; kaua e wehi.
2:6 No te mea ko te kupu tenei a Ihowa o nga mano, Kia kotahi ake ano, he wahi iti nei, a ka whakangaueuetia e ahau te rangi me te whenua, te moana me te wahi maroke.
2:7 A ka whakangaueuetia e ahau nga iwi katoa. Na ka haere mai nga mea ahuareka o nga iwi katoa; a ka whakakiia e ahau tenei whare ki te kororia, e ai ta Ihowa o nga mano.
2:8 Naku te hiriwa, naku hoki te koura, e ai ta Ihowa o nga mano.
2:9 Tera te kororia o tenei whare o muri nei ka nui atu i to tera i mua, e ai ta Ihowa o nga mano: ka hoatu ano e ahau te rongo mau i tenei wahi, e ai ta Ihowa o nga mano.
2:10 ¶ I te rua tekau ma wha o nga ra o te iwa o nga marama, i te rua o nga tau o Tariuha, ka puta mai te kupu a Ihowa, he mea na Hakai poropiti, i mea ia,
2:11 Ko te kupu tenei a Ihowa o nga mano, Tena ra uia te ture ki nga tohunga, mea atu,
2:12 Ki te maua e tetahi tangata he kikokiko tapu i te pito o tona kakahu, a ka pa taua pito ona ki tetahi taro, ki tetahi mea ranei e kohuatia ana, ki te waina, ki te hinu, ki tetahi kai ranei, a tapu ranei? Na ka whakahoki nga tohunga ka mea, Kahor e.
2:13 Ano ra ko Hakai, Ki te pa te tangata i poke i te tupapaku ki tetahi o enei, e poke ranei? Na ka whakahoki nga tohunga, ka mea, E poke ano.
2:14 Na ka oho a Hakai, ka mea, He pena ano enei tangata, he pena ano te iwi i toku aroaro nei, e ai ta Ihowa, he pena ano nga mahi katoa a o ratou ringa; ko nga mea katoa e whakaherea ana e ratou ki reira, he poke.
2:15 Na, tena ra, whakaaroa aianei i tenei ra, i era atu hoki, i te mea kahore ano i takoto tetahi kohatu ki runga ki tetahi kohatu i te temepara o Ihowa:
2:16 I taua wa puta noa, ki te tae tetahi tangata ki tetahi puranga e rua tekau nei ona mehua, na kotahi tonu tekau; ki te haere ki te poka waina ki te utu mai i etahi oko e rima tekau, na e rua tonu tekau.
2:17 I patua koutou e ahau, nga mahi katoa a o koutou ringa ki te ngingio, ki te koriri, ki te whatu, a kihai koutou i tahuri ki ahau, e ai ta Ihowa.
2:18 Whakaaroa tenei ra me era atu ano, o te rua tekau ma wha o te iwa o nga marama, o te ra i whakatakotoria ai te turanga o te temepara o Ihowa, whakaaroa.
2:19 Kei te whare witi ano ranei te purapura? ina, kahore ano te waina, te piki, te pamekaranete, te oriwa, kia hua noa; ka timata i tenei ra taku manaaki i a koutou.
2:20 ¶ I tuaruatia ano te puta mai o te kupu a Ihowa ki a Hakai i te rua tekau ma wha o nga ra o te marama; i mea ia,
2:21 Korero ki a Herupapera kawana o Hura, mea atu, Ka whakangaueuetia e ahau te rangi me te whenua:
2:22 Ka hurihia ake ano e ahau te torona o nga kingitanga, ka ngaro i ahau te kaha o nga kingitanga o nga tauiwi; ka hurihia ake e ahau nga hariata, me ona kaieke; ka riro iho ano nga hoiho me o ratou kaieke, tenei, tenei, i te hoari a tona tuakana.
2:23 I taua ra, e ai ta Ihowa o nga mano, ka mau ahau ki a koe, e taku pononga, e Herupapera tama a Haratiera, e ai ta Ihowa, ka mea i a koe hei hiri: he mea whiriwhiri hoki koe naku, e ai ta Ihowa o nga mano.


text:
No Ka Haku Hua'ōlelo Hou
Synopsis: Hawaiian language media will promote community-wide effort in modernizing the lexicon.
I kēia au a kākou e 'ike nei, he nui nā mea hou o ka 'āina i 'ike 'ole 'ia e ka po'e kahiko. Aia nō ke kama'ilio 'ia o ua mau mea hou lā a he mau hua'ōlelo hou kā kākou. Eia mai ka nīnau nui: Na wai ia e haku i ua mau hua'ōlelo hou lā? 'O ka'u e no'ono'o nei, 'a'ole lawa kahi hui ho'okahi wale nō. Na kākou nō a pau ia kuleana e 'auamo.
No mākou haumāna o ke kulanui, 'a'ole maopopo ko mākou kuleana, no ka mea, ma loko o ka papa, aia i ke kumu ka mana ho'oholo no ke 'ano pololei o ka 'ōlelo. 'O ke kuleana nui o ka haumāna, 'o ia ka ho'opili 'ana i ka hana a me ka 'ōlelo a ke kumu. Akā, he minamina nui ka paipai 'ole 'ia o ko mākou mau mana'o pono'ī pehea ka pili a me ka 'ole i ka mana'o o ke kumu.
I nā lā i hala akula, ua haku ko kākou mau kūpuna i nā hua'ōlelo hou he nui hewahewa no kēlā me kēia mea, a eia ke lohe pinepine 'ia nei ua mau hua'ōlelo lā i kēia au. Ua hele a laha i ka ho'ohana nui 'ia e ka lehulehu. Ma o nā nūpepa Hawai'i kahiko i laha ai nā hua'ōlelo hou. I ka puka mai o nā hua ma laila, 'ike maka 'ia e ka lehulehu i ka heluhelu, a inā he hua'ōlelo kū i ka maika'i, e ho'ohana nui 'ia ma ia hope aku, a laha loa.
I kēia au, he mea pa'akikī ka ho'olaha 'ana i nā hua'ōlelo hou. 'A'ohe laha o ka 'ōlelo Hawai'i mai 'ō a 'ō o ka 'āina e like me kona kūlana ma mua, a 'a'ohe ona laha ma kēlā me kēia 'ohana o ke kaiāulu. A no ka mea, 'a'ohe pāpaho Hawai'i i kēia au, 'o ia ho'i, 'o ka lēkiō 'oe, 'o ke kīwī ho'i, ka pūnaewele, a pēlā aku. 'A'ohe o kākou kahua e kūkulu aku ai i ko kākou mau mana'o i mua o ke ākea, a i 'ike 'ia a i paka pū 'ia ho'i e nā kini lehulehu.
'O Māmaka Kaiao wale nō ka puke ho'okahi i pa'i 'ia ai nā hua'ōlelo hou no nā mana'o hou e komo nei i loko o kā kākou 'ōlelo. A pōmaika'i maoli nō kākou i ka puka mai o ia puke. He hana nui ia, a he mahalo nui 'ia ho'i, akā, 'a'ole lawa ia puke ho'okahi wale nō, no ka mea, 'a'ole pau ka 'ike i ka puke ho'okahi!
Eia nō ka mea 'āpiki. Aia nō i kēlā puke ka mana e alaka'i ai i ka no'ono'o o nā mea heluhelu. Inā e kākau 'ia kekahi mana'o ma ka puke, e puni ana nō nā mea heluhelu me ka mana'o 'o ia ho'okahi wale nō ka mana'o pololei. Inā e haku 'ia kekahi hua'ōlelo hou a pa'i 'ia i loko o ia puke, e puni ana ka lāhui ē 'o ia ho'okahi ka hua'ōlelo pololei. 'Eā, 'a'ole pēlā ke 'ano o kākou, ka po'e Hawai'i. He mau mana'o like 'ole ko kākou, a 'a'ole paha e hiki ke 'ōlelo 'ia he pololei kekahi a he hewa kekahi. He mana'o wale nō ia. A pēia ho'i ka hana a ke Kōmike Hua'ōlelo i pa'a i loko o Māmaka Kaiao. I loko nō o ko'u mahalo nui i ia hana a lākou lā, 'a'ole nō na'e e poina iā kākou ē he mana'o wale nō ia!
No laila, he aha lā kā kākou mea e hana ai? No'u iho, aia ka pono i ka ho'okumu 'ana a me ka ho'onohonoho 'ana i kekahi pāpaho Hawai'i i wahi e laha aku ai ko kākou mau mana'o a laha pū ai nō ho'i me kā kākou 'ōlelo.
This column is coordinated by the Hawaiian Language Department at the University of Hawai'i at Mānoa.
E ho'ouna 'ia mai nä leka iä mäua, 'o ia ho'i 'o Laiana Wong a me Kekeha Solis ma ka pahu leka uila ma lalo nei:
a i 'ole ia, ma ke kelepona:
» 956-2627 (Laiana)
» 956-2624 (Kekeha)
BACK TO TOP
No Ka Haku Hua'ölelo Hou
Synopsis: Hawaiian language media will promote community-wide effort in modernizing the lexicon.
I këia au a käkou e 'ike nei, he nui nä mea hou o ka 'äina i 'ike 'ole 'ia e ka po'e kahiko. Aia nö ke kama'ilio 'ia o ua mau mea hou lä a he mau hua'ölelo hou kä käkou. Eia mai ka nïnau nui: Na wai ia e haku i ua mau hua'ölelo hou lä? 'O ka'u e no'ono'o nei, 'a'ole lawa kahi hui ho'okahi wale nö. Na käkou nö a pau ia kuleana e 'auamo.
No mäkou haumäna o ke kulanui, 'a'ole maopopo ko mäkou kuleana, no ka mea, ma loko o ka papa, aia i ke kumu ka mana ho'oholo no ke 'ano pololei o ka 'ölelo. 'O ke kuleana nui o ka haumäna, 'o ia ka ho'opili 'ana i ka hana a me ka 'ölelo a ke kumu. Akä, he minamina nui ka paipai 'ole 'ia o ko mäkou mau mana'o pono'ï pehea ka pili a me ka 'ole i ka mana'o o ke kumu.
I nä lä i hala akula, ua haku ko käkou mau küpuna i nä hua'ölelo hou he nui hewahewa no këlä me këia mea, a eia ke lohe pinepine 'ia nei ua mau hua'ölelo lä i këia au. Ua hele a laha i ka ho'ohana nui 'ia e ka lehulehu. Ma o nä nüpepa Hawai'i kahiko i laha ai nä hua'ölelo hou. I ka puka mai o nä hua ma laila, 'ike maka 'ia e ka lehulehu i ka heluhelu, a inä he hua'ölelo kü i ka maika'i, e ho'ohana nui 'ia ma ia hope aku, a laha loa.
I këia au, he mea pa'akikï ka ho'olaha 'ana i nä hua'ölelo hou. 'A'ohe laha o ka 'ölelo Hawai'i mai 'ö a 'ö o ka 'äina e like me kona külana ma mua, a 'a'ohe ona laha ma këlä me këia 'ohana o ke kaiäulu. A no ka mea, 'a'ohe päpaho Hawai'i i këia au, 'o ia ho'i, 'o ka lëkiö 'oe, 'o ke kïwï ho'i, ka pünaewele, a pëlä aku. 'A'ohe o käkou kahua e kükulu aku ai i ko käkou mau mana'o i mua o ke äkea, a i 'ike 'ia a i paka pü 'ia ho'i e nä kini lehulehu.
'O Mämaka Kaiao wale nö ka puke ho'okahi i pa'i 'ia ai nä hua'ölelo hou no nä mana'o hou e komo nei i loko o kä käkou 'ölelo. A pömaika'i maoli nö käkou i ka puka mai o ia puke. He hana nui ia, a he mahalo nui 'ia ho'i, akä, 'a'ole lawa ia puke ho'okahi wale nö, no ka mea, 'a'ole pau ka 'ike i ka puke ho'okahi!
Eia nö ka mea 'äpiki. Aia nö i këlä puke ka mana e alaka'i ai i ka no'ono'o o nä mea heluhelu. Inä e käkau 'ia kekahi mana'o ma ka puke, e puni ana nö nä mea heluhelu me ka mana'o 'o ia ho'okahi wale nö ka mana'o pololei. Inä e haku 'ia kekahi hua'ölelo hou a pa'i 'ia i loko o ia puke, e puni ana ka lähui ë 'o ia ho'okahi ka hua'ölelo pololei. 'Eä, 'a'ole pëlä ke 'ano o käkou, ka po'e Hawai'i. He mau mana'o like 'ole ko käkou, a 'a'ole paha e hiki ke 'ölelo 'ia he pololei kekahi a he hewa kekahi. He mana'o wale nö ia. A pëia ho'i ka hana a ke Kömike Hua'ölelo i pa'a i loko o Mämaka Kaiao. I loko nö o ko'u mahalo nui i ia hana a läkou lä, 'a'ole nö na'e e poina iä käkou ë he mana'o wale nö ia!
No laila, he aha lä kä käkou mea e hana ai? No'u iho, aia ka pono i ka ho'okumu 'ana a me ka ho'onohonoho 'ana i kekahi päpaho Hawai'i i wahi e laha aku ai ko käkou mau mana'o a laha pü ai nö ho'i me kä käkou 'ölelo.
This column is coordinated by the Hawaiian Language Department at the University of Hawai'i at Mānoa.
E ho'ouna 'ia mai nā leka iā māua, 'o ia ho'i 'o Laiana Wong a me Kekeha Solis ma ka pahu leka uila ma lalo nei:
a i 'ole ia, ma ke kelepona:
» 956-2627 (Laiana)
» 956-2624 (Kekeha)


