text:
For Saturday, March 16, 2013
POSTED: 01:30 a.m. HST, Mar 16, 2013
Synopsis: Sometimes we must learn lessons the hard-boiled way. So why not laugh about it?
———
Aloha nō kākou e nā makamaka heluhelu o ka 'ōlelo Hawai'i. I kēia au e ne'e nei, huli kākou i hope e nānā ai i ka nohona o nā kūpuna a me ko lākou mau mo'olelo. He mau mo'olelo i ha'i 'ia i mea e ho'oili aku ai i ka 'ike o kahi hanauna ma luna o kekahi hanauna. No kekahi mau mo'olelo, he ha'awina ko loko no ka mea heluhelu e a'o ai. He hō'ike ia no ka pono a me ka 'ole o kekahi 'ano hana. 'O kekahi mau mo'olelo, he mana'o hō'aka'aka wale nō kona. 'O kēia kolamu na'e a'u e kākau nei, aia nā mea 'elua, 'o ia ho'i, he ha'awina hō'aka'aka kona.
I ko'u wā kamali'i, he nui nā mo'olelo i ha'i 'ia mai e ko'u makuakāne e pili ana i nā hana hūpō a ko'u 'anakala, 'o ia ho'i 'o 'Anakala Kimo. 'O ia ke kaiko'eke o ko'u makuakāne, a he mau hoa pili nō lāua. 'Oiai, nui kā lāua mau hana i hana pū ai, he nui nā mo'olelo e ha'i mai ai. 'O ka hūpō loa o ia mau hana a 'Anakala Kimo, 'a'ole nō e nele ka 'aka'aka i ka lohe aku. Eia iho nei kekahi mo'olelo ha'awina hō'aka'aka a ko'u makuakāne i ha'i mau mai ai:
“A pau ka hana o ke ahiahi, ho'i maila 'o 'Anakala Kimo i ka hale. 'Oiai ua pōloli ka 'ōpū, ua 'ono 'o ia i ka hua moa i paila 'ia, akā 'a'ole lawa kona ho'omanawanui e kali ai a pua'i ka wai wela ma luna o ke kapuahi. No laila, kupu a'ela ka mana'o i loko ona e ho'okomo aku i nā hua moa i ka 'omawawe kahi e mo'a koke ai. Iā ia na'e e kali ana 'o ka mo'a mai o nā hua moa, pohā a'ela ke kani pahūpahū mai loko mai o ka lumi kuke. Pololei akula au i ka lumi kuke e nānā ai i ke kumu o ia pahūpahū 'ana. I nānā 'i'o ka hana, aia nō 'o ia e moe ana ma ka papahele me nā 'āpana hua moa e waiho mōkākī ana ma luna o kona kino a ma ia wahi nō a puni. E kani 'uhū ana 'o ia i ka 'eha.”
He ha'awina ke kumu i ha'i mai ai ko'u makuakāne i kēia mo'olelo ia'u, 'o ia ho'i penei: Mai nō a ho'okomo i ka hua moa i loko o ka 'omawawe a ho'okomo pū ho'i me kona iwi, o pahū auane'i! A ua mālama nō au i kēlā ha'awina ma ia hope mai. 'A'ohe wahi ho'okomo iki i ka hua moa iwi i loko o ka 'omawawe. Eia na'e, i kekahi lā pōloli loa, 'ike akula au i kekahi mau hua moa i paila 'ē 'ia e waiho ana ma loko o ka pahu hau. 'A'ohe o'u 'ono i ka 'ai hu'ihu'i i ka hua, no laila, ua mana'o au e ho'omahana. Ua ho'omaopopo na'e i ka hopena o nā hua moa a 'Anakala Kimo, a no laila, ma mua o ka ho'omahana 'ana ma loko o ka 'omawawe, ua wehe au i nā iwi. Ia'u e kali ana, ua hopohopo ihola o pahū mai ka 'omawawe. 'A'ole na'e pēlā ka hana. I ka mahana 'ana mai, ki'i akula au i nā hua moa me ka hau'oli'oli 'ana iho i ka'u hana akamai ma ka ho'omahana hua moa. Eia kā, i nahu aku ka hana i kekahi hua moa, kāhāhā, 'o ka pakū a'ela nō ia o ka hua moa i loko o ko'u waha a ma ko'u mau lehelehe ho'i. I loko nō o ka 'eha loa, kani a'ela ko'u 'aka'aka no ka'u hana hūpō. Auē kā ho'i ē! He 'eha ka ha'awina o ka hūpō!
———
E ho'ouna 'ia mai na ā leka iā māua, 'o ia ho'i 'o Laiana Wong a me Kekeha Solis ma ka pahu leka uila ma lalo nei:
>> kwong@hawaii.edu
>> rsolis@hawaii.edu
a i ‘ole ia, ma ke kelepona:
>> 956-2627 (Laiana)
>> 956-2627 (Kekeha)
This column is coordinated by Kawaihuelani Center for Hawaiian Language at the University of Hawai'i at Mānoa.


c: text/html

text:
Pahua
KAUAKŪKALAHALE
Kekeha Solis
Synopsis: The story of Pahua, Kamehameha V's pet parrot. And a song composed for him by Kaehu, a famous composer of Kaua'i.
'O Pāhua kai 'ōlelo maila
I pāpale nui ko'u lā.
Komo a nalo ke po'o lā
Koe mai ke kino i waho lā.
Noho iho a li'uli'u lā
Luliluli mālie a'ela.
Hā'ina mai ka puana lā
'O Pāhua pāpale nui lā.
'O KA INOA o ke mele ma luna a'e nei, 'o ia 'o Pāpale nui, Pāhua pāpale nui. A na The Hawaiian Echoes i hīmeni i ua mele nei i ka wā ma mua aku o ka CD a me ka lola paha. 'O nā paukū i hō'ike 'ia a'e nei ma luna, he māhele pōkole wale nō ia no loko mai o kahi mele lō'ihi i kapa 'ia 'o Pahua ka i 'ōlelo mai. Aia nō ua mele nei ma ka puke Nā Mele Welo. He mele oli ia a ua haku 'ia i ke au iā Kamehameha V. Na Kaehu i haku. He haku mele kaulana 'o ia no Kaua'i. A i ka heluhelu 'ana aku nei o ko 'oukou mea kākau i ua mele oli nei a me kona mo'olelo, ulu ka hoi a komo ihola ka mana'o i loko o'u nei, e kākau mai i ka mo'olelo i mea e nanea ai 'oukou, nā makamaka heluhelu o Kauakūkalahale. Penei ka mo'olelo.
'O Kamehameha V, 'o ia ka mea e kū ana i ka moku, i Mō'ī ho'i no kēia pae 'āina nei 'o Hawai'i. A he manu aloha hānaiāhuhu kā ua Mō'ī nei, a 'o Pahua kona inoa. I kapa 'ia ka inoa o ia manu aloha ma ka inoa o ka ma'i o Kamehameha V, 'o Pahua.
Ho'okahi lā, nui ka leo o ua hānaiāhuhu nei a ke Ali'i i ka 'uā 'ana a'e, "Hula! Hula!"
['Eā, 'akahi nō paha 'oukou a lohe i ka manu 'ōlelo Hawai'i. Mai nō a poina, e nā makamaka heluhelu, 'o ka manu aloha, he manu wala'au nō ia, a 'oiai, 'o ka 'ōlelo Hawai'i nō ka 'ōlelo nui o nei 'āina i ia manawa, 'o ia ihola ka 'ōlelo a Pahua e ho'opuka ai.]
I ka manawa i lohe 'ia ai ia 'ōlelo a ia nei, 'o ka ho'omaka a'ela nō ia o nā kānaka oli e oli i nā oli hula like 'ole. 'A'ole i kū iki i ka makemake o ua Pahua nei, a uluhua a'ela 'o ia nei. 'Uā ana ka leo o ua manu aloha nei, "Hele ma kahi 'ē! Hele ma kahi 'ē!" I ka wā e oli ana nā kānaka, aia lā 'o Kaehu ke nānā wale maila nō i ka hānaiāhuhu a ke Ali'i.
Ma hope mai o ia lā, lilo ihola i mea ma'a mau iā Pahua ke kauoha 'ana aku i hula, a me kona hele 'ana a uluhua ma muli o ke kō 'ole o kona makemake.
A i kekahi lā a Pahua e kauoha ana i hula, komo maila 'o Kaehu, ka haku mele kaulana o Kaua'i, i loko o ka lumi, a 'o ko ia ala oli maila nō ia i kahi oli āna i haku ai ['o Pahua ka i 'Ōlelo Mai]. A maika'i wale ia mele ma nā 'ano a pau. Lele a 'oni'oni ana ua Pahua nei i ka lohe 'ana i ke oli a Kaehu me ka 'ī 'ana aku, "Le'ale'a! Le'ale'a!" A ma muli o ke kū 'ana o ia oli i ka hoi o ua manu aloha nei a ke Ali'i, a'o maila kekahi po'e, a 'a'ole nō i li'uli'u, laha akula ia oli a Kaehu a ma nā wahi kua'āina.
'O ia ihola ka mo'olelo o Pahua, ka manu aloha o Kamehameha V.
This column is coordinated by the Hawaiian Language Department at the University of Hawai'i at Mānoa.
E ho'ouna 'ia mai nä leka iä mäua, 'o ia ho'i 'o Laiana Wong a me Kekeha Solis ma ka pahu leka uila ma lalo nei:
a i 'ole ia, ma ke kelepona:
» 956-2627 (Laiana)
» 956-2624 (Kekeha)
BACK TO TOP
Pahua
KAUAKÜKALAHALE
Kekeha Solis
Synopsis: The story of Pahua, Kamehameha V's pet parrot. And a song composed for him by Kaehu, a famous composer of Kaua'i.
'O Pähua kai 'ölelo maila
I päpale nui ko'u lä.
Komo a nalo ke po'o lä
Koe mai ke kino i waho lä.
Noho iho a li'uli'u lä
Luliluli mälie a'ela.
Hä'ina mai ka puana lä
'O Pähua päpale nui lä.
'O KA INOA o ke mele ma luna a'e nei, 'o ia 'o Päpale nui, Pähua päpale nui. A na The Hawaiian Echoes i hïmeni i ua mele nei i ka wä ma mua aku o ka CD a me ka lola paha. 'O nä paukü i hö'ike 'ia a'e nei ma luna, he mähele pökole wale nö ia no loko mai o kahi mele lö'ihi i kapa 'ia 'o Pahua ka i 'ölelo mai. Aia nö ua mele nei ma ka puke Nä Mele Welo. He mele oli ia a ua haku 'ia i ke au iä Kamehameha V. Na Kaehu i haku. He haku mele kaulana 'o ia no Kaua'i. A i ka heluhelu 'ana aku nei o ko 'oukou mea käkau i ua mele oli nei a me kona mo'olelo, ulu ka hoi a komo ihola ka mana'o i loko o'u nei, e käkau mai i ka mo'olelo i mea e nanea ai 'oukou, nä makamaka heluhelu o Kauakükalahale. Penei ka mo'olelo.
'O Kamehameha V, 'o ia ka mea e kü ana i ka moku, i Mö'ï ho'i no këia pae 'äina nei 'o Hawai'i. A he manu aloha hänaiähuhu kä ua Mö'ï nei, a 'o Pahua kona inoa. I kapa 'ia ka inoa o ia manu aloha ma ka inoa o ka ma'i o Kamehameha V, 'o Pahua.
Ho'okahi lä, nui ka leo o ua hänaiähuhu nei a ke Ali'i i ka 'uä 'ana a'e, "Hula! Hula!"
['Eä, 'akahi nö paha 'oukou a lohe i ka manu 'ölelo Hawai'i. Mai nö a poina, e nä makamaka heluhelu, 'o ka manu aloha, he manu wala'au nö ia, a 'oiai, 'o ka 'ölelo Hawai'i nö ka 'ölelo nui o nei 'äina i ia manawa, 'o ia ihola ka 'ölelo a Pahua e ho'opuka ai.]
I ka manawa i lohe 'ia ai ia 'ölelo a ia nei, 'o ka ho'omaka a'ela nö ia o nä känaka oli e oli i nä oli hula like 'ole. 'A'ole i kü iki i ka makemake o ua Pahua nei, a uluhua a'ela 'o ia nei. 'Uä ana ka leo o ua manu aloha nei, "Hele ma kahi 'ë! Hele ma kahi 'ë!" I ka wä e oli ana nä känaka, aia lä 'o Kaehu ke nänä wale maila nö i ka hänaiähuhu a ke Ali'i.
Ma hope mai o ia lä, lilo ihola i mea ma'a mau iä Pahua ke kauoha 'ana aku i hula, a me kona hele 'ana a uluhua ma muli o ke kö 'ole o kona makemake.
A i kekahi lä a Pahua e kauoha ana i hula, komo maila 'o Kaehu, ka haku mele kaulana o Kaua'i, i loko o ka lumi, a 'o ko ia ala oli maila nö ia i kahi oli äna i haku ai ['o Pahua ka i 'Ölelo Mai]. A maika'i wale ia mele ma nä 'ano a pau. Lele a 'oni'oni ana ua Pahua nei i ka lohe 'ana i ke oli a Kaehu me ka 'ï 'ana aku, "Le'ale'a! Le'ale'a!" A ma muli o ke kü 'ana o ia oli i ka hoi o ua manu aloha nei a ke Ali'i, a'o maila kekahi po'e, a 'a'ole nö i li'uli'u, laha akula ia oli a Kaehu a ma nä wahi kua'äina.
'O ia ihola ka mo'olelo o Pahua, ka manu aloha o Kamehameha V.
This column is coordinated by the Hawaiian Language Department at the University of Hawai'i at Mānoa.
E ho'ouna 'ia mai nā leka iā māua, 'o ia ho'i 'o Laiana Wong a me Kekeha Solis ma ka pahu leka uila ma lalo nei:
a i 'ole ia, ma ke kelepona:
» 956-2627 (Laiana)
» 956-2624 (Kekeha)

