c: text/html

text:
Moku Halihali Nunui
Laiana Wong
Synopsis: Do the cons outweigh the pros on the issue of the Superferry? The opposition's case seems a bit contrived.
Aloha e nā hoa makamaka o Kauakūkalahale. 'Akahi nō a ho'i mai kā 'oukou wahi mea kākau nei mai ka 'āina haole mai, kahi i ho'omalolo ai. I ho'i mai ka hana, lohe akula nō au i nā leo hauwala'au e kūpina'i ana i nā alo pali mai Ha'eha'e a Lehua, e kūkākūkā ana no ka pono a me ka 'ole o ia mea he moku halihali nunui.
'O ka nui o ka hauwala'au, 'a'ole nō e nele ka lohe 'ia o nā leo ma nā 'ao'ao 'elua o kēia paio kālaimana'o 'ana. Ma ka 'ao'ao o ka po'e e kū'ē ana i ua moku nei, ke 'ōlelo 'ia nei ē he mea 'ino ia e haumia ai ka 'āina a e 'eha ai ho'i nā koholā. A wahi a kekahi po'e, i mea nō ho'i ia e halihali ai i ka Stryker Brigade ma waena o nā mokupuni.
Ma ka 'ao'ao kāko'o, he mea ia e hiki ai i ka lehulehu ke kipa aku i nā hoaaloha a me nā pilikana e noho ana ma nā mokupuni 'ē a'e, a i mea nō ho'i ia e hiki ai i nā mahi'ai a me nā kālepa ke kālewa i kā lākou mau mea kanu a mea waiwai paha ma nā mākeke like 'ole o kēia pae'āina. A ua 'ōlelo 'ia, he ala hou ua moku nei e emi ai ke kāki no ka hele aku a ho'i mai ma waena o nā mokupuni. Eia hou, he nui nā kūlana hana no ka po'e o Hawai'i e lawelawe ai a loa'a ai ho'i kauwahi kenikeni e ola ai ka 'ohana.
No'u iho, ke ho'ohuoi nei au i ka 'oia'i'o o nā mana'o e hāpai 'ia nei ma ka 'ao'ao kū'ē. Nui hou aku nā mea e haumia ai ka 'āina a 'eha ai paha nā koholā ma waho aku o kēia moku halihali. 'O kākou kānaka ka helu 'ekahi, a 'a'ole 'o nā malihini wale nō ke hō'āhewa 'ia. 'O nā kama'āina pū nō ho'i nāna e ha'alele i ko lākou mokupuni a ho'i mai me ka halihali pū mai i nā mea ho'ohaumia e pa'a ana i ke kāma'a. Inā he mea 'oia'i'o ko lākou hopohopo no ka ma'ema'e o ka 'āina, e noho pa'a lākou ma ko lākou mokupuni pono'ī me he mau holoholona lā e ho'omalu 'ia ana. Pēlā wale nō e mālama maoli 'ia ai ka ma'ema'e o ka 'āina.
No nā koholā ho'i, e like me ka nui o nā moku e holo ana ma luna (a ma lalo) o ke kai, pēlā ka nui o nā mea e 'eha ai. 'A'ole hiki ke hō'āhewa wale aku nō i kēia moku ho'okahi. A no ka mana'o e halihali 'ia ana ka Stryker Brigade ma luna o kēia moku, 'ano 'ē ko'u na'au ke lohe aku. No ke aha lā e hana ai pēlā? 'A'ole anei e lawa ka nui o nā moku o ka 'Oihana Moku e hana ai?
'O ka nui o ka pōmaika'i e loa'a mai ana i ko Hawai'i ke holo kēia moku ma waena o nā mokupuni, he aha ka hewa o kona 'ae 'ia e holo? 'A'ole ia e holo lanakila. Inā e 'ike 'ia auane'i kahi pilikia, ua hiki ke ho'oponopono 'ia, a inā e 'ike 'ia he mea 'ino loa ua moku nei, e ho'opau wale 'ia kona holo 'ana. Aia wale nō ka 'ike i ka hopena a lawelawe 'ia ka hana!
This column is coordinated by the Hawaiian Language Department at the University of Hawai'i at Mānoa.
E ho'ouna 'ia mai nä leka iä mäua, 'o ia ho'i 'o Laiana Wong a me Kekeha Solis ma ka pahu leka uila ma lalo nei:
a i 'ole ia, ma ke kelepona:
» 956-2627 (Laiana)
» 956-2624 (Kekeha)
BACK TO TOP
Moku Halihali Nunui
Laiana Wong
Synopsis: Do the cons outweigh the pros on the issue of the Superferry? The opposition's case seems a bit contrived.
Aloha e nä hoa makamaka o Kauakükalahale. 'Akahi nö a ho'i mai kä 'oukou wahi mea käkau nei mai ka 'äina haole mai, kahi i ho'omalolo ai. I ho'i mai ka hana, lohe akula nö au i nä leo hauwala'au e küpina'i ana i nä alo pali mai Ha'eha'e a Lehua, e kükäkükä ana no ka pono a me ka 'ole o ia mea he moku halihali nunui.
'O ka nui o ka hauwala'au, 'a'ole nö e nele ka lohe 'ia o nä leo ma nä 'ao'ao 'elua o këia paio kälaimana'o 'ana. Ma ka 'ao'ao o ka po'e e kü'ë ana i ua moku nei, ke 'ölelo 'ia nei ë he mea 'ino ia e haumia ai ka 'äina a e 'eha ai ho'i nä koholä. A wahi a kekahi po'e, i mea nö ho'i ia e halihali ai i ka Stryker Brigade ma waena o nä mokupuni.
Ma ka 'ao'ao käko'o, he mea ia e hiki ai i ka lehulehu ke kipa aku i nä hoaaloha a me nä pilikana e noho ana ma nä mokupuni 'ë a'e, a i mea nö ho'i ia e hiki ai i nä mahi'ai a me nä kälepa ke kälewa i kä läkou mau mea kanu a mea waiwai paha ma nä mäkeke like 'ole o këia pae'äina. A ua 'ölelo 'ia, he ala hou ua moku nei e emi ai ke käki no ka hele aku a ho'i mai ma waena o nä mokupuni. Eia hou, he nui nä külana hana no ka po'e o Hawai'i e lawelawe ai a loa'a ai ho'i kauwahi kenikeni e ola ai ka 'ohana.
No'u iho, ke ho'ohuoi nei au i ka 'oia'i'o o nä mana'o e häpai 'ia nei ma ka 'ao'ao kü'ë. Nui hou aku nä mea e haumia ai ka 'äina a 'eha ai paha nä koholä ma waho aku o këia moku halihali. 'O käkou känaka ka helu 'ekahi, a 'a'ole 'o nä malihini wale nö ke hö'ähewa 'ia. 'O nä kama'äina pü nö ho'i näna e ha'alele i ko läkou mokupuni a ho'i mai me ka halihali pü mai i nä mea ho'ohaumia e pa'a ana i ke käma'a. Inä he mea 'oia'i'o ko läkou hopohopo no ka ma'ema'e o ka 'äina, e noho pa'a läkou ma ko läkou mokupuni pono'ï me he mau holoholona lä e ho'omalu 'ia ana. Pëlä wale nö e mälama maoli 'ia ai ka ma'ema'e o ka 'äina.
No nä koholä ho'i, e like me ka nui o nä moku e holo ana ma luna (a ma lalo) o ke kai, pëlä ka nui o nä mea e 'eha ai. 'A'ole hiki ke hö'ähewa wale aku nö i këia moku ho'okahi. A no ka mana'o e halihali 'ia ana ka Stryker Brigade ma luna o këia moku, 'ano 'ë ko'u na'au ke lohe aku. No ke aha lä e hana ai pëlä? 'A'ole anei e lawa ka nui o nä moku o ka 'Oihana Moku e hana ai?
'O ka nui o ka pömaika'i e loa'a mai ana i ko Hawai'i ke holo këia moku ma waena o nä mokupuni, he aha ka hewa o kona 'ae 'ia e holo? 'A'ole ia e holo lanakila. Inä e 'ike 'ia auane'i kahi pilikia, ua hiki ke ho'oponopono 'ia, a inä e 'ike 'ia he mea 'ino loa ua moku nei, e ho'opau wale 'ia kona holo 'ana. Aia wale nö ka 'ike i ka hopena a lawelawe 'ia ka hana!
This column is coordinated by the Hawaiian Language Department at the University of Hawai'i at Mānoa.
E ho'ouna 'ia mai nā leka iā māua, 'o ia ho'i 'o Laiana Wong a me Kekeha Solis ma ka pahu leka uila ma lalo nei:
a i 'ole ia, ma ke kelepona:
» 956-2627 (Laiana)
» 956-2624 (Kekeha)

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
14 Maehe 2011
Tena ra koutou katoa,
NGATI POROU TE REO STRATEGY
No te tau 2005 ka tuhia e Te Runanga O Ngati Porou he pepa e whakaputa ana he kaupapa mo te reo ake o Ngati Porou mo nga rua tekau tau e haere ake nei. Ko te ngako o te kaupapa o taua pepa e tirotiro ana me pehea te whakaora ake i te reo, kia kore ai e ngaro, a, ki te titiro ano hoki ki nga kaupapa ma reira nei e hapai te reo ake o Ngati Porou. Heoi, kare te pepa nei i whakamanatia.
No te tau 2002 ka tuhia e Te Puni Kokiri he ripoata mo te ahuatanga o Te Reo ki roto i Te Tairawhiti. Na te ripoata nei i akiaki te pepa i tuhia e TRONP i te tau 2005. E ai ki te ripoata a Te Puni Kokiri, nui ke atu nga tangata kei waho o te rohe a iwi, e korero Maori ana, i te hunga noho kaenga. E kii ana hoki te ripoata, toru tekau paiheneti o nga Ngati Porou e noho mai ana i waho o te rohe e korero ana i Te Reo, a, toru tekau ma rima paiheneti noaiho o te iwi kaenga e korero ana i Te Reo.
I muri tonu mai i tana panuitanga i te pepa a TRONP, tere tonu te whakatau a te C.E me whakahau nga kaupapa i tuhia ra e TRONP, a, ko te huarahi hou hei whainga, ko te tirotiro i nga huarahi ma reira nei e pakiri ke atu ai nga kaupapa hei whakaora ake i te ia me te mauri o nga mita o te Reo o Ngati Porou hei reo e korero tonutia ana. Ka tu e rua nga hui hei whakawhitiwhiti whakaaro mo nga kaupapa e taea ai te whakatinana i nga tumanako, a, me te kimi hoki i nga momo whakahaere ma reira nei e hapai nga kaupapa mo te reo.
E rua nga take e taea ai nga kaupapa whakaora ake i te reo:
1 Ko te whakatahuri mai i te whakaoero o te tangata ki te kaupapa;
2 Ko te whakanui ake i nga rohenga tangata ki te whakamahi i te reo. Kua taea e Te Ataarangi enei whakahaere, kareha, ki te whakanui ake i nga rohenga tangata ki te whakamahi i Te Reo.
No te marama o Noema 2010 ka tuhia he pepa tuatahi e pa ana ki te kaupapa mo te reo (kua tapiritia atu te pepa nei ki te reta nei). Kua whakatakotoria te pepa nei ki te aroaro o te Poari o TRONP. Kei te whakaae a TRONP ki nga take kei te pepa nei, engari, ko te tono a TRONP me kawe te pepa nei ki te rapa atu i nga whakaaro o te wiwi i te tuatahi, a, mehemea he wahanga e whakarereketia ana, me whakahua nga whakarereketanga nei. Ka oti katoa enei mahi, katahi ka tuhi ano i te pepa nei ki roto i te reo ake o Ngati Porou. Ka taea enei mahi katoa ki te whakatinana, hei reira ka tau te whakaae tuturu ki te kaupapa kua tuhia nei ki roto i te pepa nei.
Kei te tono atu inaianei mo nga whakaaro kei a Ngati Porou mo nga korero nei. Ma te tautoko i te kaupapa, ka takoto te tauira, hei whainga ma TRONP mo nga kaupapa katoa e pa ana ki Te Reo Ake o Ngati Porou. Ara ke atu nga painga ka puta ki tenei kaupapa, ki era kua panutia e te ripoata a te Waitangi Tribunal e pa ana ki WAI 262, a, neke ke atu ano hoki nga kiko mo tatau i i a tatau ake kaupapa i werea ka puta mai i te “Review Maori Language Sector” .... e whakahaeretia ana i te ra nei.
Na reira, whakahoki ou whakaaro e pa ana ki tenei kaupapa ki a au, i mua i te Paraire 8 o Aperira 2011 ki a:
Sarah Pohatu
Porou Ariki, Box 394, Turanga nui a Kiwa
Imeera: spohatu@tronp.org.nz Waea: 06 8679960
Ka tu he hui hei kohi hoki i ou whakaaro ki te:
Pa o Kariaka, ki Ruatoria
a te 1 – 3pm,
Paraire 1 o Aperira 2011
Mehemea ka taea e koe te haere mai, me whakapa atu ki a Sarah Pohatu.
Mo wetahi atu whakamarama, haere ki runga ipurangi ki www.ngatiporou.com .
Na,
Victor Walker | Kaihautu


text:
Ka tū te hui ā te rōpū mana Tāne Ora ō Aotearoa ki Waiharakeke akuanei.
Hai tā Joe Puketapu ko wētahi tino kaupapa ā te rōpū nei, he hiki i te wairua, te mana me te oranganui ō te hunga tāne.
Ko te kaupapa ō te hui ko Tāne Ora, Whānau Ora, nā, hai tā Puketapu anō, tokomaha ngā tāne kāre e whakapuaki i wō rātau ngākau ki wō rātau hoa rangatira, ki wō rātau whānau hoki.
Ka rongo i ngā kōrero ā ngā mananui kai te whai te kaupapa nei, i ā Buck Shelford, George Gray, Zane Scarborogh, Clive Aspin me Tā Mason Durie e kōrero ana.


