text:
POSTED: 01:30 a.m. HST, Jan 29, 2011
LAST UPDATED: 03:02 p.m. HST, Feb 03, 2011
Synopsis: To raise Hawai'i’s competitive edge, we must foster curiosity.
'O Hawai'i nei kahi i haku 'ia ai ka pila 'ukulele na Nunes, do Espírito Santo, a me Dias i ka 1879. Haku 'ia ke kīkā kila e Kekuku i ka 1880. I ka 1911, na Ginaca i haku i kekahi mīkini nāna e 'ihi i ka 'ili o ka halakahiki a wehe i kona 'īkoi me ka māmā loa no ka hui mahi halakahiki. He mau mea hou aku nō he nui i haku 'ia ma Hawai'i nei, he 'ano pahi pelu, he noho 'opi'opi 'ia no ka hali i loko o kekahi paiki pa'a lima, a he mea ho'okaulike ho'i i nā huila o ke ka'a kekahi o ia mau mea. Ua lilo ka 'oihana pili i ka pila 'ukulele he 'oihana he mau piliona o ke kālā, a he pila i aloha nui 'ia ā puni ka Pākīpika nei a me nā wahi like 'ole he nui o ke ao. Ua hele ka pila kīkā kila ā kaulana loa ma waena o nā pāna a me nā pu'ukani country a he mau piliona ke kālā loa'a ma ia 'oihana.
'O kekahi mau mea hou i haku 'ia ma Hawai'i nei i kēia mau makahiki hope nei, 'o ia ho'i, he 'ano lina hao no ka ho'oponopono 'ana i ka pale wāwae laholio ke hemo ke kā'awe. Ho'okomo 'ia kēia lina hao ma ka puka o ka pale wāwae i 'ole e hemo hou ke kā'awe. 'O kekahi mea aku, he 'ano kīmeki me nā ma'awe li'ili'i loa i loko nāna e hō'ike i ka pono o ke kīmeki i ke au 'ana o ka manawa. Inā 'oā ke kīmeki, hō'ike nā ma'awe i kahi i 'oā ai a me kona nui. Hō'ike pū 'ia ka nui o ke kaumaha a me ka heluna ka'a e holo ana i luna o ke alanui kīmeki.
Haku 'ia kēia mau mea ma Hawai'i nei ma muli o ka no'ono'o nui o ka nīele i ka hana 'ia 'ana o nā mea like 'ole. He mau mea nō kēia e 'ohi ai i ke kālā ma ka miliona a me ka piliona.
Hō'ike 'ia he mau lā aku nei ua pi'i ka nui o nā mea i haku 'ia ma Hawai'i i ka 2010 ma mua o kekahi mau makahiki i hala ma mua. Eia nō na'e, ua hō'ike 'ia nō ho'i i kekahi lā mai, ua emi nā 'ai o nā haumāna kula o Hawai'i ma ka 'ao'ao akeakamai ā nui ma mua o kekahi makahiki ma mua. Ke ho'ohālike 'ia me nā moku'āina o 'Amelika, aia nā 'ai o nā hō'ike akeakamai o nā haumāna o Hawai'i kokoke i nā 'ai o lalo loa.
Ua haku 'ia nā mea i haku 'ia ma Hawai'i nei ma muli nō o ke kūlana nīele i loko o ka mana'o o kēlā me kēia kanaka. Ha'oha'o 'o ia i kekahi mea a pilikia paha a no'ono'o 'o ia i nā 'ano hana e hō'oi a'e ai i kona pono. 'O kēia kūlana ha'oha'o ka mea e ho'oulu ai i loko o nā kānaka o Hawai'i nei. Pono e ho'ouna 'ia nā kumu kula akeakamai i nā papa hana no ke a'o 'ana i ke a'o 'ana i hiki iā lākou ke a'o pono i ka hoihoi a me ka pono o ka nīele 'ana no ka hana 'ia 'ana o nā mea like 'ole o ke ao. 'A'ole nō hiki ke ho'ohalahala i nā haumāna i ka emi o ko lākou mau 'ai ma ke akeakamai. 'Oi loa aku ka maika'i ke kōkua 'ia nā kumu ma ke a'o 'ana i nā 'ano mana'o hou no ke a'o 'ana i hiki ke a'o 'ia kamali'i i nā mea e hoihoi ana iā lākou me ke ake e nīele a ha'oha'o nui i ka hana 'ia 'ana o nā mea like 'ole. Pēlā nō ho'i e hō'oi 'ia a'e ai ke kūlana o Hawai'i nei he wahi o ka ho'opuka 'ia 'ana o nā mea hou o ka honua nei. E hana 'ia i Hawai'i nei.
E ho'ouna 'ia mai nā leka iā māua, 'o ia ho'i 'o Laiana Wong a me Kekeha Solis ma ka pahu leka uila ma lalo nei:
» kwong@hawaii.edu
» rsolis@hawaii.edu
a i ‘ole ia, ma ke kelepona:
» 956-2627 (Laiana)
» 956-2624 (Kekeha)
This column is coordinated by the Hawaiian Language Department at the University of Hawai'i at Mānoa, supported by the Initiative for Achieving Native Hawaiian Academic Excellence.


