c: text/html

text:
You are here:
- Home >
- Multimedia >
- Level 6 unit videos >
- Rendition of the waiata E te Hokowhitu a Tū
Navigate in: Māori | English
Other videos
Rendition of the waiata E te Hokowhitu a Tū
Tokomaru Bay whānau sing Tuini’s classic E Te Hokowhitu a Tū.
Due to copyright restrictions, this video is only viewable within New Zealand. For further information please contact kiamau@tki.org.nz
Translation
E te Hokowhitu-a-Tū kia kaha rā
Kāti rā te hingahinga ki raro rā
Mā ngā whakaaro kei runga rawa rā
Hei ārahi i te ara e tika ai
Whirinaki, whirinaki tātou katoa
Kia kotahi rā (x2)
Ngā marae e tū noa nei
Ngā maunga e tū noa nei
Aue rā e tama mā
Te mamae te pōuri nui
E patu nei i ahau inā
Ngārimu auē
Anei ō hoa e
E rurutu nei
E te ope tuatahi
o te rōpū Māori e
Haere mai ki te hui o Ngārimu e (x2)
I te wā o te oranga
Kei te piri tahi e
I te matenga ka mokemoke e
Ka ara mai nei i tuinihia
Ka ara mai nei i tuinihia
Ko te tohu nui ko te wikitōria
Kei te whiti pāmamao tō tinana e tama
Ko te wairua kei runga Aotearoa (x2)