text:
Lili'uokalani
Ko Liliʻuokalani te kuīni whakamutunga o Hawaiʻi. Ko ōna ingoa tawhito ko Lydia Kamakaʻeha, ko Lydia Kamakaʻeha Paki rānei. I ētahi wā, i mōhiotia ia hei Lydia K. Dominis.
Nō te 16 Mahuru 1862 i moea e ia a John Owen Dominis, Kāwana o Oʻahu rāua ko Maui. Kāhore ō rāua tamariki, he whare ngaro. Nō te matenga o tana tūngane, o Kīngi Kalākaua, i te 17 Kohi-tātea, 1891, ko te ekenga a Liliʻuokalani ki te torōna hei Kuīni. Nō muri iho mai, ka tahuri ia ki te hanga ture matua hou, he whakakaha ake i ōna mana whakahaere, he whakakaha hoki i te mana pōti o ngā iwi Māori o Hawai'i. Ka riri mai ngā Pākehā i ēnei whakaaro ōna; ka puta i konei te kaupapa whakatū kāwanatanga kē. Ko ngā kaiwhakatupu huka ētahi i pērā ai, i runga i te whakaaro whakamāmā ake ai i te hokohoko huka ki Te Hononga-o-Amerika. Nā John L. Stevens, nā te minita amerika i Hawai'i i taua wā, i tono ngā hēramana nō te kaipuke USS Boston ki uta, tiaki ai i ngā taonga o ngā kamupene amerika. Ka hinga te Kuīni i te 17 o ngā rā o Kohi-tātea, 1893, ka whakatūria he kāwanatanga hou. Nō te 4 Hōngongoi 1894, ko te whakatūranga o Hawai'i hei whenua tū motuhake, ko Sanford B. Dole te tumuaki. Mea kau ake, ka puta ngā mihi tautoko a te Kāwanatanga o Amerika. Nō te 1898, ka whakatauria e ngā pāremata e rua o Amerika kia hurihia a Hawai'i hei wāhi o Amerika.
Nō te 1895 tae noa ki te 1896, ka mauhereheretia a Liliʻuokalani i roto i ʻIolani, te whare o ngā Kīngi i Honolulu. Nō muri mai, ka puta tana kupu whakarere i te torōna mōna.
He tino kaha a Liliʻuokalani ki te tito waiata, ki te tuhituhi pukapuka. Kei tana pukapuka, Hawaii's Story by Hawaii's Queen, ngā kōrero o tōna whenua tupu. Ko te waiata rongonui i tito ai ia ko Aloha ʻOe. Ka mate ia i te tau 1917, he roro ikura. Ka mutu i konei te Kīngitanga o Hawai'i.
Hoto ki waho[edit | edit source]
- Kuīni Liliʻuokalani (reo Pākehā)
Tohutoro[edit | edit source]
- Liliʻuokalani, Hawai'i's Story by Hawai'i's Queen, ISBN 0804810664
- Helena G. Allen, The Betrayal of Liliuokalani: Last Queen of Hawaii 1838-1917, ISBN 0935180893


text:
POSTED: 01:30 a.m. HST, Sep 25, 2010
E o'u lāhui o nā kai 'ewalu, eia ku'u wahi aloha ke kūka'i 'ia aku nei. Ke kākau nei au i nei kolamu me ka lu'ulu'u loa o ka na'au i nā hanana e hana 'ia nei ma ka Hale Hō'ike'ike o Pīhopa. 'O ia ho'i, ka ho'omākaukau 'ia 'ana o nā ki'i 'elua i ho'ola'a 'ia no Kū no ko lāua huaka'i hele hou 'ana i kēlā mau wahi hale hō'ike'ike pa'ahao o ka 'āina mamao. He pa'akikī ho'i ka wehewehe piha 'ana i ke kumu o kēia lu'ulu'u 'ana o'u ma nei kolamu 'u'uku. No laila au e hō'ike nei i kekahi mana'o he pōkole wale nō.
Aia a'e nei ma luna ke po'oinoa o ku'u wahi kolamu, 'o ia ho'i, 'o Haku 'Ōhi'a. He inoa kēia no ka luna ki'i o nā kalepa Kū ma ko kākou mau Luakini aloha. He mau mana'o 'oko'a pū nō na'e ko kēia mau hua'ōlelo. Ua kapa 'ia ka 'i'o a me nā 'ano'ano o ka ipu he Haku Ipu. I hua'ōlelo 'o Haku e hō'ike ai i ke 'ano o kekahi mea, i ke 'ano o loko ona. 'O ka na'au paha ka Haku o ke kanaka.
'O 'Ōhi'a ka lua o nā hua'ōlelo i koho 'ia no ua po'oinoa lā. 'Eā, he nui kona mau mana'o. Ma kēia kolamu na'e e hō'ike ai i kekahi mana'o e pili ana i ke kumu 'ōhi'a lehua. He kumu lā'au ia nona ka lā'au pa'a a nona pū ka pua 'ula'ula 'o ka Lehua. I ke au i kūnewa aku nei, ua kapa 'ia ke koa ikaika a mākaha he Lehua ma muli o ka like o kona kūpa'a me ko ka 'ōhi'a lehua. Ma kēia kolamu, 'o ka Haku 'Ōhi'a ke kanaka nona ka na'au ikaika kūpa'a e like me ko kākou mau koa Hawai'i.
'Auhea lā 'oukou e nā Haku 'Ōhi'a? 'A'ole hākālia, hala a'e ka wā e mālama ai i nā kūpuna 'elua iā Kū. Aloha nō, ke lohe wale 'ia nei nō nā leo mahalo o ka po'e ha'i wale i mua o ke alo o nā Haku 'Ōhi'a. He ho'okamani na'e ka mahalo o ia mau leo lā i nā kahu mālama pa'ahao nāna i pū'ili mai a pa'a nā ki'i 'elua o kākou Hawai'i i nā hale hō'ike'ike o nā 'āina 'ē. Lu'ulu'u ihola ka mea kākau i ka lohe 'ole 'ia mai o ka leo o nā Haku 'Ōhi'a.
Aia ho'i, 'a'ole kēia ha'alele 'ana 'o ko lāua ho'i mai. Ke ha'alele hou nei lāua i kā lāua mau pulapula iā kākou no kekahi 'āina 'ē. Nīnau 'ia ihola, i kanaka aha ia e 'ae aku ai i ka ha'alele hou aku o ko kākou mau ki'i kapu? Ua lohe a'ela au i nā mana'o o nā kānaka like 'ole mai 'ō a 'ō. Wahi a lākou, he lalau ke kipa kūikawā 'ana o Kū. Me he mea lā, 'o ka ho'omalimali i ke kōlea ka hana e kipa kūikawā wale ai nō ke kino o ko kākou Akua i Hawai'i. Aloha nō.
Mai mākilo wale! Ma mua o ka lā 4 o 'Okakopa, e kū'ē like nā Haku 'Ōhi'a i ka ho'ouna hou 'ia 'ana o nā ki'i o Kū i kahi a lāua i waiho 'ia ai no nā makahiki he nui i hala a'ela, 'o ia ho'i, i nā hale hō'ike'ike o nā 'āina 'ē. Mai ha'alele i ko lāua one hānau. E kū mau i Hawai'i a mau!
E ho'ouna 'ia mai nā leka iā māua, 'o ia ho'i 'o Laiana Wong a me Kekeha Solis ma ka pahu leka uila ma lalo nei:
» kwong@hawaii.edu
» rsolis@hawaii.edu
a i ‘ole ia, ma ke kelepona:
» 956-2627 (Laiana)
» 956-2624 (Kekeha)
This column is coordinated by the Hawaiian Language Department at the University of Hawai'i at Mānoa, supported by the Initiative for Achieving Native Hawaiian Academic Excellence.


text:
Aoraki
Ko Aoraki te maunga teitei rawa o Ngā Puke-māeroero, te tino pae maunga kei te Te Wai-pounamu. E 3724 mita te teitei. Ki tō ngā iwi o Te Ika-a-Māui whakahua ko Aorangi kē; ki te Pākehā, ko Mount Cook te ingoa.
- Kia tuohu koe,
- Me he mauka teitei,
- Ko Aoraki anake.
He tupuna kē a Aoraki[edit | edit source]
I ngā wā o mua, i pōhēhē ētahi mō te aronga o te ingoa o tēnei maunga rangatira. I pōhēhē rātou ‘ko te maunga e titi ana ki ngā rangi’. Heoi, e ai ki ngā tohunga whakapapa o Kāi Tahu, he tangata kē a Aoraki, he tino tupuna nō rātou, kei Hawaiki e noho ana. Tērā te wā e hoe ana a Aoraki me ana teina, tuākana i Te Moananui-a-Kiwa; ka tūpoki tō rātou waka. I te tahuritanga o te waka, ka piki a Aoraki ki te takere. Tērā tētahi ingoa tawhito mō Te Wai Pounamu, ko te Waka o Aoraki. Ka tae ki te wā ka hiahia rātou ki te hoki ki Hawaiki, engari, kua kore e taea e Aoraki te whakahua i te karakia tika kia hoki rātou. Nā wai rā, kua huri tō rātou waka ki Te Wai-pounamu, kua huri hoki ngā kaihoe hei maunga. Nā te mea ko Aorangi te rangatira koia te maunga teitei rawa atu, a, ko ōna hoa ērā kei tōna taha.
Tohutoro[edit | edit source]
- Te Maire Tau. 'Ngāi Tahu', Te Ara - the Encyclopedia of New Zealand. Tuhinga: 26-09-2006. URL: Te Ara: NgaiTahu