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Wiremu Maihi Te Rangikāheke
Ko Wiremu Maihi Te Rangikāheke (1815?-1896) he rangatira no Te Arawa, he pūkorero, he kaimahi Kāwanatanga.
I whānau a Te Rangikāheke i te tau 1815 pea ki Puhirua, ki Te Awahou rānei, i Rotorua. Ko Te Rangikāheke anō hoki te ingoa o tana matua, he tohunga nō Ngāti Kererū o Ngāti Rangiwewehi. Ko tana whaea ko Kaihau, he uri nō Tamahou, nō Pūpū mē Hinepō. I te tau 1823 ka mau hereheretia rātau ko ana tamariki e Ngā Puhi. Nā te whakaritenga a tana pāpā i te utu mō rātau, i tukuna ai tana whānau. Ka tata ki te tau 1836 kua mate atu tana matua rāua ko tana whaea.
Nō te tau 1835 ka tae mai te Hāhi Mihinare ki Rotorua whakatū teihana ai ki reira. Ko te minita ko Tāmati Hāpimana. Nō reira pea te kaha o Te Rangikāheke ki te tuhituhi, ki te kōrero pukapuka. Tērā pea nā Te Hāpimana ia i iriiri i taua wā.
Rārangi kōrero
Āna mahi tahi ki te Kāwana[edit | edit source]
Nō te wā i a Hōri Kerei, i te tau 1849, ka timata te mahi tahi a Te Rangikāheke ki te kāwanatanga. Ōrite tonu ō rāua whakaaro mō ngā kaupapa tōrangapū. Nā te kūare tonu pea o te kāwana ki te reo Māori me ngā tikanga Māori i noho ai ia ki te taha o te kāwana ki tētahi wāhanga tonu o tōna whare ake i Tāmaki-makau-rau hei tohutohu, hei āwhina i a Hōri Kerei. Ko te utu mō ana mahi, e £36 i te tau.
He nunui rawa ngā mahi tuhituhi a Te Rangikāheke. E toru tekau mā waru ngā wāhanga kōrero i tuhia e ia. E rua tekau mā tahi, motuhake ake, nāna. Tekau mā whitu nā rāua tahi. Ko ngā kaupapa o ana kōrero, mō ngā kōrero pūrākau, mō ngā tikanga, mō ngā mahi a te Māori, mō te reo, ngā whakapapa, ngā tikanga ā-iwi, ngā take o te wā, ngā āhuatanga tōrangapū, ngā mōteatea, te wehenga o Rangi rāua ko Papa, ngā mahi a Māui, te hekenga mai o ngā waka i Hawaiki, ngā kōrero mō Hinemoa, te noho a te Māori me te Pākehā, te tū a te rangatira, ngā riri a Tūmatauenga, te taha wairua, me ētehi kōrero mōna ake. I tua atu i ēnei, ko ngā āwhina ki ngā pepa a Kerei e whakamārama ana i ngā waiata me ngā whakataukī.
Ka puta ngā pukapuka i raro katoa i te īngoa o Hōri Kerei. Kīhai ia i whakaatu nā Te Rangikāheke ia i whāngai ki ngā kōrero. He maha rawa ngā pepa nāna i tuhituhi, kei te whare pukapuka o Tāmaki-makau-rau e tiakina ana. Mai i te tau 1950, ka tāia, ka whakapākehātia, ka pānuitia nuitia ngā tuhituhi a Te Rangikāheke, kia mōhiotia ai nāna kē ērā tuhituhi.
Ka wehe atu a Kerei i Aotearoa i te tau 1853, ka noho ngoikore a Te Rangikāheke, kua kore he tauranga. I te tau 1860, ka hoki ia ki Maketū, ki Rotorua. I te tau 1862 ka timata tana mahi hei karaka ki te Tari Mō Ngā Take Māori, mō te Kōti Porotiti. Ka taka ki te tau 1880, ka tū ia hei āteha ki Ōhinemutu. Nuku atu i te kotahi tekau mā waru ngā tau o Te Rangikāheke e mahi ana mā te kāwanatanga.
Ka mate ia ki Te Awahou i te 1896. He tangihanga tino nui rawa atu mōna ki reira.
Ingoa atu[edit | edit source]
- Wiremu Maihi (William Marsh)
- Wī Maihi
Herenga whakapapa[edit | edit source]
- Ngāti Kererū
- Ngāti Rangiwewehe
- Ngāti Rangitihi
Tirohia hoki[edit | edit source]
- Jenifer Curnow, 'Wiremu Maihi Te Rangikaheke: his life and work', Journal of the Polynesian Society, 94 (2) (Pipiri 1985):97-147.
Tohutoro[edit | edit source]
- A. Ballara et al., 'Te Rangikāheke, Wiremu Maihi', Ngā Tāngata Taumata Rau 1760-1869. Wellington: Te Tari Taiwhenua, Allen & Unwin, 1990:276-279.


text:
Rātā (Te Wai-pounamu)
Ko te Rātā o Te Wai-pounamu he rākau whakakake o Aotearoa. He momo rāta kei Te Wai-pounamu e tupu ana, engari he ruarua hoki anō kei ētahi o ngā tihi maunga o Te Ika-a-Māui. He ririki, he whero kita ngā pua. He koikoi ngā rau.
Ko te ingoa pūtaiao ko Metrosideros umbellata. Ko te ingoa i te reo Pākehā he Southern Rātā.
Hoto ki waho[edit | edit source]
- He whakaahua, he konae mō te Rāta o Te Wai-pounamu kei te Wikimedia Commons.
Tohutoro[edit | edit source]
- Metcalf, Laurie, 2002. A Photographic Guide to Trees of New Zealand. Tāmaki-makau-rau: New Holland.
- Salmon, J.T., 1986. The Native Trees of New Zealand. Te Whanga-nui-a-Tara: Heinneman Reed.


text:
POSTED: 01:30 a.m. HST, Nov 13, 2010
Synopsis: Western remedies are highly intrusive both physically and psychologically and are generally unattractive to many Hawaiians.
Aloha mai nō kākou e nā pilikana o ke ēwe ho'okahi. He wahi mana'o ko'u e waiho aku ai i mua o 'oukou no ka lapa'au 'ana a ka po'e haole, he hana e 'ano 'ē ai ka na'au o ka Hawai'i.
'Ekolu mahina aku nei, no ka 'eha loa o ko'u kā i ka lawelawe 'ana i nā hana palupalu o kēlā lā kēia lā e la'a ka hele wāwae, ka 'ōku'u, ka pi'i alapi'i, a pēlā aku, 'o ke komo akula nō ia ma ka haukapila e kaha 'ia ai ko'u wāwae no ka 'oki 'ana i ka iwi kā a me ka ho'okomo 'ia o ka hao ma kahi o ua iwi nei. Humuhumu 'ia ka 'ili a pa'a, a i ka polapola 'ana na'e, loa'a honua maila nō au i ka ma'i palahēhē ma kahi o ua hao nei i komo ai. 'O ko'u ho'i akula nō ia a komo hou ma ka haukapila, a ma laila i waiho ai i ka moe no 'umi lā. 'O ka ho'omanawanui hou nō ia i ka nohona haukapila.
'O kekahi 'ōlelo 'ana no ia wahi, 'o ia nō ka “hale ma'i”, no ka mea, ma laila e lapa'au 'ia ai ka po'e ma'i. Ua lohe na'e au i ka 'ōhumuhumu a kekahi po'e ē ma ka hale ma'i nō e loa'a ai kekahi po'e i ka ma'i. No'u iho, ua pololei paha kēlā mana'o, no ka mea, ma ko'u komo hou 'ana nō i ka hale ma'i no ka mālama 'ana i kēlā ma'i palahēhē ma ko'u iwi kā, ua ma'i hou nō. 'O ia ho'i, no ko'u lapa'au 'ia me nā lā'au pepehi mūhune ikaika loa, mai pau ka pono a ko'u haku'ala a ua emi mai ho'i nā hunaola 'ula'ula o ko'u koko. Hele a nāwaliwali loa ke kino a 'a'ohe wahi 'eu i koe. No'ono'o ihola au i loko o'u i ko'u hopena 'elemakule. Aloha nō! A i loko nō o ia mau ha'awina ho'okaumaha, ua ho'omanawanui au a hiki i ka ho'i 'ana mai o ko'u haku'ala a kona kūlana ma mua, a ua ho'oku'u 'ia mai au no ka ho'i aku i ko'u hale pono'ī, kahi e pakele ai i nā ma'i o ka hale ma'i.
Mahalo nō au i ka hana a nā kauka. Ua hana nō lākou e like me ka mea e pono ai. 'O ka'u na'e e 'ōhumuhumu ai, 'o ia nō ka nīele a me ka maha'oi o nā limahana o ka hale ma'i. I kēlā lā kēia lā, 'a'ole nō i nele ko'u nīele 'ia no ke kūlana o ko'u ola kino. 'A'ole o'u mana'o e kaena i ke ola hou 'ana o pilikia auane'i, a 'a'ole hiki ke pane aku i ka pupuka o huikau auane'i lākou.
Eia hou, ua nui ko lākou nīele i ke kūlana o ka 'eha. Eia ke 'ano o ka nīnau: Pehea ka 'eha - mai ka 'ekahi a ka 'umi? Hana nui ka pane 'ana i ia 'ano nīnau. He aha lā ia mea he helu? He aha ho'i kona mana'o? 'A'ohe wahi 'ike o laila. 'O ka 'oia'i'o, 'a'ole wahi 'olu'olu o ke kino a 'a'ole na'e i lawa ka 'eha e kahe ai ka waimaka a uī ai ho'i ka niho. Eia hou ho'i, nui ko lākou 'i'ini e 'ohi i ko'u mimi a me ko'u kūkae i wahi e kilo ai i ke 'ano a me ke kūlana o ka ma'i. Pehea lā kēlā 'ano? 'Ano 'ē ko'u na'au i ka hā'awi wale aku i ia mau mea pilikino i ka malihini. He aha lā kāna e hana ai? 'O ia mau hana maha'oi nō paha ke kumu e hele 'ole nei nā Hawai'i i ke kauka. A 'o ia nō paha kekahi kumu i pilikia ai ko kākou olakino.
E ho'ouna 'ia mai nā leka iā māua, 'o ia ho'i 'o Laiana Wong a me Kekeha Solis ma ka pahu leka uila ma lalo nei:
» kwong@hawaii.edu
» rsolis@hawaii.edu
a i ‘ole ia, ma ke kelepona:
» 956-2627 (Laiana)
» 956-2624 (Kekeha)
This column is coordinated by the Hawaiian Language Department at the University of Hawai'i at Mānoa, supported by the Initiative for Achieving Native Hawaiian Academic Excellence.


text:
Maori Songs - E Noho E Ata
E Noho E Ata Lyrics, E Noho E Ata Video.
Maori Pronounciation Tutorial at Korero Maori
E Noho E Ata Lyrics
E noho e ata te hiri o Waikato
E huri tō kānohi ki te Hau-ā-uru
Ngā tai e ngünguru i waho o Te Akau
Āue hei āue! Hī āue!
Āue hei āue!
Tō pikitanga!
Tō pikitanga ko te āo o te rangi
Tō heketanga ko Kārioi maunga
Tō hoenga waka ko Whaingāroa
Āue hei āue! Hī āue!
Āue hei āue!
Takahia atu rā!
Takahia atu rā te moana i Aotea
Kia whatiwhati koe i te hua o te miro
Te tihi o Moerangi te puke okiokinga
Āue hei āue! Hī āue!
Āue hei āue!
Puia ō mata!
Puia ō mata ki Kāwhia Moana
Ki Kāwhia kai, ki Kāwhia tangata
Ko te kupu tēnā a ō tūpuna
Āue hei āue! Hī āue!
Āue hei āue!
E hoe tō waka!
E hoe tō waka ki Ngāruawāhia
Tūrangawaewae mō te Kingitanga
Ko te tongi whakamutunga a Matutāera
Āue hei āue! Hī āue!
Āue hei āue!
Tairi te aroha!
Tairi te aroha i ahā hā
Toro mai ō ringa me aroha tāua
Āue Hikitia!
Āue Hāpainga!
Āue hei āue! Hī āue!
Āue hei āue!
Aha tihei Maouri Ora Hi!