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
1:1 ¶ Ko nga kupu a Amoho, a tetahi o nga kaitiaki hipi o Tekoa, ko tana i kite ai mo Iharaira i nga ra o Utia kingi o Hura, i nga ra hoki o Ieropoama tama a Ioaha, kingi o Iharaira, e rua nga tau i mua ake o te ru.
1:2 A i mea ia, Ka hamama a Ihowa i Hiona, ka puaki hoki tona reo i Hiruharama; a ka tangi nga haerenga hipi a nga hepara, ka maroke hoki te tihi o Karamere.
1:3 ¶ Ko te kupu tenei a Ihowa: Ka toru nei nga pokanga ketanga o Ramahiku, ae ra, ka wha, na e kore e whakatahuritia atu e ahau te whiu mona; kua patua a wititia hoki e ratou a Kireara ki nga patu rino:
1:4 Engari ka tukua atu e ahau he ahi ki te whare o Hataere, a ka pau i reira nga whare kingi o Peneharara.
1:5 A ka whati i ahau te tutaki tatau o Ramahiku, ka hatepea atu hoki te tangata noho o te raorao o Awene, me te kaipupuri hepeta o te whare o Erene: ka whakaraua atu ano te iwi o Hiria ki Kiri, e ai ta Ihowa.
1:6 Ko te kupu tenei a Ihowa: Ka toru nei nga pokanga ketanga o Kaha, ae ra, ka wha, na e kore e whakatahuritia atu e ahau te whiu mona: no te mea i whakaraua e ratou te iwi katoa, hei tuku atu ma ratou ki Eroma.
1:7 Engari ka tukua atu e ahau he ahi ki te taiepa o Kaha, a ka pau i reira ona whare kingi.
1:8 A ka hatepea atu e ahau te tangata noho o Aharoro, me te kaipupuri hepeta i Ahakerono; ka tahuri hoki toku ringa ki Ekerono, a ka ngaro te morehu o nga Pirihitini, e ai ta te Ariki, ta Ihowa.
1:9 Ko te kupu tenei a Ihowa: Ka toru nei nga pokanga ketanga o Taira, ae ra, ka wha, na e kore e whakatahuritia atu e ahau te whiu mona; no te mea i tukua e ratou te iwi katoa ki Eroma, a kihai i mahara ki te kawenata a te tuakana ki te teina.
1:10 Engari ka tukua atu e ahau he ahi ki te taiepa o Taira, a ka pau i reira ona whare kingi.
1:11 Ko te kupu tenei a Ihowa: Ka toru nei nga pokanga ketanga o Eroma, ae ra, ka wha, na e kore e whakatahuritia atu e ahau te whiu mona; no te mea i whaia e ia tona teina ki te hoari, a maka atu ana e ia te aroha katoa, heoi haehae tonu tona riri, rongoa tonu ia i tona riri a ake ake.
1:12 Engari ka tukua e ahau he ahi ki Temana, a pau ake i reira nga whare kingi o Potora.
1:13 Ko te kupu tenei a Ihowa: Ka toru nei nga pokanga ketanga o nga tama a Amona, ae ra, ka wha, na e kore e whakatahuritia atu e ahau te whiu mona; no te mea kua pipiripia e ratou nga wahine hapu o Kireara, he mea kia nui ake ai te rohe ki a ratou.
1:14 Engari ka ngiha i ahau he ahi ki runga ki te taiepa o Rapa, a ka pau i reira ona whare kingi, i runga i te hamama i te ra o te whawhai, i te paroro i te ra o te tukauati.
1:15 A ka riro to ratou kingi i te whakarau, ratou tahi ko ana rangatira, e ai ta Ihowa.
2:1 ¶ Ko te kupu tenei a Ihowa: Ka toru nei nga pokanga ketanga o Moapa, ae ra, ka wha, na e kore e whakatahuritia atu e ahau te whiu mona; no te mea nana i tahu nga wheua o te kingi o Eroma hei kotakota.
2:2 Engari ka tukua atu e ahau he ahi ki Moapa, a ka pau i reira nga whare kingi o Kirioto; a ka mate a Moapa i runga i te ngangau, i te hamama, i te tangi o te tetere.
2:3 A ka hatepea atu e ahau te kaiwhakawa i roto i a ia, ka patua ratou tahi ko nga rangatira katoa o reira, e ai ta Ihowa.
2:4 Ko te kupu tenei a Ihowa: Ka toru nei nga pokanga ketanga o Hura, ae ra, ka wha, na e kore e whakatahuritia atu e ahau te whiu mona; no te mea kua whakahawea ratou ki te ture a Ihowa, kihai hoki i pupuri i ana tikanga, a kua meinga ratou e a rato u korero teka kia kotiti ke, i whaia nei e o ratou matua.
2:5 Engari ka tukua e ahau he ahi ki a Hura, a pau ake i reira nga whare kingi o Hiruharama.
2:6 Ko te kupu tenei a Ihowa: Ka toru nei nga pokanga ketanga o Iharaira, ae ra, ka wha, na e kore e whakatahuritia atu e ahau te whiu mona; no te mea kua hokona e ratou te tangata tika ki te hiriwa, te rawakore ki nga hu e rua.
2:7 E minamina ana ratou ki te puehu o te whenua i runga i te mahunga o nga ware: a whakaparoritia ake e ratou te ara o te hunga mahaki: a ka haere te tangata raua ko tona papa ki te kotiro kotahi hei whakapoke i toku ingoa tapu.
2:8 Na takoto ana ratou ki te taha o nga aata katoa i runga i nga kakahu i homai hei taunaha, a i roto i te whare o to ratou atua kei te inu ratou i te waina a te hunga i whakataua nei te he ki a ratou.
2:9 ¶ Otiia i whakangaromia e ahau te Amori i to ratou aroaro, ko tona roa koia ano kei te roa o te hita, a he kaha ia, pera i nga oki: heoi whakangaromia ana e ahau ona hua i runga, ona pakiaka i raro.
2:10 I kawea mai ano hoki koutou e ahau i te whenua o Ihipa, a e wha tekau nga tau i arahina ai koutou i te koraha, he mea kia riro mai ai te whenua o te Amori.
2:11 A i whakaarahia ake e ahau etahi o a koutou tama hei poropiti, etahi hoki o a koutou taitama hei Natari. He teka ianei tena, e nga tama a Iharaira? e ai ta Ihowa.
2:12 Heoi i whakainumia e koutou nga Natari ki te waina, a i ako hoki ki nga poropiti, i mea, Kaua e poropiti.
2:13 Nana, ka pehia koutou e ahau ki to koutou wahi, ka pera i te pehanga a te kata e ki ana i nga paihere.
2:14 Na ka kore te oma i te tangata tere, e kore e nui ake te kaha o te tangata kaha, e kore hoki te marohirohi e mawhiti i te mate:
2:15 E kore ano te kaipupuri o te kopere e tu; e kore hoki te wae tere e whakaora i a ia ano: e kore ano hoki te tangata eke hoiho e mawhiti i te mate.
2:16 A, ko te tangata maia i roto i nga marohirohi, ka rere tahanga atu i taua ra, e ai ta Ihowa.
3:1 ¶ Whakarongo ki tenei kupu i korerotia e Ihowa mo koutou, e nga tama a Iharaira, mo te kapu katoa i kawea mai e ahau i te whenua o Ihipa, i mea ahau,
3:2 Ko koutou anake taku i mohio ai o nga hapu katoa o te ao: mo reira ka whiua koutou e ahau mo o koutou he katoa.
3:3 E haere tahi ano ranei te tokorua, ki te kore e whakaae ki a raua?
3:4 E hamama ranei te raiona i te ngahere i te mea kahore ana tupapaku? e tangi ranei te reo o te kuao raiona i tona kuhunga, ki te kore tetahi mea e mau i a ia?
3:5 E taka ranei te manu ki roto ki te mahanga i runga i te whenua i te mea kahore he ahere mona? e mokowhiti ake ranei te mahanga i te oneone, a hore rawa he mea e mau?
3:6 E tangi ranei te tetere i roto i tetahi pa, a kahore te iwi e wehi? e puta ranei he kino ki te pa, a ehara i a Ihowa nana i mahi?
3:7 He pono e kore te Ariki, a Ihowa, e mahi i tetahi mea, engari ka whakakitea e ia tona whakaaro huna ki ana pononga, ki nga poropiti.
3:8 Kua hamama te raiona, ko wai e kore e wehi? kua korero a Ihowa, te Ariki, ko wai e kore e poropiti?
3:9 ¶ Panuitia atu i roto i nga whare kingi i Aharoro, i nga whare kingi hoki i te whenua o Ihipa, mea atu, Whakamine i a koutou ki runga ki nga maunga o Hamaria, ka matakitaki ki nga ngangau nui i waenga o reira, ki nga tukinotanga hoki i waenga o rei ra.
3:10 Kahore hoki ratou e mohio ki te mahi i te tika, e ai ta Ihowa, e rongoa nei ratou i te mahi tutu me te pahua i roto i o ratou whare kingi.
3:11 Mo reira ko te kupu tenei a te Ariki, a Ihowa: He hoariri tera, ka karapotia e ia te whenua: a ka riro iho i a ia tou kaha, ka pahuatia hoki ou whare kingi.
3:12 Ko te kupu tenei a Ihowa: Ka rite ki te hepara e tango mai nei i nga waewae e rua i te mangai o te raiona, i tetahi wahi ranei o te taringa; ka pena ano te tangohanga mai o nga tama a Iharaira e noho ra i Hamaria i te pito o te moenga, i runga h oki i nga urunga o tetahi moenga.
3:13 Whakarongo koutou, whakaaturia hoki he he mo te whare o Hakopa, e ai ta te Ariki, ta Ihowa, ta te Atua o nga mano.
3:14 No te mea hei te ra e pa ai taku ki a Iharaira mo ona poka ke, ka pa ano hoki taku ki nga aata o Peteere, a ka poutoa nga haona o te aata, ka taka ki te whenua.
3:15 Ka patua ano e ahau te whare hotoke me te whare raumati; a ka moti nga whare rei, ka kore nga whare nunui, e ai ta Ihowa.
4:1 ¶ Whakarongo ki tenei kupu, e nga kau o Pahana, i te maunga o Hamaria, e whakatupu kino na i nga ware, e kuru na i nga rawakore, e mea na ki o ratou ariki, Kawea mai, kia inu tatou.
4:2 Kua oatitia tona tapu e te Atua, e Ihowa, nana, kei te haere mai nga ra ki a koutou e mauria ai koutou e ratou ki te matau, o koutou whakamutunga ki te matau ika.
4:3 Ka haere atu ano koutou na nga pakaru, na nga wahi e hangai mai ana ki tenei, ki tenei; a ka akiri koutou i a koutou ki Haramona, e ai ta Ihowa.
4:4 Haere mai ki Peteere, ki reira poka ke ai; ki Kirikara whakanui ai i te poka ke; kawea mai ano a koutou patunga tapu i tenei ata, i tenei ata, a koutou whakatekau, i te toru o nga ra.
4:5 Tapaea ano he whakahere whakawhetai, he mea kinaki ki te rewena, kauwhautia hoki, karangarangatia nga whakahere noa ake: ko ta koutou hoki tenei i pai ai, e nga tama a Iharaira, e ai ta te Ariki, ta Ihowa.
4:6 ¶ I tukua ano e ahau he parakore mo nga niho ki a koutou i roto i o koutou pa katoa, he tarokore ki o koutou wahi katoa; heoi kihai koutou i tahuri ki ahau, e ai ta Ihowa.
4:7 I kaiponuhia ano e ahau te ua ki a koutou i te mea kia toru ake marama ko te kotinga witi: i meinga ano e ahau kia ua ki runga ki tetahi pa, a ki tetahi pa i mea ahau kia kaua e ua: ko tetahi wahi i uaina, a ko te wahi kihai i uaina, maroke noa i ho.
4:8 Na kopiko atu ana etahi pa e rua, e toru, ki te pa kotahi ki te inu wai, a kore ake i makona; otiia kihai koutou i hoki mai ki ahau, e ai ta Ihowa.
4:9 Kua patua koutou e ahau ki te ngingio, ki te koriri: nui noa a koutou kari, a koutou mara waina, a koutou piki, a koutou oriwa, pau ake i te whangawhanga: heoi kihai koutou i hoki mai ki ahau, e ai ta Ihowa.
4:10 I tukua e ahau te mate uruta ki a koutou, he pera tonu me to Ihipa: ko a koutou taitama he mea patu naku ki te hoari, ko a koutou hoiho riro ana i ahau, a meinga ana e ahau te piro o to koutou puni kia kake ake ki o koutou ihu rawa; heoi kihai k outou i hoki mai ki ahau, e ai ta Ihowa.
4:11 I hurihia etahi o koutou e ahau ki raro, i peratia me ta te Atua hurihanga i Horoma, i Komora, a rite tonu koutou ki te mounga i kapohia mai i roto i te weranga: heoi kihai koutou i hoki mai ki ahau, e ai ta Ihowa.
4:12 Mo reira ka meatia tenei e ahau ki a koe, e Iharaira, Ka meinga nei tenei e ahau ki a koe, na kia rite ou mea mo tou tutaki ki tou Atua, e Iharaira.
4:13 No te mea, na, ko te kaiwhakaahua o nga maunga, e hanga nei i te hau, e whakaatu nei ki te tangata i tana i whakaaro ai, e mea nei i te ata kia pouri, a e haere ana i runga i nga wahi tiketike o te whenua; ko Ihowa, ko te Atua o nga mano tona in goa.
5:1 ¶ Whakarongo ki tenei kupu, kua maranga nei i ahau hei tangi ki a koutou, e te whare o Iharaira.
5:2 Kua hinga te wahine a Iharaira; e kore ia e ara i muri: kua whakataka ia ki runga ki tona oneone; kahore he mea hei whakaara ake i a ia.
5:3 No te mea ko te kupu tenei a te Ariki, a Ihowa; Ko te pa kotahi nei te mano i te haerenga atu, kotahi rau e toe, a ko tera kotahi nei te rau i te haerenga atu, kotahi tekau e toe ki te whare o Iharaira.
5:4 ¶ Ko te kupu hoki tenei a Ihowa ki te whare o Iharaira, Rapua ahau, kia ora ai koutou.
5:5 Otiia kaua e rapu i Peteere, kaua e haere ki Kirikara, kaua ano e haere ki Peerehepa: no te mea tera a Kirikara ka riro i te whakarau, a hei kore noa iho a Peteere.
5:6 Rapua a Ihowa, a ka ora koutou; kei toro atu ia, ano he ahi, i roto i te whare o Hohepa, a pau noa, a kore noa iho he kaitinei i roto i Peteere.
5:7 E te hunga i puta ke ai te whakawa hei taru kawa, i taia ai te tika ki te whenua;
5:8 Rapua te kaihanga o matariki, o Tautoru; e riro ke ana i a ia te atarangi o te mate hei ata, e whakapouritia ana e ia te ra hei po; e karangatia ana e ia nga wai o te moana, a ringihia ana e ia ki runga ki te mata o te whenua: ko Ihowa tona ingoa:
5:9 Nana i whakaputa ohorere te whakangaromanga ki te hunga kaha, i tae ai te whakangaromanga ki te pa kaha.
5:10 E kinongia ana e ratou te kairiri he i te kuwaha, a he mea whakarihariha ki a ratou te tangata korero tika.
5:11 Na, i te mea he takahi ta koutou i te ware, he tango i te takoha witi i a ia; he whare kohatu tarai ta koutou i hanga ai, na e kore e nohoia e koutou; he mara waina e minaminatia ana ta koutou i whakato ai, otiia e kore te waina o aua mara e inu mia e koutou.
5:12 E mohiotia ana hoki e ahau te maha o o koutou poka ke, me te kaha o o koutou hara: o koutou, e whakatupu kino nei i te tangata tika, e tango nei i te utu whakapati, e whakangau ke nei i ta te rawakore i te kuwaha.
5:13 Mo reira ka whakarongo puku te tangata tupato i taua wa; no te mea he wa kino.
5:14 Rapua te pai, kauaka hoki te kino, kia ora ai koutou: penei ko Ihowa, ko te Atua o nga mano hei hoa mo koutou, hei pena ano me ta koutou e ki na.
5:15 Kinongia te kino, arohaina te pai, whakapumautia te whakawa ki te kuwaha: tera pea a Ihowa, te Atua o nga mano, ka aroha ki te toenga o Hohepa.
5:16 ¶ Mo reira tenei kupu a Ihowa, a te Atua o nga mano, a te Ariki, I nga waharoa katoa ko te tangi; ko ta ratou kupu i nga huarahi katoa, Aue! aue! ka karangatia te kaingaki whenua ki te tangi, me te hunga matau ki te uhunga, hei aue.
5:17 A he aue i nga mara waina katoa: ka tika atu hoki ahau i waenganui i a koe, e ai ta Ihowa.
5:18 Aue, te mate mo koutou e hiahia nei ki te ra o Ihowa! Hei aha ma koutou te ra o Ihowa? he pouri hoki, ehara i te marama.
5:19 Ka pera me te tangata i rere atu i te aroaro o te raiona, a ka tutaki te pea ki a ia; i haere ranei ki roto ki te whare, a okioki atu ana tona ringa ki te pakitara, na ngaua iho ia e te nakahi.
5:20 He teka ianei tera e pouri te ra o Ihowa, e kore e marama? tera e pouri kerekere, kahore hoki he marama i roto?
5:21 ¶ E kino ana ahau, e whakarihariha ana ki a koutou hakari, a e kore ahau e ahuareka ki a koutou huihui nunui.
5:22 Ae ra, ahakoa whakaeke noa koutou i nga tahunga tinana, i a koutou whakahere totokore ki ahau, e kore e manakohia e ahau: e kore ano e tirohia e ahau nga whakahere mo te pai, ara a koutou mea momona.
5:23 Maua atu kia matara i ahau te ngangau o au waiata; e kore hoki ahau e whakarongo ki te rangi o au hatere.
5:24 Engari kia huri mai te whakawa ano he wai, te tika ano he awa nui.
5:25 I kawea mai koia e koutou ki ahau he patunga tapu, he whakahere totokore, e te whare o Iharaira, i te koraha, i nga tau e wha tekau?
5:26 Ae ra, kua maua e koutou a Hikutu, to koutou kingi, a Kiunu hoki, a koutou whakapakoko, te whetu o to koutou atua, i hanga nei e koutou ma koutou.
5:27 Na ka whakaraua koutou e ahau ki ko atu i Ramahiku, e ai ta Ihowa nona nei te ingoa, Ko te Atua o nga mano.
6:1 ¶ Aue, te mate mo te hunga e noho humarie ana i Hiona, mo te hunga hoki e whakawhirinaki ana ki te maunga o Hamaria, nga tangata whai ingoa o te tuatahi o nga iwi, i tae atu nei te whare o Iharaira ki a ratou.
6:2 Haere tonu ki Karane titiro ai, haere atu i reira ki Hamata nui; haere tonu atu ki Kata o nga Pirihitini: he pai atu ranei i enei kingitanga? nui atu ranei to ratou rohe i to koutou rohe?
6:3 E te hunga e whakamatara atu na i te ra kino, e mea na i te nohoanga o te tutu kia tata mai;
6:4 E takoto na i runga i te moenga rei, e wharoro na i runga i o ratou takotoranga, e kai na i nga reme o te kahui, i nga kuao kau o waenganui i te turanga kau;
6:5 E waiata na i nga waiata poauau ki te rangi hatere; e whakaaroa ana hoki e ratou nga mea whakatangi, e pera ana me Rawiri;
6:6 E inu ana i te waina o nga peihana, a e whakawahi ana i a ratou ki nga hinu pai rawa; kahore ia o ratou pouri mo te aitua o Hohepa.
6:7 Na aianei ko ratou ki mua ka whakaraua atu o te hunga e whakaraua ana, a ka kore te hakari a te hunga i wharoro ra.
6:8 ¶ Kua oatitia te Ariki, a Ihowa, e ia ano, e ai ta Ihowa, ta te Atua o nga mano, E whakarihariha ana ahau ki ta Hakopa e whakai na, e kino ana ki ona whare kingi: mo reira ka tukua atu e ahau te pa me nga mea i roto.
6:9 Na, ki te toe nga tangata kotahi tekau i roto i te whare kotahi, ka mate ratou.
6:10 A, ki te tangohia ake tetahi e tona matua keke, ara e te kaitahu mona, kia maua mai ai nga wheua i roto i te whare, a ka mea ia ki te tangata i roto rawa i te whare, He tangata ano ranei tena kei a koe na? a ka mea ia, Kahore; katahi ia ka mea, Whakarongoa; e kore hoki tatou e whakahua i te ingoa o Ihowa.
6:11 No te mea, nana, kei te whakahau a Ihowa, a ka patua te whare nui ki nga pakaru, te whare iti ki nga ngatata.
6:12 E rere ranei te hoiho i runga i te kamaka? e parautia ranei a reira ki te kau? i whakaputaina ketia ai e koutou te whakawa hei au, nga hua hoki o te tika hei taru kawa.
6:13 E koa na hoki koutou ki te kahore noa iho, e mea na, He teka ianei kua riro mai he haona i a tatou, he mea na to tatou uaua?
6:14 Otiia, nana, ka ara i ahau tetahi iwi ki a koutou, e te whare o Iharaira, e ai ta Ihowa, ta te Atua o nga mano, a ka whakatupuria kinotia koutou e ratou i te haerenga atu ki Hamata a tae noa ki te awa o te Arapa.
7:1 ¶ Ko ta te Ariki, ko ta Ihowa tenei i whakaatu ai ki ahau; nana, i hanga e ia he mawhitiwhiti i te timatanga o te pihinga ake o to muri tupu; nana, ko to muri tupu ia i muri iho i a te kingi tapahanga.
7:2 Na ka poto te tarutaru o te whenua te kai, ka mea ahau, E te Ariki, e Ihowa, tena ra, murua te he: ma te aha oti a Hakopa ka ara ai? he iti nei hoki ia.
7:3 I puta ke to Ihowa whakaaro mo tenei; E kore e meatia, e ai ta Ihowa.
7:4 Ko ta te Ariki, ko ta Ihowa tenei i whakakite ai ki ahau: na kua karangatia e te Ariki, e Ihowa, he whawhai, he mea ahi, a ka pau te rire nui, a ka mea kia kainga te whenua.
7:5 Na ka mea ahau, Kati ra, e te Ariki, e Ihowa, ma te aha oti a Hakopa ka ara ai? he iti nei hoki ia.
7:6 I puta ke to Ihowa whakaaro mo tenei, E kore ano tenei e meatia, e ai ta te Ariki, ta Ihowa.
7:7 I whakakitea tenei e ia ki ahau: na, ko te Ariki e tu ana i runga i te taiepa, he mea paramu ki te aho, me te aho paramu i tona ringa.
7:8 Na ka mea a Ihowa ki ahau, Ko te aha e kitea ana e koe, e Amoho? Ano ra ko ahau, He aho paramu. Katahi te Ariki ka ki mai, Nana, ka iri i ahau he aho paramu i waenganui i taku iwi, i a Iharaira: e kore e whakarerea noatia iho ta ratou e ahau a mu ri ake nei.
7:9 A ka ururuatia nga wahi tiketike o Ihaka, ka tuheatia nga wahi tapu o Iharaira; ka whakatika atu ano ahau, me te hoari ki te whare o Ieropoama.
7:10 ¶ Na ka unga tangata a Amatia tohunga o Peteere ki a Ieropoama kingi o Iharaira hei ki atu, Kua whakatakotoria e Amoho he he mou i roto i te whare o Iharaira; kahore e taea e tenei whenua te waha ana kupu katoa.
7:11 Ko te kupu hoki tenei a Amoho, Ka mate a Ieropoama i te hoari, a ka whakaraua rawatia atu a Iharaira i to ratou oneone.
7:12 I mea ano a Amatia ki a Amoho, E te matakite, haere, e rere ki te whenua o Hura, ki reira kai ai i te taro mau, ki reira poropiti ai.
7:13 Engari kati tau poropiti ki Peteere: ko to te kingi wahi tapu hoki ia, he whare hoki no te kingitanga.
7:14 Na ka whakahoki a Amoho, ka mea ki a Amatia, Ehara ahau i te poropiti, ehara ano i te tama na te poropiti; engari he kaitiaki kahui ahau, he kaikikini hikamora:
7:15 I tikina ake hoki ahau e Ihowa i te mea e whai ana i nga hipi, i ki mai ano a Ihowa ki ahau, Haere, poropiti ki taku iwi, ki a Iharaira.
7:16 Na whakarongo ki te kupu a Ihowa, E mea na koe, Kaua e poropiti ki a Iharaira, kei maturuturu iho ano tetahi kupu au hei whakahe mo te whare o Ihaka.
7:17 No reira ko te kupu tenei a Ihowa, Tera tau wahine e kairau i roto i te pa, a ka hinga au tama me au tamahine i te hoari, ka wehewehea tou oneone, mea rawa ki te aho; ka mate koe i runga i te oneone poke, ka whakaraua rawatia atu hoki a Iharaira i tona oneone.
8:1 ¶ I whakakitea ano tenei e te Ariki, e Ihowa, ki ahau; na, he kete hua raumati.
8:2 Na ka mea ia, Ko te aha te kitea ana e koe, e Amoho? Ano ra ko ahau, He kete hua raumati. Ano ra ko Ihowa ki ahau, Kua tae mai te mutunga ki taku iwi, ki a Iharaira: e kore ta ratou e whakarerea noatia e ahau a muri ake nei.
8:3 He aue ano nga waiata o te temepara i taua ra, e ai ta te Ariki, ta Ihowa; ka maha nga tinana mate i nga wahi katoa; ka akiritia pukutia atu.
8:4 ¶ Whakarongo ki tenei, e te hunga i horomia ai te rawakore, i meinga ai te hunga iti o te whenua kia ngohe;
8:5 E ki ana koutou, A hea pahemo ai te kowhititianga marama, kia hoko witi ai tatou? te hapati hoki, kia whakaputaia atu ai te witi e tatou? ka meinga te epa kia iti, te hekere kia nui, me te teka ki nga pauna tinihanga;
8:6 Kia hokona ai e tatou nga ware ki te hiriwa, te rawakore ki nga hu e rua; na, ko te witi rukenga me hoko atu.
8:7 Kua oatitia e Ihowa te nui o Hakopa, E kore ahau e wareware ki tetahi o a ratou mahi a ake ake.
8:8 E kore ianei te whenua e wiri ki tenei? e kore ianei te hunga katoa e noho ana i reira e tangi? ae ra, ka pari katoa ake nei hoki ano ko te awa; ka akina e te hau, ka hoki iho ano, ka pera me te awa o Ihipa.
8:9 Na i taua ra, e ai ta te Ariki, ta Ihowa, ka meinga e ahau te ra kia toene i te awatea, a ka pouri i ahau te whenua i te mea e marama ana ano te ra:
8:10 Ka puta ke ano i ahau a koutou hakari hei tangihanga, a koutou waiata katoa hei apakura; he taratara taku kakahu mo nga hope katoa; mo nga mahunga katoa he pakira; ka rite i ahau ki te tangihanga ki te huatahi, a ko tona mutunga hei ra mamae.
8:11 ¶ Nana, kei te haere mai nga ra, e ai ta te Ariki, ta Ihowa, e tukua ai e ahau he hemokai ki te whenua, ehara i te hemokai taro, ehara ano i te matewai; engari he hiahia kia rongo i nga kupu a Ihowa.
8:12 A ka atiutiu atu ratou i tetahi moana ki tetahi moana, i te raki ki te rawhiti; ka kopikopiko, he rapu i te kupu a Ihowa; heoi e kore e kitea.
8:13 I taua ra ka hemo nga wahine ataahua, me nga taitama, i te matewai.
8:14 Na, ko te hunga e oati ana i te he o Hamaria, e ki ana, Kei te ora tou Atua, e Rana; me tenei, Kei te ora te tikanga o Peerehepa; ka taka rawa ratou, e kore ano e ara a muri ake nei.
9:1 ¶ I kite ahau i te Ariki e tu ana i te taha o te aata. Na ka mea ia, Taia nga puku whakapaipai, kia ngarue ai nga paepae: akina kia pakaru rikiriki ki runga ki te mahunga o ratou katoa; a ka tukitukia e ahau nga whakamutunga o ratou ki te hoari: e kore rawa tetahi kotahi o ratou e rere, e kore hoki tetahi kotahi mawhiti.
9:2 Ahakoa keri noa ratou, a tae noa ki te reinga, ka tikina atu ratou e toku ringa i reira; ahakoa kake ki te rangi, ka riro iho ano i ahau i reira.
9:3 Ahakoa piri ratou ki te tihi o Karamere, ka rapua e ahau, ka tangohia mai i reira; ahakoa i huna atu ratou, kei kitea e ahau, ki te takere o te moana, ka whakahaua e ahau te nakahi i reira, a ka ngau ia i a ratou.
9:4 Ahakoa haere ratou he parau i te aroaro o o ratou hoariri, ka whakahaua e ahau te hoari i reira hei tukituki i a ratou: a ka u atu oku kanohi ki a ratou mo te kino, kahore hoki mo te pai.
9:5 Ko te Ariki hoki, ko Ihowa o nga mano, ko ia te pa ana ki te whenua, rewa tonu iho, tangi ana nga tangata katoa o reira: a ka pari katoa ake ano ko te awa; ka hoki iho ano, ka pera me te awa o Ihipa.
9:6 Ko ia te hanga nei i ana ruma ki runga ki te rangi, tu ana i a ia tana rua ki te whenua; ko ia te karanga nei ki nga wai o te moana, a ringihia ana e ia ki runga ki te mata o te whenua: ko Ihowa tona ingoa.
9:7 He teka ianei, ki taku, he rite koutou ki nga tama a nga Etiopiana, e nga tama a Iharaira? e ai ta Ihowa. He teka ianei naku a Iharaira i kawe mai i te whenua o Ihipa? nga Pirihitini i Kapatoro? me nga Hiriani i Kiri?
9:8 Nana, kei runga nga kanohi o te Ariki, o Ihowa, i te kingitanga hara, a ka poto atu i ahau i runga i te mata o te whenua; e kore ia e poto rawa i ahau te whare o Hakopa, e ai ta Ihowa.
9:9 No te mea, tenei ahau te whakahau nei, a ka tataria e ahau te whare o Iharaira ki roto ki nga iwi katoa, ka peratia me te witi e tataria ana ki te tatari, e kore ano tetahi pata ririki e taka ki te whenua.
9:10 Ka mate i te hoari te hunga hara katoa o taku iwi, ena e ki na, E kore tatou e mau, e kore ano e haukotia e te kino.
9:11 ¶ I taua ra ka ara i ahau te tapenakara o Rawiri kua hinga nei, ka tutakina ano e ahau ona wahi pakaru; ka ara ano i ahau ona wahi i whakahoroa, ki hanga ano e ahau kia rite ki nga ra o mua:
9:12 Kia riro ai i a ratou te toenga o Eroma, o nga iwi katoa ano kua oti toku ingoa te whakahua mo ratou, e ai ta Ihowa, nana nei tenei mahi.
9:13 Nana, kei te haere mai nga ra, e ai ta Ihowa, e mau ai te kaikokoti i te kaiparau, e mau ai hoki te kaiwhakato purapura i te kaitakahi karepe; ka maturuturu ano te waina hou o nga maunga, a ka rewa nga pukepuke katoa.
9:14 Ka whakahokia mai ano e ahau taku iwi, a Iharaira, i te whakarau, a ka hanga e ratou nga pa kua ururuatia, nohoia iho; ka whakato mara waina ano ratou, ka inu i te waina o aua mara: ka mahi kari ano ratou, a ka kai i nga hua o reira.
9:15 Ka whakatokia ano ratou e ahau ki to ratou oneone; e kore ano ratou e unuhia atu i muri ake nei, i to ratou oneone i hoatu e ahau ki a ratou, e ai ta Ihowa, ta tou Atua.


