c: text/html

text:
He mau mo'olelo
Kekeha Solis
Synopsis: A story from Tonga and Samoa.
Eia mai kekahi mo'olelo no Tonga mai, a me kekahi no Sāmoa mai, i pa'i 'ia ma nā nūpepa kahiko.
E noho ana kekahi 'ohana nona nā keikikāne he 'umi. Ho'oholo like iho lākou e kālai kēlā a me kēia o lākou i wa'a nui nona iho, a hele aku i Tonga e hana kālepa ai a ho'iho'i mai i nā waiwai nui. Loa'a ke ko'i a kēlā a me kēia o lākou a ho'omaka like ke kālai 'ana i nā wa'a o lākou. 'A'ole na'e i 'emo, haki ihola ke ko'i a kekahi o lākou a hele akula i kekahi o kona mau hoahānau e noi ai e hā'awi 'ia mai i ko'i. Hō'ole maila ka hoahānau mua, no ka mea, e kālai wa'a ana nō ho'i kēlā. Pēlā kā ia nei hele noi pākahi 'ana i nā hoahānau a pau me ka hō'ole mai o lākou lā a pau. No kēia loa'a 'ole o ke ko'i iā ia nei, pau 'ole kona wa'a i ke kālai 'ia. No laila, ho'oholo ihola kēia e ho'ololi 'o ia i kāna hana a e hele e mahi'ai. No laila, ho'omaka kēia e 'eli i luawai e loa'a ai ka wai no kāna mau mea kanu e kanu aku ai a pau, ho'omaka akula e mahi i ka 'āina a kanu i nā mea 'ai e pono ai ka noho 'ana, no ka mea, 'ī ihola ia, inā 'a'ole au e mahi'ai a ho'i mai ku'u mau hoahānau mai kā lākou hele 'ana e kālepa, e lako ana lākou lā a e 'ilihune a nele ana au a pilikia ko'u noho 'ana aku. No laila, 'oiai nā mākua e ola ana e pono ia'u e ho'omākaukau no kēia mua aku i 'ole au e pōloli.
Pau nā wa'a a nā kaikua'ana, e mālama ana i kā ia nei māla i mahi ai a hiki wale i ka hua 'ana o nā mea i kanu 'ia a 'ai kēia. I ia wā, ho'i maila nā kaikua'ana me nā waiwai nui mai Tonga mai. Iā lākou na'e ma Tonga, ho'omaka ihola ko lākou 'āina e wī, a i ko lākou ho'i 'ana mai, 'a'ole wahi mea hiki iā lākou ke kū'ai me kā lākou waiwai i ho'iho'i mai ai, no laila, pōloli ihola lākou, a nui loa ka pilikia.
' akula kekahi i kekahi, 'a'ole kākou e pilikia no ka mea, ua nui ka 'ai i ka hoahānau o kākou. Hele akula lākou nei e noi i ka hoahānau mahi'ai, hō'ole maila kēlā, me ka 'ōlelo mai, "Kainō ho'i i hō'ole mai 'oukou ia'u i ko'u noi 'ana aku iā 'oukou i kā 'oukou ko'i. Ho'okahi wale nō mea e loa'a ai 'o ka'u iā 'oukou, 'o ia ko 'oukou kū'ai mai me kā 'oukou waiwai o ka ho'i 'ana mai nei." Kū'ai maila nā hoahānau 'eiwa i kā lākou waiwai iā ia nei i kēlā a me kēia lā a hiki i ka pau loa 'ana o kā lākou waiwai iā ia nei. 'Ilihune ihola lākou lā a waiwai a'ela kēia. 'O ka po'e i hele e 'imi waiwai kai 'ilihune, a 'o ia nei ho'i ka mea i hele 'ole e 'imi waiwai ma ke kālepa kai waiwai.
He wī nui ke pāhola ana ma luna o ka 'āina 'o Sāmoa, aia 'o Sina e noho ana ma lalo o ka mālamalama e kuku ana i kona kapa, a ma kona 'ao'ao kāna wahi keiki e moe ana i loko o ka pōloli, ka mea nāna e hō'ano 'ē a'e i kona mau helehelena. I ke kau 'ana iho o ka mahina ma luna o nā lā'au hua 'ai, ua komo maila i loko o Sina nā ho'omana'o 'ana e noi aku i ka mahina no ka hā'awi 'ana mai i mau mea'ai hua me kēia mau 'ōlelo.
E ka mahina, no ke aha lā 'oe i iho 'ole mai ai i lalo nei no ke nahu 'ana aku iā 'oe?
Ma muli o kēia mau 'ōlelo, ua huhū ka mahina no ka 'ōlelo 'ia 'ana aku e 'ai iā ia, a 'o ka pane i loa'a mai. Ua lawe 'ia aku 'o Sina, ke keiki, ka papa a me ka hohoa a noho ana i loko o ka mahina a hō'ea i kēia wā.
I ka wā a ka mahina e piha ai, e hiki nō i nā po'e Sāmoa ke 'ike i nā helehelena o Sina, ke keiki, ka papa kuku kapa a me ka hohoa.
This column is coordinated by the Hawaiian Language Department at the University of Hawai'i at Mānoa.
E ho'ouna 'ia mai nä leka iä mäua, 'o ia ho'i 'o Laiana Wong a me Kekeha Solis ma ka pahu leka uila ma lalo nei:
a i 'ole ia, ma ke kelepona:
» 956-2627 (Laiana)
» 956-2624 (Kekeha)
BACK TO TOP
He mau mo'olelo
Kekeha Solis
Synopsis: A story from Tonga and Samoa.
Eia mai kekahi mo'olelo no Tonga mai, a me kekahi no Sämoa mai, i pa'i 'ia ma nä nüpepa kahiko.
E noho ana kekahi 'ohana nona nä keikikäne he 'umi. Ho'oholo like iho läkou e kälai këlä a me këia o läkou i wa'a nui nona iho, a hele aku i Tonga e hana kälepa ai a ho'iho'i mai i nä waiwai nui. Loa'a ke ko'i a këlä a me këia o läkou a ho'omaka like ke kälai 'ana i nä wa'a o läkou. 'A'ole na'e i 'emo, haki ihola ke ko'i a kekahi o läkou a hele akula i kekahi o kona mau hoahänau e noi ai e hä'awi 'ia mai i ko'i. Hö'ole maila ka hoahänau mua, no ka mea, e kälai wa'a ana nö ho'i këlä. Pëlä kä ia nei hele noi päkahi 'ana i nä hoahänau a pau me ka hö'ole mai o läkou lä a pau. No këia loa'a 'ole o ke ko'i iä ia nei, pau 'ole kona wa'a i ke kälai 'ia. No laila, ho'oholo ihola këia e ho'ololi 'o ia i käna hana a e hele e mahi'ai. No laila, ho'omaka këia e 'eli i luawai e loa'a ai ka wai no käna mau mea kanu e kanu aku ai a pau, ho'omaka akula e mahi i ka 'äina a kanu i nä mea 'ai e pono ai ka noho 'ana, no ka mea, 'ï ihola ia, inä 'a'ole au e mahi'ai a ho'i mai ku'u mau hoahänau mai kä läkou hele 'ana e kälepa, e lako ana läkou lä a e 'ilihune a nele ana au a pilikia ko'u noho 'ana aku. No laila, 'oiai nä mäkua e ola ana e pono ia'u e ho'omäkaukau no këia mua aku i 'ole au e pöloli.
Pau nä wa'a a nä kaikua'ana, e mälama ana i kä ia nei mäla i mahi ai a hiki wale i ka hua 'ana o nä mea i kanu 'ia a 'ai këia. I ia wä, ho'i maila nä kaikua'ana me nä waiwai nui mai Tonga mai. Iä läkou na'e ma Tonga, ho'omaka ihola ko läkou 'äina e wï, a i ko läkou ho'i 'ana mai, 'a'ole wahi mea hiki iä läkou ke kü'ai me kä läkou waiwai i ho'iho'i mai ai, no laila, pöloli ihola läkou, a nui loa ka pilikia.
' akula kekahi i kekahi, 'a'ole käkou e pilikia no ka mea, ua nui ka 'ai i ka hoahänau o käkou. Hele akula läkou nei e noi i ka hoahänau mahi'ai, hö'ole maila këlä, me ka 'ölelo mai, "Kainö ho'i i hö'ole mai 'oukou ia'u i ko'u noi 'ana aku iä 'oukou i kä 'oukou ko'i. Ho'okahi wale nö mea e loa'a ai 'o ka'u iä 'oukou, 'o ia ko 'oukou kü'ai mai me kä 'oukou waiwai o ka ho'i 'ana mai nei." Kü'ai maila nä hoahänau 'eiwa i kä läkou waiwai iä ia nei i këlä a me këia lä a hiki i ka pau loa 'ana o kä läkou waiwai iä ia nei. 'Ilihune ihola läkou lä a waiwai a'ela këia. 'O ka po'e i hele e 'imi waiwai kai 'ilihune, a 'o ia nei ho'i ka mea i hele 'ole e 'imi waiwai ma ke kälepa kai waiwai.
He wï nui ke pähola ana ma luna o ka 'äina 'o Sämoa, aia 'o Sina e noho ana ma lalo o ka mälamalama e kuku ana i kona kapa, a ma kona 'ao'ao käna wahi keiki e moe ana i loko o ka pöloli, ka mea näna e hö'ano 'ë a'e i kona mau helehelena. I ke kau 'ana iho o ka mahina ma luna o nä lä'au hua 'ai, ua komo maila i loko o Sina nä ho'omana'o 'ana e noi aku i ka mahina no ka hä'awi 'ana mai i mau mea'ai hua me këia mau 'ölelo.
E ka mahina, no ke aha lä 'oe i iho 'ole mai ai i lalo nei no ke nahu 'ana aku iä 'oe?
Ma muli o këia mau 'ölelo, ua huhü ka mahina no ka 'ölelo 'ia 'ana aku e 'ai iä ia, a 'o ka pane i loa'a mai. Ua lawe 'ia aku 'o Sina, ke keiki, ka papa a me ka hohoa a noho ana i loko o ka mahina a hö'ea i këia wä.
I ka wä a ka mahina e piha ai, e hiki nö i nä po'e Sämoa ke 'ike i nä helehelena o Sina, ke keiki, ka papa kuku kapa a me ka hohoa.
This column is coordinated by the Hawaiian Language Department at the University of Hawai'i at Mānoa.
E ho'ouna 'ia mai nā leka iā māua, 'o ia ho'i 'o Laiana Wong a me Kekeha Solis ma ka pahu leka uila ma lalo nei:
a i 'ole ia, ma ke kelepona:
» 956-2627 (Laiana)
» 956-2624 (Kekeha)

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Te Ipukarea
He Whakamāoritanga
Whāinga
Kia whakamāoritia he pukapuka nui whakahirahira kua tuhia e ētahi kaituhituhi Māori ki te reo Pākehā me te tuhi hoki i ētahi tuhituhinga hou i roto i te reo Māori ngā whāinga matua o tēnei kaupapa. Ko ngā pukapuka kua whiriwhirihia: ko Purapurawhetū nā Briar Grace-Smith i tuhi, ā, ko Tū nā Patricia Grace i tuhi. Ko Te Ohorere rāua ko Wiremu Kaa ngā kaiwhakamāori.
Ngā Whakamahuki
Kāore i te rahi ngā momo tuhinga i roto i te reo Māori. Me whitawhita tātou ki te whakamāori, ki te tuhi anō hoki i roto i te reo Māori. Koia nei ngā mahi kua whakaritea:
- Te whakamāori i ētahi pukapuka nui whakahirahira nā ētahi kaituhi nō Aotearoa, ahakoa he kōrero pono, he pakimaero, he tuhinga mō tētahi mahi whakaari rānei.
- Te whakarite i ētahi kōrero ā-waha me te hopu i aua kōrero hei rokiroki kia pāohotia mā te ipurangi.
Kua oti rānei te whakarite ngā mahi nei?
Kua tutuku mārika ēnei mahi, ana, e taea ana e te katoa te hoko i ēnei taonga mai i a Huia, ki roto hoki i ngā toa pukapuka o te motu.
He tino taonga ēnei kua whakamāoritia mō te hunga kōrero Māori, ka mutu, he tauira ano hoki o te reo Māori hei mea whakaako mō te tangata.
Mā wai e taki ngā mahi?
E arahina ana tēnei kaupapa e Tania Ka‘ai, e Te Ihorei o Te Ipukarea.