text:
Nühou
Synopsis: Hui Malama I Na Kupuna O Hawai'i Nei stands firm for our küpuna; burglaries skyrocket in Mililani; surfers bring waves of joy to children; Vote on alcohol ban at Aloha Stadium postponed.
Küpa'a ma hope o nä küpuna. Küpa'a 'o Hui Malama I Na Kupuna O Hawai'i Nei ma hope o nä küpuna. I loko nö o ke kauoha 'ana o ka lunakänäwai David Ezra, e hö'ike pono'ï i nä wahi e waiho nei he 83 mau moepü i lilo i ua Hui nei, ua pa'a ka mana'o mälama kupuna. Wahi a Hui Malama, ua kanu 'ia aku nei ia mau mea kahiko ma kekahi mau ana 'elua o Hawai'i moku, kahi i loa'a ai i kekahi mau mea 'ike hana lima o ke au i hala a lawe wale 'ia i ka makahiki 1905. Hö'ike a'e nei 'o Hui Malama, he mea kü'ë ka 'ölelo a Ezra i ko läkou mana'o iho, ko läkou ho'omana, a me ko läkou aloha 'äina, a aloha kupuna paha. Wahi a nä loio o ia hui, ua like paha ia me ka 'aihue 'ana, a me ka hö'ino 'ana paha. I këia Pö'alua, he pono ke kü kekahi mau känaka o Hui Malama i mua o ka 'aha no ka hö'ike 'ana i ko läkou mana'o. Inä he käko'o iä Hui Malama, e hele aku i ka 'aha ho'okolokolo pekelala ma ka Pö'alua, ka lä 27 o Këkëmapa, i ka hola 10:00 o ke awakea, no ke käko'o 'ana i kekahi mau aloha 'äina/aloha kupuna, 'o ia ho'i, 'o Edward Halealoha Ayau, Esq., 'o Pualani Kanahele Kanakaole, PhD, 'o Charles Maxwell, 'o William Aila, a me Konia Freitas.
Mähuahua nä pikopau'iole. Ke nui loa a'e nei nä pikopau'iole e kokolo akula ma Mi'ilani i këia mau lä. Ma nä pule 'eono i hala iho nei, ua komo hewa 'ia he 85 mau hale o Mililani. Ke nonoi nei ke ke'ena mäka'i i ka lehulehu, ke 'ike 'ia kahi hana kolohe a hana 'ano 'ë paha, e kelepona koke i ke ke'ena mäka'i. A 'o kahi mea e hana 'ia ana, 'o ia ka ho'onui 'ana i ka holo o nä pöpoki ma Mililani i mea e ho'opau ai i këia hana kolohe.
He keu a ka lokomaika'i. Kipa aku nei 'ewalu mau he'enalu loea i ka haukapila 'o Kapi'olani i ka Pö'akolu nei no ka hä'awi aloha Kalikimaka a me ka hä'awi makana 'ana i nä keiki ma'i. Ua piha hau'oli nä keiki i ka 'ike 'ana iä läkou, 'o ia ho'i, 'o Fred Patachhia 'öpio, 'o Marcus Hickman, 'o Sunny Garcia, 'o Danny Fuller, 'o Myles Padaca, 'o Kala Alexander, 'o Makua Rothman a me Reef McIntosh. Ma muli o ka maika'i wale o këia hana, ke mana'o 'ia nei e kipa nä he'enalu i nä keiki o ia haukapila i këlä me këia makahiki.
Mai puni i ka inu wai'ona. Ho'opane'e 'ia ka holo 'ana o ka mana'o o ka Mana o ke Kahua Pä'ani 'o Aloha ma ka päpä a päpä 'ole 'ia 'ana paha o ka inu wai 'ona ma kahi ho'okükü ka'a o ia kahua pä'ani. He mana'o ko nä lälä, e nünë pono 'ia, a no laila, ua ho'opane'e 'ia a ka lä 26 o Ianuali. 'O ka mea 'äpiki, ke päpä 'ia, he hiki nö ke inu 'ia ka wai 'ona ma loko o ke kahua pä'ani.
E ho'ouna 'ia mai nä leka iä mäua,
'o ia ho'i 'o Laiana Wong a me Kekeha Solis
ma ka pahu leka uila ma lalo nei:
>> kwong@hawaii.edu
>> rsolis@hawaii.edu
a i 'ole ia, ma ke kelepona:
>> 956-2627 (Laiana)
>> 956-2624 (Kekeha)
BACK TO TOP
Nūhou
Synopsis: Hui Malama I Na Kupuna O Hawai'i Nei stands firm for our kūpuna; burglaries skyrocket in Mililani; surfers bring waves of joy to children; Vote on alcohol ban at Aloha Stadium postponed.
Kūpa'a ma hope o nā kūpuna. Kūpa'a 'o Hui Malama I Na Kupuna O Hawai'i Nei ma hope o nā kūpuna. I loko nō o ke kauoha 'ana o ka lunakānāwai David Ezra, e hō'ike pono'ī i nā wahi e waiho nei he 83 mau moepū i lilo i ua Hui nei, ua pa'a ka mana'o mālama kupuna. Wahi a Hui Malama, ua kanu 'ia aku nei ia mau mea kahiko ma kekahi mau ana 'elua o Hawai'i moku, kahi i loa'a ai i kekahi mau mea 'ike hana lima o ke au i hala a lawe wale 'ia i ka makahiki 1905. Hō'ike a'e nei 'o Hui Malama, he mea kū'ē ka 'ōlelo a Ezra i ko lākou mana'o iho, ko lākou ho'omana, a me ko lākou aloha 'āina, a aloha kupuna paha. Wahi a nā loio o ia hui, ua like paha ia me ka 'aihue 'ana, a me ka hō'ino 'ana paha. I kēia Pō'alua, he pono ke kū kekahi mau kānaka o Hui Malama i mua o ka 'aha no ka hō'ike 'ana i ko lākou mana'o. Inā he kāko'o iā Hui Malama, e hele aku i ka 'aha ho'okolokolo pekelala ma ka Pō'alua, ka lā 27 o Kēkēmapa, i ka hola 10:00 o ke awakea, no ke kāko'o 'ana i kekahi mau aloha 'āina/aloha kupuna, 'o ia ho'i, 'o Edward Halealoha Ayau, Esq., 'o Pualani Kanahele Kanakaole, PhD, 'o Charles Maxwell, 'o William Aila, a me Konia Freitas.
Māhuahua nā pikopau'iole. Ke nui loa a'e nei nā pikopau'iole e kokolo akula ma Mi'ilani i kēia mau lā. Ma nā pule 'eono i hala iho nei, ua komo hewa 'ia he 85 mau hale o Mililani. Ke nonoi nei ke ke'ena māka'i i ka lehulehu, ke 'ike 'ia kahi hana kolohe a hana 'ano 'ē paha, e kelepona koke i ke ke'ena māka'i. A 'o kahi mea e hana 'ia ana, 'o ia ka ho'onui 'ana i ka holo o nā pōpoki ma Mililani i mea e ho'opau ai i kēia hana kolohe.
He keu a ka lokomaika'i. Kipa aku nei 'ewalu mau he'enalu loea i ka haukapila 'o Kapi'olani i ka Pō'akolu nei no ka hā'awi aloha Kalikimaka a me ka hā'awi makana 'ana i nā keiki ma'i. Ua piha hau'oli nā keiki i ka 'ike 'ana iā lākou, 'o ia ho'i, 'o Fred Patachhia 'ōpio, 'o Marcus Hickman, 'o Sunny Garcia, 'o Danny Fuller, 'o Myles Padaca, 'o Kala Alexander, 'o Makua Rothman a me Reef McIntosh. Ma muli o ka maika'i wale o kēia hana, ke mana'o 'ia nei e kipa nā he'enalu i nā keiki o ia haukapila i kēlā me kēia makahiki.
Mai puni i ka inu wai'ona. Ho'opane'e 'ia ka holo 'ana o ka mana'o o ka Mana o ke Kahua Pā'ani 'o Aloha ma ka pāpā a pāpā 'ole 'ia 'ana paha o ka inu wai 'ona ma kahi ho'okūkū ka'a o ia kahua pā'ani. He mana'o ko nā lālā, e nūnē pono 'ia, a no laila, ua ho'opane'e 'ia a ka lā 26 o Ianuali. 'O ka mea 'āpiki, ke pāpā 'ia, he hiki nō ke inu 'ia ka wai 'ona ma loko o ke kahua pā'ani.
E ho'ouna 'ia mai nā leka iā māua,
'o ia ho'i 'o Laiana Wong a me Kekeha Solis
ma ka pahu leka uila ma lalo nei:
>> kwong@hawaii.edu
>> rsolis@hawaii.edu
a i 'ole ia, ma ke kelepona:
>> 956-2627 (Laiana)
>> 956-2624 (Kekeha)
This column is coordinated by the Hawaiian Language Department
at the University of Hawai'i at Mānoa, supported by UH
President Evan Dobelle's Initiative for Achieving Native Hawaiian
Academic Excellence.


text: 1I bukini ngkanne te angabwai i bukiia ake a itiaki: kam na karaoa te baere I a tia n tuangiia taian ekaretia i Karatia bwa a na karaoia. 2Ni moani bongin te wiiki ae koraki, ao e riai te aomata i bon irouna ni katuutuka teutana man are e a tia ni karekea, ao e na kaikoa, bwa e aonga n aki kainnanoaki te manga riko angabwai ngkana I roko. 3Ao ngkana I roko, ao N na kanakoia akana kam kariaiia n reeta, bwa a na nikira ami bwai n tituaraoi i Ierutarem. 4ao ngkana e riai bwa N na nako naba ngai, ao a na nako ma ngai. 5N na roko iroumi ngkana I tia n ri nuukani Mwaketonia; bwa ae N na ri nuukani Mwaketonia; 6ao N na tiku iroumi, tao ni kabanea bongin te aumeaang, bwa kam aonga ni bakaborauai nako ike N na nako iai. 7Bwa I tangira riki ae N na kawaringkami rimwi ni kamaanai iroumi, ngkana nanon te Uea, nakon ae N na kawaringkami ngkai ao e kimototo au tai i rarikimi. 8Ma N na mena i Ebeto ni karokoa te Bentekota, 9bwa e uki nakoiu te mataroa ae e warebwe ae e kamateraoi ibukin te mwakuri, ao a bati kairiribai. 10Ngkana arona bwa e roko iroumi Timoteo, ao kam na tarataraia bwa a na akea te bae e na maakiningkami iai; bwa te tia mwakuri ngaia ibukin te Uea, n ai arou naba. 11Ma ngaia ae e na tai kaakeaa boongana temanna iroumi; ma kam na bakaborauiia raoi bwa e aonga n roko irou, bwa ae I taningaa rokona ma rokoia taari temwaangina. 12Ao ibukin tarira are Aboro: I kairoroa bwa e na nakoimi ma taari aikai, ma akea nanona ni kan nakoimi ngkai. E a bon tai nako wati ngkana e reke ana tai. 13Kam na tatauraoi, kam na teimatoa n te onimaki, kam na nano ni mwaane, ao kam na korakora. 14Kam na karaoi bwaai ni kabane ma te tangira. 15Kam ataa Tetebana ma ana utu, bwa ngaiia ake a moa n riki bwa taan onimaki, ao a anga nanoia bwa taani beku i bukiia ake a itiaki: I butingkami, tariu, bwa 16kam na karineiia n iri nanoia te koraki akana ai aroia naakanne, ma aomata nako akana buobuoka te mwakuri, ao akana mwamwakuri. 17I kimwaareirei ngkai a roko Tetebana ma Boretunato ma Akaiko, bwa ai bon rabwatami naba ngaiia: 18bwa a karekea raun taamneiu ma taamneimi; ma ngaia ae kam na aki mwamwaninga taekaia aeka n aomata akanne. 19A kamauringkami taian ekaretia i Atia. A anga aia kamauri ae e bati nakoimi i nanon te Uea Akura ma Beritika, ma te ekaretia are a bobootaki kaaina i nanon aia auti Akura ma Beritika. 20A kamauringkami taari ni kabaneia. Kam na i kamauri i bon iroumi n ai aroia n inga taari. 21Ngai ae Bwauro, ae I korea au inga nakoimi n oini baiu. 22Ngkana arona bwa iai ane e aki tangira te Uea, ao ke e reke kaina. Mwarana ta! 23E na mena iroumi ana aakoi te Uea are Iesu Kristo. 24E na mena iroumi ni kabaneingkami au tangira i nanoni Kristo Iesu.