text:
For Saturday, June 1, 2013
POSTED: 01:30 a.m. HST, Jun 01, 2013
Synopsis: Lauhala weaving is going strong, thanks to groups like Ka Ulu Lauhala O Kona and its founder, a master lauhala weaver, Aunty Elizabeth Maluihi Lee.
———
Welina e nā makamaka heluhelu. I kēia mau lā, he nui ka makemake o kākou, e ho'omau i nā hana a nā kūpuna. A e hopohopo ana paha kākou o nalo loa kekahi o ia mau hana. Eia ko 'oukou mea kākau ke ha'i aku nei iā ‘oukou, aia nō ke mau nei ka ulana lauhala 'ana.
I kēlā pule aku nei a i ia pule aku, ua mālama 'ia iho nei ka 'Aha Lauhala o Ka Ulu Lau Hala O Kona. A 'o ka 18 ia o ka makahiki i mālama 'ia aku ai ua 'aha lauhala nei. A he keu aku ia a ka maika'i. He 25 kumu e a'o ana i ka ulana 'ana, a he nui nā mea i ulana 'ia ma laila, 'o ka uluna 'oe, 'o ke 'eke 'oe, 'o ka pāpale 'oe, 'o ka moena a pēlā aku.
Ua ho'omaka ka 'aha i ka Pō'akolu, ka lā 15 o Mei. 'O ia ka lā o nā haumāna i launa pū ai me nā kumu a i ho'omaka ai ho'i i ke a'o 'ana mai i ka ulana 'ana. A i ke ahiahi o ia lā, he 'aha 'aina kahi i pā'ina pū ai nā kānaka a pau i komo i loko o ka hana. I ka Pō'ahā, ka Pō'alima, a me ka Pō'aono, he ulana ka hana me ka lana o ka mana'o e pau pono ana ka mea e ulana 'ia ana i hō'ike'ike aku ai ka haumāna i kāna hana ma ka 'aha 'aina o ke ahiahi Pō'aono, he hō'ike'ike paikini ke 'ano. A 'o ka mea nui, hō'ike'ike ka haumāna i kāna hana, ua pau pono paha, 'a'ole paha. A i ia ahiahi nō ho'i ka hopena o ke kūkālā leo 'ole, he ho'oulu kālā ia no ka mālama 'ana i ka 'aha a me ka hā'awi 'ana i ka pu'u kālā i ke kanaka i lawa 'ole ke kālā. A he nui nā mea nani like 'ole e kūkālā 'ia ana. Akā, 'o kekahi o nā mea hoihoi loa a i lilo i mea kama'ilio nui 'ia, 'o ia kahi pāpale lauhala li'ili'i loa i ulana 'ia e Pohaku Kahoohanohano.
'O kahi pōmaika'i o ko 'oukou mea kākau, 'o ia kona komo 'ana i ka papa a 'Anakē Maluihi. He loea 'o 'Anakē Maluihi ma ka ulana 'ana. Nui kāna mau 'ōlelo waiwai i ha'i mai ai no ka ulana 'ana a no nā mea like 'ole nō ho'i. A ke puapua'i mai ka 'ōlelo makuahine mai ka waha mai o 'Anakē Maluihi, he nani ho'i kau! A nui nā hua 'ōlelo Hawai'i a ko 'oukou mea kākau i a'o mai ai maiā 'Anakē mai, he mau hua 'ōlelo e pili ana i ka ulana lauhala, a he mau hua 'ōlelo nō ho'i e pili ana i nā hana like 'ole.
He keu aku ia o ka 'aha lauhala maika'i. 'A'ole wale nō no ke a'o 'ana i ka ulana 'ana, akā, no ka launa pū 'ana me nā kānaka like 'ole. A no laila, mahalo nui e 'Anakē Maluihi Lee a me ka Papa Ho'okō o Ka Ulu Lauhala O Kona no ka mālama 'ana i ka 'aha lauhala a me ka ho'omau 'ana i ia hana a ko kākou mau kūpuna. Mahalo ho'i iā 'oukou, e nā kumu a'o ulana lauhala, i ke a'o 'ana mai i ka 'ike i pa'a iā 'oukou. A mahalo nō ho'i i nā kānaka i komo aku i loko o ia 'aha.
A 'a'ole i kana mai ka mahalo o ko 'oukou mea kākau iā 'Anakē Pualani Muraki, 'Anakē Barbara Kossow, a me 'Anakē Noho Kahananui i ke kōkua 'ana mai iā māua 'o ka'u wahine ma ke kākau inoa 'ana a me nā mea a pau e komo ai māua i loko o ka 'aha. Nani wale ko māua pōmaika'i iā 'oukou. Aloha nō a hui hou aku kākou i kēia makahiki a'e.
———
This column is coordinated by Kawaihuelani Center for Hawaiian Language at the University of Hawai'i at Mānoa.


text: 1N te bong teuana, ngke E reireiia aomata Iesu ao E tataekina taekan te euangkerio nakoia i nanon te umwantabu, ao a nakoina ibonga ake mataniwi ma taani koroboki, ma unimwaane, 2ao a taku nakoina, Ko na tuangiira bwa te mwaaka ra ae Ko karaoi iai baikai, ke antai ae e anganiko te mwaaka aei? 3Ao E kaekaia ni kaangai, Ao Ngai naba, N na titirakiningkami; kam na tuangai, 4Mai karawa ana bwaabetiito Ioane, ke mai irouia aomata? 5Ao a i taetae irouia ni kaangai, Ngkana ti kaangai, Mai karawa, ao ane E na kaangai, Ao e aera ngkai kam aki onimakinna? 6Ma ngkana ti kaangai, Mai irouia aomata; ao ane a na bane aomata ni karebanaira, ibukina bwa a kakoauaa n ae bon te buraabeti Ioane. 7Ma ngaia are a kaeka bwa a aki ataia bwa e nako maia. 8Ao E taku Iesu nakoia, ao Ngai I aki konaa n tuangkami bwa te mwaaka ra ae I karaoi iai baikai. 9Ao E taekina te rongorongo ni kabootau aei nakoia aomata: E uniki kureebe ni nneia te aomata temanna, ao e riitinna nakoia taan ribana ao e nako n te aba teuana ni kamaanna iai. 10Ngke e a roko tain anaakin uaani kureebe, ao ngaia e kanakoa ana toro nakoia taan ribana bwa a na anganna tabeua mani uaani kureebe; ma a batibooia taan ribana, ao a kanakoa ma akea te bwai ae e uotia. 11Ao e a manga kanakoa riki te toro temanna; e batibooaki naba irouia taan ribana ao a bwainikirinna, ao a kanakoa ma akea te bwai ae e uotia. 12Ao e a manga kanakoa te kateniman; ao ngaiia a kaikoakia ao a tewea nako mani nneni kureebe. 13E taku ngkanne teuare ana bwai nneni kureebe, Tera ae N nang karaoia? N na kanakoa natiu ae E tangiraki irou; tao a na karinea. 14Ma ngke a nooria taan ribana, ao a iango irouia, ao a kaangai, Ai ngaia aei te tia bwaibwai i mwiin tamana; ti na kamatea bwa ti aonga ni bwaina ana bwai. 15Ao a tewea nako mani nneni kureebe ao a kamatea. Tera are e na karaoia ngkanne teuare ana bwai nneni kureebe nakoia? 16Ane e na roko ni kamateia taan ribana akekei, ao ane e na anga nneni kureebe nakoia aomata tabemwaang. Ngke a ongo aei aomata, ao a taku, E na aki riki aei! 17Ao E katokai matana Iesu n taraiia, ao E taku, E kangaa ngkanne ootami n are e koreaki ni kaangai: Te atiibu are a ribaia taani kateitei, bwa akea boongana, e a riki bwa te atiibu ae moan te kakaawaki i buakon atiibu nako. 18Ane e bwakara te atiibu aei, ao e na mwaotooto, ma ngkana e bwakara te aomata, ao ane e na kamanatuaaki iai. 19A kan taua Iesu n te tai naba arei taani koroboki ma ibonga ake mataniwi, bwa a taku n aia iango bwa E eekinakoiia n te rongorongo ni kabootau arei; ma a maakuia aomata. 20Ma ngaia are a tarataraa te tai are e na angaraoi; ao a kanakoia aia bureitiman ni karaba aika a na baka n raoiroi, bwa a na karekea kabuaakakaan Iesu man ana taeka, n te aro bwa a aonga n anga Ngaia nakon te tia tau-taeka bwa E na baaireaki taekana. 21Ao a titirakinna ni kaangai, Te Tia Reirei, ti ataia bwa Ko taetae ao Ko reirei n te aro ae e eti; ko aki nanonano, ao Ko reirei ana tua te Atua n te koaua. 22E riai iroura te angani Kaitara te taekiti, ke e aki? 23Ma E noori nanoia ni kani kamwaamwane, ao E taku nakoia, 24Kaota te tenari nakoiu. Antai taamneina aei, ao antai korobokiana aei? Ao a kaeka, ni kaangai, Kaitara. 25Ao E taku nakoia, Ma ngaia ae kam na angani Kaitara akana ana bwai Kaitara, ao angan te Atua akana ana bwai te Atua. 26Ao a aki konaa ni kamwanea n ana taeka i mataia aomata; ma a miimii n ana kaeka, ao a aki manga taetae. 27Ao a nakoina Tarukaio tabemwaang, ake a taku bwa akea te manga-maiu irouia maate, 28ao a tabeka aia titiraki nakoina ae e kaangai, Te Tia Reirei, e korea te tua Mote i bukira ae e kaangai bwa ngkana e mate tarin te aomata, ao e tiku i mwiina buuna ma akea natiia, ao tarina are e maiu e na anaa neierei bwa buuna ao e na karikiia ataei bwa natin tarina. 29Iai ngkoa taari aika itiman; e iein teuare e te karimoa, ao e mate n aki natina; 30ao e buunaki neierei iroun te kauoman, ao e a manga mate naba teuarei; 31e a manga buunaki iroun are te kateniman, ao e a manga mate naba. Ao ai aroia naba taari ake nikira, bwa a iein ma neierei, a mate, ao akea natiia. 32Ao e mate naba te aine arei i mwiina. 33Ma ngaia are antai buuna neierei irouia n te tai are a na manga maiu iai maate? Bwa a bane ni bunna. 34E kaekaia Iesu ao E taku, A mare mwaane ao a mare naba aine n te roro aei; 35ma aomata ake a katauaki bwa a riai ni kaaina te roro ae e na roko, ao ni manga maiu ngkana a a tia ni mate, a aki mare ake mwaane ao a aki naba ake aine. 36A na riki bwa ai aroia anera, ao a na aki konaa ni manga mate; ao natin te Atua ngaiia ngkae e a reke irouia te manga-maiu. 37Ni kaeti ma taekaia maate ake a manga maiu, e a kateretereaki irouni Mote n taekan te kai, are e atonga iai te Uea bwa Atuan Aberaam, ao Atuan Itaaka ao Atuan Iakobwa. 38Bwa te Atua tiaki Atuaia ake a mate, ma Atuaia ake a maiu; bwa iroun te Atua, a bane ni maiu. 39Ao a taku taani koroboki tabemwaang, Te Tia Reirei, e nako raoi ane ko taekinna. 40Bwa a aki kani manga tabeki riki aia titiraki nakoina. 41Ao Ngaia E kaangai nakoia, A kangaa n taku aomata bwa te Kristo natin Tawita? 42Bwa e a boni manga kaangai Tawita n te boki are Taian Areru, E taku Iehova nakon au Uea, Ko na tekateka i angaataiu 43Ni katiaai moa bwa N na karaoiia taan ribaiko bwa nneni katokaani waem. 44E atongaki iroun Tawita bwa te Uea; ao E na kangaa n riki bwa Natina? 45Ngke a bane n ongoraa aomata irouna, ao E taku nakoia ana reirei, 46Kam na tarataraingkami mai irouia taani koroboki, ake a kan nakonako ma kunnikaiia aika mwarairai, ao a tangiria bwa e na kaotaki te aro ni karinerine nakoia n taabo ni mwaakete; ao a tangiria naba bwa a na tekateka n taabo n tekateka aika moa n raraoi i nanoni mwaneabaia I-Iutaia ao n taabo aika karineaki n tain taiani baka n amwarake; 47ngaiia naba taan aki karauia aia auti aine ake a mate buuia, ao a kaananaui aia tataro bwa a na taraaki iai. Ane a na katuaaeaki n ae e kamaamate riki.


