text: 1E rin Iesu i Ieriko, ao E ri nuukana. 2Ao nooria, iai te aomata temanna ae arana Takaio, ae mataniwiia taan anai taekiti, ao e kaubwai. 3E kan noora Iesu bwa tera aron taraana, ma e aki konaa i bukiia aomata aika mwaiti, ao ngaia, te aomata ae e uarereke. 4Ma ngaia are e biri ri moa ao e tamwarakea te kai ae te tukumorea bwa e na noora Iesu ngkana E ri kekei. 5Ao ngke E roko Iesu n te tabo arei, ao E tara rake, ao E nooria, ao e kaangai nakoina, Takaio, bareiko ruo; bwa e riai bwa N na tiku n am auti n te bong aei. 6Ma ngaia are e barekia n ruo, ao e butimwaaea Iesu ma te kimwaareirei. 7Ao a bane ni ngurengure aomata ake a nooria, ao a kaangai, E nako n rin bwa E na iruwaanaki iroun te aomata ae te tia bure. 8Ao e tei Takaio, ao e taku nakon te Uea, Noria, te Uea, N na anga nako iteran au bwai nako nakoia akana aki kaubwai; ao ngkana I a tia n anaa te bwai teuana mai iroun temanna n te aro ni baabakanikawai, ao N na manga kaokia nakoina ni kaaua te tai mwaitina. 9Ao E taku Iesu nakoina, E a kamaiuaki te utu aei n te bong aei bwa ngaia natin naba Aberaam teuaei. 10Bwa E roko Natin te Aomata bwa E na ukoukoriia akana bua ao E na kamaiuiia. 11Ngke a tabe n ongoraa aomata ni baikekei, ao E a manga reita nako ana taeka Iesu n te rongorongo ni kabootau, ibukina ngke e a kaan ma Ierutarem, ao ibukina ngke a taku n aia iango bwa e na karina ni kaoti Uean te Atua. 12Ma ngaia are E taku, E nako te mataniwi temanna nakon te aba are e raroa bwa e na kaueaaki iai, ao e na manga okira mwengana. 13Ma i mwaaini mwanangana, ao e weteiia ana toro aika tengaun, ao e anganiia tebwina te mina ao e taku nakoia, Kam na kaboonganai baikai ni bitineti iai ni karokoa okiu. 14Ma e ribaaki teuarei irouia ana aomata, ao a kanakoia taan taetae i bukiia bwa a na ri mwiina, ao a na atongi taeka aikai n te aba are e mena iai teuarei: Tiaki tangira teuaei bwa e na uea i aora. 15Ngke e a oki, i mwiin reken te nakoa n uea irouna, ao e tua bwa a na weteaki nakoina tooro ake e a tia n anganiia te mwane, bwa e aonga n ataia bwa tera aia raka ae a karekea n te bobwai. 16E kaoti te moa n aomata i matana, ao E taku, Te uea, am mina are teuana e a tia ni karekea tebwina te mina riki. 17Ao ngaia e taku nakoina, E nako raoi am mwakuri, te toro ae ko raoiroi ngkoe! Ngkai ko a tia ni kakaonimaki n ae e rangi n uarereke, ao ko na mataniwi i aon tebwina te kaawa. 18Ao e roko te kauoman, ao e taku, Te uea, am mina are teuana, e a tia ni karekea nimaua te mina riki. 19Ao ngaia e taku nakoina, Ao ngkoe naba ko na mataniwi i aon nimaua te kaawa. 20Ao e roko are temanna ao e taku, Te uea, ao aei am mina, ae I niiria ni kaawakinna n te kunnikai; 21bwa I maakuko, bwa te aomata ae ko matoatoa ngkoe; ko kareke am bwai mani mwiin aia mwakuri aomata, ao ko bobooti uaa n taabo ake ko aki unuuniki iai. 22Ao ngaia e taku nakoina, Te toro ae ko buaakaka, N na kabuaakakako man am taeka akana nako mai wiim! Ko ataia bwa te aomata ngai ae I matoatoa bwa I kareke au bwai mani mwiin aia mwakuri aomata ao I bobooti uaa n taabo aika I aki unuuniki iai. 23E aera ngkanne ngkai ko aki karina au mwane n te bangke ao I a anaia ma rakana n rokou? 24Ao e taku nakoia aomata ake a teitei i rarikina, Kam na anaa te mina mai irouna, ao angan teuare iaiirouna tebwina te mina. 25Ao a kaeka ni kaangai, Te uea, e a kaman reke irouna tebwina te mina! 26I taku nakoimi bwa ane iai ana bwai ao e na anganaki riki; ao ane akea ana bwai ao e na anaaki mai irouna ane iai irouna. 27Ao i bukiia taan ribaai akanne, akana a aki tangirai bwa N na tautaeka i aoia, kairiia mai, ao tiringiia i matau. 28Ao ngke E a tia Iesu n atongi baikekei, ao E ri moa n nako Ierutarem. 29Ngke E a kaaniia Betebwake ma Betania, i rarikin te maunga are arana Oriweta, ao E kanakoia uoman ana reirei, 30ao E taku nakoia, Kam na nako n te kaawa ane i mwaaimi; ao ngkana kam rin iai, ao ane kam na noora iai te aati te teei ae e rooaki, ae e tuai n toka te aomata i aona; kabwaraa ao kairia mai. 31Ao ngkana e titirakiningkami te aomata ni kaangai, E aera ngkai kam kabwaraa? Ao kam na kaangai, E tangiria ara Uea. 32A nako uaake a tuangaki ao a kunea aron are E atongnga nakoia. 33Ngke a kume ni kabwaraa roon te aati te teei, ao a titirakinaki irouia uaake aia man te aati, ni kaangai, E aera ngkai kam kabwaraa roon te ati te teei? 34Ao ngaiia a kaeka ni kaangai, E tangiria ara Uea. 35Ao a kairia nakon Iesu; a kaaki kunnikaiia i aon te aati te teei, ao a katokaa Iesu iai. 36Ngke E toka i aon te aati ao E waaki i aoni kawaina, ao a taakini kunnikaia aomata ni kawenei i nanon te kawai. 37Ngke E a kaan ma Ierutarem, n te tabo are e mena iai te kawai are e ruo rikaaki man te maunga are Oriweta, ao a bane ni kimwaareirei ana reirei aika bati ao a kamoamoaa te Atua n te bwanaa ae e korakora ibukini mwakuri ni kabane ake a kamiimii ake a a tia n noori, 38ao a kaangai, E a kabwaia te King ae e roko n aran te Uea! Te raoi i karawa ao te neboaki ike moan te rietaata. 39Ao a taku nakoina Bwaritaio tabemwaang ake a mena i buakoia te mwaiti n aomata akekei, Te Tia Reirei, Ko na takuiia am reirei. 40Ao E kaekaia ni kaangai, I taku nakoimi, bwa ngkana a na aki karongoaa, ao ane a na takaarua atiibu iai. 41Ngke E a kaan riki Iesu ma te kaawa ao E taraia, ao E tangi nanona ibukina bwa E nanoangaia, 42ao E taku, Ko bia atai, n te bong aei, kawai ake e na reke iai te rau! Ma a karabaaki ngkai mai matam. 43Bwa ane a na roko iroum boong ake a na karaoa iai te o am kairiribai man tanon rarikim ae a katabukirakea ni katoobibiiko, ao ane a na otabwaniniiko, ni buakaniko mai rarikim nako, 44ao ane a na boouaiko i aontano, ngkoe ma ake a maeka i nanon oom, ao bon akea te atiibu teuana ae a na katikua n arona, ibukina bwa ko aki ataa te tai are E kawariko iai te Atua bwa E na kamaiuko. 45Ao E rin Iesu n te umwantabu, ao E kakioia nako aomata ake a kabooi nako aia bwaai iai, 46ao E taku nakoia, E koreaki ana taeka te Atua ae e kaangai, E na riki au auti bwa te tabo n taromauri; ma ngkami kam a tia ni karaoia bwa nneia taani kamwarua ni karabaiia. 47Ao E reirei Iesu n te umwantabu n te bong ae koraki. A ukoukora aroni kamateana ibonga ake mataniwi ma taani koroboki ao mataniwiia aomata, 48ma akea te kawai teuana ae a konaa ni karaoia iai, bwa a bane aomata ni kan ongoraa irouna.


c: text/html

text: 1Te moani bwai ae e kakaawaki bon au buubuti bwa a na iai taian tataro ni buubuti ma n onnon, ao ni katituaraoi naba i bukiia aomata ni kabaneia; 2ibukia ueea ma mataniwi aika a kakannato ni kabaneia, bwa ti aonga n rau ma n aki kaberoroaki n arora ni kaota karinean te Atua, ao n arora aika a riai nakoia aomata. 3E raoiroi aei ao e riai i matan ara Tia Kamaiu ae te Atua; 4ae E tangiriia aomata ni kabaneia bwa a na kamaiuaki, ma n ataa te koaua ae e kaangai, 5Bwa ti temanna te Atua, ao ti temanna naba te tia raoi i marenan te Atua ma aomata, bwa te aomata are Kristo Iesu, 6are e anga Ngaia ibukini kainaomataaia aomata ni kabaneia. E a kaotia n arona anne bwa te bwai ni kakoaua n taina ae e riai ibukin nanon te Atua n tangiriia aomata ni kabaneia bwa a na kamaiuaki; 7ao anne bukin ae I rineaki iai bwa te tia katanoataa taekana, te tia tuatua, ao te tia reireiia aomata aika tiaki I-Iutaia taekan te onimaki ma te koaua. I atonga te koaua, I aki kewe. 8Ma ngaia ae I tangiriia mwaane bwa a na arori baiia aika a aki karaoa ae e buaakaka ao a na tabeki rake n tataro n taabo nako, n aki un ma n aki kauntaeka. 9I tangiriia naba aine bwa a na kunnikainiia n te kunnikai ae e riai ae a na aki taekinaki ni kamoamoaaki iai; ao a na tai kunnikainiia ni kunnikai aika a bo-buaka; 10ma a na katamaaroaiia ni mwakuri aika a raraoi, bwa bon te bwai ae e riai irouia aine aika a tabu bwa Kristian ngaiia. 11E na reirei te aine ma e na aki karongoaa, ao e na aan-taeka. 12I aki kariaia te aine bwa e na anga reirei, ke e na iai mwaakana i aoia mwaane, ma e riai ni kainabwaabu. 13Bwa e karaoaki moa Atam, ao rimwi Ewa; 14ao e aki mwaamwanaaki Atam, ma e mwaamwanaaki te aine, ao e riki bwa te tia riaon ana tua te Atua. 15Ma e na kamaiuaki ni bungian natina, ngkana e teimatoa i nanon te onimaki ma te tangira, ao ni bwaina te maiu ae e itiaki ma n nanowanawana.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Ka Moui Taengatá?
Pātai: Ka Moui Taengatá?
Whakautu: E whakaatu ana i te Biblia te ara mārama ki te ora tonu. Tuatahi, e ti'a ia tatou ia ite e kua hara matou ki a te Atua: "Hoki kua hara katoa, me te hinga poto o te kororia o te Atua" (Roma 3:23). Kua mahi nga mea e kino ana ki te Atua, i hanga ia tatou tika o te whiu matou katoa. Mai ta tatou hara katoa e te mutunga ki te Atua tonu, he rawaka anake he whiu tonu. "Ko nga utu o te hara he mate, ko te mea homai noa a te Atua, ko te ora tonu, i roto ia Ihu Karaiti to tatou Ariki" (Roma 6:23).
Heoi, ka a Ihu Karaiti, i te hara ore (1 Pita 2:22), Tama mure ore a te Atua, i te tangata (John 1:1,14), ka mate ki te utu i to tatou utu. "Whakaatu te Atua i To'na aroha no tatou i roto i tenei: ia tatou ano e hara ana, ka mate a te Karaiti mo tatou" (Roma 5:8). Ka mate a Ihu Karaiti i runga i te ripeka (John 19:31-42), tango i te whiu e tika matou (2 Kolinitoó 5:21). E toru nga ra i muri mai ka whakatika ia i te hunga mate (1 Kolinitoó 15:1-4), whakamatautau ana i runga i te wikitoria hara, me te mate. "I roto i tana mahi tohu e nui kua hoatu e ia whanau hou ki roto ki te tumanako ora ia tatou i roto i te aranga mai o Ihu Karaiti i te hunga mate" (1 Pita 1:3).
Na te whakapono, me te huri tatou i to tatou te pakirehua e pā ana ki te Karaiti - ko wai te mea e ia, i mea ai ia, me te aha - no te ora (Mahi 3:19). Ki te waiho tatou i to tatou faaroo i roto i a ia, e whakawhirinaki ana tona mate i runga i te ripeka ki te utu mo o tatou hara, ka murua tatou me ia farii i te fafauraa no te ora mure ore i roto i te rangi. "Aroha mai te Atua i te ao, homai ana e ia tana Tama anake kotahi me te kia te tangata e whakapono ana ki a ia e kore e ngaro, engari i te ora mure ore" (John 3:16). "Ki te whakaae koe ki tou mangai, 'a Ihu, ko te Ariki,' me te whakapono i roto i to koutou ngakau e te Atua i te hunga mate ia, ka e koutou ora" (Roma 10:9). Te whakapono anake i roto i te mahi ka oti o te Karaiti ki runga ki te ripeka, ko te ara pono anake ki te ora tonu! "No te mea i te aroha noa i whakaorangia ai koutou, i roto i te whakapono - me te kore o koutou, ko te reira te mea homai o te Atua tenei - e kore e mahi, kia taea e kore tetahi whakamanamana" (Epeha 2:8-9).
Ki te hiahia koe ki te whakaae a Ihu Karaiti rite tou Faaora, he konei he inoi tauira. Kia mahara, i mea i tenei inoi ranei tetahi atu inoi e kore e whakaora ia koe. Anake te whakawhirinaki i te reira i roto i te Karaiti e taea e whakaora ia koutou i te hara. Ko noa tenei inoi i te huarahi ki te whakapuaki i te Atua ki a koutou i roto i te whakapono ia me te whakawhetai ia mo te whakarato hoki to koutou whakaoranga. "Te Atua, e mohio ana ahau e kua hara ahau ki a koutou me te whiu tika. Otira ka mau a Ihu Karaiti i te whiu e tika ahau na e na roto i te whakapono i roto i a ia i taea e ahau te muru. E ahau toku whakawhirinaki i roto i koe mo te whakaoranga. Mauruuru e koe mo tau te aroha noa me te faahiahia te faaoreraa hara - te homai o te ora mure ore! Amine!"
Kua hanga koutou i te whakatau mo te Karaiti no te mea o te mea i korerotia na e koe i konei? Ki te pera, pāwhiria te "Kua whakaae ahau ki a te Karaiti i tenei ra" pātene i raro iho nei.
Hoki ki te whārangi kāinga Maori
Ka Moui Taengatá?