c: text/html

text:
Newspaper Page Text
ME W S
SATURDAY, SEPTEMBER. 3, 1!04.
UNOrONO 1A K KA
Rk.it-ii.vi.ik a o Mai l
jv IYres'ulenii. t
'. ODOR K ROOS KY KL T
Hopo-IYresUlonu
Warren Fairhaxks
E11
K i 'n to K a i . a m a n a u.rc
Ma Ke Kahua Knlalaina.
ft helu o ka "Madi Niws"
a ai he mau manao pililaula
ma Kalalaina Repubalika i
; i ia me kekahi roau mea bou
k5a-mau la e nee nel. Aole
keia mau manao pill Ka
; to i mea hookikina a onoo-
ii i na makaainana oiwi e
I nai iloko o ka pohai kalai
ahka me ka hoomaopopo
ia loina a pau o ke kahua i
oao.
f akaukauia keia mau manao
iia e hiki ai ke loaai nama-
lipauna hoakaka kupono
mea ikemakaia e ponn ai
labia a makaainana ana
akuia mamuli o ka hoono-
b i na mea a pau i lawelawe
jaia mai ke kukuluia ana o
kalaaina Ika wa e noho
k ana o Linekona a hiki mai
mea maa mau i na oiwi o
Jna ke kapae loa ana ae i
akai a hoonaauao e waiho
ek poe a lakou e paio
i.nat nolaila, ua manao'a, ma
he e hiki ai ke lo,a aku i na
a o tnanao kue na
hoomalamalaraa ana i
pu ai ia lakou na alakai
ke kahua o ka noho mana
no kuloko ana no lakou iho.
Koho Baloka o 1904.
ke mai nei na la o ka haba-
paio kalaiaina ana o na
a e ake uui ana e oilipule-
llakou mau moho i ke kahua
hano me ka haaheo, a ke
nei na aoao kalaiaina like
hoomakaukau ana i na kumu
ta ai ke ohohiaia mai e ka
t lanakila na moho.
ou ana na i keia mea kama
tainana loa ma na kau koho
da aku e hemo ana na pa
a ppe puni hanohano, a e
oa lakou i ka baahaa,- noo
amau like ana, ka noho pu
slkamailio pu ana me he
it hookahi no.
mau ia ana na leo kukahe
na pipa alanui a ma na hale
9 olelo ana: "ke koho oukou
I a puka, hana makou i niu a
a nui wale aku. .
ia makaainana! Ua kama
u i keia mea mai kinohi mai,
hoi oukou i rualihini i ka mea
ka poe mai i kamailio aku
ikou e like moia inoiKeia ae
i. Ano ka wa e waokanaka
kqu, a e kapae ae 1 ka mo
me ke knee iwaena o kakou
ae ul mai oukou e ka lahui
iana pono i keia mau mea
i hoikeikeia aku nei ia oukou
i aoao kalaiaina like ole ke
I nei mao a maanej i mau moho
oka, a ke onoonou ae nei no
ihi poe haakei a hoopono ote
I iho l komo ko lakou inoa ma
a o ka poe Hanohano ma ke
poe. "Hon. (Mea Hanohano
. ubi poe hoi, ke hooikaika mai
calcle ae kckahi mau oiwi i ka
bana e paa nei' a e holo baloka
ana o ka holo o keia mau opio,
lilo ka haua ia'lakou.) O ke-j---'
" '-upono nd hoi, ao
i 1 nja'ja wabt.
Ka! Aole loa i nolo o Hawaii i ka
natulan ni- ka hoopono. Aole! AOLE
LOA! Ua latvjko Hawaii i na kanaka
nanuao a hoopono. Ano ka wa e ku
ai o Hawaii nop a iho, a hooko aku i
ka mea a ke Kanawai Panalaau i
baawi ai ma ka poho lima o na oiwi:
e wae i poo kupono a hoopono. E
kapae loa aku hoi i na manao pilikino
a hookac ill. Mai nana i ka ilikea
ana n kahi makaainana a lioino aku.
Aole. mai hana pcla, o poino auanei.
Aole ia o ke kaulike. He makaaina
na na mea a pau i loaa ka mana koho
maloko o keia paeaina, me ka nana
ole i ka ili.
E ala e ka lahui, a e ike nou iho i
kou pono. Ano ka wa, e lawe a lilo i
ka haaheo ma ko ala o ka hoopono
me ke kaulike.
Na Alakai Kubihewa!
Eia no iwaena o no oiwi a me na
raalihini no kckahi, he poe e manao
ana, a ke ao nei ika lahui, "mai komo
1 ka Ropubaii!:i, no ka ?a he aoao
ia no ka poe waiwai, a e kupaa iho a
komo makou, lanakila kakou, o ka
loaa no ia o ka pono."
O keia poc e alakai hawawa nei i
ka lahui pela, he poe wale no i hilinai
ole ia, mamuli o ka lakou mau hana
hoopilikia wale a e ake ana e loaa ia
lakou ka hanohano me ka ulakolako
ma o na makaainana haahaa la.
Ke olelo ncikekahi poe: "Puka au
a puka like makou, loaa na oihana
aupuni ia oukou" O keia kekahi olelo
hawawa loa, no ka mea, aole loa l
lawa, a aole loa no hoi e biki ke hoo
lawaia na oihana no ka lehulehu.
O na aupujii nui a pau o ke ao nel e j
ku nei i keia la, eia lakou a pau ks ku
nei mamuli o ke kakoo an- a na oi
hana hooholomua tlok0 o ko lakou mau
palena ka oihrQa mabiai ka' raua loa,
kakoo mai na oihana kalepa o keia
me keia ano. I ka wa e pau ai o ke
kahi o keia mau hana, o ka wa no ia
e pio ai o ia uupuni.
Ua ike oukou a kamaaina e na ma
kaainana i na mahele hooponopono o
ko kakou aupuni, i ke au Moi, Kuika
wa, Bepubalika a Panalaau iho la
kaawale ka mahele o na luna aupuni;
kaawale ka inahele o na makaainana
e lawelawe ana i na hana mahiai,
hanai holoholona, booholo moku, hoo-
holo kaabi, me kalepa o keia me keia
anoj-a kaawale no hoi ka mahele ona
makaainana kulana haahaa e noho
ana iloko o ka hune me ke kaumaha.
O ka mahele o na luna aupuni, ua
noho lakou iluna o na oihana ai dala
mamuli ona uku kiekie ihaawinaau-
po ia aku ia lakou no ko lakou palaua
lelo ana. A o keia mau dala uku
kiekie o ua poe paa oihana la, oia no
na dala auhau a na makaainana e ae
a pau i uku ai. Mai kinohi mai a hoea
mai i keia la, aole loa l loaa ' ke ola o
na makaainana o ke kulana baabaa
mai na oihana aupuni mai, aka, ua
loaa ia mai ha hana e ae a pau e
lawelawe ia ana e na makaainana
mahiai holoholona a pela wale aku.
Mamuli o keia paa ana o ke ola o
ke aupuni ma ka limao namakaaina
na e lawelawe ana l na oihana mabiai
a pela aku, (oia hoi, na oihana hooho
lomua iloko o ka aina), ua hiki loa ia
lakou ke pani ku i na bana a pau
o keia aupuni, a aole loa e hiki i ka
ikaika hooili kaua o ke aupuni ke hoo
nee aku iaia ibo imua, ke ole e loaa
mai he mau kokua kuwaho mai.
E pale mai ana paba na alakai kue
I keia a i mai: "Ka, inaiho la aia ka
mana o ka holomua oke aupuni i na
makaainana o ka papa alua, no ke
ahal lawa ole ibo ai ka manao o na
P.epubalika malaila, a waiho mai i na
oihana aupuni na ka lebulehu?"
Aole loa e hiki ke loaa ka holomua
i na oihana a pau, ina e hookele ia ana
ke aupuui iloko oka popilikia, mamuli
o na hana uhauba a hoopilikia wale.
Ina e kauia na kanawai hookaumaha,
e lilo ana ia I mea e poino ai o na ma
kaaina o ka papa elua me ekolu, a
aole no e noiny'loa na luna aupuni, ri
al, na ka lchufehu e uku ana i ko lakou
mau auhf- 'a ko lakou uku oihana.
fna no he
ole in, aole loa e loaa ana na dala a
na danako no ke kokua ana l ke au
puni ma kona man bana. A 1 paaia
mai kedala a na makaainana e lawe
lawe nei i na hana hooholomua iloko o
ka aina, mihea ibo la e loaa ai ka uku
0 ua poe ni dala nei? Mahea ae e
loaa ai na dala e honhana ai i na ala
nui a me na hana e neo ka lebulehu?
Aole unci na keia mau oihana hoo
holomua iloko o ka aina nei I malama
1 na makaainana mai kinohi mai a bi
ki i keia la? Aole nnei e pono kakou
e ku a e kakoo i na hana a pau e lawe
aweia ana no ka hooholomua ana i ke
kulana nohona o na makaai nana, a
aole hoi c hoolilo wale i ko kakou mana
wamake kali ana i na oihana aupuni
' 'hoopau-ko-alaala?"
I ka wa kahiko, lie lahui tnuhiat, lawa
ia, a pcla wale aku,na oiwi o keia aina.
I keia au, o ka poe no e lawelawe nei ia
mau liana, ke noho nei lakou me ka olu
olu a mc ka ulakolako; aka, o ka poe i
haalele i keia mau hana, ke noho hoope
walfl malalo o ka poe e aloha
wale tnai ana ia lakou.
Ma kekahi mau mahele o keia mau
kolamu, e ike iho ai ka makamaka helu
helu i ke kahua niaoli i hookuuiu ia ai o
ka aoao kalaiaina repubalika. oia hoi:
kue aku ka repubalika i ka hookouio
wale aiia tnai ina waiwai ona aina e e paio
me na waiwai i hana uiaoli ia e na maka
ainana, a o na demokalaka hoi hooikaika
loa lakou e komo mai ia mau waiwai me
ka dute ole a e paio me'na waiwai i hana
ia e na makaainana.
Nolaila, o ka wa pono keia e na maka
ainana e kaana pono iho ai no ke kahua
kupono e ku ai ma keia niua aku a biki i
ka loaa una o na pomaikai a pau i haawi
ia mai e ke kanawai o ka aina.
Na HooroxoroNO Aupuni oke AoHo-
lookoa' Kk Kaxawai me na Ma-
HKr.E Kai.aiaixa.
liana iho la ke Akua i ka lani, ka bo-
nua a me na mea a pau, a o ka paniua
hope loa, oia no Kona kau ana mai i
Kanawai paa, he kanawai hooponopono
no ke ola ana, ka noho ana, me ka mala
ma ana i ka pono me ka maluhia o keia
me keia mea Ana i hana ai. E like no
mc na hooponopono ana Ana i kau ai
maluna o ia mau mea a pau, pela no Ia i
kau hou mai ai i ka hookiekie pookela
ana maluna o ke kanaka, a loaa iho la ka
naauao, me ka ike hooponopono lahui
ana. Na keia ike i hookahua iho i aupuni
kaokoa ko keia a me keia poai kanaka
noho mana maluna o ka nawaliwali.
Kk Kanawai.
O keia mau rulu a hooponopono i kau.
ia e kekahi poai a lahui kanaka no ka
hoomaluhia a me ka hookele ana i ka
uohona hoopotnaikai o keia a ine keia
makaainana, ua kapaia he Kanawai. Na
ke kanawai e hooponopono keia pono o
ke kanaka malalo o ua mahele ekolu
heluia peuci: (i) Kanawai kalaiaina; (2)
Kanawai kivila a kuloko paha; (3) O ke
kanawai o ka naau, ka mea e alakai ana
i ke kanaka ma ka ike o ke Akua, (he
akea ka manao o keia kanawai, a he 01
aku kona pohihihi i ke ao nei.)
Kf Aupuni.
R like no me ka lehulehu o 11a lahui,
pela no ka mahelehele ia ana o ke Aupuni
a loaa keia mau kulana malalo, i hoo-
maopopoia ma ke ano o ka hookeleia
ana o ka mana kau kanawai. Penei:
I, Na Kaula, oia ka uohona i ka wa
kahiko malalo o ke alakai ame ka hoo
malu ana a na Kaula.
II. Ka Mana A-kua, oia no ka nohona
i ke au o ka Iseraela malalo ponoi no o
ka malama ana a ke Akua.
III. Moi, he aupuni irulaiaekaMoi,
Emepera a e kekahi Pua'lu paha, A o
keia mahele ua kaululu nou no 1 na
mahele penei:
(a) Kaokoa, oia ke'kaa o ka mana a
paifi ka mea e noho mana ana, a i ole;
(b) Kaupaleuaia, ina ua kaa ka mana
o ua mea la e rula ana malalo o ka hoo
ponopono ana a kckahi kanawai, ahaolelo,
a uiana e ae paha.
O ua Aupuni Moi la, he elua ona ano
e ae: (1) He hooilina, e like me ka
hooili waiwai mai ka mukua i ke keiki
a (2) lie kohoia , oia ke kohoia uo
ka Moi muhope o ka make ana o ke alii
tnua.
IV. Ma ke Ana Waiw."f , oia hoi, na
ka poe wale no i ikcia ko lakon kulana
ma ka hanau kiekieia ana a ma ka wai
wai, e hooponopono ke aupuni.
V. Demokalaka a Repubalika, oia hoi,
mau luna aupuni hilina , na na. makaainana e iiila ia lakou iho.
He elua paha ano o keia:
(1) N'a na tnnknninann, tna ka hoohui
like ana e hooponopono ia lakou iho, a
(2) Ma o ko lakou mau elele paha.
() ka mua ua kapnia he hooponopono
ana na na makaninnna ponoi; a o ka lua
hoi, ma o na elele a lakou i koho ai.
Na Axuu Pii.i i ko Kakou Aupuni.
He ekolu mahele i komoia e ko kakou
Aupuni mai kona hookumuia ana a hiki
tnai i kona ku paa ana: Ke aupuni Pana
laau, ke aupuni i kukuluia malalo o ke
kuokoa no ka pono kaulike o na maka
ainana o na Panalaau, me k'c kau ole aku
i na 1ioomiiiomiio ana tnai a Enelani.
Oia no ke aupuni i hookumuia ma ka
halawai mua loa i nialaiiiaia 111a "Carpen
tcr's Hall," Philadelphia, ma ka Poakahi,
la 5 o Scpateinaba, M. II. 1774; a o ke
kolu, oia no ke Aupuni Lahui he aupuni
i noho mauania e ka Mana Hooko o na
makaainana i koho ai. Oia iho la na hoo
nee ana a ke Aupuni a hiki mai t keia wa.
I na la i kinohi, ua ulu mai 11a knee he
nui a lehulehu no naninaupili ina oihana
kuloko ame na hooponopono e ae; aka,
iloko oia mau paonioni o na mahele a
mokuaina boi, ua lokahi no lakou iloko
o Kb 0 ke Kuokoa malalo 0 ka malu
o ka hooponopono ana a na elele a lakou
i koho ai: a i hoopaa hoi ia lakou ame ka
lakou mau niaiuo malalo o keia Palapala
Kuahaua kaulana loa, ke Kuahaua o ke
Kuokoa.
He 56 ka nui o na elele i kakauinoa i.
ua Kuahaua la ma ka la 4 o Iulai, M. H.
1776 ka la hanau o ke Aupuni Repubali
ka o Amerika Iluipuia.
I mea nae e mau ai ke kuikahi o ke au-'
puni opio, ua lokahi hou na makaainana
i ka hoouna ana i na elele no ka noonoo
akukakukaanai n& "au iki" a mena "au
nui e ola ai o ka lakou milimili; a iloko
0 na makabiki elua, ma ka la 90 Iulai,
M. H. 1778, ua hooholo lokahiia) auaka
kau inoa na elele i ka Aclike Hoopaa no
ke kuikahi mau o na mokuaina, a ma ia
hana ana a ua mau elele la, ua hoopaaia
ka lahui holookoa ma ka pohat paa o ke
aloha hookahi puuwai, hookahi inoa, a
he hookahi lahui malalo o ka Hae Laa o
Amerika Iluipuia.
Ke Kumukanawa'i.
Mamuli o. ke kapekepekeo naouli oka
manawa, ua hooholo hou no na makaaina
na i ka makahiki 1789, i ka malama o Ma
raki, ua kuahauaia he Kumukanawai i
aponoia e na makaainana, a mai ia la mai
a biki i keia, ka nee ana o ke aupuni imua
me ke kuemi ole, a iloko o na makahiki
o ka ulu ana, ua ikea na kai a puni ka bo-
nua e kona poe kanaka, a i keia la, ke
wclo nei kona hae malalo mau o ka wena
o ka ula o ka la, aohe ona kau e pouli ai.
Ina la i kinohi, he okoa loa ka inoa o
ke aupuni, a e like no me ka ulu ana, pela
no i hoololiia ae ai a kupono ka inoa i ke
kino o ke aupuni. Ma ke kuahaua o ke
Kuokoa o ka la 4 o Iulai, M. II. 1776, be
Poaha ia, ua kapaia ke aupuni "Panalaau
i Iluipuia," a pela i paa ai ia inoa a hiki
i ke kuahauaia ana o ke Kumukanawai i
ka la 4 o Maraki, M. H. 17S9.
Ka Hanau ana o naA oao Kalaiaina
Mamuli o ka like ole o na kalai manao
a me na kakoo ana i keia Kumukanawai
ia makahiki 17S9, nolaila, i kapaia
ai na aoao paio, malalo o na inoa elua:
Ka poe Federala, ame ka poe Kue-Fed.
erala; oia hoi: O ka poe kakoo i ke Kumu.
kanawai, he poe Federala lakou; a o ka
poe kue hot, he poe Kue-Federala.
O keia huaolelo "federala" no ka olelo
Latina mai ia ao kona mole be "foe.
dus," oia hoi, "he lokahi, "he kuikahi."
Pela no i kapa ai na kalaiaina o 1789 ia
lakou iho, ka poe kuikahi ame ka poe kue
He aoao kalaiaina no ko na makaainana
i ka M. H. 1774, a oia ko lakou aoao i ku
ai me ka lokahi a hiki i ko lakou paleka-
na ana mai na hooponopono ana a Enela
ni, a mamuli oia lokahi i puka ai keia
mau huaolelo mat ia George Washington
(Keoki Wakinekona) mai, i ka malama o
Novemaba, 1778, oiai, e paonioni ana na
hoa o ka Ahaolelo e noho ana ma ia kau
I aku oia: "He oiaio, aia na mokuaina a
pau iloko o ke kupilikii mamuli o na po
pilikia kuloko, aka, e i aku au ia kakou
a pau, aia ko kakou kuokoa mau i ka lo
kahi, a i kau liilii na mokuaina, o ko ka
kou pio ana no hoi ia." Mamuli o keia
mau olelo, iia hooliloia lakou a pau i hoo
kahi, a pcla i ukali ai muhope ona malalo
o ka inoa Federala, a hiki mai i ka uiaka
hiki 1789.
Ka Aoao Rkpi'uauika.
Muhope o ke komo elua ana o Wakine
kona ma ka noho Pcresideua, ua liooina
ka mai e ulu me ka oolca he aoao kalai
aina hou malalo o ke alakai ana a Thomas
k Aoao Repubalika, a i kekahi .wa ua
huiia keia inoa me ka inoa "Demokala
ka." A ma ka Aoao Federala, ua kaa
iho ke alakai ana ia John Adams o Make
ktike. I ke kait koho Peresidenao 1796-7
ua hole moho keia mau alakai a ua komo
o Adams he 3 wale no balota oi. I ke
kahi kau mai na puka o Jefferson laua o
Burr. Ma keia kau, ua hooikaika o Jeffer
son ame kona mau kakoo e hoihot i ke
koho ana i ka Peresidcno i na makaaina
na. Mamuli o keia lanakila o ka Aoao
Repubalika-Detnokalaka, a me keia hana
maikai loa (o ke kuu ana i ka mana koho
laula), ua bootnaka ka Aoao Federala e
emi pu, a pela i hclolci ai a hiki i ka ma.
kaliiki 1S12, pau loa ke ku ana oia aoao
Mai keia wa i hooniaka aijka
Aoao Repubalika-Demokalaka e
hakoko me nalana aupuni makee
oihana, a me na poo e ae a pau e
alunu ana i ka pono Kohoo nama
kadJnana.
( O ka huaolelo "repubalika"
mai ka olelo Latina mai no ia, a o
kona mole respublica," oia hoi,
"res "lu mea 10; "publica,
'lehulehu," ka hopuna pau pono
ana, "no ka lehulehu." Ua like
no na ano o ka "Repubalika" me
jta ijeSJokalaka," ma ka 10 oka
olelo, a pela no keia mau aoao 1
ulu ai malalo 0 ka'inoa Repubali
ka mai ka makabiki 1789 a hiki i
kaM H. 1856. I ka makahiki
1833 hoomaka ka mahae, aole nae
i kaawale loa a hiki i ka hoomaka
ana e paio no ke kuokoa o na kau-
wa kuapaa o ka Hema. )
Na Aoao A'e.
Ia makabiki, 1833, no ua ku
mai he aoao i hookumuia i ka M.
H. 1830. Oka inoa o keia aoao
hou. ka Aoao Kue Hui Mu (Anti-
Masonic Party). Mamuli o ko
hoino 0 ka poe Demokalaka ika
poe Repubalika, nolaila, lakou i
kapa ai i ka poe Repubalika he
poe Abolika (hoopau wale), a oka
io maoli nae o keia aoao, he kue i
ka hookau wakuapaa. He Poe Kue
alii (Whiirs) kekahi i ala mai i keia
wa, aole no i loihi na la.
I ka makahiki 1S43 ala he Aoao Libe-
rala no ke kue i ka hookauwakuapaa. I
ka makahiki 1848 ku hou ka Aoao Demo
kalaka Kuokoa he poe keia e kue ana i
ka hookauwakuapaa a he kuokoa wale
no ko lakou kahua.
No ka lawa ole o na hana a na alakai
no ko lakou pono wale ino no, ua mahae
hou ua Aoao Demokalaka i ka mahele
hou malalo o ka inoa, ka Aoao Ma ka
Ikaika wale no, 1853.
I ka makahiki 1872, loaa hou elua mau
aoao kalaiaina ka Ahahui o na Lima
hana me ka Hui hookapu (Prohibition.)
I ka 1877 loaa hou he aoao i ikeia ia wa,
ka Aoao Dala Pepa (Greenback Party.)
I keia makabiki no hoi i komo pu ai ka
Aoao Kue Huimalu, a be Aoao Amerika
kahi inoa o ua poe nei.
I ke kau o 18S6, ua loaa he mau aoao
kalaiaina bou mailoko mai o ka poe puni
hoohaunaele o ka Aoao Demokalaka ame
na Repubhlika palaueka. Oia keia: Ka
Hui Lahui o na Limahana; ka Hui Mahi
ai; ka Hui Imr Balota no na Wahine.
Ina kau mai nei jnahope ua ulu hou ae
he mau aoao kalai hou malalo o na inoa
"Mug-wump" he poe Piliwale "Popu
lists" he poe Lahui.
Ka Ikaika o ka Lokahi.
Mamuli o ka moekahi o na hookele ana
o ke kahua hoohana o ka Aoao Repuba
lika mai ka hookumuia ana a hiki mai i
keia wa, pela no i loaa ai ka holomua me
ka lanakila mau ia aoao ma na hana a pau;
a iloko oia mau manawa a pau, ua ikeia ka
holomua o ka pomaikai iloko o ka aina
mai ka moana Akelanika a hiki i ka pa
lena o ka Pakipika, a mat ka hau kuakea
mau o Alika a hiki i na palena welawela i
o Mckiko. Iloko nae hoi o ke kau
pokole loa a Peresidena William I
McKinley i noho poo ai no ka la-1
hui a no ka aoao Repubalika hoi,
ua kau ia ka chcu mana o ka Acko
ma na welelau o ka lkmua, a i keia I
kenttkria 20, ke wclo nei ka Hae
Hoku nialuna o ka ili o ka honuu
mai ka Hikina a ke Komohana
ka Akau ame ka Ileina, he mea
hoi e onohi niau ana i nakukuna o
ka la, a ke hoomauia nei e Percshle
na Roosavela.
Mamuli o ka hooikaika no ka
pono kaulike i na makaainana a
pan, icla no i inana ai na hana a
pau a ka Repubalika mai kinohi
mai o ke kn ana o ke Aupuni ma
laia mai hoi e ke kumukanawai ft
Wnkinekonn i liana ai ke Ka'ihe
hnmoha hoi o Amerika.
Mamuli o ka haki ana o na hau
hoa paa o kn hookauwakuapaa, ka
loaa lie hooia a he makia niohai no
ke kahua paa no keia Aoao 'makee
nui wale i ka pono ame ka lanakila' :
o ke kanaka a ko Akua i hana ai
ma Kona like iho. ; - . jl.
Kb Avpuni Panalaau o Hawaii. ,.
Ke nee nei ka "inoa Aupuni" d
Hawaii nei i keia wa malalo o ka
hae hoku o ko Aupuni o Amerika. .
Iluipuia. O Hawaii "moku Au
puni" mai mua a hope ona, mai
keia nono a kci;i aoao ona, e ne
nna maluna o kjona oneki a.liala i..
na kuono o loko iho ona, he "waa'
Amerika oia. () ka mana;me k4
ikaika o Amerika Aupuni ame
Amerika Lahui, ke kau nei laua
nialuna o Hawaii Aupuni, Hawaii
Aina ame Hawaii Lahui. O ke
Aupuni auanei o ko Ao nei e oi ana
kona mana ame kona ikaika ma
mua o ke aupuni o Amerika, oi j
ke Aupuni nana e kaili aku ia Ha
waii, mai knpoli hoomalu aku o
kona makua hanai a kahu malama
"ookcla 0 Jcft ikaika i keia wa. Oia
ke Aupuni nana C pa& malald o
kana mau hoomalu ana, elikfc me k
Amerika Iluipuia e "papaiaulu''',
nei maluna ona i keia wa. Oia no
auanei ke Aupuni e hoopaa ana i ;
na pono Kivila o Hawaii Lahur, a i
ole, e wawahi paha ia mau pono
lilo i mea ole.
He mea oiaio, ko au nei o Hawaii
Aupuni hou, ma ke ano ho Aupuni
Panalaau no Amerika Huipuia, oia :
hoi, he Teritori oia no ua Aupuni -la.
O Amerika Iluipuia ke "Au
puni Makua" o Hawaii. ' ,
Mamuli hoi o ka loaa anamaiia:
kakou he "Kanawai Alakai," ai "'
ole, he Kanawai Kumu," ua lilo '
kakou i Teritori i kukuluia maluna :
o ke Kumukanawai, no ke Aupuni
o Amerika Huipuia. E alakaiia '
ana ko kakou nohona hoo-J
ponopono Aupuni ia ana e Keia
Kanawai. Ona Kanawai a pau e
hoohanauia mai ana e ko kakou :
Aha Kaukanawai kuloko, i hoo-
noho ponoia o keia Kanawai Ku
mu i loaa mai nei ia kakou, he mea
pono ko kuo ole ia mau Kanawai i
ke "Kumukanawai ame na Kana-"
wai o Amerika Huipuia."
Eia no ko Aupuni Panalaau o
Hawaii nei iloko o ka inana akea :
o ka Ahaolelo Nui o Amerika Hui
puia, o like no me ko na Aupuni
Panalaau (Teritori) oia ano hdO'
kahi iloko ponoi 0 ke kaana ana i ke'
kulana Aupuni hapa "Home Rule,
e pono kakou e hoike aku ia Ameri
ka Huipuia, eia kakou nia'ke ala-'
hele naauao ma ka hooponopon :
kuloko ana ia kakau iho.
V
Jefferson ovVirgiiiia,a ua kapa ia la'tou iho Vlalo o na pono j knkooia a i kauho-
' - :W .....
Nui wale na keiki lalawai o ka aina
i)
pulelo iho ma Wailuku nei i ka auwina la.
Poalua nei no ka liuliu ana no ka au ana j
aku i Ke Kai o Alenuihaha hoa halawai:
nui a na RepubaliKa ma Hilo, Ha'wauT
Waht u laKou no Kuhio wale no a pau.
O Keia iho ua mea i hooholo ia e Ka ,
Ahahui Nut a na RepubaliKa ma Hilo ma . '
Ka la 1 ame 2 o Sepatimaba net. - H. L. '
Holstein Presidena; Moses K. NaKuina
KaKauole; W. J. Coelho, Maheleplelo; W. ;
H. Crawford, MaKal o Ka Hale; A. M.O.
Robertson, Lunahoomalu o Ke Kotnita '
Kahua Hana; S. E. Kalama, Lunahooma
lu Konlite o na Palapala HooKohu.
Ua a pono loKahi ia ke Kahua Hana ma- ,
hope o Ka haiolelo a T. McCants Stewart.
O KeKeikialii Jouah Kuhio Kalanianaole .
kai wae ia i Moho Elele i Wasinetona.. O,
Keia iho na lala o ke Komtte Hooko j. ,
P. CooKe, S. L. Desha, E. A. Frazies, W.
W. Harris, Sam Johnson, John C. Lane,.
D. Douglas, and W. H. Rice Jr. Ua my. , '
latna'ia he paina luau ame kekahi hala
wai nui no ka apono ana i na mea i hana
ia raahope koke iho. .
E hoouna ia aku ana o John
Kini Ka Luna Alanui o Wailuku
no ka liana ana i na 1110a kupono
e hana aku ai no ke Alanui mai
Mnkona aku a Keoneoio.
Na Kakauolelot Hoolohe.
Ke kauoha ia r.ku nei na Kakauolelo o '
na Mahele Koho a pau i ka wa e hoouns
mai ai i na lcta i ke Kcena Kiko Waena ' '
e kakau ino Box E, Wailuku. r
MA KE KAU
UOHA." " .
JJL-
-.'1' a i.,