text:
“E ke Alii e! Pomaikai makou no kou hookipa ana ia makou, a pomaikai hoi makou, no kou lawe ana ae ia makou I mau hoahanau nou, e like me kau i olelo mai nei ia makou, a pela no makou e hoolohe ai. Hookahi nae mea a makou e hai aku ia oe, he poe kaikamahine makou i hoolaa ia e ko makou mau makua, aole he oluolu e lawe makou i kane mare, a o ka makemake o ko makou mau makua, e noho puupaa na makou a hiki i ko makou mau la hope, a nolaila, ke noi mua aku nei kau mau kauwa, mai ae oe ia makou e hoohaumia me kekahi mau kanaka, e like me ka makemake o ke Alii; nolaila, e hookuu ia makou e noho puupaa e like me ka olelo paa a ko makou mau makua.”
He mea maikai nae i ko ke Alii manao ka olelo a na malihini.
A pau ka lakou olelo ana me ke Alii no keia mau mea, hoihoiia aku la lakou a ma ka hale i hoomakaukauia no lakou.
I ua mau kaikamahine nei e noho ana ma ko lakou hale, he mea mau ia lakou ke kuka mau ma na mea e pili ana ia lakou, a me ke Alii, no ko lakou noho ana, a me na hana a ke Alii e olelo mai ai. A hooholo ae la lakou e hoolilo i ko lakou kaikaina i hoa kuka no ke Alii ma na hana e pili ana i ko lakou noho ana.
I kekahi awakea, i ko ke Alii manawa ala mai ka hiamoe mai, hele aku la o Kahalaomapuana e hoolealea i ke Alii ma ka hookanikani ana i ka pu la-i, a pau ko ke Alii makemake.
Ia manawa, hai aku la oia i kana olelo imua o Laieikawai, no ka lakou mea i kuka ai me kona mau kaikuaana; i aku la, “E ke Alii, ua kuka makou i mea nou e maluhia ai, nolaila, ua hooholo makou i ko makou manao, e hoolilo makou ia makou elima i mau koa kiai no kou Halealii, a ma o makou la e ae ia ai, a ma o makou la e hooleia ai. Ina i hele mai kekahi mea makemake e ike ia oe, ina he kane, a he wahine paha, a ina he alii, aole lakou e ike ia oe ke ole makou e ae aku; nolaila, ke noi aku nei au e ae mai ke Alii e like me ka makou hooholo ana.”
I mai la o Laieikawai, “Ke ae aku nei wau e like me ka oukou mau olelo hooholo, a o oukou no ka mana ma Paliuli nei a puni.”
Eia nae ka manao nui o kela poe kaikamahine e lilo i kiai no ke Alii, no ko lakou manao e puka hou ana o Aiwohikupua i Paliuli, alaila, he mana ko lakou e kipaku i ko lakou enemi.
Noho iho la lakou ma Paliuli, iloko nae o ko lakou noho ana, aole lakou i ike i ko lakou luhi ma ia noho ana; aole hoi lakou i ike iki i ka mea nana e hana mai ka lakou ai. Eia wale no ko lakou manawa ike i ka lakou mau mea ai, i ka manawa makaukau o lakou e paina, ia manawa e lawe mai ai na manu i na mea ai a lakou, a na na manu no e hoihoi aku i na ukana ke pau ka lakou paina ana, a no keia mea, ua lilo o Paliuli i aina aloha loa na lakou, a malaila lakou i noho ai a hiki i ka haunaele ana ia Halaaniani.
(Maanei e ka mea heluhelu e waiho i ke kamailio ana no na kaikuahine o Aiwohikupua, a ma ka Mokuna XIII o keia Kaao e kamailio hou no Aiwohikupua no kona hoi ana i Kauai.)


text:
Aotearoa
He whenua, he kāhui moutere a Aotearoa i Te Moana-nui-a-Kiwa. Ko ngā moutere matua ko Te Ika-a-Māui ki te raki, ko Te Wai-pounamu, arā Te Waka-a-Māui ki waenganui, me Rakiura ki te tonga. Ko ngā whenua o roto o te Kīngitanga o Aotearoa ko ngā whenua moutere nei ko ngā Kuki Airani, ko Niue; he kāwanatanga ake o aua whenua, engari ka mau tonu he pānga wātea ki Aotearoa; ko Tokelau, me ngā wāhi kerēmetia rā o Antarctica ki ngā tahatai o te Moana o Ross. Ko Aotearoa he rōpū moutere e tū mokemoke ana, e roa rawa te tawhiti ki whenua kē. E 2000 kiromita te tawhiti ki Ahitireiria, ko Te Tai-o-Rehua te moana wehe i aua whenua e rua. Ko ngā whenua e tū tata ana ki te raki ko Niu Karatonia, ko Whiti, ko Te Moutere Nōpoke, ko Tonga. Nō te tau kotahi mano iwa rau mā whitu (1907), ka whakatūria a Aotearoa hei whenua āhua tū wehe.
Rārangi kōrero
Ngā Ingoa[edit | edit source]
Ko Aotearoa te ingoa Māori o nāianei mō te motu. Engari i tērā atu rautau, ko 'Aotearoa' tētahi o ngā ingoa mo Te Ika-a-Māui anakē. Koiarā i kī ai ngā tūpuna, 'ki a tātou ngā iwi o Aotearoa me te Wai-pounamu'. Nō ngā tau whakatūwhera o tērā rautau, arā nō te wā i mua i te Pakanga Tuatahi o te Ao, ka hurihia hei ingoa mō te motu katoa. Ko tētahi ingoa kāhore i te tino whakamahia i tēnei wā, ko Niu Tīreni, arā te whakamāoritanga o "New Zealand". Ki ētahi, ko "Nū Tīrani" kē. Ko Aotearoa te ingoa e rangona whānuitia ana i tēnei wā.
Ngā Reo[edit | edit source]
E toru ngā reo a te motu o Aotearoa: ko te reo Māori, ko te reo Pākehā, ko te NZSL. Engari he nunui ngā reo e kōrerotia ana e ngā tāngata maha o Aotearoa nei. Hei tauira, ko te reo Hāmoa me te reo Rarotonga.


text:
Inoi a te Ariki
Ko te Inoi a te Ariki he inoi nā Ihu Karaiti, hei whakautu ki ana ākonga i pātai mai ki a ia, 'Me pēwhea mātou inoi ai?
Ka meatia a Ihu Karaiti me penei koutou inoi ana; E to matou Matua i te Rangi Kia tapu to ingoa, kia tae mai tou rangatiratanga Kia meatia tau e pai ai ki runga ki te whenua Kia rite ano ki to te Rangi Homai ki a matou aianei he taro mo matou mo tenei ra Murua o matou hara, me matou hoki e muru nei i o te hunga e hara ana ki a matou Aua hoki matou e kawea kia whakawaea Engari whakaorangia matou i te kino Nou hoki te rangatiratanga, te kaha me te kororia Ake, ake, ake Amine


text:
1:1 ¶ Na Paora, na te herehere a Karaiti Ihu, na to taua teina hoki, na Timoti, ki ta maua e aroha nei, ki to maua hoa mahi, ki a Pirimona,
1:2 Ki a Apia hoki, ko to maua tuahine, ki to maua hoa hoia, ki a Arakipu, ki te hahi hoki i tou whare:
1:3 Kia tau te aroha noa ki a koutou, me te rangimarie, he mea na te Atua, na to tatou Matua, na te Ariki hoki, na Ihu Karaiti.
1:4 Tenei ahau te whakawhetai atu nei ki toku Atua, mau tonu toku mahara ki a koe i aku karakiatanga:
1:5 He rongo noku ki tou aroha, ki tou whakapono ki te Ariki, ki a Ihu, a ki te hunga tapu katoa;
1:6 Mo te whakahoatanga mai o tou whakapono kia whai mana, i runga i te matauranga ki nga pai katoa i roto i a koutou, he mea ki a Karaiti Ihu.
1:7 He nui hoki to matou koa, marie ana hoki te ngakau i tou aroha, no te mea e ora ana nga ngakau o te hunga tapu i a koe, e toku teina.
1:8 ¶ Heoi ahakoa he nui toku maia i roto i a te Karaiti ki te whakatakoto atu i te mea tika ki a koe,
1:9 Na te aroha ke taku ka inoi atu nei, ara taku, ta te koroheke, ta Paora, he herehere nei inaianei na Ihu Karaiti;
1:10 He kupu tenei naku ki a koe mo taku tamaiti, mo Onehimu, he mea whanau naku i ahau nei i te herehere:
1:11 I mua, kahore tetahi mea pai ana ki a koe; inaianei ia, kua whai pai koe i a ia, ahau ano hoki.
1:12 Kua whakahokia atu nei ia e ahau, tona tinana tonu, ko toku manawa ake ia.
1:13 I mea ano ahau kia puritia ia ki ahau, hei whakakapi mou ki te mahi ki ahau i roto i nga mekameka o te rongopai:
1:14 Otira kahore nei tau kupu, kihai ahau i pai kia meatia tetahi mea; kei riro whakauaua mai tou pai; engari i roto ano i te ngakau.
1:15 Ko te mea ano pea tenei i motuhia mai ai ia i a koe mo tetahi wa, kia mau pu ai ia i a koe ake ake;
1:16 Ehara i te mea hei pononga ia i enei wa, engari tera atu i te pononga, he teina i nui rawa ai toku aroha, tera ia e nui rawa atu tou, i te kikokiko, i te Ariki ano hoki.
1:17 Na, ki te mea kua waiho ahau hei hoa mou, manako mai ki a ia me te mea ko ahau.
1:18 Ki te mea ia kua he ia ki tetahi mea au, kei a ia ranei tetahi mea au, waiho mai maku tena e whakaaro;
1:19 He tuhituhi tenei naku, na Paora, na toku ringaringa ake, maku e whakautu; na kahore aku meatanga atu ki a koe, tera ano taku taonga kei a koe, ko koe ano.
1:20 Ae ra, e toku teina, kia whai pai ahau i a koe i roto i te Ariki: kia ora toku ngakau i roto i te Ariki.
1:21 He u no toku whakaaro ki a koe ka ngohengohe, i tuhituhi atu ai ahau ki a koe, e mohio ana hoki, tera e nui atu tau e mea ai i taku e korero atu nei.
1:22 Tenei ano hoki, kia rite mai i a koe tetahi whare moku: e mea ana hoki ahau tera e mana a koutou inoi, a ka tukua atu ahau kia a koutou.
1:23 Tenei te oha atu nei ki a koe a Epapara, toku hoa herehere i roto i a Karaiti Ihu,
1:24 Ratou tahi ko Maka, ko Aritaku, ko Rimaha, ko Ruka, oku hoa mahi.
1:25 Kia tau te aroha noa o to tatou Ariki, o Ihu Karaiti ki o koutou wairua. Amine.


text:
Kūkuruatu
Ko te Kūkuruatu he manu ki tai nō Aotearoa, he rite ki te Pohowera engari he rahi atu. Ko te uma he mā i te hōtoke, he hāurakaho i te raumati. He ingoa anō tō te manu nei, arā he Pukunui, he Tūturiwhatu rānei.
Ko te ingoa pūtaiao he Charadrius obscurus. Ko te ingoa reo Pākehā he New Zealand Dotterel.
Tirohia hoki[edit | edit source]
Tohutoro[edit | edit source]
- Robertson, C J R. (Etita), 1985. Reader's Digest Complete Book of New Zealand Birds. Poihākena: Reader's Digest.
Hoto ki waho[edit | edit source]
- He whakaahua, he konae mō Charadrius obscurus kei te Wikimedia Commons.