text:
Ngā Hotaka Wharekura
Kōanga
Te Kaupapa:“Kāore te kūmara e kōrero mō tōna ake reka”
Te Whakatō: (He hui ā-ataata tēnei 45 mins-1 hour)
He iwi auaha te Māori, ā, i huri tōna aro ki te ao i tōna hekenga mai ki Aotearoa. Ka kōrero mātou mō te whakahou tikanga i tēnei whēnua hou. Ka rerekē te tirohanga ki te taiāo, ki āna mahi, ki āna kai, me tōna oranga.
Te Whakatipu: (nau mai ki Te Papa 10am – 2pm)
Ka aro atu ki ngā momo hangarau me ngā pukenga hanga whare, whakatō kai hoki.
Kātahi ka aro atu ki te taonga nei, ki te kūmara. Arā noa atu ngā pūrākau e pā ana ki te kūmara, ngā tikanga me ngā taputapu mō te whakatipu kūmara hoki.
- He aha whakapapa o te kūmara?
- I ahu mai te kūmara i hea?
Ka wehe atu tō kura, ka tau tētahi wero mā koutou. Ka aro atu ngā akonga ki te whakahoahoa i tētahi momo hangarau whakatipu kūmara, pērā ki te timo. Kia tārai katoatia ki te rauemi hangarua.
Te Hauhake: (He hui ā-ataata tēnei 45 mins-1 hour)
Ka hui anō tātou ā ataata ki te aromatawai i te wero i whakatakotohia e mātou. Otirā, ka titiro ki ō whāinga me ngā momo taputapu nā koutou i waihanga ki te kura.
Te wā tuku: Pīpiri - Hereturikōkā
Ngā hononga ki te Marautanga:
- Tikanga ā-Iwi; Te ao hurihuri, Hītori
- Hangarau; Ngā Āhuatanga o te Hangarau, Te Whakaharatau Hangarau
Ngā Tau: 9 – 13
Te utu: $3 te utu mo te hōtaka katoa, ma ia tauira. (kaore he utu ma ngā Kaiako me ngā matua/kaiawhina)
Pātai mai reservations@tepapa.govt.nz


text:
Ngāti Whātua
Ko Ngāti Whātua he iwi kei Te Tai-tokerau, kei Tāmaki-makau-rau rānei e noho ana, i Te Ika-a-Māui. Ko ngā waka ko Māhūhū, ko Kurahaupō. Nō te wā o te hainatanga o te Tiriti, ko Apihai Te Kawau Te Tawa ("Te Kawau") te rangatira e mōhiotia ana e te Pākehā. Ko Tarahawaiki tōna matua; ko Mokorua tōna whaea. I mate a Apihai i te 1869.
Rohe[edit | edit source]
Hoto ki waho[edit | edit source]
- Ā Ngāti Whatua mahi mō te takutai moana (Reo Pākehā)
- Kirimana, Kaunihera o Kaipara ki Te Uri O Hau, ki Ngāti Whatua (Reo Pākehā)
- Ngāti Whātua kei Te Ara – Te Mātāpunenga o Aotearoa


text:
Whakamārama:Whakatika
Hei tīmatanga
Ko ngā mahi matua o te whakatika ēnei:
- Patopato ki roto ki te pouaka whakatika, pērā tonu ki te whakamahi punenga kupu i tō rorohiko.
- Ki te hiahia koe kia puta he kōwae hou, waiho kia mā te ripa.
- Ki te tīmata te ripa ki te kopirua ( : ), ka puta he nuku.
- Ki te tīmata te ripa ki te whetūriki kē ( * ), ka puta he matā.
- Kei raro i te pouaka whakatika he rārangi tohutō. Ki te pāwhiritia, ka puta.
Ngā āhua kupu
Ki te pāwhiritia ngā pātene o te pouaka rauemi, ka taea te whakaputa i ngā kupu taekaha, tītaha, arā noa atu ngā āhua. Ka taea hoki te whakaputa i aua āhua kia pēnei.
Ki te taiapatia tētahi kupu ki ngā pakini ( ' ) ki ia taha o te kupu:
- kia rua ngā pakini ( ' 'kupu' ' ) ka puta ko te tītaha.
- kia toru ngā pakini ( ' ' 'kupu' ' ' ) ka puta ko te taekaha.
- kia rima ngā pakini ( ' ' ' ' 'kupu' ' ' ' ' ) ka puta ko te taekaha tītaha.
Hei whakamāori, hei whakapai
- Tirohia ngā whārangi hei whakatikatika
- Tirohia te Wikipedia:Tuhipānui Māori o te Wikipedia Pākehā
- Kei te Wikipedia:Babel he kōrero mō ngā pouaka-ā-reo hei whakaatu pēhea tō matatau ki aua reo
- Kei te Whārangi potarere he rārangi o ngā tuhipānui iti rawa atu, hei whakaroa ake
Ngā whakaupoko
Ki te taiapatia tētahi kupu ki:
- ngā tohu rite (=), ā kia rua ngā tohu rite, ka puta ko te whakaupoko matua.
- ngā tohu rite (=), ā kia toru ngā tohu rite, ka puta ko te whakaupoko tuarua.
Ōu pātai, ōu whakaaro
- Haere ki Wikipedia:Kōrero ki te tuku mai i ō pātai, ō whakaaro rānei e pā ana ki tenei paetukutuku.
Ngā hoto
- ngā taiapa takawhā rite ([[Kupu]])), ā kia rua aua taiapa, ka puta ko te hoto ki tētahi atu tuhipānui o tēnei Wikipedia.
- ka taea te tāpiri atu he tohu paipa kia tika ai te rere o te kōrero: [[Piri T Hēmi|Piri]].
- ka taea hoki te whakahoto i tētahi wāhanga anake o tētahi kupu, kia pēnei: [[Whakamāori]]tia.
He rauemi anō
- Ngā Ūpoko Tukutuku - he mea mahi Ngā Ūpoko Tukutuku nei e Te Puna Mātauranga o Aotearoa. Ko te whāinga he kupu ūpoko e whai tikanga ana ki te hunga Māori hei rauemi āwhina i ngā kaiwhakaemi me ngā kaikohikohi kōrero ki te whakamārama rauemi reo Māori ao Māori rānei. Ka whakamahia e Te Puna Mātauranga o Aotearoa ki te whakakaha ake i ngā tautoko Māori. He rauemi ka taea noatia te whakamahi hei whakapakari i te Wikipedia reo Māori nei.
Kei te Wikipedia Pākehā
Kei te Wikipedia Pākehā te roanga o ēnei kōrero mō te mahi whakatika:


text:
For Saturday, September 28, 2013
POSTED: 01:30 a.m. HST, Sep 28, 2013
Synopsis: The students of Hawai'i schools need to get cool classrooms.
———
Aloha nō ko Hawai'i. 'A'ole mālama pono ke kia'āina i nā kumu kula aupuni o Hawai'i nei, a 'a'ole mālama pono 'ia nā haumāna.
I ka Pō'ahā nei, ua 'ākoakoa ihola nā haumāna o ke Kula Ki'eki'e 'o Kamapela i ke Kapikala no ka hō'eu'eu 'ana a'e i nā luna aupuni ma ka ho'oponopono 'ana i ko lākou pilikia, 'o ia ho'i, 'o ka hō'olu'olu 'ana aku iā loko o ko lākou mau lumi papa. 'O ka nui o nā haumāna, 'ane'ane 500, a hele pū nō nā kumu a me ke po'o kumu o ia kula. A 'o ko lākou mana'o i nā luna kau kānāwai, 'o ia ka hō'olu'olu 'ana iā loko o nā lumi papa a pau o nā kula aupuni.
Pehea lā e lilo ai ka no'ono'o i ka ha'awina a me ke a'o 'ana mai a ke kumu i loko o ka wela loa o ka lumi? I kekahi manawa, he 90 kekelē a 'oi ma loko o ka lumi papa. Ma kekahi mau wahi o 'Amelika 'Ākau, pani 'ia nō ke kula i ka wā e pi'i ai ka wela a ke 90 kekelē a 'oi, 'o ia ho'i, 'a'ole mālama 'ia ke kula, 'oiai, he maopopo i nā luna aupuni o laila, he pa'akikī loa ke a'o 'ana i loko o ia 'ano wela. Aloha nō nā haumāna o Hawai'i nei i ka ho'omanawanui 'ana i ka hahana o ka lā.
Ma Hawai'i nei a puni, he 255 kula aupuni. Akā, he 12 wale nō kula aupuni i 'olu'olu nā lumi a pau i ka mīkini hō'olu ea. I kēia manawa, ke hana 'ia nei ke kula aupuni 13.
Pehea lā e hiki ai i ka haumāna ke hana ha'awina ke kahe loa ka hou o ka lae, o ka pō'ae'ae, o ke kino holo'oko'a ho'i?
Ua 'ōlelo 'ia, he hana pipi'i loa kēia e pohā ai ka lae, 'oiai, ma muli o ke kahiko o nā hale kula, ua pilikia i ka nui o ka uila e pono ai ka mīkini hō'olu ea. No laila, he pono ka ho'oponopono mua 'ana i ka hale kula, a laila, e kūkulu 'ia ai ka mīkini hō'olu ea. Ma ke Kula Ki'eki'e 'o Kamapela, ua kohokoho 'ia ke kumu kū'ai, he $13 miliona.
'Auhea 'oukou e nā lima hana moku'āina a me nā lima kūlanakauhale, e ho'opio 'ia iho nā mīkini hō'olu ea a pau ma ke ke'ena, a 'o ke kālā e mālama 'ia i kēlā me kēia mahina, e lilo aku i kahi waihona kālā no ka ho'olako 'ana a'e i nā kula aupuni a 'olu'olu kahi a'o o nā haumāna.
E hahai paha nā luna kau kānāwai i nā kula kaiapuni. 'O ia ho'i ka mālama 'ana i ka 'aha mele i mea e ho'oulu ai i ke kālā. E ho'oulu kālā paha 'oukou e nā luna kau kānāwai ma ke kū'ai hele 'ana aku paha i ka laulau a i ka moa kō'ala paha. A maika'i nō ho'i ke kili o Zippy’s.
E 'imi aku i wahi e pa'a ai ke kālā a i wahi paha e 'olu'olu ai nā lumi papa o nā kula aupuni. E a'o 'ia aku paha nā pa'ahao i maika'i ka hana ma ka hale pa'ahao, i ka ho'oponopono 'ana i nā hale kula. A 'o lākou kekahi e kōkua ma ka mālama 'ana aku i nā haumāna o Hawai'i nei, a a'o paha nā pa'ahao i kahi 'oihana hou.
A inā 'a'ohe wahi mana'o maika'i o nā luna kau kānāwai, e kāpae 'ia ke kula i nā lā e wela loa ai ka lumi papa.
E mālama pono 'ia nā kumu kula aupuni a me nā haumāna kekahi.
———
E ho'ouna 'ia mai na ā leka iā māua, 'o ia ho'i 'o Laiana Wong a me Kekeha Solis ma ka pahu leka uila ma lalo nei:
>> kwong@hawaii.edu
>> rsolis@hawaii.edu
a i ‘ole ia, ma ke kelepona:
>> 956-2627 (Laiana)
>> 956-2627 (Kekeha)
This column is coordinated by Kawaihuelani Center for Hawaiian Language at the University of Hawai'i at Mānoa.


text:
Ua hoi au i kaliponi no ka hana nui
Posted on July 2, 2012 by John Thornton O'Connor
Aloha kakou,
I nehinei makou i haalele ai mai Kauai mai i ke kula nui ma kaliponi. Pono au e hana nui ma anei e hoopaa kou hana no keia papa. Ma hope o kou hoopau au e hoi ai i kuu ohana i Kaimuki. Mahalo au ia na kanaka e kokua ai ko makou hui ma Kauai. E hao ana au kela wahi aka e hele aku ai i Mahaulepu i ka mua. A hui hou aku no i ka poe o ka NTBG. Mahalo ia o Burneys. E malama pono i kou kino ke aloha.
- John Thornton O’Connor


text:
POSTED: 01:30 a.m. HST, Jun 08, 2013
Synopsis: Was the Hawaiian language banned or not? Were children punished for speaking Hawaiian at home?
———
Aloha mai e nā makamaka heluhelu, 'elua nīnau i kupu a'e ma hope o ka heluhelu 'ana i kekahi mau 'ōlelo ma kahi waiho mana'o o lalo o Kauakūkalahale o kekahi pule i hala.
'O kekahi nīnau, 'o ia ka nīnau e kau a'ela ma luna, “Ua pāpā 'ia paha ka 'ōlelo Hawai'i, 'a'ole paha?” a 'o ka lua o ka nīnau, penei ia, “Ua ho'opa'i 'ia nā keiki no ke kama'ilio 'ana ma ka 'ōlelo Hawai'i ma ka hale?”
'O ka nīnau mua, he maika'i nō paha, 'oiai, lohe 'ia kahi waha ko'u ma 'ō a ma 'ane'i o ka 'āina e hō'ike ana, 'a'ole i pāpā 'ia ka 'ōlelo Hawai'i ma kēia pae 'āina. Ua pololei paha? Eia mai ke kānāwai i kau i ka makahiki 1896 e like me ia i kākau 'ia ma ka Nūpepa Kū'oko'a:
Kanawai 57. Pauku 30. O ka olelo Beretania no ka mea e a’o ia ai iloko o na kula Aupuni a me na kula kuokoa apau, eia nae, ma na wahi i makemakeia ae e a’o ia kekahi olelo e ae mawaho ae o ka Olelo Beretania, ua hiki no e hoomanaia ia a’o ana e ka Oihana mamuli o kona mau rula ponoi, na rula paha o ke kula, a i ole ia, mamuli o ke kauoha maoli ana pela. O kekahi mau kula i hooko ole e like me na mea i hoakakaia ma keia Pauku aole no lakou e ikeia a hoomaopopoia paha e ka Oihana.
I ka heluhelu 'ana aku o ko 'oukou mea kākau i ia paukū, ua mōakāka nō, ua pāpā 'ia, 'a'ole 'o ka 'ōlelo Hawai'i ka 'ōlelo e a'o 'ia ai nā papa ma nā kula aupuni. 'O ka 'ōlelo Beretania nō ka 'ōlelo o nā kula. Ua pāpā 'ia ka 'ōlelo Hawai'i? 'Ae, ua pāpā 'ia iho nō, ma nā kula na'e. He mea iki ia? 'A'ole loa.
Ua nui nā mo'olelo i lohe 'ia mai nā kūpuna mai no ko lākou ho'opa'i 'ia 'ana aku e ke kumu kula ma muli o ko lākou 'ōlelo 'ana i ka 'ōlelo makuahine a lākou, 'o ia ho'i ka 'ōlelo Hawai'i a i 'ole ia, no ka hiki 'ole 'ana iā lākou ke 'ōlelo haole ma hope mai o ia kānāwai.
'O kekahi mau ho'opa'i, 'o ke pa'i 'ia o ke po'o, 'o ke kākau i 500 laina, “'a'ole au e 'ōlelo Hawai'i ma ke kula,” 'o ka ho'oku'u 'ole 'ia e hele i ka lumi ho'opau pilikia a 'o ka hopena o ka pulu o ka lole, a he nui hou aku nā ho'opa'i. Akā, 'o kahi mea nui i maopopo, i ia manawa (ma hope o ia kānāwai), e kama'ilio 'ia aku ana nō ka 'ōlelo Hawai'i i nā keiki ma ka hale. Pehea e maopopo ai? 'O ia ka 'ōlelo a ia mau keiki e kama'ilio ana a 'o ka mea ho'i ia i kau ai ka ho'opa'i ma luna o lākou.
A pehea, e nā makamaka heluhelu, ua ho'opa'i 'ia aku nā keiki no ke kama'ilio Hawai'i 'ana aku ma ka hale?
'A'ole nō i lohe ko 'oukou mea kākau i ia 'ano mo'olelo, a no laila ke kuhi 'ia nei, 'a'ole pēlā. 'O ka mea i lohe 'ia, ma hope loa mai, 'o kekahi mau kūpuna paha i ho'opa'i 'ia,'a'ole lākou i a'o i kā lākou mau keiki a mo'opuna paha i ka 'ōlelo Hawai'i. '
Auhea 'oukou e nā makamaka heluhelu, inā ua 'ike a lohe paha i kahi mo'olelo no ke keiki i ho'opa'i 'ia no ka 'ōlelo Hawai'i 'ana ma kahi noho, e hō'ike mai.
'A'ole no ke kāpili 'ana aku i ka hewa ma luna o lākou, akā, no ka 'ike 'ana aku i ka mana o ia kānāwai.
———
This column is coordinated by Kawaihuelani Center for Hawaiian Language at the University of Hawai'i at Mānoa.