text:
He pua'a 'imi ali'i
Kauakūkalahale / Laiana Wong
Synopsis: This excerpt from the story of Kawelo is a continuation from last week. Kawelo is identified as a chief of high rank.
I lawa nō a 'ike ka po'e kama'āina o Wai'anae e muia ana i laila i ko lākou kanaka ikaika e waiho ana i loko o ke kai, kupu a'ela ka mana'o e lele po'i pū i luna o Kawelo. I ia wā na'e, hō'ea maila ke kahuna a ke ali'i, a Ka'ihikapu, me ka pa'a pū mai o kahi pua'a hiwa i ka lima. Kainō a e kauoha ana ua kahuna nei e hopu 'ia 'o Kawelo a e lawe 'ia aku i mua o ke ali'i, 'a'ole kā! Iā ia nō a hō'ea aku ma kahi kokoke, oli a'ela ia i kahi mele pule no Kawelomahamahai'a, ke kupuna kāne o Kawelo, a laila, ho'oku'u ihola 'o ia i kahi pua'a i lalo. 'O ka holo pololei akula nō ia o ua pua'a hiwa nei a hiki i mua o ka wāwae o Kawelo, a moe ihola ho'i ia i lalo me ka 'oni'oni hou 'ole a'e. I ia wā i 'ike ai nā mea a pau he ali'i nui kēia i hō'ea mai i ko lākou wahi.
A 'ike ke kahuna i kēia hana a ka pua'a, 'o kona kukuli ihola nō ia i mua o Kawelo me ka hā'awi 'ana mai i kahi pua'a i 'alana na Kawelo a me ke kono pū mai nō ho'i "e kipa i ka hale, he 'ai, he i'a, he kapa, a he nohona ko ke ali'i". 'Ae akula ua 'o Kawelo a ho'i pū akula lākou a ka hale ali'i o Ka'ihikapu-a-Kākuhihewa ma Lualualei.
I kekahi lā, iā Kawelo e noho ana ma ka hale o ke ali'i, kupu maila ka mana'o o Ka'ihikapu e mālama i kekahi 'aha mokomoko a kulakula'i ho'i ma Mā'ili no kāna po'e kānaka ikaika. 'Ākoakoa maila nā kānaka ikaika o O'ahu a puni, a mākaukau lākou, ho'omaka a'ela ka mokomoko mua ma waena o ke kanaka ikaika o Wai'anae a me ko 'Ewa. Hina ihola ko 'Ewa kanaka 'o'ole'a a kū hou maila ke kanaka o Wai'anae i ka mokomoko me ke kanaka o Waialua. 'O ia mokomoko aku nō o nā kānaka ikaika o nā wahi like 'ole o O'ahu a kū mai kekahi kanaka nunui no ka ululehua o Halemano. He kanaka maka'u loa 'ia kēia e ka po'e ikaika o nā wahi a pau a 'a'ohe mea ho'okahi i mana'o mai e 'a'a aku iā ia. Kaena maila kēlā 'o ke koa lau kihikihi nō ia o Halemano, 'a'ohe makani Kona nui e hina ai.
I ia wā, hāwanawana maila 'o Ka'ihikapu iā Kawelo, "Pehea 'oe, e nei kuahiwi o Kaua'i?" Pane akula 'o Kawelo, "E ho'ā'o wale aku nō ho'i ke kuahiwi o Wai'ale'ale i ke kuahiwi o Ka'ala. Mali'a ho'i, he nui kuahiwi wale iho nō, 'a'ohe e pau ke aho o kamahele i ka pi'i 'ana." Kū a'ela nō 'o Kawelo i luna me ka wehe pū a'e i kona 'ahu'ula. 'O ia ka wā i kūkala aku ai ka ilāmuku i ka mokomoko 'ana o kēia ali'i o Kaua'i me ke kanaka ikaika o Halemano. Ho'ōho a'ela nā kānaka a pau. 'Akahi ka ho'ōho, 'alua ka ho'ōho, 'akolu a ho'ola'i ihola ka mālie. 'O ka wā nō ho'i ia e pili ai i ka waiwai.
Eia ka mea 'āpiki. No ka 'ike 'ole 'ia o kēia malihini i ka mokomoko, aia ka waiwai o ka hapanui o nā kānaka ua pili 'ia ma hope o ke ali'i kama'āina. He kāka'ikahi wale nō ka po'e ma hope o Kawelo.
This column is coordinated by the Hawaiian Language Department at the University of Hawai'i at Mānoa.
E ho'ouna 'ia mai nä leka iä mäua, 'o ia ho'i 'o Laiana Wong a me Kekeha Solis ma ka pahu leka uila ma lalo nei:
a i 'ole ia, ma ke kelepona:
» 956-2627 (Laiana)
» 956-2624 (Kekeha)
BACK TO TOP
He pua'a 'imi ali'i
Kauakükalahale / Laiana Wong
Synopsis: This excerpt from the story of Kawelo is a continuation from last week. Kawelo is identified as a chief of high rank.
I lawa nö a 'ike ka po'e kama'äina o Wai'anae e muia ana i laila i ko läkou kanaka ikaika e waiho ana i loko o ke kai, kupu a'ela ka mana'o e lele po'i pü i luna o Kawelo. I ia wä na'e, hö'ea maila ke kahuna a ke ali'i, a Ka'ihikapu, me ka pa'a pü mai o kahi pua'a hiwa i ka lima. Kainö a e kauoha ana ua kahuna nei e hopu 'ia 'o Kawelo a e lawe 'ia aku i mua o ke ali'i, 'a'ole kä! Iä ia nö a hö'ea aku ma kahi kokoke, oli a'ela ia i kahi mele pule no Kawelomahamahai'a, ke kupuna käne o Kawelo, a laila, ho'oku'u ihola 'o ia i kahi pua'a i lalo. 'O ka holo pololei akula nö ia o ua pua'a hiwa nei a hiki i mua o ka wäwae o Kawelo, a moe ihola ho'i ia i lalo me ka 'oni'oni hou 'ole a'e. I ia wä i 'ike ai nä mea a pau he ali'i nui këia i hö'ea mai i ko läkou wahi.
A 'ike ke kahuna i këia hana a ka pua'a, 'o kona kukuli ihola nö ia i mua o Kawelo me ka hä'awi 'ana mai i kahi pua'a i 'alana na Kawelo a me ke kono pü mai nö ho'i "e kipa i ka hale, he 'ai, he i'a, he kapa, a he nohona ko ke ali'i". 'Ae akula ua 'o Kawelo a ho'i pü akula läkou a ka hale ali'i o Ka'ihikapu-a-Käkuhihewa ma Lualualei.
I kekahi lä, iä Kawelo e noho ana ma ka hale o ke ali'i, kupu maila ka mana'o o Ka'ihikapu e mälama i kekahi 'aha mokomoko a kulakula'i ho'i ma Mä'ili no käna po'e känaka ikaika. 'Äkoakoa maila nä känaka ikaika o O'ahu a puni, a mäkaukau läkou, ho'omaka a'ela ka mokomoko mua ma waena o ke kanaka ikaika o Wai'anae a me ko 'Ewa. Hina ihola ko 'Ewa kanaka 'o'ole'a a kü hou maila ke kanaka o Wai'anae i ka mokomoko me ke kanaka o Waialua. 'O ia mokomoko aku nö o nä känaka ikaika o nä wahi like 'ole o O'ahu a kü mai kekahi kanaka nunui no ka ululehua o Halemano. He kanaka maka'u loa 'ia këia e ka po'e ikaika o nä wahi a pau a 'a'ohe mea ho'okahi i mana'o mai e 'a'a aku iä ia. Kaena maila këlä 'o ke koa lau kihikihi nö ia o Halemano, 'a'ohe makani Kona nui e hina ai.
I ia wä, häwanawana maila 'o Ka'ihikapu iä Kawelo, "Pehea 'oe, e nei kuahiwi o Kaua'i?" Pane akula 'o Kawelo, "E ho'ä'o wale aku nö ho'i ke kuahiwi o Wai'ale'ale i ke kuahiwi o Ka'ala. Mali'a ho'i, he nui kuahiwi wale iho nö, 'a'ohe e pau ke aho o kamahele i ka pi'i 'ana." Kü a'ela nö 'o Kawelo i luna me ka wehe pü a'e i kona 'ahu'ula. 'O ia ka wä i kükala aku ai ka ilämuku i ka mokomoko 'ana o këia ali'i o Kaua'i me ke kanaka ikaika o Halemano. Ho'öho a'ela nä känaka a pau. 'Akahi ka ho'öho, 'alua ka ho'öho, 'akolu a ho'ola'i ihola ka mälie. 'O ka wä nö ho'i ia e pili ai i ka waiwai.
Eia ka mea 'äpiki. No ka 'ike 'ole 'ia o këia malihini i ka mokomoko, aia ka waiwai o ka hapanui o nä känaka ua pili 'ia ma hope o ke ali'i kama'äina. He käka'ikahi wale nö ka po'e ma hope o Kawelo.
This column is coordinated by the Hawaiian Language Department at the University of Hawai'i at Mānoa.
E ho'ouna 'ia mai nā leka iā māua, 'o ia ho'i 'o Laiana Wong a me Kekeha Solis ma ka pahu leka uila ma lalo nei:
a i 'ole ia, ma ke kelepona:
» 956-2627 (Laiana)
» 956-2624 (Kekeha)


text:
For Saturday, August 17, 2013
POSTED: 01:30 a.m. HST, Aug 17, 2013
LAST UPDATED: 12:34 p.m. HST, Aug 19, 2013
Synopsis: There are similarities in what Christopher Deedy has done with what Thomas Massie did in 1932. Is the outcome going to be the same and we end up with the short end of the stick again?
———
Welina e nā makamaka heluhelu o Kauakūkalahale mai ka hikina a ka lā i Kumukahi a kona welo 'ana i Lehua. E hahai ana paha kākou i kahi hihia nui o Hawai'i nei. A ua hiki nō i ka hopena o ia hihia o Christopher Deedy, a 'o ka hana wale nō koe, 'o ia ke kūkākūkā 'ana o ke kiule a loa'a ka 'ōlelo ho'oholo no ka pili o Deedy i ka hewa a me ka pili 'ole paha.
'Oiai kākou e kali ana i ka loa'a mai o ka 'ōlelo ho'oholo, e no'ono'o ana ko 'oukou mea kākau no kekahi kanaka i 'ane like kāna hana. 'O ia kanaka, 'o ia 'o Thomas Massie. A 'o ka 'oia'i'o, 'a'ole wale nō 'o Massie, 'o kona mau hoa pepehi kanaka, 'o ia 'o Grace Fortescue, 'o Edward Lord a me Albert Jones. 'O kā lākou hana, ua 'aihue kanaka aku lākou iā Joseph Kahahawai a pepehi aku iā ia a make.
'O Massie, 'o ia ke kāne a Thalia Massie, ka wahine i 'ōlelo ho'opunipuni i ka lehulehu, na Kahahawai a me kona mau hoa, 'o Ben Ahakuelo, 'o Horace Ida, 'o David Takai a me Henry Chang, i pu'e aku iā ia. A ma hope mai o ke kāpae 'ia 'ana o ka hihia mua, mana'o ihola 'o Thomas Massie, e lilo 'o ia i luna kānāwai no ka pono o Joseph Kahahawai. A no laila, 'aihue kanaka 'ia 'o Kahahawai me ka mana'o, e loli ana ka 'ōlelo a Kahahawai, a e 'ōlelo ana 'o ia, ua pili nō 'o ia i ka hewa. 'A'ole na'e pēlā, 'oiai, 'a'ole i hana lapuwale iki 'o Kahahawai me kona mau hoa i ka wahine a Massie. A ma muli o kēlā, ua kī 'ia 'o Kahahawai a make ihola 'o ia.
Ua 'ane like ka hana a Deedy. Ua mana'o 'o ia, nāna e mālama i ka maluhia, 'oiai, ua lohe 'o ia, he hana 'ino ko 'one'i po'e i ka po'e malihini. He hana maika'i nō ka mālama 'ana i ka maluhia, a 'o ia nō ho'i paha ka mana'o o Massie, e mālama ana 'o ia i ka maluhia. Eia kā, 'a'ole i mālama iki 'ia ka maluhia e Deedy lāua 'o Massie. 'O kā lāua, 'o ka ho'omake hewa i kekahi mau Hawai'i. A 'o kekahi, e inu ana 'o Deedy i ka wai 'ona i kona wā i mana'o ai e mālama i ka maluhia, 'a'ole loa ia he hana akamai.
Ke kali nei ko 'oukou mea kākau 'o ke kau a'e o ka 'ōlelo ho'oholo a ke kiule. E like ana paha me ka hopena o Massie mā? 'O ka hopena o Massie mā, ua pili nō i ka hewa, a kau aku nei nō ko lākou ho'opa'i, he noho pa'ahao no nā makahiki he 10, eia na'e, ua ho'opōkole wale 'ia a he ho'okahi wale nō lā ka lō'ihi o ko lākou noho pa'ahao 'ana. A 'o ia noho pa'ahao, he noho nanea ia ma ke ke'ena o ke kia'āina.
Pehea, e pa'a hou ana ka puapua i ka Hawai'i i kēia hihia? E ho'oku'u 'olu'olu 'ia ana kekahi haole hana hewa? Pehea lā e pono ai? E pili 'o Deedy i ka hewa, a e kanono ka ho'opa'i. Pēlā e pono ai.
———
E ho'ouna 'ia mai na ā leka iā māua, 'o ia ho'i 'o Laiana Wong a me Kekeha Solis ma ka pahu leka uila ma lalo nei:
>> kwong@hawaii.edu
>> rsolis@hawaii.edu
a i ‘ole ia, ma ke kelepona:
>> 956-2627 (Laiana)
>> 956-2627 (Kekeha)
This column is coordinated by Kawaihuelani Center for Hawaiian Language at the University of Hawai'i at Mānoa.