text:
You are here:
Kāinga – Te Ao Kori
Ko te ao kori (te ao nekehanga) whakanuitanga nā te Māori i ngā mahi ā-ao mā ngā mahi nekehanga me ngā whakapuakitanga hoki. E whakamārama ana Te Ao Kori i ngā tūmahi i takea mai i ngā tikanga ahurea Māori. E whakauruuru haere ana tēnei rauemi i ngā mahi hauora, me ngā mahi toi, ā, e whakarato ana i ngā whakaarotanga mō ngā pouako hei mahere tūmahi, kia tutuki ai ngā matea ako a ngā ākonga.
Ka taea te whakauru atu ki Te Ao Kori mai i te hapori ngā toi, i te hapori mātauranga Māori, i te hapori hauora rānei.
Ko tēnei rauemi he 'mahinga, kōkiritia', ā, e tono ana ki te hunga whakamahi, kia whakaratoa mai he whakahokinga kōrero, mā te whakaoti i tēnei pukapuka, kei te papa whakatere i te taha katau o te whārangi.
Ki te tiro i ngā rauemi e hāngai ana, i roto i te reo Ingarihi, haere ki Exploring Te Ao Kori.
Papa whakatere
Whakamahia te rārangi i te taha katau o te pūtirotiro ki te whakatere i tēnei pae.
Hei tāpiringa, e whakaatu ana te pae mahere i ngā otinga kōrero mō tēnei rauemi, me ngā hononga ki ngā whārangi katoa.
Mā tēnei rauemi e whakahau i ngā ākonga ki te tūhura i ngā pūkenga, i ngā mātauranga, i ngā uara, me ngā whaiaro kei roto i te:
- Hauora i roto i te Marautanga o Aotearoa: He Tauira
- Health and Physical Education in the New Zealand Curriculum (1999)
- The Arts in the New Zealand Curriculum
Mana pupuri
Te Ao Kori (i tāngia ki runga i Te Kete Ipurangi The Online Learning Centre e te TKI Joint Venture mō Te Tāhuhu o te Mātauranga i te tau 2005).
Mana pupuri i ngā whakaahua me ngā kōrero © Karauna 2005.
Pūmau te mana engari anō: Mana pupuri mō te putanga He Kōrero Whakataki © Peti Nohotima;
te whakamārama o ngā tikanga i tikina mai i te Ako: Concepts and Learning in the Māori Tradition mana pupuri © Rangimarie Rose Pere 1982;
te whakataukī nā Raharuhi Rukupō, wāhanga tūmatanui;
te whakapapa o te tī rākau, te whakapapa o te poi, me te whakapapa o te haka mana pupuri © The National Heart Foundation of New Zealand 1998.
Back to top ^


text:
Ngati Porou has honoured its Treaty obligations
(1) The Crown acknowledges that, as a Treaty partner, Ngati Porou has fulfilled its obligations under the Treaty of Waitangi.
(2) The Crown also acknowledges the significant contribution that Ngati Porou, its rangatira, whanau and hapu have made to New Zealand including military service in many parts of the world, as well as to the economy, education, farming, politics, culture, arts, public service, and business.
(3) The Crown acknowledges that, despite Ngati Porou fulfilling its Treaty obligations, the Crown has breached the Treaty of Waitangi and its principles in a number of respects. The Crown also acknowledges that, despite Ngati Porou's significant contribution to New Zealand, it has failed to address the longstanding grievances of Ngati Porou in an appropriate manner, and that recognition of Ngati Porou grievances is long overdue.
Conflict in 1865 and its aftermath
(4) The Crown acknowledges that some Ngati Porou today are aggrieved at the role of the Crown in the fighting on the East Coast in 1865.
(5) The Crown acknowledges that the detention without trial of some Ngati Porou who suffered in harsh conditions on the Chatham Islands for more than 2 years between 1866 and 1868 was an injustice and a breach of the Treaty of Waitangi and its principles.
Native land laws and Native Land Court
(6) The Crown acknowledges that—
(7) The Crown acknowledges that it promoted legislation that had the effect of allowing the sale of several Ngati Porou blocks to be completed despite these transactions having failed to comply with all the requirements of the native land laws that governed the alienation of Maori land at the time the transactions were entered into.
(8) The Crown acknowledges that—
(b) the Court’s processes could be expensive, disruptive, and were inconsistent with Ngati Porou tikanga; and that Ngati Porou had to sell some land to meet the costs of surveys that were part of this process.
Crown land purchasing
(9) The Crown acknowledges that its land purchase agents sometimes opened negotiations to purchase Ngati Porou land without adequately identifying and consulting with all the owners.
(10) The Crown acknowledges that—
Crown provisions for administration of Ngati Porou land
(11) The Crown acknowledges that it failed to provide for Ngati Porou beneficial owners to be involved in the development of policy for the administration of their land vested in the East Coast Trust once it became clear that this Trust would have a long term existence, and that this was a breach of the Treaty of Waitangi and its principles.
(12) The Crown acknowledges that it did not allow Ngati Porou to select any of the members of the Tairawhiti Maori Land Board. The Crown also acknowledges that the compulsory vesting of more than 35 000 acres of Ngati Porou land in this Board between 1906 and 1909 was a breach of the Treaty of Waitangi and its principles.
Native townships
(13) The Crown acknowledges that its failure to seek consent from the landowners before establishing a township at Te Puia under the Native Townships Act 1895 was a breach of the Treaty of Waitangi and its principles.
(14) The Crown acknowledges that the Native Townships Act 1895 allowed the Crown to take ownership of roads and public reserves in the townships without paying compensation to the owners.
(15) The Crown acknowledges that—
Public works takings
(16) The Crown acknowledges that—
Development schemes
(17) The Crown acknowledges that—
Consolidation schemes and amalgamation
(18) The Crown acknowledges that—
Compulsory acquisition of uneconomic interests
(19) The Crown acknowledges that the compulsory acquisition of uneconomic interests in Maori land between 1953 and 1974 by the Maori Trustee deprived many Ngati Porou of their turangawaewae.
Waiapu River and erosion
(20) The Crown acknowledges the special relationship Ngati Porou have with the Waiapu River and that, in attempting to provide for the effective administration of the East Coast’s natural resources, it vested control of that river in the Poverty Bay Catchment Board without consulting Ngati Porou.
(21) The Crown acknowledges that deforestation in the late nineteenth and early twentieth centuries fuelled significant acceleration of erosion and flooding that has had a devastating impact on Ngati Porou rohe wide. It also acknowledges that the measures it adopted to address this problem failed effectively to resolve it.
Petroleum
(22) The Crown acknowledges that its nationalisation of petroleum resources in New Zealand in 1937 caused a great sense of grievance within Ngati Porou that is still held today.
Socio-economic issues
(23) The Crown acknowledges the significant harm Ngati Porou children suffered by being punished for speaking their own language in Crown-established schools for many decades. It also acknowledges that the education system historically had low expectations for Maori academic achievement, and that the educational achievements of students in East Coast schools have lagged well behind those of other New Zealand children.
(24) The Crown acknowledges that its policies contributed to most Ngati Porou now living outside their rohe, and Ngati Porou living on the East Coast have endured social deprivation for too long.
(25) The Crown acknowledges that the health of Ngati Porou living on the East Coast has been worse than that of many other New Zealanders, and they have not had the same opportunities in life that many other New Zealanders have enjoyed.
Te pukapuka whakaaetanga i waenganui i Te Karauna me Ngati Porou
Kua tau ke te taunaha whakahonore a Ngati Porou mo Te Tiriti o Waitangi
(1) Kua tau te whakaae a Te Karauna, ko a ia nei te
“Treaty Partner” o Ngati Porou, kua tutuki ke i a Ngati Porou ana taunaha i raro i te Tiriti o Waitangi.
(2) Kua whakaae Te Karauna he tino tokomaha rawa atu nga painga kua tutuki i a Ngati Porou, me ona rangatira, whanau, hapu mo Niu Tireni. Ko tetahi atu painga kei nga roopu hoia kei nga topito o te ao. Ka kitea era atu painga kei nga take whakatipu rawa, kei nga kaupapa o te matauranga, kei nga mahi ahuwhenua, kei nga whakahaere torangapu, kei nga tikanga toi, kei nga tari kawana, me nga mahi pakihi hoki.
(3) E whakaae ana Te Karauna kua tutuki ke i a Ngati Porou ana taunaha i raro i te Tiriti o Waitangi, me nga kaupapa o Te Tiriti. E tautoko ana hoki Te Karauna, ahakoa te tini o nga painga kua puta i a Ngati Porou mo Niu Tireni, e noho hapa ana Te Karauna, ki te waihanga kaupapa tika ma reira nei e whakaora ake nga mamae, kua roa ke nei e pehi kino ana ki runga o Ngati Porou. Otiia, kare ke he kaupapa a Te Karauna mo enei ahuatanga, ahakoa noa, kua roa ke a ia e matatau ana ki nga mamaetanga nei.
Ko nga tauwhainga o te tau 1865, me nga hua i heipu i muri mai
(4) Kua mohio Te Karauna kei te noho pouri tonu etahi o Ngati Porou, mo te wahanga a Te Karauna i roto i nga pakanga i te Rawhiti i te tau 1865.
(5) Kua tautoko hoki Te Karauna mo ana he, i tana mauheretanga o etahi tangata no Ngati Porou, kare rawa i whakawatia, i mua i to ratau mauheretanga i Te Wharekauri, ki reira noho whakamamae mai ai ki tera whenua pakeke mai i te tau 1866 ki te tau 1868. Na enei mahi he a Te Karauna i takatakahi i Te Tiriti o Waitangi me nga kaupapa o Te Tiriti o Waitangi.
Nga Ture Whenua Maori me Te Kooti Whenua Maori
(6) Kua tautoko hoki Te Karauna—
(c) ko etahi o nga hiahia a Te Karauna mo enei ture, hei whakawatea i nga whenua o Ngati Porou mo nga Pakeha e haere mai ana ki konei noho ai, a, ko tetahi tikanga ano mo enei ture he turaki i te tu a iwi a Ngati Porou, a, ma tenei ka ngawari te whakahanumi i a ratau i raro i te ia o nga tikanga a te Pakeha:
(d) ka whakatapatahitia te taitara whenua ka ngawari noa te muru i nga whenua o Ngati Porou. Tere rawa atu te panga mai o nga ture nei ki a Ngati Porou, a, mai i te tau 1874 ki te tau 1886, neke atu i te 66 paiheneti o nga whenua o Ngati Porou i taka ki raro i te ture whakatapatahi i nga taitara whenua:
(e) ka tapatahitia te taitara ki nga whenua, ka tokomaha ke atu nga tangata o ia whenua, a ka mama hoki nga kaupapa patihana i nga whenua. Na konei i uaua ai nga huarahi ki a Ngati Porou mo nga painga mai i o ratau whenua, tera ka puta i nga kaupapa whakatipu rawa:
(f) i takatakahia e Te Karauna te Tiriti o Waitangi me nga kaupapa o Te Tiriti, no te mea kare ke he ahuatanga i roto i nga Ture Whenua Maori a Te Karauna e ahei ai a Ngati Porou ki te whakahaere whakatoopu i o ratau whenua. No te tau 1894 katahi ano ka whakamanatia he ture e pa ana ki nga whakahaere whakatoopu nei.
(7) E whakaae ana Te Karauna, nana tonu i whakahau ki a waihangatia nga ture ma reira nei e whakamana te hoko o etahi o nga whenua o Ngati Porou, ahakoa noa kare he mana o enei whakahaere i raro i nga ture whenua Maori, ara te ture whakamana i nga take raupatu i whakahaeretia ana i taua wa.
(8) Kei te whakaae hoki Te Karauna nana i kii—
(b) he tino nui hoki te utu mo nga whakahaere a nga Kooti a, he mahi tauwehewehe hoki aua kaupapa, a, kare ke he whanaungatanga o nga whakahaere nei, me nga kaupapa nei, ki nga tikanga ake a Ngati Porou. Na te tino nui o te utu mo enei whakahaere, me enei kaupapa i hoko ai a Ngati Porou i wetahi o o ratau whenua hei utu i nga mahi ruri whenua.
Te mahi hoko whenua a Te Karauna
(9) He wa na ka panui whanuitia e nga kaihoko a Te Karauna a ratau kaupapa mo te hoko i nga whenua o Ngati Porou. Ko te raruraru ke o enei o a ratau whakahaere, kare nga kaihoko a Te Karauna e marama ana ko wai nga mea tika hei korerotanga atu ma ratau mo a ratau kaupapa hoko whenua.
(10) Ka whakaae hoki Te Karauna—
(a) kei te tautoko hoki Te Karauna, i tino hapa ana whakamahi i ana mana huhua, no te mea kare, i tika tana whakamana i aua mana e pa ana ki te hokotanga mai o Tapatu me Waitangirua, a, na enei ahuatanga i aukati te tango riihi a Ngati Porou ki enei whenua:
(11) I takatakahia e Te Karauna Te Tiriti o Waitangi me nga kaupapa o te Tiriti, no te mea i mahi he Te Karauna, ina hoki kare ke he wahanga i tukua atu ki te iwi kaenga hei whakarite i nga kaupapa whakahaere mo o ratau whenua i tukua atu ra ki nga whakahaere a te East Coast Trust, ahakoa noa e mohio ana Te Karauna, ka noho roa enei whakahaere ki nga ringa o te Trust.
(12) E tautoko ana Te Karauna i takatakahia e a ia Te Tiriti o Waitangi me nga kaupapa o Te Tiriti no te mea kare i whakaingoatia e a ia he tangata no Ngati Porou hei mema mo Te Tairawhiti Maori Land Board. E whakaae ana ano hoki Te Karauna neke atu i te 35000 eka nga whenua o Ngati Porou i taka ki raro o tenei Poari i waenganui o nga tau 1906 me 1909.
Nga
“township” Maori
(13) E tautoko ana Te Karauna i takatakahia e a ia Te Tiriti o Waitangi me nga kaupapa o Te Tiriti no to mea kare a ia i kimi i te whakaaetanga a te hunga no ratau aua whenua i mua i te whakamanatanga o te
“township” o Te Puia i raro i te Native Townships Act 1895.
(14) E kii ana Te Karauna ko tana mana ki nga rori, ki nga whenua i rahuitia mo nga tangata katoa mo te kore utu, a, me te kore tuku utu kopaheina ranei ki te iwi kaenga, kei raro i te mana o te Ture Native Townships Act 1895. Heoi, na enei mahi a Te Karauna, i takatakahi Te Tiriti o Waitangi me nga kaupapa o Te Tiriti.
(15) Kei te whakaae Te Karauna—
(a) nana i whakatu te Waipiro township kia tu tata ki te township o Te Puia, i runga ano o te mohio kare ke tenei whakahau i noho tika ana i raro i te ture o nga Maori townships no te mea, e noho marama ana te ture me te kau maero te tawhiti o ia township i tetahi atu:
Nga muru whenua mo te katoa
(16) E whakaae ana Te Karauna—
(17) E tautoko ana Te Karauna—
(a) na nga kaupapa whakahaere a Te Karauna i enei whenua, i aukati, te mana whakahaere o Ngati Porou, ki o ratau panga whenua tino kaita rawa atu mo nga tau tokomaha rawa atu:
(c) i tomuri ai te whakahoki atu o nga whenua nei ki a Ngati Porou, na te hiahia o Te Karauna ki a heke iho te kaita o nga nama kei nga whenua nei, kia ngawari ai nga whakahaere o nga whenua nei, a:
(e) na Te Karauna i whakapuaki nga hua ka puta i nga momo ahuwhenua nei, engari, kare i mana nga korero a Te Karauna, a, kare hoki i ea nga tumanako o Ngati Porou. Heoi he mahi tino uaua rawa atu ma Ngati Porou ki te whakatipu rawa i nga paamu kua whakahokia mai nei ki a ratau.
(18) Consolidation schemes and amalgamations (Whakatopu me te Whakamoana)—
(a) he kaupapa muru whenua nga whakahaere whakatopu a Te Karauna e pa ana, ki nga
“uneconomic interests” no te mea, ka murua nga panga whenua tipu o te tangata, i heke mai ra i ona tipuna, a, katahi ka whakanohoa te tangata ki nga whenua, kare nei ona take tipuna ki aua whenua:
(b) kare e taea e nga take whakatopu nei te arai atu i te whakuruuru mai a nga uri tokomaha ki roto ki nga whenua nei, a, ka mau tonu tenei ahuatanga mai i tena whakatipuranga ki tetahi atu whakatipuranga:
Nga muru o nga
“uneconomic interests”
(19) E whakaae ana Te Karauna na ana kaupapa muru i nga
“uneconomic interests” i raro i te mana o Te Maori Trustee mai i te tau 1953 ki te tau 1973 i kore turangawaewae ai nga hunga tokomaha rawa atu o Ngati Porou.
Waiapu Awa me nga horohoro (The Waiapu River and erosion)
(20) E whakaae ana Te Karauna he tino nui rawa atu te piri pono o Ngati Porou ki te awa o Waiapu, engari i roto i nga whiringa a Te Karauna hei a wai nga mahi whakahaere i nga rawa o nga whenua o te Rawhiti, ka tukua atu e Te Karauna te mana ki te Poverty Bay Catchment Board, engari kore rawa tetahi kupu kotahi nei a Ngati Porou mo wenei whakaritenga.
(21) E whakaae ana ano hoki Te Karauna, na nga mahi turaki i nga ngahere i nga tau whakamutunga o te 20th Century i whakatere te horo haere o nga whenua, a, me nga waipuke hoki i pa ki roto o Ngati Porou. He tino kino rawa atu te panga o enei ahuatanga ki nga rohenga whanui o Ngati Porou. Ka whakaae ano hoki Te Karauna, kare he painga o nga whakahaere i whakaritea e ratau hei whakaora i nga horohoro e pa nei ki te whenua me nga waipuke e whakaruke nei i te rohe.
Petroleum (hinu)
(22) Kei te tautoko Te Karauna, na tana waihanga he ture i te tau 1937 ki te whakamana hei a ia tuturu te mana mo nga hinu kei Niu Tirena i tino mamae ai a Ngati Porou mo tenei mahi a Te Karauna a, e mau tonu ana te mamae i te ra nei.
Socio-economic issues
(23) E tautoko ana Te Karauna i te nui o nga kino kua heipu ki nga tamariki o Ngati Porou no te mea i whiua ratau mo nga tau tokomaha rawa atu ki te korero i to ratau ake reo ki roto ki nga kura o Te Karauna. Ko tetahi atu take, ko te iti o te whakapono tera ka taea e te Maori nga taumata o te matauranga, no te mea, kei muri rawa atu nga taumata o te matauranga o nga tamariki kei nga kura o te Rawhiti i era atu o nga tamariki o Niu Tireni.
(24) E tautoko ana ano hoki Te Karauna ko ana kaupapa tetahi o nga take i noho marara ai te nuinga o Ngati Porou ki waho ake i to ratau rohe a, na nga kaupapa ano nei hoki i noho whakamomori ai a Ngati Porou no te mea kare nga awhina-a-iwi i puta ngawari mai ki a ratau.
(25) E tautoko ana hoki Te Karauna he kino rawa atu nga oranga tinana o nga Ngati Porou e noho mai ra i te Rawhiti, i nga oranga tinana o te nuinga atu o nga tangata o Niu Tireni, a, kare hoki te orite nga painga i te puta ki a ratau, pera me nga painga e kaiponohia mai ra e era atu o nga tangata o Niu Tireni.