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
For Saturday, June 30, 2012
POSTED: 01:30 a.m. HST, Jun 30, 2012
Synopsis: Accidental or intentional brush fires can get out of hand.
———
Welina e nā makamaka heluhelu ma kēia kau wela nei. 'A'ole i wela loa 'o ne'i nei e like me ka mea e 'ike 'ia akula ma 'Amelika Hui pū 'ia. 'O ke po'omana'o e kau a'ela ma luna, he 'ōlelo no'eau ia mai nā kūpuna mai e hō'ike ana i ka ikaika o ka inaina a o ke aloha paha, 'o ia ho'i, e wela mau ana ka inaina i loko o ke kanaka ke loa'a ke kumu.
A pēlā pū me ke aloha. He nani ia mana'o, akā, 'o ka mea i koho 'ia ai ua 'ōlelo no'eau nei i po'o mana'o no kēia pule, 'o ia nā ahi e lapalapa ana ma Hawai'i nei i kēia kau wela nei, a ma 'Amelika 'Ākau kekahi, e 'ai ana i ka 'āina a me nā mea a pau ma luna, 'o ka hale 'oe, 'o ke kumu lā'au 'oe a pēlā aku.
A he 'ōpū nunui ko ke ahi, e mā'ona 'ole ana i ka nui o nā mea e ulu ana a e waiho wale ana ma ka 'āina, i pulupulu ia mau mea e hōlapu ai ke ahi. A ke hui pū ia me ka malo'o o ka nahele a me ka ikaika o ka makani, 'o ka laha koke auane'i ia o ke ahi, e like me ke ahi e lapalapa ana ma Kololako, ma Monakana, ma 'Alikona a me kekahi mau moku'āina. Kau ka weli ke nānā aku. A pēlā pū me Hikimoe ma Kaua'i.
'O ke ahi e 'ā wale, 'a'ole e hiki ke 'alo a'e, akā, 'o ke kanaka puhi paka e ko'ele wāwae ana ma ka pīpā alanui, a e holo ana paha ma luna o ke ka'a, a 'o kona pana aku nō ia i ke po'omuku kikaliki i ka nahele a i ka la'alā'au ma ka'e o ke alanui paha, he hana lapuwale ia e pō'ino ai ka 'āina a me ke ola nō ho'i paha. A 'o ka 'oi loa aku, 'o ia ke puhi kolohe 'ana i ke ahi.
'O ka nīnau nui ke 'ā ke ahi, a lapalapa ana ma ka nāhelehele, he aha kona mea e pio koke ai? 'Eā, 'a'ole e 'ōlelo mai ana ke ahi, ua ana ia.
'O kekahi mea, 'o ia ke kiola 'ole 'ia 'ana o ke po'omuku kikaliki ma 'ō a ma 'ane'i.'Auhea 'oukou e nā kānaka puhi paka, e ho'opio pono 'ia ke kikaliki a e mālama 'ia a hiki aku i ke 'ie 'ōpala, a ma loko o laila e kiola aku ai i ke po'omuku. A i ka wā paha e koe ai i ke ahikoe a 'ā, a 'ā ho'i ke kikaliki, e ho'opio pono 'ia ke ahikoe, 'a'ole e kiola wale aku. 'A'ole paha i pio pono, e 'ā iki iho ana nō paha.
Eia mai paha kekahi mea e pau ai ka laha 'ana a'e o ke ahi i kona wā e lapalapa ana ma ka nāhelehele. He 'āpana lole nunui loa, kohu kapa moe. A 'o ke 'ano o ka lole, ua like ia me ka lole pale ahi o ka po'e kinai ahi e komo ai. A ma nā lihi 'ao'ao o ia kapa pale ahi, e humuhumu 'ia ke kēpau a me ka mea kaumaha 'ē a'e paha.
A na kekahi mau mokulele pinao e ho'omoe iho i ke kapa pale ahi a ma luna o ka nāhelehele o ke ahi e lele ana, i 'ole e 'ā ke ahi ma ia māhele 'āina, a pau ka laha 'ana a'e.
A laila, e ku'upau nā kinaiahi ma kahi e lapalapa ana ke ahi me ka hopohopo 'ole paha i ka laha loa 'ana aku. Inā e hana 'ia kahi kapa e like me ia, 'a'ole nō paha kākou e pilikia loa i ke ahi 'āhiu ma ka nāhelehele.
(He wahi kīna'u ko ka mo'olelo Kauakūkalahale o kēlā Pō'aono aku nei. Ua kiko hewa 'ia ka inoa o ka nūpepa puka lā, 'o ka Star-Advertiser ka pololei, a 'o ka inoa Hawai'i, 'o ia nō 'o ka Hōkū Avalataisa. LH.)
———
This column is coordinated by Kawaihuelani Center for Hawaiian Language at the University of Hawai'i at Mānoa.


text:
Tāmati Wāka Nene
Ko Tāmati Wāka Nene (? 1780-1871) he tino rangatira nō Ngā Puhi, ā, ko ia tētahi hoki o ngā rangatira tuatahi kia iriiria e ngā mihingare Wēteriana. Ko Tāmati Wāka tōna ingoa iriiri. Ka āwhina nui hoki ia i a Te Pūhipi, i ngā minita hoki o te Hāhi Mihinare, o te Hāhi Wēteriana.
Ka tino tautokona e ia Te Tiriti o Waitangi. Ko ia tonu tētahi o ngā rangatira tuatahi i haina ai. I tana taenga atu ki te hui, he ngākaurua te wairua. Ka tū ia ki te kōrero, ki tāna, he pai kia tukua ngā Pākehā kia whakauru mai, he painga mō te rangimārie me te rongomau. Ki tāna, e kore e puritia e ngā rangatira Māori ngā Pākehā turekore kua tae kē mai.
Ka mea atu a Nene, me noho mai te Kāwana hei matua, hei kaiwhakawā, hei kaihohou hoki i te rongo, engari, me noho katoa mai ngā tikanga Māori, kaua hoki e tukua ngā whenua kia ngaro atu. Nā kauwhau a Nene i huri mai ai ngā whakaaro o te hui, ā, ka tautokona te kaupapa.
I te tau 1845, ka tū ko te pakanga ki a Hone Heke rāua ko Kawiti. Ka piri a Nene ki te tautoko, ki te āwhina hoki i ngā ope o Ingarangi. I muri, he hoa hoki a Nene ki te Kāwana, ki a Hōri Kerei. Ka mate a Tāmati Wāka Nene i te tau 1871. Kei tana kōhatu ēnei kupu: 'te hoa o te Kāwanatanga me te matua o te Pākehā'.


text:
For Saturday, July 14, 2012
POSTED: 01:30 a.m. HST, Jul 14, 2012
Synopsis: There is a third University of Hawai'i football player who is alleged to have driven drunk? How did that happen?
———
Welina mai e nā makamaka heluhelu, ua lohe aku nei paha 'oukou i ka nūhou e pili ana i ka pilikia o ka 'ahamele o Stevie Wonder. Ha'i mai nei kekahi hoa, “Kainō 'o Stevie Wonder ka mea makapō, a he mau maka 'ike ko Jim Donovan, eia kā, he mau hoa makapō nō paha lāua 'elua.” 'Ae, pololei, ua 'āpuka mai kekahi kanaka iā Donovan ma ka 'ōlelo 'ana mai, e mālama 'ia ana ka 'ahamele o Stevie Wonder i mea e ho'oulu kālā ai no ka pono o nā 'ālapa o ke Kulanui o Hawai'i, 'a'ole na'e i hiki i ua kanaka lā ke ho'okō. Wahi a kekahi, “I hewa nō iā Donovan, 'oiai, 'a'ole 'o ia i noi'i pono aku.” Akā, e ho'oponopono koke 'ia ia pilikia. Eia mai ka ha'ina, inā 'a'ole e ho'iho'i 'ia ke kālā a nā kānaka a pau i uku ai no ke kikiki, na Donovan e uku mai loko mai o kona uku makahiki pono'ī. A 'o ia ihola.
'O ka pilikia i pū'iwa ai ka no'ono'o o ko 'oukou mea kākau, a me ka nui paha o 'oukou, 'o ia ka hopu 'ia 'ana o ke kolu o nā mea pā'ani kinipōpō pekupeku o ke Kulanui o Hawai'i no ke kalaiwa 'ana ma lalo o ka malu o ka wai 'ona. 'Ae, 'o ke kolu ia. 'O Cayman Shutter ka mua ma ka mahina 'o Malaki o kēia makahiki nei. 'O kona ho'opa'i, 'o ia ho'i, ua ho'omalu 'ia 'o ia, 'a'ole e pā'ani ma nā ho'okūkū mua 'ehā o ke kau. Kainō, he ho'opa'i ia e pau ai ia 'ano hana hūpō, eia kā, ua kalaiwa i mua a i hope paha kekahi mau hoa pōpō peku o Shutter ma hope o ka inu 'ana i ka wai 'awa'awa. 'O ia mau hoa, 'o ia 'o Alema Tachibana lāua 'o Alex Dunnachie. 'O ka 'oia'i'o, 'a'ole maopopo ke kū 'ana o ka hewa iā lāua, a me ke kū 'ole 'ana paha, koe aku ia. E kū ana 'o Tachibana i mua o ka luna kānāwai i ka lā 16 o Iulai, a 'o Dunnachie, ma hope aku.
'Eā, 'a'ole au he ‘ālapa, akā, inā he 'ālapa nō au, a ua ho'opa'i 'ia kekahi o ko'u mau hoa pā'ani ma muli o kona kalaiwa 'ana aku ma lalo o ka malu o ka wai 'ona, 'a'ole nō au e inu hou i ka wai 'ona a pau ke kau pōpō peku. A inā he puni nō i ka inu wai 'ona a i ka wai pipi'i ho'i, 'a'ole loa au e kalaiwa aku i ke ka'a. 'A'ole paha au e kau iki ma luna o ke ka'a ma ia kau holo'oko'a, 'o ke ko'ele wāwae ka mea e hiki pono aku ai i nā wahi a pau.
'O kekahi mea i pū'iwa ai ka no'ono'o o ko 'oukou mea kākau, 'a'ole wale nō ia he kānāwai no ka hui pōpō peku o ke Kulanui o Hawai'i, he kānāwai ia no nā kānaka a pau ma Hawai'i nei, 'o ia ho'i, 'a'ole e kalaiwa ke kanaka ke pulu ‘o ia i ka wai a ka nāulu ('ona). No laila, 'a'ole ia he kānāwai hou a Norm Chow e ho'okō aku nei, he kānāwai ia no nā makahiki he nui.
I mua, e nā pōki'i, a inā e inu 'oe i ka wai 'awa'awa, i ka wai lohi, a i ka wai pipi'i paha, ma luna wale nō o nā wa'a kaulua he 'umi ihu e hele aku ai.
Mahalo iā 'oukou no ka heluhelu 'ana mai. Ke ho'i aku nei ko Mānoa keiki, ua ahiahi.
———
E ho'ouna 'ia mai na ā leka iā māua, 'o ia ho'i 'o Laiana Wong a me Kekeha Solis ma ka pahu leka uila ma lalo nei:
>> kwong@hawaii.edu
>> rsolis@hawaii.edu
a i ‘ole ia, ma ke kelepona:
>> 956-2627 (Laiana)
>> 956-2627 (Kekeha)
This column is coordinated by Kawaihuelani Center for Hawaiian Language at the University of Hawai'i at Mānoa.


text:
For Saturday, January 12, 2013
POSTED: 01:30 a.m. HST, Jan 12, 2013
Synopsis: Putting one’s child into Hawaiian immersion school is a privilege and comes with responsibility for the child as well as the parents.
———
'Auhea 'oukou, e nā makamaka mai ka lā puka i Ha'eha'e a i ka napo'o o ka lā i ka mole 'olu o Lehua. 'Ike 'ia ma nā kula kaiapuni, nui 'ino nā 'ohana e 'auana ana. Komo akula nā keiki i ke kula 'ōlelo Hawai'i a noho paha no ho'okahi makahiki a emi iho paha a laila ha'alele wale. A i 'ole, ma nā kula nona nā 'ao'ao 'elua, a'o 'ia ma o ka 'ōlelo makuahine a ma o ka 'ōlelo Pelekane nō ho'i, 'auana wale ke keiki i nā 'ao'ao 'elua. Ho'omaka paha ma ka 'ōlelo Pelekane, lele i ka 'ao'ao 'ōlelo Hawai'i, a ma hope paha o ho'okahi makahiki, ho'i aku i ka 'ao'ao 'ōlelo Pelekane. Inā paha i loa'a 'ekolu a 'oi mau 'ōlelo i kekahi kula, inā ua koho paha ka makua e ho'ouna aku i kāna keiki i nā 'ao'ao 'ekolu. Pōmaika'i paha kākou i ka 'ole o ia 'ano kula ma Hawai'i nei.
I mea aha kēia 'auana 'ana? Hoihoi paha ka makua e a'o 'ia kāna keiki ma o ka 'ōlelo makuahine akā hā'awi pio paha ma hope o ho'okahi hapa o ka makahiki. Pa'akikī ke a'o 'ana ma o ka 'ōlelo i like 'ole me ka 'ōlelo o ka 'ohana. Koikoi 'ia nā mākua e hele i nā papa 'ōlelo Hawai'i no ke a'o 'ana a me ke kāko'o 'ana i kā lākou po'e keiki akā inā 'a'ole hele, e pa'akikī ana nō ka hele kula 'ana no ke keiki.
'Ōlelo 'ia, 'a'ole pau ka 'ike ma ka hālau ho'okahi, a he 'oia'i'o nō. Akā, pono e ho'opa'a i ka 'ike o ka hālau ho'okahi ma mua o ka ha'alele 'ana no kekahi hālau. 'O ke kula ha'aha'a kahi e ho'opa'a 'ia ai ke kahua o ke a'o kula 'ana. Inā 'auana wale ke keiki, a hele i nā hālau like 'ole o ke a'o 'ana ma ia wā, e hemahema ana ke kahua.
Kūpa'a au ma hope o ka 'ōlelo Hawai'i, kāko'o au i ke komo 'ana i nā kula kaiapuni akā, e aho e ho'omōakāka aku, 'a'ole like ana ka hana a ka 'ohana me nā kula 'ē a'e. Nui a'e ke kuleana ke hele ke keiki i ke kula kaiapuni, kuleana a ke keiki, kona mau mākua, a me ka 'ohana. 'Oko'a ana ke 'ano o ka nohona o ka 'ohana, a inā noho pa'a ke keiki, 'oko'a ana ho'i ke kuana'ike. 'O ia nō kekahi o nā pōmaika'i o ka hele kula 'ana i nā kula kaiapuni.
Eia ho'i ku'u wahi mana'o i waiho ha'aha'a 'ia ma mua o 'oukou e nā makamaka. E ola mau ka 'ōlelo Hawai'i. Ke ho'i aku nei kēia keiki o ka 'āina lewa, ka 'ōiwi nani i ka hala, ua ahiahi. Aloha auane'i.
(Aloha makahiki hou e Kaikaina a me nā makamaka heluhelu. 'O kekahi pōmaika'i, 'o ia ka loa'a o ia mea he kula kaiapuni i kēia mau lā. No ka mea, i ka wā e kamali'i ana māua nei, nā luna ho'oponopono, 'a'ohe kula kaiapuni, a he laki wale nō ke loa'a ka papa 'ōlelo Hawai'i ma ke kula ha'aha'a, ma ke kula waena, a ma ke kula ki'eki'e paha. A no laila, he keu nā keiki o ka pōmaika'i i kēia mau lā, a pēlā pū nō me nā mākua. L.H.)
———
E ho'ouna 'ia mai na ā leka iā māua, 'o ia ho'i 'o Laiana Wong a me Kekeha Solis ma ka pahu leka uila ma lalo nei:
>> kwong@hawaii.edu
>> rsolis@hawaii.edu
a i ‘ole ia, ma ke kelepona:
>> 956-2627 (Laiana)
>> 956-2627 (Kekeha)
This column is coordinated by Kawaihuelani Center for Hawaiian Language at the University of Hawai'i at Mānoa.