text:
Kei te whakatuwhera tēnei kete kōrero mō Ngā Toi | Arts Te Papa, kia āhei ai koe kit e patopato i ōu ake whakaaro mō ngā toi – i te reo Pākehā me te reo Māori.
Ākuni pea he kōrero āu mō tētahi peita, kāhore i a mātou. Tērā he kōrero whakaawe ariā, he whiti rānei. Tērā pea ka puku tō rae i ētahi kupu, i tāu i kite ai rānei. Tērā pea, he pai kē atu tāu. Nōu te maringanui!
Me pēhea āu kōrero e whai wāhi mai
I te whakaaturanga
I Papa 5, hoatu ki Whare Toi | Arts Studio ka tiki atu tētahi puka ‘Tōku Reo’. Kuhuna ngā huarewa toi (rūma toi) mō te whakaawenga, tuhia tāu, kātahi ka purua ki te pouaka ‘Tōku Reo’.
Ā Ipurangi
I.mēra mai āu kōrero ki: artsay@tepapa.govt.nz
Anei ngā kōrero tāpiri:
- Ingoa o te mahi toi
- Ingoa o te ringatoi
- Tō ingoa
- Nō hea koe?
- Ō tau (kei a koe)
- Tāu mahi (kei a koe)
Ki te kore koe e āhei ki te peka mai ki Te Papa, toroa ngā mahi toi mā te ipurangi:
arts.tepapa.govt.nz – Te Papa’s online home of the arts
Mō Toi Kōrero
He wāhanga a Toi Kōrero nō Te Pātū i Te Whare Toi, he wānanga, he matapaki, he whakawhitiwhiti whakaaro toi. Koinei te kaupapa matua mō tēnei wā, Kohikohi, Atawhai, Kōrero – ko ngā aronga matua o te muhiama.
Koinei te aronga o Toi Kōrero, he pākiki, he wero i te hinengaro. He aha te ariā e pana mai ana i a tātou ki te kohi i ngā mahi toi, i ngā taonga, ki te āta tiaki i aua mea? Ka pēwhea tātou e kōrero mō ngā toi? He aha ngā ariā toi ka whai pānga ki o tātou kōrero, ki o tātou tirohanga?
E rua ngā arotakenga o ngā peita whakapono a Colin McCahon e whai ake nei, he rerekē te tirohanga. Nō te tau kotahi ēnei kōrero toi:
‘Kei te hunaia tētahi kōrero hōhonu? Taku whakapae, ehara. Tērā e whakapaetia ana ēnei peita hei tuhinga kōkau noa i ngā pakitara wharepaku … koirā noa iho.’ (A R D Fairburn, Landfall, 1948)
‘He ngiha, he auaha tō ngā toi a Colin McCahon e wehe atu ai āna i o ērā atu ringapeita o Aotearoa.’ (James K Baxter, Canta, 1948)
Tūhono mai ki te kōrero
Ki te hia kuhu mai koe ki ngā kōrero mō ngā mahi toi i ēnei huarewa toi, ahakoa whakaae mai, whakahē mai rānei, nau mai ki Ngā Toi | Arts Te Papa kei te Papa 5. I tēnei tau, e rima ngā whakaaturanga hou me ētahi mahi hou kei ērā atu huarewa toi.
Hoatu ki arts.tepapa.govt.nz mō ētahi atu pārongo


text:
Rituānia
Ko Rituānia (Lietuvos Respublika) he whenua ki Ūropi. Ko ngā whenua e tūtata ana ko Rāwhia, ko Pōrana, ko Rūhia (Kaliningrad), ko Pērara. Reo a te motu: reo Rituānia
He mema a Rituānia o te Kotahitanga o Ūropi (1 Haratua 2004), o te Kaunihera o Ūropi, o NATO (29 Poutū-te-rangi 2004), me te UN (17 Mahuru 1991).
Rārangi kōrero
Tāone nui[edit | edit source]
- Vilnius (tāone matua)
- Kaunas
- Klaipėda
- Šiauliai
- Panevėžys
- Alytus
- Marijampolė
- Mažeikiai
- Jonava
- Utena
- Kėdainiai
- Telšiai
- Visaginas
- Tauragė
- Ukmergė
Tāngata[edit | edit source]
- Dalia Grybauskaitė, Komihana o te Kotahitanga o Ūropi, 2004-2009.
- Vytautas Landsbergis, Pāremata o Ūropi, 2004-2009.
Mahere whenua[edit | edit source]
Hoto ki waho[edit | edit source]
- Tumuaki o Rituānia (reo Pākehā)
- Pāremata o Rituānia (reo Pākehā)
- Kāwanatanga o Rituānia (reo Pākehā)


text:
TE AO HOU
KO TE WHAKAAKO O TE REO MAORI
Puta ana tera te rangarangaihi ki te iwi Maori nui tonu i te korerotanga kei te whakaturia he hui hei whakatakoto kaupapa mo te whakaako o te reo Maori.
He mea tenei i hou ki te whatumanawa o te iwi te tahuri o te motu katoa ki te manaaki i tona reo. Ko te Tari o nga Kura kei te whakatakoto i tetahi kaupapa mo te whakaako o te reo Maori i roto i ana kura.
Ka mutu te tino hui ko tera i tu ra ki Rotorua i tera Mei ki te whakatakoto i etahi kaupapa hei whakahohonu atu i te matauranga o te hunga kei te whakaakoako i te reo Maori. I pera rawa ai te pai o taua hui he ngakau nui no te hunga i haere ki reira a no nga kaihautu hoki o te waka nei o Matauranga. Me nui te whakamoemiti ki te hunga e hautu nei te whakaako o te reo Maori notemea kei te kuhu noa atu tena, kei te kuhu moa atu tena.
Ko nga uauatanga, ko te tokoiti o te hunga whakaako ko te haua o etahi ki te reo Maori, a ko te kore pukapuka kore aha. I te hui i Rotorua ka tikina i te hohonutanga o te reo Maori nga korero hei whakamatakitaki ki nga kaiwhakaako, kia tahuri ai ratou ki te titiro i te kaupapa o te reo e whakaako nei ratou. Ka whakaotioti taua huihuinga ko te mahi whakakaupapa i etahi kupu tohutohu ki Kawanatanga. Ko etahi o aua kupu tohutol kia taia etahi pukapuka mo te kaupa whakaako o te reo, kia mahia etahi rekoata hei tohutohu i te whakahua o te kupu, a kia mahia hoki he pikitia hei tohutohu i nga ringa o nga haka me te tu a te tangata i te marae, ko enei mea katoa hei awhina i te hunga kei te ngak nui ki te ako i te reo Maori.
E rua nga kupu tohutohu o taua huihuin e pa nui ana ki ‘Te Ao Hou’, ko te tuhi o reo Maori a ko te whakakaupapa i etahi tu tuhinga hei korero ma te hunga kei te a i te reo. Ko te tohutohu a te hui me ata tuhi nga kupu whakahua, ara mehemea he to whakahua o te ‘a’ me tuhi penei ‘aa’, me ranei ã ara mo te ingoa manu me ‘kaakaa’ me kãTkãT ranei; mo te kakahu me ‘kaka’ ara atu ara atu. Kaore he he o tenei tu tuhi, mehemea ka penei te tuhi a te tangata i ana korero hea panuitanga ki ‘Te Ao Hou’ ka pera ano te mehemea he rereke ka rereke ano. E tika a ra me whakatakoto tetahi kaupapa kia ma ma ai te tauhou.
Ko te mea tuarua ko te whiwhi o nga kaiwhakaako i etahi tuhituhinga hei korero ma a ratou tamariki. Ko te inoi atu a ‘Te Ao Hou’ kia tuhi korero Maori mai koutou te iwi Maori hei panui ki ‘Te Ao Hou’, hei korero ma nga tamariki.


text:
By Na Kekeha Solis
POSTED: 01:30 a.m. HST, Sep 10, 2011
~~   Synopsis:  With a few recent suspected deaths or serious injuries because of a difference of opinion, we should follow examples from our kūpuna for positivity.
Synopsis: With a few recent suspected deaths or serious injuries because of a difference of opinion, we should follow examples from our kūpuna for positivity.
Aloha mai e nā makamaka heluhelu mai Hawai'i moku o Keawe a i ka moku kā'ili lā o Ni'ihau. E 'olu'olu e ho'omanawanui mai i ka heluhelu 'ana i ka mo'olelo o kēia lā, i kākau 'ia ma muli o nā make i 'ike 'ia iho nei ma nā pule i hala, a me nā 'eha pū kekahi ma muli o nā mana'o kū'ē'ē o kekahi i kekahi. A 'o ia ke kumu e kau a'ela ia lālani mele kaulana i luna. No loko mai ia o ke mele 'Ekolu Mea Nui, e hō'ike mai ana, “'Ekolu mea nui ma ka honua,” akā, 'o “ke aloha kai 'oi a'e.” He mele Kalikiano nō ia. Akā, he mea nui nō ho'i “ke aloha” i nā kūpuna o kākou, a 'o kekahi mea nui paha, 'o ia ho'i ke aloha kanaka. E like me ia 'ōlelo mai kahiko mai, 'o ia ho'i, “E 'ike i ka hoa kanaka, o kipa hewa ke aloha i ka 'īlio.” A pēlā pū nō me ka 'ōlelo, “A aloha wale 'ia ho'i 'o Kaunuohua, he pu'u wale nō.” Eia mai kekahi mo'olelo i puka ai ia 'ōlelo aloha. He mo'olelo ia no Kalaninuiiamamao. Penei ka mo'olelo (i ho'opōkole 'ia) Login for more...


text:
Whananaki
Ko Whananaki he nohanga o Te Tai-tokerau. E ai ki Toitū Te Whenua, he nohanga (he 'locality' rānei ki te reo Pākehā) he wāhi nohoia e te tangata, engari kāore anō kia tae te nui o te taupori ki te nui e taea ai te kī he tāone tonu tēnei. Ko Te Tai-tokerau tētahi o ngā takiwā o Aotearoa; koia tonu te rohe o Ngā Puhi me ērā atu iwi rongonui o reira.
Ko ngā wāhi e pātata ana, ko Hikurangi e 22 kiromita ki te tonga mā rāwhiti.[1]
Ko te kura[edit | edit source]
Ko te kura o Whananaki he kura tuatahi mō ngā taitama me ngā kōhine o ngā taumata 1 tae noa ki te 8. Ko 5 te whakatauranga ōtekau; ā, e 43 te tokomaha o te rārangi ingoa.[2]
Tohutoro[edit | edit source]
- Toitū Te Whenua (Land Information New Zealand). He mea kite i te 2007-09-04.
- Ngā Pou Taunaha o Aotearoa (New Zealand Geographic Board). He mea kite i te 2007-09-04.
Kupu tautoko[edit | edit source]
- ↑ Parkes, W. F. (1992). Guide to Whangarei City and District, p 42. ISBN 0-473-01639-7.
- ↑ Te Kete Ipurangi - Te Kura o Whananaki. Te Tāhuhu o te Mātauranga.


text:
POSTED: 01:30 a.m. HST, Oct 08, 2011
Synopsis: The Nobel Peace Prize has been awarded to three women who have continued to work to bring peace in the world.
E kau ana kekahi mau wāhine kū i ka pono i ka hano hāweo, 'o ia ho'i, ua lilo aku nei ka Makana Maluhia Nopela iā lākou. A 'o ka makahiki hope loa i lilo ai ua makana lā i ka wahine, 'o ka makahiki 2004 nō ia.
He mea ia lilo 'ana o ka makana i ua mau wāhine nei e ho'omaopopo ai, he 'ano nui nā pono o nā wāhine ma ka laha 'ana o ka maluhia a puni ka honua nei. 'Ekolu mau wāhine, 'o Tawakkul Karman ka mua. No Iemene 'o ia. A he Iemene Alaka'i 'o ia no ko laila mau kānaka ma ke kū'ē 'ana aku i ke aupuni ho'oluhi o laila.
'O ka lua a me ke kolu o nā wahine, no Lipelia lāua 'elua, 'o ia 'o Leymah Gbowee a me Ellen Johnson Sirleaf.
'O Leymah Gbowee, he Lipelia Alaka'i nō, nāna i ho'ākoakoa i nā wāhine 'Isalama a me nā wāhine Kalikiano i nā luna ho'oluhi o ko lākou 'āina. A ma muli nō ho'i o ka hana o Gbowee, he hiki i ka po'e wāhine ke komo aku i loko o ka hana koho pāloka. A ua kū'ē nō ho'i 'o ia i ka pu'e wale 'ia 'ana o nā wāhine o Lipelia e nā koa.
A 'o ka wahine hope loa, 'o ia 'o Ellen Johnson Sirleaf, ka pelekikena ho'i o Lipelia. 'O ia nei ka wahine mua loa o 'Apelika i koho pāloka 'ia e nā kānaka o laila i pelekikena. I ka makahiki 2005 'o ia i koho 'ia ai i luna no ia aupuni. Ua nui kāna hana maika'i ma ka ho'oponopono 'ana i nā pilikia o laila.
'Auhea 'oe, e ka makamaka heluhelu, ua ho'opōkole 'ia ihola nā hana maika'i a ua mau wāhine nei i mea e lawa ai kahi lumi ka'awale no ke kama'ilio 'ana. 'A'ole i hana 'ia pēlā me ka mana'o e ho'olilo i ia mau hana a lākou i mea 'ole. Nui ka mahalo o kēia mea kākau iā lākou a me kā lākou hana.
I ka nānā 'ana aku nei i ka papa inoa o nā kānaka i kau aku ma ia kūlana hanohano, 'a'ole kanaka Hawai'i. 'O ia Makana Maluhia Nopela, i ka makahiki 1901 'o ia i hā'awi mua 'ia ai. A i ka makahiki 1974, ua kau aku nei kahi kānāwai e 'ōlelo ana, 'a'ole e lilo aku ka makana i ka mea i moe aku i ka moe kapu o Niolopua. A 'o ia kānāwai hou, he mea minamina loa ia, no ka mea, he mau kānaka paha kai hana no ka pono. Kohu mea lā, 'o ka mea hala, ua hala ia. He mau kānaka paha a Ali'i o ke au i hala i hiki ke kau aku i ia hano hāweo o ka Makana Maluhia Nopela? A pehea ho'i nā kānaka o kēia ao nei?
A no laila, eia kēia mea kākau ke kauleo aku nei, e kākau 'oe, e ka makamaka heluhelu, i mo'olelo no Kauakūkalahale e hō'ike ana i kahi kanaka āu e mahalo nei no ka nui o kāna hana no ka pono o nā kānaka Hawai'i, a o nā kānaka a pau paha, no ka pono o nā keiki, a pēlā aku, he hana ho'i e laha ai ka maluhia a puni ka honua nei.
E ho'ouna 'ia mai nā leka iā māua, 'o ia ho'i 'o Laiana Wong a me Kekeha Solis ma ka pahu leka uila ma lalo nei:
» kwong@hawaii.edu
» rsolis@hawaii.edu
a i ‘ole ia, ma ke kelepona:
» 956-2627 (Laiana)
» 956-2627 (Kekeha)
This column is coordinated by Kawaihuelani Center for Hawaiian Language at the University of Hawai'i at Mānoa.