text:
POSTED: 01:30 a.m. HST, Jul 17, 2010
Synopsis: A new law banning shark finning that was introduced by state Sen. Clayton Hee (D) and signed by Gov. Linda Lingle (R) is serving as a model for the rest of the world on how to behave responsibly toward our fellow living beings.
'Auhea 'oukou e nā hoa mālama i ke ea o ka 'āina a me ke kai, aloha nō kākou. Ua 'ikea ka 'ao'ao pono o ko Hawai'i 'aha'ōlelo ma kā lākou 'āpono 'ana i ka S.B. 2165, i hāpai 'ia e ke Kenekoa Clayton Hee (K) a pūlima 'ia e ke Kia'āina Linda Lingle (L), e pāpā ana i ka pepehi wale 'ana i ka manō no ke ki'i 'ana i kona mau 'ēheu a me ke kualā. 'O ka makamua kēia o kēia 'ano kānāwai ma Hawai'i a me ka honua a puni. Eia nō ke nānā nei nā aupuni pili kai o ka honua me ka mana'o e hana pū. He mea e lana ai ka mana'o ke alu like 'ana o nā 'ao'ao 'elua o ke aupuni i ka hana pono.
'O ka pipi'i o nā lā o ka manō ke kū'ai 'ia, he $300 o ka paona, komo mai ka 'ānunu a me ke ake kālā a 'eu ka po'e lawai'a manō ma ka moana e 'imi hele nei i kā lākou luaahi. Ma kahi o 100 miliona manō o nā 'ano like 'ole ka mea e pepehi 'ia i kēlā me kēia makahiki i mea e hana ai i ke kupa lā manō.
He ake nui 'ia kēia 'ano kupa e ka po'e Pākē a ua mana'o 'ia i lā'au maika'i ka lā manō e lapa'au ai i ke kanaka ma'i a nāwaliwali paha, a he mea nō ho'i e lā'au ai ka ma'i o ke kanaka. 'O ka māhuahua 'ana mai nei o ka po'e Pākē kū'ono'ono i kēia wā, ke nui pū nei me ka po'e hiki ke oka i ke kupa lā manō ma nā hale'aina me ka pohā 'ole 'ia mai o ka lae. He mea loa'a wale ma kēlā me kēia hale'aina Pākē a he mea 'ole ka pipi'i i ka po'e 'ono a i ka po'e paha e 'imi nei i ka lā'au. 'O ka 'oia'i'o, 'a'ohe wahi 'ono o ka lā manō. He 'ano iwi kamumu wale nō ia e naunau pū ai ma ka 'ai kupa 'ana. Ma kekahi 'ano, he pi'ikoi kēia hana na ka po'e puni hanohano a ho'opili ali'i.
'O ia kekahi kumu e nui nei ka hana pepehi manō i kia mau lā, a he hana māinoino 'i'o nō ia i ka manō, no ka mea, 'oki 'ia kona mau 'ēheu a me ke kualā ho'i a 'o ia wale nō nā māhele e mālama 'ia. 'O ka paukū kino e koe ana, kiloi ola wale 'ia nō ma loko o ke kai, a no ka hiki 'ole ke holo pono, he piholo wale aku nō ka hana a hiki i lalo o ka papakū o ka moana kahi e pau ai kona 'i'o i ka 'ai 'ia e kekahi mau i'a. He make māna'ona'o ho'i kau!
Ke kuhi nei ka po'e mālama i nā meaola o ke kai e emi loa ana ka helu o kekahi mau 'ano manō a hiki i ke kūlana kūpiliki'i a halapohe paha. 'O ke akamai maoli nō o ka po'e lawai'a manō i ka hana aho loloa, na wai e 'ole ka mau i ka makau. 'A'ole lawa ka wikiwiki o ka hānau 'ana o nā pua manō e pakele ai ka lāhui manō i ka pau halapohe. A 'oiai, 'o ka manō kekahi mea e pono ai ke ola o nā meaola o ke kai, aia ka pono o ia mau mea i ke ola o ka manō. Ke pau ka pono o ka manō, pau pū ka pono o ke kai a pēia pū paha me ka 'āina.
Ua koe ka hō'ike no nā mana'o o kekahi po'e Hawai'i. Aia a kēia pule a'e.
E ho'ouna 'ia mai nā leka iā māua, 'o ia ho'i 'o Laiana Wong a me Kekeha Solis ma ka pahu leka uila ma lalo nei:
» kwong@hawaii.edu
» rsolis@hawaii.edu
a i ‘ole ia, ma ke kelepona:
» 956-2627 (Laiana)
» 956-2624 (Kekeha)
This column is coordinated by the Hawaiian Language Department at the University of Hawai'i at Mānoa, supported by the Initiative for Achieving Native Hawaiian Academic Excellence.


text:
Ka Nühou
Synopsis: News shorts from the past week
-- the Rainbow Wähine's loss in the tournament; the Lïhu'e Patriots win the national title; Malik Joyeux remembered; five Grammy nominees for Hawaiian music album.
Hä'ule pahü ka mana'o. Hä'ule ihola nä Wähine Änuenue iä Mikouri ma ka puni 'elua o ka ho'okükü kinipöpö pa'ilima o nä kula nui o 'Amelika. I ka Pö'alima nei ka ulele 'ana, ma Penesilevania. He ho'okükü maika'i nö ia, 'oiai, 'o Hawai'i ka hui helu 6 o ke ao nei, a 'o Mikouri ka helu 8. Ua lilo ke eo iä Mikouri ma ka pä'ani mua. A 'o ka lua o ka pä'ani, lilo maila iä Hawai'i, akä ma ia hope mai, 'a'ole i pa'i 'ia ke po'o o nä wähine o Mikouri. Holomua läkou i ka puni 3 o ia ho'okükü, kahi e kü'ë ana iä Penn State, a iä Tenesï paha.
Wela ka hao i nä keiki o Hawai'i nei. 'O nä keiki o Lïhu'e ka inoa moho o ke ao nei ma ka pä'ani kinipöpö hili, ma hope o ko läkou luku 'ana aku i nä keiki o San Jose ma ka helu 'ai he 14 a Hawai'i i ka hua kakä a San Jose. 'O ka makamua këia o ka lilo 'ana o ka inoa moho i ka hui no Hawai'i mai ka makahiki 1996, ka wä ho'i i ho'omaka ai ka mälama 'ia 'ana o nei ho'okükü ma Orlando, Pololika.
Hä'awi aloha. Mälama 'ia aku nei ke anaina ho'olewa o Malik Joyeux i ka Pö'akolu nei ma ka päka kahakai 'o 'Ehukai. No Tahiti 'o Joyeux, a he kanaka kaulana a akamai ho'i 'o ia i ka he'enalu. Ma këlä Pö'alima aku nei a i ia Pö'alima aku, ua make akula 'o ia i kona po'i 'ia 'ana e ka nalu, a he nalu ikaika loa ia, ua haki ka papa he'enalu o Joyeux.
Kähuli leo le'a o ka nahele. 'Ane'ane e hiki mai ka lä ho'ohanohano pu'ukani a ho'okani pila, kahi e lilo ai ka makana "Grammy" i ka pu'ukani a ho'okani pila punahele o ke ao nei. A 'o ka lua këia o ka makahiki e ho'ohanohano 'ia ai kahi päleo mele Hawai'i. He 'elima mau CD i koho 'ia, 'o ia ho'i 'o "Slack Key Dreams of the Ponomoe," na Kapono Beamer, 'o "Sweet & Lovely," na Raiatea Helm, 'o Kïhö'alu--Hawaiian Slack Key Guitar," na Ledward Ka'apana, 'o "Slack Key Guitar: The Artistry of Sonny Lim," na Sonny Lim, a me "Masters of Hawaiian Slack Key Guitar--Vol. 1," na nä mea like 'ole. Hö'ike 'ia nä 'oi o nä pu'ukani a me nä ho'okani pila ma ka lä 8 o Pepeluali.
[He ho'omaika'i këia i nä moho ma luna a'e nei. 'O ka mea 'äpiki, he ho'okahi wale nö päleo pu'ukani, 'o ka nui, he 'ehä ho'i päleo, he ho'okani pila ke 'ano, 'o ke kï hö'alu ho'i. A i loko nö o ka nani maoli o ke kani o ke kïkä, me he mea lä, [i këlä makahiki aku nei, ua lilo ka makana no nei mähele i ka päleo "Slack Key Guitar, Volume 2], 'o ia wale ana nö nä mea e koho 'ia ma këia mähele mele Hawai'i, 'oiai, 'a'ole i maopopo iki i nä känaka o 'Amelika ka leo kanaka. Minamina.]
E ho'ouna 'ia mai nä leka iä mäua,
'o ia ho'i 'o Laiana Wong a me Kekeha Solis
ma ka pahu leka uila ma lalo nei:
>> kwong@hawaii.edu
>> rsolis@hawaii.edu
a i 'ole ia, ma ke kelepona:
>> 956-2627 (Laiana)
>> 956-2624 (Kekeha)
BACK TO TOP
Ka Nūhou
Synopsis: News shorts from the past week -- the Rainbow Wāhine's loss in the tournament; the Līhu'e Patriots win the national title; Malik Joyeux remembered; five Grammy nominees for Hawaiian music album.
Hā'ule pahū ka mana'o. Hā'ule ihola nā Wāhine Ānuenue iā Mikouri ma ka puni 'elua o ka ho'okūkū kinipōpō pa'ilima o nā kula nui o 'Amelika. I ka Pō'alima nei ka ulele 'ana, ma Penesilevania. He ho'okūkū maika'i nō ia, 'oiai, 'o Hawai'i ka hui helu 6 o ke ao nei, a 'o Mikouri ka helu 8. Ua lilo ke eo iā Mikouri ma ka pā'ani mua. A 'o ka lua o ka pā'ani, lilo maila iā Hawai'i, akā ma ia hope mai, 'a'ole i pa'i 'ia ke po'o o nā wāhine o Mikouri. Holomua lākou i ka puni 3 o ia ho'okūkū, kahi e kū'ē ana iā Penn State, a iā Tenesī paha.
Wela ka hao i nā keiki o Hawai'i nei. 'O nā keiki o Līhu'e ka inoa moho o ke ao nei ma ka pā'ani kinipōpō hili, ma hope o ko lākou luku 'ana aku i nā keiki o San Jose ma ka helu 'ai he 14 a Hawai'i i ka hua kakā a San Jose. 'O ka makamua kēia o ka lilo 'ana o ka inoa moho i ka hui no Hawai'i mai ka makahiki 1996, ka wā ho'i i ho'omaka ai ka mālama 'ia 'ana o nei ho'okūkū ma Orlando, Pololika.
Hā'awi aloha. Mālama 'ia aku nei ke anaina ho'olewa o Malik Joyeux i ka Pō'akolu nei ma ka pāka kahakai 'o 'Ehukai. No Tahiti 'o Joyeux, a he kanaka kaulana a akamai ho'i 'o ia i ka he'enalu. Ma kēlā Pō'alima aku nei a i ia Pō'alima aku, ua make akula 'o ia i kona po'i 'ia 'ana e ka nalu, a he nalu ikaika loa ia, ua haki ka papa he'enalu o Joyeux.
Kāhuli leo le'a o ka nahele. 'Ane'ane e hiki mai ka lā ho'ohanohano pu'ukani a ho'okani pila, kahi e lilo ai ka makana "Grammy" i ka pu'ukani a ho'okani pila punahele o ke ao nei. A 'o ka lua kēia o ka makahiki e ho'ohanohano 'ia ai kahi pāleo mele Hawai'i. He 'elima mau CD i koho 'ia, 'o ia ho'i 'o "Slack Key Dreams of the Ponomoe," na Kapono Beamer, 'o "Sweet & Lovely," na Raiatea Helm, 'o Kīhō'alu--Hawaiian Slack Key Guitar," na Ledward Ka'apana, 'o "Slack Key Guitar: The Artistry of Sonny Lim," na Sonny Lim, a me "Masters of Hawaiian Slack Key Guitar--Vol. 1," na nā mea like 'ole. Hō'ike 'ia nā 'oi o nā pu'ukani a me nā ho'okani pila ma ka lā 8 o Pepeluali.
[He ho'omaika'i kēia i nā moho ma luna a'e nei. 'O ka mea 'āpiki, he ho'okahi wale nō pāleo pu'ukani, 'o ka nui, he 'ehā ho'i pāleo, he ho'okani pila ke 'ano, 'o ke kī hō'alu ho'i. A i loko nō o ka nani maoli o ke kani o ke kīkā, me he mea lā, [i kēlā makahiki aku nei, ua lilo ka makana no nei māhele i ka pāleo "Slack Key Guitar, Volume 2], 'o ia wale ana nō nā mea e koho 'ia ma kēia māhele mele Hawai'i, 'oiai, 'a'ole i maopopo iki i nā kānaka o 'Amelika ka leo kanaka. Minamina.]
E ho'ouna 'ia mai nā leka iā māua,
'o ia ho'i 'o Laiana Wong a me Kekeha Solis
ma ka pahu leka uila ma lalo nei:
>> kwong@hawaii.edu
>> rsolis@hawaii.edu
a i 'ole ia, ma ke kelepona:
>> 956-2627 (Laiana)
>> 956-2624 (Kekeha)
This column is coordinated by the Hawaiian Language Department
at the University of Hawai'i at Mānoa, supported by UH
President Evan Dobelle's Initiative for Achieving Native Hawaiian
Academic Excellence.