text:
Cocaine sent to Australia for destruction
- Read more about Cocaine sent to Australia for destruction
- Log in or register to post comments
Comments
Kapau tetau vakai kihe
Kapau te tau vakai kihe fakamatala 'a e Commissioner Polisi 'o Tonga fekau'aki pea mo e ngaue 'a e kau Polisi Tonga kihe faito'okonatapu ko'eni, 'oku ha mahino heni 'oku 'ikai lava 'e he Pule'anga Tonga, pea mo 'ene Potungaue Polisi 'o 'handle' fakapotopoto 'a e ngaahi 'case' peheni, pea fakapapau'i 'oku fakangata 'a e faito'okonatapu ko'eni, pea mahino 'oku faka'auha 'i Tonga. Fakatokanga'i ange 'a e fakamatala 'a e Police Commissioner, 'oku hange ha'ane fakamatala kiha kakai 'oku 'ikai kenau 'ilo hame'a. 'Oku 'omai 'e he Police Commissioner 'a e ngaahi 'uhinga laulaunoa ko'eni ke fakatonuhia 'aki 'a hono toe 'handover' atu 'a e 'cocaine' ki Australia, kihe feitu'u 'oku toe sai ange ai 'a hono fakamaketi. 'Oku pehe tokua 'Tonga lacked of proper facilities to destroy the drugs safely', 'it would be toxic to the people and the enviroment' (This is a bull . . . statements). Ko e fakamatala 'oku ou tokanga lahi taha kiai, 'I don't know where in Australia it was being flown to, but I am glad it is out of Tonga'. 'Oku fu'u ta'epau pe 'oku 'alu 'a e 'cocaine' ko'eni ki fe, pea 'oku fu'u ta'engali kihe kau polisi kenau fai ha fakamatala fakavalevale peheni. Ko e 'Drug Deal' koha ma'u'anga pa'anga lahi mo vave, 'o tatau pe kihe kau 'Drug Dealers', pea mo e kakai falala'anga 'o e ngaahi pule'anga 'oku nau kau 'i he pisinisi ko'eni. Kapau ko e fakamatala ko'eni ko hano 'misleading' 'a e kakai, 'oua, tala ma'upe 'a e totonu, katau mohe ma'u he po'uli.
Malo Saia


text:
For Saturday, April 14, 2012
POSTED: 01:30 a.m. HST, Apr 14, 2012
Synopsis: What does being an official language mean? Continued from last week.
———
Aloha hou mai e nā hoa 'alo 'īnea, eia nō ko 'oukou mea kākau ke ho'omau aku nei i ka mo'olelo o kēlā pule aku nei.
E 'ōlelo Hawai'i nā luna aupuni a pau o Hawai'i nei, 'o ka lunamaka'āinana 'oe, 'o ke kenekoa 'oe, 'o ka meia 'oe a pēlā aku. A laila paha, e hiki ke helu 'ia ka 'ōlelo Hawai'i, he 'ōlelo kūhelu ia. A e māhuahua a'e nā wahi e lohe 'ia ai ka 'ōlelo kanaka a puni kēia moku'āina nei.
'Eā, ke hele aku i Iāpana, lohe 'ia aku ka 'ōlelo Kepanī. Ke māka'ika'i aku iā Kina, lohe 'ia aku ka 'ōlelo Pākē. Ke kipa aku i nā 'āina o Kelemānia, lohe ‘ia aku ka 'ōlelo Kelemānia. Ke huaka'i aku i Palani, lohe 'ia aku ka 'ōlelo Palani. A pēlā nō ka nui o nā 'āina. Akā, ke hele mai i Hawai'i nei, 'o ka 'ōlelo haole ke lohe 'ia. Pōmaika'i ke kanaka ke lohe aku i ka 'ōlelo Hawai'i ma Hawai'i nei. 'A'ohe 'āina 'ē a'e e lohe 'ia ai ka 'ōlelo Hawai'i. Ma kēia pae 'āina nei, 'o ia wale nō.
A ua lohe kōli'uli'u 'ia iho nei kekahi leo e 'ōlelo ana no ka 'ōlelo a ka Mō'ī Kahemahea IV, e paipai ana i ke a'o 'ia 'ana o ka 'ōlelo haole ma nā kula aupuni, a pēlā me ka 'ōlelo a ke Ali'iwahine Pauahi, e a'o 'ia nā keiki o nā Kula 'o Kamehameha ma ka 'ōlelo haole. 'Ae, pēlā nō kā lāua 'ōlelo i ia mau makahiki i hala, akā, e loli auane'i paha kā lāua 'ōlelo i kēia manawa, i ko lāua 'ike 'ana i ke kūlana kūpiliki'i o ka 'ōlelo a ko lāua mau kūpuna. 'Eā, mai ha'i mai i ka hana i hana 'ia i ka makahiki 1880, me ka mana'o, e like ana ia mau mana'o i kēia lā. 'Oko'a ia wā, a 'oko'a ho'i kēia wā nei. A ke mana'o nei ko 'oukou mea kākau, e loli paha ka mana'o o ia mau Ali'i a kākou, ke 'ike i ka pilikia o ka 'ōlelo, 'o ia ho'i, ua 'ane'ane e nalowale, a eia nō kākou ke ho'oikaika nei e ho'ōla hou i ka 'ōlelo.
Ka Ho'okūkū Hula 'o ka Mō'ī 'Oli'oli
Synopsis: Congratulations to the contestants in the Merrie Monarch Hula Festival.
———
'Olu nō nā kino i ka hula i ka pō Pō'ahā nei. A he nui nō ka mahalo o ko 'oukou mea kākau i nā kumu hula a me nā 'ōlapa i komo aku nei i loko o ua ho'okūkū hula nei ma ka māhele Miki Aloha Hula a ma ka māhele hālau paha, no ka mea, 'a'ole ko 'oukou mea kākau he kanaka hula. He 'ōkupe a hili hewa paha nā wāwae.
He ho'omaika'i kēia i nā wāhine i kau i ka hano hāweo i ka pō Pō'ahā nei, 'o ia ho'i, ‘o Rebecca Lilinoekekapahauomaunakea Sterling (Helu ‘Akahi), ‘o Keahiahi Sharon Long (Helu 'Alua), 'o Brandi Pu'uwainani Hart (Helu 'Akolu), 'o Sarah Kamaleialohaikapolionamakua Noyle (Helu 'Ahā), a me Tiana-Lynn Nalani Manuel (Helu 'Alima).
Pīhoihoi ka na'au i ka nānā 'ana i ka hula kahiko a me ka hula 'auana. Ke nānā aku i nā 'ōlapa i ka hula, ho'oulu 'ia ka mana'o e a'o i ka hula, a e waiho i ka hilahila i ka hale. A no laila, 'auhea 'oukou e nā mākua mea keiki, e a'o 'ia aku nā keiki i ka hula i mea e ho'i hou ai ka hula i loko o nā hale o kākou.
———
E ho'ouna 'ia mai na ā leka iā māua, 'o ia ho'i 'o Laiana Wong a me Kekeha Solis ma ka pahu leka uila ma lalo nei:
>> kwong@hawaii.edu
>> rsolis@hawaii.edu
a i ‘ole ia, ma ke kelepona:
>> 956-2627 (Laiana)
>> 956-2627 (Kekeha)
This column is coordinated by Kawaihuelani Center for Hawaiian Language at the University of Hawai'i at Mānoa.


text: 1Ao ni boong naba akekei, ao e bwainikiriniia kaain te ekaretia tabemwaang Erote are te uea. 2E kamateaki n te kabaang Iakobo are tarin Ioane n ana baaire Erote. 3Ngke e nooriia I-Iutaia Erote bwa a kimwaareirei iai, ao e a manga tauuaki Betero i aan naba ana baire. A riki baikai ni bongin te Berena are e aki Karikaki. 4Ngke e a tia n tauuaki Betero, ao e karinaki i nanon te karabuuti, ao a anganaki tautia aika koraki aika kaka aman aomataia nako, bwa a na kaawakinna. E kaantaningaia Erote bwa e na baairea taekani Betero i mataia aomata i mwiin te Toa are te Riao. 5Ma ngaia are e kaawakinaki Betero i nanon te karabuuti; ao a kakorakoraia kaain te ekaretia n tataro nakon te Atua ibukina. 6N te bong are e nang kaotinakoaki iai Betero iroun Erote, ao e matuuBetero n tairikin te bong are i mwaaina i marenaia uoman tautia, ni kabaeaki n uaai te taurekereke; ao iai tautia ake a tantani i rarikini mataroan te kawai n rin nakon te karabuuti. 7Ao akea bwa e roko ana anera te Atua, ao e oota te oota i nanon te karabuuti; ao e orea rarikini Betero te anera ni kautia, ao e kaangai, Kawaekoako, tei rake. A bwaka taurekereke mai baini Betero n te tai naba arei. 8Ao e taku te anera nakoina, Kabaea raoi kabaean nuukam, ao karin am kau i waem; ao ngaia e karaoi. Ao e a manga tuangnga riki ni kaangai, Katokaa rabunan aom i aom, ao irai. 9Ao e oti nako Betero n iria, ma e aki koaua raoi n te baere e karaoaki iroun te anera, bwa e taku i nanona bwa ti te bo ma e mi. 10A i rarikin te koraki n tautia ake te moani koraki ma te kaua koraki, ao a roko n te mataroa are te biti, are mataroan te kawai n rin n te kaawa. E uki i bon irouna te mataroa arei i bukiia, ao a oti nako. A toua te kawai teaina, ao e a kiitanna naba te anera. 11Ngke e a oki ana iango Betero, ao e taku, I a ataia ngkai bwa E kanakomaia ana anera te Uea, ao E kamaiuai mai nanoni bain Erote, ao mani bwaai ni kabane ake a kaantaningai I-Iutaia bwa a na karaoi. 12Ngke e a ataa te baere e rikinakoina, ao e nako n ana auti Nei Maria are tinan Ioane, are arana teuana Mareko. A bootaki iai n tataro aomata aika a bati. 13Ao ngke e karebwerebwea mataroan te kaman, ao e nako te ateiaine, ae arana Rote, ae te tia mwakuri ikekei, ni kakauongo. 14Ngke e kinaa bwa bwanaan i Betero, ao e aki kauka te mataroa ibukini kimwaareireina, ma e biri nako moa nako nanon te auti n tuangiia bwa Betero are e tei i rarikin te mataroa. 15A takunakoina, Ko rangirang! Ma e kakorakoraa ni kaotia bwa bon te koaua ana taeka. Ao ngaiia a kaangai, Bon anerana. 16Ma e aki toki ana karebwerebwe Betero; ao ngke a kaukia, ao a miimii ngke a nooria. 17Ao ngaia e taotaona bainanakoia, bwa a na aki karongoaa, ao e tuangiia arona ngke E kairia nako te Uea mai nanon te karabuuti. Ao e taku, Kam na tuanga Iakobo ma taari nako taekani baikai. 18Ngke e a ingabong, ao e riki te mangao ae e abwaabwaki irouia tautia ibukini Betero, bwa tera ae e rikinakoina. 19E kanakoa ana taeka Erote bwa e na kakaaeaki Betero; ma ngke e aki reke, ao e kanaanako bwa a na titirakinaki tautia, ao e tua bwa a na kairaki nako ni kamateaki. E wairio ngkanne Erote mai Iutaia nako Kaitareia, ao e tiku iai. 20E rangi n un Erote irouia I-Turo ma I-Titon; ma ngaia are a bootiia aia koraki ao a nako ni kawara Erote. A anaa moa nanoni Berateto nakon aia iango; e mena irouna mwiokon ana tabo ni maeka te uea. Ao a nako ngkanne nakon te uea ni butiia reken te raoi: bwa a kareerekei amwarake ibukin abaia man aban te uea. 21N te bongi teuana are e baireaki, ao e karini kunnikaina n uea i aona Erote, ao e tekateka i aon ana kaintokanuea, ao e taetae nakoia aomata. 22A tatakaarua aomata ao a kaangai, bwanaan te anti, ao tiaki bwanaan te aomata ae e taetae! 23Ao e oreaki n te tai naba arei Erote iroun ana anera te Atua, bwa e aki angan te Atua te neboaki; ao e rangi ni baki rabwatana bwa e mwata nanona, ao e mate n tokina. 24E a buta nako riki ana taeka te Atua, ao a bati riki aomata aika a kaeka i nanoia. 25Ngke a a tia aia mwakuri Bwarenaba ma Tauro, ao a oki mai Ierutarem, ao a kaira Ioane are arana teuana Mareko.


text: 1Ma ngaia aei, ngkai e reke karauan te nano irouni Kristo, ngkai iai kauungaan te nano n te tangira, ngkai iai te i-raorao ma te Taamnei, ngkai iai te atataiaomata ma te nanoanga, 2ao kam na kaona au kimwaareirei, bwa kam na i buoka n iango, kam na bwaina te tangira ae ti te arona, kam na katiteuanaaki n ami iango bwa kaanga ai aron temanna n aomata ngkami: 3ao akea te bae kam na karaoia ma te kauntaeka ke te kainikatonga, ma kam na bwaina te nanorinano, temanna nakon temanna, n aromi n iangoiia bwa a raoiroi riki nako imi. 4Ao kam na tai ti mutiakin ami bwai, ma kam na mutiakin naba aia bwai raomi. 5Kam na bwaina te nano aei, ae e mena naba i nanoni Kristo Iesu: 6Bwa arona aron te Atua, Ma akea i nanona te kan riki ni booraoi ma te Atua. 7Ma E kukurei ni kaaki bwaai ni kabane aika irouna, ao E arona aron te toro. E riki n ai aron te aomata. 8E kananoorinanoa i bon irouna, ao E ongeaaba ni karokoa te mate, are te mate n te kaibangaki. 9Ma ngaia are E karaoia te Atua bwa E na rangi ni karineaki, ao E anganna te ara ae e kakannato riki nakon aara ni kabane; 10bwa a aonga ni bane te koraki ake a mena i karawa, ma ake i aon te aba, ma ake i aan te aba, ni katorobubua ni karinea aran Iesu; 11ao bwa a na bane neewe n taku bwa te Uea Iesu Kristo, bwa E aonga n neboaki te Atua ae te Tama iai. 12Ma ngaia aei, ngkami aika kam tangiraki irou, kam aki toki n ongeaaba, tiaki ti ngke I mena iroumi, ma ai moa ra riki ngkai I a raroa nako mai iroumi. Kam na kekeiaki mwaaka, n ruru ni maaku, bwa e aonga n reke raoi kamaiuami! 13Bwa bon te Atua ae e mwamwakuri i nanomi bwa kam aonga ni kukurei ni karaoa ana kaantanginga n akoi. 14Kam na karaoi bwaai ni kabane n aki ngurengure ma n aki kabo-taeka; 15bwa kam aonga n aki bukintaeka ngkana iai te kaairua ae e riki, ao bwa kam aonga n itiaki man te aro ae e buaakaka, ngkai natin te Atua ngkami aika akea te kaairua iroumi i buakon te roro ae e bwaoua ae e buaakaka; aika kam oota i buakoia bwa kaanga itoi i aon te aba, 16n aromi n taua ni kamatoaa taekan te maiu. Ma ngaia ae ngkana e roko ana bong te Uea, ao N na boni kimwaareirei iroumi, ngkai e aki matebuaka au kekeiaki ma au mwakuri. 17Ami onimaki ma ami mwakuri aika kam karaoi bwa kaanga ibonga ai aron te karea nakon te Atua; ao tao N na kamateaki, ao n te aro aei N na riki bwa ai aron te karea are te raraa are e kabwaroaki i aon te karea. Ngkana arona bwa e riki aei, ao N na boni kimwaareirei, ao N na kimwarerei ma ngkami; 18ao ai aromi naba, bwa kam na kimwaareirei, ao kam na kimwaareirei ma ngai. 19Ngkana nanon te Uea, ao iai au kaantaninga bwa N nang kanakoa Timoteo nakoimi, bwa e aonga ni kauungaaki naba nanou n ataakin taekami. 20Bwa akea raou temanna ae ai aron Timoteo, ae e na tabeakin raoi aromi. 21Bwa a bon tabeakin oin aroia aomata nako, ao a aki tabe ma baika a kaeti ma nanoni Iesu Kristo. 22Ma kam bon ataa aroni manenan Timoteo. E a tia ni mwakuri ma ngai, n ai aron te nati are e mwakuri ma tamana, bwa te toro ibukin te euangkerio. 23Ma ngaia ae bon au kaantaninga bwa N na kanakoa nakoimi ngkana I waekoa n noori aroni bwaai i bukiu bwa a kangaa. 24Ao I bon aki nanokokoraki, bwa ngkana nanon te Uea, ao ngai naba N na nakoimi n aki waeremwe. 25Ma I taku bwa e bon riai bwa N na kanakoa nako imi Ebwaberorito, ae taariu ao raou ni mwakuri ma nibuaka, ae ami aomata are kam kanakoa ibukini buokani kain nanou. 26E rangi ni kan nooringkami ni kabane, ao e aki rau nanona ngke kam ongo bwa e aoraki. 27Bwa e bon aoraki, ao e kuri ni mate; ma E nanoangaia te Atua, ao tiaki ti ngaia, ma E nanoangaai naba bwa e kaawa n reke irou te nanokaawaki ae moan te bati. 28Ma ngaia ae I barekia ni kanakoa nakoimi, bwa kam aonga ni manga kakatonga ngkana kam nooria, ao bwa e aonga ni karako riki nanokaawakiu. 29Ma ngaia ae kam na mwaneia i nanon te Uea ma te kimwaareirei ni kabanea; ao kam na karineia aomata aika aron teuaei: 30bwa e kaania matena ibukin ana mwakuri Kristo n aki mutiakina maiuna, bwa e aonga n anganai buokau n aron are e aki konaa n reke mai iroumi.