text:
POSTED: 01:30 a.m. HST, Sep 14, 2013
Synopsis: Matson and the state should have been prepared for such a spill and at least try something to decrease the amount of molasses in the water.
———
Welina e nā makamaka heluhelu, 'o ia 'ōlelo e kau a'ela i luna i po'o mana'o no ka mo'olelo o kēia lā, he 'ōlelo no'eau ia mai kahiko mai. Penei ka 'ōlelo piha, “Ako 'ē ka hale a pa'a, a i ke komo 'ana mai o ka ho'oilo, 'a'ole e kulu i ka ua o Hilinehu.” He 'ōlelo a'o maika'i wale kēia. E ho'omaopopo mai ana ia iā kākou, e hana i nā hana e pono ai o pilikia auane'i ma ia hope aku. 'O ka pilikia na'e, 'a'ole kēia mau 'ōlelo no'eau a nā kūpuna ma ka lehelehe a kākou, 'a'ole i pa'a ma ko kākou waihona no'ono'o. Aia nō i ka puke. A he makana 'i'o nō ia puke na kākou, akā, 'a'ole paha i makana 'ia aku ua puke nei i ka hui 'o Makona a me ke aupuni moku'āina paha.
Ua hui aku nā maka i Kou no ka laha o ka nūhou e pili ana i ke kahe 'ana aku o ka malakeke ma ke awa 'o Honolulu, he 233,000 kālani ka nui. Ua laha paha ia nūhou a puni kēia pae 'āina a puni nō ho'i 'o 'Amelika a me ka honua paha. He mea minamina nō kēia, 'oiai, he 2,000 i'a, a 'oi aku paha i make i ka malakeke, a ke kuhi 'ia nei, ua nui nō ho'i paha ke 'āko'ako'a i make.
Wahi a nā waha 'ōlelo o Matson, 'a'ole i ho'olālā 'ia kahi hana ke kahe aku ka malakeke i loko o ke awa. A 'o ka mea 'āpiki, he waiwai ho'olilo ka malakeke no ka hui 'o Matson i ko nā 'āina 'ē, a ho'olilo 'ia nō he 2,000 kona malakeke i 'Amelika i kēlā me kēia pule. A he ho'olilo malakeke ka hana mai ka makahiki 1983. I ka makahiki 1983 i ho'omaka ai ia hana, a ua komo mai nō ka ho'oilo, a kulu loa ihola i ka ua o Hilinehu a o Welehu paha. 'O Welehu nō ka malama, akā, 'a'ole hiki ke kau ke po'o i ka uluna, he nui loa ka hana. Inā i ako 'ē 'ia aku ka hale a pa'a, inā e ola ia mau i'a i kēia lā.
Ma ka Hōkū Avalataisa o ka lā 10, ua 'ōlelo 'ia, 'a'ole i ho'olālā 'ia ka ho'oma'ema'e 'ana a'e i ka malakeke, no ka mea, 'a'ole maopopo ka hana e ho'oka'awale 'ia ai ka malakeke. 'A'ohe hana e hana 'ia ana i ka wā i 'ike 'ia ai ke kahe 'ana aku o ia malakeke? Inā 'o ka mea omoomo mea inu wale nō ka mea loa'a, e hele aku nō me ia a e omoomo aku i ka malakeke. Pehea lā ka wākiuma? Me ia paha e huki 'ia ai ka malakeke a me ke kai nō ho'i paha, akā, 'o ka mea nui, e pau ana kekahi mau paona o ka malakeke, a e emi ana ia 233,000 mau kālani a e ola ai paha kekahi i'a. 'Eā, e hana aku a e ho'ā'o paha i kekahi hana e pau ai ka malakeke, 'a'ole 'o ke kū iho me he ki'i lā e holo ai ka nīnau, “No Kūki'i mai paha 'oe?”
A ma ka Hōkū Avalataisa o Honolulu o ka lā 13, ho'olaha 'ia, he helu e kelepona aku ai ka mea i pilikia i ia kahe 'ana aku o ka malakeke i loko o ke awa. 'Eā, he pepeiao ko ka i'a, akā, 'a'ohe āna kelepona, a 'a'ohe 'ōlelo o kona waha. Pehea lā 'o ia e kelepona ai i ia helu me ka namunamu pū 'ana aku i ua hui lā.
E wikiwiki aku i ka ho'oma'ema'e 'ana o nui hou auane'i nā i'a e make ana.
———
E ho'ouna 'ia mai na ā leka iā māua, 'o ia ho'i 'o Laiana Wong a me Kekeha Solis ma ka pahu leka uila ma lalo nei:
>> kwong@hawaii.edu
>> rsolis@hawaii.edu
a i ‘ole ia, ma ke kelepona:
>> 956-2627 (Laiana)
>> 956-2627 (Kekeha)
This column is coordinated by Kawaihuelani Center for Hawaiian Language at the University of Hawai'i at Mānoa.


text:
POSTED: 01:30 a.m. HST, Apr 27, 2013
Synopsis: Some things in life might be irritating and troublesome, but with trials and tribulations come time for learning and growth.
———
Welina mai e nā hoa makamaka heluhelu o Kauakūkalahale. E ha'i mai i ku'u nane, ku'u wahi holoholona 'āhiu hele pū me ke kanaka, a inā nō e loa'a, e pepehi 'ia ana a make, a inā nō na'e 'a'ole e loa'a, e ho'iho'i 'ia i ka hale e noho pü ai. Na ka 'eleu nō ia e ho'omaopopo. 'O wai lā ho'i 'oukou e nā keiki o Kalae mai?
I kēlā pule aku nei, ua pū'iwa maila ko 'oukou wahi mea kākau. I ke kalaiwa 'ana i kekahi pā'ina, nānā akula au i ke aniani kïlohi. 'O ko'u 'ike akula nō ia i nā hoa li'ili'i he nui hewahewa e mana'o nei paha e hele pū mai me a'u i ka pā'ina. I ia 'ike 'ana i ua mau hoa li'ili'i nei, pau ihola ko'u 'i'ini e hele i ka pā'ina. 'O ka huli koke akula nō ia a ho'i aku i kauhale. 'A'ole i kono 'ia ua po'e hoa nei e hele i ka pā'ina a 'a'ohe po'e ma ka pā'ina e hau'oli i ka 'ike mai i kēia 'ano hoa li'ili'i.
No ia pule holo'oko'a, ma kahi o nā hana ma'a mau, he nui nā hana e pono ai ka ho'oma'ema'e 'ana i nā mea i ho'ohaumia 'ia e ua po'e hoa li'ili'i nei. 'O nā lole 'oe, 'o nā uluna 'oe, 'o ka moena, a me nä mea like he nui aku nō. Eia na'e, 'o ka mea i 'oi a'e kona komo hewa 'ia, 'o ia nō ko'u lauoho. Ua pono e 'ako 'ia ku'u lauoho lō'ihi, ka mea ku'uwelu mau mai ma luna o ko'u mau po'ohiwi, a pōkole.
Ma muli o ke kaumaha, he nui hou aku nā hana ma'a mau i hana 'ole 'ia. I ko'u 'ike 'ana i ka 'eu mai o ua mau hoa nei i luna o ko'u lauoho, ua kelepona au i ku'u kaikaina. Noho pū māua i ka lumi ho'okahi, no laila, hō'ike koke akula au iā ia i hiki iā ia ke maka'ala 'o ka hō'ea mai o ua po'e hoa nei ma kona lauoho. 'A'ole na'e pēlā. Ua pakele 'o ia i ia luhi!
Nui ke kōkua o ku'u kaikaina a me ko'u mau hoa aloha i ko'u wā küpiliki'i. I kēlā me kēia lā, kahi maila lākou i ko'u lauoho me ka huli aku ho'i i nā 'uku. Eia hou, ua maopopo iā lākou he mea ho'olu'ulu'u na'au ka 'ako 'ia o ko'u lauoho a pōkole, a no laila, ua lilo lākou i hoa 'alo pū i ka 'ïnea a ua paipai mau mai ia'u a lana mai ka mana'o no ka hiki hou mai o nā lā hau'oli. Ua kōkua mai ho'i lākou i ka hana 'ana i ka'u mau ha'awina i hō'alo 'ia ma muli o ka nui o ke kaumaha.
Eia mai nō ka mea 'āpiki. 'A'ole ia he mea mau ia'u ka hō'ike aku i ko'u mahalo i ka po'e nāna au e kōkua mai. He mana'o ko'u ua lawa au ia'u iho a ua 'ae'oia ho'i. Ma muli na'e o ka nui o ke kōkua a ko'u mau hoa a me ko'u kaikaina i ka ho'omanawanui 'ana i kēia pilikia, no laila, ua maopopo, ke 'ole ko lākou kōkua, pilikia maoli nō au. No laila, he wahi mahalo kēia i ko'u mau hoa aloha a me ko'u kaikaina. He mea nui ka mahalo ma ka mālama 'ana i nā pilina maika'i o nā hoa a me nā 'ohana, a pau pū ho'i me ke Akua. Mai nānā wale i nā mea 'ino. Ma kēlā me kēia mea pilikia, aia kekahi ha'awina e a'o ai.
———
E ho'ouna 'ia mai na ā leka iā māua, 'o ia ho'i 'o Laiana Wong a me Kekeha Solis ma ka pahu leka uila ma lalo nei:
>> kwong@hawaii.edu
>> rsolis@hawaii.edu
a i ‘ole ia, ma ke kelepona:
>> 956-2627 (Laiana)
>> 956-2627 (Kekeha)
This column is coordinated by Kawaihuelani Center for Hawaiian Language at the University of Hawai'i at Mānoa.


text:
Kei te kotihi ō ngā tatauranga tāhae uri Tangaroa, arā poaching, te iwi Māori me ngā iwi moutere.
Hei tā te Manatu Ahumahi Tuatahi, kotahi mano, e waru rau, e whā tekau mā whitu ngā tāngata kua mau i ā rātou mō te tāhae uri Tangaroa i ngā tau e toru nei, ko te nuinga ō rātou i mau mō te tāhae paua iti rawa, maha rawa rānei.
Hei tā Mike Green ō te Manatū nei, ko te takutai ō te Whanganui-ā-Tara te wāhi kino ō te motu mō te tāhae paaua, ā, ko Ahuriri te wāhi kino mō te tāhae koura.
Copyright © 2013, Uma Broadcasting Ltd