text: I nga hararei I haere toku whanau ki Whangarei.I haere matou mo te ra whanau o toku kaihanga.I noho matou ki te whare o toku kaihanga no te mea kei a ratou tetahi whare hou,tetahi whare nui,tetahi whare momona,tetahi whare roa,tetahi whare tino ataahua hoki.I kai matou I nga kai e pai ana ki a matou ko te keke,ko te keke kapu,cheerio’s,tipi,rare,pae hoki he tino pai ahau ki ena kai katoa.I tae mai tetahi whare pekepeke nui ,I takaro matou ko oku kaihanga I roto I te whare pekepeke.I te hanga maua ko toku kaihanga ko Rangi-maria I tetahi whare rakau.I haere matou ki te taone ki te hoko taonga.I korero toku mama ki tona tungane ki ahau ko toku matua keke te papa o toku kaihanga.I kite matou I toku kaihanga ko tona ingoa ko Zandyzaia he tino ataahua ia.I mahi matou I enei mea katoa mo te ra whanau o taku kaihanga ko Carlin tona ingoa,kei te huri tona tau ki te tahi .ka ki ahau I nga wa katoa”Ra hanau kia koe Ra whanau kia koe Ra whanau kia Carlin Ra whanau kia koe”engari I te po o te ratapu I hoki atu tatou ki te kainga.


text:
Manaakitia ana koe e Te Papa, mai i āna kaiāwhina ki ngā wharekai e rua, ngā wharehoko, te whare pukapuka me tōna wāhi toha pārongo, ki te pātengi raraunga rongorau. Āwhina ai mātou i te hunga hauā hunga mate motuhake, ā, mō ngā mātua whai tamariki pakupaku kei te wātea ētahi rūma.
Hei āwhina, tuku pārongo
Pīrangi āwhina koe hei huri haere i Te Papa? Mā ō mātou kaiāwhina koe e ārahi. Mā ō rātou hāte kahurangi, whero rānei, e whāki ko wai rātou.
Kei te Information Desk | Tēpu Pārongo i Papa 2, ngā pārongo hou mō ā mātou whakaaturanga, ngā mahi, me ngā whakaritenga. Ka taea e koe te hoko i te puka ārahi, Te Papa Explorer, he tīkiti rānei mō tētahi o ā mātou haereere o te rā.
Tirohia te rārangi kapi mō ngā haere arahina.
Ngā wharekai
Kīnakihia tō toro i Te Papa ki te tina, inu kawhe kai keke, inu waina rānei i tētahi o ā mātou wharekai e rua, i waenganui i ngā taonga o te motu.
He pārongo anō
Ngā wharehoko
Tomo mai rā ki ngā wharehoko e rua. Kei Te Papa Store (Papa 1) ētahi mahi nā ngā tino kaitoi, kaituhi, kairaranga o Aotearoa. Kikī ana a Te Papa Kids’ Store (Papa 2) i te koha mātauranga mā ngā tamariki.
Toroa te toa ipurangi.
Hunga hauā
Whakatau ai a Te Papa i te hunga hauā, i te hunga mate motuhake. Ka taea e ēnei momo tāngata ngā wāhi whakaatu matua, me ētahi tino whakawaitanga, ā, ka taea anō e rātou te nuinga o ngā wharepaku. Kei te tuku anō mātou i ēnei:
- tūranga waka mō te hunga hauā
- ngā haere arahina, ngā kaupapa mātauranga kua āta whakaritea
- ngā tūru wīra me tētahi kūtā
- ngā reo ārahi
- tapaia ngā ataata me ngā piko-whakarongo.
He pārongo anō
Ngā rūma mātua
E rua ngā rūma a Te Papa mō ngā mātua – tētahi kei Te Papa Cafe tata ki te papa tākaro tamariki (Papa 1) tētahi kei te taha o StoryPlace (Papa 2). Kei ngā rūma nei he wāhi tīni kope, tūru whāngai ū, ētahi kare whakamahana pounamu, kai hoki, me ngā puoto. Kei ngā wharepaku wāhine, tata ki Te Marae (Papa 4) ētahi wāhi tīni kope.
Te whare pukapuka
He mātāpuna rangahau, whakaaturanga a Te Aka Matua Library. Pānuitia ngā pukapuka, ngā moheni e pā ana ki ngā whakaaturanga me ngā kohinga a Te Papa. Tirohia ētahi o ngā whakaahua, ka hoko tānga i te kohinga. Hono atu ki Tai Awatea | Knowledge Net, te pātengi raraunga rongorau o Te Papa.
He pārongo anō


text:
He hana hō'ino kā!
Synopsis: Hawaiian leaders seem to always get hō'ino 'ia, from earlier times till now.
Aloha 'oe, e Kauakūkalahale, e 'olu'olu, i lumi ka'awale o kou kino lahilahi no'u e hō'ike ai i ka hana hō'ino 'ia o nā alaka'i Hawai'i.
Aloha nō ke alaka'i Hawai'i. Me he mea lā, he hana hō'ino wale ke aupuni iā ia mai ka wā ma mua mai a hiki i kēia mau lā. He mau alaka'i Hawai'i o ke au i hala kai hana hō'ino 'ia, 'a'ole e pau i ka helu 'ia ma nei kolamu pōkole, akā, eia kekahi, 'o John E. Bush, i hopu 'ia no kāna mau mea i kākau ai ma ka nūpepa. 'O ka Mō'īwahine Lili'uokalani kekahi, ua lilo i pa'ahao ma kona Hale Ali'i [ua 'ōlelo 'ia, ma muli o kona 'ike i ka hana o ka po'e Aloha Ali'i e ho'iho'i ai iā ia i ka Noho Ali'i]. Kāhāhā! He hana hō'ino kā ia i ua mau alaka'i Hawai'i nei. A pēia pū me ka mea a kākou e 'ike maka aku nei, 'o ia ho'i ka ho'opa'ahao 'ia 'ana o kahi alaka'i Hawai'i, 'o ia ho'i, 'o Halealoha Ayau, Esq. He aha lā kāna hana hewa? 'O ke aloha kupuna?
I mea paha ia hana hō'ino e hō'ike ai i ka Hawai'i, he mea 'ole ke alaka'i Hawai'i, a i mea ho'i paha e ho'opau ai i ke kāko'o i ua alaka'i nei. Eia kā, e like ho'i me ka hana a nā kūpuna o kākou mai ka wā ma mua mai, he hana makehewa wale iho nō ia, 'oiai, 'a'ole i akaku'u iki ke aloha, ka mālama, a me ka mahalo i ke alaka'i Hawai'i ma muli o ia hana hō'ino.
A 'o ka ho'opa'ahao 'ia 'ana o nei mau alaka'i, he hana ho'opunipuni nō ia. 'O ke kākau mana'o? 'O ka 'ike i ka hana e ho'iho'i 'ia ai ka Mō'īwahine i kona Noho Ali'i? 'O ke aloha kupuna? 'Eā, he mau hana hewa ia mau mea e noho pa'ahao ai ke kanaka? 'A'ole loa. Ua 'aihue 'ia nā mea like 'ole a aia lā ke waiho akula ma nā hale hō'ike'ike a puni ka honua, 'a'ole na'e kanaka ho'opa'ahao 'ia i loko nō o ka hana hewa [ka 'aihue] a me ka ho'omau 'ana i kahi hana hewa [ka hō'ike'ike i ka mea 'aihue 'ia]. He keu a ka lapuwale.
E mana'o 'ia ana paha, 'a'ole lawa nā pa'ahao o nā hale pa'ahao o Hawai'i nei? Inā he pono nā pa'ahao he nui e piha ai ka hale pa'ahao, e aho paha e hana i kānāwai e pāpā ana i ka pule i ke Akua, ka haipule, ka mālama 'ana i ka 'ōlelo a ke Akua. He mea ia e piha ku'i ai nā hale pa'ahao. Mai pāpā wale i ka ho'omana o kekahi mau kānaka, a hopu 'ia ia mau kānaka 'a'ole ia he hana i kū i ka pono. Akā, 'o ia paha ka pilikia, 'o ka nui o ka manawa, 'o ka hana kū i ka pono, 'a'ole ia he hana kū i ke kānāwai.
'A'ole paha e pau ka hana hō'ino i ke alaka'i Hawai'i, he mea mau ia i ke aupuni, ua lilo i hana kuluma. Akā, 'a'ole e pau iki ke aloha, ka mālama, ka mahalo, a me ke kāko'o i ke alaka'i Hawai'i, e like ho'i me ka hana a ko kākou mau kūpuna, pēia ana me kākou, a kau aku i nā mamo o kēia hope aku. A 'o ia ihola no ka manawa, eia nō kahi keiki ke mahalo aku nei me ke aloha i nā alaka'i a pau o kākou Hawai'i.
E ho'ouna 'ia mai nä leka iä mäua,
'o ia ho'i 'o Laiana Wong a me Kekeha Solis
ma ka pahu leka uila ma lalo nei:
>> kwong@hawaii.edu
>> rsolis@hawaii.edu
a i 'ole ia, ma ke kelepona:
>> 956-2627 (Laiana)
>> 956-2624 (Kekeha)
BACK TO TOP
He hana hö'ino kä!
Synopsis: Hawaiian leaders seem to always get hö'ino 'ia, from earlier times till now.
Aloha 'oe, e Kauakükalahale, e 'olu'olu, i lumi ka'awale o kou kino lahilahi no'u e hö'ike ai i ka hana hö'ino 'ia o nä alaka'i Hawai'i.
Aloha nö ke alaka'i Hawai'i. Me he mea lä, he hana hö'ino wale ke aupuni iä ia mai ka wä ma mua mai a hiki i këia mau lä. He mau alaka'i Hawai'i o ke au i hala kai hana hö'ino 'ia, 'a'ole e pau i ka helu 'ia ma nei kolamu pökole, akä, eia kekahi, 'o John E. Bush, i hopu 'ia no käna mau mea i käkau ai ma ka nüpepa. 'O ka Mö'ïwahine Lili'uokalani kekahi, ua lilo i pa'ahao ma kona Hale Ali'i [ua 'ölelo 'ia, ma muli o kona 'ike i ka hana o ka po'e Aloha Ali'i e ho'iho'i ai iä ia i ka Noho Ali'i]. Kähähä! He hana hö'ino kä ia i ua mau alaka'i Hawai'i nei. A pëia pü me ka mea a käkou e 'ike maka aku nei, 'o ia ho'i ka ho'opa'ahao 'ia 'ana o kahi alaka'i Hawai'i, 'o ia ho'i, 'o Halealoha Ayau, Esq. He aha lä käna hana hewa? 'O ke aloha kupuna?
I mea paha ia hana hö'ino e hö'ike ai i ka Hawai'i, he mea 'ole ke alaka'i Hawai'i, a i mea ho'i paha e ho'opau ai i ke käko'o i ua alaka'i nei. Eia kä, e like ho'i me ka hana a nä küpuna o käkou mai ka wä ma mua mai, he hana makehewa wale iho nö ia, 'oiai, 'a'ole i akaku'u iki ke aloha, ka mälama, a me ka mahalo i ke alaka'i Hawai'i ma muli o ia hana hö'ino.
A 'o ka ho'opa'ahao 'ia 'ana o nei mau alaka'i, he hana ho'opunipuni nö ia. 'O ke käkau mana'o? 'O ka 'ike i ka hana e ho'iho'i 'ia ai ka Mö'ïwahine i kona Noho Ali'i? 'O ke aloha kupuna? 'Eä, he mau hana hewa ia mau mea e noho pa'ahao ai ke kanaka? 'A'ole loa. Ua 'aihue 'ia nä mea like 'ole a aia lä ke waiho akula ma nä hale hö'ike'ike a puni ka honua, 'a'ole na'e kanaka ho'opa'ahao 'ia i loko nö o ka hana hewa [ka 'aihue] a me ka ho'omau 'ana i kahi hana hewa [ka hö'ike'ike i ka mea 'aihue 'ia]. He keu a ka lapuwale.
E mana'o 'ia ana paha, 'a'ole lawa nä pa'ahao o nä hale pa'ahao o Hawai'i nei? Inä he pono nä pa'ahao he nui e piha ai ka hale pa'ahao, e aho paha e hana i känäwai e päpä ana i ka pule i ke Akua, ka haipule, ka mälama 'ana i ka 'ölelo a ke Akua. He mea ia e piha ku'i ai nä hale pa'ahao. Mai päpä wale i ka ho'omana o kekahi mau känaka, a hopu 'ia ia mau känaka 'a'ole ia he hana i kü i ka pono. Akä, 'o ia paha ka pilikia, 'o ka nui o ka manawa, 'o ka hana kü i ka pono, 'a'ole ia he hana kü i ke känäwai.
'A'ole paha e pau ka hana hö'ino i ke alaka'i Hawai'i, he mea mau ia i ke aupuni, ua lilo i hana kuluma. Akä, 'a'ole e pau iki ke aloha, ka mälama, ka mahalo, a me ke käko'o i ke alaka'i Hawai'i, e like ho'i me ka hana a ko käkou mau küpuna, pëia ana me käkou, a kau aku i nä mamo o këia hope aku. A 'o ia ihola no ka manawa, eia nö kahi keiki ke mahalo aku nei me ke aloha i nä alaka'i a pau o käkou Hawai'i.
E ho'ouna 'ia mai nā leka iā māua,
'o ia ho'i 'o Laiana Wong a me Kekeha Solis
ma ka pahu leka uila ma lalo nei:
>> kwong@hawaii.edu
>> rsolis@hawaii.edu
a i 'ole ia, ma ke kelepona:
>> 956-2627 (Laiana)
>> 956-2624 (Kekeha)
This column is coordinated by the Hawaiian Language Department
at the University of Hawai'i at Mānoa, supported by UH
President Evan Dobelle's Initiative for Achieving Native Hawaiian
Academic Excellence.