text:
POSTED: 01:30 a.m. HST, Jan 21, 2012
Synopsis: Should we have a casino in Hawai'i? It could be scary.
Welina e nā hoa puni heluhelu. Ma ka Hōkū Avalataisa o ka lā 20 o Ianuali, ua hō'ike 'ia iho nei ka mālama 'ia 'ana o ke ana mana'o no Hawai'i ma ke 'ano he wahi no nā malihini māka'ika'i. Ma ia mo'olelo nūpepa, 'ōlelo 'ia, e hō'ike ana ia ana mana'o i ke kāko'o o nā kānaka i ka hale pili waiwai. 'O ka mea 'āpiki, 'a'ole i akāka nā nīnau o ia ana mana'o. Hō'ike 'ia maila, he 76% o nā kānaka i ho'opiha i ke ana mana'o, e hele lākou i kahi kikowaena ho'onanea nona kahi pili waiwai ma Waikīkī. 'O kahi nīnau i kupu a'e, ua nīnau 'ia ia mau kānaka, inā e hele lākou i ia kikowaena ho'onanea ho'okahi ma Waikīkī, inā 'a'ohe wahi pili waiwai.
'Eā, he kanaka puni pili waiwai nō ko 'oukou mea kākau, eia na'e, inā 'a'ohe hale pili waiwai o Hawai'i, ma ka 'āina 'ē wale nō e pili waiwai ai. A no laila, aia wale nō a kū ka paila o ke kālā, a laila, e hele aku ko 'oukou mea kākau i Las Vegas e lū aku ai i ke kālā i ho'omakauli'i 'ia no nā makahiki he nui.
Akā, inā aia nō ka hale pili waiwai ma ka pā hale pono'ī ('o ia ho'i, ma kahi kokoke i ka hale, ma Waikīkī paha, ma kahi 'āina ma O'ahu nei paha), he hele nō paha i laila i kēlā lā kēia lā a e pili waiwai aku i ke kālā a pau loa i ka lilo me ka mana'o pū 'ana a'e paha, “He lilo mai koe o ke kālā.” A pēlā pū paha me kekahi mau kānaka. A 'o ia ka mea e hopohopo nei ko 'oukou mea kākau.
Ma ia ana mana'o, ua hō'ike 'ia nō ho'i, ua 'ōlelo he 58 pākeneka, he mea maika'i ke loa'a ia 'ano hale no ke kūlana no'eau ho'okele waiwai. A 'ōlelo nō ho'i he 54 pākeneka, ke hui 'ia nā mea a pau, he mea makehewa a maika'i 'ole paha ke loa'a.
Aia nō kekahi luna maka'āinana e kāko'o ikaika nei i ka hale pili waiwai ma Hawai'i nei. 'O ia 'o Tom Brower. A wahi āna, he pono ke kūkākūkā nā luna kau kānāwai e pili ana i ka hale pili waiwai ma Waikīkī. Ua kipa akula 'o ia i kekahi mau hale pili waiwai e lawelawe pono 'ia nei ma Singapore, ma Macau a me ka 'Āina Pilipino. A 'ōlelo nō ho'i ‘o Bower, i mea e hiki ai iā Hawai'i ke ho'okūkū me ia mau wahi, he pono paha ka pili waiwai 'ana.
No ke aha lā kākou e ho'okūkū ai me ia mau wahi? He nui paha nā malihini māka'ika'i e hele aku nei i ia mau hale pili waiwai. Akā, inā pēlā, eia mai kahi 'ōlelo a'oa'o, “Mai kauka'i kākou i ke kōlea.” 'O ia ka hewa. Inā hana kākou pēlā, e like me ka mea ma'a mau, ke pilikia ke kūlana no'eau ho'okele waiwai o nā aupuni o nā 'āina 'ē, e pilikia auane'i kākou. E nānā kākou i ko kākou pono iho nō. A inā e pane mai kahi luna o kākou, 'o ia nō ka makemake, 'o ia ho'i, e kūkulu 'ia ka hale pili waiwai no nā kupa o Hawai'i nei. A laila, e hō'ole kākou, no ka mea, 'a'ole paha e maika'i ka hopena.
Inā 'o ka lūlū me ke 'ano pili waiwai, 'o ia ho'i, ka lokeli, ka mea e kama'ilio 'ia, e aho paha. E no'ono'o paha i ka hui pū 'ana me kekahi moku'āina. A 'o ke kālā e loa'a i ke aupuni, e ho'ohana 'ia no ka ho'olako hou 'ana i nā polokalamu like 'ole e pono ai nā kānaka a me nā 'ohana o Hawai'i nei.
———
E ho'ouna 'ia mai na ā leka iā māua, 'o ia ho'i 'o Laiana Wong a me Kekeha Solis ma ka pahu leka uila ma lalo nei:
>> kwong@hawaii.edu
>> rsolis@hawaii.edu
a i ‘ole ia, ma ke kelepona:
>> 956-2627 (Laiana)
>> 956-2627 (Kekeha)
This column is coordinated by Kawaihuelani Center for Hawaiian Language at the University of Hawai'i at Mānoa.


text: 1Nora aroni mwaitin te tangira are E tangiriira iai te Atua, bwa ti aonga n atongaki bwa natin te Atua: ao bon natina ngaira. Ma ngaia ae a aki ataira kaain aon te aba, ibukina bwa a aki ataa te Atua. 2Ngkami aika kam tangiraki, bon natin te Atua ngaira ngkai; ao e tuai ni kaotaki bwa teraana arorarimwi. Ti ataia, bwa ngkana E a manga oki Kristo, ao ti na katootoonga arona, ibukina bwa ti na noora arona ni koaua. 3Ao aomata nako aika iai irouia te kaantaninga aei, ae kaantaningaan Teuarei, a kaawakiniia bwa a na itiaki ni maiuia, n ai aroni Kristo ngkae E itiaki ni maiuna. 4Ane e karaoa ae e bure ao e eekaanako te tua; ao te bure bon te eekaanako te tua. 5Ao kam bon ataia bwa E karokoaki Teuarei bwa E na uoti nako buure; ao bon akea te bure i nanona. 6Ane e nim ma Ngaia ao e aki bure; ane e bure ao e tuai n oota raoi n aroni Kristo, ke e tuai n ataia. 7Ataei aika a uarereke, e na tai mwaamwanaaingkami temanna: bwa ane e bwaabwaina te atataiaomata, ao e bon atataiaomata; 8Ane e karaoa ae e bure ao boni mai iroun te riaaboro, bwa e a kamani buubure te riaaboro ma ngke a moa n riki bwaai. E karokoaki Natin te Atua ibukin aei, bwa E aonga n uru ana mwakuri nako te riaaboro. 9Ane e bungiaki mai iroun te Atua ao e aki karaoa ae bure, bwa e meemena anuan te Atua i nanona; ao e aki konaa ni bure, bwa e bungiaki mai iroun te Atua. 10A kaotaki natin nako te Atua ma natin nako te riaaboro n aei: ane e aki karaoa nanon te Atua ao tiaki mai iroun te Atua, ao ai uana naba ma ane e aki tangira tarina. 11Bwa aio te taeka are kam ongo ma ngke kam moa n riki bwa Kristian, bwa ti na i tangitangiri; 12ao ti na aki katootoonga aroni Kain are mai iroun teuare e buaakaka, ngke e kamatea tarina. Ao e aera ngke e kamatea? Bwa kioina ngke a bubuaka ana mwakuri, ao a raraoi ana mwakuri tarina. 13Taari, kam na tai miimii ngkana a ribaingkami kaain aon te aba ae e buubure. 14Ti ataira bwa ti a tia ni buutaki nako man te mate nako nanon te maiu, ngkai ti tangiriia taari. Ane e akea te tangira irouna, ao e maeka n te mate. 15Ane e ribaa tarina ao ai aron te tia tiri-aomata; ao kam ataia bwa bon akea te tia tiri-aomata ae e reke irouna te maiu are e aki toki. 16Ti ataa te tangira n aei, ngke E anga maiuna i bukira; ma ngaia ae e riai bwa ti na anga maiura i bukiia taari. 17Ma ane iai ana bwai aika bwain te maiu aei, ao ngkana e noora tarina bwa iai kain nanona, ma e aki nanoangaia, ao e na kangaa n taku bwa e mena i nanona tangiran te Atua? 18Au ataei aika a uarereke, ti na tai i tangitangiri n ti te taeka ao n te newe, ma a na nooraki arora n i tangitangiri n te mwakuri ao n te koaua. 19Ane ti na konaa n ataira iai bwa ana bwai te koaua ngaira, ao bwa a na reke raun nanora ngkana ti tei i matana; 20bwa ngkana a kabuaakakaira nanora, ao E matairiki riki te Atua nakon nanora, ao E atai bwaai ni kabane. 21Ngkami aika kam tangiraki, ngkana a aki kabuaakakaira nanora, ao ti aki maaku i matan te Atua; 22ao ane ti buubuti ao ti anganaki irouna, bwa kioina ngkai ti tauu ana tua, ao ti karaoi baika a kakukurei i matana. 23Ao aio ana tua, bwa ti na onimakina aran Natina are Iesu Kristo, ao ti na i tangitangiri, n ai aron taekan te tua are E anganiira te Atua. 24Ao ane e tauu ana tua ao e nim ma te Atua, ao te Atua E nim ma ngaia. Ao ti ataia bwa E nim ma ngaira n aei, ibukin te Taamnei are E anganiira.


text: 1Ao rimwi E nako Iesu ni kawari kaawa ma maeka, ni kabwarabwara, ao n uota te rongorongo ae e raoiroi are taekan uean te Atua. Raona uaake tengauni ma uoman, 2ma aine tabemwaang ake a tia ni kamaiuaki mai irouia anti aika buaakaka ao man aorakiia; are Nei Maria are te I-Mwaketara, are a a tia n oti nako mai irouna itiman taimonio, 3ma Nei Ioana, are buni Kuta are ana touati Erote, ma Tutanna, ma aine riki aika bati ake a tia ni buokiia ni baike a kainnanoi. 4A tabe n rooroko aomata iroun Iesu man te kaawa teuana i mwiin teuana; ao ngke a bootaki ni mwaiti, ao E taekina te rongorongo ni kabootau aei Iesu nakoia: 5E oti nako te tia unuuniki ni kamaae ana koraa; ao ngke e kamaae a bwaka tabeua ri rarikin te kawai, ao a touaki, ao a kang mannikiba. 6Ao a bwaka tabeua i aon te riribwaa; ao ngke a rikirake, ao a rai ibukina bwa akea te mwaimwai iai. 7Ao a bwaka tabeua i buakoni kaai aika kateketeke; ao a rikirake, ao a kariki uaa aika tatabebubua. Ao E kanenea riki bwanaaa ao E taku, Ane iai taningana n ongo, ao ke e ongo. 8Ao a bwaka tabeua i aon te tano ae e raoiroi ao a rikirake, ao a kariki uaa aika tatabebubua. Ao E kanenea riki bwanaana ao E taku, Ane iai taningana n ongo, ao ke e ongo. 9Ao ngke a titirakina Iesu ana reirei bwa tera nanon te rongorongo ni kabootau arei, 10ao Ngaia E taku, Kam anganaki te konaa n atai baike a raba ake bwain uean te Atua; ma a anganaki aomata aika bati n taeka ni kabootau, bwa a na taratara ma a na aki nooraaba, ao a na ongoraa ma a na aki atatai. 11Aio nanon te rongorongo ni kabootau; Te koraa bon ana taeka te Atua. 12Ake a bwaka ri rarikin te kawai bon aomata ake a tia n ongo; ao ngkanne, e roko te riaaboro ao e uota nako te taeka mai nanoia, bwa a aonga n aki onimaki ma n aki kamaiuaki. 13Ao ake i aon te riribwaa bon te koraki ake a ongo te taeka ao a kaaki i nanoia ma te kimwaareirei; ti te bo te koraki aei ma koraa ake akea wakaaiia: a onimaki i nanon te tai ae e aki maan, ma ngke a kariiriiaki ao a bwaka. 14Ao i bukiia ake a bwaka i buakoni kaai ake a kateketeke, akanne bon te koraki ake a ongo ma a karibwaaki n iango n raraoma ibukini bwain te maiu aei, ma kaubwaina ao kakukureina, ao a aki kaoti uaaia aika raraoi. 15Ao i bukiia ake n te tano are e raoiroi, akanne bon te koraki ake a ongo te taeka ao a taua ni kamatoaa ma te nano ae e koaua ae e raoiroi, ao a kariki uaa ibukin aia taotaonaki n nano. 16Akea ane e kauraa te taura ao e rabunna n te bwaketi, ke e kaaki i aan te kainiwene, ma e katokaa i aoni nnena, bwa e aonga n nooraki ootana irouia aomata ake a rin. 17Bwa akea ae e raba ae e na aki kaotaki; ao akea ae e karabaaki ae e na aki ataaki ao e na aki oti. 18Kam na tarataraingkami ngkanne n aromi n ongoraa: bwa ane e na anganaki riki teuare iai ana bwai, ao ane akea ana bwai, ao e na anaaki mai irouna are e taku bwa ana bwai. 19Ao ngkanne, a kawara Iesu tinana ma tarina, ma a aki konaa n roko i rarikina bwa e bati te aomata. 20Ao a tuangnga tabemwaang ni kaangai, A tei i tinaniku tinam ma tarim bwa a kan nooriko. 21Ma E taku nakoia, Tinau ma tariu bon aomata ake a ongo ana taeka te Atua ao a karaoia. 22N te bong teuana ao E toka Iesu ma ana reirei i aon te booti, ao E taku nakoia, Ti a nako n ri nuukan te nama nakon iterana are teuana. Ma ngaia are a a nako. 23Ao ngke a ieie ao E matuu Iesu. Ao e kare te ang ae e rangi ni korakora n ruona aon te nama, ao e a kaani kebo aia booti n te ran, ao a reke n te kaangaanga. 24Ao a kawaria ni kautia, ao a kaangai, Te Tia Reirei, te Tia Reirei, ti mate. Ao E uti, ao E taku te ang ma naao ake a buubura; ao e toki karen te ang, ao e wene n rau te ran. 25Ao E taku nakoia, A nga ami onimaki? Ao a maaku ma ni miimii, ao a i taetae irouia ni kaangai, Antai Teuaei, bwa E taetae nakon te ang ma te nao, ao a karaoa tuangaia. 26Ao E ie nako Iesu ma ana reirei nako abaia I-Kerata, are e kaaitaraa Kariraia. 27Ao ngke E aerake nako aon te aba, ao E aitara ma te aomata ae e taniaki irouia taimonio ae e nako man te kaawa; e a maan teuaei n aki kuukunnikainna, ao e mamaeka n aia tabo maate ma tiaki n te auti. 28Ngke e noora Iesu, ao e takaarua ao e bwaka i matana, ao e kaangai n te bwanaa ae e korakora, Tera am bwai irou, Iesu, are Natin te Atua are Moan te Rietata? I butiiko bwa Ko na aki kammarakai. 29Bwa E a tia Iesu n tuanga te anti are e kamwaraa bwa e na oti nako mai irouna. Bwa e a waiti ana tai teuaei n taniaki iroun te anti arei; n taai ake e taniaki iai, ao e kabaeaki n taurekereke ma bwaai ni kabae wae, ma e urui bwaai ni kabaebae ao e kairaki nakon te rereua iroun te taimonio. 30E titirakinna ngkanne Iesu ni kaangai, Antai aram? Ao e taku, Rekeon; bwa a mwaiti taimonio ake a tia n rin i nanona. 31Ao taimonio, a butiia Iesu bwa E na aki kanakoia nako Abuto! 32Iai nanai ni beeki aika bati ake a amwarake ikekei i rarikin te maunga n are e karaabee; ao a butiia bwa E na kanakoia bwa a na rin i nanoia. Ao Ngaia, E kariaia. 33A oti nako ngkanne taimonio mai iroun teuarei ao a rin i nanoia beeki, ao a toua are e rangi ni karaabee nako nanon te nama ao a bwabwa. 34Ngke a noora te bwai are e a tia n riki uaake a tararuaia beeki, ao a biri nako, ao a taekina te baerei n te kaawa ao n taabo ake a maekanaki i marenaua. 35A nako aomata bwa a na noora te baere e a tia n riki, ao a roko iroun Iesu, ao a noora te aomata are a a tia n oti nako mai irouna taimonio, bwa e tekateka i rarikini waen Iesu: e kunnikainna ao e a eti ana iango; ao a maaku aomata. 36Ao te koraki ake a tia n noora aroni kamaiuan teuare e taniaki irouia taimonio, a tuangiia aomata ake a roko aron Iesu ngke E kamaiuiia. 37Ao aomata ni kabaneia ake kaain te tabo are abaia I-Kerata, a bubutiia bwa E na kiitaniia; bwa a taonaki n te maaku ae e korakora; ma ngaia are E toka i aon te booti ao E kataua te nako. 38E buubuti teuare a oti nako mai irouna taimonio bwa e kan iria; ma E kanakoa Iesu, ao E taku, 39Ko na okira mwengam, ao taekini bwaai ni kabane ake E a tia ni karaoi te Atua nakoim. Ao e nako n tataekin aroni baike E karaoi Iesu nakoina. 40Ngke E oki Iesu nakon iteran te nama are teuana, ao E butimwaaeaki irouia aomata ma te kukurei bwa a bane ni kakaantaningaia. 41Ao nooria, e roko te aomata ae arana Iairo, ae te tia taua taekani mwaneabaia I-Iutaia; e bwaka ni bobaraaki i rarikini waen Iesu, ao e butiia bwa E na roko n ana auti. 42Bwa iai natina te aine ae ti temanna, ae tao ai tebwi ma uoua ana ririki, ao e a kaani mate. Ngke E nako ao a karibwaa aomata. 43Ao te aine ae e aoraki n aine i nanon tebwi ma uoua te ririki ake a bwaka nako ae e kabane ana bwai n anganiia taokita, ae akea ae e konaa ni katoka aorakina, 44e roko n ri akuun Iesu, ao e riinga rabin ana kunnikai; ao n te tai naba arei, ao e toki aorakina n aine. 45Ao E taku Iesu, Antai ae e riingai? Ngke a bane n taku bwa tiaki ngaiia ao e taku Betero, Te Tia Reirei, a otabwaniniiko aomata ao a karibwako! 46Ma E taku Iesu, Iai temanna ae e riingai; bwa I namakina ae e nako mai irou te mwaaka. 47Ngke e ataia neierei bwa e aki raba, ao e roko n ruru bwa e maaku, ao e bwaka i matana, ao e tuangnga i mataia aomata ni kabaneia bukin riingana ao arona ngke e waekoa n toki aorakina. 48Ao E taku Iesu nakoina, Natiu, e kamaiuko am onimaki; naako ma te rau. 49Ngke E kume n taetae Iesu, ao e roko te mwaane temanna man ana auti te tia taua taekani mwaneabaia I-Iutaia, ao e taku nakoina, E a mate natim te aine; tai manga katabetabea te Tia Reirei iai. 50Ma ngke E ongo aei Iesu ao E taku nakon Iairo, Tai maaku; ko na ti onimaki, ao e na manga maiu. 51Ngke E roko Iesu n te auti, ao E aki kariaia bwa e na rin temanna ma Ngaia, ma ti Betero, Ioane ao Iakobo, ao taman ma tinan te teei. 52Ao a bane n tang ao a tanginiwenei; ma E taku Iesu nakoia, Tai tang, bwa e aki mate ma e matuu. 53Ao a ngare ni kakanikoa Iesu, bwa a ataia ae e mate. 54Ma Iesu, E taua bain neierei ao E taku n te bwanaa ae e korakora, Te teinaine, tei rake. 55Ao e a manga maiu, ao e tei rake naba ngkekei; ao E tua Iesu bwa e na anganaki neierei te amwarake bwa e na kanna. 56Ao a miimii ana karo neierei; ma E tuangiia Iesu bwa akea temanna ae a na kaongoa taekan te baere e karaoaki.