text:
1:1 ¶ Ko te kupu a Ihowa i puta mai ki a Mika Morahati i nga ra o nga kingi o Hura, ara o Iotama, o Ahata, o Hetekia, ko tana i kite ai mo Hamaria raua ko Hiruharama.
1:2 Whakarongo e nga iwi, e koutou katoa; kia whai taringa mai, e te whenua, me nga mea katoa i roto i a koe: ko te Ariki, ko Ihowa hei whakaatu i to koutou he, ko te Ariki mai i tona temepara tapu.
1:3 No te mea, nana, kei te puta mai a Ihowa i tona wahi, ka heke iho ia, ka takahi ki runga ki nga wahi tiketike o te whenua.
1:4 A ka rewa nga maunga i raro i a ia, ka ngatata nga raorao, ka rite ki te waki i mua i te ahi, ki nga wai i ringihia ki te wahi paripari.
1:5 Mo te he o Hakopa tenei katoa, mo nga hara o te whare o Iharaira. He aha te he o Hakopa? he teka ianei ko Hamaria? He aha ano hoki nga wahi tiketike o Hura? he teka ianei ko Hiruharama?
1:6 Mo reira ka meinga e ahau a Hamaria kia rite ki te puranga o te mara, ki nga whakatokanga hoki o te mara waina; ka ringihia iho ano e ahau ona kohatu ki raro ki te raorao, a ka hurahia e ahau ona turanga.
1:7 A ka wawahia ana whakapakoko, mongamonga ana, ka tahuna hoki ona utu katoa ki te ahi, a ka takoto kau i ahau ana whakapakoko katoa: he mea amene hoki nana ki te utu a te wahine kairau, a ka hoki atu ano hei utu ki te wahine kairau.
1:8 ¶ Mo reira ka tangi ahau, ka aue, ka haere ahau, tihore rawa nga kakahu, tahanga kau: ka rite taku tangi ki ta nga kuri mohoao, taku uhunga ki ta nga otereti.
1:9 No te mea ko ona patunga e kore e mahu; kua tae rawa nei hoki ki a Hura; kua tae ki te kuwaha o taku iwi, ara ki Hiruharama.
1:10 Kaua e whakaaturia ki Kata, kaua rawa e tangi: kua okeoke ahau i roto i te puehu i Petere Apara.
1:11 Haere atu korua, e te wahine e noho ana i Hapiri, i te takoto tahanga, i te whakama: kahore ano te wahine e noho ana i Taanana i puta mai; ka tangohia atu i a koutou e te tangihanga o Peteetere tona turanga.
1:12 I tatari hoki te wahine e noho ana i Maroto ki te pai, me te manukanuka ano; no te mea kua heke iho te kino i a Ihowa ki te kuwaha o Hiruharama.
1:13 Whakamaua te hariata ki te hoiho tere, e te wahine e noho ana i Rakihi: ko ia te timatanga o te hara o te tamahine a Hiona; kua kitea na hoki nga he o Iharaira i roto i a koe.
1:14 Mo reira ka hoatu e koe he hakari poroporoaki ki Morehetekata: hei mea teka nga whare o Akatipi ki nga kingi o Iharaira.
1:15 Tenei ake ka kawea atu e ahau ki a koe, e te wahine e noho ana i Mareha, te tangata e whiwhi ki a koe: ka tae te kororia o Iharaira ki Aturama ra ano.
1:16 Moremorea tou mahunga, kutikutia hoki, mo au tamariki i ahuareka ai; whakanuia tou pakira kia rite ki to te ekara; kua mawehe atu hoki ratou i a koe, kua whakaraua.
2:1 ¶ Aue, te mate mo te hunga e whakaaro na ki te he, e mahi na i te kino i runga i o ratou moenga! takiri rawa ake te ata kua mahia e ratou, no te mea kei roto i te kaha o to ratou ringa.
2:2 E hiahia ana ratou ki nga mara, tangohia ake; ki nga whare hoki riro tonu i a ratou: e whakatupuria kinotia ana e ratou tetahi tangata me tona whare, te tangata rawa nei me tona wahi tupu.
2:3 Mo reira ko te kupu tenei a Ihowa: Nana, ka whakaaroa e ahau he kino mo tenei hapu, e kore ai e whakawateatia e koutou o koutou kaki i reira, e kore ano koutou e haere whakapehapeha; he kino hoki tenei wa.
2:4 I taua ra ka ara i a ratou tetahi whakatauki mo koutou, ka tangi hoki i tetahi rangi mamae nui, a ka mea, Kua pahuatia rawatia tatou; kua puta ke i a ia te wahi o taku iwi. Aue, tana wehenga atu i ahau! wehea ana e ia a tatou mara ma te hunga wha kakeke.
2:5 Mo reira kahore he tangata mau hei maka i te taura a te rota i roto i te whakaminenga a Ihowa.
2:6 ¶ Kaua koutou e poropiti: ko ta ratou poropiti tenei. E kore ratou e poropiti ki ena: e kore nga taunu e haere atu.
2:7 E kiia ianei, e te whare o Hakopa, Kua kuiti te wairua o Ihowa? ko ana mahi ianei enei? He teka ianei he mahi pai ta aku kupu ki te tangata e tika ana te haere?
2:8 Otiia no enei ra nei ano ka whakatika ake taku iwi ano he hoariri: e tihorea atu ana e koutou te koroka i te kakahu o te hunga e haere kore wehi noa atu ana ano he tangata e ngakaukore ana ki te whawhai.
2:9 Kua oti nga wahine o taku iwi te pei e koutou i roto i o ratou whare ahuareka; kua tangohia e koutou toku kororia i a ratou tamariki nonohi a ake ake.
2:10 Whakatika, haere; ehara hoki tenei i to koutou okiokinga; he mea hoki mo te poke e whakangaro ana, e whakangaro kino rawa ana.
2:11 Ki te korero teka tetahi tangata e haere ana i te hau, i te teka, ki te mea, Ka poropiti ahau ki a koe mo te waina, mo te wai kaha; ko ia rawa ano hei poropiti mo tenei iwi.
2:12 ¶ He pono ka kohikohi ahau i a koe katoa, e Hakopa; he pono ka whakawhaititia e ahau nga morehu o Iharaira; ka huihuia ratou e ahau, ka peratia me nga hipi o Potora: ka rite ki te kahui i waenganui o to ratou taiepa, ka nui to ratou nge i te tini hoki o te tangata.
2:13 Kua tae ake te kaiwahi i to ratou aroaro: kua pakaru mai ratou ki waho, kua tika i roto i te kuwaha, kua puta atu ma reira: kua haere atu to ratou kingi i mua i a ratou, a Ihowa i to ratou upoko.
3:1 ¶ A i mea ahau, Whakarongo mai, e nga upoko o Hakopa, e nga ariki o te whare o Iharaira: He teka ianei mo koutou te matauranga ki te whakawa?
3:2 E kino na ki te pai, e aroha na ki te kino; e tihore na i to ratou kiri i o ratou tinana, i to ratou kikokiko i o ratou wheua;
3:3 E kai na hoki i nga kikokiko o taku iwi; e tihore na i to ratou kiri i o ratou tinana, e wawahi na i o ratou wheua: ae ra, e tapatapahia rawatia ana e ratou, ano he mea mo te kohua, ano he kikokiko i roto i te kohua nui.
3:4 Ko reira ratou karanga ai ki a Ihowa, heoi e kore ia e whakahoki kupu ki a ratou: ae ra, ka huna e ia tona mata ki a ratou i taua wa, ka rite ki to ratou kino i mahia e ratou.
3:5 Ko te kupu tenei a Ihowa mo nga poropiti e whakapohehe nei i taku iwi, e ngau nei o ratou niho, me te karanga, He rongo mau! a ki te kahore e komotia e tetahi he mea ki o ratou mangai, ka tino anga ratou ki te whakataka whawhai ki a ia.
3:6 Mo reira ko te po mo koutou, e kore ai he kite ki a koutou; a ka pouri ki a koutou, e kore ai koutou e kite tikanga; a ka to te ra ki nga poropiti, a ka mangu te awatea ki runga ki a ratou.
3:7 A tera e whakama nga matakite, e numinumi hoki nga tohunga tuaahu; ae ra, tera ratou katoa e arai i o ratou ngutu; no te mea kahore he kupu whakahoki a te Atua.
3:8 ¶ Otiia he pono, kua ki ahau i te kaha, he mea na te wairua o Ihowa, i te whakawa hoki, i te mana, kia whakaaturia ai e ahau ki a Hakopa tona poka ke, ki a Iharaira tona hara.
3:9 Tena ra, whakarongo ki tenei, e nga upoko o te whare o Hakopa, e nga ariki hoki o te whare o Iharaira, e whakarihariha na ki te whakawa, e whakapeau ke na i te tika katoa.
3:10 E hanga ana ratou i Hiona ki te toto, i Hiruharama ki te he.
3:11 E whakawa ana ona upoko, he mea na te patipati, e whakaako ana ona tohunga, he mea na te utu; ko ona poropiti na te hiriwa i kite tikanga ai; otiia kei te whakawhirinaki ratou ki a Ihowa, kei te mea, He teka ianei kei roto a Ihowa i a tatou? e k ore tetahi he e pa ki a tatou.
3:12 Mo reira ka parautia a Hiona, ano he mara, he mea mo koutou, a ka waiho a Hiruharama hei puranga, ka rite hoki te maunga o te whare ki nga wahi tiketike o te ngahere.
4:1 ¶ Otiia tenei ake kei nga ra whakamutunga ka whakapumautia te maunga i to Ihowa whare ki te tihi o nga maunga, a ka hikitia ki runga ake i nga pukepuke, a ka rere nga iwi ki reira.
4:2 A he maha nga iwi e haere, e mea, Haere mai koutou, tatou ka haere ki runga ki te maunga o Ihowa, ki te whare o te Atua o Hakopa, a mana tatou e whakaako ki ana ara, ka haere hoki tatou i ana huarahi; no te mea ka puta mai te ture i Hiona, te kup u hoki a Ihowa i Hiruharama.
4:3 A ka whakarite whakawa ia i waenganui i nga iwi maha, ka riria hoki e ia te he o nga iwi kaha i tawhiti; a ka patupatua e ratou a ratou hoari hei hea parau, a ratou tao hei mea tapahi manga; e kore tetahi iwi e hapai hoari ki tetahi iwi, a heoi a no ta ratou ako ki te whawhai.
4:4 Engari ka noho ratou, ia tangata, ia tangata, i raro i tana waina, i raro i tana piki; a kahore he tangata hei whakawehi i a ratou: na te mangai hoki o Ihowa o nga mano te korero.
4:5 Ka haere hoki nga iwi katoa, ia tangata, ia tangata, i runga i te ingoa o tona atua, a ka haere tatou i runga i te ingoa o Ihowa, o to tatou Atua a ake ake.
4:6 A taua ra, e ai ta Ihowa, ka huihuia e ahau te wahine e totitoti ana, ka whakaminea te wahine i peia atu, me ia ano i whakatupuria kinotia e ahau;
4:7 A ka meinga e ahau te wahine e totitoti ana hei morehu, me te wahine i maka atu ki tawhiti hei iwi kaha: a ka kingi a Ihowa ki a ratou ki Maunga Hiona aianei a ake tonu atu.
4:8 ¶ Na ka tae mai ki a koe, e koe, e te pourewa o te kahui, e te taumaihi o te tamahine a Hiona; ae ra, ka tae mai ki a koe te kingitanga o mua ra, te kingitanga o te tamahine a Hiruharama.
4:9 Na, he aha koe i hamama ai? Kahore ianei he kingi i roto i a koe, kua ngaro ranei tou kaiwhakatakoto whakaaro, i mau pu ai koe i te mamae me te mea he wahine e whanau ana?
4:10 Whakamamae, e ngana kia puta ki waho, e te tamahine a Hiona, kia rite ki te wahine e whanau ana: no te mea ko aianei koe puta ai i roto i te pa, a ka noho ki te parae, a ka tae ki Papurona ra ano; hei reira koe ka whakaorangia; hei reira a Ihowa hoko ai i a koe i te ringa o ou hoariri.
4:11 Na, tona maha o nga iwi kua huihui ki te whawhai ki a koe, e mea ana, Tukua ia kia whakapokea, kia kite atu to tatou kanohi i tana koronga i runga i Hiona.
4:12 Otira kahore ratou e matau ki nga whakaaro o Ihowa, kahore hoki e mohio ki tana i whakatakoto ai: kua kohikohia hoki ratou e ia ano he paihere ki te patunga witi.
4:13 Whakatika ki te patu witi, e te tamahine a Hiona: ka meinga hoki e ahau tou haona hei rino, ka meinga hoki e ahau ou paua hei parahi: a he maha nga iwi e patupatua e koe a mongamonga noa: a mau e whakatapu ma Ihowa nga mea i apohia mai e ratou, o ratou rawa ma te Ariki o te whenua katoa.
5:1 ¶ Na inaianei ka whakahuihui a ropu koe i a koe, e te tamahine a nga ropu: kua oti tatou te whakapae e ia: ka patua e ratou ki te rakau te paparinga o te kaiwhakawa o Iharaira.
5:2 Na ko koe, e Peterehema Eparata, he iti nei i roto i nga mano o Hura, e puta mai i roto i a koe tetahi maku hei kawana mo Iharaira: ko ona putanga nonamata, no nga ra o tua iho.
5:3 Mo reira ratou ka tukua atu ai e ia, kia tae ra ano ki te wa e whanau ai tenei e whakamamae nei: hei reira nga toenga o ona tuakana hoki ai ki nga tama a Iharaira.
5:4 A ka tu ia, ka whangai i tana kahui i runga i te kaha o Ihowa, i runga hoki i te nui o te ingoa o Ihowa, o tona Atua; a ka noho ratou; no te mea akuareiia ka nui, ki nga pito ra ano o te whenua.
5:5 A ko tenei tangata hei maunga rongo mo tatou: ina tae mai te Ahiriana ki to tatou whenua, a ka takahi ki o tatou whare kingi, hei reira ara ai i a tatou hei whawhai ki a ia etahi hepara tokowhitu me etahi tangata rangatira tokowaru.
5:6 A ka whakamotitia e ratou te whenua o Ahiria ki te hoari, te whenua hoki o Nimiroro i ona tomokanga: na ka whakaorangia tatou e ia i te Ahiriana, ina haere mai ia ki to tatou whenua, ina takahi ia i roto i o tatou rohe.
5:7 ¶ A ka rite nga toenga o Hakopa i roto i nga iwi maha ki te tomairangi a Ihowa, ki nga kouaua i runga i te tarutaru; e kore nei e whanga ki te tangata, e kore ano e tatari ki nga tama a te tangata.
5:8 Na ka waiho te toenga o Hakopa i roto i nga tauiwi, i roto i nga iwi maha; ka rite ki te raiona i roto i nga kararehe o te ngahere, ki te kuao raiona i roto i nga kauhui hipi: na ki te tika atu ia i waenga, ka takatakahia e ia, ka haehaea, kahore hoki he kaiwhakaora.
5:9 Whakaarahia tou ringa ki runga ake i ou hoariri, hatepea atu hoki ou hoariri katoa.
5:10 Na i taua ra, e ai ta Ihowa, ka hatepea atu e ahau au hoiho i roto i a koe, ka kore ano i ahau au hariata;
5:11 A ka whakakorea atu e ahau nga pa o tou whenua, ka wawahia ano e ahau ou pa kaha katoa;
5:12 Ka hatepea atu hoki e ahau nga makutu i roto i tou ringa, a ka kore nga tohunga maori i roto i a koe:
5:13 Ka hatepea atu hoki e ahau au whakapakoko, me au pou whakaahua i roto i a koe: a e kore koe e koropiko i muri nei ki te mahi a ou ringa.
5:14 Ka hutia ano e ahau Aherimi i roto i a koe: a ka huna e ahau ou pa.
5:15 Ka rapua hoki e ahau he utu i nga tauiwi i runga i te riri, i te weriweri, kihai nei ratou i whakarongo.
6:1 ¶ Whakarongo koutou inaianei ki te kupu i korerotia e Ihowa: Whakatika, totohe ki nga maunga, kia rangona hoki tou reo e nga pukepuke.
6:2 Whakarongo, e nga maunga nei, ki ta Ihowa totohe, e koutou hoki, e nga turanga kaha o te whenua: he totohe hoki ta Ihowa ki tana iwi, a ka riria e ia te he o Iharaira.
6:3 E taku iwi, i aha ahau ki a koe? he ahatanga naku i hoha ai koe? whakaaturia mai toku he.
6:4 Naku na hoki koe i kawe mai i te whenua o Ihipa, naku ano koe i hoko i roto i te whare pononga; a i unga atu e ahau a Mohi, a Arona, a Miriama ki mua i a koe.
6:5 Kia mahara, e taku iwi, ki te whakaaro i whakatakotoria e Paraka kingi o Moapa, ki te kupu hoki i whakahokia ki a ia e Paraama tama a Peoro; maharatia i Hitimi tae noa ki Kirikara, kia mohio ai koutou ki nga mahi tika a Ihowa.
6:6 ¶ He aha taku e haere ai ahau ki te aroaro o Ihowa, e piko ai ki te Atua i runga? he patunga tapu ranei te mea e haere ai ahau ki tona aroaro, he kuao tautahi ranei?
6:7 E manako ranei a Ihowa ki nga mano o nga hipi toa, ki nga mano kotahi tekau ranei o nga awa hinu? me hoatu ranei e ahau taku matamua hei utu mo taku poka ke, te hua o toku kopu mo te hara o toku wairua?
6:8 Kua whakaaturia e ia ki a koe, e te tangata, te mea pai; a he aha ta Ihowa e rapu nei ki a koe, heoi ano ko te whakawa tika, ko te pai ki te tohu tangata, ko te whakaiti me te haere tahi i tou Atua?
6:9 ¶ E karanga ana te reo o Ihowa ki te pa, a ka kite te tangata whakaaro nui i tou ingoa; whakarongo ki te whiu, ki a ia hoki nana i whakarite.
6:10 Tera ano ranei nga taonga o te kino kei roto i te whare o te tangata kino, me te mehua iti, whakarihariha ano?
6:11 Ka ma ranei ahau ki te kino nga pauna, ki te tinihanga nga weti i roto i te putea?
6:12 Ki tonu na hoki i te tutu ona tangata taonga, a kua korero teka ona tangata, kei te tinihanga hoki o ratou arero i roto i o ratou mangai.
6:13 Mo reira kua whiua hoki koe e ahau ki te mate taimaha: kua meinga koe e ahau kia mokemoke, hei utu mo ou hara.
6:14 Ka kai koe, a kahore e makona; ka waiho ano tou whakaitinga i waenganui i a koe; ka tangohia atu ano e koe, heoi e kore e haere ora i a koe; ko te mea hoki e mauria atu e koe ka hoatu e ahau ki te hoari.
6:15 Ka whakato koe, a e kore e kokoti; ka takahi koe i te oriwa, a e kore e whakawahi i a koe ki te hinu; i te waina hou, a e kore e inu i te waina.
6:16 No te mea e mau ana nga tikanga a Omori, me nga mahi katoa a te whare o Ahapa, a e haere ana koutou i runga i o ratou whakaaro; kia meinga ai koe e ahau kia ururua, a ko nga tangata o kona hei whakahianga atu; a ka mau ki a koutou te ingoa kino o taku iwi.
7:1 ¶ Aue, te mate i ahau! he rite hoki ahau ki nga kohikohinga o nga hua raumati, ki nga hamunga i te wa e whawhaki karepe ana: kahore he tautau hei kai; e hiahia ana toku wairua ki te hua piki matamua.
7:2 Kua ngaro te tangata tapu i runga i te whenua, kahore hoki he tangata tika i roto i nga tangata: kei te whanga katoa ratou ki te toto; kei te whai ratou i tona hoa, i tona hoa ki te kupenga.
7:3 Kei runga o ratou ringa i te mea kino kia mahia marietia e ratou; ka tono te rangatira, kei te tatari hoki te kaiwhakawa kia utua; a ko te tangata nui, e puaki ana i a ia te nanakia o tona wairua: na, whiria tahitia ake e ratou.
7:4 Ko te tangata pai o ratou, rite tonu ki te tumatakuru: ko te mea tino tika, kino atu i te taiepa tataramoa: kua tae mai te ra o au tutei, ara te ra e whiua ai koe; ko aianei ratou pokaikaha ai.
7:5 Kaua e whakapono ki te hoa, kaua e whakawhirinaki ki te kaiarahi: kaiponuhia nga tatau o tou mangai ki te wahine e takoto na i tou uma.
7:6 E whakaiti ana hoki te tama ki te papa, e whakatika atu ana te kotiro ki tona whaea, te hunaonga ki tona hungawai wahine; ko nga hoariri o te tangata ko nga tangata o tona whare.
7:7 ¶ Tena ko ahau, ka titiro ahau ki a Ihowa; ka tatari ahau ki te Atua o toku whakaoranga: tera toku Atua e rongo ki ahau.
7:8 Kei whakamanamana ki ahau e toku hoariri; ki te hinga ahau, ka ara ano ahau; ki te noho ahau i te pouri, ko Ihowa hei whakamarama moku.
7:9 Maku e waha te riri o Ihowa, kua hara nei hoki ahau ki a ia; kia tohe ra ano ia i taku tohe, kia whakarite ra ano i taku whakawa, ka whakaputaina ahau e ia ki waho ki te marama, a ka kite ahau i tona tika.
7:10 Katahi toku hoariri ka kite, a ka taupokina e te whakama; i ki mai ra hoki ia ki ahau, Kei hea a Ihowa, tou Atua? Ka kite oku kanohi i taua wahine; akuanei ia takahia ai, peratia ai me te paru o nga ara.
7:11 He ra hei hanganga mo ou taiepa! a taua ra ka matara rawa atu te tikanga i whakatakotoria.
7:12 A taua ra ka haere mai ratou ki a koe, mai i Ahiria me nga pa o Ihipa, mai i Ihipa ki te awa, mai i tetahi moana ki tetahi, i tetahi maunga ki tetahi maunga.
7:13 Otiia ka ururuatia te whenua, he mea mo te hunga e noho ana i reira, mo nga hua hoki o a ratou mahi.
7:14 ¶ Whangaia tau iwi ki tau rakau, nga hipi o tou kainga tupu, e noho mokemoke nei i te ngahere i waenganui o Karamere: kia kai ratou ki Pahana, ki Kireara, kia pera me nga ra o mua,
7:15 Ka rite ki nga ra i haere mai ai koe i te whenua o Ihipa, ka whakaaturia e ahau ki a ia nga mea whakamiharo.
7:16 Ka kite nga iwi, ka whakama ki to ratou marohirohi katoa: ka kopania to ratou mangai ki to ratou ringa, a ka turi o ratou taringa.
7:17 Ka mitimiti ratou i te puehu, ano he nakahi; ka oho wiri mai ratou i o ratou piringa kopiri, ano ko nga mea ngokingoki o te whenua: ka haere wehi mai ratou ki a Ihowa, ki to tatou Atua, a ka mataku ki a koe.
7:18 Ko wai he Atua hei rite mou, e muru nei i te he, e whakarere noa nei i te poka ke o nga morehu o tona wahi tupu? E kore ia e kawe tonu i tona riri a ake ake, no te mea e ngakau nui ana ia ki te tohu tangata.
7:19 Tera ia e tahuri ano, ka aroha ki a tatou; ka pehia e ia o tatou kino ki raro ki ona waewae; ka panga ano e koe o ratou hara ki nga rire o te moana.
7:20 Ka whakatutukitia e koe te mea tika ki a Hakopa, te aroha ki a Aperahama, ko tau i oati ai ki o matou matua i nga ra o mua.