text:
Tō mātou whare
He tohu whenua te whare o Te Papa kei te manawa o Te Whanganui-a-Tara, titiro whakawaho ai ki te ākau o te moana. Toroa ngā kōrero tika mō te waihanga o te whare. Tirohia ngā kōrero mō ētahi mea hira – pērā i Te Marae, ngā waharoa, ngā kōhatu kei te tomokanga, me te paoro nui kei roto i te tomokanga.
He take hoahoa
Nō wai te whenua e noho nei a Te Papa?
Te tiaki i te rū whenua
Te waihanga me te tohu
Te Marae – Rongomaraeroa
Ngā waharoa
Ngā kōhatu kei te tomokanga
Te paoro kei te tomokanga
Te ahopae me te ahopou o Te Papa
He take hoahoa
He mea nui te hanganga o Te Papa, ā:
- i oti i roto i te whā tau
- e 64,000 tana tōna taumaha
- e 36,000 mita pūrua te rahi o ōna papa (e toru papa whutupōro tēnei rahi)
- e 80,000 mita pūrua o te raima i tāhoroa
- e toro ai ōna maitai whakapakari mai Te Whanganui-a-Tara ki Poihākena
- e noho ai i runga whakapuru 150 hei tiaki i te whare i te rū whenua
- i uhia ai ki te 14,500 papa pōhatu, he hina, he kōwhai te kano
- ko ngā rākau i tipu ki Aotearoa ka whakamahia ki rō whare: mataī (mō ngā papa pakitara), tawa (kahokaho ringa), rewarewa (paparanga ararewa), kawaka tauhou (ngā tuanui), Eucalyptus pilularis (mō ētahi papa).
Ki runga
Nō wai te whenua e noho nei a Te Papa?
Nō te Museum of New Zealand Te Papa Tongarewa te whenua e tū ana tēnei whare. E 2.3019 heketea tōna whārahi.
He poraka rīhi anō a Te Papa mai i a Wellington Waterfront Ltd kei ngā taha i te nōta me te nō-īta o te whare nei. E 5,689 mita pūtoru tōna rahi. Kei tēnei rohe ko Te Ara a Tāne, ko te puihi ā-Iwi, me te puihi kei te wāpū o Taranaki St.
E rua atu anō ngā poraka ririki nei kei te pitonga o te whare nei (te kokonga o ngā tiriti o Cable me Barnett), he mea rīhi nā Te Kaunihera o Tumeke Pōneke. Koirā te pātiti kei kō mai o te whakawhitinga tiriti, me tētahi wāhanga ririki o te pāka motokā/pahi.
Ki runga
Te tiaki i te rū whenua
Kei runga whenua tāmata a Te Papa, nā reira e tika ana kia tiakina i te rū whenua.
Kia ū ai te tūranga, e 50,000 ngā paopaotanga ki ētahi maihea 30 tana te taumaha; i rarua ai ngā tāngata noho pātata mai. I hangaia ētahi ngongo i te rapa me te matā kia āhei te whare ki te oreore i te rū – ki te kotahi mita ahakoa te aronga.
I roto i te rū nui rawa, ko Te Papa tētahi tino whare hei whakarurutanga i Te Whanganui-a-Tara.
- I roto i te kotahi ki te 250-tau rū whenua, kāore te whare e whara.
- I roto i te kotahi ki te 500-tau rū whenua, ka whakapaingia te whare.
- I roto i te kotahi ki te 2000-tau rū whenua (‘te mea nui’) ka noho pai ngā tāngata me ngā kohinga i roto i Te Papa, engari me tūraki pea te whare.
Ki runga
Te waihanga me te tohu
I riro i a Jasmax Architects he whakataetae ā-taiao hei hoahoa i a Te Papa. Ko te kaihoahoa matua ko Ivan Mercep. Ko tana mahi he hanga i tētahi whare e whakaata ana i te hītori me te tuakiri tipu o Aotearoa.
Kanohi Māori
Anga atu ai te kanohi raki o Te Papa ki te whanga. Awhi ai ōna pari pakitara i te ao tūturu – ko te moana, ko ngā hiwi, me te rangi. Kei konei e noho ana Te Marae, i tapaia ko te Rongomaraeroa. Whakatau ai Te Marae i ngā manuhiri nō Aotearoa huri noa i te ao, ā, ka aratakina rātou ki ngā wāhi whakaaturanga Māori.
Ētahi atu kōrero mō Te Marae.
Kanohi Pākehā
Mihi atu ai te kanohi tonga o Te Papa me ōna papa kano maha ki te tāone. Ko ngā whakaaturanga o rō whare i ahu mai i te whakaaro Pākehā. He tauira ōna takiwā mō te nohanga a te Pākehā i te whenua.
Te wāhi i waenganui
Wehea ai, ā, honoa ai e tētahi pū matakahi te kanohi raki me te kanohi tonga – tūturu me te tāone, Māori me te Pākehā. I konei tirohia ai e te whakaaturanga Signs of a Nation | Ngā Tohu Kotahitanga te Tiriti o Waitangi – te puka whakapūmau o te motu. Kei konei anō te Community Gallery, e whakanoho ana i ngā whakaaturanga o hapori kē i Aotearoa.
Ētahi atu kōrero mō Signs of a Nation | Ngā Tohu Kotahitanga.
Ētahi atu kōrero mō te Community Gallery.
Ki runga
Te Marae – Rongomaraeroa
Kitea ai i Te Marae, Rongomaraeroa, te āhua tikanga rua o Te Papa me tōna aronga mai ki ngā tikanga me ngā uaratanga Māori. He marae tika tonu – he wāhi hui, kōrero, matapaki, tautohe, me te whakanui mō te katoa o te motu. He wāhi anō hei pōhiri i te ora, hei poroaki i ngā mate.
He wāhi ahurei Te Marae, i te mea ka rerekē te kawa e ai ki te iwi kei runga i te pae. Ia rua tau, mahi ai he iwi kē me Te Papa ki te whakatū i tētahi whakaaturanga. Noho ai ngā kaumātua o taua iwi ki te Whare Taonga mō taua wā. Nā rātou te kawa i whakatakoto mō Te Marae.
Ētahi atu kōrero mō tō mātou Kaupapa Whakaaturanga ā-Iwi.
Ki runga
Ngā waharoa
Ki a Te Papa he tino tikanga tō te waharoa. E rua ngā waharoa kei te whakaaturia – he mea o nāianei kei Te Marae me tētahi o neherā kei te Wellington Foyer. He waharoa tonu te katoa o te whare taonga – he waharoa ki te ao tūturu me ngā tikanga tuku iho o Aotearoa.
Te waharoa kei Te Marae, Papa 4
Ko te waharoa kei Te Marae te wāhi e whanga ai ngā manuhiri kia pōhiritia e te tangata whenua. He tohu te waharoa o te whakawhanaungatanga – te tūtakitanga o ngā tikanga.
He whakamaharatanga tō mātou waharoa ki ngā iwi kua tau ki Aotearoa:
- ki a Kupe te tipuna nui me ngā iwi kaumoana i whai mai i a ia i Te Moana-nui-a-Kiwa
- ki a Abel Tasman, James Cook, me ērā atu kaumoana Pākehā
- ki ētahi atu iwi i tae muri rawa mai.
Te waharoa o Te Marae, te tirohanga atu ki Te Whanganui-a-Tara, 1997, ko ngā poutipua me te matapihi kōata whaikano nā Luke Matthews rāua ko Oransay Smith
Te waharoa o Te Marae, te tirohanga atu ki Te Papa, 1997, ko ngā poutipua me te matapihi kōata whaikano nā Luke Matthews rāua ko Oransay Smith
Te waharoa kei te Wellington Foyer, Papa 2
He waharoa taketake kei te whakaaturia i te Wellington Foyer. He mea hanga i te tau 1906 mō te Colonial Museum, te tipuna o Te Papa.
Te waharoa, 1906, nā Neke Kapua rātou ko āna tama, a Tene rāua ko Eremiha i whakairo (Ngāti Tarāwhai)
Ki runga
Ngā kōhatu kei te tomokanga
Ko ngā kōhatu kei te tomokanga matua o Te Papa he tohu o tō mātou kaingākau ki Aotearoa te whenua me te iwi. He tohu mō:
- Papatūānuku – te kōhatu o waenganui
- te Tangata Whenua (Māori, iwi tūturu o Aotearoa) – te kōhatu pātata ki Cable Street
- te Tangata Tiriti (nā Te Tiriti o Waitangi i tuku tika mai ki Aotearoa) – te kōhatu pātata ki te tomokanga.
Ko ngā kōhatu tuatahi e rua he kōkawa tahepuia i pahū ake i Taranaki 75,000 tau ki muri. I puta mai rāua i te rahā, nā reira anō i moremore i porowhita ngā kōhatu. Ko te horo puia he waipuke poharu, hukarere, me te haupapa e rere iho ana i te puia.
Ko te kōhatu tokapata he momo karamea, he toka ngiha (he mea rewa i te tīmatanga). E 350 miriona tau pea te tawhito i puta ake i te awa o Oparara ki te raki o Karamea. He totoka he pūmau tēnei mea te tokapata. He tohu ōna kano rerekē o te rerenga kētanga o te Tangata Tiriti kei Aotearoa.
Ki runga
Te paoro kei te tomokanga
Ko te paoro nui kei roto i te tomokanga tōna ingoa ko te Sponsorship Recognition Stone. He mihi ki ngā kaitautoko tūturu o Te Papa.
Ko te kōhatu:
- 1.4 piriona tau tōna pakeke – te mea pakeke rawa kei Te Papa
- i hangaia i te gabbro (he momo ōnewa matanui, tioata hoki, ko tōna ingoa ake ko te Swedish Ebony Granite) nō Transvaal i te Tonga o Āwherika
- noho ai ki runga i te kōhatu Indian Hassan Green Granite
- 0.79 tana tōna taumaha
- 82 mitarau te inenga o tōna whitianga
- i tāraia e te kamupene Kusser Granite i Tiamani.
Ko te pēhanga pāpaku o te wai mai i te kura 500 rita kei te huri i te paoro. E 0.2 mitamano noa iho te rerenga wai kei waenganui i te paoro me te pūtake. He pū hiko kei te whiu i te wai kia neke ai te paoro, ki te kore he tangata hei pana atu.
Kia noho mā ai, ka utaina te wai ki te matū wai-kaukau i ia wiki, me te whakahou hoki i te wai.
Te ahopae me te ahopou o Te Papa
Mā te whakamahi i te Garmin GPSMAP 60CSx i tangohia e mātou ēnei kōrero mō te ahopou me te ahopae.
- Ki te raki – te pūwhara
41 17.381 T, 174 46.967 R (+ 4, - 4 mita rānei te tika)
- Ki te tonga – te tomokanga matua
41 17.424 T, 174 46.855 R (+ 12, -12 mita rānei te tika)
- Ki waenganui – te tuanui tata ki te uho
41 17.429 T, 174 46.930 R (+ 6, - 6 mita rānei te tika)
Ngā mahere me ngā urunga ki tēnei whare
Ki runga