text:
KO WIKITORIA te Kuini o Ingarani i tana mahara atawai ki nga Rangatira me nga Hapu o Nu Tirani i tana hiahia hoki kia tohungia ki a ratou o ratou rangatiratanga me to ratou wenua, a kia mau tonu hoki te Rongo ki a ratou me te Atanoho hoki kua wakaaro ia he mea tika kia tukua mai tetahi Rangatira – hei kai wakarite ki nga Tangata maori o Nu Tirani – kia wakaaetia e nga Rangatira Maori te Kawanatanga o te Kuini ki nga wahikatoa o te wenua nei me nga motu – na te mea hoki he tokomaha ke nga tangata o tona Iwi Kua noho ki tenei wenua, a e haere mai nei.
Na ko te Kuini e hiahia ana kia wakaritea te Kawanatanga kia kaua ai nga kino e puta mai ki te tangata Maori ki te Pakeha e noho ture kore ana.
Na kua pai te Kuini kia tukua a hau a Wiremu Hopihona he Kapitana i te Roiara Nawi hei Kawana mo nga wahi katoa o Nu Tirani e tukua aianei amua atu ki te Kuini, e mea atu ana ia ki nga Rangatira o te wakaminenga o nga hapu o Nu Tirani me era Rangatira atu enei ture ka korerotia nei.
Ko te tuatahi
Ko nga Rangatira o te wakaminenga me nga Rangatira katoa hoki ki hai i uru ki taua wakaminenga ka tuku rawa atu ki te Kuini o Ingarani ake tonu atu – te Kawanatanga katoa o o ratou wenua.
Ko te tuarua
Ko te Kuini o Ingarani ka wakarite ka wakaae ki nga Rangitira ki nga hapu – ki nga tangata katoa o Nu Tirani te tino rangatiratanga o o ratou wenua o ratou kainga me o ratou taonga katoa. Otiia ko nga Rangatira o te wakaminenga me nga Rangatira katoa atu ka tuku ki te Kuini te hokonga o era wahi wenua e pai ai te tangata nona te Wenua – ki te ritenga o te utu e wakaritea ai e ratou ko te kai hoko e meatia nei e te Kuini hei kai hoko mona.
Ko te tuatoru
Hei wakaritenga mai hoki tenei mo te wakaaetanga ki te Kawanatanga o te Kuini – Ka tiakina e te Kuini o Ingarani nga tangata maori katoa o Nu Tirani ka tukua ki a ratou nga tikanga katoa rite tahi ki ana mea ki nga tangata o Ingarani.
(signed) William Hobson, Consul and Lieutenant-Governor.
Na ko matou ko nga Rangatira o te Wakaminenga o nga hapu o Nu Tirani ka huihui nei ki Waitangi ko matou hoki ko nga Rangatira o Nu Tirani ka kite nei i te ritenga o enei kupu, ka tangohia ka wakaaetia katoatia e matou, koia ka tohungia ai o matou ingoa o matou tohu.
Ka meatia tenei ki Waitangi i te ono o nga ra o Pepueri i te tau kotahi mano, e waru rau e wa te kau o to tatou Ariki.


text:
HE PĀNUI MATE – 30 April 2013
He maimai aroha ki a Parekura Horomia
Hikohiko te
uira,
Papā ana te whatitiri i te rangi,
Ki runga i ngā parikārangaranga,
He aituā! He aituā! He aituā!
Kua tau te pōkēao ki runga o Tākitimu waka,
Ki runga o Te Kupenga a Te Huki,
Ki runga o Te Tairāwhiti whānui,
Auē, he roimata ke heke, he hūpē ka whiua!
Parekura, tiraha ake rā!
Parekura, ka rongo mōu, ka ohorere te manawa. Nei ka noho, ka ketuketu i ngā mahara me kore noa e kitea he kupu hai tangi ki a koe ka riro nei ki Paerau. Kua tau iho rā te parekawakawa o te mate ki runga o Aotearoa whānui, ko tā te motu tāna mahi, he tangi, he auē, e hika mā e.
Tīraha mai koe i tō rahi o Te Aitanga-ā-Hauiti, i Te Tairāwhiti nui tonu, hai whakaeketanga mā te motu, ki reira koe whakakākahungia ai ki ngā kupu whakatiketike, ki ngā kupu poroporoaki, ki ngā kupu whakarangatira. Kāre e kore, ka oioi ana ō whenua i ngā waka huhua ka pae mai ki ō takutai, ki te mihi rā ki a koe e takoto mai rā. Te matawhawhati hoki o tō matenga, e hika, kāre i matakitehia e wai ake nei, kātahi te hanga aroha!
Ko te aroha ake, ka riri ana te iwi Māori ki ngā mahi a te kāwanatanga, ko koe, otirā ko koutou tonu ngā kaitōrangapū Māori ēnā ka noho hai papa, ā, whiua ana koutou ki te riri, ki te tāwai, ki te whakatakē, ki te whakaparahako, ki te hahani, ki te whakahāwea i ōna wā. Ko te aroha kē ia, e Parekura, ki a koutou ngā kaitōrangapū Māori i te whare pāremata, ki a koutou tokoiti noa nei e waha ana i ngā tūmanako o te iwi Māori hai tohe i ngā whakatau a Ngāi Kiritea mā, hai whakatakoto i ngā nawe ki mua i ō rātau aroaro, me kore e tahuri mai rātau ki ngā hiahia o te iwi Māori. Ki reira koutou whakapau atu ai i ō koutou kaha katoa, ki konei ētahi whakatakē atu ai i ā koutou. Pokea ana ō koutou tuarā ki ngā wawata e hia manomano nei o te iwi Māori, ā, ka kore ana e tutuki i a koutou, nā wai i noho hoa, ka noho hoariri kē. Nā reira, ka pātai te ngākau, he aha oti tēnei mea te ‘whanaungatanga’ e kōrerotia nei e te motu? Korekore ana tērā āhua i roto i te ao tōrangapū, kāre he whanaungatanga, kāre he matemateāone, engari anō te ao Māori, kai reira tonu ā tātau tikanga, ahakoa parea ana e tātau ō tātau tuarā i ōna wā.
Kai te kanohi kitea, me uaua ka kore e rangona tō korenga i waenganui i ā tātau hui maha, huri noa i te motu. Ahakoa he aha te kaupapa, ka tautoko, ka tae atu. Rongonui mai, ariki mai, tūtūā mai, i reira koe. Ahakoa ko wai te tangata, ka mihia e koe. Kāre i hīkaka te ihu, kāre i parea te tuarā, mihia ana e koe te katoa. Koinei tō momo, Parekura. Ko te momo pēnā i a koe nā e kore e kitea āpōpō. Pōhara ana te ao Māori i tō ngarohanga atu, ā, mā wai oti e whai atu?
Ahakoa kāre ētahi i tino rata ki ētahi o ngā whakatau a te kāwanatanga i te wā i a koe nā, hai aha atu ērā, kia ahatia! I te mutunga iho, he Māori tāua, he whakapapa ō tāua, he tikanga ā tāua, he reo tō tāua, he ahurea tō tāua, he mana tō tāua, ko te matemateāone kai te paihere i a tāua. Waiho ake rā ko ēnei kupu itiiti noa rā hai kōpani ake i tēnei poroporoaki ki a koe, Parekura: “Kua whawhaitia e koe te whawhai pai, kua omakia e koe te oma pai”. Haere i tō tira mokemoke, e hika. Kia au te moe.
Nā tō rahi o Ngāti Kahungunu.
ENDS


text:
E whakapaetia ana, ā te ahiahi tonu, ka tuku tono okawa ā Te Ururoa Flavell, kia riro māna te tūranga upoko ō te Rōpū Tōrangapū Māori.
Hei tā ngā kōrero ō te wā, ka hui te Rōpū Tōrangapū Māori i te rā tonu nei, ā taua wā rā ka tukuna e Flavell tana tono ōkawa ki ngā kaingārahu ō te rōpū.
Hei tā te ūpoko takirua ō te rōpū ā Tākuta Pita Sharples, ā tōnā wā ka hoatu ki ā Flavell te tūranga kaiārahi, erangi, ko pupuri tonu ā Sharples i te tūranga kaiārahi ā ngā tau tata e haere ake nei.
Copyright © 2013, Uma Broadcasting Ltd


text:
POSTED: 01:30 a.m. HST, Jun 11, 2011
Synopsis: This week we mark the first anniversary of the Honolulu Star-Advertiser and are grateful for its continued support of the Hawaiian language column Kauakūkalahale.
Aloha hou mai nō kākou e nā hoa pa'a heluhelu o nēia wahi kolamu 'ōlelo Hawai'i e puka ana i kēlā me kēia pule no nā makahiki e holo aku nei i ka 'eiwa. I kēia pule nei ho'i i ho'omana'o 'ia ai ka piha 'ana o ho'okahi makahiki o ka nūpepa puka lā hou e kapa 'ia nei ma ka 'ōlelo haole 'o ka Honolulu StarAdvertiser, kahi ho'i i ho'ohui 'ia ai nā nūpepa puka lā kahiko 'o ka Honolulu Advertiser a me ka Honolulu Star Bulletin (ka Hōkū Buletina). 'O ua Hōkū Buletina nei ho'i ka home o Kauakūkalahale mai ka makahiki 2002 a hiki loa mai nō i kēlā makahiki aku nei, i ka wā i hānau ai 'o kēia nūpepa hou a'u e kapa nei 'o ka Hōkū Ho'olaha.
A he mea kūpono ko māua ('o Kekeha Solis kekahi luna ho'oponopono) hā'awi 'ana aku i ko māua mahalo piha i kahi luna ho'oponopono 'o Frank Bridgewater no kona ho'oka'awale 'ana i kauwahi 'īniha i kēlā makahiki mua no ke kākau 'ana i nā mana'o like 'ole ma loko o ka 'ōlelo kupa o ka 'āina, 'o ka 'ōlelo Hawai'i ho'i. A ua kūpa'a nō ho'i 'o ia, i loko o kēlā mau makahiki he 'eiwa i hala, ma ka mālama 'ana i kēlā 'aelike mua, kahi i ho'omalu 'ia ai ua mau 'īniha nei no ka 'ōlelo Hawai'i wale nō. Eia ho'i, 'a'ole wale nō ia kūpa'a 'ana he wai 'au'au. Nui nā leo e nonoi ana a koikoi ana ho'i i ka unuhi 'ia o ka mana'o haole mai loko mai o ia mau kolamu. 'O kona kūpa'a wale aku nō na'e ia, a ma waho aku o kekahi 'ōlelo hō'ulu'ulu pōkole ma ka 'ōlelo haole, he 'ōlelo Hawai'i wale nō kai ho'opuka 'ia.
A ke ho'ouna pū aku nei māua i ko māua mahalo nui i nā luna 'ē a'e o ka nūpepa nāna i kōkua i ka ho'opuka 'ana i kēia wahi kolamu i kēlā pule kēia pule o ia mau makahiki he nui. 'A'ohe mea ma waena o lākou i pa'a iā ia ka 'ōlelo Hawai'i, a no laila, he nui ko lākou hilina'i mai e ho'opuka wale aku nō māua ma nā 'ōlelo kūpono me ka hō'alo ho'i i nā 'ano 'ōlelo kohu 'ole. Mahalo a nui iā 'oukou a pau no ka 'auamo 'ana i kēia hana me ka ho'oikaika pū nō ho'i i ka ho'ōla 'ana i ka 'ōlelo Hawai'i.
I loko o kēia mau lā a kākou e 'ike nei, ke kupu nei nā 'ano 'enehana ho'olaha like 'ole he nui, 'o ke kamepiula 'oe, 'o ka iPad 'oe, 'o ka iPhone ho'i, a lilo kēia mau 'enehana i wahi e heluhelu ai i ka nūhou. Ke hopohopo nei kekahi po'e o 'ike 'ia auane'i ka pau 'ana o ia mea he nūpepa ma ke 'ano he ala e laha ai nā mana'o like 'ole i mua o ke ākea. E ho'omaopopo na'e kākou i ke kupu 'ana mai o ka lēkiō a me ke kīwī a lilo lāua i wahi e ho'olaha 'ia ai ka nūhou. Ua mana'o 'ia ē 'o ia ka pau 'ana o ia mea he nūpepa. 'A'ole na'e pēlā. Ua ola ia mea he nūpepa a 'o ia ola 'ana nō ma kēia hope aku a hiki i ka pau 'ana o kākou ka po'e puni heluhelu. E ola ka Hōkū Ho'olaha, ka mō'ī o nā nūpepa.
E ho'ouna 'ia mai nā leka iā māua, 'o ia ho'i 'o Laiana Wong a me Kekeha Solis ma ka pahu leka uila ma lalo nei:
» kwong@hawaii.edu
» rsolis@hawaii.edu
a i ‘ole ia, ma ke kelepona:
» 956-2627 (Laiana)
» 956-2624 (Kekeha)
This column is coordinated by Kawaihuelani Center for Hawaiian Language at the University of Hawai'i at Mānoa, supported by the Initiative for Achieving Native Hawaiian Academic Excellence.