text: 1E kaeti matana Bwauro n taraia kaain te Tanirim, ao e taku, Taari, I a tia ni maiu i matan te Atua ma mataniwiin nanou ae e itiaki ni karokoa te bong aei. 2Ao e anga ana taeka Anania are aia mataniwi ibonga nakoia ake a tei i rarikini Bwauro, bwa a na orea wina. 3Ao e taku ngkanne Bwauronakoina, E nang oroiko te Atua, ngkoe ae te o te bono ae e kamainainaaki: bwa ko tekateka ni motika taekau ni kaeti ma taekan te Tua, ao ko ri aon te Tua ngkai ko tua bwa N na oreaki! 4Ao a taku ake a tei i rarikini Bwauro, Ko taetae n iowawa nakon te ibonga ae te mataniwi ae ana ibonga te Atua? 5Ao e taku Bwauro, Taari, I aki ataia ae ngaia aia mataniwi ibonga; bwa e koreaki ae e kaangai, Ko na aki tabeki taeka aika a bubuaka bwa taekan temanna ae e tau-taeka i aoia am bootanaomata. 6Ngke e ataia Bwauro bwa Tarukaio temwaangina, ao Bwaritaio temwaangina, ao e kanenea ngkanne bwanaana i mataia kaain te Tanirim, ni kaangai, Mwaane, taari, bon te Bwaritaio ngai, ae natiia Bwaritaio. E kaboowiiaki taekau ikai ibukin te kaantaninga ae irou ae a na manga maiu maate. 7Ngke e a atonga aei Bwauro, ao e a riki naba te kauntaeka irouia Bwaritaio ma Tarukaio; ao a uamaae n aia iango kaain te kaboowi. 8Bwa a taku Tarukaio bwa akea te manga-maiu, ao akea anera ma taamnei; ma a taku Bwaritaio bwa iai baikai ni kabane. 9Ao e riki te takaarua ae e korakora; a tei rake taani koroboki temwaangina ake raoia Bwaritaio, ao a kauntaeka, ao a taku, Akea aron teuaei ae e buaakaka ae ti kunea. E aki ngkoa ao tao e a tia n taetaenakoina te taamnei ke te anera! 10Ngke e riki te kauntaeka ae e korakora, ao e maakuia aomata aia mataniwi tautia bwa a kaawa n raebitia Bwauro; ma ngaia are e tuangiia tautia bwa a na ruo n anaa Bwauro mai buakoia, ao a na kairia nako nanoni nneia tautia are e matoatoa. 11Ngke e a bong, ao E tei te Uea i rarikini Bwauro, ao E taku, Ko na ninikoria! Bwa ngkai ko a tia ni kaotioti i bukiu i Ierutarem, ao ko na manga karaoia naba i Rom. 12Ngke e a ngaina, ao a karekea aia iango ni kamwarua I-Iutaia temwaangina: a taetae ni bau bwa a na aki amwarake ma ni mooi ni karokoa ae a tia ni kamatea Bwauro. 13E raka i aon angaun mwaitiia aomata ake a kaboo nanoia n te aro anne. 14Ao a nako ni kawariia ibonga ake mataniwi ma unimwaane, ao a taku, Ti a tia ni kabaeiira n ara taeka ni bau bwa ti na bon aki amwarake ni karokoa ae ti a tia ni kamatea Bwauro. 15Ma ngaia aei, kam na kanakoa ngkai ami taeka ma kaain te Tanirim nakon aia mataniwi tautia, bwa e aonga ni kaira rio Bwauronakoimi, bwa aongkoa kam kan ri nanoa riki taekana n te aro ae e eti; ao ngaira ti na tauraoi ni kamatea i mwaain rokona ni kaaningkami. 16Ngke e ongo natini mwaaneni Bwauro ae a na kamwarua Bwauro, ao e nako n rin ni nneia tautia are e matoatoa n tuanga Bwauro. 17Ao e wetea temanna irouia mataniwi n te taanga ni buaka are tebubua kaaina Bwauro, ao e taku, Ko na kaira te roronga aei nakon aia mataniwi tautia, bwa iai ana taeka ae e na tuangnga. 18Ma ngaia are e kairia nakon aia mataniwi tautia, ao e taku, E weteai te bure are Bwauro ao e butiai bwa N na kaira te roronga aeinakoim, bwa iai te bae e na tuangko. 19E taua bain te roronga arei aia mataniwi tautia, ao e kairia nako ni kaokoroiia n ti ngaiia, ao e a titirakinna ngkanne ni kaangai, Tera am taeka ane ko na tuangai? 20Ao ngaia e taku, A kaboo nanoia I-Iutaia bwa a na butiiko bwa ko na kaira rio Bwauro ningabong nakoia kaain te Tanirim, bwa aongkoa are a na ukoukora riki aroni kaetan taekana. 21Ma ngaia ae ko na aki iri nanoia: bwa angaun tabun te aomata i buakoia te koraki arei akana a tataninga ni karabaiia bwa a na kamwarua Bwauro; aikai te koraki ake a a tia ni kabaeaki n aia berita bwa a na aki amwarake ma ni mooi ni karokoa ae a a tia ni kamatea Bwauro; ao ae a tauraoi ngkai ni kaantaninga te taeka mai iroum. 22E kanakoa ngkanne te roronga arei aia mataniwi tautia, ao e tuangnga ni kaangai, Ko na aki tuanga te aomata temanna ae ko taekini baikainakoiu. 23E weteiia ngkanne uomani mataniwi n te taanga ni buaka are tebubua kaaina teuare aia mataniwi tautia, ao e taku, Kam na katauraoia uabubua tautia, ma itingaun tautia aika a tootoka i aoia aoti, ma uabubua tautia aika taani buaka n te kainiwai, bwa a na nako Kaitareia n te aoa ruaiwa n te tairiki aei; 24ao katauraoiia maan bwa a na katokaa Bwauro i aoia, bwa a aonga ni karokoa raoi irouni Berika are te tia tau-taeka. 25Ao e korea te reta aia mataniwi tautia, ae e kaangai taekana: 26Mai irouni Keraurio Rutia nakoni Berika, ae te tia tau-taeka ae moan te kakannato, 27Ko na mauri! E tauaki te aomata aei irouia I-Iutaia, ao e kuri ni kamateaki irouia; ngke I ataia bwa te I-Rom, ao I nako ma tautia ni kamaiua. 28Ngke I kan ataa bukin are a kabuaakakaa iai, ao I kairia nakon aia kaboowi; 29ao I ataia iai bwa e kabuaakakaaki ni baika a kaeti ma taekan aia Tua, ma akea bukinana ae e riai kamateana iai ke kabaeana iai. 30Ao ngke I tuangaki bwa e nang kamwaruaaki te aomata aei irouia I-Iutaia tabemwaang, ao I kawaetataa ni kanakoanakoim, ao I tuangiia naba ake a kabuaakakaa bwa a na taekini baike a bukinna iai i matam. 31Ma ngaia are a karaoa tuangaia tautia: a taua Bwauro ao a kairia e bong nako Antibateri. 32Ngke e a ingabong, ao a oki tautia nakoni nneia are e matoatoa, ma ti tautia ake a tootoka i aoia aoti aika a tiku n raona Bwauro ni mwananga. 33Ngke a roko i Kaitareia, ao a anga te reta nakon te tia tau-taeka, ao a anga naba Bwauronakoina. 34Ngke e tia ni wareka te reta te tia tau-taeka, ao e titiraki bwa kaain te tabo ra Bwauro. Ngke e ataia bwa te I-Kirikia, 35ao e taku, I a ongoraa iroum ngkana a roko ake a bukiniko. Ao e anga ana taeka bwa e na kaawakinaki Bwauro n ana Beritorium Erote.


text: 1I mwiin noorani baikai ao I taratara nako, ao nooria, te mataroa ae e uki i karawa, ma te bwanaa are I ongo rimoa, are kaanga ai aroni bwanaan te buu are e taetae ma ngai, ae e kaangai, Mai rierake, ao N na kaoti nakoim baika a na bon riki i mwiini baikai. 2Boni ngkekei naba ao I a mena naba i aani mwaakan ana kairiiri te Taamnei; ao nooria, e mena te kaintokanuea i karawa ma temanna ae tekateka i aona. 3Ao Teuare e tekateka iai e kiakia nako mai irouna te raneanea ae ai aron raneaneani matan atiibu aika a kakaawaki are te iatebi ma te tarerio; ao e katoobibia te kaintokanuea arei Nei Wiraraa, ae ai aroni matan te atiibu ae te timaraketo taraana. 4Ao e katoobibiaki te kaintokanuea arei ni kaintokanuea aika uabwi ma aua; ao I nooriia unimwaane aika uangauni ma aman bwa a tekateka i aoni kaintokanuea ake uabwi ma aua ao a kunnikainiia ni kunnikai aika a mainaina, ma baunuea aika koora i aon atuuiia. 5Ao man te kaintokanuea a nako iiti ma bwanaa ma rebwerebwen te ba; ao i nanoaan te kaintokanuea a mena iai itiai kaai aika a teke i taboia n tatabeua nako baika a ura n te ai: bon taamnei ake itiman ake mai iroun te Atua. 6Ao i nanoaan naba te kaintokanuea e mena naba iai te bwai ae kaanga ai aron taraani marawa ae te kiraati ae ai aron taraan te atiibu are te kurititaro; ao i rarikin te kaintokanuea ni katoobibia a mena iai baika a maiu aika aman aika a buta rabwataia ni maata mai moaia ao mai akuia. 7Ao temanna ni baike a maiu ai aron te raian, ao te kauoman ai aron te kaomwaane; ao te kateniman iai ubuna ae kaanga ubun te aomata; ao te kaaman ai aron te ikare ae e kibakiba. 8Ao baike a maiu ake aman, kaka oneai baiia ni kibakiba, ao a buta aon rabwataia ni katoobibiaki ma aani baiia ni maata; ao a aki toki n anene ni ngaina ao ni bong, ni kaangai: E tabu, E tabu, E tabu te Uea ae te Atua ae Moan te Mwaaka ae bon iai ngkoa, ao iai ngkai, ao iai n rimwi n aki toki. 9Ao ngkana a anene baike a maiu n neboa ma ni karinea ma ni katituaraoa Teuare e tekateka i aon te kaintokanuea, are Teuare e maiu n aki tootoki, 10ao unimwaane ake angauni ma aman a katorobubua ni bobaraaki i matan Teuare e tekateka i aon te kaintokanuea, ma n taromauriia Teuare e maiu n aki tootoki, ma ni kaaki aia baunuea i nanoaan te kaintokanuea, ao a kaangai, 11Ara Uea ao Atuara, Ko bon riai n anganaki te neboaki ma te karineaki ma te mwaaka, bwa Ko kariki bwaai ni kabane, ao a riki ibukin nanom, ao a karikaki iai.