text:
Te Ipukarea
He Pitopito kōrero: Panui
-
09 March 2012 - Panui,
Kua takoto te mānuka!
Kātahi anō a Te Ipukarea me te Te Wānanga Aronui o Tāmaki-makau-rau, ka whakarewangia i tēnei o ngā kaupapa nui whakaharahara. Ka mutu, he pakanga kei te haere!
He whakataetae waihanga kōrero Māori tēnei kua whakaritea motuhaketia mō te hunga whakaaro nui ki te reo Māori e 6-18 tau te pakeke. He waihanga kōrero poto, he tito waiata, haka rānei te mahi. Ko tā te kaupapa nei he whakawātea i te ara e taea ai e ngā mokopuna e ngana ana ki te whai i ngā mahi waihanga kōrero, tito waiata rānei, ō rātou pūkenga whakaaro hoki, te whakapuaki. Ka mutu, ko tā te kaupapa e whai nei, kia rangiwhāwhā ake te rangona o te reo Māori i ēnei tū horopaki.
E tū ana tēnei whakataetae mai i te 1 o Poutū-te-rangi ki te 1 o Pipiri. Hei te paetukutuku nei ētahi atu whakamahuki e pā ana ki a He Huatau Auaha.


text:
- Key Focus Areas
- Events
- Enquiries & Complaints
- Human Rights
- EEO
- The Treaty
- Race Relations
- Disabled People
- International & UN
- Office of Human Rights Proceedings
- Library
- Making human rights relevant to all New Zealanders
- Universal Declaration of Human Rights
- Article 1-5
- Article 6-10
- Article 26-30
- Article 21-25
- Multimedia
- Monitoring Places of Detention
- Human Rights and Water
- Human Rights in New Zealand 2010
- What are human rights?
- Human rights and the Government
- Sexual Orientation and Gender Identity
- Canterbury Earthquake Recovery
- Human Rights Legislation
- About the Human Rights Commission
- Contact the Commission/Community Languages
- Human rights education
- Profiles – Human Rights Environment
- Action on the Transgender Inquiry
- Health of Trans People
- Discrimination and Marginalisation
- Citizenship
- Intersex People
- Resources
- Trans people: facts & information
- Terms of Reference
- Transgender Inquiry Summary of Submissions
- Transgender Inquiry Summary of Submissions – HTML Version
- Te Timatatanga: Introduction
- Nga Whakapuakanga Takotoranga Kupu: Terms of Reference and Terminology
- Te Whakaiti Tangata: Discrimination
- 1A Te Mahi Oranga: Employment
- 1B Nga Tikanga Hoko, Tuku Awhina: Goods and Services
- 1C Nga Wahi Watea: Public Places
- 1D Te Noho Pumau, Mau Tuturu, Mahi Whaiwhaia:
- 1E Te Take Matauranga: Education
- 1F Nohonga-a-whare: Housing
- 1G Te Tikanga Whakawa: Justice System
- 2. Te Ora Tinana: Health
- 3. Te Mana Whakawa Tane, Wahine, Hua Atu: Legal Recognition Of Gender Status
- 4. Te Ruaruanga Taha Wahine, Taha Tane:
- Transgender Inquiry Summary of Submissions – HTML Version
- Executive Summary
- Frequently Asked Questions
- Children, Young People and their Famlies
- Employment
- Health
- Frequently Asked Questions
- Kia noho au ki toku ano ao
- O le Otootoga o Faamatalaga mai le Pulega
- Participation
- Links
- Religion in New Zealand Schools
- Youth Resources
Human Rights Environment
Cook Island Maori
Turou, kia orana, oro mai ki te roro uira atuitui a te Komisini o te Tika’anga Tangata (Human Rights Commission)
Te turu pakari nei te Komisini i te tika’anga tangata ei tango tau e te tiratira-tu no te akateretere i te ora’anga tangata o te katoatoa i Niu Tireni nei.
Kua akataka te Ture o te Tika’anga Tangata i te angaanga a te Komisini:
- Ko te akapaapaa e te akapararauare i te vaerua akangateitei, e pera katoa i te akapapu e, kua marama e kua ariki ia te au akataka’anga o te tika’anga tangata i roto i te ora’anga o te iti-tangata i Niu Tireni nei
- Ko te akamaroiroi i te vaerua taokotai o te tangata tatakitai, tetai ki tetai, e pera katoa o te au iti-tangata tuketuke e noo i Niu Tireni nei
- Ko te arataki, paunu’anga, akarakara’anga matakite, oronga’anga manako tauturu, kimi oonu anga atu ma te atuitui atu ki te au ravenga te ka riro i te akaaiteite i te turanga o te aronga angaanga.
Ka rauka katoa i te Komisini i te kimi ravenga i te au manamanata o te aronga tei kopae taukoreia i raro ake i ta te ture akataka’anga. Me kua manako koe e, kua kopae taukoreia koe i raro ake i ta te ture akataka’anga, ka rauka ia koe i te pati tauturu ki te Komisini.
Te kopae taukore i raro ake i ta te ture akataka’anga
Na te Ture Tika’anga Tangata o te Mataiti 1993 e tauturu nei i te paruru i te tangata katoatoa i Niu Tireni kia kore e kopae taukoreia i tetai ua atu tuanga o te ora’anga. I raro ake i ta teia Ture akateretere’anga, na te Komisini e kimi ravenga no te au tu kopae’anga taukore me tupu. Ka apa i te ture, me tupu ake tetai okotai, me kare ra, maata atu, i te au tu kopae’anga taukore ta te ture i akataka:
- te takoto piri tane/vaine e pera katoa me nui te vaine
- te ora’anga akaipoipo tane e te vaine, e pera katoa te ora’anga piri tane ki te tane e te vaine ki te vaine (civil union)
- te irinaki’anga ora’anga vaerua
- te irinaki’anga peu/akono’anga tupuna
- Te tou o te pakiri o te reira iti-tangata (colour)
- Te kapua’anga o te reira iti-tangata (race)
- Te iti-tangata, me kare ra, te basileia no reira mai te reira iti-tangata
- Te aronga pakipaki-tai (disability)
- Te uki mataiti
- Te irinaki’anga i te angaanga poritiki (political opinion)
- Te turanga angaanga
- Te turanga ngutuare/kopu-tangata
- Te inangaro tane/vaine e te tane/tane, vaine/vaine (sexual orientation).
Te vai katoa nei tetai au kopae’anga tei kore i tau i raro ake i ta te ture akataka’anga, mei te noo tauetono o tetai iti-tangata ki tetai iti-tangata (racial disharmony), mei te tamatakutaku i tetai iti-tangata (racial harassment), mei te inangaro i te akameamea na roto i te tamatakutaku’anga i tetai ua atu (sexual harassment), e te takinga-kino na roto i te tamatakutaku tangata (victimisation).
Ko te au tumu e kore ei tetai angaaanga e tau kia kopae ia i raro ake i ta te ture akataka’anga, mei te mea e, e akakoro’anga kare e tikaia kia raveia, e kia raveia ki tetai o te au ngai no te katoatoa, ina ra, kua arai ia te reira au ngai. Ko teia te reira au tuanga kare e tau kia kopae ia:
- Te au tuanga, me kare ra, te au angaanga a te au tuanga tatakitai a te Kavamani
- Te angaanga moni
- Te au ravenga no te kimi kite apii
- Te au ravenga kia tae ki te au ngai o te katoatoa, ki te au apinga akaoro taritari tangata e tetai au apinga ke atu e manganui no te katoatoa
- Te tuanga o te apinga e te tauturu te ka oronga ia mai
- Te ravenga kia rauka mai tetai enua, ngutuare, e tetai ngai ei akaruru’anga
- Te au angaanga mamaata kimi puapinga e te au putuputu’anga o te angaanga kimi kite, te au kopapa akatinamou turanga kia rauka te kite apii teitei, e te au kopapa putuputu’anga te ka rave i te au apii tereni kia kite i te angaanga
- Te angaanga kapiti anga (partnerships).
Kua akataka katoa te Ture i tetai au tu kopae’anga te kare e apa. Kua kapikiia teia au tuanga e, �tetai au kopae’anga takake�. Me ka anoano koe kia kite koe i te katoa’anga o te au tuatua no te au kopae’anga taukore, kapiki ia atu te Komisini na roto i te au ravenga i akaari ia atu i raro ake nei.
Te Kimi Ravenga’anga kia Tupu te Au
Na te pupu o te Komisini tei kapikiia e, ko te Pupu Kimi Ravenga Kia Tupu te Au (Disputes Resolution Team) e rave i te angaanga kia tupu te au. Ko te aronga na ratou e rave i te angaanga, ka rave ratou ma te tiratira-tu e ma te kore e vaerua piri ki tetai o te aronga tei o ki roto i teia manamanata. Ko teia angaanga o te kimi ravenga kia tupu te au:
- Ka oronga ua ia mai ma te kore koe e tutaki
- Ka vai muna ngaro te au mea katoatoa o te aronga te ka tauturu ia
- Kare te au aronga i o ki roto i te manamanata e kimi tauturu ki te aronga kite o te ture.
Ko te akakoro’anga o te Komisini no te au ravenga kia raveia no te au manamanata tei tupu, mari ra, kia oti viviki ma te tau e te puapinga tei raveia, na roto i te:
- Tata’anga leta
- Kapiki’anga na runga i te founu
- Rave’anga uipaanga kia aravei te katoatoa.
E maata te au ravenga tau kia raveia no te kimi i te au kia rauka, mei te oronga i te reo tataraara, me kare ra, i tetai reo akapapu e, kare te manamanata o te kopae taukore e tupu akaou a te au tuatau ki mua.
Ka akapeea i te tuku akaapa’anga
Me ka anoano koe i te tuku i tetai akaapa’anga naau na roto i te Ture Tika’anga Tangata, me ka tika, kapikiia atu te Infoline a te Komisini:
- Founu: 0800 496 877 (kare teia founu e tutaki)
- Fax: 09 375 8611 (Kapikiia: InfoLine)
- Imere: infoline@hrc.co.nz
- TTY: 0800 150 111
Te ta’angaanga nei te Infoline a te Komisini i te tauturu a te Language Line, tetai o te angaanga tauturu a te Opati o te Iti-tangata Tuketuke (Ethnic Affairs), e na teia tauturu e raukai ia koe i te komakoma atu ki tetai tangata i roto i toou uaorai reo.
Teia katoa tetai au tuanga ke o teia roro uira atuitui tei reira tetai au tuatua akakitekite ke i roto i te reo [MAORI KUKI AIRANI]:


text:
Me Tohu Te Kereru
Ko te ngahere, tetahi a nga nohanga o te kereru, e tuaina ana ona rakau ia tau ia tau, otira ora tonu tenei manu notemea e ora ana i nga pua o te huhua noa iho o te rakau.
Ko te kereru tetahi o nga tino manu, a tino manu whakapaipai hoki o Niu Tireni e tika ana me tohu kei ngaro
Ko nga whiu enei mo nga tangata pokanoa ki te patu kereru.
- Me Aroha Koutou Ki Enei Taonga o Te Motu.
- Kaua e Takahia Te Ture Kia Toe Ai Te
- Kereru Mo Ake Tonu Atu.
-
Na Te Tari Kawanatanga Kaitieki o
-
nga Manu me nga Kararehe.
-
- Kereru Mo Ake Tonu Atu.
- Kaua e Takahia Te Ture Kia Toe Ai Te


text:
Nīkau
Ko te Nīkau he rākau whakauru, he rākau taketake o Aotearoa. Ka whakamahia ngā rau hei rauwhare. Ki ētahi, he ingoa reo Māori anō mō te mea pakeke rawa, arā he Kaihuia. Ka kohia te rito o te nīkau, hei kai. Kei ngā moutere mahana o te Moana-nui-a-Kiwa, ko nīkau he ingoa mō ngā rau o te niu, arā o te kokonati. Ko te ingoa pūtaiao he Rhopalostylis sapida, ko te ingoa reo Pākehā he Nīkau palm.
Hoto ki waho[edit | edit source]
- New Zealand Plant Conservation Network, URL: Rhopalostylis sapida, he mea kite i te 21 o ngā rā o Haratua, 2007.
- He whakaahua, he konae mō te Nīkau kei te Wikimedia Commons.
Tohutoro[edit | edit source]
- Metcalf, Laurie, 2002. A Photographic Guide to Trees of New Zealand. Tāmaki-makau-rau: New Holland.
- Salmon, J.T., 1986. The Native Trees of New Zealand. Te Whanga-nui-a-Tara: Heinneman Reed.