text:
Te Ruki Kawiti
Ko Te Ruki Kawiti (1770-80?-1854) nō Ngā Puhi, he tino rangatira, he toa tū taua, he mōhio ki te whakahaere pakanga. I te tau 1840, ka hainatia e ia Te Tiriti o Waitangi. I te 11 o Māehe 1845, ka tū tahi ia me Hone Heke i Kororāreka ki te whakawātea i te huarahi ki te puke ki Maiki, kia taea ai te tapahi i te pou haki. Ko te topenga whakamutunga tēnei, te topenga tuawhā.
I te wā o te pakanga i Te Tai Tokerau (1845-46), ka uru ngā ope a Kawiti rāua ko Heke ki te whawhai ki ngā hōia o Ingarangi. Nō te wā i tae mai a Kāwana Hōri Kerei i te 1845, ka māmingatia ngā hōia o Ingarangi e Kawiti ki te pā o Ruapekapeka, ka whakarērea te pā, ā, ahakoa ehara i te wikitōria mō te taha Ingarihi, ka noho a Kawiti rāua ko Heke ki te hohou i te rongo. Ka kitea i konei ngā pūkenga a Kawiti ki ngā tikanga kawe riri me tana mōhio ki te hanga pā tūwatawata.
Ka hemo ia i Waiomio i te 5 o ngā rā o Mei, 1854.
Tohutoro[edit | edit source]
- Ngā Tāngata Taumata Rau URL:NZDB


text:
For Saturday, April 7, 2012
POSTED: 1:30 a.m. HST, Apr 7, 2012
Synopsis: What does being an “official language” mean? Perhaps the state needs to take action so that Hawaiian really is an “official language.”
———
Welina e nā makamaka heluhelu mai ka moku o Keawe a i Ni'ihau o Kahelelani, kahi e kū nei ka 'ōlelo Hawai'i, 'o ia kekahi o nā 'ōlelo kūhelu o ka moku'āina 'o Hawai'i. A 'o ia ka mea i ulu a'e ai kahi nīnau, he 'ōlelo kūhelu kā ka 'ōlelo Hawai'i no ka moku'āina 'o Hawai'i?
Ke nānā aku kākou i ke 'ano kūhelu o ka 'ōlelo haole, he nui nō kona mana. 'O nā palapala aupuni a pau, ma ka 'ōlelo haole nō. A pēlā pū nō me nā palapala o nā kūlanakauhale. Kohu mea lā, 'a'ohe wahi mana o ka 'ōlelo Hawai'i, kekahi o nā 'ōlelo kūhelu. E kala loa ka 'ōlelo Hawai'i i lilo ai he 'ōlelo kūhelu no kēia moku'āina nei, i ka makahiki 1978 nō. A no laila nō i kupu a'e ai kahi nīnau a ko 'oukou mea kākau, 'o ia ho'i, no ke aha i ho'olilo 'ia ai ka 'ōlelo Hawai'i i 'ōlelo kūhelu?
E pane mai paha kekahi, “Mai nō a nīnau mai i ia nīnau. E 'ole ia paukū o ke Kumu Kānāwai o Hawai'i, ho'okumu 'ia ai nā kula kamali'i a me nā kula kaiapuni. 'Eā, inā 'a'ole i pāku'i 'ia ia paukū ma ke Kumu Kānāwai, inā 'a'ole i loa'a ke kula kaiapuni i kēia mau lā.” A he 'oia'i'o nō ia mau 'ōlelo, akā, 'a'ole ia he mea e kāpae 'ia ai ka nīnau ma ka 'ao'ao. 'Oiai na'e, aia nō nā kula kaiapuni ke kū nei, a ke a'o 'ia nei nā pua a kākou ma ka 'ōlelo a nā kūpuna, 'a'ole nō paha i ho'olako pono ke aupuni i ia mau kula kaiapuni e like ai a like me nā kula aupuni. 'O ia nō kekahi mea e pono ai ka ho'okō 'ia 'ana a'e o ka Paukū XV o ke Kumu Kānāwai o Hawai'i.
A he nui hou aku nō nā hana. 'O kekahi, 'o nā palapala a pau o ke aupuni moku'āina a me ke kūlanakauhale paha, he pono ke hana 'ia ma nā 'ōlelo kūhelu a i 'elua, 'o ia ho'i, 'o ka 'ōlelo Hawai'i a me ka 'ōlelo haole. E lele koke paha ka hauli o nā kānaka ho'okae i ka Hawai'i i ka lohe 'ana i ia 'ōlelo me ka 'uā pū 'ana a'e paha, “He keu 'oe a ka na'aupō, e kēnā mea kākau, no ke aha lā e kākau 'ia ai nā palapala a pau ma ka 'ōlelo Hawai'i? 'O ka 'ōlelo haole ka 'ōlelo mana o ka hapanui o nā kānaka o kēia moku'āina nei.”
A 'o ia nō ka pilikia, 'o ka no'ono'o 'ana o ka hapanui o nā kānaka, 'o ka 'ōlelo haole ka 'ōlelo mana. I mana ka 'ōlelo haole i nā kānaka puni i ka 'ōlelo haole. A i mea e pau ai ia kuhihewa 'ana iā He'eia, e ho'ololi 'ia ka hana e kū nei a like ke kūlana o ka 'ōlelo Hawai'i a me ka 'ōlelo haole. Inā e kākau 'ia nā palapala aupuni a pau o Hawai'i nei ma ka 'ōlelo Hawai'i, he mea ia e māhuahua ai nā 'oihana 'ōlelo Hawai'i. A ke 'ike 'ia aku ka māhuahua o ia 'ano 'oihana, e no'ono'o nā kānaka, he maika'i ke a'o 'ana i ka 'ōlelo Hawai'i, a e māhuahua auane'i nā kānaka 'ōlelo Hawai'i.
A 'o kekahi mea nui, 'o ia ho'i, e hana 'ia paha he kānāwai e koi ana i nā luna aupuni, nā lunamaka'āinana a me nā kenekoa, a pēlā aku, e a'o mai i ka 'ōlelo Hawai'i. A i 'ole ia, he pono ke like a like ka helu o nā luna aupuni 'ōlelo Hawai'i, a pēlā pū nō me nā luna aupuni 'ōlelo haole. A laila, e 'ike 'ia nō ka 'ai a nā u'i.
(E ho'omau 'ia aku)
———
E ho'ouna 'ia mai na ā leka iā māua, 'o ia ho'i 'o Laiana Wong a me Kekeha Solis ma ka pahu leka uila ma lalo nei:
>> kwong@hawaii.edu
>> rsolis@hawaii.edu
a i ‘ole ia, ma ke kelepona:
>> 956-2627 (Laiana)
>> 956-2627 (Kekeha)
This column is coordinated by Kawaihuelani Center for Hawaiian Language at the University of Hawai'i at Mānoa.


text: 1Ngke E tia Iesu n atongi baikai, ao E tara rake nako karawa, ao E taku, Tamau, e a roko te aoa; kaota mimitongin te Nati, bwa E aonga ni kaota mimitongim te Nati. 2Bwa Ko a tia n anganna te mwaaka i aoia aomata ni kabaneia, bwa E na anga te maiu are e aki toki nakoia ni kabane ake Ko anganna. 3Ao aio aron reken te maiu are e aki toki: bon te ataiko bwa ti Ngkoe ae te Atua ni koaua, ao te ataa Iesu Kristo, ae Ko kanakomaia. 4I a tia n neboiko i aon te aba, ni katiaan te mwakuri are Ko anganai bwa N na karaoia; 5ao ngkai, Tamau, Ko na kamimitongai ike Ko mena iai, n te mimitong are mimitongiu ma Ngkoe, ngke e tuai ni karikaki aonnaba. 6I a tia ni kaota aram nakoia aomata aika Ko anganai mai buakon te aba; bon am bwai ngaiia, ao Ko anganai, ao a ongeaaba nakon am taeka. 7A ataia ngkai bwa bwaai ni kabane aika Ko a tia n anganai, boni mai iroum; 8bwa I a tia n tuangiia taeka ni kabane ake Ko tuangai, ao a kaaki i nanoia, ao a ataia bwa ngaia e koaua ae I nako mai mai iroum; ao a kakoauaa ae Ko kanakomaiai. 9I tataro i bukiia; I aki tataro ibukin te aba, ma I tataro i bukiia aika Ko anganai, bwa am bwai ngaiia. 10Am bwai au bwai ni bane, ao au bwai am bwai; ao I neboaki irouia. 11Ao ngkai, N nangi nakoim; N nang aki tiku ni maan i aon te aba, ma a na tiku ngaiia i aon te aba. Tamau ae Ko Raoiroi, kaawakiniia ni mwaakan aram, ae te ara are Ko anganai, bwa a aonga n riki n teuana, n ai arora. 12Ngke I mena i rarikiia, ao I kaawakiniia ni mwaakan aram, ae te ara are Ko anganai. I tantani i rarikiia, ao akea temanna i buakoia ae e bua, ma ti natin te mate, bwa e na kakoauaaki taekan te Baibara. 13Ma N nangi nakoim ngkai, ao I atongi baikai i aon te aba bwa e aonga n reke irouia kororaoini kukureiu i nanoia. 14I a tia n taekin am taeka nakoia, ao e ribaiia te aba, bwa tiaki ana bwai te aba ngaiia; n ai arou ngkai tiaki ana bwai te aba Ngai. 15I aki tataro bwa Ko na uotiia nako mai aon te aba, ma I tataro bwa Ko na kaawakinia mai iroun teuare e buaakaka. 16Tiaki ana bwai te aba ngaiia, n ai arou ngkai tiaki ana bwai te aba Ngai. 17Ko na tabuiia n am taeka aika a koaua; te koaua am taeka. 18Bwa arom ngke Ko kanakomaiai nako aon te aba, ao ai arou naba, I a manga kanakoia nako aon te aba. 19Ao I tabuai i bukiia, bwa a aonga n tabuaki n am taeka aika a koaua. 20I aki tataro i bukiia ti aikai, ma I tataro naba ibukiia ake a onimakinai n aia taeka, 21bwa a na bane n riki n teuana; n ai arora, ngkai Ko mena i nanou, Tamau, ao Ngai i nanom: bwa a na mena naba i nanora, bwa e aonga ni kakoauaa te aba bwa Ko kanakomaiai. 22I anganiia te neboaki are Ko anganai, bwa a aonga n riki n teuana, n ai arora ngkai teuana Ngaira; 23Ngai i nanoia, ao Ngkoe i nanou, bwa a aonga ni katiteuanaaki raoi, ao e na ataia te aba bwa Ko kanakomaiai ao Ko tangiriia, n ai arom ngkai Ko tangirai. 24Tamau, I tangiriia ake Ko anganai bwa a na mena irou ike I mena iai, bwa a na noora neboakiu are Ko anganai ngke Ko tangirai i mwaain rikin aonnaba. 25Tamau, ae am bwai te eti, e aki ataiko te aba, ma I ataiko; ao a ataai uaakai ae Ko kanakomaiai. 26I a tia ni kaota aram nakoia, ao N na bon aki toki ni kaotiotia nakoia, bwa a aonga n tangiria aomata n ai aron am tangira nakoiu, ao bwa I aonga n nim ma ngaiia.


text: 1Ma ko na ataa aei, bwa ane a na roko taai aika a kamaamate ni boong aika kabaneani boong. 2Bwa ane a na riki aomata bwa taan tangiriia i bon irouia, taani baki-tianti, taani kamoamoaia, taani kainikatonga, taan taetaebuaka, taan aki-ongeaaba nakoia aia karo, taani bangaomata, taani kamwaraai ana bwai te Atua, 3taani babakaine, taani kainamatoa, taani winanti, taan akiako, taan tiritiri, taan ribaa te raoiroi, 4taani kamwanea te aba, taan aki kuba bwa tera ae e na riki i mwiin te baere a karaoia, taan nanorieta, taan tangira riki kukurein nanoia nakon tangiran te Atua; 5aongkoa taan taua te Aro, ma a oti ni maiuia bwa akea nanon tauan te Aro irouia. Ko na tannako mani baikai. 6Iai temwaangina i buakoia aika a kawari aia auti aomata ao a anai nanoia aine aika a akea aia iango ngkai a taonaki n rawaawatani mwiin aia bure aika a bati, ao a kairaki n aeka n naano ni kaibwabwaru aika a bati. 7Aine aika a aki toki ni kani karekei rabakauia, ma e bon aki konaa n reke irouia ataakin te koaua. 8Bwa ai aroia Ianne ma Iambere ngke a eekaanako Mote, ao ai aroia naba aomata aikai n eekaanako te koaua—aomata aika a babanga n iango, ao taan aki onimaki ni koaua. 9Ma ane a na aki maan n aroia anne, ao a na ataaki aroia n nanobaba irouia aomata, n ai aron naba are e riki nakoia Ianne ma Iambere. 10Ma ngkoe, ko a tia n tou mwiin au reirei, ma aroarou, ma oin au kaantaninga, ma au onimaki, ma taotaonan nanou, ma au tangira, ma nanomwaakau, 11ma bwainikiriinau nako, ma marakiu nako, ake a ituai i Antioka, i Ikonio, ao i Rutetera; ake bwainikiriinau ake I taona nanou nako iai; ao E kamaiuai te Uea mani baikai ni kabane. 12Ao ane a na bane ni bwainikiriinaki naba akana a kani kabane aia bong ni maiu n iraorao ma te Atua ngkai a reitaki ma Kristo Iesu; 13ma aomata aika a buaakaka ma aika a mwaamwanaa te aba n aroia n atongiia bwa aomata tabemwaang ngke bon tiaki ngaiia; ane a na rikirake aroia man ae e buaakaka nakon ae e buaakaka riki, ni bureburea te aba ao ni burebureaki i bon irouia. 14Ma ngkoe, ko na tai toki n tauu ni kamatoai baikana ko reireiaki iai, akana ko kakoauai raoi, ngkai ko ataiia ake a reireiniko iai; 15ao ko ataia bwa ma ngke te merimeri ngkoe ao ko a kaman ataa te Baibara ae e tabu, bwa e konako ni kawanawanako ma ni kairiko nakon te kamaiuaki are e reke n onimakinani Kristo Iesu. 16Te Baibara ni kabanea bon ana taeka te Atua, ao e manena ibukin te reirei, ma boaan te bure, ma manga-kaetan te kaairua, ao ibukin te reirei aroni karaoan nanon te Atua: 17bwa e aonga ni konabwai ma ni bobonga raoi nakoni karaoani baika a raraoi ni kabane ana aomata te Atua.


text:
Along with my three children, I reside in a small seaside village in the Moreton Bay region of Queensland, Australia. I am of Celtic and NZ Māori descent and have tribal affiliations to Te Atiawa, Raukawa, Kahungunu through my dad’s side, and Te Whānau-ā-Apanui, Ngāti Porou, Ngāpuhi, Kai Tahu through my mum.
Shadows of the Mind Ngā Atārangi o te hinengaro Swirl, swirl through dimension and time Hurihuri ma roto i ngā āhuatanga me te wā Speak, shout without rhythm & rhyme Korero, pararehe kore mata kore whiti Coldness, blankness, whisper, murmur Mātao, ātea, kohumuhumu, kowhetewhete With thunder bursts the heart Me ka papa ā te ngākau whatitiri O child, sweet child Aue tamaiti, tamaiti atāhua I abandoned you I whakarerea ahau i a koe O mother, dear mother Aue whaea, taku ūkaipo You have forsaken me Kua whakarerea koe i ahau Tears pave the stone around me Taupokingia te kohatu ki taku taha e ngā roimata The scratching you hear Ko ngā rapirapitanga e rongo nei koe is the guilt inside Ko te hara i roto The face you wear Ko te mata e mau nei koe Is the bed of sorrow Ko te moenga o te pōuritanga That pulls at borrowed years I kumea i ngā tau tuku mai My heart is dim Maiangi taku ngākau Clothed by withered skin Kakahungia i te kiri komeme My fingers pull at... Kumea aku matihao i The shadows of my mind Ngā atārangi o toku hinengaro They laugh such a laugh Ka kata rātou he tumomo kata That echo in the darkness Ka kō i te pōuri kerekere And beat my eyes slam shut Ka tāngia aku kamo kia whakapā I twist in pain Kowhiritia ahau i te mamae My blood boils to anger Ka koropupū taku toto i te riri Through bitterness my life drains Nā te kakatitanga ka heke iho toku oranga The stillness a deafening silence Whakaturi te mūmū o te marire With trembling lips I aku ngutu wiriwiri I kiss aside madness Kihia e au ki te taha te porangi And the shadows that it brings Me ngā atārangi i homai I hammer out this death, wake me up Hamangia ahau tenei mate, whakaohoia ahau Wake from the slumber, wake me up Whakaoho mai i te moe, whakaohoia ahau Shake me from the dust Ruiruia ahau i te puehu That covers my eyes I uhia aku kamo Hear that beat, a different beat Whakarongoki te taki, he taki rereke I want to walk to another sound Pirangi ahau ki te haere ki tētahi atu tangi O child, life did shake a bloody blow Aue tamaiti, ka rūrū te oranga It stole the frame and picture I tahaetia te kōpari me te whakāhua Let sacred waters heal Waiho ma ngā wai tapu e whakaora And write to your book Me tuhi ki tou pukapuka And first chapter Me te wāhanga tuatahi Comb the knots from your hair Herua ngā pūtiki mai o makawe And gracefully let them fall Tukua kia taka whakatautautia Shake your whaariki to and fro Rūrū to whāriki ki mua ki muri And with its cleansing comes the morrow Nā te mā ka haeremai āpōpō Brighter with each glow Me tōna mumura Grass glistening upon the new day Kanapanapa te otaota i te rā hou The sun comes to play Ka whiti mai te rā The warming breath blankets a new seed Te hā mahana hei korowai mo te kakano hōu Melting sadness into hope Ka rewa te pōuritanga ki roto i te tūmanako Sweet melody of kindness and compassion Tangi roreka o manākitanga me āroharoha These gifts engulf me Ka roromi ahau ēnei taonga And in my light I stand Ka tū ahau i roto i taku marama ake One hand raised Kua hikitia te ringa kotahi To the sound of one hand clapping... Ki te haruru o tētahi ringa ki te pakipaki This bilingual poem is about experiencing a life tragedy and whether we choose to fight or take flight. I talk about the brink of depression and the ability to not collapse oneself in it.