text:
Kōrero: Te auahatanga o te whenua
I tōna taenga tuatahitanga ki Aotearoa, ka mīharo te Māori ki te ātaahua, ki te kanorau o te whenua. Kōrero ai rātou mō ngā mahi a ngā tipua ki te keri i ngā roto o Te Wai Pounamu, te pueanga ake o te whenua i te moana, te whakataetae i waenganui i ngā maunga kia riro a Pīhanga, te maunga purotu.
Te Tino Kōrero nā Te Ahukaramū Charles Royal
Te āhua nui: ‘Battle of the mountains’, nā Angus McDonald
Te Kōrero Poto
He whakarāpopototanga ngāwariRead the Full Story
Kei tēnā iwi, kei tēnā iwi ā rātou ake kōrero mō te auahatanga o Aotearoa, ōna maunga, awa, roto, ngāwhā, aha atu.
Ka hangaa te whenua
Tērā te kōrero mō Māui me tana hī ake i tana ika – Te Ika-a-Māui - i te moana nui. Ko tōna waka ko Te Waka-a-Māui, e mōhiotia whānuitia, ko Te Wai Pounamu; ko te punga o te waka ko te moutere o Rakiura i ēnei rā.
Arā tētahi atu kōrero e kī ana, ko te whenua te kōpū o Papatūānuku, ko tōna tinana kei raro kē i te wai.
Ka auaha e Kupe ngā moutere
He tipuna nui a Kupe nō Hawaiki, te kāinga tūturu o te Māori. E ai ki te kōrero, i tana taenga ki Aotearoa, he whenua kotahi, ā, nāna i wāhi kia rua ngā motu nui. Kīia ai te moana kei waenganui i ngā whenua momotu nei ko ‘Te moana a Kupe’.
Ka whakanohoia ngā maunga
I te wā tuauri whāioio, e noho kotahi ana ngā maunga o Te Ika-a-Māui - a Tongariro, a Taranaki, a Tauhara, a Pūtauaki. Waihoki, ka kī a Ngāti Tūwharetoa, ka riri, ka pakanga rātou mō Pīhanga, te maunga ātaahua. Ko Tongariro ka toa; ko ērā atu maunga ka marara ki wāhi kē. I te whitinga o te rā, ka toka rātou ki aua wāhi kei reira rātou i tēnei rā.
Ngā waiariki whakamīharo
I a ia e hōpara ana i te puku o Te Ika-a-Māui, ka ngaua te tinana o Ngātoroirangi e te mātao. Ka karanga ia ki ōna tuāhine a Te Hoata rāua ko Te Pupu kei Hawaiki. Ka haere mai rāua mā raro kē i te whenua, he ahi tō rāua ritenga. Nō te pueanga ake i te whenua ka puta rāua hei ngāwhā, hei puia, hei waiariki, inarā te ingoa o te rohe rā, a Te Waiariki.
Ka hangaa ngā roto me ngā maunga
Nā Rākaihautū ngā roto o Te Wai Pounamu i auaha i tana hīkoitanga i Ngā Puke Māeroero.
E ai ki ngā kōrero tuku iho, nā te taniwha i auaha te rahi o ngā awa, ngā whanga, ngā roto. Nā tētahi rū whenua i aukati tētahi taniwha ki Te Whanganui-a-Tara; ka takoto mai ia hei pito whenua.