text: 1Teobiro, n te boki are I moani koreia ao I taekin iai bwaai ni kabane ake E karaoi Iesu, ma n reirei, 2ni karokoa te bong are E uotaki rake iai nako karawa, i mwiin tiana n anga ana mwioko iroun te Taamnei are e Raoiroi nakoia taan tuatua ake E a tia n rineiia; 3ake E kaotia nakoia i mwiini marakina ni mate, n aaro aika a na aki nanokokoraki iai teutana bwa E a tia ni manga maiu. E nooraki irouia n taai aika a bati i nanon abwi te bong, ao E taekini bwain uean te Atua nakoia; 4ao ngke E bootaki ma ngaiia, ao E kabwakaa ana taeka nakoia ni kaangai, Kam na aki kiitana Ierutarem, ma kam na taningaa koron nanon ana taeka n aakoi Tamau are kam ongo mai irou: 5bwa e bwabwaabetiito Ioane n te ran, ma ane kam na bwaabetitooaki n te Taamnei are e Raoiroi i mwiini boong tabebong. 6Ma ngaia arei, ngke a bootaki taan tuatua ma Iesu, ao a titirakinna ni kaangai, Te Uea, Ko nangi manga kaoka nakoia Iteraera aroia n tau-taeka n te tai aei? 7E taku Iesu nakoia, Tiaki ami bwai te atai taian tai nako ma boong ake E baairei te Tama ni mwaakana. 8Ma ane kam na anganaki te mwaaka, ngkana E roko te Taamnei are e Raoiroi i aomi; ao ane kam na riki bwa taan tataekinai nakoia aomata i Ierutarem ao n taabo nako i Iuta, ao i Tamaria, ao i aonnaba ni kabutaa. 9Ngke E a tia n atongi baikai, n te tai are a tabe n tarataraia iai taan tuatua, ao E uotaki rake; ao a aikoa nooria ngke a tuukaki mataia n te nang. 10Ngke a bon tabe naba n tara rake n taraa karawa, ngke E nako Iesu, ao nooria, a tei i rarikiia uoman te aomata aika a kunnikaiia ni kunnikai aika a mainaina; 11ao a taku, Mwaane aika I-Kariraia, kam aera ngkai kam tei n tara rake nako karawa? Iesu aei, are e uotaki rake mai iroumi nako karawa, E na manga nako mai n te aro ae ti te bo naba ma aron ae kam nooria iai ngkai, ngkae E nako karawa. 12A okira ngkanne Ierutarem taan tuatua man te maunga are Oriweta. E kaan te maunga aei ma Ierutarem, bwa tao te iterana te maire raroana maiai. 13Ao ngke a rin i Ierutarem, ao a nako n te ru are i eta, are a kaboonganaa bwa nneia ni maeka n te tai ae e aki maan Betero, ma Ioane, Iakobo, Anterea, Biribo, Toma, Bwaretoromwaio, Mataio ma Iakobo are natin Arebwaio, ma Timon are te Terote, ao Iuta are tarin Iakobo. 14A aki toki uaakekei ni kabaneia ni kakaonimaki ni bobootaki n taatataro, ma aine, ma Nei Maria are tinan Iesu, ma tarin nako Iesu. 15N te bong teuana, ao e tei rake Betero i buakoia taari akekei, ao e taku (tao tebubua ma uangaun mwaitiia ake a bootaki ), 16Mwaane, taari, e riai kakoroan nanon te taeka are n te Baibara are E atongnga ngkoa te Taamnei are e Raoiroi ni wiin Tawita, are taekan Iuta, are e kairiia ake a tauua Iesu. 17Bwwa e warekaki Iuta i buakora,ao e reke tibwangana n te nakoa aei. 18(E kabooa te aba teuana Iuta n te mwane are e karekea ibukin ana mwakuri are e buaakaka. Ngke e bwaka n unika atuuna ao e tabwena rabwatana mai nuuka, ao a nna nako kanoan nanona. 19E ataaki te baerei irouia aomata ni kabaneia ake a maeka i Ierutarem, ma ngaia are a arana te aba arei n aia taeka bwa Akeritama, ae nanona, Te aba n raraa.) 20Bwa e koreaki n te boki are Taian Areru ae e kaangai, Ke e kiitanaki nnena ni maeka, Ao ke e aki maeka iai temanna; ao, Ke e anaa nakoana temanna. 21Ma ngaia aei, e riai temanna n riki bwa raora n tataekina Iesu bwa E a manga maiu. E na rineaki mai buakoia aomata aika a iriiri ma ngaira n taai ake E mena i buakora iai te Uea are Iesu, 22man te tai are e bwabwaabetiito iai Ioane ni karokoa te bong are E uotaki rake iai Iesu mai iroura. 23Ao a kaoti araia aomata aika uoman, bwa Iotebwa are e aranaki bwa Baretaba, are arana teuana Ioutito, ao Matia. 24Ao a tataro ni kaangai, Te Uea, ae Ko atai nanoia aomata, Ko na kaotia bwa antai ae Ko rineia n uaaka uoman aikai, 25bwa e na bonota mwiin Iuta n te mwakuri aei ao n nakoan te tia tuatua, are e kiitanna, n nako n are boni nnena. 26Ao a kakaaea n te aro ni kaiwa bwa antai ae e na rineaki irouia, ao e reke bwa Matia; ao e warekaki bwa raoia taan tuatua ake tengauni ma temanna.


text:
Ngā Hōtaka Kura Kaupapa
Kōanga
Te Kaupapa:“Kāore te kūmara e kōrero mō tōna ake reka”
Te Whakatō: (He hui ā-ataata tēnei, e 45 mēneti–1 hāora te roa)
He iwi auaha te Māori, ā, i huri tōna aro ki te taiao i tōna hekenga mai ki Aotearoa. Ka kōrero mātou mō te whakahou tikanga i tēnei whenua hou. Ka rerekē te tirohanga ki te taiao, ki āna mahi, ki āna kai, me tōna oranga.
Te Whakatipu:(Tau mai ki Te Papa 10am – 2pm)
Ka aro atu ki ngā momo hangarau pērā i ngā pūkenga hanga whare me te whakatō kai.
Kātahi ka aro atu ki te taonga nei, ki te kūmara. Arā noa atu ngā pūrākau e pā ana ki te kūmara, ā, tae atu ki ngā tikanga me ngā taputapu mō te whakatipu kūmara hoki. Anei ētahi pātai hei whakaaro mā koutou:
- He aha te whakapapa o te kūmara?
- I ahu mai te kūmara i hea?
Ka wehe atu tō kura, ka tau tētahi wero mā koutou. Ka aro atu ngā ākonga ki te whakahoahoa i tētahi momo hangarau whakatipu kūmara, pērā ki te timo. Kia hangaia katoatia ki te rauemi hangarua.
Te Hauhake: (He hui ā-ataata tēnei, e 45 mēneti–1 hāora te roa)
Ka hui ā-ataata anō tātou ki te aromatawai i te wero i whakatakotohia e mātou. Otirā, ka titiro ki ā koutou whāinga me ngā momo taputapu nā koutou i waihanga ki te kura.
Te wā tuku: Pipiri–Hereturikōkā
Ngā hononga ki te Marautanga:
- Tikanga ā-Iwi; Te Ao Hurihuri, Te Wāhi me te Taiao,Ngā Mahinga Ohaoha
- Hangarau; Ngā Āhuatanga o te Hangarau, Te Whakaharatau Hangarau
Ngā Tau:0 – 8
Te utu: $3 te utu mō te hōtaka katoa, mō ia tauira. (kāore he utu mā ngā kaiako me ngā mātua/kaiāwhina)
Pātai mai reservations@tepapa.govt.nz


text:
Tō mātou whare
He tohu whenua te whare o Te Papa kei te manawa o Te Whanganui-a-Tara, titiro whakawaho ai ki te ākau o te moana. Toroa ngā kōrero tika mō te waihanga o te whare. Tirohia ngā kōrero mō ētahi mea hira – pērā i Te Marae, ngā waharoa, ngā kōhatu kei te tomokanga, me te paoro nui kei roto i te tomokanga.
He take hoahoa
Nō wai te whenua e noho nei a Te Papa?
Te tiaki i te rū whenua
Te waihanga me te tohu
Te Marae – Rongomaraeroa
Ngā waharoa
Ngā kōhatu kei te tomokanga
Te paoro kei te tomokanga
Te ahopae me te ahopou o Te Papa
He take hoahoa
He mea nui te hanganga o Te Papa, ā:
- i oti i roto i te whā tau
- e 64,000 tana tōna taumaha
- e 36,000 mita pūrua te rahi o ōna papa (e toru papa whutupōro tēnei rahi)
- e 80,000 mita pūrua o te raima i tāhoroa
- e toro ai ōna maitai whakapakari mai Te Whanganui-a-Tara ki Poihākena
- e noho ai i runga whakapuru 150 hei tiaki i te whare i te rū whenua
- i uhia ai ki te 14,500 papa pōhatu, he hina, he kōwhai te kano
- ko ngā rākau i tipu ki Aotearoa ka whakamahia ki rō whare: mataī (mō ngā papa pakitara), tawa (kahokaho ringa), rewarewa (paparanga ararewa), kawaka tauhou (ngā tuanui), Eucalyptus pilularis (mō ētahi papa).
Ki runga
Nō wai te whenua e noho nei a Te Papa?
Nō te Museum of New Zealand Te Papa Tongarewa te whenua e tū ana tēnei whare. E 2.3019 heketea tōna whārahi.
He poraka rīhi anō a Te Papa mai i a Wellington Waterfront Ltd kei ngā taha i te nōta me te nō-īta o te whare nei. E 5,689 mita pūtoru tōna rahi. Kei tēnei rohe ko Te Ara a Tāne, ko te puihi ā-Iwi, me te puihi kei te wāpū o Taranaki St.
E rua atu anō ngā poraka ririki nei kei te pitonga o te whare nei (te kokonga o ngā tiriti o Cable me Barnett), he mea rīhi nā Te Kaunihera o Tumeke Pōneke. Koirā te pātiti kei kō mai o te whakawhitinga tiriti, me tētahi wāhanga ririki o te pāka motokā/pahi.
Ki runga
Te tiaki i te rū whenua
Kei runga whenua tāmata a Te Papa, nā reira e tika ana kia tiakina i te rū whenua.
Kia ū ai te tūranga, e 50,000 ngā paopaotanga ki ētahi maihea 30 tana te taumaha; i rarua ai ngā tāngata noho pātata mai. I hangaia ētahi ngongo i te rapa me te matā kia āhei te whare ki te oreore i te rū – ki te kotahi mita ahakoa te aronga.
I roto i te rū nui rawa, ko Te Papa tētahi tino whare hei whakarurutanga i Te Whanganui-a-Tara.
- I roto i te kotahi ki te 250-tau rū whenua, kāore te whare e whara.
- I roto i te kotahi ki te 500-tau rū whenua, ka whakapaingia te whare.
- I roto i te kotahi ki te 2000-tau rū whenua (‘te mea nui’) ka noho pai ngā tāngata me ngā kohinga i roto i Te Papa, engari me tūraki pea te whare.
Ki runga
Te waihanga me te tohu
I riro i a Jasmax Architects he whakataetae ā-taiao hei hoahoa i a Te Papa. Ko te kaihoahoa matua ko Ivan Mercep. Ko tana mahi he hanga i tētahi whare e whakaata ana i te hītori me te tuakiri tipu o Aotearoa.
Kanohi Māori
Anga atu ai te kanohi raki o Te Papa ki te whanga. Awhi ai ōna pari pakitara i te ao tūturu – ko te moana, ko ngā hiwi, me te rangi. Kei konei e noho ana Te Marae, i tapaia ko te Rongomaraeroa. Whakatau ai Te Marae i ngā manuhiri nō Aotearoa huri noa i te ao, ā, ka aratakina rātou ki ngā wāhi whakaaturanga Māori.
Ētahi atu kōrero mō Te Marae.
Kanohi Pākehā
Mihi atu ai te kanohi tonga o Te Papa me ōna papa kano maha ki te tāone. Ko ngā whakaaturanga o rō whare i ahu mai i te whakaaro Pākehā. He tauira ōna takiwā mō te nohanga a te Pākehā i te whenua.
Te wāhi i waenganui
Wehea ai, ā, honoa ai e tētahi pū matakahi te kanohi raki me te kanohi tonga – tūturu me te tāone, Māori me te Pākehā. I konei tirohia ai e te whakaaturanga Signs of a Nation | Ngā Tohu Kotahitanga te Tiriti o Waitangi – te puka whakapūmau o te motu. Kei konei anō te Community Gallery, e whakanoho ana i ngā whakaaturanga o hapori kē i Aotearoa.
Ētahi atu kōrero mō Signs of a Nation | Ngā Tohu Kotahitanga.
Ētahi atu kōrero mō te Community Gallery.
Ki runga
Te Marae – Rongomaraeroa
Kitea ai i Te Marae, Rongomaraeroa, te āhua tikanga rua o Te Papa me tōna aronga mai ki ngā tikanga me ngā uaratanga Māori. He marae tika tonu – he wāhi hui, kōrero, matapaki, tautohe, me te whakanui mō te katoa o te motu. He wāhi anō hei pōhiri i te ora, hei poroaki i ngā mate.
He wāhi ahurei Te Marae, i te mea ka rerekē te kawa e ai ki te iwi kei runga i te pae. Ia rua tau, mahi ai he iwi kē me Te Papa ki te whakatū i tētahi whakaaturanga. Noho ai ngā kaumātua o taua iwi ki te Whare Taonga mō taua wā. Nā rātou te kawa i whakatakoto mō Te Marae.
Ētahi atu kōrero mō tō mātou Kaupapa Whakaaturanga ā-Iwi.
Ki runga
Ngā waharoa
Ki a Te Papa he tino tikanga tō te waharoa. E rua ngā waharoa kei te whakaaturia – he mea o nāianei kei Te Marae me tētahi o neherā kei te Wellington Foyer. He waharoa tonu te katoa o te whare taonga – he waharoa ki te ao tūturu me ngā tikanga tuku iho o Aotearoa.
Te waharoa kei Te Marae, Papa 4
Ko te waharoa kei Te Marae te wāhi e whanga ai ngā manuhiri kia pōhiritia e te tangata whenua. He tohu te waharoa o te whakawhanaungatanga – te tūtakitanga o ngā tikanga.
He whakamaharatanga tō mātou waharoa ki ngā iwi kua tau ki Aotearoa:
- ki a Kupe te tipuna nui me ngā iwi kaumoana i whai mai i a ia i Te Moana-nui-a-Kiwa
- ki a Abel Tasman, James Cook, me ērā atu kaumoana Pākehā
- ki ētahi atu iwi i tae muri rawa mai.
Te waharoa o Te Marae, te tirohanga atu ki Te Whanganui-a-Tara, 1997, ko ngā poutipua me te matapihi kōata whaikano nā Luke Matthews rāua ko Oransay Smith
Te waharoa o Te Marae, te tirohanga atu ki Te Papa, 1997, ko ngā poutipua me te matapihi kōata whaikano nā Luke Matthews rāua ko Oransay Smith
Te waharoa kei te Wellington Foyer, Papa 2
He waharoa taketake kei te whakaaturia i te Wellington Foyer. He mea hanga i te tau 1906 mō te Colonial Museum, te tipuna o Te Papa.
Te waharoa, 1906, nā Neke Kapua rātou ko āna tama, a Tene rāua ko Eremiha i whakairo (Ngāti Tarāwhai)
Ki runga
Ngā kōhatu kei te tomokanga
Ko ngā kōhatu kei te tomokanga matua o Te Papa he tohu o tō mātou kaingākau ki Aotearoa te whenua me te iwi. He tohu mō:
- Papatūānuku – te kōhatu o waenganui
- te Tangata Whenua (Māori, iwi tūturu o Aotearoa) – te kōhatu pātata ki Cable Street
- te Tangata Tiriti (nā Te Tiriti o Waitangi i tuku tika mai ki Aotearoa) – te kōhatu pātata ki te tomokanga.
Ko ngā kōhatu tuatahi e rua he kōkawa tahepuia i pahū ake i Taranaki 75,000 tau ki muri. I puta mai rāua i te rahā, nā reira anō i moremore i porowhita ngā kōhatu. Ko te horo puia he waipuke poharu, hukarere, me te haupapa e rere iho ana i te puia.
Ko te kōhatu tokapata he momo karamea, he toka ngiha (he mea rewa i te tīmatanga). E 350 miriona tau pea te tawhito i puta ake i te awa o Oparara ki te raki o Karamea. He totoka he pūmau tēnei mea te tokapata. He tohu ōna kano rerekē o te rerenga kētanga o te Tangata Tiriti kei Aotearoa.
Ki runga
Te paoro kei te tomokanga
Ko te paoro nui kei roto i te tomokanga tōna ingoa ko te Sponsorship Recognition Stone. He mihi ki ngā kaitautoko tūturu o Te Papa.
Ko te kōhatu:
- 1.4 piriona tau tōna pakeke – te mea pakeke rawa kei Te Papa
- i hangaia i te gabbro (he momo ōnewa matanui, tioata hoki, ko tōna ingoa ake ko te Swedish Ebony Granite) nō Transvaal i te Tonga o Āwherika
- noho ai ki runga i te kōhatu Indian Hassan Green Granite
- 0.79 tana tōna taumaha
- 82 mitarau te inenga o tōna whitianga
- i tāraia e te kamupene Kusser Granite i Tiamani.
Ko te pēhanga pāpaku o te wai mai i te kura 500 rita kei te huri i te paoro. E 0.2 mitamano noa iho te rerenga wai kei waenganui i te paoro me te pūtake. He pū hiko kei te whiu i te wai kia neke ai te paoro, ki te kore he tangata hei pana atu.
Kia noho mā ai, ka utaina te wai ki te matū wai-kaukau i ia wiki, me te whakahou hoki i te wai.
Te ahopae me te ahopou o Te Papa
Mā te whakamahi i te Garmin GPSMAP 60CSx i tangohia e mātou ēnei kōrero mō te ahopou me te ahopae.
- Ki te raki – te pūwhara
41 17.381 T, 174 46.967 R (+ 4, - 4 mita rānei te tika)
- Ki te tonga – te tomokanga matua
41 17.424 T, 174 46.855 R (+ 12, -12 mita rānei te tika)
- Ki waenganui – te tuanui tata ki te uho
41 17.429 T, 174 46.930 R (+ 6, - 6 mita rānei te tika)
Ngā mahere me ngā urunga ki tēnei whare
Ki runga