text:
POSTED: 01:30 a.m. HST, Dec 15, 2012
Synopsis: Reviving observance of holidays such as Restoration Day ensures that we do not forget Hawai‘i’s past.
———
Welina e nā makamaka 'ōlelo 'āina mai ka lā puka o Ha'eha'e a hiki i ka napo'o o ka lā i ka mole 'olu o Lehua. Maopopo iā kākou ka mäkia o ke aupuni 'o Hawai'i, 'o ia ho'i, "Ua mau ke ea o ka 'āina i ka pono". Eia na'e, maopopo anei ka mo'olelo o ka ho'opuka mua 'ia 'ana o ua mākia nei? Ua poina nō paha i ka hapanui o ka po'e ma Hawai'i nei. Penei nō: i ka lā 25 o Pepeluali, makahiki 1843, ua huki 'ia ihola ka hae Hawai'i e kekahi Kāpena o Pelekania, e Keoki Paulete, a ua lilo ke ea o ko Hawa'i Pae'āina iā Pelekane ma o ka ikaika. Akā, ua hō'ea maila na'e ka 'Akimalala Likeke Tāmaki, a nāna i ho'iho'i ke ea o ka 'āina, a huki 'ia a'ela ka hae Hawai'i i luna ma ke Kuea Tāmaki, a kapa 'ia ho'i kona inoa ma muli o ia hana ho'okahi. A i ia lā, 'o ia ho'i ka Lā Ho'iho'i Ea, ua ho'opuka a'ela ka Mō'ï Kauikeaouli i ua 'ōlelo nei, "Ua mau ke ea o ka 'āina i ka pono". “E ha'i 'ia aku i kā kākou mau pua ke nīnau a'e lākou, 'he aha kēia 'aha'aina?' A laila e ka'ao 'ē 'ia aku paha kona Mo'olelo... a laila, e hau'oli pū paha lākou no kēia lā ke hiki mai i ko lākou kau.” Pēlā maila 'o Mr. James Humphreys ma ka 'aha'aina o Ka Hui Aloha o ka Malu Ulu o Lele, 20 makahiki ma hope o ka lā i huki hou 'ia ai ka Hae i luna. 'A'ole ia 'o ka 'aha'aina ho'okahi i mālama 'ia. Eia na'e, ua mālama 'ia nō ia 'ano 'aha ma nā mokupuni a pau, kahi i mo'olelo 'ia maila nā hana o ia wā nui a me nā mo'olelo o nā ali'i i ke au o ka ho'iho'i ea. Pehea, 'oiai ua hiki mai “ko kākou kau,” ua hau'oli pü anei kākou i ka ho'iho'i ea? I kēia mau lā, ua 'oko'a iki ke 'ano o ka mālama 'ia 'ana o ka Lā Ho'iho'i Ea, a ma kekahi 'ano, ua 'ano like ho'i paha me ko ke au ma mua. I ka makahiki 1985, ua ho'āla hou 'ia ka ho'omana'o 'ana mai i kēia lā ko'iko'i e Dr. Kekuni Blaisdell. He hui mai nō ka po'e 'ōiwi i ke Kuea Tāmaki a mālama 'ia nā papahana Hawai'i like 'ole, a kūkākūkā 'ia ke kumu i ko'iko'i ai kēia lā nui. He mea nani nō ia ma Honolulu nei, eia na'e, ua lawa anei kēia?
No ka Lā Kū'oko'a 'Amelika e mālama 'ia ana ma ka lā 4 o Iulai i kēlā me kēia makahiki, pani 'ia nā wahi moku'āina a pau no ka ho'omana'o 'ana aku i ia lā nui--'o ka panakö 'oe, 'o ke kula 'oe, 'o ka hale leka 'oe, a pēlā aku. Ma kēia pani 'ia 'ana aku o kēia mau wahi e 'ike ana ka lehulehu i ke ko'iko'i o kēia lā nui 'Amelika. No ka Lā Ho'iho'i Ea, pani 'ia anei nā wahi moku'āina a pau no ka ho'omana'o 'ana aku i ia lā nui Hawai'i? 'A'ole loa. He lā ma'amau ka lā 31 o Iulai i kēlā me kēia makahiki ma ka pani 'ole 'ia o nā wahi like 'ole a nānā 'ole paha ka lehulehu i ka nui o ia lā. Mālama 'ia kekahi 'aha ma ke Kuea Tāmaki no ka ho'olaule'a 'ia 'ana o ia Lā Ho'iho'i Ea e like me ko ke au ma mua. 'O ka ho'omaka aku nö ia me ka pule, ke oli, a me ka hana huki hae. Huki 'ia nā hae 'Amelika a Beretania i lalo, a huki 'ia a'ela ka hae Hawai'i i luna. He lā ho'oulu 'ike kēia 'oiai ho'ākoakoa 'ia nā kānaka e hana i nā papahana Hawai'i like 'ole. Maika'i kēia 'aha, akā, 'a'ole 'ike ka lehulehu i ka nui o ka Lā Ho'iho'i Ea 'oiai hämama nā hale like 'ole e like me ka ma'amau. No laila, ke lohe mai kākou i ka mākia kaulana o ke aupuni 'o Hawai'i, 'o ia ho'i, “Ua mau ke ea o ka 'āina i ka pono”, e ho'omana'o pā kākou i ka mo'olelo o ka ho'opuka 'ia 'ana aku o ia mākia. 'A'ole pili ua mäkia nei i ke ola o ka 'āina wale nō, pili nō nei mākia i ke ea o ka lāhui Hawai'i. Lawa anei ka hana no ka ho'omana'o 'ana aku i ka Lā Ho'iho'i Ea i kēia mau lā? 'A'ole paha. He lāhui Hawai'i ko käkou. 'O ka pae 'āina 'o Hawai'i nō ia. E kui lima kākou, e ho'onui 'ike käkou, e ho'omana'o käkou, e mau ka lā nui o ka 'āina i ka pono.
———
This column is coordinated by Kawaihuelani Center for Hawaiian Language at the University of Hawai'i at Mānoa.


text:
For Saturday, January 19, 2013
POSTED: 01:30 a.m. HST, Jan 19, 2013
Synopsis: The media is fast to make Manti Te’o look bad, without knowing if he was a part of the hoax or not.
———
Welina e nā makamaka heluhelu. E kau ana ia 'ōlelo ma luna a'ela no ka hō'ike 'ana, he kanaka wale nō 'o Manti Te'o. A he maika'i kona 'ano. E holo paha 'o ia no ke kūlana kia'āina a e kōkua paha ko 'oukou mea kākau.
Akā, 'o kahi pilikia i kupu a'e nei, 'akahi nō a lohe 'ia mai ka nū maika'i 'ole e pili ana iā Te'o i ka pule nei, 'o ia ho'i, ua puni wale aku 'o ia i ka hana haku 'epa a kekahi kanaka (a mau kānaka paha), 'a'ole kāna ipo, 'o Lennay Kekua, he wahine maoli, 'o ka ipo ho'i āna i hala i ke ao polohiwa a Kāne i ke kau nei i hala. 'O ka mea i ahuwale i kēia manawa, he ho'opunipuni ka hana. A he pū'iwa ka no'ono'o, ke nānā aku i nā kūkala nūhou, a 'o ka hapanui o ia mau kūkala nūhou, ke kuhikuhi nei, ua maopopo paha iā Te'o, a 'o ia paha kekahi ma ia ho'opunipuni 'ana.
'O ka mea 'āpiki, wahi a ka lohe, he mea ma'a mau ia 'ano ho'opunpuni i kēia mau lā, i kapa 'ia 'o ka Ho'opunipuni I'a Pōpoki.
'O ka hana, haku 'ia kekahi kanaka, kona 'ano, kona ola, a pēlā aku, a kau aku ma ka pūnaewele i kahi 'ao'ao pūnaewele launa kanaka paha. A ke ho'ohihi mai paha kekahi, kama'ilio ke kanaka nāna i haku i ua kanaka hou lā, me he mea lā, 'o ia nō. A i kekahi manawa, nui loa ke aloha o ke kanaka i ho'ohihi mai i ia kanaka hou i haku 'ia. He keu aku a ke 'ano 'ē. Akā, he 'oia'i'o ia, he ki'i 'oni'oni nō kai hana 'ia i ka makahiki 2010 i kapa 'ia 'o I'a Pōpoki. Hahai 'ia akula kekahi kanaka, 'o Nev Shulman i kona huaka'i 'ana a'e e launa kino pū me kahi wahine āna i ho'opili ai ma o ka pūnaewele. A i ka launa 'ana a'e he alo a he alo, he makuahine ia, 'elua āna keiki, a 'o kona inoa, 'o ia 'o Angela Wesselman. A ahu ana ka hoka o Shulman i kapākai. 'A'ole i loa'a kāna kūmū.
He mea paha ia e hele ai a hilahila loa, inā puni wale aku i ia 'ano hana. No laila paha ka makemake 'ole o Te'o e kama'ilio i ka lehulehu. I loko nō o kona puni wale 'ana, e kāko'o aku au iā Te'o inā he mana'o kona e alualu i ke kūlana kia'āina ma Hawai'i nei, no ka mea, he kanaka 'o ia e kū nei i ka pono.
A inā 'o Te'o kekahi i komo pū i loko o ia ho'opunipuni 'ana, e lilo paha 'o ia i pelekikena no 'Amelika, 'oiai, he mea 'ole ia ho'opunipuni 'ana o Te'o, ke ho'ohālikelike 'ia me ka hana a kekahi mau pelekikena ma mua.
'O kahi mea nui, e kali nā kānaka kūkala nūhou 'o ka puka mai o ka mo'olelo mai ka waha mai o Te'o ma mua o ka haku 'epa 'ana i ka mo'olelo a laha ma nā kūkulu 'ehā o ka honua nei. A ke lohe 'ia ka 'oia'i'o, a laila, e ho'ohalahala paha. E like ho'i me Lance Armstrong, 'akahi nō 'o ia a hō'ike i ke kū 'ana o ka hewa iā ia.
'O ia ihola kahi mana'o. Ke ho'i aku nei ko Mānana keiki, ua ahiahi.
———
E ho'ouna 'ia mai na ā leka iā māua, 'o ia ho'i 'o Laiana Wong a me Kekeha Solis ma ka pahu leka uila ma lalo nei:
>> kwong@hawaii.edu
>> rsolis@hawaii.edu
a i ‘ole ia, ma ke kelepona:
>> 956-2627 (Laiana)
>> 956-2627 (Kekeha)
This column is coordinated by Kawaihuelani Center for Hawaiian Language at the University of Hawai'i at Mānoa.