text:
Moku Halihali Nunui
Laiana Wong
Synopsis: Do the cons outweigh the pros on the issue of the Superferry? The opposition's case seems a bit contrived.
Aloha e nā hoa makamaka o Kauakūkalahale. 'Akahi nō a ho'i mai kā 'oukou wahi mea kākau nei mai ka 'āina haole mai, kahi i ho'omalolo ai. I ho'i mai ka hana, lohe akula nō au i nā leo hauwala'au e kūpina'i ana i nā alo pali mai Ha'eha'e a Lehua, e kūkākūkā ana no ka pono a me ka 'ole o ia mea he moku halihali nunui.
'O ka nui o ka hauwala'au, 'a'ole nō e nele ka lohe 'ia o nā leo ma nā 'ao'ao 'elua o kēia paio kālaimana'o 'ana. Ma ka 'ao'ao o ka po'e e kū'ē ana i ua moku nei, ke 'ōlelo 'ia nei ē he mea 'ino ia e haumia ai ka 'āina a e 'eha ai ho'i nā koholā. A wahi a kekahi po'e, i mea nō ho'i ia e halihali ai i ka Stryker Brigade ma waena o nā mokupuni.
Ma ka 'ao'ao kāko'o, he mea ia e hiki ai i ka lehulehu ke kipa aku i nā hoaaloha a me nā pilikana e noho ana ma nā mokupuni 'ē a'e, a i mea nō ho'i ia e hiki ai i nā mahi'ai a me nā kālepa ke kālewa i kā lākou mau mea kanu a mea waiwai paha ma nā mākeke like 'ole o kēia pae'āina. A ua 'ōlelo 'ia, he ala hou ua moku nei e emi ai ke kāki no ka hele aku a ho'i mai ma waena o nā mokupuni. Eia hou, he nui nā kūlana hana no ka po'e o Hawai'i e lawelawe ai a loa'a ai ho'i kauwahi kenikeni e ola ai ka 'ohana.
No'u iho, ke ho'ohuoi nei au i ka 'oia'i'o o nā mana'o e hāpai 'ia nei ma ka 'ao'ao kū'ē. Nui hou aku nā mea e haumia ai ka 'āina a 'eha ai paha nā koholā ma waho aku o kēia moku halihali. 'O kākou kānaka ka helu 'ekahi, a 'a'ole 'o nā malihini wale nō ke hō'āhewa 'ia. 'O nā kama'āina pū nō ho'i nāna e ha'alele i ko lākou mokupuni a ho'i mai me ka halihali pū mai i nā mea ho'ohaumia e pa'a ana i ke kāma'a. Inā he mea 'oia'i'o ko lākou hopohopo no ka ma'ema'e o ka 'āina, e noho pa'a lākou ma ko lākou mokupuni pono'ī me he mau holoholona lā e ho'omalu 'ia ana. Pēlā wale nō e mālama maoli 'ia ai ka ma'ema'e o ka 'āina.
No nā koholā ho'i, e like me ka nui o nā moku e holo ana ma luna (a ma lalo) o ke kai, pēlā ka nui o nā mea e 'eha ai. 'A'ole hiki ke hō'āhewa wale aku nō i kēia moku ho'okahi. A no ka mana'o e halihali 'ia ana ka Stryker Brigade ma luna o kēia moku, 'ano 'ē ko'u na'au ke lohe aku. No ke aha lā e hana ai pēlā? 'A'ole anei e lawa ka nui o nā moku o ka 'Oihana Moku e hana ai?
'O ka nui o ka pōmaika'i e loa'a mai ana i ko Hawai'i ke holo kēia moku ma waena o nā mokupuni, he aha ka hewa o kona 'ae 'ia e holo? 'A'ole ia e holo lanakila. Inā e 'ike 'ia auane'i kahi pilikia, ua hiki ke ho'oponopono 'ia, a inā e 'ike 'ia he mea 'ino loa ua moku nei, e ho'opau wale 'ia kona holo 'ana. Aia wale nō ka 'ike i ka hopena a lawelawe 'ia ka hana!
This column is coordinated by the Hawaiian Language Department at the University of Hawai'i at Mānoa.
E ho'ouna 'ia mai nä leka iä mäua, 'o ia ho'i 'o Laiana Wong a me Kekeha Solis ma ka pahu leka uila ma lalo nei:
a i 'ole ia, ma ke kelepona:
» 956-2627 (Laiana)
» 956-2624 (Kekeha)
BACK TO TOP
Moku Halihali Nunui
Laiana Wong
Synopsis: Do the cons outweigh the pros on the issue of the Superferry? The opposition's case seems a bit contrived.
Aloha e nä hoa makamaka o Kauakükalahale. 'Akahi nö a ho'i mai kä 'oukou wahi mea käkau nei mai ka 'äina haole mai, kahi i ho'omalolo ai. I ho'i mai ka hana, lohe akula nö au i nä leo hauwala'au e küpina'i ana i nä alo pali mai Ha'eha'e a Lehua, e kükäkükä ana no ka pono a me ka 'ole o ia mea he moku halihali nunui.
'O ka nui o ka hauwala'au, 'a'ole nö e nele ka lohe 'ia o nä leo ma nä 'ao'ao 'elua o këia paio kälaimana'o 'ana. Ma ka 'ao'ao o ka po'e e kü'ë ana i ua moku nei, ke 'ölelo 'ia nei ë he mea 'ino ia e haumia ai ka 'äina a e 'eha ai ho'i nä koholä. A wahi a kekahi po'e, i mea nö ho'i ia e halihali ai i ka Stryker Brigade ma waena o nä mokupuni.
Ma ka 'ao'ao käko'o, he mea ia e hiki ai i ka lehulehu ke kipa aku i nä hoaaloha a me nä pilikana e noho ana ma nä mokupuni 'ë a'e, a i mea nö ho'i ia e hiki ai i nä mahi'ai a me nä kälepa ke kälewa i kä läkou mau mea kanu a mea waiwai paha ma nä mäkeke like 'ole o këia pae'äina. A ua 'ölelo 'ia, he ala hou ua moku nei e emi ai ke käki no ka hele aku a ho'i mai ma waena o nä mokupuni. Eia hou, he nui nä külana hana no ka po'e o Hawai'i e lawelawe ai a loa'a ai ho'i kauwahi kenikeni e ola ai ka 'ohana.
No'u iho, ke ho'ohuoi nei au i ka 'oia'i'o o nä mana'o e häpai 'ia nei ma ka 'ao'ao kü'ë. Nui hou aku nä mea e haumia ai ka 'äina a 'eha ai paha nä koholä ma waho aku o këia moku halihali. 'O käkou känaka ka helu 'ekahi, a 'a'ole 'o nä malihini wale nö ke hö'ähewa 'ia. 'O nä kama'äina pü nö ho'i näna e ha'alele i ko läkou mokupuni a ho'i mai me ka halihali pü mai i nä mea ho'ohaumia e pa'a ana i ke käma'a. Inä he mea 'oia'i'o ko läkou hopohopo no ka ma'ema'e o ka 'äina, e noho pa'a läkou ma ko läkou mokupuni pono'ï me he mau holoholona lä e ho'omalu 'ia ana. Pëlä wale nö e mälama maoli 'ia ai ka ma'ema'e o ka 'äina.
No nä koholä ho'i, e like me ka nui o nä moku e holo ana ma luna (a ma lalo) o ke kai, pëlä ka nui o nä mea e 'eha ai. 'A'ole hiki ke hö'ähewa wale aku nö i këia moku ho'okahi. A no ka mana'o e halihali 'ia ana ka Stryker Brigade ma luna o këia moku, 'ano 'ë ko'u na'au ke lohe aku. No ke aha lä e hana ai pëlä? 'A'ole anei e lawa ka nui o nä moku o ka 'Oihana Moku e hana ai?
'O ka nui o ka pömaika'i e loa'a mai ana i ko Hawai'i ke holo këia moku ma waena o nä mokupuni, he aha ka hewa o kona 'ae 'ia e holo? 'A'ole ia e holo lanakila. Inä e 'ike 'ia auane'i kahi pilikia, ua hiki ke ho'oponopono 'ia, a inä e 'ike 'ia he mea 'ino loa ua moku nei, e ho'opau wale 'ia kona holo 'ana. Aia wale nö ka 'ike i ka hopena a lawelawe 'ia ka hana!
This column is coordinated by the Hawaiian Language Department at the University of Hawai'i at Mānoa.
E ho'ouna 'ia mai nā leka iā māua, 'o ia ho'i 'o Laiana Wong a me Kekeha Solis ma ka pahu leka uila ma lalo nei:
a i 'ole ia, ma ke kelepona:
» 956-2627 (Laiana)
» 956-2624 (Kekeha)


text:
Kāhore tētahi Minita Pāremata ō mua e whakaae ana ki te marenatanga ō ngā takatāpui.
Hei tā te minita tāwhito ō United Future ā Gordon Copeland, mehemea ka whakaae tātou kia mārena ai te hunga takatāpui, he tohu kino tēra.
Kua puta mai ēnei kōrero i mua i te tukuna ō tēnei kaupapa ki mua i te kōmiti whiriwhiri ō Pāremata.
Hei tā Copeland ki te komiti nei, kāore ia e whakaae ki tēra pire.
Hei tā Ruth Dyson te tiamana ō te kōmiti whiriwhiri, he tino maninohea ngā kōrero ā Copeland.
Heoi anō, nā Louisa Wall ō Reipa i whakarite tēnei pire kia arō ki ngā mōtika ō te hunga takatāpui.


text:
For Saturday, April 14, 2012
POSTED: 01:30 a.m. HST, Apr 14, 2012
Synopsis: What does being an official language mean? Continued from last week.
———
Aloha hou mai e nā hoa 'alo 'īnea, eia nō ko 'oukou mea kākau ke ho'omau aku nei i ka mo'olelo o kēlā pule aku nei.
E 'ōlelo Hawai'i nā luna aupuni a pau o Hawai'i nei, 'o ka lunamaka'āinana 'oe, 'o ke kenekoa 'oe, 'o ka meia 'oe a pēlā aku. A laila paha, e hiki ke helu 'ia ka 'ōlelo Hawai'i, he 'ōlelo kūhelu ia. A e māhuahua a'e nā wahi e lohe 'ia ai ka 'ōlelo kanaka a puni kēia moku'āina nei.
'Eā, ke hele aku i Iāpana, lohe 'ia aku ka 'ōlelo Kepanī. Ke māka'ika'i aku iā Kina, lohe 'ia aku ka 'ōlelo Pākē. Ke kipa aku i nā 'āina o Kelemānia, lohe ‘ia aku ka 'ōlelo Kelemānia. Ke huaka'i aku i Palani, lohe 'ia aku ka 'ōlelo Palani. A pēlā nō ka nui o nā 'āina. Akā, ke hele mai i Hawai'i nei, 'o ka 'ōlelo haole ke lohe 'ia. Pōmaika'i ke kanaka ke lohe aku i ka 'ōlelo Hawai'i ma Hawai'i nei. 'A'ohe 'āina 'ē a'e e lohe 'ia ai ka 'ōlelo Hawai'i. Ma kēia pae 'āina nei, 'o ia wale nō.
A ua lohe kōli'uli'u 'ia iho nei kekahi leo e 'ōlelo ana no ka 'ōlelo a ka Mō'ī Kahemahea IV, e paipai ana i ke a'o 'ia 'ana o ka 'ōlelo haole ma nā kula aupuni, a pēlā me ka 'ōlelo a ke Ali'iwahine Pauahi, e a'o 'ia nā keiki o nā Kula 'o Kamehameha ma ka 'ōlelo haole. 'Ae, pēlā nō kā lāua 'ōlelo i ia mau makahiki i hala, akā, e loli auane'i paha kā lāua 'ōlelo i kēia manawa, i ko lāua 'ike 'ana i ke kūlana kūpiliki'i o ka 'ōlelo a ko lāua mau kūpuna. 'Eā, mai ha'i mai i ka hana i hana 'ia i ka makahiki 1880, me ka mana'o, e like ana ia mau mana'o i kēia lā. 'Oko'a ia wā, a 'oko'a ho'i kēia wā nei. A ke mana'o nei ko 'oukou mea kākau, e loli paha ka mana'o o ia mau Ali'i a kākou, ke 'ike i ka pilikia o ka 'ōlelo, 'o ia ho'i, ua 'ane'ane e nalowale, a eia nō kākou ke ho'oikaika nei e ho'ōla hou i ka 'ōlelo.
Ka Ho'okūkū Hula 'o ka Mō'ī 'Oli'oli
Synopsis: Congratulations to the contestants in the Merrie Monarch Hula Festival.
———
'Olu nō nā kino i ka hula i ka pō Pō'ahā nei. A he nui nō ka mahalo o ko 'oukou mea kākau i nā kumu hula a me nā 'ōlapa i komo aku nei i loko o ua ho'okūkū hula nei ma ka māhele Miki Aloha Hula a ma ka māhele hālau paha, no ka mea, 'a'ole ko 'oukou mea kākau he kanaka hula. He 'ōkupe a hili hewa paha nā wāwae.
He ho'omaika'i kēia i nā wāhine i kau i ka hano hāweo i ka pō Pō'ahā nei, 'o ia ho'i, ‘o Rebecca Lilinoekekapahauomaunakea Sterling (Helu ‘Akahi), ‘o Keahiahi Sharon Long (Helu 'Alua), 'o Brandi Pu'uwainani Hart (Helu 'Akolu), 'o Sarah Kamaleialohaikapolionamakua Noyle (Helu 'Ahā), a me Tiana-Lynn Nalani Manuel (Helu 'Alima).
Pīhoihoi ka na'au i ka nānā 'ana i ka hula kahiko a me ka hula 'auana. Ke nānā aku i nā 'ōlapa i ka hula, ho'oulu 'ia ka mana'o e a'o i ka hula, a e waiho i ka hilahila i ka hale. A no laila, 'auhea 'oukou e nā mākua mea keiki, e a'o 'ia aku nā keiki i ka hula i mea e ho'i hou ai ka hula i loko o nā hale o kākou.
———
E ho'ouna 'ia mai na ā leka iā māua, 'o ia ho'i 'o Laiana Wong a me Kekeha Solis ma ka pahu leka uila ma lalo nei:
>> kwong@hawaii.edu
>> rsolis@hawaii.edu
a i ‘ole ia, ma ke kelepona:
>> 956-2627 (Laiana)
>> 956-2627 (Kekeha)
This column is coordinated by Kawaihuelani Center for Hawaiian Language at the University of Hawai'i at Mānoa.