text:
I aku la o Mailehaiwale ia Laieikawai, “Ina paha aole makou i hoolaaia e ko kakou mau makua, ina ua lawe wau ia Hauailiki i kane na’u.”
I aku o Laieikawai, “Ua makemake no hoi wau, ina hoi aole wau i hoolaaia e ko’u kupunawahine, nolaila, he mea ole ko’u makemake.”
“O kaua pu,” wahi a Mailehaiwale.
A pau ko Hauailiki mau minute hookahakaha, lele aku la ua o Hauailiki me kona papa heenalu i ke kai, a au aku la a kulana nalu.
Ia Hauailiki ma kulana nalu, kahea mai la kekahi kaikamahine kamaaina, “Pae hoi kakou.”
“Hee aku paha,” wahi a Hauailiki, no ka mea, aole ona makemake, e hee pu oia me ka lehulehu ma ka nalu hookahi, makemake no oia e hookaokoa ia ia oia wale no ma ka nulu okoa, i kumu e ike mai ai o Laieikawai no kona akamai i ka heenalu, malia o makemake ia mai oia; aole ka!
A hala aku la na kamaaina, ohu mai la he wahi nalu opuu, ia manawa ka Hauailiki hee ana i kona nalu. Ia Hauailiki e hee la i ka nalu, uwa ka pihe a na kamaaina, a me na kaikuahine o Aiwohikupua: Heaha la ia ia Laieikawai?
A no ka lohe ana aku o Hauailiki i keia pihe uwa, alaila, manao iho ia ua huipu me Laieikawai i keia leo uwa, aole ka! hoomau aku la oia i ka heenalu a hala elima nalu, oia mau no. Aole nae i loaa ka heahea ia mai, nolaila, hoomaka mai la ia Hauailiki ke kaumaha, me ka hooiaio iki i kela olelo a Aiwohikupua no ka “paakiki o Laieikawai.”
MOKUNA XIV
A ike maopopo ae la o Hauailiki, aole i komo iloko o Laieikawai ka makemake ia Hauailiki ma ia mea, hoopau ae la oia i ka heenalu ma ka papa; manao ae la oia e kaha.
Haalele iho la oia i kona papa, a au aku la i kulana heenalu. Ia ia e au ana, olelo ae la o Laieikawai i kona mau hoa, “E! pupule o Hauailiki.”
I aku la kona mau hoa, “Malia paha e kaha nalu ana.”
Ia Hauailiki ma kulana nalu, i ka nalu i ea mai ai a kakala ma kona kua, ia manawa kaha mai la oia i ka nalu, pii ke kai me he niho puaa la ma o a ma o o kona a i. Ia manawa, uwa ka pihe o uka, akahi no a loaa mai ia Laieikawai ka akaaka, a he mea malihini no hoi ia i kona maka a me kona mea e ae.
A ike aku la o Hauailiki i ko Laieikawai akaaka ana iho, manao iho la oia, ua komo ka makemake i Laieikawai ma keia hana a Hauailiki, alaila, hoomau aku la oia ma ke kaha nalu, a hala elima nalu, aole i loaa ka hea mai a Laieikawai ia ia nei.
Nolaila, he mea kaumaha loa ia ia Hauailiki, ka maliu ole mai o Laieikawai ia ia nei, a he mea hilahila nui loa hoi nona, no ka mea, ua olelo kaena mua kela ia Aiwohikupua, e like me ka kakou ike ana ma na Mokuna mamua ae.
A no keia mea, lana malie iho la oia ma kulana nalu, ia ia e lana malie ana, ua kokoke mai ko Laieikawai ma manawa hoi i Paliuli. Ia manawa, peahi mai la o Laieikawai ia Hauailiki.
A ike aku la o Hauailiki i ka peahi ana mai, alaila, ua hoomohalaia kona naau kanalua. I iho la o Hauailiki oia wale no, “Aole no ka hoi oe e kala i makemake ai, hoolohi wale iho no.”


text: 1Iai Bwaritaio tabemwaang ma taani koroboki ake a roko mai Ierutarem, ao a bootaki ma Iesu. 2A nooriia tabemwaang i buakoia ana reirei Iesu bwa a amwarake ma baiia aika a aki itiaki, bwa a tuai n teboki n ai aron are a tataneiai iai Bwaritaio- 3bwa a aki konaa n amwarake Bwaritaio ma I-Iutaia ni kabaneia ngkana a aki teboki moa baiia n ai aron aia taeka n reirei aia bakatibu; 4ao a aki kana naba te amwarake teuana ae e karekeaki n te mwaakete ngkana a tuai ni kaitiakia moa n ai aron taekana n aia taeka n reirei aia bakatibu. Ao a bati riki tuua ake a anganaki bwa a na tauu, n aron te teboteboki mwangko ma bwaata ma boora aika a karaoaki mani bititaom, ma nne ni wene. 5Ao Bwaritaio ma taani koroboki a titirakina Iesu ni kaangai, A aera am reirei ngkai a aki tou mwiin aia taeka n reirei ara bakatibu, bwa a amwarake ma baiia aika a tuai ni kaitiakaki? 6E kaekaia Iesu ao E taku, E eti ana taeka Itaia ngke e taetae ni buraabeti i bukimi ngkami aika taani mwaamwanaa-te-aba, ngke e kaangai, E taku te Atua, A karineai aomata aikai n aia taeka, ma a raroa nako nanoia mai irou; 7akea nanon aia taromauri ibukina bwa a reirei taekan tuua ake a karaoi aomata bwa aongkoa ana tua te Atua! 8Kam rawa nakon ana tua te Atua, ao kam ongeaaba nakon aia taeka n reirei aomata. 9Ao E a manga taku nakoia, Kam rabakau aromi ni kaaki taekan ana tua te Atua, bwa kam aonga ni kaawakin aia taeka n reirei ami bakatibu. 10Bwa e taku Mote, Karinea tamam ma tinam; ao e a manga taku naba, Ane e tabeki taeka aika a buaakaka ibukin tamana ke tinana, ao ke e mate. 11Ma kam taku, Ngkana e kaangai te aomata nakon tamana ke tinana, Te bwai are ko na karekea mai irou bwa am bwai boni Koreban, ae nanona, Ae e anganaki te Atua, 12ao kam kataua bwa e na aki manga karaoa te bwai teuana rimwi ibukin tamana ke tinana. 13Ao aei te katei are e a kaakeaaki iai ana taeka te Atua ibukin ami taeka n reirei nakoia aomata. Ao a mwaiti riki bwaai aika ai aron aei ae kam karaoi. 14E a manga weteia aomata nakoina, ao E taku nakoia, Kam na bane n ongoraa irou, ao kam na ataa nanon te bwai ae N na taekinna. 15Akea te bwai ae e rin nako nanon te aomata mai tinanikuna ae e na konaa ni kamwaraaea te aomata anne; ma bwaai aika a oti nako mai iroun te aomata, boni ngaai aika a kamwaraaea. 17Ngke E kiitaniia aomata ao E rin n te auti, ao ana reirei a tuangnga bwa E na kaota nakoia nanon te taetae ni kabootau arei. 18Ao E taku nakoia, Ao ngkami, kam aki ataa naba nanona? Kam aki ataia bwa te bwai ae e rin nako nanon te aomata mai tinanikuna e aki konaa ni kamwaraaea, 19bwa te bwai anne, e rin nako nanoni birotona, ma e aki rin nako i nanona, ao e oti nako ni kawaina. E atonga aei Iesu ni kaotia bwa a konaa ni kanaki amwarake nako.7 20Ao E taku, Te bwai ae e oti nako mai iroun te aomata, boni ngaia ae e kamwaraaea te aomata. 21Bwa a oti nako mai nanon te aomata ao man ana iango, naano aika a buaakaka, ake a kairia bwa e na karaoi baika a buaakaka: bwa e na wene ni bure ma aika akea buia, e na kimoa, ao e na tiritiri; e na wene ni bure ma aika iai buia, 22ao e na mataai ni kani bwaibwai, ao e na karaoi nako baika a buaakaka; e na bwaina te kewe, ma te maiu ae e aki kani kaetaki, ma te bakantang, ma te taekin taeka ake e na kabuaakakaaki iai te aomata, ma te kainikatonga; ao e na karaoi baika e na atongaki iai bwa e baba. 23Baikai ni kabane a a nako mai nanon te aomata, ao a kamwaraaea. 24E kiitana te tabo arei Iesu, ao E nako n te tabo ae e kaani ma te kaawa ae Tuuro E rin i nanon te auti teuana, ao E aki tangira temanna bwa e na ataia ae E mena ikekei; ma E aki konaa n ae E na raba. 25Ao te aine temanna ae iai natina te teinaine ae e taniaki iroun te taamnei ae e kamwaraa, e ongo taekan Iesu ao e nako ni kawaria ngkekei naba, ao e bwaka i rarikini waena. 26Te I-Erene neierei ae e bungiaki n te tabo ae Turoboinikia. E butiia Iesu bwa E na kanakoa te taimonio mai iroun natina are te teinaine. 27Ma E taku Iesu nakoina, Ti na kaamwarakeia moa ataei, bwa e aki riai bwa ti na anai kanaia ataei n tewenakoa nakoia kamea. 28E taku neierei nakoina, Eng, te Uea; ma kamea ake a mena i aan te taibora, a kang taamruruni kanaia ataei! 29Ao E taku Iesu nakoina, I bukin am kaeka anne, ao ko na nako n okira mwengam, ao ko na noora natim bwa akea te taimonio irouna. 30Ao neierei, e okira mwengana, ao e noora natina bwa e wene i aon te nne ni wene, ao akea te taimonio irouna bwa e a tia n nako. 31Ao Iesu E kiitan taabo ake i rarikin Tuuro, ao E toua kawain te kaawa are Titon, ao E ri nuukan Tekabori nako namani Kariraia. 32Iai aomata tabemwaang ake a kaira nakon Iesu te aomata ae e bono taningana ao e babanga taetae. A butiia Iesu bwa E na katokaa baina i aona. 33Ao Iesu, E airi ma ngaia ni kaokoroia mai irouia aomata, ao E karin tabonibaina i nanon taningan teuarei; ao e baware ao E riiga newen teuarei. 34E tara rake ngkanne nako karawa, ao E ike rake ni kamaanna teutana, ao E taku nakon teuarei, Ebata, ae nanona, Uki. 35N te tai naba arei, ao te aomata arei e a konaa n ongo ao aakea te baere e tuutuuka etin ana taetae, ao e a konaa te taetae raoi. 36Ao Iesu, E tuangiia aomata bwa a na aki tuanga temanna taekan te baei; ao ngke E kabatiai ana taeka nakoia bwa a na aki tuangiia aomata, ao a kabatiaa riki tataekinana. 37Ao aomata ake a ongo, a rangi ni miimii. A taku, A nako raoi bwaai ni kabane ake E karaoi: bwa E karaoiia aika a bono taningaia bwa a na ongo, ao aika a bae neweia bwa a na taetae.


text:
Kua whakaemitia mai ki konei he kohikohinga niupepa i t?ngia m? ng? kaip?nui M?ori o ng? tau 1842-1932. E taea te p?nui niupepa m? te rapu kupu, i te r?rangi taitara, me te r?rangi w?taka hoki. He mea i whakat?ria e te kaupapa New Zealand Digital Library, i te Tari Rorohiko, o te Whare W?nanga o Waikato.
Kei raro nei he kupu whakam?rama e p? ana ki te kohikohinga nei.
Ka nui te mihi ki ng?
r?p? tautoko i te kaupapa nei. N? t? r?tou tautoko kua
kore he utu, m? koutou, m? te titiro ki ng? niupepa nei. Ko te T?huhu o te M?tauranga
t?r?, me ?tehi whare pukapuka e noho mai nei ki ng? whare
w?nanga o te motu. Tirohia ng? r?p? tautoko.
He nui ake i te 17,700 wh?rangi, mai i te 34 niupepa kei te kohikohinga nei. He mea hanga i te "Niupepa 1842-1933", te kohinga kua whakaemihia e te Alexander Turnbull Library ki runga i te kiriata mororiki. E 70% kei te reo M?ori, 27% kei ng? reo e rua, ?, kua ?hua 3% kei te reo P?keh?. E toru ng? kaupapa matua o ng? niupepa nei: he h?painga k?wanatanga; he p?nui r?nei n? ng? iwi M?ori; he kupu whakapono r?nei n? ng? h?hi.
E wh? ng? w?hanga nui o te kohikohinga niupepa M?ori:
M? ?tehi atu k?rero p?nuitia te pukapuka Rere Atu Taku Manu! Discovering History, Language & Politics in the M?ori Language Newspapers. N? Jennifer Curnow, r?tou ko Ngapare Hopa, ko Jane McRae. Auckland University Press (2002).
Ar? an? hoki ng? tautoko i tukua mai e ng? whare pukapuka o ng? whare w?nanga:
Kei runga te kohinga "Niupepa 1842-1933" i te kiriata m?kito 35mm me te kiriata mororiki. Ka taea te tono atu ki te whare pukapuka o t? rohe, ka taea r?nei te hoko, mai i te Alexander Turnbull Library.
N? te New Zealand Micrographic Services Ltd. i whakawhiti ng? whakaahua, mai i te kiriata m?kito ki te whakatakotoranga TIFF.
N? Gail Dallimore ng? kupu whakataki.
N? t?tehi r?pu rangahau i te Tari M?ori o te Whare W?nanga o T?maki i whakarite ng? r?popototanga reo P?keh?.


text:
He Rauemi Ipurangi mō ngā Toronga Kura e Arahina ana e te Kura
Kua whakaritea tēnei rauemi mā ngā kaiako e whakamahi ina pīrangi rātou ki te ārahi i ngā toronga o ā rātou akomanga ki Te Papa. Ka whakakotahi te rauemi nei i Te Marautanga o Aotearoa me te wheako o Te Papa, ā, he pai mā ngā akonga o ngā tau e 1-13, me ngā taumata paetae 1-8.
Kei ia taonga kua kōwhiria mō enei rauemi ōna ake mōhiohio tautoko, pēnei i:
- ngā hononga marautanga
- ngā kaupapa matapaki pea
- ngā hononga ki ētahi atu mōhiotanga
- ngā whakaaro puaki mō ngā kaupapa ka tautokona e ngā taonga nei
- ngā whakaaro puaki mō te wā me pau pea ki ia taonga
- ngā mōhiotanga whakamārama
- ngā mōhiotanga e pā ana ki ērā atu taonga whai pānga i Te Papa.
Ka taea tēnei rauemi te tā. Ko tō mātou whakaaro, me tā i te mapi me ngā mōhiotanga mō ngā taonga ka pīrangi koe kia whai wāhi ki tō toronga, ā, ka mauria tahitia mai i tō taenga mai ki Te Papa.
Ka tūtohu mātou me tono e koe tō toronga māu anō e ārahi. Mā tēnei e whakarite kia āhei atu koe ki ngā taonga e pīrangitia ana ā te wā i whakaritea e koe.
Booking
All self-guided visits must be booked. Booking your visit helps us give you better service and enables us to provide you with more information about Te Papa.
Book your self-guided visit now.