text:
POSTED: 01:30 a.m. HST, Dec 22, 2012
Synopsis: What is language used for — to earn money or to communicate with others? And whose place is it to make the decision about which languages have value?
———
Aloha mai kākou hoa heluhelu mai ka moku o Keawe a hiki loa aku i ka moku o Kahelelani a mau loa aku i nā 'āina 'ē a'e ma ke ao nei. Ke lana aku nei kou mea kākau i nā nīnau e kau mai nei i luna a'e, no ka mea ē ua nunui a manomano nā leo loko'ino a mālamalama 'ole e pilau wahahe'e mai nei i ka waiwai o ke a'o 'ana i ka 'ōlelo Hawai'i. Wahi a lakou mea mālamalama 'ole, 'a'ohe waiwai o ka 'ōlelo Hawai'i, no ka mea 'a'ohe wahi hou a'e e 'ōlelo 'ia ai kēia 'ōlelo nahenahe a kūli'u ma ke ao nei, koe ka pae 'āina o Hawai'i nei. Wahi nō ho'i a lākou mea ho'okae Hawai'i, 'a'ohe wahi hana e waiwai ai ka 'ike i ka 'ōlelo Hawai'i. ('O ia kā?!) Inā a'o mai i ka 'ōlelo Hawai'i, 'a'ole e ho'ohana 'ia ana ia 'ōlelo ma ka hana (a 'a'ole ana e loa'a mai nō ho'i ka pu'ukālā). No laila, wahi a nā leo nuha, he hana pohō ke a'o 'ana i ka 'ōlelo Hawai'i ma muli o ka loa'a 'ole 'ana o ke kālā.
'O ka mea 'āpiki na'e, 'a'ole hiki iā lākou mea nuha ke 'ōlelo Hawai'i me ke kūpono. Na lākou wale nō anei e ho'oholo i ka waiwai o kēlā me kēia 'ōlelo a lākou e 'ike 'ole ai? Na lākou iho e ho'oholo ē 'a'ohe waiwai o ka 'ōlelo Hawai'i? 'A'ole kā! He keu ia hana a ka mahalua!
He aha lā ke kumu o ka po'e kūpuna i ho'omaka aku ai i ka 'ōlelo i nā makahiki he 'umi kaukani paha i hala aku nei: i mea e loa'a ai i ka po'e Neanderthal ke kālā ma ka hana e kū'ai mai ai i ke ka'a pipi'i loa paha? 'A'ole kā! He mana'o ho'omāke'aka wale ia. 'O ke kumu o ka 'ōlelo, he mea e wehewehe aku ai nā kānaka i nā mana'o kekahi i kekahi. 'O ia wale iho nō! Ma'alahi, 'eā? I kēia wa, ua like nō a like ke kumu e a'o mai ai i kēlā me kēia 'ōlelo: i mea e ho'ākaaka wale ai i ka mana'o iā ha'i. Ke kama'ilio kākou kekahi i kekahi, 'uku 'ia mai anei kākou no nā hua'ōlelo pākahi a pau, a i 'ole he hana nanea wale anei ia?
Inā he waiwai 'ole nā 'ōlelo ma kahi e 'ōlelo 'ia ai ka 'ōlelo makuahine ma ia wahi wale nō, hele a manomano nā leo “waiwai 'ole”: 'o ka 'ōlelo Icelandic 'oe, 'o ka 'ōlelo Tlingit 'oe, 'o ka 'ōlelo Wollof 'oe, 'o ka 'ōlelo Hmong 'oe, a pēlā mau loa aku. Pehea lā e kāpae wale aku ai i kēlā me kēia 'ōlelo nona nā mānaleo he 500000 a emi mai? Na wai e ho'oholo i ka waiwai, koe ke Akua? Kohu like kēia 'ano mana'o me ka mana'o o ka hui Nazi a me ka hui o Joseph Stalin. Kohu like ia me ka mana'o o ke aupuni Palani nāna ka hana i kēia wā e ho'oko'iko'i ana i nā 'ōlelo kūloko o kona mau panalā'au ma Palani a me nā wahi 'ōlelo Palani hou a'e ma ke ao nei e like me Kahiki.
'O ka mea 'ano 'ē loa na'e, na ka po'e mālamalama 'ole i ho'ohana mai i ka 'ōlelo Hawai'i i loko o kā lākou mau pane ma lalo iho o nā kolamu Kauakūkalahale. Na kā lākou mau 'ōlelo pono'ī i hō'oia a ho'okō i ko'u mau mana'o 'elua e kau a'e nei i luna, a hō'ole iho i ko lākou mana'o pono'ī i ka manawa ho'okahi. 'O ka 'ōlelo ho'i, he mea ia e wehewehe wale ai nō i ka mana'o, a 'a'ole loa ia he mea ho'onui kālā. 'A'ole i loa'a aku iā lākou po'e mālamalama 'ole ke kālā iki ma o kā lākou mau pane. Ua makemake wale iho nō e wehewehe i ko lākou mana'o iki. I kēlā me kēia manawa e 'ōlelo Hawai'i mai ai lākou manu kapalulu ma ka nūpepa nei, e ho'olei ana lākou i ke kaiāulu 'ōlelo Hawai'i i ka lei o ka lanakila.
Ua pau ka 'ōlelo Hawai'i i ka pālahalaha aku ma waho o nā one hānau o Hawai'i. O mau loa aku ka lama kukui o kēia 'ōlelo a mahana i nā kū'ono pākahi a pau o ka honua nei. Eia nō kou mea kākau ma ka 'āina 'o Mekiko kahi e pā mai nei ka mahana o ka lama 'ōlelo Hawai'i. Iā 'oukou mea heluhelu au e aloha manuahi aku ai ma ka 'ōlelo Hawai'i. 'O ia iho ko'u mana'o e wehewehe aku ai. Mahalo.
———
This column is coordinated by Kawaihuelani Center for Hawaiian Language at the University of Hawai'i at Mānoa.


text:
For Saturday, February 16, 2013
POSTED: 01:30 a.m. HST, Feb 16, 2013
Synopsis: A new bill in the Senate, SB 1235, supports Hawaiian-language television.
———
Aloha mai kākou e nā makamaka heluhelu o Kauakūkalahale. Eia mai kahi Pila Kenekoa e maka'ala ai a e kāko'o ai. 'Akahi nō a lohe mai māua ma Kauakūkalahale i kēia pila hou i ka pule nei i hala. 'O ka Pila Kenekoa 1235 ia. A he pila ia e ho'oka'awale ana i kahi māhele o nā lilo e loa'a ana ma o ka 'auhau kīwī uea no ka hui 'o Makauila. Ua ho'olauna 'ia a'ela ua Pila Kenekoa 1235 ala i ka 'Aha Kenekoa i ka lā 24 o Ianuali o kēia makahiki nei. Akā, ma muli paha o ka moloā o ko 'oukou mea kākau a me ka nui o ka huluhulu i loko o ka pepeiao, 'a'ole i lohe 'ia no nei pila a i ka pule nei i hala.
I ka Pō'ahā nei, ua kama'ilio 'ia ihola nei pila ma ke Kōmike Ho'omalu Kanaka Kemu me 'Oihana Kālepa (Commerce and Consumer Protection) a 'āpono 'ia iho nei e lākou me nā ho'ololi 'ōlelo pāku'i. A no laila, he mea maika'i paha ia, 'oiai, 'o Makauila, he hui ia nāna e hana nei i nā mea Hawai'i like 'ole no ke kīwī i mea e lilo ai ka 'ōlelo Hawai'i i mea ma'a mau ma ko kākou mau nohona ma o ka hana a me ka ho'olaha 'ana i nā mea like 'ole e pili ana i ka ho'ona'auao Kanaka Maoli, ka 'ōlelo Hawai'i, a me ka hana a ka po'e Hawai'i.
He mau hana maika'i aku nei kā ka hui 'o Makauila. Nāna i ho'okumu i ke kānela 'ŌiwiTV. Ma ia kānela, he hiki ke nānā 'ia nā mea like 'ole e pili ana i ka Hawai'i ma ka 'ōlelo Hawai'i a me ka 'ōlelo haole ma ke kānela 326 o ke Kīwī Uea (Oceanic) a me ka pūnaewele, www.oiwi.tv. A na Makauila nō ho'i i hana iā 'Āha'i 'Ōlelo Ola, ka polokalamu nūhou mua ma ka 'ōlelo Hawai'i ma luna o ke kānela kīwī 'ano nui. A ua ho'okumu 'ia nō ho'i kahi polokalamu a'o i ka hana ho'olaha polokalamu kīwī a 'ano 'ē a'e paha no ke Kanaka Maoli.
Ke nānā aku, he maika'i ke kāko'o 'ana i kēia hui 'o Makauila, i mau ai kāna hana maika'i. A no laila, ke lohe paha 'oukou, e nā makamaka heluhelu, i ke kūkākūkā 'ia 'ana o nei pila ma ka 'Aha Kenekoa a ma kahi kōmike paha o ia 'Aha, e hele aku me ke kāko'o 'ana i mea e laha ai ka 'ōlelo Hawai'i a me nā mea 'ē a'e e pili ana i ka Hawai'i.
He kāko'o nō ko 'oukou mea kākau i ka Pila Kenekoa 1235 e lilo ana kahi pu'u kālā iā Makauila, me ka mana'o, ma kēia hope aku, ke loa'a kekahi hui e makemake ana e hana i kekahi polokalamu kīwī a mea 'ē a'e paha, e kōkua a kāko'o ana 'o Makauila ma ka ho'oka'awale 'ana i pu'u kālā a me ka 'ae 'ana paha e ho'ohana i nā pono. A me ka mana'o nō ho'i, e paipai a e koi aku paha ke aupuni i nā kānela a pau o Hawai'i, e kāko'o i ka 'ōlelo Hawai'i ma ka ho'olele 'ana i nā polokalamu a me nā ho'olaha ma ka 'ōlelo Hawai'i. A he mea nui ia no kekahi mau kumu, eia na'e kākou i ka hopena o kahi kolamu a kākou. A no laila, no kekahi lā paha ia. A e 'olu'olu, e kāko'o i ka Pila Kenekoa 1235 (SB1235).
———
E ho'ouna 'ia mai na ā leka iā māua, 'o ia ho'i 'o Laiana Wong a me Kekeha Solis ma ka pahu leka uila ma lalo nei:
>> kwong@hawaii.edu
>> rsolis@hawaii.edu
a i ‘ole ia, ma ke kelepona:
>> 956-2627 (Laiana)
>> 956-2627 (Kekeha)
This column is coordinated by Kawaihuelani Center for Hawaiian Language at the University of Hawai'i at Mānoa.