text:
Pacific Islands challenged by increasing hardship
- Read more about Pacific Islands challenged by increasing hardship
- Log in or register to post comments
Comments
Na'a ku tupu hake 'iha fanau
Na'a ku tupu hake 'i ha fanau 'e toko 8 fakataha mo 'eku ongo matu'a, 'o toko 10. Na'e 'ikai ke mau sio kimautolu he fiekaia, 'i ai pe mo e me'a ke mau vala, fale-tonga ke mau mohe ai, ngatu ke mau kafu mafana ai, pea lava pe mo hono ako'i katoa kimautolu. Ko hono 'uhinga he ko e 'ekonomika lelei taha ko e ki'i konga kelekele na'e ma'u 'e he'emau tamai, pea mo'ene loto lahi ke ngoue'i ke tauhi 'aki kimautolu. 'I he Tokonaki kotoape, na'e 'alu 'emau ongo matu'a ki tahi 'o fangota, taumata'u mo kumi 'a e kiki ki he Sapate, pea toe atu ai pe ki he lolotonga 'o e uike. Ko 'emau fa'e na'e to hiapo mo koka'anga he ta'u kotoa pe ha ngatu ke mau kafu mo fakatau ke ma'u ai ha seniti 'o kumi 'aki ha mau vala. Taimi 'e taha kuo ma'u ha seniti mei he fuaniu. 'I he ngaahi 'aho ni kuo uesia lahi 'a e kakai 'o Tonga 'i he fakafekiki faka-politikale 'a e kau taki 'o e fonua, pea kuo sio taha pe 'a e kakai ia ke ma'u ha pa'anga, kae ngalo 'aupito 'a e koloa ia 'a Tonga ko hono kelekele, pea mo e kiki 'e ma'u mei tahina. Ko hono 'uhinga ia 'oku palopalema, fiekaia 'a e famili toko lahi he kuo ngalo 'a e kelekele ia mo e mohu 'o tahi, kae nofo taha pe 'a e tokolahi ia 'o fakamisia 'a e pa'anga 'oku faka'ali'ali holo 'ehe kau taki 'oe pule'anga 'i he politikale, ngaahi feinga fili, manakoa etc. Kuo taimi ki he kau politikale ke tala 'a e totonu ki he kakai. 'Oku 'ikai ha tufa pa'anga noa'ia kapau 'e uini ha fakafofonga, minisita, pe koha nopele ki ha tu'unga ma'olunga. Ko e 'ekonomika lelei taha ko e fakafo'ituitui. Ngoue'i hoto ki'i konga kelekele ke tauhi 'aki family, to hiapo, fai koka'anga, 'alu ki tahi fangota pea he 'ikai ha family ia 'e fiekaia. 'Oku totonu ke fakatokanga'i 'e he World Bank ko e kau taki 'o e fanga ki'i 'otumotu Pasifiki 'oku nau fakatupu lahi taha 'a e ngaahi palopalema faka-sosiale, fiekaia etc 'Uhinga ko e fakafekiki fakapolitikale. SAIA


text:
Ellesmere Guardian
Tirotiro mā te rangi ki roto o tēnei niupepa
He mea whakarewa i te 1880, ko te Ellesmere Guardian te nūpepa tuarua kia tāngia i te rohe o Ellesmere, nō ngā rā e rua o mua tata noa ka tāngia ai e Joseph Ivess te Ellesmere Advertiser. He mea tā aua pepa e rua nei i Southbridge. Kīhai i pau te tau, ka kore noa te Advertiser.
He Mihi
Tēnei Te Puna Mātauranga o Aotearoa te whakamoemiti atu nei ki te Waihora Ellesmere Trust mō rātou i āwhina te whakamamatitanga o tēnei taitara, me te whakamoemiti anō ki te Whare Pukapuka o Lincoln University, ngā whare pukapuka o Ōtautahi, te Kaunihera ā-rohe o Selwyn, me te Ellesmere Historical Society.
Tauākī Manatārua
Ko Fairfax Media te kaipupuri i te manatārua mō te Ellesmere Guardian. Ka āhei koe ki te tārua i ngā rawa whai-manatārua o tēnei nūpepa mō ngā take arumoni-kore i raro i tētahi raihana Creative Commons New Zealand BY-NC-SA . Kāore tēnei nūpepa i te wātea mō ngā take arumoni, mēna kāore anō a Fairfax Media kia whakaae. Mō ētahi tohutohu mō ngā rawa kua puta i te manatārua mai i tēnei nūpepa, tēnā titiro ki te Puka mō te Manatārua .
Mō tēnei niupepa
Rohe: Canterbury
Kei te wātea mā te ipurangi: 3 Kohitātea 1891 - 28 Hakihea 1945 (4370 putanga)
Whakaaturia ngā putanga katoa o tēnei niupepa (whārangi rahi)


text:
Kororā
Ko te Kororā he manu moana itiiti. Mā tonu te uma, te poho, he ōrangi kākonu te pane me te tuara. Ko Eudyptula minor te ingoa pūtaiao. Ko te Little Blue Penguin te ingoa reo Pākehā.
Ahakoa huri koe ki hea i te ao nei, kāore e kitea he pakihoe iti ake i te Kororā o Aotearoa. He āhua tohunga tonu te kororā ki te ruku kai māna. I a ia e kau ana i te mata o te wai, ruku atu ai ia i ngā kai pērā i te wheke me ngā ika pakupaku kei raro noa iho i a ia. Ka āhua rua tekau hēkena pea e ruku kai ana māna, kātahi ka puea ake. I ētahi wā ka haere te kororā i tētahi rāngai ika, kātahi ka kohakina tētahi. He wā anō ka ruku atu i ngā wai hohonu tonu ki te hopu ika māna - arā, ka āhua whitu tekau mita pea te hohonu o tana tirikohu atu. Ka taea e te kororā te noho atu ki te moana mō ētahi wiki, me te moe atu anō hoki ki reira.
Kau haere ai ngā kororā i ngā tai e whā o te motu. Mai i te marama o Here-turi-kōkā ki Poutū-te-rangi, ka tau ki uta, he whakaputa uri te kaupapa. I taua wā anō, ka tau mai te Kororā ki ngā takutai moana o Aotearoa, o Wharekauri, o ngā wāhi ki te tonga o Ahitereiria hoki, whakaputa uri ai.
Atu i te kororā, tekau mā rua atu anō ngā momo pakihoe ka kitea e kau haere ana i ngā tai o Aotearoa.
Tohutoro[edit | edit source]
- Robertson, C J R. (Etita), 1985. Reader's Digest Complete Book of New Zealand Birds. Poihākena: Reader's Digest.


text:
Kōmihana Tirotiro Whanonga Pirihimana
Ka poua te Kōmihana Tirotiro Whanonga Pirihimana e te kāwanatanga i te tau 2004, ki te tirotiro i te whanonga me te tikanga pirihimana i te wā e whiwhi ana, e hōpara ana i ngā whakapae mō te raweke patua ki ngā mema o ngā Pirihimana, o ō rātou hoamahi rānei. Ka tirotirohia hoki e Te Kōmihana ngā tikanga rangatira me ngā ture pirihimana e pā ana ki te whanonga whaiaro pirihimana tae atu ki te whanonga ai.
Nā ētahi ake whakapae tae atu ki ngā hōparatanga mō ngā raweke patua a ngā mema o ngā Pirihimana i Rotorua i te tau 1983 me te tau 1986 me tērā whakapae taitōkai i Kaitaia e ngā āpiha Pirihimana i te tau 1988 Te Kōmihana Tirotiro Whanonga Pirihimana i ara ake ai. Ka taea te whakatakoto he tāpaetanga mō tētahi taki e pā ana ki ngā ture whakahaere ahakoa he aha, ā, me te kore herea ki ngā tūponotanga nei.
Ko Bruce Robertson, kaiwhakawā ture, rāua ko Margaret Bazley, wahine rangatira, ngā tāngata o te Kōmihana.


text:
1:1 ¶ Na Haimona Pita, he pononga, a he apotoro na Ihu Karaiti, ki te hunga kua whiwhi tahi nei tatou ki te whakapono utu nui, i runga o te tika o to tatou Atua, o Ihu Karaiti, o te Kaiwhakaora.
1:2 Kia whakanuia te aroha noa me te rangimarie ki a koutou, i runga i te matauranga ki te Atua, ki a Ihu hoki, ki to tatou Ariki.
1:3 Kua homai na hoki e tona kaha Atua ki a tatou nga mea katoa mo te ora, mo te karakia pai, i te mea ka matau nei ki te Kaikaranga i a tatou i runga i te kororia, i te pai:
1:4 Na enei hoki i riro mai ai i a tatou nga kupu whakaari, he mea nui whakaharahara, he mea utu nui; ma enei hoki koutou ka whiwhi ai ki te ahua Atua, i a koutou ka mawhiti nei i te pirau i te ao, ara i to te hiahia.
1:5 ¶ Ma reira nei hoki, me whakapau rawa to koutou uaua, honoa iho ano te pai ki runga ki to koutou whakapono; ki runga hoki ki te pai ko te matauranga;
1:6 Ki runga ki te matauranga ko te pehi o te hiahia; ki runga ki te pehi o te hiahia ko te manawanui; ki runga ki te manawanui ko te karakia pai;
1:7 Ki runga ki te karakia pai ko te atawhai ki nga teina; ki runga ki te atawhai ki nga teina ko te aroha.
1:8 Ki te mea hoki kei a koutou enei mea, ki te nui haere hoki, ka meinga koutou kia kaua e mangere, kia kaua e huakore i runga i te matauranga ki to tatou Ariki, ki a Ihu Karaiti.
1:9 Ko te tangata hoki kahore nei i a ia enei mea, he matapo, he atarua, kua wareware ki te horoinga o ona hara o mua.
1:10 Mo konei, e oku teina, kia puta to koutou uaua ki te whakapumau i to koutou karangatanga, i to koutou whiriwhiringa: ki te penei hoki ta koutou mahi e kore rawa koutou e tapepa:
1:11 Penei hoki ka whiwhi nui koutou ki te huarahi tomo atu ki te rangatiratanga mutungakore o to tatou Ariki, ara o te Kaiwhakaora, o Ihu Karaiti.
1:12 ¶ Mo reira ano e kore ahau e mangere ki te whakamahara tonu i a koutou ki enei mea, e matau ana raia koutou, kua oti ano te whakau ki runga ki te mea pono, kei a koutou na.
1:13 Ki toku whakaaro hoki, i ahau e noho ana i tenei tapenakara, he mea tika ano kia whakaoho ahau i a koutou, kia whakamahara;
1:14 E mohio ana hoki ahau e kore e wheau ka mahue tenei tapenakara oku, ka pera ano me ta to tatou Ariki, me ta Ihu Karaiti, i whakakite mai ai ki ahau.
1:15 Ka puta ano hoki toku uaua kia mau tonu to koutou mahara ki enei mea i muri i toku matenga.
1:16 ¶ Ehara hoki i te mea he whai ta matou i nga kupu i totoa e te whakaaro tinihanga, i te whakapuakanga o te kaha, o te haerenga mai o to tatou Ariki, o Ihu Karaiti ki a koutou; engari he kaititiro ano matou ki tona nui.
1:17 I riro hoki ia ia he honore, he kororia na te Atua Matua, i te putanga mai o taua reo ki a ia i roto i te kororia nui rawa, Ko taku Tama tenei i aroha ai, ko taku i ahuareka ai.
1:18 I rongo ano matou ki tenei reo e puta mai ana i te rangi, i a matou i tona taha i runga i te maunga tapu.
1:19 ¶ Katahi ka u rawa te kupu poropiti ki a tatou inaianei; pai tonu ki te anga to koutou whakaaro ki reira, he rama hoki e tiaho ana i te wahi pouri, kia puao ra ano te ra, kia ara ra ano te whetu o te ata i roto i o koutou ngakau:
1:20 Kia mohio hoki i te tuatahi, kahore he poropititanga o te karaipiture nona ake ona tikanga.
1:21 Ehara hoki i te mea na te whakaaro o te tangata i puta mai ai te poropititanga i mua, engari he mea whakamahara na te Wairua Tapu i korero ai nga tangata tapu a te Atua.
2:1 ¶ Otira i ara ake ano he poropiti teka i mua i roto i te iwi, he pera me nga kaiwhakaako teka e puta ake a mua i roto i a koutou; ma enei e mau puku mai nga titorehanga whakangaro, he whakakahore na ratou i te Ariki rawa, nana nei ratou i hoko, ka hohoro tonu ta ratou taki mai i te whakangaromanga ki a ratou ano.
2:2 A he tokomaha e aru i a ratou tikanga whakarihariha; ma reira e korerotia kinotia ai te ara o te pono.
2:3 ¶ He apo moni hoki e tito kupu ai ratou kia whai taonga ai ratou i a koutou: nonamata te tukunga mo ratou ki te he, e kore ano e whakaroa; kahore hoki he moe o to ratou whakangaromanga.
2:4 Mehemea kihai i tohungia e te Atua nga anahera i hara, engari i peia ratou e ia ki te po, he mea herehere i te waro pouri, he mea tiaki mo te whakawa;
2:5 A kihai i tohungia te ao tawhito, he mea tiaki ia nana a Noa, te kaikauwhau i te tika, ratou ko etahi atu tokowhitu, i tana kawenga mai i te waipuke ki te ao o te hunga karakiakore;
2:6 A meinga ana nga pa, a Horoma, a Komora, kia pungarehu rawa, ko tana whakataunga he he hurihanga, waiho iho hei tohu ki te hunga e noho karakiakore i nga wa i muri;
2:7 ¶ Ko Rota ia, ko te tangata tika, whakaorangia ake e ia, i a ia e whakapouritia ana e nga ritenga whakarihariha a te hunga kino;
2:8 I taua tangata tika e noho ana i roto i a ratou, mamae a na tona ngakau tika i a ratou mahi kino, i tana i kite ai, i tana i rongo ai i tenei ra, i tenei ra:
2:9 Matau tonu te Ariki ki te whakaora i te hunga karakia i roto i te whakamatautauranga, kia waiho ko te hunga he mo a te ra whakawa whiu ai;
2:10 ¶ Tera rawa ia tana mo te hunga e whai ana i ta te kikokiko, e haere ana i runga i te hiahia poke, e whakahawea ana ki te rangatiratanga; he hunga hikaka, e whai ana i ta ratou ake; kahore hoki e wehi ki te korero kino ki nga tangata nunui.
2:11 Tena ko nga anahera, ahakoa nui ake to ratou kaha, to ratou mana kahore e puaki i a ratou he kupu whakatoi mo era i te aroaro o te Atua ina whakawa.
2:12 Ko era hoki, rite tonu ratou ki te kararehe kahore nei he whakaaro, he mea maori anake, i hanga nei hei hopukanga, hei whakangaromanga, korero kino ana ratou ki nga mea kahore nei e mohiotia e ratou; a ka ngaro i runga i ta ratou tikanga whakama te;
2:13 Ka whiwhi ki te utu o te he; he tangata e ahuareka ana ki te kakai awatea, he ira ratou, he makenu, e ruku ana ki a ratou hakari ngahau i a ratou e hakari tahi ana me koutou;
2:14 Ko o ratou kanohi ki tonu i te puremu, kahore hoki e mutu to ratou hara; e poaina ana e ratou nga hinengaro kahore i u: he ngakau to ratou kua oti te whakamahi ki te apo; he tamariki kua oti te kanga:
2:15 Mahue ake i a ratou te ara tika, kotiti ke ana ratou, whai tonu ana i te ara o Paraama tama a Peoro, i whakapai nei ki te utu o te he;
2:16 Otira i riria ano ia mo tona he: i korero te kararehe reokore, no te tangata te reo, pehia ana e ia te wairangi o te poropiti.
2:17 He puna waikore enei tangata, he kapua e akina ana e te tupuhi; pouri kerekere te wahi kua rite mo ratou mo ake tonu atu.
2:18 E korero ana i nga korero tetere rawa, he mea teka noa, ka poaina e ratou ki nga hiahia o te kikokiko, ki nga hiahia taikaha, te hunga e mawhiti mai ana i era e noho ra i roto i te he.
2:19 He herekore ta ratou e whakaari nei ki a ratou, heoi he pononga ratou na te pirau: ki te taea hoki te tangata e te hoariri, hei pononga ia mana.
2:20 Ka mawhiti mai nei ratou i nga poke o te ao, i a ratou ka matau nei ki te Ariki, ara ki te Kaiwhakaora, ki a Ihu Karaiti, na ki te rorea ratou, i te hinga rawa i aua mea, kino noa atu to ratou whakamutunga i te timatanga.
2:21 he pai ke mo ratou me i kore e matau ki te ara o te tika, i te matau a hei muri ka tahuri ke atu i te ture tapu kua tukua nei ki a ratou.
2:22 Heoi te tukunga iho ki a ratou rite tonu ki ta te whakatauki pono, Kua hoki te kuri ki tona ruaki; me te poaka i horoi ra, kua okeoke ano i te paru.
3:1 ¶ Ko te rua tenei o aku pukapuka, e oku hoa aroha, ka tuhituhia atu nei ki a koutou; hei whakaoho tauarua i o koutou hinengaro tinihangakore kia mahara:
3:2 Kia mahara ai koutou ki nga kupu i korerotia i mua e nga poropiti tapu, ki ta matou hoki, ki ta nga apotoro a te Ariki, a te Kaiwhakaora:
3:3 ¶ Ko tenei ta koutou e matau ai i te tuatahi, tera e puta mai etahi kaiwhakamanumanu i nga ra whakamutunga, e haere ana i runga i nga ritenga o o ratou hiahia ake,
3:4 E mea ana, Kei hea te korero o tona haerenga mai? mau tonu hoki nga mea katoa no te moenga ra ano o nga matua, pera tonu me to te orokohanganga.
3:5 Na ratou tonu i whakakuware ki tenei, na te kupu a te Atua nga rangi i mua, me te whenua ano totoka tonu i roto i te wai, na te wai ano hoki.
3:6 He hurihanga na enei i ngaro ai i te wai te ao o tera wa.
3:7 Ko nga rangi onaianei ia me te whenua, he mea rongoa na taua kupu ra ano, he mea waiho marire mo te ahi, ina taea te ra o te whakawakanga, o te whakangaromanga o nga tangata karakiakore.
3:8 ¶ Kei kuware ia koutou, e oku hoa aroha, ki tenei mea kotahi, ki ta te Ariki he ra kotahi rite tonu ki nga tau kotahi mano, nga tau kotahi mano rite tonu ki te ra kotahi.
3:9 ¶ Kahore he whakaroa o te Ariki ki tana kupu whakaari, kahore e rite ki ta etahi e ki nei he whakaroa; engari e manawanui ana ki a tatou, kahore ona whakaaro mo te tangata kia ngaro; engari kia tae katoa ki te ripeneta.
3:10 E puta mai hoki te ra o te Ariki ano he tahae i te po; ko reira pahemo atu ai nga rangi, tona nui hoki o te tangi; na ka ngiha nga mea timatanga i te ahi, ka rewa; a pau ake i te ahi te whenua me ana mahi.
3:11 ¶ Heoi mo te rewa nei enei mea katoa, kia pehea ra he tikanga ma koutou i runga i te whakahaere tapu, i te karakia;
3:12 Me te tumanako, me te takare ano koutou ki te taenga mai o te ra o te Atua, e rewa ai nga rangi i te ahi, e ngiha ai nga mea timatanga, e memeha ai?
3:13 Heoi kei te tumanako tatou ki nga rangi hou, ki te whenua hou, ki tana i whakaari mai ai, kei reira te tika e noho ana.
3:14 Mo konei ra, e oku hoa aroha, i a koutou ka tumanako na ki enei mea, kia puta to koutou uaua kia rokohina e ia i runga i te rangimarie, te whai ira, te whai koha i tona aroaro.
3:15 Kia mahara ano ki te manawanui o to tatou Ariki, he whakaora; ko te mea hoki ia tuhituhia ki a koutou e to tatou teina aroha, e Paora, he mea i rite tonu ki te matauranga kua homai nei ki a ia;
3:16 I pera ano i ana pukapuka katoa, i korerotia hoki enei mea ki reira; kei reira ano hoki etahi mea he pakeke nei ki te whakaaro, whakawiria ketia ake e te hunga kuware, e te hunga kahore ano i u; ko ta ratou hanga ano ia ki era atu karaipiture, a ngaro iho ratou.
3:17 Na, e oku hoa aroha, ka matau wawe nei koutou ki enei mea, kia taupato kei kahakina atu koutou e te he o te hunga kino, kei taka atu, kei kore e u.
3:18 Engari kia neke ake i runga i te aroha noa, i te matauranga o to tatou Ariki, ara o te Kaiwhakaora, o Ihu Karaiti. Waiho atu i a ia te kororia, aianei, a ake tonu atu. Amine.