text:
Hāmoa ki te Uru
Ko Hāmoa he whenua i te Moana-nui-a-Kiwa.[1] He Porinīhia nga tangata. Ko te reo Hāmoa (reo Hamoa gagana Samoa) te reo o nga tangata whenua. I te tau 2009, e 179,000 nga tangata e noho i roto o te whenua katoa.[2] He tekau nga motu, ko Savai'i me Upolu nga motu nui. Ko Apia te tāone nui, e tu i Upolu, anō, te papa rererangi nui ko Fale'olo International Airport.
I te tau 1962, na tutahi ai Hāmoa mai Aotearoa.
He tino nui nga tangata Hāmoa e noho i nāianei ki waho o ratou motu. I te tau 2001, he 115,000 i roto o Aotearoa, [3] me he nui hoki ngā Hāmoa ki Hononga-o-Amerika, Hawai'i me Ahitereiria.
Ko Silisili te maunga teitei rawa o Hāmoa, e tu ki te motu o Savai'i. E 1,858 mita te teitei.
Rārangi kōrero
Ngā wā ō mua[edit | edit source]
Kāore e tino mōhiotia te wā i tae atu ai ngā tāngata Porinīhia ki Hāmoa. Engari, ki nga whakatewhatewha o nga kaipūtaiao Pakeha i Hāmoa, he whakapono ratou, na tatūngia nga tangata i nga motu, mai ano 3,000 tau.[4] Ko Te Rangi Hīroa tētahi kaituhi na haere i Hāmoa mo tona mahi me ka tuhituhi e ia te pukapuka Samoa Material Culture.[5] Anō, ko Robert Louis Stevenson tētahi kaituhi na noho i Hāmoa ma tōna whānau ki te kāinga o Vailima. Ko te wā o tana matenga ki Hāmoa ko te tau 1894 me he nehua ia ki te maunga o Vaea ki Upolu.
Ngā motu[edit | edit source]
He 10 ngā motu o Hāmoa, ngā ahi tipua katoa. E whā ngā motu e tu ai nga kāinga, ko Upolu, Savai'i, Manono me Apolima. Kāore e tu ngā kāinga ki motu iti'iti, ko Nu'utele, Nu'ulua, Namua, Fanuatapu, Nu'ulopa me Nu'usafe'e.
Ko Savai'i te motu nui rawa atu i te whenua katoa.[6] E ai ki te whakataukī o reira, ko Savai'i 'te wairua o Hāmoa'. 43,103 (2006) ngā tāngata e noho ana i reira. Ehara i te tino nui ngā tāone i Savai'i; he kāinga rīriki noa iho te nuinga. Kei Upolu, he motu anō, ngā tāone nunui. E rua herenga kaipuke i Savai'i, ko Salelologa te tāone nui o te motu me Asau tētehi.
I Savai'i hoki ngētehi wāhi nō nehe noa atu: koia hoki te puke o Pulemele'i, ngā pehu wai tai o Taga (ko Alofa'aga tētahi ingoa), me te Tapuae o Moso. E rua tekau maero atu a Falealupo i te Rārangi Huringa Wā o te Ao, ā, koia te kāinga hauāuru rawa atu i Hāmoa. Kei roto i ngā pukapuka o Pākehā, i ngā tau tīmata o tērā atu rautau, i ngētehi wā i karangahia rā te motu ko Pola. Ko Matavanu he maunga ahi tipua anō hoki i runga i a Savai'i, i hū i nga tau 1905 - 1911, ā, ka puta mai te rangitoto, ka rere iho i te tihi o te maunga.
E tu ngā wāpu ki Mulifanua i Upolu me Salelologa ki Savai'i mo ngā waka tere ki waenganui o Savai'i me Upolu.
Takiwā tōrangapū[edit | edit source]
He 11 nga takiwā tōrangapū o Hāmoa; he 6 ki Savai'i me 5 ki Upolu me nga motu iti ētahi atu. Nga takiwā tōrangapū e 6 kei te raki o Savai'i ko Fa'asaleleaga, Gaga'emauga, Gaga'ifomauga, Palauli, Satupa'itea me Vaisigano. Nga takiwā tōrangapū e 5 kei te raki o Upolu ko A'ana, Aiga i le Tai, Atua, Tuamasaga me Va'a o Fonoti. Te takiwā o Aiga i le Tai tae ana nga motu o Manono, Apolima me Nu'ulopa.
E rua nga papakainga no Savai'i e tu i Upolu, ko Samalae'ulu me Le'ava'a. Nga papakainga e rua ēnei kua whakamōtī i te hūnga o te ahi tipua, te maunga Matavanu ki Savai'i.
Reo Hāmoa[edit | edit source]
Ko te reo Hāmoa nō te reo whānau o ngā iwi o Porinīhia, arā he reo ka ahu mai nō te Moana-nui-a-Kiwa, me te aha, e ōrite ana te reo Hāmoa ki te reo o Māori, o Tonga, ā, o ngā moutere Porinīhia anō hoki. Ko te mihinare George Pratt (1817-1894) ka tuhituhi te tikinare mataati o Hāmoa i te tau 1862.[7] E 40 tau i noho ai Pratt ki Savai'i.
Whakaahua[edit | edit source]
Tohutoro[edit | edit source]
- ↑ Samoa Territorial Constituencies Act 1963. Pacific Islands Legal Information Institute. He mea kite i te 6 January, 2009.
- ↑ Population and Housing Census Report 2006. Samoa Bureau of Statistics (July 2008). He mea kite i te 6 January, 2009.
- ↑ http://search.stats.govt.nz/nav/ct1/population/0
- ↑ [1]New Information for the Ferry Berth Site, Mulifanua, Western Samoa by Roger C. Green & Helen M. Leach, Journal of the Polynesian Society, Vol. 98, No. 3, 1989. Retrieved 6 Hanuere, 2009
- ↑ Samoan Material Culture. NZ Electronic Text Centre, Victoria University of Wellington, NZ (1930). He mea kite i te 6 Hanuere, 2009.
- ↑ Hart, S.R., Koppers, A. A.; Russell, J. A.; Staudigel, H. (2006). New 40Ar/39Ar Ages for Savai'i Island Reinstate Samoa as a Hotspot Trail with a Linear Age Progression. The Smithsonian/NASA Astrophysics Data System. He mea kite i te 6 Hanuere, 2009.
- ↑ Pratt, George. A Grammar and Dictionary of the Samoan Language, with English and Samoan vocabulary. NZ Electronic Text Centre, Victoria University of Wellington, NZ Licence CC-BY-SA 3.0. He mea kite i te 7 Hanuere, 2009.
- ↑ Glottal stop is represented as 'q' in reconstructed Proto-Polynesian words.
- ↑ Archaic: the usual word in today's Tahitian is 'piti'.
Tapatoru o Porinīhia: Aotearoa • Austral Islands • Rapa Nui • Gambier Islands • Hāmoa • Hawaii • Kuki Airani • Loyalty Islands • Kāhui o ‘Enata • Pitcairn Islands • Rangitahua • Tahiti • Tokelau • Tonga • Tuamotu • Tuvalu • Wallis and Futuna Islands
Moutere taratahi: Anuta •Apolima • Emae • Kapingamarangi • Manono • Mele • Nuguria • Nukumanu • Nukuoro • Ontong Java • Pileni • Rennell • Savai'i • Sikaiana • Takuu • Tikopia


text:
Tonga
Ko Tongá pe ko e 'Pule'anga Fakatu'i 'O Tongá' ko ha 'otu motu 'oku tu'u 'i he Moana Pasifiki Tonga 'a ia 'oku kātoi ai ha motu 'e 176 vahevahe 'ʻi ha konga tahi ko hono 'ēlia ko e kilomita tapafā 'e 700,000 'i he Moana Pasifiki Tonga. Ko e motu fakakātoa 'e 52 'oku lolotonga nofo'i.
'Oku 'iloa 'a Tonga ko e ʻOtu Motu Angaʻofa koeʻuhi ko e anga'ofa 'a e kakai Tonga ki he kaivai Pilitānia ko Kapiteni Semisi Kuki lolotonga 'ene 'a'ahi ki Tongá ni, kā 'i he lau ʻa Tokiukamea (William Mariner), naʻe feinga e kau houʻeiki ke fakapoongi ʻa Kuki ka naʻe ʻikai ke nau lototaha ki ha fokotuʻutuʻu.
'Oku toe 'iloa 'a Tongá ni koe'uhi ko e fonua pē ia he Pasifiki kuo te'eki ai ke hoko ko ha kolonia ki ha toe fonua kehe.
Hisitōlia
'Oku pehē na'e 'i ai falukunga kakai lea faka-ʻOsitolinisia 'oku nau kau ki he 'Lapita Cultural Complex' naʻa nau a'u 'o nofo'i 'a Tongá ni fakafuofua ki he 1500-1000 KM. 'Oku kei hoko hono fakatotolo'i 'a e ta'u totonu na'e fuofua nofo'i ai 'a Tongá ni. 'Oku 'ikai ke fu'u lahi 'a e 'ilo ki he anga 'o e nofo 'o e kakai Tonga 'i 'ono'ahó koe'uhi ko e 'ikai 'i ai ha fa'ahinga founga tohi 'a e kakai Tongá ke lekooti ai e hisitōlia 'a e fonua. Ko e lahi taha 'o e me'a 'oku tau 'ilo he taimí ni ko e ngaahi talanoa tukufakaholo pē ia na'e lava ke tau fanongo 'o 'ilo ai e hisitōlia 'o e fonua. Ko e fuofua fetaulaki 'a e kakai Tongá mo e kakai papālangi na'e hoko ia 'i ha 'a'ahi mai 'a e vaka mei Tenima'ake ko e Eendracht 'i he ta'u 1616.
ʻI he aʻu ko ē ki he senituli 12, na'e 'iloa e Tu'i Tonga he loto Pasifiki- mei Niuē, Haʻamoa, vahe hahake ʻo Fisi, Lotuma, ʻUvea mo Futuna, Niu Kaletōnia ki Tikopia; ʻo talanoa ai e kau fakatotolo 'e ni'ihi ki ha 'Emipaea Tonga. 'I he teautaʻu 15 ki he 17, na'e lahi hake ai e ngaahi tau fakalotofonua 'i he fonua. Ko e vaha'a taimi 'eni na'e lahi ai e 'a'ahi 'a e kau papālangi ʻo kamata meí he ongo folau mei Holani ko William Schouten mo Jacob Le Maire (naʻá na 'a'ahi ki Niuatoputapu) he 1616, Abel Jaszoon Tasman 'i he 1643 (na'á ne 'a'ahi ki Tongatapu mo Haʻapai). Na'e toki hoko ki ai ha kau kaivai 'iloa mei ʻEulope 'o hangē ko Kapiteni Semisi Kuki (tautahi ʻa Pilitānia) he ta'u 1773, 1774 mo e 1777; Alessandro Malaspina (tautahi 'a Sepeni) he ta'u 1793; fuofua ha'u 'a e kakai fakamafola lotu mei Lonitoni he ta'u 1797, pea mo e tangata fakamafola lotu mei he Siasi Metotisi Faka-Uēsiliana ko Rev. Walter Lawry ʻi he taʻu 1822.
ʻI he taʻu 1845 na'e hanga 'e he tangata loto feinga mo tufunga lea ko Tāufa'āhau 'o fakataha'i 'a Tonga ki ha pule'anga 'e taha. Na'e 'uluaki fakanofo ia ki he huafa 'o e Tuʻi Kanokupolú ka na'e papitaiso ia 'i he hingoa ko e Jiaoji(George) 'i he ta'u 1831. 'I he ta'u 1875, 'i he tokoni ʻo Misi Peka, na'á ne fakahā'i 'a Tonga ko e pule'anga fakatu'i, fakatau'atāina'i e kau hopoate, tauhi fakatoputapu e lao pea mo hono fakangatangata e mafai 'a e kau hou'eiki.
Na'e hoko a Tongá ni ko ha Pule'anga Malu'i 'o Pilitānia 'i ha Talite ke lelei ange 'a e vā 'o e ongo fonua 'i he 'aho 18 'o Mē, 1900, koe'uhi ko e feinga 'e he kau papālangi 'o e kuonga ko ia ke 'auhi 'a e tu'i hono ua 'o e fonua. Na'e hoko 'a Tonga ko e fonua taha pē 'i he Pasifiki kuo te'eki ai ke li'aki hono Pule'anga Fakatu'i. 'Oku hokohoko ta'emotu 'a e laine 'o e ngaahi tu'i 'o Tonga mei ha fāmili pē 'e taha. 'I he 1918, na'e mafola ai ha mahaki tō ko e kalasi pē 'e taha ʻo e fulū, pea iku 'o mole ai e mo'ui 'a e toko 1,800 'a ia ko e 8% 'o e kakai 'i he taimi ko ia.
Na'e tuku e tu'unga 'o Tonga ko e pule'anga malu'i 'o Pilitānia 'i he ta'u 1970 makatu'unga mei he fokotu'utu'u 'a Kuini Sālote Tupou III kimu'a peá ne hala 'i he ta'u 1965. Na'e kau 'a Tonga ki he Kominiueli 'o e Ngaahi Fonua 'i he ta'u 1970.
Puleʻanga
Ko e tuʻi (Siaosi Tupou V) mo ʻene fakataha tokoni mo e kapineti mo e falealea mo e ngaahi maau tauʻatāina. Naʻe kamata mei he konisitūtone ʻo 1875.
Kakai ʻo e fonua
ʻOku ʻi ai ha kakai ʻe taha kilu tupu.
- Tokolahi ʻo e kakai ʻi 30 Nōvema 1996: 97784
- Tokolahi ʻo e kakai ʻi 30 Nōvema 2006: 101991 (+0.4% he taʻu); tangata ʻe 51772, fafine ʻe 50219
http://tonga-broadcasting.com/index.php?option=com_content&task=view&id=845&Itemid=1
Siokālafi
'Oku tu'u 'a e 'otu motu Tonga 'i he faha'i faka-tonga 'o Ha'amoa pea 'i he vahe ua 'e tolu 'a e lōloa mei Nu'u Sila ki Hauai'i. 'Oku vahevahe 'a e 'otu motu Tonga ki he vahe 'e fā ko: Tongatapu, Ha'apai, Vava'u pea mo e ongo Niua. 'Oku 'i Tongatapu 'a e kolomu'a ko Nuku'alofa. 'Oku fa'ahinga 'e ua 'a e 'ū motu 'i Tonga 'a ia ko e motu fa'u 'e he feo pea mo e motu fa'u he mo'ungaafi. Ko e motuʻa feituʻu ʻi māmani ʻi he longitute ʻe 173° aʻu ki he 177° hihifo pea mo e latitute ʻe 15° aʻu ki he 23° tonga. He taimí ni ʻoku tānaki ko e Ongo Teleki. Vakai ki he Siokālafi ʻo Tonga.


text:
Search Results
roa
-
1. (stative) be long, tall, slow.
Kaua anō rātou e heu i ō rātou māhunga, kaua ngā makawe e whakatupuria kia roa (PT Ehekiera 44:20). / They should not shave their heads, nor allow their hair to grow long.
2. (stative) be a long time, delayed.
Kua roa kē māua e whakatakoto mahere ana, e whiriwhiri ana mō āhea rā māua toro atu ai i a koe (HM 4/2009:4). / He and I had been planning and deciding for a long time when we would visit you.
3. (noun) long time, length, length of time.
Mahara noa a Tiopira kua mate ina hoki te roa e ngaro ana ki raro, mahue atu i a ia tana rāti (TP 10/1902:11). / Tiopira thought that it was dead due to the length of time it had been below, so he put down his harpoon.
(Te Pihinga Textbook (Ed. 2): 64;) See also kua roa kē [au] e ... ana