text:
POSTED: 1:30 a.m. HST, May 17, 2014
Synopsis: Doing what one believes to be right must operate independently of the consequences of that action.
Aloha mai nō kākou e nā hoa o Kauakūkalahale. No 'oukou ku'u aloha 'āina a aloha lāhui nō ho'i. He wā huliau nō paha kēia e ala ai kākou a e nānā ai ho'i i nā 'ōuli e māhuahua nei ma ko kākou 'āina aloha nei a puni. 'A'ole mea na'auao nāna e hulikua. Aia ka pono i ke koho a 'a'ohe koho pono 'ole inā e koho 'ia me ka mana'o'i'o.
Kāka'ikahi nō paha ka po'e 'ike 'ole i ka lono no ka leka a Kamana'opono Crabbe o ka ho'ouna 'ana aku nei iā John Carey, ke kuhina nui o 'Amelika Hui Pū 'Ia. Aia ma loko o ua leka nei he nīnau iā Carey no ke kūlana o ko Hawai'i Pae 'Āina, he moku'āina no 'Amelika a i 'ole he aupuni kū'oko'a. He nīnau ko'iko'i maoli nō kēia e nīnau aku ai, ‘oiai ua ka'awale loa ka hopena o kahi ha'ina mai ka hopena aku o kekahi.
Ma kahi 'ao'ao, ho'i ka mana i o 'Amelika e noho ai ma ke 'ano he luna no kākou. Hele a he 'oia'i'o kēia, aia ko kākou pono i ka 'olu'olu mai o ha'i. Aia nō ke ola a 'olu'olu mai ko kākou luna. 'O ka 'îlio ko kākou hoalike, e makilo ana nā maka palupalu i kona haku. Ma kekahi 'ao'ao, aia ka mana iā kākou e 'imi ai i ko kākou pono. 'A'ohe mea nāna ko kākou lā pōloli e ho'ōla. 'A'ohe mea nāna kākou e ho'opakele i ka 'ino. Na kākou nō kākou e hana a'e.
'O ka lō'ihi o ko kākou noho 'ana ma lalo o ka malu o 'Amelika, ua hele a ma'a i ia 'ano a ua lilo ia 'ano nohona he mea e 'olu'olu ai ka na'au. Aia i laila ka mea 'āpiki. 'O ke kanaka piha mau o ka 'ōpū, hana nui kona ho'okē 'ana i ka 'ai. Mali'a o lohe 'ia mai ka nakulu 'ana o ka 'ōpū. He aha kona kumu e nahu ai i ka lima hānai? Ua 'ono loa ka 'ai. 'A'ohe mea nāna ia kanaka e ho'ohalahala. No ka mea, 'o ke 'ano nō ia o kākou kānaka. He hana aku nō e like me ko kākou mana'o he pono. 'O wai lā ka mea e mana'o nei ua hewa kona 'ao'ao e kūpa'a nei?
Pēia nō ho'i ke 'ano o ke kanaka e kū'ē'ē nei i ka lehulehu. Inā nō na ka pono 'o ia e alaka'i, 'a'ohe 'eha e hō'ole ai 'o ia i ia pono. Pēia nō paha ka hana a Kamana'opono. 'A'ole paha 'o ia i leka aku i ke kuhina nui iā Carey me ka mana'o ua hewa kāna hana. Na ka pono nō 'o ia i koikoi. Inā he hewa, he hewa nō ia i ka mana'o o nā kānaka i kū ma kahi 'ao'ao kū'ē. Wahi a ka po'e kahiko, hili hewa kahi mana'o lā ke 'ole ke kūkākūkā. Ua kūkākūkā ‘ia kēia ma mua o ka ho'ouna 'ia o ka leka? Koe aku ia.
Pehea lā ka ha'ina o ia mau nīnau, ua 'ike 'ia kahi hana akamai loa a ua 'o Kamana'opono. Ma o kāna leka 'o ia i ho'opau ai i ko kākou kuleana no ka hō'oia'i'o 'ia o ko Hawai'i kūlana he aupuni kū'oko'a a i 'ole he māhele wale nō no 'Amelika. I ka hāpai 'ia o kā ia ala nīnau, ua ho'oili akula 'o ia i ia kuleana ma luna o 'Amelika, na lākou ia e hō'oia'i'o i ka pono o ka ho'ohui 'āina. He hana kū 'ole ho'i ia i ke kānāwai o ka 'aha ho'okolokolo o ke ao nei.
———
E ho'ouna 'ia mai na ā leka iā māua, 'o ia ho'i 'o Laiana Wong a me Kekeha Solis ma ka pahu leka uila ma lalo nei:
>> kwong@hawaii.edu
>> rsolis@hawaii.edu
a i ‘ole ia, ma ke kelepona:
>> 956-2627 (Laiana)
>> 956-2627 (Kekeha)
This column is coordinated by Kawaihuelani Center for Hawaiian Language at the University of Hawai'i at Mānoa.


text:
He aha te opuaraa no te faaoraraa / ara o te faaoraraa?
Pātai: He aha te opuaraa no te faaoraraa / ara o te faaoraraa?
Whakautu: Kei te hiakai koe? E kore tinana matekai, engari e koe he matekai hoki te tahi mea i roto i te ora ake? He reira te tahi mea i roto i hohonu o koutou e kore e titiro ki te e makona? Ki te pera, a Ihu, ko te ara! Ka mea a Ihu, "Ko ahau te taro o te ora. Ia e haere mai ana ki ahau, e kore rawa e haere hiakai, a ia te tangata e whakapono ana ki ahau e kore rawa ia e matewai" (John 6:35).
E puputuu koe? E kore koe e taea e titiro ki te kitea he ara whakaaro ranei i roto i te oraraa? E mea he rite kua tahuri te tangata i roto i te rama, e kore e taea e kitea e koe i te whakakā? Ki te pera, a Ihu, ko te ara! Karangatia a Ihu, "Ko ahau te whakamarama o te ao. Aru tetahi i ahau e kore e haere i roto i te pouri, engari ka whiwhi ki te marama o te ora" (John 8:12).
Kaua koe ake ake ite rite kei te kiia e koe i roto i te ora o te? Kua whakamatau koe i tatau kia maha, anake ki te kitea e te mea i muri ia ratou ko te kau, me te horihori? E rapu ana koutou mo te tomokanga ki te ora fakahoko? Ki te pera, a Ihu, ko te ara! A Ihu ka korerotia, "Ko ahau te kuwaha: ka ora te tangata i tomo i roto i ahau. Ka haere mai ia i roto i a haere ki waho, ka kitea te wahi i kai" (John 10:9).
E kia tonu atu te iwi e koe ki raro? Kua koutou hononga kua pāpaku, me te kau? E mea he rite te whai ana te katoa ki te tango i te rawa o koutou? Ki te pera, a Ihu, ko te ara! Ka mea a Ihu, "Ko ahau te hepara pai. Ko te hepara pai, ka tuku ia ia ano kia mate mo nga hipi. Ko ahau te hepara pai,; matau ana ahau ki aku hipi, me te mohio i aku hipi ki ahau" (John 10:11, 14).
E miharo a koutou te mea tupu i muri i tenei ora? Kei te ngenge o te ora i to outou oraraa no te mea e pirau anake waikura ranei koe? Kaua koe i ētahi wā ruarua ranei te ora he tetahi tikanga? E hiahia ana koe ki te ora i muri i te mate ki a koutou? Ki te pera, a Ihu, ko te ara! A Ihu ka korerotia, "Ko ahau te aranga me te ora. Ko ia e whakapono ana ki ahau, ka ora, ahakoa mate ia; a te tangata e ora ana, e whakapono ana i roto i ahau e kore e mate" (John 11:25-26).
He aha te ara? He aha te pono i te? He aha te ora? Ka whakahokia e Ihu, "Ko ahau te huarahi, me te pono, me te ora. No tetahi tangata e haere ki te Matua te kahore i roto i ahau" (John 14:6).
Ko te matekai e ite koe ko te matekai wairua, a e taea anake e makona e Ihu. A Ihu, ko te kotahi anake te tangata e ahei te ara i te pouri. A Ihu, ko te tatau ki te ora makona. Ko Ihu i te hoa, me te hepara e kua titiro koe hoki. A Ihu, ko te ora-i roto i tenei ao, me te muri. A Ihu, ko te ara o te ora!
Ko te take ki a koutou ite matekai, i te take i titiro koe ki te ngaro i roto i te pouri, i te take e kore e taea e kitea e koe i te tikanga i roto i te ora, ko e e wehea e koe i te Atua. Parau mai nei te Biblia tatou e tatou kua hara katoa, me kei te reira wehea mai i te Atua (Ecclesiastes 7:20; Roma 3:23). Kei te ngaro te Atua i to outou oraraa i te kau ite koe i roto i tou ngakau. I hanga e matou ki te whai i te hononga ki te Atua. No te mea o tatou hara, e wehea tatou i taua hononga. Ara kino, ka meinga tatou hara ki a tatou e wehea mai i te Atua mo te katoa o taengatá, i roto i tenei ora me te muri (Roma 6:23; John 3:36).
Nahea e nehenehe ai i tēnei raruraru e faatiti'aifarohia? A Ihu, ko te ara! Ka mau a Ihu ki to tatou hara ki runga ki a ia (2 Kolinitoó 5:21). Ka mate a Ihu i roto i to tatou wahi (Roma 5:8), tango i te whiu e tika matou. E toru nga ra i muri mai, ka whakatika a Ihu i te hunga mate, whakamatautau ana i runga i te wikitoria te hara, me te mate (Roma 6:4-5). He aha i ia rave i te reira? Ka whakahokia e Ihu e uiraa ia: "aroha rahi e kore tetahi atu i tenei, ara kia tuku ia ki raro i tona mate mo ona hoa" (John 15:13). Ka mate a Ihu kia taea te ora ia tatou. Ki te waiho tatou i to tatou faaroo i roto i a Ihu, e whakawhirinaki ana tona mate rite te utu mo o tatou hara, e murua, ka horoia atu katoa o tatou hara. E ite ïa tatou i to tatou matekai wairua makona. Ka tahuri nga rama i runga i. Ka whai tatou i whai wāhi ki te ora fakahoko. Ka mohio matou pai hoa to tatou pono me te hepara pai. Ka mohio matou e, e farii tatou i te ora i muri ia tatou mate-he ora faahou i roto i te rangi mo te mure ki a Ihu!
“Aroha mai te Atua i te ao, homai ana e ia tona kotahi, me te Tama anake, e kore e whakapono ana i roto i a ia te tangata ngaro engari kia whiwhi ai ki te ora tonu” (John 3:16).
Kua hanga koutou i te whakatau mo te Karaiti no te mea o te mea i korerotia na e koe i konei? Ki te pera, pāwhiria te "Kua whakaae ahau ki a te Karaiti i tenei ra" pātene i raro iho nei.
Hoki ki te whārangi kāinga Maori
He aha te opuaraa no te faaoraraa / ara o te faaoraraa?


text: 1Ngke e toki te kiriwe arei, ao e weteiia reirei Bwauro ni kauungaia, ao e kaboo ma ngaiia. E kiitaniia ao e waakina kawaina nako Mwaketonia. 2Ngke e tia n ri nuukan aaba akekei, ni kauungaia ake a onimaki n taeka aika a bati, ao e roko i Erene. 3E tiku iai teniua namwakaina; ao ngke e nangi borau nako Turia, ao iai I-Iutaia ake a na kamwarua; ma ngaia are e a reke nanona ngkanne bwa e na oki n ri nuukani Mwaketonia. 4Ao e iria Tobatero are natini Buro, are te I-Beroia; a iri naba Arititareko ma Tekunro ake I-Tetaronike, ma Kaio are te I-Rerebe, ma Timoteo, ao Tukiko ma Terebimo ake I-Atia. 5A ri moara uaakanne n taningaira i Teroa. 6Ao ti borau mai Biribi i mwiini baneni bongin te Berena are e aki Karikaki; nimabong ara bong, ao ti roko irouia uaakekei i Teroa, ao ti tiku iai itibong. 7Ngke ti bootaki n amwarake n i raorao ni bongin te wiiki are te moani bong, ao e anga ana taeka n reirei Bwauro ibukina ngke e nangi nako n te ingabong; ao e waaki n taetae ni karokoa e nuukanibong. 8E bati te taura n te ru are i eta are ti bootaki iai. 9E tekateka n te winto te rorobuaka n ataei temanna ae arana Eutuko. Ngke e kamaanna n reirei Bwauro, ao e roko iroun Eutuko te nimatuutuu ni karokoa e kirokiro ni matuu, ao e bwaka i aontano man te bwia are te kateniua, ao e tabekaki bwa te mate. 10Ma e ruo Bwauro, ao e bwakara aona n rabwatia, ao e kaangai, Tai nanokaawaki, bwa iai te maiu irouna. 11Ao e a manga rierake Bwauro, ao e urua te kariki n amwarake ma ngaiia; e anaanau ana tai ma ngaiia bwa a maroro ni karokoa e a moanna n oota otan taai, ao e a tibwa nako. 12A kaira nako te roronga ngke e maiu, ao a bati ni kabeebeteaki nanoia. 13Ao ngaira ti ri moa nakon te kaibuke, ao ti borau nako Ato, bwa ti na aeka iai Bwauro: bwa anne are e baaireia ngke e kan nako iai n nakonako. 14Ao ngke ti bo ma ngaia i Ato, ao ti aekia, ao ti nako Miturene. 15Ti borau mai Miturene ao ti roko i rarikini Kio ngke e a ingabong; ao n te bong are i mwiina ti roko i Tamo; ao n te bong naba are i mwiina, ti roko i Mireto. 16Bwa e a tia ni moti n ana iango Bwauro bwa e na borau n aki kaeta Ebeto, ma e na kiitanna: bwa e aki kani kabanea ana tai i Atia, bwa e taenoa ni kan roko i Ierutarem n te bong are Bentekota, ngkana e konaa. 17Ao e kanaanako Bwauro mai Mireto nako Ebeto bwa a na weteaki unimwaanen te ekaretia. 18Ngke a roko irouna, ao e takunakoia, Kam ataia bwa ni moa man te bong are I roko i Atia iai, ao i nanon naba boongi ni kabane ake I mena iai iroumi, 19ao I beku ibukin te Uea ma te nanorinano ni kabanea, ma rannimatau, ri buakoni kataaki ake a bwakarai n aia mwakuri ni kamwaamwane I-Iutaia; 20ao bon akea te bwai teuana ae e manena ae I taua n aki kaotianakoimi, ma n aki reireingkami iai i mataia aomata, ao n auti nako; 21ao I kamatoaa au taeka nakoia I-Iutaia ma I-Erene n tuangiia bwa a na rairi nanoia nakon te Atua, ao a na onimakina ara Uea are Iesu. 22Ao nooria, N nangi nako Ierutarem bwa E kairoroai te Taamnei, ao I aki atai baike a nangi rikinakoiu; 23ma I ti ataa ana taeka te Taamnei are e Raoiroinakoiu ni kaawa nako, bwa E taku bwa N na kaaitara ma bwaai ni kabaebae ao te karawaawataaki. 24Ma I kaakeaa kakaawaki ni maiunakoiu, bwa I aonga ni katiaa te baere I waaki iai, ma nakoau are E anganai te Uea are Iesu, are te tataekina te euangkerio are taekan ana aakoi te Atua. 25Ao nooria, I ataia bwa kam nang aki manga noori matau, ngkami ni kabaneingkami aika I nakonako i buakomi n tataekina uean te Atua. 26Ma ngaia ae I tuangkami n te bong aei, bwa akea tabeu irouia aomata nako ake a kabuai maiuia. 27Bwa akea te bwai teuana n ana kaantaninga te Atua ae I taua n aki taekinnanakoimi. 28Kam na tarataraingkami ao tararuaia aomata ni kabaneia ake kam kateaki i buakoia iroun te Taamnei are e Raoiroi bwa taan tararuaiia: kam na tararuaa ana ekaretia te Atua, are E reke irouna bwa ana bwai n raraan Natina. 29I ataia bwa i mwiin nakou ao ane a na roko i buakomi aomata aika ai aroia kameaanti aika a tiritiri, n aki karaua te ekaretia; 30ao ane a na kaoti aomata temwaangina mai buakomi ao a na atongi baika a bwaoua, bwa a aonga ni katikiia ake a onimaki bwa raoia. 31Ma ngaia ae tai ni matutu, ao ururingai bwa I aki toki n reireingkami ni kabaneingkami ni bong ao ni ngaina ma rannimatau i nanon teniua te ririki. 32Ao I anga ngkami ngkai nakon te Atua, ao nakon naba ana taeka n akoi, are e konaa ni kateimatoaingkami ma n anganingkami te kabwaia are E kaawakinna i bukiia ake a kaitiakaki ni kabaneia. 33I aki mataaiakina ana tirewa te aomata, ma ana koora, ma ana kunnikai. 34Kam bon ataia bwa baiu aikai, ngaiia aika a mwamwakuri ni kareke baika I kainnanoi, ao ni kareke naba baika a kainnanoi aomata ake a mena irou. 35I a tia ni kaotianakoimi n aaro nako bwa ti riai ni buokiia aika a mamaara n te aro aei, ae te bekutata, n aki mwaninga ana taeka te Uea are Iesu, are e kaangai, E kakabwaiaaki riki te anga nakon te anganaki. 36Ngke e a tia n atongi baikai, ao e katorobubua ma aia koraki ni kabaneia, ao e tataro. 37Ao a bane ni katuu rannimataia n tang, ao a bwakara aon roroani Bwauro ni kabooria ma ngaia: 38a nanokaawaki riki n ana taeka are e taku bwa a na aki manga noora matana. Ao a bakaborauiia nakon te kaibuke.