text: 1Ti na noori ngkai taekani baike kam koroi nakoiu: E raoiroi bwa e na aki wene n taanga te mwaane ma te aine. 2Ma ibukina ngkai e bati te wene ni bure, ao a na bane mwaane ni karekeia buia, ao a na bane naba aine ni karekeia buia. 3E riai te mwaane n angani buuna te baere e riai bwa e na anganaki n te aro n taanga, ao ai aron naba te aine nakoni buuna. 4Bwa e aki tau-taeka te aine i aon rabwatana, ma e tau-taeka buuna; ao ai aron naba te mwaane: bwa e aki tau-taeka i aon rabwatana, ma e tau-taeka buuna. 5Akea ae e na rawa iroumi ni wene n taanga, ma ti ngkana kam a tia ni booraraoi bwa kam na aki karaoia moa i nanon taina are kam baaireia, bwa kam aonga ni kaboonganaa ami tai anne n taatataro iai; ma i mwiin anne ao kam bon riai ni manga okiri aromi n reitaki bwa taanga ngkami, bwa kam kaawa ni kariiriiaki iroun Tatan ngkai kam babanga n taotaon nanomi. 6Aei bon ti au taeka ni kariaia te aro aei, ma tiaki te tua. 7Ai bia arou aomata ni kabaneia! Ma a bane aomata nako n toa ma te bwai n tituaraoi mai iroun te Atua: e anganaki temanna te aeka teuana, ao temanna te aeka teuana. 8Ao ngkanne au taeka nakoia aika a tuai ni mareaki ao nakoia aine aika a mate buia: bwa e raoiroi irouia ngkana a tiku n akea buia, n ai arou. 9Ma ngkana a babanga n taotaon nanoia, ao a na mareaki; bwa e raoiroi riki ae a mareaki nakon ae a tiku ma nanoia ae e kiriwe ibukin tangiran te mwaane ke te aine. 10Ma nakoia ake a a tia ni mareaki, ao aio au taeka—tiaki au taeka bwa ana taeka te Uea—bwa e na tai raure ma buuna te aine; 11ma ngkana e karaoa anne, ao e riai n tiku n akea buuna, ke e na oki nakoni buuna: ao te mwaane e na aki kanakoa buuna. 12Aio ngkanne au taeka nakoia temwaangina i buakomi—ma tiaki ana taeka te Uea—bwa ngkana iai i buakomi raomi n onimaki ae buuna te aine ae tiaki te tia onimaki ae e kariaia bwa e na tekateka ma teuanne, ao ke e tai kiitana neienne; 13ao te aine ae buuna te mwaane ae tiaki te tia onimaki ae e kariaia bwa e na tekateka ma neienne, ao ke e tai kiitana teuanne. 14I taekina aei ibukina bwa te mwaane ae e aki onimaki e a warekaki bwa temanna ngaia i buakoia ana aomata te Atua ibukin arona ni katiteuanaaki ma buuna; ao te aine ae e aki onimaki e a riki bwa temanna ngaia i buakoia ana aomata te Atua ibukini buuna ngkae e onimaki. Bwa ngkana tiaki arona aei, ao natiia a na katootoong aroia ataei aika natiia beekan; ma ngkana arona aei, ao a butimwaaeaki natiia iroun te Atua. 15Ma ngkana bon nanon te aomata ae e aki onimaki bwa e na kiitana buuna are e onimaki, ao ke e karaoia; ngkana e reke aei, ao akea te bae e na kabaeaki iai n te maiu n taanga te mwaane ke te aine are te buu are e onimaki. Bwa E a tia te Atua ni weteira nakon te maiu n raoi. 16Ko aki ataia ngkoe ae te ainenumwa ae ko onimaki, bwa ngaia e na kamaiuaki buum iroum? Ao ngkoe ae te mwaanenumwa ae ko onimaki, ko aki ataia bwa ngaia e na kamaiuaki buum iroum? 17Ma ae e kakaawaki bwa a na kaotiia aomata nako ni maiuia bwa iai katauaia are a anganaki mai iroun te Uea ngke a weteaki iroun te Atua. Ao bon aei naba au taeka are I tuangiia ekaretia ni kabaneia. 18E a tia ni koroberoaki temanna ngke e weteaki? Ke e tai kamauna mwiini koreana. E tuai ni koroberoaki temanna ngke e weteaki? Ke e kaaki taekan te koroberoaki. 19Akea manen te koroberoaki, ao akea naba manen te aki-koroberoaki; ma bon iai maneni kaawakinan ana tua te Atua. 20Ke e tiku n arona te aomata are e mena iai ngke e weteaki. 21Ko weteaki ngke te toro ngkoe? Tai tabe ma arom n toro; ma ngkana iai te anga ae ko na konaa iai ni kainaomatako, ao kaboonganaa. 22Bwa te toro ae e weteaki iroun te Uea, bon ana aomata te Uea, ae e kainaomataaki; ao ai aron naba te aomata ae e inaomata, ae e weteaki, bwa bon ana toro te Uea. 23Kam kabooaki ao e a tia ni bwaka boomi; kam na tai riki bwa aia toro aomata. 24Taari, kam na maiu n reitaki ma te Atua n aromi are kam mena iai ngke kam weteaki. 25I bukiia ngkanne ateiaine: akea ana taeka te Uea irouu i bukiia, ma N na kaota au iango n ai aron temanna ae e nanoangaaki iroun te Uea, ao e onimakinaki. 26Ngkai a kaangaanga boong aikai ao I taku bwa e raoiroi riki iroun te aomata bwa e na tiku n arona ae e mena iai. 27Ko a tia ni mare? Ko na tiku n arom anne. Ko tuai ni mare? Tai iangoa ae ko na mare. 28Ma ngkana ko mare, ao ko aki bure iai; ao ngkana e mare te aine ae te ateiaine, ao e aki bure naba iai. Ma e na reke irouia aika a tia ni mare rawaawatan te maiu aei, are I aki tangiria bwa e na reke irouia. 29Ae I nanonna, taari, bwa e a rikirake ni kimototo ngkai te tai, ma ngaia ae a riai mwaanenuma, ni moa ma ngkai, ni maiu n ai aron ae aongkoa akea buia; 30ao te koraki ake a kaatuumaua te tang bwa aongkoa a aki, ao ake a kimwaareirei bwa aongkoa a aki kimwaareirei, ao ake a boobwai bwa aongkoa a aki bwaini baike a kabooi; 31ao ake a tabe ma bwain te aonnaba aei, bwa aongkoa a aki kabanebuakai aia tai iai. Bwa te aonnaba aei, n arona ae ngkai, e na aki maan ao e na mauna. 32Ma I tangiringkami bwa kam na aki iango n raraoma. Te mwaane ae e aki mareaki e iangoa aron te Uea, bwa e na iranna ni kakukureia; 33ao te mwaane ae e mareaki e iangoi bwain te aonnaba aei, ibukina bwa e kani kakukureia buuna; 34ma ngaia ae e bwenaua nanona. Ao te aine ae e aki mareaki, ke te ateiaine, e iangoa ana mwakuri te Uea, ibukina bwa e kan anga rabwatana ma taamneina ibukin te Atua. Ma te aine ae e mareaki e iangoi bwain te aonnaba aei ibukina bwa e kani kakukureia buuna. 35I atonga aei bwa e manena i bukimi; ma tiaki nanona bwa I kani karaoi aaro n tuutuuki nakoimi, ngkai I tangiringkami bwa kam na karaoa ae e eti ma n riai, ao kam na toro iroun te Uea n aki tabeaianga. 36Ma ngkana e taku temanna i nanona bwa e aki konaa n taona nanona ibukin nanona ae e korakora ni kani bootaki ma ana kabae, ao e a taku bwa a bon riai ni mareaki, ao ke e karaoa ane e tangiria; e aki bure iai; ke a mareaki. 37Ma ngkana e a bon tia i nanon te aomata, n aki kairoroaki, bwa e na aki mareaki, ao ngkana e a tia ni konaa n taotaona nanona, ao e a tia naba ni motikia i nanona bwa tera are e na karaoia, ao e aki bure ngkana e aki mareaki ma ana kabae. 38Ma ngaia aei, bwa ane e mare ma ana kabae, ao e karaoa ae e raoiroi; ma ane e aki mare ma ana kabae, ao e karaoa ae e raoiroi riki. 39Akea inaomatan te ainenumwa ngkae e maiu buuna; ma ngkana e mate buuna, ao e a inaomata ngkanne ni manga mareaki ma te mwaane are e tangiria, ae te Kristian. 40Ma I taku bwa e a kabwaia riki ngkana e aki manga mare; ao I taku naba bwa I kairaki n au iango aikai iroun Taamnein te Atua.