text:
Rārangi whakataukī
He whakataukī:
- E kore a muri e hokia.
- E kore e piri te uku ki te rino.
- Ehara taku toa i te toa takitahi, engari he toa takitini.
- He ao te rangi ka uhia, waihoki, mā te kai te tangata ka ora.
- He kōrero kei runga, he rahurahu kei raro.
- He rei ngā niho, he parāoa ngā kauae.
- Kei runga te kōrero, kei raro te rahurahu.
- Mā te huruhuru te manu ka rere.
- Mā te huruhuru te manu ka rere.
- Mā te kakahu te tangata ka tika.
- Pāpaku ā-ringaringa, hōhonu ā-korokoro.
- Waiho mā te whakamā e patu.


text:
Ngāti Tūwharetoa
Ko Ngāti Tūwharetoa he iwi rangatira e noho ana ki te puku o Te Ika-a-Māui o Aotearoa. E 29,301 te taupori i te 2001. Ko tētehi kupu whakataukī nō rātou "ko Tūwharetoa te Iwi, Tūwharetoa ki Pūtauaki, ko Tūwharetoa ki Waiariki ko Tūwharetoa ki Tongariro." Arā, ka kitea i konei e toru ngā wahanga o te Iwi nei arā ko Tūwharetoa ki Pūtauaki, ko Tūwharetoa ki Waiariki, ko Tūwharetoa ki Tongariro. Ko Te Heuheu Tukino te ariki o Ngāti Tūwharetoa. I tēnei wā ko Tumu Te Heuheu Tukino VII terā. Kātahi ka puta te kupu: "Ko Tongariro te maunga; ko Taupō-nui-a-Tia te moana; ko Tūwharetoa te iwi, ko Te Heuheu te tangata". Ko te rohe: Mai i te Te Awa-o-te-atua ki Tauhara, Ki Tongariro huri noa ki Te Takaputiraha o Tutetawha ki Tuhua Maunga. Ko ngā awa: Tongariro, Waikato, Tarawera. Ko ngā tāone: Kawerau, Tūrangi, Taupō-nui-a-Tia.
Rārangi kōrero
Tūwharetoa ki Pūtauaki[edit | edit source]
Ko Tūwharetoa ki Pūtauaki rātou e noho ana ki te Kete Poutama kei raro i te taumarumaru o Pūtauaki maunga atu ki Te Awa-o-te-atua (Mātātā). Anei te kupu "Ko Pūtauaki te Maunga, ko Te Takanga i o Apa te wai, Ko Te Aotahi te tangata" Ko Te Awa-o-te-atua tētehi ingoa tawhito o te puau o Rangitaiki, o Tarawera (kua ngaro inaianei nā te roma tai pari) ko Mātātā te ingoa o naianei. E rima (5) ngā Marae o Tūwharetoa ki Kawerau, ko te marae matua ko Hahuru kei Te Onepu e tu ana). I whānau mai a Tūwharetoa ki konei nawai rā ka hau mai ki te tonga.
Tūwharetoa ki Tongariro[edit | edit source]
Ko Tūwharetoa ki Tongariro rātou e noho kau ana i ngā Paparinga o Taupō-nui-a-Tia, kei raro i te mana ruruhau o Tongariro maunga ara "mai i te Matapuna ki te Hikuwai". E 32 pea ngā marae e tu taupiripiri ana ki tēnei wahi.
Tūwharetoa ki Waiariki[edit | edit source]
Ka noho a Tūwharetoa ki Waiariki ki Te Waiariki a ka hangai atu ki ngā kawai o Te Arawa waka. E tika ana te korero "ko Te Arawa te waka mai i te Kei ki Tongariro ki te Ihu ki Maketū"
Ngā kōrero o mua[edit | edit source]
Ko Ngātoro-i-rangi te tohunga o runga o Te Arawa waka, ko Paepae-ki-Rarotonga te waka o Waitahaarikikore te matua o Hahuru. Me Timata te Whakapapa o Ngāti Tūwharetoa ki Hawaiki ki Puhaorangi. He tupua a Puhaorangi, engari ka puremutia e ia tētahi wahine Māori ko Kuraimonoa te ingoa. Ko a rāua tamaiti ko Ohomairangi. He arikinui a Ohomairangi nō Hawaiki, he amokapua nana i whakangungu ai te marae o Taputapuatea. Nā Ohomairangi ko Muturangi.
He tino tohunga a Muturangi, nōna te wheke mōkaikai nā Kupe i whai mai ki Aotearoa nei patu ai - ara ko te Wheke a Muturangi. Nā Muturangi ko Taungarangi, nā Taungarangi ko Tuamatua (ki ētahi ko Atuamatua). I te wā o Tuamatua kua takina te iwi ko Ngā Ohomairangi ko to rātou kainga ko Maketu ki Hawaiki. Ka moea e Tuamatua ngā mokopuna tokowhā o Ruatapu, a ka puta ōna uri ko Rakauri, ko Tia, ko Hei, ko Houmaitawhiti, ko Oro, ko Maaka. Ko Ngatoroirangi te tamaiti a Rakauri, he tino tohunga tēnei ki Hawaiki rā, ko tōna wahine ko Kearoa. Ko Ngatoroirangi te tohunga o runga o Te Arawa waka. Nā Ngātoro-i-rangi ko Tangihia, nana ko Tangimoana, ko Kahukura, ko Rangitakumu, ko Mawakenui, ko Mawakeroa ko Mawaketaupo. Ka moe a Mawaketaupo ki Hahuru o Hapuoneone a ka puta te tamaiti nei a Manaia. I tupu mai a Manaia ki ki Kawerau kātahi ka huri tōna ingoa ko Tūwharetoa-i-te-aupouri. Ka moea e Tūwharetoa nei ko Te Uira, ko Paekitawhiti, ko Hinemotu, ka maha ngā uri.
Te Hekenga[edit | edit source]
Ko ētehi o ngā Tama o Tūwharetoa rātou e heke mai nei ki Taupō moana ko tō rātou take ko te kangakanga o tētahi kuia nō Ngāti Kurapoto ko Hinekaharoa te ingoa. Nā Rakeipoho tēnei taua ko ētehi atu o ngā rangatira rā ko Taringa, ko Rereao. Ka totika te haere a Rakeipoho me Taringa ki Rotongaia, te wahi o Hinekaharoa, engari ka tahuri kē a Rereao mā ki te tonga a ka huaki ko Ngāti Hotu.
Marae[edit | edit source]
Tirohia hoki[edit | edit source]
Hoto ki waho[edit | edit source]
- Ngāti Tūwharetoa
- Tūwharetoa Poari Māori
- Te Heuheu
- Ngāti Tūwharetoa kei Te Ara – Te Mātāpunenga o Aotearoa


text:
Excavation unearths ancient Lapita
- Read more about Excavation unearths ancient Lapita
- Log in or register to post comments
Comments
'Oku fu'u mahu'inga 'aupito
'Oku fu'u mahu'inga 'aupito ke tau 'ilo ki hotau tupu'anga, pea fakamo'oni'i 'aki 'a e ngaahi fakamo'oni'i fakasaianisi (forensic science) hange koia 'oku hoko ko'eni. Fakamalo kia Burley mo 'ene kau ngaue 'i he 'ilo mo e ngaue kafakafa fkhisitolia ko'eni pea lava ai ke tau fakakaukau na'e 'i ai 'a e ngaahi tapa kehekehe 'o mamani na'a tau tuku'au mai mei ai. Kuo taimi ki he pule'anga ke fakamamalohi 'a e lao fekau'aki mo e tafa'aki ko'eni, pea fokotu'u mo ha misiume faka-fonua ke tanaki ai 'a e ngaahi me'a faka-hisitolia 'o Tonga, na'a iku 'o hange ko e ngaahi, 'mums' koloa mahu'inga mo faka-hisitolia 'o Felo mo e ha'a tu'i 'Isipite 'o iku ia ki he ngaahi misiume 'o Pilitania, Falanise, USA etc......SAIA.