text:
Manene ka pepeiao
Laiana Wong
Synopsis: What is to be considered obscene language in Hawaiian?
ALOHA MAI e nā hoa heluhelu o Kauakūkalahale. E hāpai 'ia ma 'ane'i kekahi kumuhana i 'ano kāka'ikahi kona kama'ilio 'ia i mua o ke ākea. 'O ia ho'i ia mea 'o ka 'ōlelo pelapela. A ma mua na'e o ko kākou lu'u loa aku i loko o ia kae, he kūpono ke ho'ākāka 'ia kekahi mau mana'o e pili ana i kēia kumuhana.
'Oiai ua loli loa ke 'ano o ka 'ōlelo Hawai'i mai ka wā mai i hehi mua mai ai ka wāwae o kahi Kāpena Kuke ma luna o ko kākou nei one, a 'o ia loli nō ia i kēia wā a kākou e 'ike nei, 'a'ole nō e like ana ka mana'o o ia mea he pelapela i kēia mau lā me kona mana'o i ka wā ma mua. A no ia mea ho'i, no laila, aia nō paha kekahi mau 'ōlelo 'ana e manene ai ka pepeiao i kēia wā a he mea 'ole na'e kona ho'opuka 'ia i ka wā kahiko. A 'oiai ho'i, na kākou nō ia e ho'oholo i ka mea pelapela a me ka 'ole i kēia wā, e aho e huli aku ko kākou no'ono'o 'ana e pili ana no ia mea he pelapela i ka wā kahiko.
'O kekahi mana'o o ka hua'ōlelo "pelapela", he 'ano 'i'o nō ia i hele a palahū i ka hāpopopo 'ana mai. Mali'a paha, 'o ia kona mana'o nui i ka wā kahiko. Eia nō na'e kekahi mau mana'o e loa'a mai ma ka nānā 'ana i ka puke wehewehe 'ōlelo a Pukui mā lāua me Elbert: "filthy, dirty, nasty, indecent, unclean, vulgar, lewd, obscene." He mau mana'o hoihoi kēia, no ka mea, ma o ia mau hua'ōlelo lā e pili ai nā mea lepo i nā mea 'ino a kūpono 'ole paha. 'A'ole paha e pili pono ka lepo i ka 'ōlelo i ka wā kahiko, no ka mea, 'a'ole hiki ke 'ike 'ia ka hua'ōlelo. He mea kino 'ole ho'i ka 'ōlelo ma mua a ma hope o kona puka 'ana ma ka waha a 'a'ole hiki ke hauka'e i ka lepo. Inā na'e he mea 'ino ka lepo, a he mea 'ino ka 'ōlelo i kekahi manawa, ua hiki ke 'ike 'ia ka pilina o ka pelapela i ka 'ōlelo ma ke 'ano he kaona. 'O ka'u nīnau na'e, "Pehea ka mana'o o ka po'e kahiko?"
I kēia mau lā a kākou e noho nei, he mea "obscene" kekahi mau 'ōlelo 'ana no kekahi mau hana ho'oipoipo a kānaka. Ua pili anei ia mau hana i ka lepo? He mea pelapela anei ia mau hua'ōlelo i ke au kahiko? Eia hou kekahi, 'o nā hua'ōlelo no nā māhele kino o ke kanaka, he mea pelapela nō paha ia i kēia mau lā. Pehea ko lākou kūlana i ke au kahiko? Aia kekahi 'ōlelo no'eau: Kū ka ule, he'e ka laho." Ua pili nō kēia 'ōlelo i ke 'ano o ka 'ulu. He mea pelapela anei kēia? 'O kekahi inoa o ka mokupuni 'o Kaho'olawe, 'o ia nō 'o Kohemālamalama. He 'ōlelo pelapela ia inoa? Pehea ia mea he aikāne?
'A'ole paha e 'ike 'ia ke kūlana pelapela ma ka nānā wale aku nō i ka hua'ōlelo. Aia ke kūlana pelapela a maopopo kona kumu e ho'opuka 'ia ai. Aia nō a he mana'o ho'opailua ko ka mea nāna ia 'ōlelo e ho'opuka, a i 'ole ia, he mana'o ho'ohilahila a hō'ino paha, a laila, he 'ōlelo kūpono 'ole ia. A ua hiki paha ke kapa 'ia he 'ōlelo pelapela.
This column is coordinated by the Hawaiian Language Department at the University of Hawai'i at Mānoa.
E ho'ouna 'ia mai nä leka iä mäua, 'o ia ho'i 'o Laiana Wong a me Kekeha Solis ma ka pahu leka uila ma lalo nei:
a i 'ole ia, ma ke kelepona:
» 956-2627 (Laiana)
» 956-2624 (Kekeha)
BACK TO TOP
Manene ka pepeiao
Laiana Wong
Synopsis: What is to be considered obscene language in Hawaiian?
ALOHA MAI e nä hoa heluhelu o Kauakükalahale. E häpai 'ia ma 'ane'i kekahi kumuhana i 'ano käka'ikahi kona kama'ilio 'ia i mua o ke äkea. 'O ia ho'i ia mea 'o ka 'ölelo pelapela. A ma mua na'e o ko käkou lu'u loa aku i loko o ia kae, he küpono ke ho'äkäka 'ia kekahi mau mana'o e pili ana i këia kumuhana.
'Oiai ua loli loa ke 'ano o ka 'ölelo Hawai'i mai ka wä mai i hehi mua mai ai ka wäwae o kahi Käpena Kuke ma luna o ko käkou nei one, a 'o ia loli nö ia i këia wä a käkou e 'ike nei, 'a'ole nö e like ana ka mana'o o ia mea he pelapela i këia mau lä me kona mana'o i ka wä ma mua. A no ia mea ho'i, no laila, aia nö paha kekahi mau 'ölelo 'ana e manene ai ka pepeiao i këia wä a he mea 'ole na'e kona ho'opuka 'ia i ka wä kahiko. A 'oiai ho'i, na käkou nö ia e ho'oholo i ka mea pelapela a me ka 'ole i këia wä, e aho e huli aku ko käkou no'ono'o 'ana e pili ana no ia mea he pelapela i ka wä kahiko.
'O kekahi mana'o o ka hua'ölelo "pelapela", he 'ano 'i'o nö ia i hele a palahü i ka häpopopo 'ana mai. Mali'a paha, 'o ia kona mana'o nui i ka wä kahiko. Eia nö na'e kekahi mau mana'o e loa'a mai ma ka nänä 'ana i ka puke wehewehe 'ölelo a Pukui mä läua me Elbert: "filthy, dirty, nasty, indecent, unclean, vulgar, lewd, obscene." He mau mana'o hoihoi këia, no ka mea, ma o ia mau hua'ölelo lä e pili ai nä mea lepo i nä mea 'ino a küpono 'ole paha. 'A'ole paha e pili pono ka lepo i ka 'ölelo i ka wä kahiko, no ka mea, 'a'ole hiki ke 'ike 'ia ka hua'ölelo. He mea kino 'ole ho'i ka 'ölelo ma mua a ma hope o kona puka 'ana ma ka waha a 'a'ole hiki ke hauka'e i ka lepo. Inä na'e he mea 'ino ka lepo, a he mea 'ino ka 'ölelo i kekahi manawa, ua hiki ke 'ike 'ia ka pilina o ka pelapela i ka 'ölelo ma ke 'ano he kaona. 'O ka'u nïnau na'e, "Pehea ka mana'o o ka po'e kahiko?"
I këia mau lä a käkou e noho nei, he mea "obscene" kekahi mau 'ölelo 'ana no kekahi mau hana ho'oipoipo a känaka. Ua pili anei ia mau hana i ka lepo? He mea pelapela anei ia mau hua'ölelo i ke au kahiko? Eia hou kekahi, 'o nä hua'ölelo no nä mähele kino o ke kanaka, he mea pelapela nö paha ia i këia mau lä. Pehea ko läkou külana i ke au kahiko? Aia kekahi 'ölelo no'eau: Kü ka ule, he'e ka laho." Ua pili nö këia 'ölelo i ke 'ano o ka 'ulu. He mea pelapela anei këia? 'O kekahi inoa o ka mokupuni 'o Kaho'olawe, 'o ia nö 'o Kohemälamalama. He 'ölelo pelapela ia inoa? Pehea ia mea he aikäne?
'A'ole paha e 'ike 'ia ke külana pelapela ma ka nänä wale aku nö i ka hua'ölelo. Aia ke külana pelapela a maopopo kona kumu e ho'opuka 'ia ai. Aia nö a he mana'o ho'opailua ko ka mea näna ia 'ölelo e ho'opuka, a i 'ole ia, he mana'o ho'ohilahila a hö'ino paha, a laila, he 'ölelo küpono 'ole ia. A ua hiki paha ke kapa 'ia he 'ölelo pelapela.
This column is coordinated by the Hawaiian Language Department at the University of Hawai'i at Mānoa.
E ho'ouna 'ia mai nā leka iā māua, 'o ia ho'i 'o Laiana Wong a me Kekeha Solis ma ka pahu leka uila ma lalo nei:
a i 'ole ia, ma ke kelepona:
» 956-2627 (Laiana)
» 956-2624 (Kekeha)


text:
Definitions
Sorry, no definitions found.
Etymologies
Sorry, no etymologies found.
Examples
-
Mamuli o ke kauoha o Malio i kona kaikunane, hoi mai la o Halaaniani a ma kona hale noho ma Kula.
-
A pau ka lakou hana ana no keia mau mea, haalele lakou ia Punahoa, hele ukali hou mai Ia lakou ma kahi e loaa ai ko lakou kaikunane, ia hele ana, hiki lakou i Honolii, ua hiki mua o Aiwohikupua ma i Honolii, noho mai la lakou nei ma kahi kaawale, a pela no hoi o Aiwohikupua ma ma kahi kaawale.
-
Iloko o keia oli ana a Mailekaluhea, aole nae i maliu iki mai ko lakou kaikunane, a hala aku la lakou la ma na waa, noho iho la na kaikuahine, kuka iho la i manao no lakou, hookahi mea nana i hoopuka ka lakou olelo,
-
Alaila, he mea maikai keia olelo a ko lakou kaikunane ia lakou.
-
"Ina e ae oe e kiiia ko kakou kaikunane, alaila, e loaa ia kakou ka hanohano nui i oi aku mamua o keia, a e lilo auanei oe i mea kapu ihiihi loa, me ko launa ole mai ia makou, a oia ka makou i noonoo iho nei, a ae oe, alaila, ku kou makaia, hilahila o Waka."
-
Kealohilani mai, ia manawa, hiki mai la ka hoailona mua a ko lakou kaikunane, e like me ke kauoha i kona kaikuahine.
-
A pau keia mau olelo, ninau hou mai la o Kaonohiokala ia Kahalaomapuana no kona mau kaikuaana a me kona kaikunane.
-
A lohe o Malio i keia mau mea, alaila, hai aku la oia i na mea hiki ke hanaia aku no Laielohelohe e kona kaikunane, me ka i aku ia Halaaniani,
-
I aku la o Laieikawai, "O kou mau kaikuaana a me ke kaikunane o oukou kai maopopo, ina nae o oukou kai hiki mai i kela po aku nei la; aka, o oe ka'u mea i lohe ole."
-
A no keia mea, koi aku la oia i kona kaikunane e hailona hou; e hailona hou ana, ku hou no ia Kahalaomapuana ka hailona; aole olelo i koe a


text: 1N te bong teuana, ngke E reireiia aomata Iesu ao E tataekina taekan te euangkerio nakoia i nanon te umwantabu, ao a nakoina ibonga ake mataniwi ma taani koroboki, ma unimwaane, 2ao a taku nakoina, Ko na tuangiira bwa te mwaaka ra ae Ko karaoi iai baikai, ke antai ae e anganiko te mwaaka aei? 3Ao E kaekaia ni kaangai, Ao Ngai naba, N na titirakiningkami; kam na tuangai, 4Mai karawa ana bwaabetiito Ioane, ke mai irouia aomata? 5Ao a i taetae irouia ni kaangai, Ngkana ti kaangai, Mai karawa, ao ane E na kaangai, Ao e aera ngkai kam aki onimakinna? 6Ma ngkana ti kaangai, Mai irouia aomata; ao ane a na bane aomata ni karebanaira, ibukina bwa a kakoauaa n ae bon te buraabeti Ioane. 7Ma ngaia are a kaeka bwa a aki ataia bwa e nako maia. 8Ao E taku Iesu nakoia, ao Ngai I aki konaa n tuangkami bwa te mwaaka ra ae I karaoi iai baikai. 9Ao E taekina te rongorongo ni kabootau aei nakoia aomata: E uniki kureebe ni nneia te aomata temanna, ao e riitinna nakoia taan ribana ao e nako n te aba teuana ni kamaanna iai. 10Ngke e a roko tain anaakin uaani kureebe, ao ngaia e kanakoa ana toro nakoia taan ribana bwa a na anganna tabeua mani uaani kureebe; ma a batibooia taan ribana, ao a kanakoa ma akea te bwai ae e uotia. 11Ao e a manga kanakoa riki te toro temanna; e batibooaki naba irouia taan ribana ao a bwainikirinna, ao a kanakoa ma akea te bwai ae e uotia. 12Ao e a manga kanakoa te kateniman; ao ngaiia a kaikoakia ao a tewea nako mani nneni kureebe. 13E taku ngkanne teuare ana bwai nneni kureebe, Tera ae N nang karaoia? N na kanakoa natiu ae E tangiraki irou; tao a na karinea. 14Ma ngke a nooria taan ribana, ao a iango irouia, ao a kaangai, Ai ngaia aei te tia bwaibwai i mwiin tamana; ti na kamatea bwa ti aonga ni bwaina ana bwai. 15Ao a tewea nako mani nneni kureebe ao a kamatea. Tera are e na karaoia ngkanne teuare ana bwai nneni kureebe nakoia? 16Ane e na roko ni kamateia taan ribana akekei, ao ane e na anga nneni kureebe nakoia aomata tabemwaang. Ngke a ongo aei aomata, ao a taku, E na aki riki aei! 17Ao E katokai matana Iesu n taraiia, ao E taku, E kangaa ngkanne ootami n are e koreaki ni kaangai: Te atiibu are a ribaia taani kateitei, bwa akea boongana, e a riki bwa te atiibu ae moan te kakaawaki i buakon atiibu nako. 18Ane e bwakara te atiibu aei, ao e na mwaotooto, ma ngkana e bwakara te aomata, ao ane e na kamanatuaaki iai. 19A kan taua Iesu n te tai naba arei taani koroboki ma ibonga ake mataniwi, bwa a taku n aia iango bwa E eekinakoiia n te rongorongo ni kabootau arei; ma a maakuia aomata. 20Ma ngaia are a tarataraa te tai are e na angaraoi; ao a kanakoia aia bureitiman ni karaba aika a na baka n raoiroi, bwa a na karekea kabuaakakaan Iesu man ana taeka, n te aro bwa a aonga n anga Ngaia nakon te tia tau-taeka bwa E na baaireaki taekana. 21Ao a titirakinna ni kaangai, Te Tia Reirei, ti ataia bwa Ko taetae ao Ko reirei n te aro ae e eti; ko aki nanonano, ao Ko reirei ana tua te Atua n te koaua. 22E riai iroura te angani Kaitara te taekiti, ke e aki? 23Ma E noori nanoia ni kani kamwaamwane, ao E taku nakoia, 24Kaota te tenari nakoiu. Antai taamneina aei, ao antai korobokiana aei? Ao a kaeka, ni kaangai, Kaitara. 25Ao E taku nakoia, Ma ngaia ae kam na angani Kaitara akana ana bwai Kaitara, ao angan te Atua akana ana bwai te Atua. 26Ao a aki konaa ni kamwanea n ana taeka i mataia aomata; ma a miimii n ana kaeka, ao a aki manga taetae. 27Ao a nakoina Tarukaio tabemwaang, ake a taku bwa akea te manga-maiu irouia maate, 28ao a tabeka aia titiraki nakoina ae e kaangai, Te Tia Reirei, e korea te tua Mote i bukira ae e kaangai bwa ngkana e mate tarin te aomata, ao e tiku i mwiina buuna ma akea natiia, ao tarina are e maiu e na anaa neierei bwa buuna ao e na karikiia ataei bwa natin tarina. 29Iai ngkoa taari aika itiman; e iein teuare e te karimoa, ao e mate n aki natina; 30ao e buunaki neierei iroun te kauoman, ao e a manga mate naba teuarei; 31e a manga buunaki iroun are te kateniman, ao e a manga mate naba. Ao ai aroia naba taari ake nikira, bwa a iein ma neierei, a mate, ao akea natiia. 32Ao e mate naba te aine arei i mwiina. 33Ma ngaia are antai buuna neierei irouia n te tai are a na manga maiu iai maate? Bwa a bane ni bunna. 34E kaekaia Iesu ao E taku, A mare mwaane ao a mare naba aine n te roro aei; 35ma aomata ake a katauaki bwa a riai ni kaaina te roro ae e na roko, ao ni manga maiu ngkana a a tia ni mate, a aki mare ake mwaane ao a aki naba ake aine. 36A na riki bwa ai aroia anera, ao a na aki konaa ni manga mate; ao natin te Atua ngaiia ngkae e a reke irouia te manga-maiu. 37Ni kaeti ma taekaia maate ake a manga maiu, e a kateretereaki irouni Mote n taekan te kai, are e atonga iai te Uea bwa Atuan Aberaam, ao Atuan Itaaka ao Atuan Iakobwa. 38Bwa te Atua tiaki Atuaia ake a mate, ma Atuaia ake a maiu; bwa iroun te Atua, a bane ni maiu. 39Ao a taku taani koroboki tabemwaang, Te Tia Reirei, e nako raoi ane ko taekinna. 40Bwa a aki kani manga tabeki riki aia titiraki nakoina. 41Ao Ngaia E kaangai nakoia, A kangaa n taku aomata bwa te Kristo natin Tawita? 42Bwa e a boni manga kaangai Tawita n te boki are Taian Areru, E taku Iehova nakon au Uea, Ko na tekateka i angaataiu 43Ni katiaai moa bwa N na karaoiia taan ribaiko bwa nneni katokaani waem. 44E atongaki iroun Tawita bwa te Uea; ao E na kangaa n riki bwa Natina? 45Ngke a bane n ongoraa aomata irouna, ao E taku nakoia ana reirei, 46Kam na tarataraingkami mai irouia taani koroboki, ake a kan nakonako ma kunnikaiia aika mwarairai, ao a tangiria bwa e na kaotaki te aro ni karinerine nakoia n taabo ni mwaakete; ao a tangiria naba bwa a na tekateka n taabo n tekateka aika moa n raraoi i nanoni mwaneabaia I-Iutaia ao n taabo aika karineaki n tain taiani baka n amwarake; 47ngaiia naba taan aki karauia aia auti aine ake a mate buuia, ao a kaananaui aia tataro bwa a na taraaki iai. Ane a na katuaaeaki n ae e kamaamate riki.