text:
He mo'olelo
Synopsis: A story about the origin of Päkäkä heiau.
ALOHA MAI käkou e nä makamaka heluhelu o Kauakükalahale, eia mai kahi mo'olelo e ho'onanea ai. He mo'olelo këia i pa'i 'ia ma kahi nüpepa kahiko. 'O ka mo'olelo këia no ke ki'i akua o ka heiau 'o Päkäkä. A penei ka mo'olelo.
Ma kahi e waiho nei ka pa Papa ma ka aoao Ewa o ke Alanui Papu, e ku ana ma ia wahi he Heiau a i kapa ia kona inoa "O Pakaka." He mau kaao no kekahi e pili ana me ka moolelo o keia heiau, a o kekahi o lakou, oia no ka lilo ana o kekahi Akua o keia heiau i kanaka kino maoli.
O ka moolelo i pili pu me keia heiau, ua pili pu no ia i na huakai holo moana o ke au kahiko. Haalele iho la o Olopana ia Waipio a holo moana aku la no na aina mamao i kukulu o Kahiki, a ma kekahi o na mokupuni o Kahiki, ua kukulu iho la o Olopana i home nona malaila. Ma keia wahi i noho ai oia a hiki i ka wa o kana kaikamahine o Mu-lei-ula e nahunahu hanau keiki ai. Ua loaa nae iaia ka pilikia, a ua hiki ole iaia e hanau maikai i ke keiki ana e nahunahu ana. Ia manawa o ka pilikia ua maalo ae la o Haumea (kekahi o na akua wahine o na lahui Polunesia) ma kahi kokoke i kahi e waiho ana o Mu-lei-ula iloko o ka ehaeha.
Ua hoopioo ia ka manao o ka ohana no ka pilikia e hekau ana iluna o ke alii wahine opio, a ua manao iho la no lakou e poino ana ke ola o ka alii wahine opio.
I ka ike ana o Haumea i ka pilikia o ke alii wahine, ua olelo aku la oia i na ohana o Mu-lei-ula. "Ma kona wahi i hele mai ai, aole he mea pilikia ka hanau keiki, ua hiki no e hoola ia ka makuahine ame kana keiki."
I ka lohe ana o na ohana ame Olopana i ka olelo a Haumea, ua noi aku la lakou iaia e hana mai oia i hoopau ia ka pilikia o ke alii wahine, a ua makemake no hoi lakou e uku aku ia Haumea.
Ua olelo mai la o Haumea. "O ka'u uku i makemake ai, oia no ke kumulaau punahele a ke alii wahine, nona na pua nani elua. He kumulaau hoi e loli mau ana kona mau lau, a e kani ana hoi ke oli o keia mau pua kamahao. He leo kiekie ko kekahi, a o keia kumulaau no ka uku ke hoopakele au i ke ola o ke alii wahine."
Ua ae oluolu aku la no ke kaikamahine alii, ame kona ohana e haawi i ke kumulaau ia Haumea i mea e pakele ai ke ola o Mu-lei-ula. O keia kumulaau nae, he kumulaau keia i makee nui ia e ke Kamaalii wahine.
Ua hoomaka iho la o Haumea e kia i ka pule no ka hoopakele ana i ke ola o ke alii wahine ame ke keiki hanau hou, a ua hoomaka io mai la no ka oluolu ame ka pii ae o ke ola maikai o ke alii wahine. A i ka ike ana o ke alii wahine Mu-lei-ula, e ano oluolu ae ana kona ola, a e pau ana kona pilikia, o kona wa no ia i au-a hou ai i ke kumulaau punahele ana. I ka ike ana o ke Akua wahine Haumea i keia uha'i o Mu-lei-ula i hana ai, ua hookau hou mai la oia i ka eha iluna o ke alii wahine, a hele loa aku la kona ola i ka nawaliwali.
E ho'ouna 'ia mai nä leka iä mäua,
'o ia ho'i 'o Laiana Wong a me Kekeha Solis
ma ka pahu leka uila ma lalo nei:
>> kwong@hawaii.edu
>> rsolis@hawaii.edu
a i 'ole ia, ma ke kelepona:
>> 956-2627 (Laiana)
>> 956-2624 (Kekeha)
BACK TO TOP
He mo'olelo
Synopsis: A story about the origin of Pākākā heiau.
Kupopou
ALOHA MAI kākou e nā makamaka heluhelu o Kauakūkalahale, eia mai kahi mo'olelo e ho'onanea ai. He mo'olelo kēia i pa'i 'ia ma kahi nūpepa kahiko. 'O ka mo'olelo kēia no ke ki'i akua o ka heiau 'o Pākākā. A penei ka mo'olelo.
Ma kahi e waiho nei ka pa Papa ma ka aoao Ewa o ke Alanui Papu, e ku ana ma ia wahi he Heiau a i kapa ia kona inoa "O Pakaka." He mau kaao no kekahi e pili ana me ka moolelo o keia heiau, a o kekahi o lakou, oia no ka lilo ana o kekahi Akua o keia heiau i kanaka kino maoli.
O ka moolelo i pili pu me keia heiau, ua pili pu no ia i na huakai holo moana o ke au kahiko. Haalele iho la o Olopana ia Waipio a holo moana aku la no na aina mamao i kukulu o Kahiki, a ma kekahi o na mokupuni o Kahiki, ua kukulu iho la o Olopana i home nona malaila. Ma keia wahi i noho ai oia a hiki i ka wa o kana kaikamahine o Mu-lei-ula e nahunahu hanau keiki ai. Ua loaa nae iaia ka pilikia, a ua hiki ole iaia e hanau maikai i ke keiki ana e nahunahu ana. Ia manawa o ka pilikia ua maalo ae la o Haumea (kekahi o na akua wahine o na lahui Polunesia) ma kahi kokoke i kahi e waiho ana o Mu-lei-ula iloko o ka ehaeha.
Ua hoopioo ia ka manao o ka ohana no ka pilikia e hekau ana iluna o ke alii wahine opio, a ua manao iho la no lakou e poino ana ke ola o ka alii wahine opio.
I ka ike ana o Haumea i ka pilikia o ke alii wahine, ua olelo aku la oia i na ohana o Mu-lei-ula. "Ma kona wahi i hele mai ai, aole he mea pilikia ka hanau keiki, ua hiki no e hoola ia ka makuahine ame kana keiki."
I ka lohe ana o na ohana ame Olopana i ka olelo a Haumea, ua noi aku la lakou iaia e hana mai oia i hoopau ia ka pilikia o ke alii wahine, a ua makemake no hoi lakou e uku aku ia Haumea.
Ua olelo mai la o Haumea. "O ka'u uku i makemake ai, oia no ke kumulaau punahele a ke alii wahine, nona na pua nani elua. He kumulaau hoi e loli mau ana kona mau lau, a e kani ana hoi ke oli o keia mau pua kamahao. He leo kiekie ko kekahi, a o keia kumulaau no ka uku ke hoopakele au i ke ola o ke alii wahine."
Ua ae oluolu aku la no ke kaikamahine alii, ame kona ohana e haawi i ke kumulaau ia Haumea i mea e pakele ai ke ola o Mu-lei-ula. O keia kumulaau nae, he kumulaau keia i makee nui ia e ke Kamaalii wahine.
Ua hoomaka iho la o Haumea e kia i ka pule no ka hoopakele ana i ke ola o ke alii wahine ame ke keiki hanau hou, a ua hoomaka io mai la no ka oluolu ame ka pii ae o ke ola maikai o ke alii wahine. A i ka ike ana o ke alii wahine Mu-lei-ula, e ano oluolu ae ana kona ola, a e pau ana kona pilikia, o kona wa no ia i au-a hou ai i ke kumulaau punahele ana. I ka ike ana o ke Akua wahine Haumea i keia uha'i o Mu-lei-ula i hana ai, ua hookau hou mai la oia i ka eha iluna o ke alii wahine, a hele loa aku la kona ola i ka nawaliwali.
E ho'ouna 'ia mai nā leka iā māua,
'o ia ho'i 'o Laiana Wong a me Kekeha Solis
ma ka pahu leka uila ma lalo nei:
>> kwong@hawaii.edu
>> rsolis@hawaii.edu
a i 'ole ia, ma ke kelepona:
>> 956-2627 (Laiana)
>> 956-2624 (Kekeha)
This column is coordinated by the Hawaiian Language Department
at the University of Hawai'i at Mānoa, supported by UH
President Evan Dobelle's Initiative for Achieving Native Hawaiian
Academic Excellence.


text:
Coming up Sunday 2 Nov 2014
Waka Huia visits Motatau to talk with Kevin Prime one of the prominent chiefs in Ngati Hine. Kevin takes us back to his land, his river and his forest to inform us on the historical events that took place and knowledge passed down by his ancestors in these places. Ka rere atu a Waka Huia ki Motatau ki te korero ki tetahi o nga rangatira nui o nga hapu rikiriki a Hineamaru, ara, a Kevin Prime. Ka haere tahi tatou ki tona taha ki runga i tona whenua, tona awa me tona ngahere ki te ako e paa ana ki nga mahi a ona tupuna me nga korero tuku-iho i tukua e ratou kua rumene atu ki te po.
Waka Huia visits Motatau to talk with Kevin Prime one of the prominent chiefs in Ngati Hine. Kevin takes us back to his land, his river and his forest to inform us on the historical events that took place and knowledge passed down by his ancestors in these places.
Ka rere atu a Waka Huia ki Motatau ki te korero ki tetahi o nga rangatira nui o nga hapu rikiriki a Hineamaru, ara, a Kevin Prime. Ka haere tahi tatou ki tona taha ki runga i tona whenua, tona awa me tona ngahere ki te ako e paa ana ki nga mahi a ona tupuna me nga korero tuku-iho i tukua e ratou kua rumene atu ki te po.


text: 1Ngke E tabe n nakonako Iesu, ao E noora te aomata ae e mataki ma ngke e moani bungiaki. 2A titirakinna ana reirei ao a taku, Te Tia Reirei, antai ae e bure ngkae e bungiaki ni mataki teuaei? Ngaia ke ana karo? 3E kaekaia Iesu ao E taku, E aki bungiaki ni mataki ibukin ana bure ke aia bure ana karo, ma e mataki bwa a aonga ni kaotaki ana mwakuri te Atua irouna. 4E riai bwa ti na karaoi ana mwakuri Teuare e kanakomaiai, ngkae e ngaina; e a kaani bong, ao akea ae e konaa ni mwakuri iai. 5Ngkai I mena i aonnaba, ao te oota Ngai ibukin aonnaba. 6Ngke E tia n atongi baikai Iesu, ao E baware i aontano; E kaboobooa te taano ma baawarena, ao E kabirimatan teuare e mataki iai, 7ao E taku nakoina, Ko na nako n teboki matam n te nei are Tiroam (nanon te taeka aei, Kanakoa). Ma ngaia are e nako n teboki matana, ao e oki n nooraaba. 8A taku ngkanne raona ma aomata ake a nooria rimoa ngke e bubuubuti, Tiaki teuaei are e tetekateka ni bubuubuti? 9A taku temwaangina, Boni ngaia; ao temwaangina a taku, Tiaki, ma ti te bo taraana ma ngaia. Ao teuarei e taku, Boni ngaia ngai. 10A titirakina teuarei ao a taku, Ko kangaa n nooraaba? 11E kaekaia ao e taku, E kamwaimwaa te tano ni kaboobooa te aomata are arana Iesu, ao E kabiri matau iai, ao E kaangai nakoiu, Ko na nako Tiroam, ao teboki matam iai. Ma ngaia are I nako n teboki iai, ao I a nooraaba. 12A manga titirakinna ao a kaangai, E ngaa Teuanne? Ao ngaia e taku, I aki ataia. 13A kaira teuare a a tia ni kaureaki matana nakoia Bwaritaio. 14Bon te taabati te bong are E kaboobooa iai baawarena Iesu ma te tano ao E kaure matan iai teuare e mataki. 15A manga titirakina teuare a kaureaki matana Bwaritaio, bwa a kangaa ni kaureaki matana. Ao ngaia e kaekaia ao e taku, E kabiri matau n te tano are E renganna ma baawarena; I nako n teboki matau, ao I nooraaba. 16Ma ngaia are a taku temwaangina irouia Bwaritaio, Te aomata are e karaoa aei bon tiaki mai iroun te Atua, bwa E aki kaawakina tuan te taabati. Ao temwaangina a taku, E na kangaa ni konaa ni karaoi mwakuri aika a kamiimii aika ai aron aei te aomata ae e buaakaka? Ao a aki booraoi n aia iango. 17Ma ngaia are a manga taku Bwaritaio nakon teuare e mataki ngkoa, Ko taku bwa E kaure matam; tera am taeka ibukina? Ao ngaia e taku, Bon te buraabeti. 18Ma a aki kakoauaa I-Iutaia ae e a tia ni mataki ngkoa teuarei ao ngkai e a nooraaba ni karokoa ae a weteiia ana karo, 19ma n titirakiniia ni kaangai, Natimi aei, are kam taku bwa e bungiaki ni mataki? E kangaa n nooraaba ngkai? 20A kaekaia ana karo ao a taku, Ti ataia bwa bon natira teuaei, ao ti ataia naba n ae e bungiaki ni mataki; 21ma ti aki ataia bwa e kangaa n nooraaba ngkai, ao ti aki ataia naba bwa antai ae e kaure matana. Titirakinna; e a bon ikawai, ao e konaa te taetae bon ibukina. 22A atonga aei ana karo bwa a maakuia I-Iutaia, ibukin are a tia ni kaboo nanoia n taku bwa te aomata ane e atonga Iesu bwa te Kristo, ao a na tuukia bwa e na aki manga roko ni mwaneabaia I-Iutaia. 23Ao anne bukin are a kaangai iai ana karo, E a bon ikawai; titirakinna. 24Ma ngaia are a manga wetea riki teuare e mataki ngkoa, ao a taku nakoina, Ko na berita i matan te Atua bwa ko na taekina te koaua! Ti ataia bwa te aomata are e kaure matam bon te tia bure. 25Ao ngaia e taku, Ngkana te tia bure, ao I aki ataia; ma te bwai ae I ataia ti aei: bwa I mataki ngkoa, ao ngkai I a nooraaba. 26A manga titirakinna ao a taku, Tera ae E karaoia nakoim? E kangaa ni kaure matam? 27Ao ngaia e kaekaia ao e taku, I a tia n tuangkami, ao kam aki kan ongo. E aera ngkai kam a manga tuangai bwa N na manga tuangkami riki? Kam kan riki naba bwa ana reirei? 28A taetae ni kaenaena ao a taku, Ana reirei ngkoe; ma ngaira ana reirei Mote. 29Ti ataia bwa E taetae te Atua nakoni Mote; ma Teuanne, ti aki ataia bwa E nako maia. 30E kaekaia teuarei ao e taku, Ao! E kamiimii aei! Kam aki ataa te tabo are E nako maiai, ma E kaure matau. 31Ti ataia bwa E aki ongo te Atua irouia aomata aika taani bure; ma ngkana e taromauriia te Atua te aomata, ma n ongeaaba nakoina, ao E ongo te Atua irouna. 32Akea ae e a tia n ongo ma ngke e moa n riki aonnaba bwa iai te aomata ae e konaa ni kaure matan te aomata ae e bungiaki ni mataki. 33Ngkana tiaki mai iroun te Atua Teuarei, ao akea te bwai ae E konaa ni karaoia. 34A kaeka ao a taku nakoina, Te aomata ni buubure ngkoe, ni moa man te tai are ko bungiaki iai, ao ko na reireiniira? Ao a taua ma te matoa ni kaotinakoa man aia mwaneaba I-Iutaia. 35E ongo taekan teuare e a tia ni kaureaki matana Iesu ngke e kaotinakoaki. Ngke e reke irouna, ao E titirakinna ni kaangai, Ko onimakina Natin te Aomata? 36E kaeka teuarei ao e taku, Te Uea, antai Ngaia, bwa N na onimakinna? 37E taku Iesu nakoina, Ko a tia n nooria, ao boni Ngaia ae e taetae ma ngkoe ngkai. 38Ao ngaia e taku, Te Uea, I onimaki; ao e katorobubua ni bobaraaki n taromauriia. 39Ao E taku Iesu, I roko n te aonnaba aei ni kaeti bwaai: bwa a na nooraaba akana a mataki, ao a na riki ni mataki akana a nooraaba. 40A ongo ana taeka Iesu Bwaritaio tabeman ake a kaani ma Ngaia, ao a titirakinna ni kaangai, Ao ngaira, ti mataki naba? 41E taku Iesu nakoia, Ngke arona bwa kam mataki, ao kam aki atongaki bwa kam bure ngkana kam karaoa ae e buaakaka; ma ngkai kam kaangai, Ti nooraaba, ao e bon tiku i aomi mwiin ami bure.


text:
Mahalo nui ia Ke Ali'i wahine
'O Lili'ulani 'O ka Wo hi ku
Ka pipio mai o ke anuenue
Na waiho'o lu'u a halikeole'e
E nana na maka i ke ao malama mai
Hawai'i akea i Kaua'i
'O Kalakaua he inoa
'O Ka pua mae'ole i ka la
Ka pua maila i ka mauna
I ke kuahiwi o Mauna Kea
Ke'amaila i Kilauea
Malamalama i Wahine kapu.
A ka luna o Uwekahuna
I ka pali kapu o Kilauea
Ea mai ke ali'i kia manu
Ua wehi ka hulu o kamamo
Ka pua nani a'o Hawai'i
'O Kalakaua he inoa.
'O Kalakaua he inoa
'O Ka pua mae'ole i ka la
Ka pua maila i ka mauna
I ke kuahiwi o Mauna Kea
Ke'a mai la i Kilauea
Malamalama i Wahinekapu.
A ka luna o Uwekahuna
I ka pali kapu o Kilauea
Mahalo nui ia Ke Ali'i wahine
(Ke Kuini o Hawai'i)
'O Lili'ulani Wo ka 'O hi ku
(Ku i ka moku i ke Kalaunu)
Ea mai ke ali'i kia manu
Ua wehi i ka hulu o ka mamo
Ka pua nani a'o Hawai'i
'O Kalakaua he inoa.
He Inoa No Kalani Kalakaua - Kulele
Correct these lyrics