text:
POSTED: 01:30 a.m. HST, Jan 15, 2011
Synopsis: What we do to the environment affects our way of life.
Ke 'ike nei ko Hawai'i po'e i ka loli o ka noho 'ana 'o ia lā aku 'o ia lā aku. Ma ka ho'ohālike aku me 'umi mau makahiki aku nei, ua loli maila kekahi mau hana ma'amau a kākou, 'o ia ka waewae 'ana i ka 'ōpala, 'o ke kini 'oe, ka 'ōmole 'oe, ka pepa 'oe, 'o nā mīkini pū nō ho'i. 'Oi aku ka nui o nā hana o kēia 'ano i paipai 'ia ma nā 'āina like 'ole, e like me Nukilani, ma ka ho'ēmi 'ōpala 'ana, e like me ka waewae 'ana o ko kēlā me kēia hale i ka pepa a me ka 'ea. He kanu māla 'ai nō ho'i kēlā me kēia 'ohana e hānai ai i ka 'ohana. 'A'ole nō pēlā ma Hawai'i nei, akā, pono nō.
Kanakolu mau makahiki aku nei, 'a'ole i no'ono'o 'ia ka waewae 'ia 'ana o ka 'ōpala ma Hawai'i nei. He pono kiola nō ka hana i luna o ka pu'u 'ōpala a waiho na ke kakapila e kanu ma ka honua. Pau ka 'ike 'ia, pau pū ka no'ono'o 'ia. Ma kekahi mau wahi, e like me Mānā ma Kaua'i, 'o ka pu'u 'ōpala ka pu'u ki'eki'e loa o ia 'āina kula pālahalaha a ua lilo he kilohana e nānā aku ai ā lō'ihi ma kēlā me kēia 'ao'ao.
I ka holo 'ana o nā makahiki, ea mai nā mana'o nāna e kōkua i ka pono o ka 'āina i 'ole e pau loa i ka ho'ohaumia 'ia e kānaka. 'O ka maka'u, 'o ia ka haumia pū o ka 'āina ā hiki 'ole ke noho 'ia e kānaka.
Ke ho'ohālike aku me nā 'āina ā puni ke ao, 'o ke kumu kū'ai o ke kakalina ma Hawai'i nei kekahi o ke kumu kū'ai emi loa. Ma Nukilani, he $6.15 ke kumu kū'ai o ke kakalina o ke kālani i kēia manawa. Ma kekahi mau 'āina hou a'e, 'oi aku ka pipi'i. Ma Honolulu, he $3.70 o ke kālani i kēia wā. No laila, 'o wai ke pono ke namunamu?
Ma muli nō o ka pi'i o ke kumu kū'ai o ke kakalina o kēia mau makahiki hope nei i loli ai ka mana'o o kekahi hapa o ka lehulehu e kū'ai i nā ka'a emi o ke kino a makauli'i o ke kālā. 'O kekahi hopena i 'ike 'ia ma ia hope mai, ua pau kekahi mau hui kū'ai ka'a o Honolulu nei. Maika'i kekahi mau loli 'ana a 'a'ole paha maika'i kekahi.
Pehea kekahi loli 'ana? Huli ka no'ono'o o kekahi mau hui mahi kō kahiko e ho'oulu i kekahi mau 'ano lā'au e ho'olilo 'ia ai he 'aila nāna e ho'oholo i ka uila o nā kūlanakauhale a no nā ka'a pū, e like me ka hui ho'oulu kūlina hō'e'epa 'ia a me ka lā'au albizia ma Kaua'i.
'O kekahi hopena e maka'ala ai ma ia hana, 'o ia ho'i, he lā'au malihini a hana 'ino ka albizia i ka ululā'au. He laha hikiwawe, he ulu wawe he 20 kapua'i o ka makahiki ho'okahi. He 120 kapua'i ka palena lō'ihi e ulu ai. He ho'omalumalu i ka nāhelehele a make nā lā'au 'ōiwi he nui e like me ka 'ōhi'a. Pouli pū nā 'eka he 3,000 a 'oi ma Kaua'i i ka ulu albizia i kanu 'ia. He mau kaukani hou aku nā 'eka i uhi 'ia e ka albizia i laha na ka makani. 'Akahi nō ka 'ike 'ia o ka puehu o ia lā'au i luna nō o ka piko o Kawaikini he 5,000 kapua'i i luna o ka lani. Puhi 'ia kona 'ano'ano na ka makani a me nā manu ā laulā loa.
I kekahi lā, ke pau kēia mau hui ho'oulu lā'au, he aha ana ka hopena? E wehewehe 'ia ana kēia mau lā'au e ko ia mau hui i 'ole e ulu hou? 'A'ole nō paha.
E ho'ouna 'ia mai nā leka iā māua, 'o ia ho'i 'o Laiana Wong a me Kekeha Solis ma ka pahu leka uila ma lalo nei:
» kwong@hawaii.edu
» rsolis@hawaii.edu
a i ‘ole ia, ma ke kelepona:
» 956-2627 (Laiana)
» 956-2624 (Kekeha)
This column is coordinated by the Hawaiian Language Department at the University of Hawai'i at Mānoa, supported by the Initiative for Achieving Native Hawaiian Academic Excellence.


text:
The End
- Read more about The End
- Log in or register to post comments
Comments
Well done
Well done
Good luck with the coming elections
Malo ngaue lahi kuo fai, 'Ene
Malo ngaue lahi kuo fai, 'Ene 'Afio, 'Eiki Palemia, kau minisita, kau fakafofonga kakai, 'i he to'u Falealea kuo hili. Kataki pe he fa'a lea atu homau ngaahi ngutu tu'ani kiate kimoutolu, ka, ko hono 'uhinga ko e kau taki kimoutolu 'o e fonua, pea ko kimoutolu pe na'amou hanga 'o fakangofua kimautolu ke mau lea atu (democracy). Ko e ngaahi li fakakaukau atu pe na'a 'aonga ki ho'omou taki 'o e fonua, mole ke mama'o ha loto taaufehi'a, pe fai faka-lotokovi. 'Ofa ke mou ma'u ha to'ufili fiefia 'i Novema. We love you all......SAIA & members of Tupou College Alumni Association of America.


text:
Ahakoa ngā tereina hou, ahakoa tae wawe ngā tereina, ahakoa pai ngā mihini kai te whakaahu tonu ngā kaiutu ki ngā mahi ā Tranz Metro.
E ai ki tētahi pūrongo, i whakatakotohia ki mua i te aroaro ō te Kaunihera ō Te Whanganui-ā-Tara kua heke te tautoko ā te kaiutu mā te kotahi paihēneti.
Ināianei, whā tekau mā waru ōrau nga kaiutu kai te manawareka ki ngā whakahaere ā Tranz Metro, i ngā wā ō mua, ono tekau mā ono ōrau kē te rahi.
Ko ngā amuamu kino ā te kaiutu, ko ngā utu, ko te pono ō ngā whakaritenga matawā me ngā wahi maa ngaa tuunga pahikara
I piki te tae wawenga ō ngā tereina mā te tahi ira kati ōrau ki te iwa tekau mā tahi paihēneti, kore rawa e pēraa rawa te pai ō te tae wawenga.
Hai tā ngā rangatira ō ngā tereina, ka ngana rātau kia tae atu ngā tereina i roto i te rima miniti ō te wā kua whakaritea kia tae atu.