text:
Kei te rere atu ngā rangatira ō te rātonga patu ahi ki te moutere ō Aotea i te ata nei ki te tirotiro i te ahu pehea ō te ahi i mumura ake rā ki runga i taua moutere inanahi.
Hei tā Brian Cartell, tētahi ō ngā rangatira e kōrerohia nei, tokomaha ngā tāngata kua oma i ō rātou whare, kei wera i te ahi.
Hei tāna anō, e waru ki te tekau eka whenua kua pau i taua ahi te kai.
Whakawhiti atu ki te Tai Tokerau, kotahi rau, e waru tekau heketea ō ngā whenua ō te Papa Atawhai i te rohe tāpui ō te manga ō Punahaere i Kaipara, kua pau i te ahi.
Ko te whakapae ia i tēnei wā, nā te nanakia taua ahi i tumata.
Copyright © 2013, Uma Broadcasting Ltd


text:
For Saturday, September 29, 2012
POSTED: 01:30 a.m. HST, Sep 29, 2012
Synopsis: American leaders need to look to the source.
———
Welina e nā makamaka heluhelu o Kauakūkalahale. 'O ia po'o mana'o e kau a'ela ma luna, no loko mai ia o ka mo'olelo o Kānealoha. He mo'olelo maika'i nō ia e hō'ike ana ē he mea nui ka ho'ohana 'ana i kou no'ono'o kanaka 'ana ma kēia ola honua. 'A'ole e hahai wale aku i kou hoa i ka lele po'o wale aku i loko o ka wai me ka nānā 'ole i ka nui o ka wai. He hana ia e puka ai ia 'ōlelo kaulana, 'o ia ho'i, “'A'ohe ou 'ī mai, 'a'ohe wai o lalo ē.” A 'o kekahi ha'awina nui o ka mo'olelo o Kānealoha, 'o ia ho'i, he pono ka nānā 'ana aku i ke kumu, 'o ia ho'i, nā mo'olelo i ili mai i o kākou nei mai nā kūpuna mai. He mau mo'olelo ia e a'o ai kākou i ka hana akamai a na'auao ho'i e hana ai, a me ka hana hūpō paha a na'aupō ho'i e kapa 'ia ai 'o ka mamo hope loa a Wa'awa'aikina'aupō.
Ma ka mo'olelo o Kānealoha, ua kuhihewa ke ali'i 'o Kalakanihina, na Kānealoha a me kona makuakāne, me Kalalapopoulu i ho'opō'ino i nā lua 'ua'u ma ke kuahiwi, a no laila, he mana'o ko ke ali'i, e 'imi 'ia aku 'o Kānealoha a me kona makuakāne a loa'a, a e pepehi 'ia aku lāua a make. E 'imi aku ana ke ali'i me nā kānaka he mano ka nui ('o ka mano, he 4,000). I ko lākou 'imi 'ana a'e, aia ka makua a me ke keiki ma ke po'o o ka wailele 'o Halulu e pūlehu ana i ka manu. E ka makamaka heluhelu, 'o ia wahi a Kānealoha mā e pūlehu manu ana, he wahi hāiki ke alahele e hō'ea aku ai, a he ho'okahi wale nō kanaka e hiki ke hele aku i ka manawa ho'okahi, a e 'au mai ana 'o ia i ka wai a e hō'ea ana ho'i ka hohonu o ka wai i ka 'ōpū. Ma hope iki mai, 'ike akula 'o Kānealoha i ka ho'omaka o ka wai e 'ale'ale, a he mea maopopo, 'a'ole e 'ale ka wai ke 'ole e loa'a ke kumu, a i ia manawa, ho'opuka a'ela 'o Kānealoha i ia po'o mana'o e kau a'ela ma luna, “Haehae ka manu a Kānealoha ke 'ale nei ka wai” me ka 'ai pū nō i kāna manu me ke kahe 'ana iho o ke koko. A i ka puka 'ana mai o ke kanaka mua o ke ali'i mai kahi hāiki mai, ua lālau a'ela nā lima wīkani o Kānealoha, a pepehi akula 'o ia i ua kanaka lā a make. A pēlā 'o ia i pepehi ai i ia mano kanaka. A 'o ia ihola ia māhele o ka mo'olelo.
'Eā, 'a'ole 'o Kānealoha i hakakā aku me ia mano kanaka ma ke kula pālahalaha, 'a'ole 'o ia i hakakā me nā kānaka 5 a he 10 paha i ka manawa ho'okahi. Ua hakakā pākahi 'o ia me lākou lā. Ma ke akamai o kona no'ono'o kanaka 'o ia i lanakila ai, 'a'ole ma ka ikaika a me ka mākaukau 'o ia wale nō.
A ke kuhi nei ko 'oukou mea kākau, 'a'ole paha like ka hana a ko 'Amelika. 'O ka mea mau paha iā lākou, 'o ia ka ho'ā'o 'ana e lanakila ma ka ikaika a me ka mākaukau, 'o ia wale nō, a 'o ke akamai a me ka na'auao, he mau mea 'ole paha ia iā lākou.
Pēlā 'o 'Amelika i hana ai ma ke kaua 'o Wiekanama a me kekahi mau kaua ‘ē a'e paha kekahi. Inā paha i nānā nā luna o 'Amelika o ia wā i ke kumu, inā paha 'a'ole i nui loa nā koa 'Amelika i make māinoino ma ia kaua.
(E ho'omau 'ia.)
———
E ho'ouna 'ia mai na ā leka iā māua, 'o ia ho'i 'o Laiana Wong a me Kekeha Solis ma ka pahu leka uila ma lalo nei:
>> kwong@hawaii.edu
>> rsolis@hawaii.edu
a i ‘ole ia, ma ke kelepona:
>> 956-2627 (Laiana)
>> 956-2627 (Kekeha)
This column is coordinated by Kawaihuelani Center for Hawaiian Language at the University of Hawai'i at Mānoa.