text:
1
Na, i muri iho i te matenga o Mohi, o te pononga a Ihowa, ka korero a Ihowa ki a Hohua, ki te tama a Nunu, ki te tangata a Mohi, ka mea,
2
Kua mate a Mohi, taku pononga; na whakatika, whiti atu i tenei Horano, a koe me tenei iwi katoa, ki te whenua ka hoatu nei e ahau ki a ratou, ara ki nga tama a Iharaira.
3
Ko nga wahi katoa e takahia e nga kapu o o koutou waewae kua hoatu e ahau a reira ki a koutou, ka rite ki taku i korero ai ki a Mohi.
4
Ko te rohe ki a koutou kei te koraha, kei Repanona nei, a te awa nui atu ana, ara te Awa Uparati, ko te whenua katoa o nga Hiti, a tae noa ki te moana nui, ki te toenetanga o te ra.
5
E kore tetahi e kaha ki te tu ki tou aroaro i nga ra katoa e ora ai koe: i a Mohi ahau, ka pera ano ahau ki a koe; e kore ahau e whakarere i a koe, e kore hoki e mawehe i a koe.
6
Kia kaha, kia maia rawa: mau hoki tenei iwi e whakawhiwhi ki te whenua i oati ai ahau ki o ratou matua kia hoatu ki a ratou.
7
Heoi kia kaha, kia tino maia rawa ki te pupuri, ki te mahi i nga ture katoa i whakahaua ki a koe e Mohi, e taku pononga: kei peka ke koe i reira ki matau, ki maui ranei, kia tika ai tau i nga wahi katoa e haere ai koe.
8
Kei whakarerea e tou waha tenei pukapuka o te ture; engari kia u ou whakaaro ki reira i te ao, i te po, kia mau ai koe ki te mahi i nga mea katoa kua oti te tuhi ki reira: ma reira ka whai wahi ai koe i tou huarahi, ma reira hoki koe ka kake ai.
9
Kahore ianei ahau i whakahau ki a koe? Kia kaha, kia maia; kaua e wehi, kaua hoki e pawera: no te mea kei a koe a Ihowa, tou Atua, i nga wahi katoa e haere ai koe.
10 Na ka whakahau a Hohua i nga rangatira o te iwi, ka mea,
11 Haere ra waenganui o te puni, ka whakahau i te iwi, ka mea, Taka he o mo koutou; no te mea kia toru ake ra ka whiti koutou i te Horano nei, ka haere ki te tango i te whenua ka homai nei e Ihowa, e to koutou Atua, kia nohoia e koutou.
12 I korero ano a Hohua ki nga Reupeni, ki nga Kari, ki tetahi taanga hoki o te iwi o Manahi, i mea,
13 Kia mahara ki te kupu i whakahau ai a Mohi, te pononga a Ihowa ki a koutou, i mea ai, E mea ana a Ihowa, to koutou Atua, i a koutou kia okioki, ka homai hoki e ia tenei whenua ki a koutou.
14 Ko a koutou wahine, ko a koutou tamariki, me a koutou kararehe, me noho ki te whenua i hoatu e Mohi ki a koutou i tenei taha o Horano, ko koutou ia, ko nga marohirohi katoa, me haere topuni atu i te aroaro o o koutou tuakana, hei whakauru mo rat ou;
15 Kia meinga ra ano e Ihowa o koutou tuakana kia okioki, kia pena me koutou, a kia whiwhi ratou ki te whenua ka homai nei e Ihowa, e to koutou Atua, ki a ratou; katahi koutou ka hoki ai ki te whenua i riro nei i a koutou, ka noho ai hoki ki te wah i i hoatu e Mohi, e te pononga a Ihowa, ki a koutou i tenei taha o Horano, i te putanga mai o te ra.
16 Na ka whakahoki ratou ki a Hohua, ka mea, Ko nga mea katoa e whakahaua e koe ki a matou ka meatia e matou, a ka haere hoki matou ki nga wahi katoa e unga ai matou e koe.
17 Ko to matou rongo ki a Mohi i nga mea katoa, ka pera ano to matou rongo ki a koe: kia noho ra ia a Ihowa, tou Atua, ki a koe, me ia hoki i noho ki a Mohi.
18 Ahakoa ko wai te tangata e tutu ki tau whakahau, e kore hoki e rongo ki au kupu, ki nga mea katoa e whakahau ai koe ki a ia, me whakamate: ko koe ia kia kaha, kia maia.


text:
POSTED: 01:30 a.m. HST, Jul 12, 2014
Synopsis: The testimonies shared at the Native Hawaiian Recognition meetings truly proved that the Native Hawaiian Roll Commission, Kana'iolowalu, is not working for what the people want.
'Akahi nō a pau ka hālāwai hō'ike mana'o hope loa a ke aupuni pekelala o 'Amelika Hu Pū 'Ia i mālama iho nei i ka Pō'alua nei. He mau hālāwai ia kahi e hō'ike ai i ka mana'o no ke komo 'ana o 'Amelika Hui Pū i loko o ka hana e pa'a ai ke aupuni kū'oko'a o ka lāhui Kanaka Maoli o Hawai'i nei. A 'o kekahi mea maika'i o ia mau hālāwai, ua mōakāka, 'a'ole makemake 'ia nā mana'o o 'Amelika Hui Pū ma ke kūkulu hou 'ana i ke aupuni a ua 'ike maka nā 'elele o ke aupuni pekelala.
A 'o ia ke kumu o ia po'o mana'o e kau a'ela i luna. 'A'ole i kūpono 'o Kana'iolowalu. A no kona 'ano a me kona mau pahuhopu e kū nei, e aho paha kona kapa 'ia 'ana 'o Kana'iolo 'ala'ala palu, no ka mea, he mea ia e holo ai kahi 'ōlelo kahiko, 'o ia ho'i, “Ahu ka 'ala'ala palu.” A 'o ka mana'o o ia 'ōlelo mai nā kūpuna mai, 'a'ohe waiwai iki o kahi mea. A pēlā nō 'o Kana'iolowalu e kū nei. 'O ka mana'o o olowalu, 'o ia ka hana pū 'ana, ke kani 'ana o nā leo he nui lehulehu i ka wā like, a me ka mana'o like paha, a no ka pahuhopu like nō paha. A 'o ia paha ka mea e kuhi nei ko 'oukou mea kākau, 'a'ole i kūpono ke kapa 'ia 'ana o ia papahana 'o Kana'iolowalu, 'oiai, i ka lohe 'ana i nā mana'o like 'ole i hō'ike 'ia aku nei ma ia mau hālāwai hō'ike mana'o, 'a'ole i olowalu nā leo no ka hana pū 'ana me 'Amelika Hui Pū 'Ia no ke ea o kākou. 'A'ole loa. A no laila e kau a'e nei kahi inoa hou ma luna, 'o ia ho'i, 'o Kana'iolo 'ala'ala palu.
Ho'okahi paha ala e pa'a pono ai ia inoa 'o Kana'iolowalu. A 'o ia ka loli 'ana o kona 'ano, ka hana a me nā pahuhopu, a like loa me ka mana'o o ka hapanui loa o nā kānaka i hō'ike mana'o aku nei ma ia mau hālāwai. Inā pēlā, a laila, he olowalu nō paha. E nānā aku paha i kahi wikiō ma ka YouTube, kahi e hō'ike mana'o ana 'o Kaleikoa Kaeo no ka pono 'ole o Kana'iolowalu. Eia mai ka inoa o ia wikiō “Kaleikoa Kaeo Maui OHA Mtg 051514 maui808films.” (Mahalo iā 'oe e Pono Kealoha no ke kau 'ana i ia wikiō.) E hele aku i ka pūnaewele a e nānā.
A no ia mau hālāwai hō'ike mana'o, he nui ka pilikia. 'O kekahi, he 'ekolu wale nō hola o kēlā me kēia hālāwai. A pau he 30 minuke i ka wehewehe 'ana o nā 'elele. No laila, he 'elua wale nō hola me ka hapa i koe. A 'o ka mea minamina loa, 'o ia ko Kahului, ua nui loa nā kānaka i hiki 'ole ke hō'ike mana'o i ke kani 'ana o ka hola 9:00, ka piha 'ana ho'i o ke kolu o ka hola. Akā, 'o nā kãnaka i hō'ike mana'o, ua nani wale. Ke lana nei ka mana'o, e hō'ike hou 'ia ma luna o ke kīwī ma ke kānela 49, e hele i olelo.org no ka 'ike.
Mahalo a nui e nā kānaka i hō'ike mana'o ma nā hālāwai, a inā 'a'ole 'oe i hō'ike mana'o, he hiki iā 'oe ke kākau leka a ho'ouna ma o ka leka ma ka helu wahi: Office of the Secretary, Department of the Interior, Room 7329, 1849 C Street NW, Washington DC 20240 (e ho'okomo 'ia ka helu hō'oia 1090-AB05 i loko o ke kino o ka leka, a e ho'ouna ‘ia paha ma ka pūnaewele ma www.regulations.gov.
———
E ho'ouna 'ia mai na ā leka iā māua, 'o ia ho'i 'o Laiana Wong a me Kekeha Solis ma ka pahu leka uila ma lalo nei:
>> kwong@hawaii.edu
>> rsolis@hawaii.edu
a i ‘ole ia, ma ke kelepona:
>> 956-2627 (Laiana)
>> 956-2627 (Kekeha)
This column is coordinated by Kawaihuelani Center for Hawaiian Language at the University of Hawai'i at Mānoa.


text:
For Saturday, May 25, 2013
POSTED: 01:30 a.m. HST, May 25, 2013
Synopsis: One more week to visit this year’s Maoli Arts Month (MAMo) exhibition at The ARTS at Mark’s Garage, titled “a” mini retort and curated by April A.H. Drexel. It is supported by PA'I Foundation, HAPA/The ARTS at Mark’s Garage and Karen and Eiko Kosasa.
———
Welina e nā makamaka heluhelu. Eia mai kahi leo paipai iā 'oukou, e naue aku i ke kaona no ka māka'ika'i 'ana aku i nā hana no'eau a kekahi mau Kānaka Maoli ma ka Hale Ka'a o Maleka. He ho'okahi wale nō pule i koe, a 'o ke aloha goodbye nō ia. 'O ka lā mua o Iune ka lā hope loa e hō'ike'ike 'ia ai ia mau hana no'eau ma laila. 'O kekahi o 'oukou, 'a'ohe paha manawa e hele aku ai, 'oiai, he hāiki wale nō ka manawa e hemo ai ia hale ka'a o Maleka, 'o ia ho'i, mai ka hola 12:00 o ke awakea a i ka hola 5:00 o ka 'auinalā, mai ka Pō'alua a i ka Pō'aono. A no laila, e wehewehe iki 'ia kekahi.
'O kahi mea minamina, e ka makamaka heluhelu, ke hele aku 'oe i laila, 'a'ole e 'ike ana ka maka i ka hana no'eau a Kapulani Landgraf i kapa 'ia 'o “Ka Maunu Pololoi.” 'O ia hana no'eau a Landgraf, he mau 'ūmi'i 'iole ia e kau a'e ana ma ka paia, me kona waiūpa'a e waiho wale ana me ka ho'owalewale 'ana aku i mea e pa'a pono ai kahi 'iole. 'Eā, e nā makamaka heluhelu, mai noho a poina, he mau hana no'eau kēia e nūnē ai a e piolo ai kākou i nā koho a kākou, ua lilo aku paha kākou a pa'a i kahi 'ūmi'i 'iole, a 'ūmi'i kanaka paha. A he aha lā ia waiūpa'a e waiho wale ana? He hana pa'akikī nō ke koho 'ana, a no laila nō i hana ai ia mau Kānaka Maoli i nei mau hana no'eau a hō'ike'ike 'ia aku ma ka Hale Ka'a O Maleka i mea ho'i e lilo ai i mea kama'ilio 'ia a i mea piolo 'ia nō ho'i. He mana'o paha ko Landgraf iā kākou, e maka'ala, e no'ono'o, e kūkākūkā.
A 'o kekahi hana no'eau, na Kūnane Wooton ia, a ua kapa 'ia 'o “E Hō'ai 'Ole 'Oukou.” He ki'i kanaka ia i kālai 'ia, a e moe ana, he poho ko nā lima, a he poho ko nā wāwae. A ua pa'a kona waha i ka 'aha a i ke kaula paha, kohu mea lā, e pāpā 'ia ana ke kanaka, 'a'ole e kama'ilio. Ua wehewehe 'ia ma ke kāleka, 'o ia hana no'eau a Wooton, ke hō'ike 'ia nei ke ālaina ma nā alahele e ho'omau ai kākou, nā Kānaka Maoli, i ka hana a ko kākou mau kūpuna, e like me ka mea e pono ai.
E huikala mai, e nā kānaka hana no'eau, 'a'ole i lawa ka lumi e kama'ilio 'ia ai nā mea a pau, akā, ua ulu nō ka hoi i nā mea a pau i hō'ike'ike 'ia ma “he” pane iki.
A mai nō a poina, e nā makamaka heluhelu, he mau hana no'eau ia e kū'ai 'ia nei. Ua lilo aku nei nō kekahi i ke kū'ai 'ia. A no laila, inā he wahi kū'ono hakahaka ko ka hale, e kū'ai paha i kekahi.
A mahalo iā 'oe, e April A.H. Drexel, ke kahu o nei hō'ike'ike hana no'eau. Ua maika'i wale kāu hana a me kou no'ono'o pono 'ana i ka hana e holo mua ai kākou. A mahalo nō ho'i iā 'oukou e nā kānaka hana no'eau nāna ia mau hana no'eau i ulu ai ka hoi a i piolo ai ka no'ono'o. A mahalo nui loa ho'i i nā mea kāko'o, 'o ia ho'i, 'o PA'I Foundation, HAPA/The ARTS at Mark’s Garage a me Karen lāua 'o Eiko Kosasa. Ke lana nei ka mana'o, e māhuahua kēia 'ano hō'ike'ike hana no'eau piolo no'ono'o a puni 'o Hawai'i nei.
———
This column is coordinated by Kawaihuelani Center for Hawaiian Language at the University of Hawai'i at Mānoa.