text:
EU pours US$45M into Pacific Islands fisheries projects
- Read more about EU pours US$45M into Pacific Islands fisheries projects
- Log in or register to post comments
Comments
'Oku tau fakamalo kihe tokoni
'Oku tau fakamalo ki he tokoni 'a e EU mo e ngaahi fonua fie tokoni ki Tonga mo e ngaahi 'otu motu Pasifiki, 'i hono feinga ke malu'i 'a e toutai ta'efakalao 'i he Tahi Pasifiki. Ko e mo'oni 'o e mo'oni 'a e fiema'u 'a e ngaahi lao ko'eni, ka ko e ngaahi fonua pe hange ko NZ, Australia, UK, US, EU, Japan etc te nau tauhi 'respect' 'a e ngaahi lao ko'eni. Ka 'oku 'i ai 'a e ngaahi fonua ia 'oku 'ikai ke nau 'respect' 'enautolu 'a e totonu 'a e tangata, hange ko Siaina, North Korea etc 'oku nau toutai mai ki he Tahi Pasifiki, he 'ikai ke nau tauhi (respect) 'enautolu 'a e lao 'a e fanga ki'i 'otumotu iiki. Koia ai, 'oku totonu ki he fanga ki'i 'otu motu iiki, pehe ki Tonga ke nau fakamama'o meihe ngaahi fonua fakatu'utamaki ko'eni,kae me'apango kuo'osi fakafe'i foki 'e Tonga ia 'a Siaina kenau toutai 'ihe ngaahi matatahi 'o Tonga. SAIA


text:
Taranaki, Te Atiawa Nui Tonu, Ngāti Maniapoto
Aro atu ai taku aronga kaitoi i ēnei tau tekau kua hipa ki te whakaora anō i ētahi āhua toi Māori i āta awetia i te tukanga taipūwhenua i Niu Tīreni.
E ahu mai ana … te tā moko … i taku aro atu ki te ahurea ā-rawa me ngā toi taketake o aku tūpuna, i ngā mahi whakangungu i a au hei kaitoa mai i te tamaititanga. Ko te pūtake o te nuinga o aku mahi toi ko ngā tikanga toi taketake.
Mā te ako anō ki ngā tikanga taketake ka āhei koe ki te mōhio ki ngā momo whakaaro o ō tātou tūpuna me tō rātou whanaungatanga ki te taiao. He mea tuku iho ēnei tukanga puta noa i te mano tau, nuku atu, i noho ai rātou i konei me te whakawhiti kore whati o te mauri ki ngā whakatipuranga whai ake. He kuāha ēnei tērā e tuku i a tātou ki te hīkoi tahi me ō tātou tūpuna o mua.
I tīmata a Rangi Kipa hei kaiwhakairo i muri i te whakaotinga i tētahi Tītohu Whakairo Māori i te Kura Whakairo o Maraeroa, i Porirua me te whiwhi i tētahi tohu paerua i roto i ngā Toi Ataata Māori, i te Kunenga o Pūrehuroa. I kauhau ia mō Ngā Toi me ngā Hoahoa Māori o Nāianei i te Kura Hoahoa o Pōneke.
Kei te mahi ināianei hei kaitoi, hei kaitā moko, hei kaiwhakairo, hei kaiwhakahaere o tōna kamupene, o artmaori ltd, i Ngā Motu. Hanga ai, whakatangi ai hoki ia i ngā taonga puoro Māori taketake.
Tirohia te taiwhanga āhua o Rangi Kipa e mahi ana i Te Marae
Ko te tohunga ko Rangi Kipa tēnei me tana kaiāwhina me Shane Ranginui e tā ana i te moko o Reuben Moses.
Whakapā ki konei, kia kitea.


text:
Manene ka pepeiao
Laiana Wong
Synopsis: What is to be considered obscene language in Hawaiian?
ALOHA MAI e nā hoa heluhelu o Kauakūkalahale. E hāpai 'ia ma 'ane'i kekahi kumuhana i 'ano kāka'ikahi kona kama'ilio 'ia i mua o ke ākea. 'O ia ho'i ia mea 'o ka 'ōlelo pelapela. A ma mua na'e o ko kākou lu'u loa aku i loko o ia kae, he kūpono ke ho'ākāka 'ia kekahi mau mana'o e pili ana i kēia kumuhana.
'Oiai ua loli loa ke 'ano o ka 'ōlelo Hawai'i mai ka wā mai i hehi mua mai ai ka wāwae o kahi Kāpena Kuke ma luna o ko kākou nei one, a 'o ia loli nō ia i kēia wā a kākou e 'ike nei, 'a'ole nō e like ana ka mana'o o ia mea he pelapela i kēia mau lā me kona mana'o i ka wā ma mua. A no ia mea ho'i, no laila, aia nō paha kekahi mau 'ōlelo 'ana e manene ai ka pepeiao i kēia wā a he mea 'ole na'e kona ho'opuka 'ia i ka wā kahiko. A 'oiai ho'i, na kākou nō ia e ho'oholo i ka mea pelapela a me ka 'ole i kēia wā, e aho e huli aku ko kākou no'ono'o 'ana e pili ana no ia mea he pelapela i ka wā kahiko.
'O kekahi mana'o o ka hua'ōlelo "pelapela", he 'ano 'i'o nō ia i hele a palahū i ka hāpopopo 'ana mai. Mali'a paha, 'o ia kona mana'o nui i ka wā kahiko. Eia nō na'e kekahi mau mana'o e loa'a mai ma ka nānā 'ana i ka puke wehewehe 'ōlelo a Pukui mā lāua me Elbert: "filthy, dirty, nasty, indecent, unclean, vulgar, lewd, obscene." He mau mana'o hoihoi kēia, no ka mea, ma o ia mau hua'ōlelo lā e pili ai nā mea lepo i nā mea 'ino a kūpono 'ole paha. 'A'ole paha e pili pono ka lepo i ka 'ōlelo i ka wā kahiko, no ka mea, 'a'ole hiki ke 'ike 'ia ka hua'ōlelo. He mea kino 'ole ho'i ka 'ōlelo ma mua a ma hope o kona puka 'ana ma ka waha a 'a'ole hiki ke hauka'e i ka lepo. Inā na'e he mea 'ino ka lepo, a he mea 'ino ka 'ōlelo i kekahi manawa, ua hiki ke 'ike 'ia ka pilina o ka pelapela i ka 'ōlelo ma ke 'ano he kaona. 'O ka'u nīnau na'e, "Pehea ka mana'o o ka po'e kahiko?"
I kēia mau lā a kākou e noho nei, he mea "obscene" kekahi mau 'ōlelo 'ana no kekahi mau hana ho'oipoipo a kānaka. Ua pili anei ia mau hana i ka lepo? He mea pelapela anei ia mau hua'ōlelo i ke au kahiko? Eia hou kekahi, 'o nā hua'ōlelo no nā māhele kino o ke kanaka, he mea pelapela nō paha ia i kēia mau lā. Pehea ko lākou kūlana i ke au kahiko? Aia kekahi 'ōlelo no'eau: Kū ka ule, he'e ka laho." Ua pili nō kēia 'ōlelo i ke 'ano o ka 'ulu. He mea pelapela anei kēia? 'O kekahi inoa o ka mokupuni 'o Kaho'olawe, 'o ia nō 'o Kohemālamalama. He 'ōlelo pelapela ia inoa? Pehea ia mea he aikāne?
'A'ole paha e 'ike 'ia ke kūlana pelapela ma ka nānā wale aku nō i ka hua'ōlelo. Aia ke kūlana pelapela a maopopo kona kumu e ho'opuka 'ia ai. Aia nō a he mana'o ho'opailua ko ka mea nāna ia 'ōlelo e ho'opuka, a i 'ole ia, he mana'o ho'ohilahila a hō'ino paha, a laila, he 'ōlelo kūpono 'ole ia. A ua hiki paha ke kapa 'ia he 'ōlelo pelapela.
This column is coordinated by the Hawaiian Language Department at the University of Hawai'i at Mānoa.
E ho'ouna 'ia mai nä leka iä mäua, 'o ia ho'i 'o Laiana Wong a me Kekeha Solis ma ka pahu leka uila ma lalo nei:
a i 'ole ia, ma ke kelepona:
» 956-2627 (Laiana)
» 956-2624 (Kekeha)
BACK TO TOP
Manene ka pepeiao
Laiana Wong
Synopsis: What is to be considered obscene language in Hawaiian?
ALOHA MAI e nä hoa heluhelu o Kauakükalahale. E häpai 'ia ma 'ane'i kekahi kumuhana i 'ano käka'ikahi kona kama'ilio 'ia i mua o ke äkea. 'O ia ho'i ia mea 'o ka 'ölelo pelapela. A ma mua na'e o ko käkou lu'u loa aku i loko o ia kae, he küpono ke ho'äkäka 'ia kekahi mau mana'o e pili ana i këia kumuhana.
'Oiai ua loli loa ke 'ano o ka 'ölelo Hawai'i mai ka wä mai i hehi mua mai ai ka wäwae o kahi Käpena Kuke ma luna o ko käkou nei one, a 'o ia loli nö ia i këia wä a käkou e 'ike nei, 'a'ole nö e like ana ka mana'o o ia mea he pelapela i këia mau lä me kona mana'o i ka wä ma mua. A no ia mea ho'i, no laila, aia nö paha kekahi mau 'ölelo 'ana e manene ai ka pepeiao i këia wä a he mea 'ole na'e kona ho'opuka 'ia i ka wä kahiko. A 'oiai ho'i, na käkou nö ia e ho'oholo i ka mea pelapela a me ka 'ole i këia wä, e aho e huli aku ko käkou no'ono'o 'ana e pili ana no ia mea he pelapela i ka wä kahiko.
'O kekahi mana'o o ka hua'ölelo "pelapela", he 'ano 'i'o nö ia i hele a palahü i ka häpopopo 'ana mai. Mali'a paha, 'o ia kona mana'o nui i ka wä kahiko. Eia nö na'e kekahi mau mana'o e loa'a mai ma ka nänä 'ana i ka puke wehewehe 'ölelo a Pukui mä läua me Elbert: "filthy, dirty, nasty, indecent, unclean, vulgar, lewd, obscene." He mau mana'o hoihoi këia, no ka mea, ma o ia mau hua'ölelo lä e pili ai nä mea lepo i nä mea 'ino a küpono 'ole paha. 'A'ole paha e pili pono ka lepo i ka 'ölelo i ka wä kahiko, no ka mea, 'a'ole hiki ke 'ike 'ia ka hua'ölelo. He mea kino 'ole ho'i ka 'ölelo ma mua a ma hope o kona puka 'ana ma ka waha a 'a'ole hiki ke hauka'e i ka lepo. Inä na'e he mea 'ino ka lepo, a he mea 'ino ka 'ölelo i kekahi manawa, ua hiki ke 'ike 'ia ka pilina o ka pelapela i ka 'ölelo ma ke 'ano he kaona. 'O ka'u nïnau na'e, "Pehea ka mana'o o ka po'e kahiko?"
I këia mau lä a käkou e noho nei, he mea "obscene" kekahi mau 'ölelo 'ana no kekahi mau hana ho'oipoipo a känaka. Ua pili anei ia mau hana i ka lepo? He mea pelapela anei ia mau hua'ölelo i ke au kahiko? Eia hou kekahi, 'o nä hua'ölelo no nä mähele kino o ke kanaka, he mea pelapela nö paha ia i këia mau lä. Pehea ko läkou külana i ke au kahiko? Aia kekahi 'ölelo no'eau: Kü ka ule, he'e ka laho." Ua pili nö këia 'ölelo i ke 'ano o ka 'ulu. He mea pelapela anei këia? 'O kekahi inoa o ka mokupuni 'o Kaho'olawe, 'o ia nö 'o Kohemälamalama. He 'ölelo pelapela ia inoa? Pehea ia mea he aikäne?
'A'ole paha e 'ike 'ia ke külana pelapela ma ka nänä wale aku nö i ka hua'ölelo. Aia ke külana pelapela a maopopo kona kumu e ho'opuka 'ia ai. Aia nö a he mana'o ho'opailua ko ka mea näna ia 'ölelo e ho'opuka, a i 'ole ia, he mana'o ho'ohilahila a hö'ino paha, a laila, he 'ölelo küpono 'ole ia. A ua hiki paha ke kapa 'ia he 'ölelo pelapela.
This column is coordinated by the Hawaiian Language Department at the University of Hawai'i at Mānoa.
E ho'ouna 'ia mai nā leka iā māua, 'o ia ho'i 'o Laiana Wong a me Kekeha Solis ma ka pahu leka uila ma lalo nei:
a i 'ole ia, ma ke kelepona:
» 956-2627 (Laiana)
» 956-2624 (Kekeha)


text:
Kōhanga Reo
Ko te Kohanga reo he wāhi hei whakaako i te reo ki ngā tamariki mokopuna o Aotearoa. Ko te kōhanga, he wāhi mō ngā manu hei tiaki hei poipoi i ā rātou pī. Nō reira mai rā te ariā o te 'kōhanga reo', he wāhi hei tiaki hei poipoi hei manaaki i ngā tamariki ki te ako i te reo Māori. Nō reira, ko te kōhanga reo he wāhi kura rūmakitanga e whoatu ana ngā tohutohu katoa ki ngō tamariki i roto i te reo Māori anake.
I whakapūmautia ngā kōhanga i te tau 1982 i Aotearoa nei, i taua wā he mataku wehi kei ngaro atu rā te reo Māori. Nō te taenga o te pūmanawa kōhanga i whakatūria hoki ngā kura tuatahi me ngā kura tuarua ki te whai i te whāinga o te kōhanga reo - arā, kia waihangatia he wāhi hei whāngai ki ngā tamariki i te reo Māori, ko te reo taketake o Aotearoa nei. He kōhanga reo anō hoki i ētahi atu reo o te Moana-nui-a-Kiwa, he tauira ko te reo o Rarotonga, me te Reo Hāmoa me te reo Tonga i Aotearoa nei.
Kua tangohia te ariā o te kōhanga reo e ētahi atu whenua. Ko tētahi tauira rongonui ko te pūmanawa punana leo i Hawai'i, he mea whakatū hei tautoko i te whakaoranga o te Reo Hawai'i.
Hoto ki waho[edit | edit source]
- Paetukutuku matua o te Kōhanga Reo National Trust