text:
Papa Whakarea (Kaupae 7)
E hāngai ana tēnei kōwae ako ki te rauemi matihiko nei, te Papa Whakarea. Ko tā te Papa Whakarea, he āwhina i ngā ākonga ki te tūhura i ngā rautaki wāwāhi tau mō te whakarea. I tēnei kōwae ako, ka whakamahia te Papa Whakarea ki te whakarea i tētahi tau mati-2 ki tētahi tau mati-2, hei whakatauira i te hātepe ōkawa mō te whakarea. E hāngai ana ki te Kaupae 7 o te Mahere Tau.
- rautaki tatau;
- rautaki tāpiripiri;
- rautaki whakarea;
- rautaki pānga riterite māmā.
Kia mōhio te ākonga ki te:
- whakamahi i te Papa Whakarea ki te wāwāhi i ngā tau o roto i tētahi whakareatanga tau mati-2 mā te tau mati-2, ki te whakaoti hoki i taua whakareatanga;
- tuhi pikitia ki te whakamārama i ngā rautaki wāwāhi tau hei whakaoti rapanga whakarea (tau mati-2 mā te tau mati-2);
- whakaoti whakareatanga mā te hātepe ōkawa.
E tino hono ana tēnei kōwae ako ki te Mahere Tau o Aotearoa (tirohia te kaupapa o Te Poutama Tau i te pae tukutuku o nzmaths.co.nz).
E whakaatu ana te wāhanga rautaki o te Mahere Tau i ngā momo rautaki ka whakamahia e ngā ākonga ki te whakaoti paheko.
E hāngai ana te mahi o tēnei kōwae ako ki te Kaupae 7 o te Mahere Tau. I tēnei kaupae, ka kōwhiri te ākonga i te rautaki e hāngai ana ki te whakatau tata, ki te whakaoti tika i ngā rapanga whakarea. Ka wāwahia ngā tau e whakareatia ana ki ngā tekau me ngā tahi hei whakamāmā i te whakareatanga. Mā konei e mārama ai te ākonga ki ngā tikanga o te hātepe ōkawa mō te whakarea.
Ko te whakatau tata me te āta tirotiro i te whaitakenga o te otinga ētahi atu kaupapa o tēnei kōwae ako.
E ono ngā rauemi matihiko pāngarau kua tuhia ki te reo Māori. Koia nei ngā whakamārama:
Haere ki tēnei wāhi i te ipurangi ki te tiki atu i ēnei rauemi matihiko:
http://www.tki.org.nz/r/digistore/register_e.php
E 5 ngā akoranga matihiko i te huinga akoranga matihiko 'Papa Whakarea'. E rua ka whakamahia i roto i tēnei kōwae ako, arā, ko ēnei: 'Papa Whakarea: Hangaia āu ake whakareatanga uaua' me 'Papa Whakarea: He whakareatanga uaua'.
He Hononga ki Rauemi Kē
Tirohia te Pukapuka Tuaono o Te Poutama Tau.
Ka Mahi Tahi te Pouako me tētahi Rōpū Ākonga ki te Whakamahi i te Papa Whakarea
- E whā ngā akoranga o tēnei kōwae ako. Ehara i te mea ka whai tētahi i tētahi, ko te mea nui kia āta whāngaihia ngā ākonga, kia ū ngā rautaki, kia mārama ki ngā mahi, kia mauritau anō hoki.
- Ka oti i te ākonga tētahi tātaitanga, e tika ana kia āta whakaaro ia ki te whaitakenga o te otinga. Arā, ko ngā momo pātai pēnei i te:
- E whaitake ana tēnā otinga?
- Kei te takiwā tōtika taua otinga?
- Pēhea koe e mōhio ai mēnā kei te tika tēnā otinga?
- Pēhea te tirotiro mēnā e tika ana te otinga?
- Pēhea te tirotiro mēnā kei te takiwā tika taua otinga?
Akoranga 1
Hei arataki i ngā ākonga ki te whakamahi i te Papa Whakarea.
- Whakamāramatia te tikanga o te rerenga 'wāwāhi tau' (he pai pea te whakatairite ki te rerenga 'wāwāhi tahā'). Arā, ngā whakarōpūtanga e taea ana mō tētahi tau. Whakatauiratia ki tētahi tau māmā. Anei ētahi wāwāhitanga e taea ana mō te 8:
- 5 + 3 = 8
- 4 + 4 = 8
- 2 + 2 + 2 + 2 = 8
- 6 + 2 = 8
- 2 x 4 = 8 ...
- Whakamāramatia te mahi a te Papa Whakarea ki te wāwāhi i ngā tau o roto i tētahi whakareatanga, hei whakamāmā i te whakareatanga.
- Huakina te Papa Whakarea, ka pāwhiri ai i te pūtohu 'Hangaia āu ake whakareatanga uaua'. Whakaurua tētahi whakareatanga. Hei tauira, ko te 43 x 24. Pāwhiria te pūtohu 'Whiriwhiria te otinga'
- Whakaaturia te mahi a te tāneke o runga ki te wāwāhi i te 43 kia rua ngā whakareatanga mā te 24. Pātai atu:
- He aha tētahi wāwāhitanga hei whakamāmā i te whakareatanga? (Ākene pea ko te whakarea i te 24 ki te 30 me te 13)
- He aha i pēnā ai te wāwāhi? (Hei whakamāmā i te whakareatanga.)
- He aha te tapeke o te 30 me te 13? (Ko te 43 tonu)
- Tuhia te otinga o te 30 x 24 ki te pouaka. Tirohia te otinga o tēnei whakareatanga ka puta ki raro i te Papa Whakarea. Arā 30 x 24 = 720.
- Whakaaturia te mahi a te tāneke i te taha mauī ki te wāwāhi i te whakareatanga 13 x 24 ki ētahi whakareatanga māmā. Tonoa mā ngā ākonga e whakaaro he aha te wāwāhitanga pai. (He māmā te whakarea i te 13 ki te 20 me te 13 ki te 4.)
- Tuhia te otinga o ngā whakareatanga ki ngā pouaka. Ka puta ngā otinga ki raro o te Papa Whakarea.
- Tuhia te tapeke o ngā whakareatanga e toru nei ki te pouaka, ka pēhi ai i te pātuhi 'Enter/Return'.
- Tonoa ngā ākonga ki te whakatau tata i te otinga hei rautaki tirotiro i te tika o te otinga. Akene pea ka whakaawhiwhia te whakareatanga ki te 40 x 25. Ko te 1 000 tēnā. He pātata ki te otinga tōtika, te 1 032.
- Pāwhiria te pūtohu 'E Hoki', ka tūhura ai i ētahi atu wāwāhitanga mō te 43 x 24, pērā i te 40 x 24 me te 3 x 24. He pai mēnā ka mahi takitahi, takirua rānei ngā ākonga ki te tūhura i ētahi atu wāwāhitanga. Tonoa rātou ki te whakamahi i ngā tāneke katoa ki te wāwāhi i ngā tau e rua. Whakawhitiwhiti kōrero mō te wāwāhitanga māmā. Arā pea ko tēnei:
- Whakaaturia te mahi a te tāneke i te taha matau o te Papa Whakarea. Tūhuratia te mahi a tēnei tāneke ki te kukume ake i te 24 ki te 30, me te whaihua o tēnei ki te whakaoti i te whakareatanga. Arā, ka whakareatia te 43 ki te 30 i te tuatahi, kātahi ka tango ai i te otinga o te 43 x 6.
- Whakaaturia te mahi a te tāneke i te taha raro o te Papa Whakarea. Tūhuratia te mahi a tēnei tāneke ki te kukume i te 43 ki te 50, me te whaihua o tēnei ki te whakaoti i te whakareatanga. Pātai atu:
-
- Ki te kukume i tēnei tāneke, ka ahatia te 43? (Ka kumea ake ki te 50)
- He aha ngā whakareatanga e rua ināianei? (Ko te 50 x 24 me te 7 x 24)
- He aha te take ka tangohia te otinga o te 7 x 24 i te otinga o te 50 x 24? (Nā te mea, koirā te rahinga kē atu o te whakareatanga. E 7 te kumetanga ake o te 43 ki te 50, nō reira me tango atu taua wāhanga o te Papa Whakarea.)
- Tukuna ngā ākonga ki te whakaoti i ētahi whakareatanga ki te Papa Whakarea. E pai ana mēnā ka tuhi pikitia rātou ki te whakaatu i te wāwāhitanga o te Papa Whakarea, me ngā whakareatanga māmā ka puta mai. Whakawhitiwhiti kōrero mō te rautaki e tino whaihua ana.
- Tonoa ngā ākonga ki te whakatau tata i te otinga o ngā whakareatanga, kia mōhio ai rātou mēnā kei te takiwā tika te otinga.
- Tuhia te rapanga nei ki te papa tuhituhi, ka pānui tahi ai me ngā ākonga. Tuhia he pikitia o ngā papariki
- Kei te whakatakoto a Manawanui i ētahi papariki ki te papa o tōna ruma noho. He tapawhā hāngai te āhua o te papa, 33 ngā papariki ki tētahi tapa, 16 ki tētahi. E hia katoa ngā papariki?
- Whakaurua te whakareatanga 33 x 16 ki te Papa Whakarea. Whakawhitiwhiti kōrero mō ngā wāwāhitanga hei whakamāmā i te whakareatanga (arā pea:
33 x 16 = (30 x 16) + (3 x 16).
33 x 16 = (33 x 10) + (33 x 6)
- Whakawhitiwhiti kōrero mō te wāwāhitanga e tino whaihua ana.
- Whakaotia te whakareatanga ki te Papa Whakarea.
- Tuhia he pikitia hei whakaatu i te wāwāhitanga māmā o te whakareatanga.
- Kia pērā anō te mahi mō ētahi tau atu rapanga whakarea. Hei tauira:
- Kei te whakatakoto a Manawanui i ētahi papariki ki te papa o tōna rūma noho. He tapawhā hāngai te āhua o te papa. 27 ngā papariki ki tētahi tapa, 23 ki tētahi. E hia katoa ngā papariki?
- Kei te whakatakoto a Manawanui i ētahi papariki ki te papa o tōna rūma noho. He tapawhā hāngai te āhua o te papa. 38 ngā papariki ki tētahi tapa, 16 ki tētahi. E hia katoa ngā papariki?
- Kei te whakatakoto a Manawanui i ētahi papariki ki te papa o tōna rūma noho. He tapawhā hāngai te āhua o te papa. 45 ngā papariki ki tētahi tapa, 22 ki tētahi. E hia katoa ngā papariki?
Akoranga 2
Te hātepe ōkawa mō te whakarea.
- Tonoa ngā ākonga ki te whakamahi i te Papa Whakarea ki te tūhura i ngā wāwāhitanga o te 23 x 35. Hei tauira pātai:
- He aha ētahi wāwāhitanga o te whakareatanga 23 x 35.
- Ko tēhea te wāwāhitanga māmā? He aha ai?
- Tuhia he pikitia hei whakaatu i te wāwāhitanga māmā.
- Whakaaturia tēnei wāwāhitanga o te 25 x 35:
- Whakamāramatia te tuhinga ōkawa mō tēnei wāwāhitanga:
He tauira pātai hei honohono i te tuhinga ōkawa me te wāwāhitanga i te Papa Whakarea:
- He aha te wāhanga o te tuhinga ōkawa e whakaatu ana i te whakareatanga e hāngai ana ki te wāhi kahurangi o te Papa Whakarea?
- He aha te wāhanga e whakaatu ana i te wāhi karaka o te Papa Whakarea?
- I ahatia te 35 o te whakareatanga? (I wāwāhia ki ngā wāhanga e rua nei, te 5 me te 30)
- Kia pērā anō te whakaoti i ētahi atu whakareatanga. Arā, ka wāwāhia ngā tahi me ngā tekau i te Papa Whakarea, ā, ka whakaaturia ēnei wāhanga ki te tuhinga ōkawa. Hei tauira:
- 40 x 15 = (40 x 5) + (40 x 10)
- 55 x 22 = (55 x 2) + (55 x 20)
- 20 x 15 = (20 x 5) + (20 x 10)
- Tonoa ngā ākonga ki te whakatau tata i te otinga o ngā whakareatanga hei tirotiro i te tika o te otinga. Arā ngā pātai:
- E whaitake ana tēnā otinga?
- Kei te takiwā tōtika taua otinga?
- Pēhea koe e mōhio ai mēnā kei te tika tēnā otinga?
- Pēhea te tirotiro mēnā e tika ana taua otinga?
- Pēhea te tirotiro mēnā kei te takiwā tika taua otinga?
Akoranga 3
Te hātepe ōkawa mō te whakarea.
- Tonoa ngā ākonga ki te whakamahi i te Papa Whakarea ki te tūhura i ngā wāwāhitanga o te 67 x 35. Hei tauira pātai:
- He aha ētahi wāwāhitanga o te whakareatanga 23 x 35.
- Ko tēhea te wāwāhitanga māmā? He aha ai?
- Tuhia he pikitia hei whakaatu i te wāwāhitanga māmā.
- Whakaaturia tēnei wāwāhitanga ki te Papa Whakarea.
Tonoa ngā ākonga ki te tāpiri i ngā otinga o ngā whakareatanga wāwāhi nei, hei whiriwhiri i te otinga o te 67 x 35
- Whakamāramatia te tuhinga ōkawa hei whakaata i tēnei wāwāhitanga o te 67 x 35. Arā, ka whakaaturia ngā wāwāhitanga e whā nei ki te tuhinga ōkawa:
Hei tauira pātai:
- He aha te wāhanga o te tuhinga ōkawa e whakaatu ana i te whakareatanga e hāngai ana ki te wāhi kahurangi o te Papa Whakarea?
- He aha te wāhanga e whakaatu ana i te wāhi kākāriki o te Papa Whakarea?
- I ahatia te 35 o te whakareatanga? (I wāwāhia ki ngā wāhanga e rua nei, te 5 me te 30. He māmā te whakarea i ēnei wāhanga e rua o te 35)
- I ahatia te 67 o te whakareatanga? (I wāwāhia ki ngā wāhanga e rua nei, te 7 me te 60. He māmā te whakarea i ēnei wāhanga e rua o te 67)
- Whakawhitiwhiti kōrero mō te raupapa mai o ngā whakareatanga wāwāhi i te tuhinga ōkawa. Mā te ākonga tonu e whiriwhiri te raupapa e māmā ana ki a ia, kāore hoki he take o te raupapa. Hei tauira:
- Kia pērā anō te whakamahi i te Papa Whakarea me te tuhi ōkawa i te whakareatanga:
25 x 61 31 x 68 78 x 54
- Whakahaua ngā ākonga ki te whakatau tata i ngā otinga o ngā whakareatanga hei tirotiro mēnā e tika ana ā rātou mahi. Arā ngā pātai:
- E whaitake ana tēnā otinga?
- Kei te takiwā tōtika taua otinga?
- Pēhea koe e mōhio ai mēnā kei te tika tēnā otinga?
- Pēhea te tirotiro mēnā e tika ana te otinga?
- Pēhea te tirotiro mēnā kei te takiwā tika taua otinga?
Akoranga 4
- Hoatu he rapanga whakarea hei whakaoti mā te tuhi ōkawa. Mā te ākonga tonu e whiriwhiri te wāwāhitanga o ngā tau hei whakamāmā i te whakareatanga. Mēnā ka raruraru ka hoki anō ki te whakamahi i te Papa Whakarea, ki te tuhi pikitia rānei o te wāwāhitanga o ngā tau. Hei tauira:
- Pātai atu ki te ākonga ki te whakamārama i tana wāwāhitanga i ngā tau. Hei tauira:
He aha i pērā ai tō wāwāhi i ngā tau? (He māmā te whakarea mā tētahi tau ngahuru, mā tētahi tau mati-tahi rānei)
He aha te take e rua noa iho ngā whakareatanga wāwāhi? (Nā te mea he māmā te whakarea mā te 25)
- Whakahaua ngā ākonga ki te whakatau tata i ngā otinga o ngā whakareatanga hei tirotiro mēnā e tika ana ā rātou mahi. Arā ngā pātai:
- E whaitake ana tēnā otinga?
- Kei te takiwā tōtika taua otinga?
- Pēhea koe e mōhio ai mēnā kei te tika tēnā otinga?
- Pēhea te tirotiro mēnā e tika ana te otinga?
- Pēhea te tirotiro mēnā kei te takiwā tika taua otinga?
Ka Mahi Takitahi, Takirua rānei ngā Ākonga me te Papa Whakarea
Koia nei ētahi horopaki me ētahi rapanga hei whakaoti mā ngā ākonga mā te whakamahi i te Papa Whakarea me te tuhi ōkawa i ā rātou mahi Kia kotahi, kia rua rānei ngā ākonga ki ia rorohiko.
- Whare Tororangi
46 ngā papa o tētahi whare tororangi, 82 ngā matapihi kei ia papa. E hia katoa ngā matapihi?
Mēnā 24 ngā papa, 49 ngā matapihi o ia papa?
Mēnā 18 ngā papa, 65 ngā matapihi o ia papa?
Mēnā 89 ngā papa, 89 ngā matapihi o ia papa?
- He Nohoanga i te Whare Pikitia
35 ngā rārangi nohoanga i te whare pikitia, 54 ngā nohoanga ki ia rārangi. E hia katoa ngā nohoanga?
Mēnā 42 ngā nohoanga, 36 ngā nohoanga o ia rārangi?
Mēnā 53 ngā nohoanga, 48 ngā nohoanga o ia rārangi?
Mēnā 78 ngā nohoanga, 35 ngā nohoanga o ia rārangi?
- He Tūnga Motukā
46 ngā rārangi tūnga motukā, 58 ngā tūnga ki ia rārangi. E hia katoa ngā tūnga motukā?
Mēnā e 27 ngā rārangi, 64 ngā tūnga ki ia rārangi?
Mēnā e 53 ngā rārangi, 48 ngā tūnga ki ia rārangi?
Mēnā e 36 ngā rārangi, 92 ngā tūnga ki ia rārangi?
Mō ia rapanga, tonoa ngā ākonga ki te tuhi i tētahi pikitia hei whakaatu i te whakamahinga o te Papa Whakarea ki te wāwāhi i ngā tau.
Tukuna he wā mā ia ākonga e whakaatu tana pikitia, me te whakamārama i tana whakamahinga i te Papa Whakarea, me te hononga o tēnā ki te tuhinga ōkawa. Koia nei he pātai hei ārahi i ngā ākonga:
- I pēhea tō whakamahi i te Papa Whakarea?
- Whakamāramatia mai tō whakamahi i te Papa Whakarea ki te whakaoti i te rapanga.
- Whakamāramatia mai tō wāwāhi i ngā tau?
- He aha i pērā ai tō wāwāhi i ngā tau?
- Me pēhea te whakaatu i tō mahi ki te tuhinga ōkawa?
Ka Mahi Takitahi, Takirōpū rānei ngā Ākonga me ētahi atu Mahi e Whai Pānga ana
Koia nei ētahi atu mahi e tino hono ana ki te Papa Whakarea me te tuhinga ōkawa:
- He Tau Anō Te Tau, Tau, Pukapuka 3, Taumata 3, whārangi 12
- He Tau Anō Te Tau, Tau, Pukapuka 3, Taumata 3, whārangi 13
- He Tau Anō Te Tau, Tau, Pukapuka 2, Taumata 3, whārangi 7
- He Tau Anō Te Tau, Tau, Pukapuka 2, Taumata 3, whārangi 10
- Ngā ngohe i te Pukapuka Tuaono o Te Poutama Tau
- Mēnā e hapa ana ngā meka whakarea matua a te ākonga, koia nei ētahi mahi hei whakapakari i a ia (tirohia te pae tukutuku):
- Rauemi Tārua 6-2 (Kāri Meka Whakareatanga Matua)
- Rauemi Tārua 6-3 (Meka Whakareatanga – Kia Hiwa)
- Rauemi Tārua 6-4 (Whakareatanga Pī Takahuri)
- Rauemi Tārua 6-6 (Rārangi Whakareatanga)
- Rauemi tārua 6-10 (Tarapekepeke Tauwehe)


text: 1I mwaain rokon te Toa are te Riao, ao E ataia Iesu bwa e a roko ana aoa ni kiitana te aonnaba aei nakon Tamana. E a kaman titiku i nanona tangiraia aomata ake a onimakinna, ake a mena i aon te aba, ao E tangiriia ni karokoa te toki. 2Ao ngke a amwarake, ngke e a tia te riaaboro ni karina te iango i nanon Iuta, are natin Timon Itekariota, bwa e na kamwanea Iesu, 3ao Iesu, n ataana irouna bwa E a tia Tamana ni kaaki bwaai ni kabane i aani mwaakana, ao bwa E roko mai iroun te Atua ao E na manga oki nakon te Atua. 4E tei rake man te amwarake, ao E buuta kunnikaina, ao E kabaea te kaoa i nuukana. 5Ao i mwiina E kabwaroa te ran i nanon te beetin, ao E moanna n teboki waeia ana reirei, ao E kaoi n te kaoa are e bae i nuukana. 6E roko ngkanne iroun Timon Betero. E taku Betero nakoina, Te Uea, Ko teboki waeu? 7E kaeka Iesu ao E taku, Ko aki ataa ae I karaoia ngkai, ma ane ko na ataia rimwi. 8E taku Betero nakoina, Bon akea te anga ae Ko na teboki iai waeu. E kaeka Iesu ao E taku, Ngkana I aki teboki waem, ao ko aki buokanibwai ma Ngai. 9E taku Timon Betero nakoina, Te Uea, tiaki ti waeu, ma teboki naba baiu ma atuu! 10E taku Iesu nakoina, Ane e a tia n tebokia ao e itiaki rabwatana ni kabanea, ao e aki manga tangira te tebotebo, ma ti waena ae e na tebokia; ao kam itiaki, ma kam aki bane n itiaki. 11Bwa E a kaman ataa teuare e nang kamwanea; ma ngaia are e kaangai, Kam aki bane n itiaki. 12Ao ngke E a tia Iesu n teboki waeia ana reirei, ma ni karina ana kunnikai are E a tia ni buutia, ma ni manga okira nnena n tekateka n rarikiriki, ao E taku nakoia ana reirei, Kam ataa nanon te bae I a tibwa tia ni karaoia nakoimi? 13Kam atongai bwa te Tia Reirei ao te Uea; ao e eti ami taeka, bwa boni Ngai. 14Ma ngaia are ngkai I teboki waemi, Ngai ae ami Uea ao ami Tia Reirei, ao kam bon riai naba ngkami n i teboteboki waemi. 15Bwa I anganingkami te banna ni kakairi, bwa kam na katootoonga ae I a tia ni karaoia nakoimi. 16Bon te koaua ni koaua ae I a tuangkami, bwa e aki kakannato riki te toro nakon ana mataniwi; ao e aki kakannato riki ane e kanakoaki nakon ane e kanakoa. 17Ngkana kam atai baikai, ao kam a kabwaia ngkana kam karaoi. 18I aki taekiningkami ni kabaneingkami; I ataiia aika I a tia n rineiia; ma e na kakoroaki nanon are e taekinaki n te Baibara ni kaangai: Te aomata ae I amwarake ma ngaia, e riki bwa te tia kamwaruaai. 19I taekina te baei ngkai nakoimi, ngkae e tuai n riki; bwa ngkana e riki, ao kam na kakoauaai bwa boni Ngai ae Ngai. 20Bon te koaua ni koaua ae I a tuangkami, bwa ane e mwanea n aakoa ane I kanakoa, ao e mwaneai n aakoai; ao ane e mwaneai n aakoai, ao e mwanea n aakoa naba Teuare e kanakomaiai. 21Ngke E a tia n atongi baikai Iesu, ao e rawaawata taamneina; ao E taetae ma te aki nanokokoraki ni kaangai, Bon te koaua ni koaua ae I a tuangkami bwa ane e nang kamwaneai temanna i buakomi. 22A i taramata ana reirei ma te mino n nano bwa ai antai ae E nanonna n ana taeka. 23Ao temanna i buakoia ana reirei Iesu, are te reirei are E tangiria Iesu, e rarikiriki ni kaan ma bwanibwanin Iesu. 24Ma ngaia are e karaoa te kanikina Timon Betero nakoina, ao e kaangai, Kakaaea mai iroun Iesu bwa antai ae E nanonna n ana taeka. 25Ao e ei nako ngkanne teuarei ni kaania riki Iesu, ao e titirakinna ni kaangai, Te Uea, antai ae Ko nanonna? 26E kaeka Iesu ao E taku, N na kateboa te mwakoro ni kariki ao N na anganna; boni ngaia teuanne. Ma ngaia are ngke E a tia Iesu ni kateboa te mwakoro ni kariki, ao E anaia, 0 ao E angan Iuta, are natin Timon Itekariota. 27I mwiin te tai are e reke iroun Iuta iai te mwakoro ni kariki, ao e a rin naba Tatan i nanon Iuta. E taku ngkanne Iesu nakoina, Tai tabwara, karaoa ane ko nang karaoia. 28Bon akea temanna i buakoia ake a rarikiriki n amwarake, ae e ataia bwa bukin tera ngke E atonga aei Iesu nakon Iuta. 29Ma a taku n aia iango tabemwaang i buakoia ana reirei, bwa ngkae e mena iroun Iuta nnen te mwane, ao e a tuangaki iroun Iesu bwa e na kaboo baike a kainnanoi ibukin te Toa, ke e na angania akana a aki kaubwai te bwai teuana. 30Ma ngaia aei, bwa ngke e reke iroun Iuta te mwakoro ni kariki, ao e a oti nako naba; ao e a bong. 31Ao ngke e a tia n oti nako Iuta, ao E taku Iesu, Ane e nangi nooraki ngkai irouia aomata mimitongin Natin te Aomata; ao ane e na nooraki naba n arona aroni mimitongin te Atua. 32Ao ngkana a na noora irouna aroni mimitongin te Atua, ao te Atua ngkanne E na manga kaota nakoia aron Natin te Aomata ni kamimitongaki irouna, ao ane E na karaoia ngkai naba. 33Ataei, N na aki maan ni meemena i rarikimi. Ane kam na ukoukorai; ao n aron are I a tia n taekinna ngkoa nakoia I-Iutaia, ao I a manga taekinna ngkai nakoimi, Kam aki konaa n roko n te tabo are N na nako iai. 34I anganingkami te tua ae e boou: kam na i tangitangiri; n ai arou ngke I tangiringkami, bwa kam aonga n i tangitangiri. 35Ngkana kam bwaina te itangitangiri, ao ane a na ataingkami iai aomata ni kabaneia bwa au reirei ngkami. 36E taku Timon Betero nakon Iesu, Te Uea, Ko na nakea? E kaeka Iesu ao E taku, Ko aki konaa n irai ngkai nakon te tabo are N na nako iai; ma ko na irai rimwi. 37E a manga taku riki Betero nakoina, Te Uea, e aera bwa N na aki konaa n iriko ngkai? N na anga maiuu i bukim. 38E kaeka Iesu ao E taku, Ko na anga maium i bukiu? Bon te koaua ni koaua ae I a tuangko, bwa i mwaain tangin te moa ao ane ko na katenua kaakeaau.