text:
He kōrero ārahi mō te wāhanga ākonga
E toru ngā wāhanga o te wāhanga ākonga:
Kua Rite Koe?
He kīnaki tēnei kai hinengaro pāhekoheko mō te kēmu Kia Rite mō te Mea Nunui. Ka ako ngā ākonga ki te hiranga o te noho rite kei tūpono mai te ohotata. Ka kōwhiri rātou i tā rātou e whakaaro ai me mau tahi me rātou mehemea me whakatahi rātou. Ka hoatu hoki he pārongo ki a rātou mō ngā whakariteritenga e tika ana mō ā rātou mōkai.
Kōrero Pūrākau
Kei roto i tēnei kohinga o ētahi kōrero pūrākau e toru nō Aotearoa he kōrero e pā ana ki ngā take e tū ai ētahi āhua whenua i ngā wāhi e tū ana ināianei, ki te mauranga mai a Māui i te ahi ki Aotearoa, me te take e tūpono mai ai ngā rū whenua.
Nā te poto o aua pūrākau ka taea e ngā ākonga anō te kōrero, ka taea hoki e koe te pānui ki te akomanga.
Tēnā pea ka mōhio koutou ko ō ākonga ki ētahi atu tauira o ēnei kōrero. Kua āta tuhia ēnei mō te rauemi nei, ā, ka āhei koe ki te tā i ēnei mehemea kei te pīrangi ki te whakamahi i rō akomanga.
Kia Rite mō te Mea Nunui
He kēmu pāhekoheko tēnei e tūhura ai ngā ākonga i te motuhenga o te noho ki tēnei whenua e mātātoa ai ngā āhua papawhenua me te kaha tūpono hoki ka puta mai he rū, he hūnga, he ngaru āniwhaniwha rānei.
Kei te whakaatu mai te mahere o Aotearoa i ngā puia mātātoa me ngā takutai kei reira te tino tūponotanga o te ngaru āniwhaniwha, ā, e tohu ana ngā tae i ngā rerekētanga o te tūpono rū. Mā te whakamahi i tērā ka tirotiro ngā ākonga i ngā momo mōrearea ka puta mai ki tēnā, ki tēnā takiwā me te kimi mōhio mō ērā i heipū tūturutia.
Kātahi ka kōwhiria e ngā ākonga te wheako whakaari parekura e hiahia ana rātou ki te tākaro.
- Te hūnga - kei te kōwhiri ngā ākonga i te wāhi e tata ana ki tētahi puia hei whakatū i tō rātou whare karapu.
- Te rū whenua - kei te kōwhiri ngā ākonga me pēhea tā rātou whakahaumaru i te kāinga o te whānau Rumble. Mutu mai te rū, ka kite rātou mehemea kua pai ā rātou kōwhiringa, kāore rānei.
- Te ngaru āniwhaniwha - kua tata tētahi ngaru āniwhaniwha te tae atu ki tētahi tāone i te taha moana. Me haere rātou ki hea kia ora ai? Ka kite ngā ākonga i ngā hua o ā rātou kōwhiringa.
Ngā Hononga ki te Marautanga o Aotearoa
Hauora - Taumata 2-3
Te Taiao
Ka taea e te ākonga:
Taumata 2
- te tautuhi, te whakamahi ngā rawa hapori, me te whakamārama he aha te wāhi ki ēnei rawa e pai ai te noho a te hapori
- te whakamahi, te whai rānei ngā tikanga māmā hei hāpai i ngā whaitua pārekareka, hauora hoki
- te whakawhiti whakaaro e pā ana ki ngā whaitua āhuareka, ngā whaitua e noho pai ai ngā tāngata katoa, me te mahi ngātahi ki ētahi atu hei whakapai ake i ngā whaitua
Taumata 3
- te whakaatu me pēhea te tiaki i ngā rawa o te taiao, tae atu ki ngā taonga Māori, kia pūmau ai te taiao hei puna rongoā, hei puna oranga whānui
- te rangahau, te arotake me te whai ētahi mahi e kaha ake ai te whaihua o ngā tohuārahi me ngā tikanga noho hauora, noho haumaru o roto i tana kura
- te whakatakoto me te whakahaere tētahi kaupapa, ā-takitahi, ā-rōpū rānei, ki te whakapai ake i tētahi āhuatanga tinana, i te akomanga, i te kura rānei
Te Waiora
Ka taea e te ākonga:
Taumata 2
- te āhukahuka tana tipu haere, me ana hiahia i a ia e pakari haere ana, ka whakaatu ko ia anō kei te whakahaere i tētahi wāhanga nui o ngā mahi e ora ai ia
- te whai tonu ngā mahi whakapakari tinana pārekareka ki a ia, me te whakaaro nui ki tōna wairua, tōna hinengaro me te tinana
- te whakaahua he aha ngā āhuatanga e ōrite ana, me te mōhio he pūmanawa ō tēnā, ō tēnā; me whakanui hoki ngā rerekētanga
- te tautuhi me te whakamahi ngā tikanga haumaru me ngā tikanga kaupare mate
Taumata 3
- te tautuhi ngā āhuatanga e pā mai ana ki te tipu o te tamaiti me te whakapakari i ngā pūmanawa e hiahiatia ana hei whakataki i ngā rerekētanga ka hua ake i ēnei momo tipu
- te whai kia riro māna tonu e whakahaere ngā mahi koiri; e pārekareka ana ki a ia, i ōna wā anō i te wiki, e ora ai te wairua, te hinengaro me te tinana
- te kimi mai he aha te wāhi ki ngā āhuatanga hapori me ngā āhuatanga whaitua e rerekē ai te āhua o ngā mahi whakaū hauora, whakapakari tinana rānei
- te tautuhi me te whakamahi ngā tikanga haumaru me ngā tikanga kaupare mate
Pūtaiao
Ō Mataora
I roto i āna akoranga mō te Ō Mataora ka whakaaraarahia, ka whakamahia e te ākonga ōna mōhio, ōna pūkenga me ōna waiaro kia:
- tūhura i te whakapapa pūtaiao-ā-nuku o Papa-tū-ā-nuku kia mārama ki tōna tawhito me ōna hurihanga maha;
Ngā Putanga Ako mō ngā Ākonga
Ka mōhio ngā ākonga:
- ka kaha atu te noho whakarae o ētahi wāhi o Aotearoa ki ngā parekura o te ao tūturu (arā, ngā rū, ngā hū, ngā ngaru āniwhaniwha) i ētahi atu
- ina taka mai he mōrearea o te ao tūturu ko te painga atu mō rātou, mō ō rātou whānau, ko te noho rite
- me pehea te whakarite i tētahi Kete Kia Rite, ā, he mea pai mehemea kei tō rātou kāinga tētahi
- me aha rātou ki te tūpono mai he parekura
- me aha rātou i muri i tētahi parekura.


text:
-
August 18, 2014
E KUNEAKI RIIN TE AOMATA AO TAIAN BOOMN te keniken are e karaoaki n te ingabong aio ni kawain te Police headquarter are I Betio, ao a kuneaki e raka iaon 300 taian boom ake bon mwiin...
-
August 7, 2014
E a oki te Golden BoyE kamoamoa Kiribati ae bwanin iroun ana Golden Boy Kiribati ae David Katoatau n rokona i Tarawa n te bong aio, te Kabong 6th August2014. E okirikaaki ...
-
July 4, 2014
E waetata naba aron te mwakuri iaon te k...E ngae ngke angiia aomata a tokarake nanoia nakon te kainaomata n te wiki ae na roko ao te tiim ni karao kawai ae bon waakinako n ubuna ao man...
-
July 3, 2014
E na waaki kanoan ana ka-35 ni kainaomat...E nang waaki ana program te Kainaomata : Theme:” Maurira Bon Kabwaiara” 35TH INDEPENDENCE ANNIVERSARY PROGRAMME OF EVENTS Time Event Venue...
-
June 12, 2014
E taua te moanna North Tarawa n Pool AEutan Tarawa ke North Tarawa ngaia are a rianako ana bwi imwin aia bokakano iaon te boro 2014 ni moan te namwakaina ae nako n te marae n takakaro are....
Latest Posts
-
E NANG NAKO KAIN ANA B...by Online editor. E na waaki man ningabong, te Katenibong 3/9/14 aia teretere ni maungatabu kaain te...
-
E KONINGININGI ANA TAR...by Online editor. E waaki ma ngkoananoa, 1/8/14 te Moanibong ana tararua te ikotaki ni bureitiman ni...
-
RONGORONGON ABARA 26-0...by Online editor. A TANABWAIAKI ANA KAAKO J’BO VIDEO N ANA BWARAKI I EITA E boni waaki naba ngkaiÂ...
-
RONGORONGON ABARA 28-0...by Online editor. A bane ni mena ngkai iaon Tarawa taani moti ni kabane man abamwakoron Kiribati. A ...
-
RONGORONGON ABARA 27-0...by Online editor SUPERMALL BON ANA KAMBWANA WISHING STAR AO E AKI KABOAKINAKO E kaota nanokawakina M...
-
E tebera matana te b...By Online editor. E nang manga nako kain te wareware nakon te kau...
-
RONGORONGON ABARA 25-0...by Online editor. E TIATIANAKI MOA UKIN TE PUBLIC TOILET ARE I BONRIKI NGKAI E a manga tiatianaki mo...
-
RONGORONGON ABARA 23/0...by Online editor. TII UOUA BONGIN ANA VAT TE IKA NI KOREKOREA AO E A KATOKAKI NABA E kani bubua mwai...
-
TE TANGI N NANO IBUKIN...by Online editor. A tia ni bane ni kaoti tangin nanoia botaki n takakaro ake a mena iaan te rabwata ...
-
E A WAAKI TE KORO MAAN...by Online editor. Iai ngkai ana tiim ni ibuobuoki Aotiteria ae mena iaon Tarawa are e waaki n...
Katanoata /Ads
Katanoata, Katanoata, Kata...
Ko kan ataaki ke ni kinaaki tiaki ti iaon Kiribati ikai ma n aban nako te aonaba ake a mena iai kaain Kiribati, ami koraki ke raraomi? Katokai iaon Ki...
Local Sports
E a oki te Golden Boy
E kamoamoa Kiribati ae bwanin iroun ana Golden Boy Kiribati ae David Katoatau n rokona i Tarawa n te bong aio, te Kabong 6th August2014. E okirikaaki ...
E NANG NAKO KAIN ANA BWABWARO TE RORONRIKIRAKE NTE LDS .
by Online editor. E na waaki man ningabong, te Katenibong 3/9/14 aia teretere ni maungatabu kaain te roronrikirake man te Stake ae Tarawa East Stake ke mwakoron ana ietra te…
E KONINGININGI ANA TARARUA TE IKOTAKI NI BUREITIMAN I BIKENIBEU
by Online editor. E waaki ma ngkoananoa, 1/8/14 te Moanibong ana tararua te ikotaki ni bureitiman ni mwangana arei I Bikenibeu ni karaoa ana tararua nakon kawain te botannaomata are…
RONGORONGON ABARA 26-08-14
by Online editor. A TANABWAIAKI ANA KAAKO J’BO VIDEO N ANA BWARAKI I EITA E boni waaki naba ngkai katabwaninan te kakae iaon ana kakoo te kambwana ni birim ae…
RONGORONGON ABARA 28-08-14
by Online editor. A bane ni mena ngkai iaon Tarawa taani moti ni kabane man abamwakoron Kiribati. A karaoa aia kauoua ni bwabwaro taan moti iaon Tarawa ni moa man…
RONGORONGON ABARA 27-08-14
by Online editor SUPERMALL BON ANA KAMBWANA WISHING STAR AO E AKI KABOAKINAKO E kaota nanokawakina Mary Tamwii ngaia man ana itera Wishing Star n taian maningongo ake ai bon…
E tebera matana te b’aitari iroun Iaareto kabunare.
By Online editor. E nang manga nako kain te wareware nakon te kauoau ni karaki are e karioaki ao man koreaki iroun ara tia koro…
RONGORONGON ABARA 25-08-14
by Online editor. E TIATIANAKI MOA UKIN TE PUBLIC TOILET ARE I BONRIKI NGKAI E a manga tiatianaki moa ukin te roki ngkai are I Bonriki n tii kaeaki kiba…
RONGORONGON ABARA 23/08/14
by Online editor. TII UOUA BONGIN ANA VAT TE IKA NI KOREKOREA AO E A KATOKAKI NABA E kani bubua mwaitin te aomata are e roko ni kaboi ika n…
TE TANGI N NANO IBUKIN TE WAAKI NI KABURAIETA MAN TE METERA TE KOORA
by Online editor. A tia ni bane ni kaoti tangin nanoia botaki n takakaro ake a mena iaan te rabwata ae TSA Teinainano Sports Association ni irekereke ma te waaki…
E A WAAKI TE KORO MAANGEÂ [RATO] IROUIA NAKOIA MAAN KAMEA,KATAMWA
by Online editor. Iai ngkai ana tiim ni ibuobuoki Aotiteria ae mena iaon Tarawa are e waaki ni karaoa te korokoro nakon mangeia kee ratoia Kamea. E waaki n…


text: 1I bon riai ni kamoamoaai, e ngae ngkana akea te bae e na reke iai; ma N na taekini baika kaanga ai aron te mii ma baika a kaotaki iroun te Uea. 2I ataa te aomata ae e onimakina Kristo ae e uotaki rake nakon te katenua n karawa, tengauni ma a ririki n nako. E uotaki rake ngke tao e mena n rabwatana, I aki ataia; ke ngke tao e aki, I aki ataia naba; ma E ataia te Atua. 3Ao I ataa te aomata anne—ngke tao e mena i nanon rabwatana, ke ngke tao e aki, I aki ataia, ma E ataia te Atua 4bwa e uotaki rake nako Bwaretaiti, ao e ongo taeka aika aki konaaki n taekinaki, aika aki riai bwa a na atongaki iroun te aomata. 5N na tei ibukin te aomata anne ni kamoamoaa, ma N aki tei i bukiu ni kamoamoaai, ma ti ibukini mamaarau. 6Bwa ngkana tao I kani kamoamoaai, ao I aki baba iai, bwa te bae N na taekinna bon te koaua. Ma I aki karaoia bwa e kaawa n raka aron iangoau iroun te aomata i aon are e nooria irou ao are e ongo mai irou, 7ao ibukini kaotioti aika a kamiimii aroia ake I noori. Ma ngaia aei, ibukina bwa I kaawa n rangi ni kamoamoaai, ao I a anganaki te bae e maraki iai rabwatau, are e mwakuri bwa ana anera Tatan ibukin oreau ao tukau bwa N na aki rangi ni kamoamoa. 8Tenua au tai ni butiia te Uea ibukin te baei bwa e na nako mai irou. 9Ao E kaangai nakoiu, E tau i bukim au akoi, bwa e oti aroni mwaakau bwa e korakora n te mamaara. Ma ngaia ae moan te kukurei ngai ni kamoamoaai ni mamaarau, bwa e aonga ni meemena mwaakani Kristo i aou. 10Ma ngaia ae I kukurei n taiani mamaara, ma taetae n iowawa, ma kai-n-nano, ma bwainikiriinaki, ma kaangaanga ibukini Kristo; bwa ngkana I mamaara, ao I a korakora iai. 11I a tia n riki ni baba; kam karika aei nakoiu. I bon riai ni kamoamoaaki iroumi. Bwa I bon aki mangori riki nakoia taan tuatua ake kam atongiia bwa akea n ai aroia, e boni ngae ngke akea boonganau. 12A a tia ni karaoaki i buakomi n te aro n taotaonaki n nano ni kabanea taiani kanikina, ma baika a kamiimii, ma mwakuri aika a mwaaka, aika e na kinaaki iai te tia tuatua. 13Bwa tera te bae I a tia ni karaoia nakoia ekaretia nako ae I tuai ni karaoia nakoimi? Ma ti aei, bwa I aki karawaawataingkami. Kabwara au bure n te kaairua aei. 14Noria, I a tauraoi ngkai ni kawaringkami te katenua n tai, ao N na aki karawaawataingkami; bwa I aki ukoukori ami bwai, ma I ukoukoriingkami: bwa e aki riai bwa a na kaiko bwaai naati i bukiia kaaro, ma a na kaiko bwaai kaaro ibukia naati. 15Ma moan te kukurei ngai bwa N na kabane au bwai, ma n anga boni ngai, ibukini maiumi. E na karako tangirau iroumi ibukina ngkai I rangi n tangiringkami? 16Ma n arona, I bon aki karawaawataingkami; ma a taku tabemwaang bwa ibukin arou ni bwaati n rabakauakina aron te aomata, ao I a tia ni kamwaneingkami iai. 17Iai i buakoia ake I kanakoia nakoimi ae I kaboo-nganaia bwa kawaiu ni burebureingkami n anai ami bwai mai iroumi? 18I butiia Tito bwa e na nakoimi, ao I kanakoa te taari temanna ma ngaia. E burebureingkami Tito n anai ami bwai? Tiaki ti te bo aron nanora ni baika ti karaoi? Tiaki ti te bo arora? 19Kam a tia ni kaman iangoia i nanomi bwa ti karekei aonara nakoimi. Ti taetae i matan te Atua i nanoni Kristo, bwa a karaoaki bwaai ni kabane ibukini kateimatoaami, raou aika kam tangiraki. 20Bwa I maaku, bwa I kaawa n roko ao I nooringkami bwa tiaki aron ae I tangiria, ao ngkami kam noorai bwa tiaki naba aron ae kam tangiria; bwa a kaawa n nooraki iroumi taiani kauntaeka, ma te bakantang, ma uun, ma unra i marenaia ami bootaki nako, ma taeka ni kammaraki nano ma winanti, ma aaro ni kainikatonga, ma mwebuaka. 21Ao I maaku naba, bwa I kaawa ngkana I roko riki ao N na karinanoaki iroun Atuau i matami, ao N na kaatuumaua te tang i bukiia te koraki ake a tia ni bure ao a tuai men rairi nanoia man te kammaira, ma te wene ni bure, ma te tamware.