text:
1:1 ¶ Ko te kite a Oparia. Ko te kupu tenei a te Ariki, a Ihowa, mo Eroma; Kua tae mai he korero i a Ihowa, kua oti ano he karere te unga ki nga tauiwi, hei mea, Whakatika, kia whakatika atu hoki tatou ki a ia ki te whawhai.
1:2 Nana, kua oti koe te mea e ahau kia iti i roto i nga tauiwi: nui atu te whakahawea ki a koe.
1:3 Kua oti koe te tinihanga e te whakapehapeha o tou ngakau, e koe e noho na i nga kapiti o te kamaka, kei runga na tona nohoanga; e mea na i roto i tona ngakau, Ko wai hei whakahoki iho i ahau ki raro ki te whenua?
1:4 Ahakoa i rite tou kakenga ki to te ekara, ahakoa i hanga e koe tou kohanga ki nga whetu, ka whakahokia iho koe e ahau i reira, e ai ta Ihowa.
1:5 Me i tae he kaitahae ki a koe, he kaipahua ranei i te po, taukiri e, tou ngaromanga! e kore ranei ratou e tahae, kia maha ra ano nga mea ma ratou? me i tae he kaiwhawhaki karepe ki a koe, e kore ranei etahi karepe e whakatoea e ratou?
1:6 Taukiri e, te rapunga atu o nga mea a Ehau! te kimihanga o ana mea ngaro!
1:7 Ko nga tangata katoa o tau kawenata, kua riro koe i a ratou, tae rawa ki te rohe: ko nga tangata i mau nei ta ratou rongo ki a koe, kua tinihanga ki a koe, a taea ana koe e ratou; ko te hunga i kai i tau taro kua takoto i a ratou he mahanga ki ra ro i a koe: kahore he matauranga i a ia.
1:8 He teka ianei, e ai ta Ihowa, ka kore i ahau i taua ra nga tangata whakaaro nui i roto i Eroma, me te matauranga o te maunga o Ehau?
1:9 A ka wehi ou marohirohi, e Temana, he mea e hatepea atu ai nga tangata katoa o te maunga o Ehau, tukituki rawa.
1:10 ¶ Ka taupokina koe e te whakama hei utu mo te mahi tutu ki tou teina, ki a Hakopa, ka hatepea atu ano koe a ake ake.
1:11 I te ra i tu hangai mai ai koe, i te ra i whakaraua ai ona rawa e nga tautangata, i tapoko ai nga tangata iwi ke ki ona kuwaha, i kokiri nui ai mo Hiruharama, i rite rawa ano koe ki tetahi o ratou.
1:12 Otiia kaua koe e titiro ki te ra o tou teina, i te ra o tona aitua, kaua hoki koe e koa ki nga tama a Hura i te ra o to ratou whakangaromanga; kaua hoki e whakanuia tou mangai i te ra o te raru.
1:13 Kaua e tomo ki roto ki te kuwaha o taku iwi i te ra o to ratou aitua; ae ra, kaua koe e matakitaki ki to ratou matenga i te ra o to ratou aitua, kaua ano hoki koutou e pa ringaringa ki o ratou rawa i te ra o to ratou raru.
1:14 A kaua koe e tu ki te pekanga o te ara ki te hatepe i ona morehu e mawhiti; kaua hoki e tukua ona morehu i te ra o te raru.
1:15 Kua tata hoki te ra o Ihowa ki nga tauiwi katoa; ka rite ki tau i mea ai ka meatia ki a koe; ka hoki tau utu ki runga ki tou mahunga.
1:16 Ka rite hoki ki ta koutou inumanga i runga i toku maunga tapu; ka pena ano te inu a nga tauiwi katoa a ake nei, ake nei; ina, ka inu ratou, ka horomia ano e ratou, a me te mea i kore ratou.
1:17 ¶ Otiia tera ano nga mea ka mawhiti i Maunga Hiona, a ka tapu tera; a ka riro o ratou wahi i te whare o Hakopa.
1:18 A hei ahi te whare o Hakopa, hei mura ano te whare o Hohepa, hei kakau witi hoki te whare o Ehau: ka ngiha ratou i roto i a ratou, a pau ake, kahore hoki he morehu o te whare o Ehau: na Ihowa nei hoki te kupu.
1:19 Na ka riro te maunga o Ehau i te hunga o te tonga; me nga Pirihitini i te hunga o te mania; ka riro ano i a ratou nga mara a Eparaima me nga mara o Hamaria; mo Pineamine hoki a Kireara.
1:20 Na, ko nga whakarau o tenei ope, o nga tama a Iharaira, ko era i roto i nga Kanaani, ka riro i a ratou tae noa ki Harepata; a, ko nga whakarau o Hiruharama, ko era i Teparara, ka riro i a ratou nga pa o te tonga.
1:21 A ka tae ake he kaiwhakaora ki Maunga Hiona hei whakawa mo te maunga o Ehau; a ka riro i a Ihowa te kingitanga.


text:
No Nanea Ke Aloha
Keawe Lopes
Synopsis: A fond aloha to our Nanea Alice Miulan Keaulana.
He ho'oheno kēia no Nanea Alice
Ku'u hoa 'alo i ke anu o Mānoa-ali'i
A he noa ka helena a'o ia uka
I ka uluwehiwehi mai a'o Halelani
Halehale mai ana nei pū'olo ua Tuahine
E hālo'i nei i ka pā mai o Kahaukāne
Aheahe mai ana nei hāli'a aloha
Me he mana'o nonono mai i ka lā
Heleakalā kuahiwi 'ahu pua o ke kolū
Kāhiko ho'i i ka pua noho mālie o Ho'onanea
Home pumehana i ka 'olu ua Nāulu
Me ke ahe lawe mālie o ke kaiāulu
I kai aku nō 'oe a e luana mai ai
I 'olu mau i Ka'ehukai o Keaulana
He wahi ho'oheno kēia no Nanea Alice Miulan Keaulana. He hoa 'īlio makamae 'o ia a he punahele nō ho'i na 'Anakala Kimo Alama Keaulana. Ua minamina ka ha'alele 'ana o ua Nanea nei no ke ala ho'i 'ole mai, a no ka mea, he milimili 'o ia a he hānai ā huhu nō ho'i mai kona wā 'u'uku mai a hiki i kona ha'alele 'ana mai i ka poepoe honua nei o kākou.
'Oiai he hoa hele ua Nanea nei no 'Anakala Kimo, he hoa kipa ma'a mau 'o ia no nā kuleana like 'ole a 'Anakala e 'auamo ana. A no laila, ua kipa mai 'o Nanea i ke kula nui nei 'o Hawai'i ma Mānoa, no ke a'o 'ana i ka papa mele wahi pana, Hawaiian 483 (2003 - 2008). Me mākou nō ho'i 'o ia ma ka papa hula, he kia'i maika'i no ka Lei Hulu Hula School. He kumu kōkua nō ho'i 'o ia no 'Anakala Kimo ma nā papa 'ōlelo Hawai'i ma ke kula Kaiāulu 'o Honolulu. 'Oiai, he pu'ukani leo nahenahe 'o 'Anakala Kimo a ua kuku'i kona kaulana mai kekahi kapa a kekahi kapa aku o Hawai'i nei a puni, ua kama'āina ka nui lehulehu, mai 'ō a 'ō, i ka maka u'i lua 'ole ho'i o ua Nanea nei.
Mai kona wā 'u'uku mai, ua 'ike kona mau maka a ua lohe kona mau pepeiao i nā hula a me nā mele kupa o ka 'āina. Inā ua hiki ke 'ike 'ia nā mea a kona mau maka i 'ike ai, inā ua lilo paha 'o ia i waihona maika'i no mākou nā haumāna a 'Anakala Kimo.
E ha'o 'ia ana kona hā'awi aloha 'ana mai me ia kani 'aoa ikaika o kona leo a me kona 'ano noho nanea 'ana i ka pili 'ao'ao o 'Anakala Kimo. Eia na'e, ua lilo nō 'o ia i hoa kui lima no 'Anakala Joe i ke alanui gula a'ia'i o ka lani! Ma laila paha e lana a'e ai ka pu'uwai. Ke aloha!
[Ke hā'awi aku nei 'o Kauakūkalahale i ke aloha iā 'Anakala Kimo, i loko o kēia wā lu'ulu'u. 'O Nanea, he 'īlio maika'i 'o ia, a ua hele a nui ke aloha o nā kānaka a pau i ua Nanea nei. A ma kekahi mau lā o ka papa mele i pa'i wikiō 'ia, e lohe 'ia nō kahi leo 'aoa o Nanea Alice aloha. Me ke aloha nui iā 'oe, e 'Anakala.]
This column is coordinated by the Hawaiian Language Department at the University of Hawai'i at Mānoa.
E ho'ouna 'ia mai nä leka iä mäua, 'o ia ho'i 'o Laiana Wong a me Kekeha Solis ma ka pahu leka uila ma lalo nei:
a i 'ole ia, ma ke kelepona:
» 956-2627 (Laiana)
» 956-2624 (Kekeha)
BACK TO TOP
No Nanea Ke Aloha
Keawe Lopes
Synopsis: A fond aloha to our Nanea Alice Miulan Keaulana.
He ho'oheno këia no Nanea Alice
Ku'u hoa 'alo i ke anu o Mänoa-ali'i
A he noa ka helena a'o ia uka
I ka uluwehiwehi mai a'o Halelani
Halehale mai ana nei pü'olo ua Tuahine
E hälo'i nei i ka pä mai o Kahaukäne
Aheahe mai ana nei häli'a aloha
Me he mana'o nonono mai i ka lä
Heleakalä kuahiwi 'ahu pua o ke kolü
Kähiko ho'i i ka pua noho mälie o Ho'onanea
Home pumehana i ka 'olu ua Näulu
Me ke ahe lawe mälie o ke kaiäulu
I kai aku nö 'oe a e luana mai ai
I 'olu mau i Ka'ehukai o Keaulana
He wahi ho'oheno këia no Nanea Alice Miulan Keaulana. He hoa 'ïlio makamae 'o ia a he punahele nö ho'i na 'Anakala Kimo Alama Keaulana. Ua minamina ka ha'alele 'ana o ua Nanea nei no ke ala ho'i 'ole mai, a no ka mea, he milimili 'o ia a he hänai ä huhu nö ho'i mai kona wä 'u'uku mai a hiki i kona ha'alele 'ana mai i ka poepoe honua nei o käkou.
'Oiai he hoa hele ua Nanea nei no 'Anakala Kimo, he hoa kipa ma'a mau 'o ia no nä kuleana like 'ole a 'Anakala e 'auamo ana. A no laila, ua kipa mai 'o Nanea i ke kula nui nei 'o Hawai'i ma Mänoa, no ke a'o 'ana i ka papa mele wahi pana, Hawaiian 483 (2003 - 2008). Me mäkou nö ho'i 'o ia ma ka papa hula, he kia'i maika'i no ka Lei Hulu Hula School. He kumu kökua nö ho'i 'o ia no 'Anakala Kimo ma nä papa 'ölelo Hawai'i ma ke kula Kaiäulu 'o Honolulu. 'Oiai, he pu'ukani leo nahenahe 'o 'Anakala Kimo a ua kuku'i kona kaulana mai kekahi kapa a kekahi kapa aku o Hawai'i nei a puni, ua kama'äina ka nui lehulehu, mai 'ö a 'ö, i ka maka u'i lua 'ole ho'i o ua Nanea nei.
Mai kona wä 'u'uku mai, ua 'ike kona mau maka a ua lohe kona mau pepeiao i nä hula a me nä mele kupa o ka 'äina. Inä ua hiki ke 'ike 'ia nä mea a kona mau maka i 'ike ai, inä ua lilo paha 'o ia i waihona maika'i no mäkou nä haumäna a 'Anakala Kimo.
E ha'o 'ia ana kona hä'awi aloha 'ana mai me ia kani 'aoa ikaika o kona leo a me kona 'ano noho nanea 'ana i ka pili 'ao'ao o 'Anakala Kimo. Eia na'e, ua lilo nö 'o ia i hoa kui lima no 'Anakala Joe i ke alanui gula a'ia'i o ka lani! Ma laila paha e lana a'e ai ka pu'uwai. Ke aloha!
[Ke hä'awi aku nei 'o Kauakükalahale i ke aloha iä 'Anakala Kimo, i loko o këia wä lu'ulu'u. 'O Nanea, he 'ïlio maika'i 'o ia, a ua hele a nui ke aloha o nä känaka a pau i ua Nanea nei. A ma kekahi mau lä o ka papa mele i pa'i wikiö 'ia, e lohe 'ia nö kahi leo 'aoa o Nanea Alice aloha. Me ke aloha nui iä 'oe, e 'Anakala.]
This column is coordinated by the Hawaiian Language Department at the University of Hawai'i at Mānoa.
E ho'ouna 'ia mai nā leka iā māua, 'o ia ho'i 'o Laiana Wong a me Kekeha Solis ma ka pahu leka uila ma lalo nei:
a i 'ole ia, ma ke kelepona:
» 956-2627 (Laiana)
» 956-2624 (Kekeha)