text:
Kua whakawhānuitia ngā haora mahi mō ngā tāngata rauora.
Nā te kitenga ō te kaiwhakahaere ō te pākihi kainga ā Greg Hull ki tētehi tangata i tōremi ki roto i ngā wai ō Tangaroa te take ka utua ngā tāngata rauora kia whakawhānuitia ā rātou haora mahi.
Hei tā Greg Hull, i tōremi te tangata nei, nā te mea kāore i reirā ko ngā tāngata rauora' .
Kei te werohia te kaiwhakahaere ki ētehi atu pākihi kia tautokohia ā pūtea mō te mōmōhanga ō tēnei marama, kia tautokohia ki tēnei kaupapa whakahirahira ō tātou.


text:
Hana 'i'o ka haole!
KAUAKŪKALAHALE
Eōmailani Bettencourt
Synopsis: How does one copyright the cultural knowledge of a race of people? What are the boundaries of common decency?
Aloha e nā hoa makamaka 'ōlelo makuahine, e ola nō nā iwi! He mea mau nō paha ka hana kohu 'ole a ka lāhui kōlea a lilo ai ho'i 'o lākou ka mana nui e kuhi mai ai i ka hana a ka po'e nona kēia 'āina aloha, ka lāhui ho'i nona nā one hānau a pau pū ho'i me nā kula i kanu 'ia ai nā iwi, he pono paha a he pono 'ole. 'A'ole o kana mai ko'u huhū i ka ua mea 'o ka hana 'ānunu a pi'ikoi nō ho'i a kahi kanaka pa'i ki'i o ia lāhui kōlea, a me kēia mana'o au e pane'e nei i kēia wahi pū'olo iā 'oukou.
He hihia kēia a hō'ea iho nei i o kākou nei. Eia ke kūkā 'ia nei ma nā kūkala nūhou kīwī, nā kolamu nūpepa, a ma ke kaiāulu Hawai'i a puni. E ho'opi'i ana kekahi haole 'o Kim Tayor Reece i kekahi wahine Hawai'i no ka 'ai 'ana aku i kāna pala maunu, 'o ia ho'i, kāna ki'i i pa'i ai a i kapa 'ia ho'i 'o Makanani. Wahi a kā ia ala 'ōlelo hō'ike ua like nō a like ke ki'i a ka wahine i hana ai me ua Makanani nei ke nānā aku. He ihu pani ua 'o Reece ma ia hana 'o ka pa'i ki'i a kaulana ho'i kona inoa mai 'ō a 'ō o ka 'āina. 'O ka mea ho'i i kaulana ai, 'o ia ka pa'i ki'i 'ana i nā u'i o ka 'āina me ka hō'ike mai i ko lākou nani ma o ka hula. Lē'ī nā hale kū'ai like 'ole o Hawai'i nei i nā ki'i o nā 'ōlapa hula āna i pa'i ki'i ai. 'O ka nui ho'i o ke kālā i kāki 'ia no "kāna" po'e ki'i, he pohā 'ino ka lae!
'A'ole kēia haole he loea hula, he kuhi wale nō na'e kāna i ke ko'iko'i a me ka 'ole o kāna e pa'i ki'i ai. Eia na'e, ma muli wale nō o kona pa'i 'ana i kekahi ki'i o kekahi 'ōlapa e kuhi lima ana, ke mana'o nei 'o ia ua lilo kēia mau kuhi lima 'ana o ka hula i mea nona pono'ī iho nō. Pehea lā e lilo ai ka hana a ko kākou mau kūpuna 'o ia ke kuleana o ke kanaka ho'okahi? He ho'oilina ia mea na nā mamo a Hāloa a he kohu 'ole ka hana pi'ikoi a ke kōlea nāna e 'apakau wale mai i ia kuleana.
Maopopo anei iā ia ke ko'iko'i o ke kuleana pili i ka mālama 'ana i nā 'ike ku'una o ka hula. 'A'ole kā! Kuhihewa kahi haole he 'ai pala maunu ua wahine Hawai'i nei nāna, eia kā, he 'ai pala maunu ka haole na kākou Hawai'i! He aha lā kona 'ano? He pi'ikoi kā o nā pi'ikoi o ka honua nei!
I aha auane'i kā kākou mea e ho'omalu ai i ko kākou kuleana e pili ana i i nā 'ike a nā kūpuna i ho'oili mai ai ma luna o kākou? 'Ehia mea aloha i ko kākou 'āina, kā kākou 'ōlelo, a me ko kākou mau loina, ke hao wale 'ia maila e ka po'e malihini, a ma muli ho'i o ko kākou 'olu'olu. 'Auhea 'oukou e o'u po'e 'ōiwi. E huliāmahi kākou i ke kū'ē'ē i kēia hana pi'ikoi o lilo auane'i kā kākou ho'oilina a lilo ho'i kākou he po'e 'ae'a hauka'e e 'auana hele nei ma nā alanui o ko kākou 'āina pono'ī iho nō!
This column is coordinated by the Hawaiian Language Department at the University of Hawai'i at Mānoa.
E ho'ouna 'ia mai nä leka iä mäua, 'o ia ho'i 'o Laiana Wong a me Kekeha Solis ma ka pahu leka uila ma lalo nei:
a i 'ole ia, ma ke kelepona:
» 956-2627 (Laiana)
» 956-2624 (Kekeha)
BACK TO TOP
Hana 'i'o ka haole!
KAUAKÜKALAHALE
Eömailani Bettencourt
Synopsis: How does one copyright the cultural knowledge of a race of people? What are the boundaries of common decency?
Aloha e nä hoa makamaka 'ölelo makuahine, e ola nö nä iwi! He mea mau nö paha ka hana kohu 'ole a ka lähui kölea a lilo ai ho'i 'o läkou ka mana nui e kuhi mai ai i ka hana a ka po'e nona këia 'äina aloha, ka lähui ho'i nona nä one hänau a pau pü ho'i me nä kula i kanu 'ia ai nä iwi, he pono paha a he pono 'ole. 'A'ole o kana mai ko'u huhü i ka ua mea 'o ka hana 'änunu a pi'ikoi nö ho'i a kahi kanaka pa'i ki'i o ia lähui kölea, a me këia mana'o au e pane'e nei i këia wahi pü'olo iä 'oukou.
He hihia këia a hö'ea iho nei i o käkou nei. Eia ke kükä 'ia nei ma nä kükala nühou kïwï, nä kolamu nüpepa, a ma ke kaiäulu Hawai'i a puni. E ho'opi'i ana kekahi haole 'o Kim Tayor Reece i kekahi wahine Hawai'i no ka 'ai 'ana aku i käna pala maunu, 'o ia ho'i, käna ki'i i pa'i ai a i kapa 'ia ho'i 'o Makanani. Wahi a kä ia ala 'ölelo hö'ike ua like nö a like ke ki'i a ka wahine i hana ai me ua Makanani nei ke nänä aku. He ihu pani ua 'o Reece ma ia hana 'o ka pa'i ki'i a kaulana ho'i kona inoa mai 'ö a 'ö o ka 'äina. 'O ka mea ho'i i kaulana ai, 'o ia ka pa'i ki'i 'ana i nä u'i o ka 'äina me ka hö'ike mai i ko läkou nani ma o ka hula. Lë'ï nä hale kü'ai like 'ole o Hawai'i nei i nä ki'i o nä 'ölapa hula äna i pa'i ki'i ai. 'O ka nui ho'i o ke kälä i käki 'ia no "käna" po'e ki'i, he pohä 'ino ka lae!
'A'ole këia haole he loea hula, he kuhi wale nö na'e käna i ke ko'iko'i a me ka 'ole o käna e pa'i ki'i ai. Eia na'e, ma muli wale nö o kona pa'i 'ana i kekahi ki'i o kekahi 'ölapa e kuhi lima ana, ke mana'o nei 'o ia ua lilo këia mau kuhi lima 'ana o ka hula i mea nona pono'ï iho nö. Pehea lä e lilo ai ka hana a ko käkou mau küpuna 'o ia ke kuleana o ke kanaka ho'okahi? He ho'oilina ia mea na nä mamo a Häloa a he kohu 'ole ka hana pi'ikoi a ke kölea näna e 'apakau wale mai i ia kuleana.
Maopopo anei iä ia ke ko'iko'i o ke kuleana pili i ka mälama 'ana i nä 'ike ku'una o ka hula. 'A'ole kä! Kuhihewa kahi haole he 'ai pala maunu ua wahine Hawai'i nei näna, eia kä, he 'ai pala maunu ka haole na käkou Hawai'i! He aha lä kona 'ano? He pi'ikoi kä o nä pi'ikoi o ka honua nei!
I aha auane'i kä käkou mea e ho'omalu ai i ko käkou kuleana e pili ana i i nä 'ike a nä küpuna i ho'oili mai ai ma luna o käkou? 'Ehia mea aloha i ko käkou 'äina, kä käkou 'ölelo, a me ko käkou mau loina, ke hao wale 'ia maila e ka po'e malihini, a ma muli ho'i o ko käkou 'olu'olu. 'Auhea 'oukou e o'u po'e 'öiwi. E huliämahi käkou i ke kü'ë'ë i këia hana pi'ikoi o lilo auane'i kä käkou ho'oilina a lilo ho'i käkou he po'e 'ae'a hauka'e e 'auana hele nei ma nä alanui o ko käkou 'äina pono'ï iho nö!
This column is coordinated by the Hawaiian Language Department at the University of Hawai'i at Mānoa.
E ho'ouna 'ia mai nā leka iā māua, 'o ia ho'i 'o Laiana Wong a me Kekeha Solis ma ka pahu leka uila ma lalo nei:
a i 'ole ia, ma ke kelepona:
» 956-2627 (Laiana)
» 956-2624 (Kekeha)


text:
By Na Kekeha Solis
POSTED: 01:30 a.m. HST, Sep 10, 2011
~~   Synopsis:  With a few recent suspected deaths or serious injuries because of a difference of opinion, we should follow examples from our kūpuna for positivity.
Synopsis: With a few recent suspected deaths or serious injuries because of a difference of opinion, we should follow examples from our kūpuna for positivity.
Aloha mai e nā makamaka heluhelu mai Hawai'i moku o Keawe a i ka moku kā'ili lā o Ni'ihau. E 'olu'olu e ho'omanawanui mai i ka heluhelu 'ana i ka mo'olelo o kēia lā, i kākau 'ia ma muli o nā make i 'ike 'ia iho nei ma nā pule i hala, a me nā 'eha pū kekahi ma muli o nā mana'o kū'ē'ē o kekahi i kekahi. A 'o ia ke kumu e kau a'ela ia lālani mele kaulana i luna. No loko mai ia o ke mele 'Ekolu Mea Nui, e hō'ike mai ana, “'Ekolu mea nui ma ka honua,” akā, 'o “ke aloha kai 'oi a'e.” He mele Kalikiano nō ia. Akā, he mea nui nō ho'i “ke aloha” i nā kūpuna o kākou, a 'o kekahi mea nui paha, 'o ia ho'i ke aloha kanaka. E like me ia 'ōlelo mai kahiko mai, 'o ia ho'i, “E 'ike i ka hoa kanaka, o kipa hewa ke aloha i ka 'īlio.” A pēlā pū nō me ka 'ōlelo, “A aloha wale 'ia ho'i 'o Kaunuohua, he pu'u wale nō.” Eia mai kekahi mo'olelo i puka ai ia 'ōlelo aloha. He mo'olelo ia no Kalaninuiiamamao. Penei ka mo'olelo (i ho'opōkole 'ia) Login for more...