text:
POSTED: 01:30 a.m. HST, Dec 11, 2010
Synopsis: Harnessing the power of animation can help ensure the preservation of Hawaiian as a living language.
Aloha mai nō kākou e nā hoa makamaka o nei kino lahilahi e waiho nei i mua o ke alo me ke ake e hō'ike aku i kona nani. Aia wale nō i ka lena mai a ka maka.
Iā kākou nō e ho'oikaika nei i ka paio 'ana no ka pono o ka 'ōlelo kanaka, he mahalo 'ia nō nā lima a pau e komo pū nei ma ia hana. Eia nō i kēia wā he lima ua mākaukau no ke kōkua 'ana mai i ka ho'olaha 'ana i nā mo'olelo Hawai'i ma o nā ki'i'eu (nā ki'i kātuna ho'i). 'O ka mea nona ia lima, 'o ia kahi hui kōkua ho'ona'auao ma ka Pākīpika i kapa 'ia ma ka ho'opōkole 'ana 'o PREL.
I loko o kēlā mau makahiki aku nei he 20 o ko'u lohe 'ana i ka inoa o PREL, kai nō a he hui kēlā nāna e kōkua wale nō i ka po'e o Maikonesia. Eia kā, ke huli mai nei kona nānā 'ana i ka pono o ka po'e o Hawai'i kekahi. 'Akahi nō a hai 'ia he luna hou no PREL (he mau mahina helu wale i hala aku nei) nona ka inoa 'o Sharon Nelson-Barber, a he 'ōiwi ia no 'Amelika. I lawa nō a hai 'ia, 'o kona ha'oha'o ihola nō ia i ka mālama 'ole 'ia o nā polokalamu Hawai'i i loko nō o ka noho pa'a 'ana o PREL ma Hawai'i nei. Ke mana'o nei 'o Nelson-Barber, he mea nui ko'iko'i ke kōkua 'ana o PREL i ka po'e a pau o ka Pākīpika.
Ke haku nei 'o PREL (me ke kōkua o kekahi po'e o nā Kula o Kamehameha) i kekahi mau ha'awina 'epekema pili i nā mo'olelo Hawai'i kahiko. He 'ekolu mo'olelo i koho 'ia i kahua e kūkulu 'ia ai ua mau ha'awina nei. 'O Pele a me kona 'imi 'ana i wahi e noho ai, 'o Maui a me kona ho'ohei 'ana i ka lā, a me ka mo'olelo pili nō i kahi menehune a me kona ho'opakele 'ana i nā manu.
'Ekolu māhele o kēia papahana i kapa 'ia 'o “E Ho'omau”. 'O ke ki'i'eu kekahi māhele a 'akahi nō a pa'a mai ke ki'i no Maui, he 18 minuke kona lō'ihi. 'O kekahi māhele, he mau puke ha'awina 'ekolu e pili ana i nā 'ike 'epekema i unuhi 'ia mai loko mai o ka mo'olelo, e la'a me nā 'ike 'alemanaka. A 'o ke kolu o ka māhele, he puke ki'i'eu e hō'ike ana i ka mo'olelo.
'O ka mea minamina, he nui 'ino nā kātuna i pa'a ma ka 'ōlelo haole. Ua 'ike 'ia ka mana ho'owalewale i nā keiki. Ua 'ike pū 'ia ho'i kona waiwai ma ke 'ano he meaa'o. 'O ka'u mo'opuna, he 'elua wale nō ona makahiki, eia nō 'o ia ke ho'opuka nei i ka 'ōlelo Paniolo i pa'a iā ia ma muli o ka nāna mau 'ana iā “Dora the Explorer”. 'O nā keiki 'ōlelo Hawai'i na'e, ua nele i ke kāka'ikahi o nā ki'i'eu i hana 'ia ma ka 'ōlelo Hawai'i. No'u iho, i meaa'o ikaika nō ia e pa'a ai ka 'ōlelo Hawai'i i nā keiki he nui, a pau pū ho'i me nā keiki e kula 'ia nei ma o ka 'ōlelo haole.
A no laila, i lohe aku ka hana o'u i ka mana'o o PREL mā e hana hou i kēlā mau mo'olelo ma ka 'ōlelo Hawai'i, no'ono'o ihola nō au i loko o'u ē 'o ia ihola nō ka hana e a'o malū ai i nā keiki o kēia pae'āina i ka 'ōlelo Hawai'i a me nā 'ano ha'awina like 'ole nō ho'i e la'a me nā ha'awina 'epekema, a pēlā nō e laha ai ma kēlā pe'a kēia pe'a o ka 'āina. Mahalo e PREL!
E ho'ouna 'ia mai nā leka iā māua, 'o ia ho'i 'o Laiana Wong a me Kekeha Solis ma ka pahu leka uila ma lalo nei:
» kwong@hawaii.edu
» rsolis@hawaii.edu
a i ‘ole ia, ma ke kelepona:
» 956-2627 (Laiana)
» 956-2624 (Kekeha)
This column is coordinated by the Hawaiian Language Department at the University of Hawai'i at Mānoa, supported by the Initiative for Achieving Native Hawaiian Academic Excellence.


text: 1Ao E taekina te rongorongo ni kabootau Iesu nakoia ana reirei, ma te kaantaninga bwa a riai n taatataro n taai nako, ao a na aki bwara nanoia. 2Ao E kaangai, Iai n te kaawa teuana temanna te tia moti ae e aki maamaaka te Atua, ao akea naba kubaraia aomata irouna; 3ao iai temanna te aine ae e mate buuna n te kaawa arei, ae e aki toki n rooroko iroun te tia moti, ni buubuti buokana, ni kaangai, Buokai mai iroun au kairiribai. 4Ao ngaia e kamaanna n rawa; ma rimwi, ao e taku i nanona, I maaka te Atua ao I aki kubariia aomata, 5ma ngkae e aki karauai te aine ae e mate buuna aei, ao N na ira taangana bwa e aonga n aki kaboraai n roorokona. 6Ao E taku te uea, Kam ongo ana taeka te tia moti are e buaakaka. 7Ao te Atua, tiaki E na iri taangaia ake a rineaki irouna, ake a tangitangira buokaia ni ngaina ao ni bong? E na kamaanna n aki kaekai tangitangiia? 8I tuangkami bwa ane E na iri taangaia ni waekoa. Ma ngkana E roko Natin te Atua, E na kunea te onimaki i aon te aba? 9E taekina naba te rongorongon ni kabootau aei Iesu nakoia tabemwaang ake a taku i nanoia bwa a raoiroi, ao a kaakeai boonganaia aomata nako: 10A waerake aomata aika uoman nakon te umwantabu bwa a na tataro iai; temanna te Bwaritaio, ao temanna te tia anai taekiti. 11E tei te Bwaritaio n tataro irouna ni kaangai, Te Atua, I kaaitauko bwa tiaki aroia aomata nako ngai, aika a anai bwaai n te aro ni baabakanikawai, a aki bwaina te eti, ao taani wene ni bure, ao tiaki naba aron te tia anai taekiti aei ngai. 12I aki mamatam uoua te tai n te wiiki, ao I angaanga teuana te katebwina ni mwakoro mani bwaai ni kabane aika a reke irou. 13Ma te tia anai taekiti, e tei ni kararoaa, ao e aki kan tabeki naba matana teutana nako karawa, ma e orea bwaabwaana ao e kaangai, Te Atua nanoangaai bwa te tia bure ngai! 14I tuangkami bwa e nako teuaei nakon ana auti ma raun nanona bwa a kabwaraaki ana bure, ma e aki reke aei iroun teuare temanna; bwa ane e karietaataa ao e na kamangoraki; ao ane e kamangoria ao e na karietaataaki. 15Ao a uotiia naba ataei aika uarereke nakon Iesu bwa a aonga ni kakabwaiaaki irouna; ao ngke a noora aei ana reirei, ao a takuia aomata ake a uotiia ataei. 16Ma E weteia ataei Iesu bwa a na nakoina, ao E taku, Kanakomaia ataei akana uarereke nakoiu, ao tai tukiia; bwa aomata aika ai aroia ataei aikai bon aia bwai uean te Atua. 17E koaua ae I tuangkami, bwa ane e aki butimwaaea uean te Atua n ai aron te teei ae e uarereke, ao e na bon aki konaa n rin iai. 18Ao E titirakina Iesu temanna te tia tau-taeka, ni kaangai, Te Tia Reirei ae Ko raoiroi, tera te bwai ae I riai ni karaoia bwa e aonga n reke irou te maiu are e aki toki iai? 19E taku Iesu nakoina, E aera ngkai ko atongai bwa I raoiroi? Akea ae e raoiroi bwa ti te Atua n ti Ngaia. 20Ko atai taian tua ake a kaangai, Ko na aki wene ni bure ma te ainenumwa, Ko na aki kamateia aomata, Ko na aki kimoa, Ko na aki anga am kaotioti ae e kaairua bwa taekan temanna, Ko na karinea tamam ma tinam. 21Ao ngaia e kaangai, I tou mwiin akanne ni kabane ma ngke te kairake ngai. 22Ngke E ongo aei Iesu, ao E taku nakoina, Teuana te bwai ae akea iroum, Kabooi nako am bwai ni kabane akana iai iroum ao tibwatibwai booia nakoia aomata akana akea aia bwai, ao ane e na reke iroum iai am bwai i karawa; ao nako mai, iriirai. 23Ma ngke e ongo aei teuarei, ao e taonaki n te nanokaawaki, bwa e rangi ni kaubwai. 24E taraia Iesu ao E taku, Ai kaangaanga ra irouia aomata akana kaubwai bwa a na rin n uean te Atua! 25Bwa e kai rin riki te kaamero ni bwangabwangan te neiran nakon te aomata ae e kaubwai ngkana e na rin n uean te Atua. 26Ao a kaangai aomata ake a ongo, Ao antai ngkanne ae na konaaki ni kamaiuaki? 27Ao Ngaia E taku, Te bwai ae e aki konaaki irouia aomata, ao e boni konaaki iroun te Atua. 28Ao e taku Betero, Noria, ti a tia ni kiitan ara bwai nako ao ti iriiriko. 29Ao Ngaia E kaangai nakoia, E koaua ae I tuangkami, bwa ane e kiitana mwengana ke buuna, ke tarina, ke ana karo, ke natina ibukin te Atua, 30ae e na reke nakoina baika a mwaiti riki n te tai aei, ao e na reke naba irouna te maiu are e aki toki n te tai ae e na roko. 31Ao E bootiia ni kaokoroia ana reirei ake tengauni ma uoman Iesu, ao E taku nakoia, Noria, ae ti nangi nako Ierutarem, ao bwaai ni kabane ake a koreaki bwa taekan Natin te Aomata irouia buraabeti, a nang kakoroaki nanoia. 32Bwa ane a na anga nakoia Tientaire, ao ane a na kakanikoa, ao a na iowawa nakoina, ao a na bawareia; 33ane a na kataerea, ao a na kamatea, ao E na manga maiu n te kateni bong. 34Ma akea irouia ana reirei ae e atai nanon taeka akekei; bwa a karabaaki nanon taeka akekei nakoia, ao a aki ataa te bwai are E taekinna Iesu. 35Ngke E a kan roko i Ieriko Iesu, ao e tekateka te mataki temanna i rarikin te kawai ni bubuubuti; 36ao ngke e ongo bwanaaia aomata aika bati ake a ri kekei, ao e titirakiniia ake a kaani ma ngaia bwa tera te bwai ae e riki. 37A tuangnga ni kaangai, E ri rarikim Iesu are te I-Natareta. 38Ao ngaia e takaarua ni kaangai, Iesu ae Natin Tawita, Ko na nanoangai! 39Ao aomata ake a ri moa, a takuia ao a tuangnga bwa e na aki karongoaa; ma e a kanenea riki bwanaana n takaarua ni kaangai, Natin Tawita, Ko na nanoangai! 40Ao E tei Iesu, ao E tua bwa e na kairaki nakoina; ao ngke e a kaan, ao E titirakinna Iesu, ni kaangai, 41Tera ae ko tangirai iai bwa N na karaoia i bukim? E taku, Te Uea, I kan nooraaba! 42Ao E taku Iesu nakoina, Ko na nooraaba; e kamaiuko am onimaki. 43Ao e a nooraaba naba, ao e ira Iesu, ni karaoiroa te Atua; ao aomata ni kabaneia, ngke a nooria, ao a kamoamoaa te Atua.


text: 1Ngke e a toki te taabati, ao a kabooi baika a boiarara Nei Maria are te I-Mwaketara ma Tarome ma Nei Maria are tinan Iakobo, bwa a na nako ni kabira rabwatan Iesu. 2Ngke e moantaai n te ingabong ni moani bongin te wiiki, ao a roko n te nne ni mate ngke e a tia n oti taai. 3A i titiraki irouia ni kaangai, Ai antai ae e na karabinoa nako te atiibu mai matan te nne ni mate i bukira? 4Ao ngke a taraia, ao a nooria bwa e a kaman tia ni karabinoaki nako te atiibu; bwa e rangi ni buubura te atiibu arei. 5Ngke a rin n te nne ni mate, ao a noora te teinimwaane temanna ae e tekateka n te angaatai, ao e bwainna n te kunnikai ae e mainaina ae e mwarairai; ao a miimii. 6Ao e taku nakoia, Kam na aki miimii; I ataia bwa kam ukoukora Iesu are te I-Natareta, are E kamateaki n te kaibangaki. E a manga maiu, akea ikai; noora te tabo are a kawenea iai rabwatana. 7Ma kam na nako, ao tuangiia ana reirei ma Betero naba bwa ae E ri moami nako Kariraia; ane kam na nooria ikekei, n aron are E a tia n tuangkami. 8A oti nako man te nne ni mate ao a biri nako, bwa a ruru ao a miimii; ao akea te bwai teuana ae a kaotia nakon temanna bwa a taonaki n te maaku. [ 9Ngke E a manga maiu Iesu mai buakoia maate ni moani bongin te wiiki, ao E kaoti moa nakoni Nei Maria are te I-Mwaketara, are E a tia ni kaotinakoia mai irouna taimonio ake itiman. 10I mwiini baikekei, ao Iesu E kanakoa irouia ana reirei rongorongon te kamaiuaki are e teimatoa n aki toki, are e tabu are e aki maamate, bwa a na uota taekana nakon taabo nako i aonnaba. 11Ma ngke a ongo bwa E a manga maiu ao e a tia n nooraki iroun neiei, ao a aki kakoauaa. 12Rimwi riki, ao E kaoti n te aro ae e kaokoro iai taraana nakoia raoia ake uoman, ngke a tabe n nakonako n te tabo ae e aki maekanaki. 13A oki uaakekei, ao a tuangiia reirei ake raoia, ma a aki kakoauai. 14I mwiina ao E kaoti nakoia reirei ake tengauni ma temanna ngke a amwarake; ao E takuia ibukin aia aki onimaki ao matoatoan nanoia i mwiin tuangakiia irouia te koraki ake a tia n nooria i mwiin te tai are E a manga maiu iai. 15Ao E taku nakoia, Kam na nako n taabo nako ao tataekina te euangkerio nakoia kaain aonnaba ni kabaneia. 16Ane e onimaki ao e bwaabetitooaki, ao e na kamaiuaki; ma ane e aki onimaki ao e na kabuaakakaaki. 17Ao akana onimaki, a konaa n nooraki irouia kanikina aikai: n Arau ao a na kanakoia taimonio; ao a na taetae n taetae nako. 18Ane a na tabekiia naeta; ao ngkana a mooi n te bwai ae e kamaamate ao a na aki rootaki iai; a na kaaki baiia i aoia aoraki ao ane e na reke irouia te marurung. 19Ngke E tia te Uea are Iesu n taetae nakoia, ao E uotaki rake nako karawa, ao E tekateka i angaatain te Atua. 20Ao a nako uaakekei ni kabwarabwara n taabo nako, ao E buokiia te Uea, ao E karaoi kanikina ake a na kakoauaaki iai bwa e boni koaua te rongorongo are a taekinna.] A nako aine nakoni Betero ma uaake raona, ao a tuangiia taekani bwaai ni kabane ake a a ti a n tuangaki.