text: 1Taari, I a manga tuangkami te euangkerio are I taekinna nakoimi, are kam kaaki naba i nanomi, are kam tei naba iai, 2ao are kam kamaiuaki naba iai ngkana kam taua ni kamatoaa i nanomi; ma ngkana kam aki, ao a matebuaka ami onimaki. 3Bwa I moa n anganingkami i buakoni baika a kakannato te baere I anganaki naba: bwa E mate Kristo ibukin ara bure n ai aron taekana n te Baibara; 4E taunaki, ao E a manga maiu n te kateni bong n ai aron taekana n te Baibara; 5E nooraki irouni Keebwa, ao rimwi, irouia uaake tengauni ma uoman. 6Ao rimwi, E nooraki irouia taari aika nimabubua tabun n te tai ae ti teuana; ao mwaitin te koraki aei a boni maiu naba ngkai, ma iai tabemwaang ake a tia ni mate. 7Ao rimwi, E nooraki iroun Iakobo, ao rimwi, irouia taan tuatua ni kabaneia; 8ao i mwiia ni kabaneia, ao E nooraki naba irou, ngke kaanga ai aron te aomata ngai are e bungiaki i mwaain ana tai. 9Bwa moan te mangori ngai i buakoia taan tuatua, ao I aki tau bwa N na atongaki bwa te tia tuatua, ibukina bwa I bwainikiriina ana ekaretia te Atua. 10Ma n ana aakoi te Atua ao I riki n ai arou aei; ao e aki matebuaka ana aakoi nakoiu: bwa I mwakuri korakora riki nakoia taan tuatua akekei; ma tiaki ngai, bwa bon ana aakoi te Atua are irou. 11Ma ngaia aei, ngkana tao ngai ae I tataekina te euangkerio ke uaakekei, ma anne are ti tataekinna ao kam onimaki iai. 12Ngkana e taekinaki Kristo bwa E a tia ni manga maiu mai buakoia maate, ao e aera ngkai a taku tabemwaang i buakomi bwa akea manga-maiuia maate? 13Ma ngkana a aki manga maiu maate, ao nanona ngkanne bwa e tuai ni manga maiu Iesu; 14ao ngkana E tuai ni manga maiu Kristo, ao a matebuaka ara reirei, ao a matebuaka naba ami onimaki. 15Ti na ataaki naba iai bwa ti kewe n ara kaotioti ibukin te Atua, ngke ti kaotiotia bwa Ngaia ae E a manga kamaiua Kristo man te mate; ma ngkana e koaua bwa a aki manga kamaiuaki maate, ao nanona bwa E bon aki manga kamaiua Kristo. 16Bwa ngkana a aki manga kamaiuaki maate, ao nanona ngkanne bwa E tuai ni manga kamaiuaki Iesu. 17Ao ngkana E tuai ni manga kamaiuaki Iesu, ao a matebuaka ami onimaki, ao kam mena naba i buakon ami bure; 18ao a aki kamaiuaki naba te koraki ake a tia ni mate ake a onimakina Kristo. 19Ngkana arona bwa ti kaantaninga Kristo n ti te maiu aei, ao moani kananoanga ngaira i buakoia aomata ni kabaneia. 20Ma E a bon tia ni manga kamaiuaki Kristo mai buakoia maate, ao E riki bwa te bwai ni kakoaua i bukiia ake a tia ni mate bwa a na manga kamaiuaki naba man te mate. 21Bwa ngke e roko te mate iroun te aomata, ao boni mai iroun naba te aomata rokoni manga-maiuia maate. 22Bwa ngke e reke te mate irouia aomata ni kabaneia mai iroun Atam, ao ai aroia naba bwa a na bane n reke irouia te manga-maiu mai irouni Kristo. 23Ma iai baairean temanna ma temanna ngkana e a manga kamaiuaki mai buakoia maate: bwa Kristo moa, ao rimwi te koraki ake a onimakinna ngkana E roko; 24ao rimwi te toki, are E na anga iai te tautaeka Kristo nakon te Atua are te Tama, ngkana E a tia ni kamaunai aaro n tautaeka, ma n tau-aro nako, ma aeka ni mwaaka nako. 25Bwa E riai n uea Kristo ni karokoa te tai are E kabaneia iai ni kaakiia ana kairiribai i aani waena. 26Te kabanea ni kairiribai are na kamaunaaki bon te mate. 27Bwa ngke E taku bwa a bane bwaai ni kaakiaki i aani waena, ao e mataata iai bwa e aki kaakiaki i aana te Atua are e kaaki bwaai ni kabane i aani mwaakani Kristo. 28Ma ngkana a kabaneaki bwaai ni kaakiaki i aani mwaakani Kristo, ao Ngaia ae te Nati E na kaakiaki naba i aani mwaakan Teuare e kabane bwaai ni kaaki i aan te Nati, bwa E aonga n ataaki te Atua bwa Atuaia aomata nako, ao Atuani bwaai ni kabane. 29Bwa ngkana tiaki ngaia anne, ao a na aera ake a bwaabetitooaki i bukiia maate? Ngkana a bon aki manga maiu maate, ao a aera ngkai a bwaabetitooaki naba i bukiia? 30Ao bukin tera ngkai ti a boni kakaaitara naba ma taiani kaoanikai ni katoaa te aoa? 31Taari, I kaaitara ma te mate n te bong ae koraki! I riki n taekina aei ibukin nanou ni kamoamoa i bukimi i nanoni Kristo Iesu are ara Uea. 32Ngke arona bwa I un ma maan aika a tiritiri i Ebeto ao I bwaina te nano n aomata, ao tera manenana irou? Ngkana arona bwa a aki manga kamaiuaki maate, ao e kaangai te taeka n rabakau teuana, Ti na amwarake ma ni mooi, bwa ae ti na mate ningabong. 33Kam na tai burebureaki: aaro n i raorao aika a buaakaka a uru aroaro aika a riai. 34Kam na bwaina te iango raoi, ao tai bure; bwa iai temwaangina i buakomi aika a aki ataa te Atua; ao I taekina aei bwa kamamaeami. 35Ane e na kaangai temanna, A na kangaa ni manga maiu maate? Ao tera aron rabwataia ane a na roko iai? 36Te baba! E aki konaa n riki te baere ko unikia ngkana e aki mate moa; 37ao ane ko unikia bon tiaki te aroka ae e ikawai ma bon te uaa, ae tao uaan te uiita ke tao uaan te kai riki teuana; 38ao te Atua E angan te uaa anne te rabwata n ai aron nanona, ao E katoai uaa nako ma aron rabwataia. 39Tiaki te iriko ae ti te arona irikoni bwaai ni kabane aika a maiu; iai te aeka teuana i bukiia aomata, ao teuana i bukiia manin aon te aba, ao teuana i bukiia mannikiba, ao teuana i bukiia iika. 40Ao iai rabwata aika bwaini karawa ao rabwata aika bwain aon te aba; ma bon te tamaaroa teuana tamaaroani bwaini karawa, ao te tamaaroa teuana tamaaroani bwain aon te aba. 41Bon te tamaaroa teuana tamaaroan taai, ao teuana tamaaroan namwakaina, ao teuana tamaaroaia itoi; ma e kakaokoro tamaaroan te itoi teuana ma te itoi teuana. 42Ao ai aron naba manga-maiuia maate. E na mka te rabwata are e taunaki, ma ngke e a manga maiu, ao ai te rabwata ae e aki konaa ni mka. 43Akea tamaaroana ngke e taunaki, ma iai tamaaroana ngke e a manga maiu. Akea korakorana ngke e taunaki, ma iai korakorana ngke e a manga maiu. 44E taunaki bwa te rabwata ae bon te rabwata, ma ngke e a manga maiu ao ai te rabwata ae te rabwata n tamnei. Ngkana iai te rabwata ae bon te rabwata, ao iai naba te rabwata ae te rabwata n tamnei. 45Ao ai aron naba are e koreaki ni kaangai: Te moa n aomata are Atam bon te aomata ae e maiu; Te kabanea n Atam bon te tamnei ni kamaiu. 46Ma tiaki te rabwata n tamnei are e roko moa, bwa te rabwata ae bon te rabwata, ao rimwi te rabwata n tamnei. 47E riki te moa n aomata mai aon te aba, ao e karikaki man te tano; te Aomata are te kauoman boni mai karawa. 48Aron rabwatan te aomata are e karikaki man te ttano, bon aron naba rabwataiaaomata ake i aon te aba; aron rabwatan te Aomata are mai karawa, bon aron naba rabwataia aomata ake mai karawa. 49Ao ngkai ti katootoonga aron te aomata are e karikaki man te tano, ao ti na manga katootoonga naba aron te Aomata are mai karawa. 50Ao aio au taeka, taari: e aki konaa ni karekea uean te Atua te iriko ma te raraa, ao e aki konaa naba ni karekea te aki mka te mka. 51Noria, I tuangkami te bwai ae e raba: Ane ti na aki bane ni mate, ma ti na na bane n onikaki, 52n te tai ae moan te waekoa, n te rube ni mata, n tangin te kabanea ni bu. Bwa ane e na tangi te bu, ao a na manga kamaiuaki maate n aki konaa ni mka, ao ti na onikaki. 53Bwa e riai n oneaki te aro ni mka aei nakon te aki-mka, ao te aro ni maamate aei nakon te aki-maamate. 54Ao ngkana e a tia n onikaki te aro ni mka aei nakon te aki-mka, ao te aro ni maamate aei nakon te aki-maamate, ao e kakoauaaki iai te taeka are e koreaki ni kaangai: E tae ana kai te mate. 55Te Mate, e ngaa am tokanikai? Te Mate, e ngaa am bwai ni kaikoaki? 56Te bure boni ngaia ana bwai ni kaikoaki te mate, ao korakoran te bure bon te Tua. 57Ma E na katituaraoaki te Atua, are e anganiira te tokanikai iroun ara Uea are Iesu Kristo. 58Ma ngaia aei, tariu, aika kam tangiraki, kam na teimatoa, ao kam na aki toki ni kaakaraoi ana mwakuri te Uea, ngkai kam ataia bwa a aki matebuaka ami mwakuri ibukin te Uea.


text: 1Ngai te kai ae te kureebe ni koaua, ao Tamau te tia ribana. 2Te mwaanga ae e nim ma Ngai ae e aki uaa, ao E kanakoa; ao te mwaanga ae e uaa, E kaitiakia, bwa e aonga ni kariki uaana aika a mwaiti. 3Ao ngkami, kam a kaman tia ni kaitiakaki n te taeka are I a tia n atongnga nakoimi. 4Kam na teimatoa n nim ma Ngai, ao N na teimatoa n nim ma ngkami. Akea te mwaanga ae e konaa ni kariki uaa i bon irouna, ngkana e aki nim ma botona; ao ai aromi naba, kam aki konaa ni kariki uaa, ngkana kam aki nim ma Ngai. 5Ngai te kai ae te kureebe, ao ngkami mwaangana. Ane e nim ma Ngai, ao I nim ma ngaia, ao e na kariki uaa aika a bati; bwa akea te bwai ae kam konaa ni karaoia ngkana akea Ngai. 6Ane e aki nim ma Ngai, ao e teweaki nako n ai aron te mwaanga, ao e rai. A bobootaki aeka ni mwaanga aikai, ao a teweaki nako nanon te ai, ao a bue. 7Ngkana kam teimatoa n nim ma Ngai, ao a tiku au taeka i nanomi, ao kam na buubuti baika kam tangiri, ao a na reke iroumi. 8E neboaki Tamau n ami kariki uaa aika a bati, ao n rikimi bwa au reirei. 9I tangiringkami n ai aron Tamau ngkae E tangirai; kam na teimatoa n nim ma Ngai bwa e aonga n aki bua tangirami irou. 10Ngkana kam ongeaaba nakon au tua nako, ao e na bon aki bua mai irou tangirami; n ai arou ngkai I ongeaaba nakon ana tua nako Tamau, ao e aki bua tangirau irouna. 11I atongi baikai nakoimi, bwa e aonga n reke iroumi te kimwaareirei ae ti te bo ma ae e reke irou, ao bwa e aonga ni koro raoi kimwaareireimi. 12Aio au tua: kam na i tangitangiri, n ai arou ngkai I tangiringkami. 13Akea te tangira ae e korakora riki iroun te aomata nakon ae te anga maiuna i bukiia raona. 14Raou ngkami, ngkana kam karaoi baika I tuangkami. 15I aki manga atongngkami bwa tooro, bwa te toro e aki ataa ane e karaoia ana uea; ma I atongngkami bwa raao, ibukina bwa I a tia n tuangkami bwaai ni kabane ake I ongo iroun Tamau. 16Kam aki rineai; ma I rineingkami, ao I baairei ami mwakuri, bwa kam na nako ni kariki uaa aika a bati, ao a na aki mauna uaami; ma ngaia are ngkana iai te bae kam butiia iai Tamau n arau, ao E na anganingkami. 17I tuangkami aei: kam na i tangitangiri. 18Ngkana e ribaingkami te aba, ao kam na ataia bwa e a tia n ribaai i mwaain ae e ribaingkami. 19Ngkana ana bwai te aba ngkami, ao e na tangiringkami bwa e tangiriia ana bwai; ma ngkai tiaki ana bwai te aba ngkami, ao I rineingkami maiai, ao bon aei bukina ae e ribaingkami iai te aba. 20Kam na uringa te taeka are I atongnga nakoimi are e kaangai, E aki kakannato riki te toro nakon ana uea. Ngke a bwainikiriinai, ao a na boni bwainikiriningkami naba; ngke a ongeaaba nakon au taeka, ao a na bon ongeaaba naba nakon ami taeka. 21Ma ane a na karaoi baikai ni kabane nakoimi ibukin arau, bwa a aki ataa Teuare e kanakomaiai. 22Ngke tao I aki roko n taetae nakoia, ao a na akea irouia namakinani mwiin aia bure; ma ngkai, ai bon akea aonaia ibukin aia bure. 23Ane e ribaai, ao e ribaa naba Tamau. 24Ngke tao I aki karaoi i buakoia bwaai aika a aki kaakaraoaki ma rimoa iroun te aomata, ao a na bon akea irouia namakinani mwiin aia bure; ma ngkai, a a tia n noorai ma Tamau ao a ribaira. 25Ma e riki aei, bwa e na kakoroaki bukin te taeka are e koreaki ni kaangai n aia Tua: Akea bukin ribaau irouia. 26Ma ngkana E roko te Tia Buobuoki, are N na kanakomaia nakoimi mai iroun Tamau, ao E na kakoaua i bukiu. Boni Ngaia te Taamnei ibukin te koaua, are e nako mai iroun Tamau. 27Ao ngkami naba taani kakoaua, bwa kam a tia ni meemena irou mai moana.