text:
Rakapuō
Ko Rakapuō (Großherzogtum Luxemburg, Grand-Duché de Luxembourg, Groussherzogtum Lëtzebuerg) he whenua ki Ūropi. Ko ngā whenua e tūtata ana ko Pehiamu, ko Tiamana, ko Wīwī.
He mema a Rakapuō o te Kotahitanga o Ūropi (25 Poutū-te-rangi 1957).
Tāone nui[edit | edit source]
Ko Luxembourg te tāone matua, ko ētahi tāone anō ko Esch-sur-Alzette, ko Dudelange, ko Differdange.
Kāwanatanga[edit | edit source]
Ko Tiuka Nui Henri te tiuka nui, ko Jean-Claude Juncker te pirimia.
Hoto ki waho[edit | edit source]
- Kāwanatanga o Rakapuō (reo Pākehā)


text:
For Saturday, January 12, 2013
POSTED: 01:30 a.m. HST, Jan 12, 2013
Synopsis: Putting one’s child into Hawaiian immersion school is a privilege and comes with responsibility for the child as well as the parents.
———
'Auhea 'oukou, e nā makamaka mai ka lā puka i Ha'eha'e a i ka napo'o o ka lā i ka mole 'olu o Lehua. 'Ike 'ia ma nā kula kaiapuni, nui 'ino nā 'ohana e 'auana ana. Komo akula nā keiki i ke kula 'ōlelo Hawai'i a noho paha no ho'okahi makahiki a emi iho paha a laila ha'alele wale. A i 'ole, ma nā kula nona nā 'ao'ao 'elua, a'o 'ia ma o ka 'ōlelo makuahine a ma o ka 'ōlelo Pelekane nō ho'i, 'auana wale ke keiki i nā 'ao'ao 'elua. Ho'omaka paha ma ka 'ōlelo Pelekane, lele i ka 'ao'ao 'ōlelo Hawai'i, a ma hope paha o ho'okahi makahiki, ho'i aku i ka 'ao'ao 'ōlelo Pelekane. Inā paha i loa'a 'ekolu a 'oi mau 'ōlelo i kekahi kula, inā ua koho paha ka makua e ho'ouna aku i kāna keiki i nā 'ao'ao 'ekolu. Pōmaika'i paha kākou i ka 'ole o ia 'ano kula ma Hawai'i nei.
I mea aha kēia 'auana 'ana? Hoihoi paha ka makua e a'o 'ia kāna keiki ma o ka 'ōlelo makuahine akā hā'awi pio paha ma hope o ho'okahi hapa o ka makahiki. Pa'akikī ke a'o 'ana ma o ka 'ōlelo i like 'ole me ka 'ōlelo o ka 'ohana. Koikoi 'ia nā mākua e hele i nā papa 'ōlelo Hawai'i no ke a'o 'ana a me ke kāko'o 'ana i kā lākou po'e keiki akā inā 'a'ole hele, e pa'akikī ana nō ka hele kula 'ana no ke keiki.
'Ōlelo 'ia, 'a'ole pau ka 'ike ma ka hālau ho'okahi, a he 'oia'i'o nō. Akā, pono e ho'opa'a i ka 'ike o ka hālau ho'okahi ma mua o ka ha'alele 'ana no kekahi hālau. 'O ke kula ha'aha'a kahi e ho'opa'a 'ia ai ke kahua o ke a'o kula 'ana. Inā 'auana wale ke keiki, a hele i nā hālau like 'ole o ke a'o 'ana ma ia wā, e hemahema ana ke kahua.
Kūpa'a au ma hope o ka 'ōlelo Hawai'i, kāko'o au i ke komo 'ana i nā kula kaiapuni akā, e aho e ho'omōakāka aku, 'a'ole like ana ka hana a ka 'ohana me nā kula 'ē a'e. Nui a'e ke kuleana ke hele ke keiki i ke kula kaiapuni, kuleana a ke keiki, kona mau mākua, a me ka 'ohana. 'Oko'a ana ke 'ano o ka nohona o ka 'ohana, a inā noho pa'a ke keiki, 'oko'a ana ho'i ke kuana'ike. 'O ia nō kekahi o nā pōmaika'i o ka hele kula 'ana i nā kula kaiapuni.
Eia ho'i ku'u wahi mana'o i waiho ha'aha'a 'ia ma mua o 'oukou e nā makamaka. E ola mau ka 'ōlelo Hawai'i. Ke ho'i aku nei kēia keiki o ka 'āina lewa, ka 'ōiwi nani i ka hala, ua ahiahi. Aloha auane'i.
(Aloha makahiki hou e Kaikaina a me nā makamaka heluhelu. 'O kekahi pōmaika'i, 'o ia ka loa'a o ia mea he kula kaiapuni i kēia mau lā. No ka mea, i ka wā e kamali'i ana māua nei, nā luna ho'oponopono, 'a'ohe kula kaiapuni, a he laki wale nō ke loa'a ka papa 'ōlelo Hawai'i ma ke kula ha'aha'a, ma ke kula waena, a ma ke kula ki'eki'e paha. A no laila, he keu nā keiki o ka pōmaika'i i kēia mau lā, a pēlā pū nō me nā mākua. L.H.)
———
E ho'ouna 'ia mai na ā leka iā māua, 'o ia ho'i 'o Laiana Wong a me Kekeha Solis ma ka pahu leka uila ma lalo nei:
>> kwong@hawaii.edu
>> rsolis@hawaii.edu
a i ‘ole ia, ma ke kelepona:
>> 956-2627 (Laiana)
>> 956-2627 (Kekeha)
This column is coordinated by Kawaihuelani Center for Hawaiian Language at the University of Hawai'i at Mānoa.


text:
POSTED: 01:30 a.m. HST, Jun 19, 2010
LAST UPDATED: 03:02 p.m. HST, Jun 23, 2010
Synopsis: New books on Hawai‘i's history are needed that focus on empirical data rather than bias.
Ma mua o ka MH 1893, ua loa'a nā puke like 'ole pili i ka mo'olelo o Hawai'i ma nā kula ma ka 'ōlelo Hawai'i a me ka 'ōlelo Pelekānia. Hō'ike 'ia ma kēia mau puke no nā lālani ali'i o kahiko loa, ke kūkulu 'ia 'ana o ke Aupuni Mō'ī, a me nā hana o ka 'Aha'ōlelo. A'o 'ia ke kūlana kū'oko'a o ke Aupuni Mō'ī Hawai'i.
Ma hope o ka ho'okahuli 'ia o ke aupuni o Lili'uokalani, kāpae 'ia ia mau puke a pa'i 'ia nā puke hou e ke aupuni kipi a me nā po'e kākau like 'ole e paipai ana he kūpono 'o 'Amelika ma mua o ke Aupuni Mō'ī. 'Ōlelo 'ia he nui ka pilikia o ka noho 'ana ma lalo o Kamehameha I a ma mua iho. Hō'ike 'ia he kūpono nā hana a ke Aupuni Kūikawā, ka Lepupalika, ke Kelikoli, a me ka Moku'āina 'o Hawai'i a he holomua ko lākou pani 'ana i ke Aupuni Mō'ī.
'O kekahi hō'ike'ike no kēia mau 'ike pa'ewa, ma kekahi puke na Rayson lāua 'o Bauer, hō'ike 'ia he pilikia ka hopena o nā hana a Lili'uokalani a he wā ho'opuka waiwai ka wā i ea mai nei ke Aupuni Kūikawā a ma hope aku. 'O ka pa'ewa o kēia, he waewae ka hana a ka mea kākau i nā 'ike e hō'oia ai i kona 'ao'ao puni.
Hō'ike 'o Alexander, Daws, Day, Kuykendall, me Mellen ma kā lākou mau puke, he holomua ma'amau wale nō ke ea 'ana mai o nā aupuni kipi. 'A'ohe hō'ike 'ana no ka mea nui o nā ku'ikahi ma waena o ke Aupuni Mō'ī Hawai'i a me nā aupuni like 'ole o ka honua i hō'ike no ke kūlana kū'oko'a o ua aupuni nei a i 'ole no ka mea nui o ka 'ole o ke ku'ikahi ho'ohui 'āina ma waena o ke Aupuni Mō'ī me 'Amelika. Ma ke a'o 'ia o kēia mau 'ike pa'ewa ma nā kula, ho'omau 'ia ka 'ike pa'ewa ma ke kaiāulu.
Ma muli o nā hana noi'i a kekahi po'e o kēia mau makahiki hope nei e uhai nei i nā ku'ikahi, ka mea nui o kēlā me kēia, nā hana mea nui loa o ka 'Aha'ōlelo, a me ka pili o nā kānāwai o nā 'āina like 'ole, ho'ākaka 'ia ka pili o ke Aupuni Mō'ī Hawai'i a me 'Amelika i kēia au.
'O Sydney Iaukea kekahi e noi'i nei i nā puke like 'ole pili i ka mo'olelo o Hawai'i nei a huli 'o ia i kēlā me kēia hō'ike ma loko o nā puke like 'ole i ka maika'i a maika'i 'ole o kekahi 'ao'ao, 'o ka 'ao'ao paipai Aupuni Mō'ī a i 'ole ka 'ao'ao o 'Amelika. 'O ka hapa nui loa o nā mea i 'ike 'ia, he paipai i ka maika'i o 'Amelika a ho'oha'aha'a 'ia ke Aupuni Mō'ī.
'O ka hana a Noelani Goodyear-Kaopua, 'o ia ka noi'i 'ana i nā 'oihana ho'ona'auao o ke Aupuni Mō'ī a hiki i kēia au a me ka loli o nā 'ao'ao pili kālai'āina e paipai 'ia ana ma nā puke i pa'i 'ia ma lalo o ia mau 'oihana. Helu 'o ia i ka holomua o ka loli 'ana i hiki ke 'ike 'ia ke kumu o nā pa'ewa.
'O Ron Williams kekahi e noi'i nei i ka mo‘olelo o Hawai'i ma nā palapala 'ōlelo Hawai'i like 'ole mai ka wā ma mua loa mai.
'O Donovan Preza kekahi e noi'i nei i nā heluna pololei o nā 'āina i hā'awi 'ia ma ka Māhele Nui.
Na nā hana noi'i a kēia po'e e ho'ā'o nei i nā 'ike i pa'i mua 'ia.
E ho'ouna 'ia mai nā leka iā māua, 'o ia ho'i 'o Laiana Wong a me Kekeha Solis ma ka pahu leka uila ma lalo nei:
» kwong@hawaii.edu
» rsolis@hawaii.edu
a i ‘ole ia, ma ke kelepona:
» 956-2627 (Laiana)
» 956-2624 (Kekeha)
This column is coordinated by the Hawaiian Language Department at the University of Hawai'i at M


text:
For Saturday, June 30, 2012
POSTED: 01:30 a.m. HST, Jun 30, 2012
Synopsis: Accidental or intentional brush fires can get out of hand.
———
Welina e nā makamaka heluhelu ma kēia kau wela nei. 'A'ole i wela loa 'o ne'i nei e like me ka mea e 'ike 'ia akula ma 'Amelika Hui pū 'ia. 'O ke po'omana'o e kau a'ela ma luna, he 'ōlelo no'eau ia mai nā kūpuna mai e hō'ike ana i ka ikaika o ka inaina a o ke aloha paha, 'o ia ho'i, e wela mau ana ka inaina i loko o ke kanaka ke loa'a ke kumu.
A pēlā pū me ke aloha. He nani ia mana'o, akā, 'o ka mea i koho 'ia ai ua 'ōlelo no'eau nei i po'o mana'o no kēia pule, 'o ia nā ahi e lapalapa ana ma Hawai'i nei i kēia kau wela nei, a ma 'Amelika 'Ākau kekahi, e 'ai ana i ka 'āina a me nā mea a pau ma luna, 'o ka hale 'oe, 'o ke kumu lā'au 'oe a pēlā aku.
A he 'ōpū nunui ko ke ahi, e mā'ona 'ole ana i ka nui o nā mea e ulu ana a e waiho wale ana ma ka 'āina, i pulupulu ia mau mea e hōlapu ai ke ahi. A ke hui pū ia me ka malo'o o ka nahele a me ka ikaika o ka makani, 'o ka laha koke auane'i ia o ke ahi, e like me ke ahi e lapalapa ana ma Kololako, ma Monakana, ma 'Alikona a me kekahi mau moku'āina. Kau ka weli ke nānā aku. A pēlā pū me Hikimoe ma Kaua'i.
'O ke ahi e 'ā wale, 'a'ole e hiki ke 'alo a'e, akā, 'o ke kanaka puhi paka e ko'ele wāwae ana ma ka pīpā alanui, a e holo ana paha ma luna o ke ka'a, a 'o kona pana aku nō ia i ke po'omuku kikaliki i ka nahele a i ka la'alā'au ma ka'e o ke alanui paha, he hana lapuwale ia e pō'ino ai ka 'āina a me ke ola nō ho'i paha. A 'o ka 'oi loa aku, 'o ia ke puhi kolohe 'ana i ke ahi.
'O ka nīnau nui ke 'ā ke ahi, a lapalapa ana ma ka nāhelehele, he aha kona mea e pio koke ai? 'Eā, 'a'ole e 'ōlelo mai ana ke ahi, ua ana ia.
'O kekahi mea, 'o ia ke kiola 'ole 'ia 'ana o ke po'omuku kikaliki ma 'ō a ma 'ane'i.'Auhea 'oukou e nā kānaka puhi paka, e ho'opio pono 'ia ke kikaliki a e mālama 'ia a hiki aku i ke 'ie 'ōpala, a ma loko o laila e kiola aku ai i ke po'omuku. A i ka wā paha e koe ai i ke ahikoe a 'ā, a 'ā ho'i ke kikaliki, e ho'opio pono 'ia ke ahikoe, 'a'ole e kiola wale aku. 'A'ole paha i pio pono, e 'ā iki iho ana nō paha.
Eia mai paha kekahi mea e pau ai ka laha 'ana a'e o ke ahi i kona wā e lapalapa ana ma ka nāhelehele. He 'āpana lole nunui loa, kohu kapa moe. A 'o ke 'ano o ka lole, ua like ia me ka lole pale ahi o ka po'e kinai ahi e komo ai. A ma nā lihi 'ao'ao o ia kapa pale ahi, e humuhumu 'ia ke kēpau a me ka mea kaumaha 'ē a'e paha.
A na kekahi mau mokulele pinao e ho'omoe iho i ke kapa pale ahi a ma luna o ka nāhelehele o ke ahi e lele ana, i 'ole e 'ā ke ahi ma ia māhele 'āina, a pau ka laha 'ana a'e.
A laila, e ku'upau nā kinaiahi ma kahi e lapalapa ana ke ahi me ka hopohopo 'ole paha i ka laha loa 'ana aku. Inā e hana 'ia kahi kapa e like me ia, 'a'ole nō paha kākou e pilikia loa i ke ahi 'āhiu ma ka nāhelehele.
(He wahi kīna'u ko ka mo'olelo Kauakūkalahale o kēlā Pō'aono aku nei. Ua kiko hewa 'ia ka inoa o ka nūpepa puka lā, 'o ka Star-Advertiser ka pololei, a 'o ka inoa Hawai'i, 'o ia nō 'o ka Hōkū Avalataisa. LH.)
———
This column is coordinated by Kawaihuelani Center for Hawaiian Language at the University of Hawai'i at Mānoa.


text:
I aku la o Mailehaiwale ia Laieikawai, “Ina paha aole makou i hoolaaia e ko kakou mau makua, ina ua lawe wau ia Hauailiki i kane na’u.”
I aku o Laieikawai, “Ua makemake no hoi wau, ina hoi aole wau i hoolaaia e ko’u kupunawahine, nolaila, he mea ole ko’u makemake.”
“O kaua pu,” wahi a Mailehaiwale.
A pau ko Hauailiki mau minute hookahakaha, lele aku la ua o Hauailiki me kona papa heenalu i ke kai, a au aku la a kulana nalu.
Ia Hauailiki ma kulana nalu, kahea mai la kekahi kaikamahine kamaaina, “Pae hoi kakou.”
“Hee aku paha,” wahi a Hauailiki, no ka mea, aole ona makemake, e hee pu oia me ka lehulehu ma ka nalu hookahi, makemake no oia e hookaokoa ia ia oia wale no ma ka nulu okoa, i kumu e ike mai ai o Laieikawai no kona akamai i ka heenalu, malia o makemake ia mai oia; aole ka!
A hala aku la na kamaaina, ohu mai la he wahi nalu opuu, ia manawa ka Hauailiki hee ana i kona nalu. Ia Hauailiki e hee la i ka nalu, uwa ka pihe a na kamaaina, a me na kaikuahine o Aiwohikupua: Heaha la ia ia Laieikawai?
A no ka lohe ana aku o Hauailiki i keia pihe uwa, alaila, manao iho ia ua huipu me Laieikawai i keia leo uwa, aole ka! hoomau aku la oia i ka heenalu a hala elima nalu, oia mau no. Aole nae i loaa ka heahea ia mai, nolaila, hoomaka mai la ia Hauailiki ke kaumaha, me ka hooiaio iki i kela olelo a Aiwohikupua no ka “paakiki o Laieikawai.”
MOKUNA XIV
A ike maopopo ae la o Hauailiki, aole i komo iloko o Laieikawai ka makemake ia Hauailiki ma ia mea, hoopau ae la oia i ka heenalu ma ka papa; manao ae la oia e kaha.
Haalele iho la oia i kona papa, a au aku la i kulana heenalu. Ia ia e au ana, olelo ae la o Laieikawai i kona mau hoa, “E! pupule o Hauailiki.”
I aku la kona mau hoa, “Malia paha e kaha nalu ana.”
Ia Hauailiki ma kulana nalu, i ka nalu i ea mai ai a kakala ma kona kua, ia manawa kaha mai la oia i ka nalu, pii ke kai me he niho puaa la ma o a ma o o kona a i. Ia manawa, uwa ka pihe o uka, akahi no a loaa mai ia Laieikawai ka akaaka, a he mea malihini no hoi ia i kona maka a me kona mea e ae.
A ike aku la o Hauailiki i ko Laieikawai akaaka ana iho, manao iho la oia, ua komo ka makemake i Laieikawai ma keia hana a Hauailiki, alaila, hoomau aku la oia ma ke kaha nalu, a hala elima nalu, aole i loaa ka hea mai a Laieikawai ia ia nei.
Nolaila, he mea kaumaha loa ia ia Hauailiki, ka maliu ole mai o Laieikawai ia ia nei, a he mea hilahila nui loa hoi nona, no ka mea, ua olelo kaena mua kela ia Aiwohikupua, e like me ka kakou ike ana ma na Mokuna mamua ae.
A no keia mea, lana malie iho la oia ma kulana nalu, ia ia e lana malie ana, ua kokoke mai ko Laieikawai ma manawa hoi i Paliuli. Ia manawa, peahi mai la o Laieikawai ia Hauailiki.
A ike aku la o Hauailiki i ka peahi ana mai, alaila, ua hoomohalaia kona naau kanalua. I iho la o Hauailiki oia wale no, “Aole no ka hoi oe e kala i makemake ai, hoolohi wale iho no.”