text:
Te Wā o Te Huringa II (1900 – ki nāianei)
He hieke nō nāianei nā Te Aue Davis o Ngāti Maniapoto i whatu, ā, i hokona mai e te Whare Taonga i te tau 1997. I whakamaua e te Pirinihi Karauna o Hapani hei tohu o tōna mana, i tā rāua ko te Piriniha Karauna torotoro i Te Papa i 2002.
I ara ake te ngākau o Te Aue ki te mahi pākē neinei, i tana rongo i te kōrero a tōna kaumātua nō Otaua i Kaikohe mō te pai o te neinei ki te papare wai, ka kohia ana i te wā tika o te tau.
Ko te papa o te hieke he mea whatu ki te muka, e toru ngā momo hukahuka kua whatua ki roto. Nō te neinei ngā hukahuka whero. He papare wai ēnei. I ēnei momo pākē, kei te whāia ngā tikanga tuturu, ā, he pīngao kōmā, koura kē ngā hukahuka.


text:
For Saturday, August 18, 2012
POSTED: 01:30 a.m. HST, Aug 18, 2012
LAST UPDATED: 06:31 p.m. HST, Aug 24, 2012
Synopsis: Indigenous peoples meet in Montana to “make medicine” for us to heal. And a part of a poem by Jennifer Greene sums up that experience beautifully. (The poem was translated into Hawaiian.)
———
Welina e nā makamaka heluhelu. Ua pōmaika'i ko 'oukou mau mea kākau i ka hele 'ana aku nei i Monakana i kēlā pule aku nei me kekahi mau hoa hana no ka launa pū 'ana me kekahi mau Kānaka 'Ōiwi o 'Ailana Honu e alu like nei ma ka hana 'ana i “lā'au” e ola ai kākou a me nā pua a kākou o kēia hope aku. He keu ia hālāwai 'ana a ka maika'i. A ua mōakāka nō ka 'i'ini o nā mea a pau ma laila e ola , e holomua, e pono nā Kānaka 'Ōiwi o ka Mokupuni Honu a me nā Kānaka Maoli o Hawai'i a me nā kānaka a pau paha.
'O kekahi mea i mōakāka, 'o ia ka 'ike like 'ana o ke Kanaka 'Ōiwi o ka Mokupuni Honu a me ke Kanaka Maoli o Hawai'i i ka pilikia i ka ho'okolonaio 'ia 'ana mai. A pēlā pū nō me nā lāhui 'ōiwi he nui.
Akā, ke hui pū kākou me ko kākou lāhui pono'ī a ke lohe 'ia ko kākou mau leo a me nā mo'olelo, a pēlā pū me nā lhui 'öiwi o n 'äina like 'ole, 'o ia ho'i ke kūkkükä 'ana me n hoa 'alo 'nea, e like me ka hana ma ia 'koakoa 'ana o mkou ma Monakana, he lā'au ia e ola ai kkou, e pono ai kkou a me n pua e mohala nei a e mohala ana ma kia hope aku.
'A'ole lawa kahi o kia kolamu nei e hō'ike i ka maika'i o ka hana ma Monakana, a no laila, ua huki 'ia maila kekahi mele poema a kekahi o n wähine Salish (Klika) ma ia hui 'ana i haku ai. 'O Jennifer Greene kona inoa. He keu ua mele nei a ka nani, a he 'oia'i'o n ho'i. Mahalo a nui e Jennifer. 'A'ole n i like ka nani o ua mele nei me kona nani ma ka 'lelo i haku 'ia ai, akā, ma muli o ka p 'ana o ka na'au i ka lohe 'ana a i ka heluhelu 'ana i ia mele poema, komo ihola ka makemake i loko o mua nei, e pa'i 'ia ma nei kolamu npepa. He hapa wale n këia o ke mele poema a Jennifer a penei ia.
TOGETHER
'O käkou ke hui pū, he u'i me ka ikaika.
'O nä hökü like ka malu a me ke alaka'i.
Pehea lä käkou i känalua ai i ko käkou u'i i ka nänä aku i ko kākou mau kuahiwi, a i ka au'au paha i ko käkou wai?
Pehea lä käkou i känalua ai i ko käkou ikaika, 'oiai, ua 'oi aku ka ikaika o ka hau a me ke au o ke kai ma mua o ke kanaka aloha 'ole iā käkou?
Ke lohe käkou i ka leo honehone o ka makani ma nä kumu lä'au
pehea lä i poina ai iā käkou ka pono o ko käkou ola 'ana ma ka honua nei?
'O käkou këia wai. 'O käkou këia 'äina. He oia mau nō käkou. Ua hui pū. Ma nä hökü o ka lani kkou i pili pū ai. A ma ke aloha kākou i pili pū ai.
>>><<<
Ua nui kä mahalo o mäkou, nä Känaka Maoli o Hawai'i i launa pū me ia mau Känaka 'Ōiwi o ka Mokupuni Honua. Mahalo iä 'oe, e Julie Cajune, no ka ho'okele 'ana i ka wa'a, 'oiai käkou ma laila, a mahalo ho'i i nä Känaka nona nä lima e lauhoe ana i ke kä, i ka hoe, i ka hoe, i ke kā, a pae aku i ka 'äina.
———
This column is coordinated by Kawaihuelani Center for Hawaiian Language at the University of Hawai'i at Mānoa.


text:
Heoi, hei tā te Perehitini ō mua ō Reipa, ā Mike Williams, kāore e kore, nā te whakaūnga mai ō David Shearer hei kaiārahi i ā Reipa, ka whai whakaaro ngā kaipōti Māori ki te tautoko i ā Reipa.
E mea ana ētahi mātanga tōrangapū, hei te Hui-tanguru ā tēra tau, ka ara ake anō ā David Cunliffe ki te wero i ā Shearer mō te tūranga kaiārahi, engari, hei tā WIlliams, e kore tērā e tūtuki i ā Cunliffe ināianei.
Hei tā Willliams, ko te mea pai ināianei, ka haere ā Shearer ki ngā hui Māori nui pērā i ā Raatana hei te tīmatanga ō te tau hou, me te tautoko ā te rōpū whānui.
Copyright © 2013, Uma Broadcasting Ltd


text:
For Saturday, July 7, 2012
POSTED: 01:30 a.m. HST, Jul 07, 2012
Synopsis: Drivers need to pay attention on the freeway and to realize that an ambulance isn’t clearing the way for them.
———
Aloha mai e nā makamaka o Kauakūkalahale mai ka lā hiki a ka lā kau. 'O ke kauwela kēia, akā, 'o ia mau nō ka nui o nā ka'a ma ke alaloa. A no laila i mana'o ai ko 'oukou mea kākau i ke kumuhana o kēia lā, 'o ia ho'i ka maka'ala 'ana i ka wā e kalaiwa ai a me ke 'ano kalaiwa 'ana e pō'ino 'ole ai ke ola.
Ma ka lā 13 o Kepakemapa o ka makahiki 'elua kaukani 'umikumamākahi, ua make ihola kekahi māka'i, 'o Eric Fontes kona inoa. Ua ho'oku'i akula kekahi kalaka i kekahi mau ka'a māka'i e kū ana ma ka'e o ke Alaloa 'o Farinatona, ma 'ane'i mai o Ko 'Olina. A 'o Fontes kekahi i ho'oku'i 'ia a i kona wā e lawe 'ia aku ana i ka haukapila, ua make ihola 'o ia.
A i kēia makahiki nei, ma ka lā 21 o Ianuali, ua make hou kekahi māka'i i ka ho'oku'i 'ia, 'oiai 'o ia e kū ana ma ka'e o ke alaloa, 'o Garret Davis kona inoa.
I make ua mau māka'i nei i ka palaka paha o nā kānaka i ka wā e kalaiwa ana. A he mau pilikia hou kai 'ike 'ia e ko 'oukou mea kākau i nā pule i hala iho nei. Eia mai ka mua, kohu mea lā, 'a'ohe ka'a e ho'ēmi ana i kona holo me ke kau pū paha ma ka'e o ke alaloa i ka wā e kani ana ke oeoe o ke ka'a lawe ma'i. A 'a'ole wale nō ma ke alaloa, ma nā alanui nō ho'i o ke kaona, kāka'ikahi nā ka'a e ne'e ana i loa'a kahi ala e hele ai ke ka'a lawe ma'i. E 'ōlelo mai paha kekahi, “'A'ole e hiki ke lohe 'ia ke kani oeoe, ua pa'a loa nā puka aniani, a e wawā ana ka lekiō. Pehea lā e lohe 'ia ai ke kani o waho o ke ka'a?” He nīnau maika'i nō ia, a eia mai kahi pane, inā 'a'ole hiki ke lohe 'ia nā kani o waho, e ho'ēmi 'ia iho ka leo o ka lekiō, a e 'u'u iho paha i ke aniani a hāmama. 'Eā, inā e kani ana ke oeoe o ke ka'a lawe ma'i, aia paha kahi kanaka ma ke kūlana kūkonukonu a kūpiliki'i paha, a he pono ke hiki koke aku 'o ia i ka haukapila. He mea 'ole ka hau'oli o ka pepeiao i ka lohe 'ana i ke mele hō'oni'oni kino hou.
A eia mai kekahi pilikia, a he mea hou loa paha kēia, 'a'ole i 'ike ko 'oukou mea kākau i kēia ma mua, 'akahi nō a 'ike 'ia aku i kekahi mau mahina i hala aku nei. Ma ke alaloa nō, 'o ia ho'i, i ka ne'e 'ana aku o nā ka'a a loa'a kahi ala e hele ai ke ka'a lawe ma'i, a i ke kā'alo 'ana aku o ke ka'a lawe ma'i, 'o ka hahai pono akula nō ia o kekahi ka'a ma hope pono me ka holo nui 'ana. E kuhi ana paha ka mea kalaiwa he makana ia ala māla'ela'e nāna. 'A'ole pēlā. He hana paha ia e pō'ino ai ke ola o kekahi. Maika'i paha ke kau ka pahu pa'i ki'i ma ke pani puka o hope o ke ka'a lawe ma'i, i mea e pa'i 'ia ai ke ki'i o ke kanaka nāna e hana pēlā.
A eia mai kahi leo noi, inā hana 'oukou pēlā e nā makamaka heluhelu, e ho'ōki 'ia iho ia hana, a inā he hoa a 'ohana paha kou e hana ana pēlā, e nuku aku iā ia me ka 'ōlelo 'ana aku, 'a'ole e hana pēlā o ulia auane'i.
'O ia ihola kahi mana'o o ko 'oukou mea kākau. Mahalo iā 'oukou i ka heluhelu 'ana mai. Ke ho'i aku nei ko Mānana keiki, ua ahiahi.
———
E ho'ouna 'ia mai na ā leka iā māua, 'o ia ho'i 'o Laiana Wong a me Kekeha Solis ma ka pahu leka uila ma lalo nei:
>> kwong@hawaii.edu
>> rsolis@hawaii.edu
a i ‘ole ia, ma ke kelepona:
>> 956-2627 (Laiana)
>> 956-2627 (Kekeha)
This column is coordinated by Kawaihuelani Center for Hawaiian Language at the University of Hawai'i at Mānoa.