text:
Takuu
Takuu (arā Tauu, Mortlock Islands rānei) he rōpū moutere itiiti, e noho taratahi ana i te moana ki te rāwhiti atu o Bougainville, Papua Nūkini.
Rārangi kōrero
Mātai matawhenua[edit | edit source]
Ka noho whakarua atu a Takuu i Kieta, te tāone matua o Bougainville, e 250 kiromita pea te tawhiti. Ko te takoto o ngā moutere, pēnei i te porohita; tekau mā toru ngā moutere ki te taha rāwhiti, kotahi anō ki te taha uru-mā-raki. Ko te moutere o Takuu te moutere nui o te taha rāwhiti. Ka noho kē te nuinga o ngā tāngata ki tētahi moutere iti e tata ana ki Takuu, ko Nukutoa te ingoa. He tāpotupotu rawa atu te noho o ngā moutere, kotahi mita, e rua mita noa iho rānei te teitei i runga ake i te tai pari, me te aha, he raruraru kei te haere. Nā ngā mahi kikino a Ruaumoko, totohu haere ai ngā moutere; nā ngā mahi nanakia a Tama-nui-te-rā, ka hika haere te mahana o te ao, ā, ka mutu, he pāhekeheke te noho o ngā moutere nei, ka panuku haere te tai, he 20 henimita i te tau. Ki tā Ahorangi Richard Moyle nō Te Whare Wānanga o Tāmaki-makau-rau, he poto rawa atu te wā ka toe ki ngā iwi o Takuu. Nō te kōkiri haere o te tai, ka pau haere ngā kai o te whenua, ā, kāhore kau he oranga mō ngā iwi o Takuu. Kāore e taea te pēhea. Tēnā pea, mā ngā whānau nō Takuu e noho ana ki Papua Nūkini e manaaki ētahi o ō rātou whanaunga, engari, nō te mea e noho marara ana rātou, kāore e kore ka mate haere te noho tahi o ngā tāngata o Takuu (Wane 2005:10).
Ngā iwi o Takuu[edit | edit source]
E 600 pea ngā tāngata e noho ana i ngā moutere nei, he iwi whanaunga rātou ki ngā Māori, arā he iwi e ahu mai ana i ngā moutere o Te Moana-nui-a-Kiwa. He whanaunga tata ngā iwi o Takuu ki ngā iwi o Hāmoa, o Tokelau; e āhua tata ana hoki tō rātou reo ki te reo o Tokelau. Ko Takuu tētahi o moutere marara e noho ana ki waho o te tapatoru o Porinihia.
He tino kaha ngā iwi o Takuu ki te mau i tikanga a ō rātou tūpuna, ki te tiaki i ō rātou wāhi tapu. Hei ārai i ngā tikanga a iwi kē, i rāhuitia e rātou ngā moutere kia kore e ekea e te tauhou. E 25 ngā tau i mau pērā ai taua rāhui. Kāore e taea e te mihingare, e tauiwi hoki, te whakauru ki Takuu. E whā noa iho ngā kairangahau e āhai ana te noho ki reira mō te wā poto. Kātahi anō i hikitia ai taua rāhui, arā nō ngā tau rima kua hipa nei, nō te hokinga mai o ngā taitamariki o reira i ō rātou kura i te tuawhenua o Papua Nūkini.
Mai rā anō, mai rā anō, kua mau ngā tikanga a ngā tūpuna i ngā iwi o Takuu. He āhua tawhito o ngā whare o reira, e tū tata ana tētahi ki tētahi. Ko ngā kokonati ngā rākau anake o ngā moutere. Ka whakamahia te huarahi matua hei marae, hei wāhi mō ngā tikanga a te iwi. He tino whai tikanga ngā waiata o Takuu. Roa rawa ngā tau i tū mokemoke aua moutere nei. Me te aha anō, kei te waiatatia tonutia ngā tino waiata o mua, kei te kōrerotia tonutia ngā korero o mua, tae noa ki ngā kanikani o mua. He maha ngā waiata nō mua i te taenga mai o te Pākehā i te rautau 19. Ko te kaupapa o ēnei waiata ngā rerenga waka i waenganui i ngā moutere; ka pau i ngā iwi kia 30 ngā haora i te wiki ki te kanikani (Wane 2005). He maha hoki ngā waiata e whakanui ana i ngā hononga i waenganui o ngā iwi, ahakoa he hononga i ngā whānau ki te mahi, ahakoa he hononga ki ngā tūpuna, kia tau mai te atawhai, te manaaki o ngā tūpuna i ngā wā o te hiahiatanga.
Te Reo o Takuu[edit | edit source]
He reo Porinīhia te reo o ngā iwi o Takuu, arā he whanaunga taua reo ki te reo Māori. E ai ki ā ngā tohunga wetereo whakapapa i ngā reo, kei roto a Takuu i te rōpū 'Ellicean outlier'. Ko ētahi atu mema o taua rōpū ko ngā reo o Tuvalu, Nukuoro, Kapingamarangi, Nukuria, Nukumanu, Luangiua, Sikaiana me Pileni. Ko aua reo, arā ngā reo nō ngā moutere marara nei o Porinīhia, kei roto anō i te rōpū 'Ellicean'; ko ngā reo e kīa nei ko ngā reo 'Samoic', arā ngā reo o Hāmoa, o Tokelau he rōpū anō i roto i Ellicean. E ai te whakarārangitanga o mua, kei roto ēnei reo katoa i te rōpū 'Samoic Outlier' kē.
Ngā rauemi mahi kai[edit | edit source]
He ruarua noa iho ngā rauemi mahi kai o Takuu; arā ko te ngaki taro tētahi, ko te hī ika tētahi. I ngā tau kua pahure ake nei, ka whakakinongia te whenua e te wai tai, ka uaua haere te ngaki taro, ā, he ruarua noa iho ngā wāhi pai hei whakatakotoranga mō ngā waka hī ika. Ka pau haere ngā kai, ā, kua puta ngā inoi o ngā iwi o Takuu ki Papua Nūkini ki te āwhina mai. Kotahi anō te kaipuke kawe taonga ki Takuu, ko te "Atoll Queen" tērā. I te 2001, kei te tapi haere te pūkaha o taua kaipuke mō ngā marama e ono; i taua wā, he nui rawa te hiakai me te takaonge o Takuu.
Nō ngā wiki whakatuwhera o 2006, anea kau ana ngā moutere i te āwhā, ā, ka kino haere anō te noho a te iwi. Ko te āhua nei, kei te ngaro haere a Takuu. Kāhore kau he ahumahi whai kiko, kāhore kau he moni mā te iwi. Pēhea rangona ai e te ao hurihuri nei ngā inoi o ēnei moutere itiiti nei. I te kore moni, kua whakarerea tētahi kaupapa ki te hanga i tētahi matatara hei aukati i ngā ngaru o tai (Wane 2005:12).
Ko te āhua nei, he aituā kei te haere mō ngā iwi Porinīhia o ngā moutere morehu itiiti nei.
Tirohia hoki[edit | edit source]
Hoto ki waho[edit | edit source]
- I mua i te waipuke Ingenio, he puka maheni o te Whare Wānanga o Tāmaki-makau-rau (konae pdf, reo Pākehā)
- Mortlock Islands Ngā rōpū moutere e rua e kīa nei ko ngā "Mortlock Islands" (reo Pākehā)
- Hiakai ki Takuu CNN.com/World (reo Pākehā)
- Takuu Islands Association He rōpū e mahi ana kia whakaputa ai ngā moutere (reo Pākehā)
- Aituā ki Takuu Islands Business (reo Pākehā)
Tohutoro[edit | edit source]
- Ngā rārangi kupu o ngā reo o Te Ao-o-Kiwa mō Takuu.
- Joanna Wane, 2005. 'Before the Flood'. Ingenio et Labore: Whare Wānanga o Tāmaki-makau-rau, Spring 2005:10, 12. URL: www.ingenio.auckland.ac.nz.
Tapatoru o Porinīhia: Aotearoa • Austral Islands • Rapa Nui • Gambier Islands • Hāmoa • Hawaii • Kuki Airani • Loyalty Islands • Kāhui o ‘Enata • Pitcairn Islands • Rangitahua • Tahiti • Tokelau • Tonga • Tuamotu • Tuvalu • Wallis and Futuna Islands
Moutere taratahi: Anuta •Apolima • Emae • Kapingamarangi • Manono • Mele • Nuguria • Nukumanu • Nukuoro • Ontong Java • Pileni • Rennell • Savai'i • Sikaiana • Takuu • Tikopia


text:
I mahuetia e ia, tētahi mauhere ki te ruma manuhiri ō Rimutaka.
Ko te take, he hiahia nōna ki te hoki wawe ki te kāinga, mea rawa ake i waihōtia tētahi mauhere me tana hoa wahine ki roto i te ruma manuhiri.
I tōna tikanga, hei te haurua ō te whā karaka i te ahiahia, ka pau katoa te wā mō te manuhiri, kāore ngā āpiha i tiki atu i te mauhere rā mō te toru haora.
Nō muri mai ka himata ngā rūkahu ā ngā āpiha i ngana ki te huna i ngā hara.
E kore te Tari Whakatika Tāngata e kōrero ana mō wā rātau tikanga, te whakaūtanga ā aua tikanga me ngā mahi nanakia ā ngā āpiha.
I kii ā Richard Symonds, Kaiwhakahaere ō Rimutaka, ae, e tika ana, i hē katoa ngā tikanga heoi kai te whakarite he pūrongo, taaria te wā ka oti.


text:
TERA AE TAUKO!
E kakawaki kaotaan am katanoata n ururing, am katekeraoi ao am tangira nakoia raorom ma am utu nako iaon Kiribati ao riki ake a mena i tinanikun Kiribati. Ao ngkami kaain Kiribati ake kam mena ngkai i tinanikun Kiribati ao aio naba ami tai ni kaota ami tangira, ami katekeraoi ao ami ururing nakoia raoraomi ma ami koraki n taabo ake a mena iai bon iaon Kiribati ao n (ma tamntaabo nako.
Akea angana-koreia ma ikanne ao send erina ngkana ko tangiria) nakon te email aio:
m_kiribatiupdates.com.ki
m_bwebwe@yahoo.com
ke ring 00 686 98291
Uringnga bwa waekoan tiana ma ikanne ao waekaon naba norana irouia ami koraki ao raoraomi nako n taabo ake a mena iai n te aonaba.
Ao ngkoe are ko iangoa am katanoata ibukn am karikirake ni kamwarake n te kainaomata aio ke bon am bitineti n am tabo are ko ena iai, kanakomaia naba n aron aio bwa ti na katokai ao n tuanga te botanaomata naba, akea naba boona ngkai ni wikin te kainaomata aio.
Kam rabwa ao tekeraoi ngkami ni wikin te kainaoamta aio 2011.
TEKERAOI ANA KA-32 N RIRIKI NI KAINAOMATA ABARA AE KIRIBATI N 2011.


text:
'Abi'uai Apa'uana Mahamahana
The New Testament in the Waima Language, Central Province, PAPUA NEW GUINEA
The Bible Society of Papua New Guinea
ISBN: 9980 63 939 3
263P-2002—2,578 copies
Puka Wairana
Puka neiana ‘'Abi'uai Apa'uana Mahamahana’ hanona Tirama ena 'abi aba wa'i baha 'akinai Auba Robe Tirama ena maearima ebaraonanakia ba tererena. Popounai tererena hanona Helene maeanai tererena ba muriai tea'i banaina maea haeai haeai ai tererena. Bariu neiana hanona aba ia'i banaina Waima maeanai. Waima maeana teona mai tehinana maearimakia hanona ikoinai 12,000 'abana, ia hanona Bereina District ai temiaho, Central Province aonai.
2 Timoteo 3.16 ai Paulo e'abi etibaha,
“Puka Robena 'abikia ikoikiai hanona Tirama Aubana ena baraibarai ai tererenakia, ba ekia aka hanona teapa'ua ki'a baha, weiakiai 'abi tohana kahabamarere aina, katebaraona beronaka, katebaka'a beronaka, mai mauri berona kateba'iobinaka weianai kahamiaho. Ua buonai Puka robena 'abina kehore maearima Tirama ena aka tibabaina haukia keba'oru harainakia aka namokia ikoikiai katebabainakia.”
Ai tanuatae Puka neiana kotuabi aonai, 'abi weiana “Tirama ena aka tibabaina haukia keba'oru harainakia aka namokia ikoikiai katebabainakia.” hauna oi 'eumuai keao.
Puka Neiana Aonai
Puka neiana hanona Iesu Keriso pouna namona. Kotuabina hanona ko'iobina, maearima hanona Tirama kipokia katebahamomo mue. Neiana hanona puka hamona, iamo Iesu ena iuhubeau haukia baika mai a'ikakauma haukia tehore puka haha tererenakia. Ua buonai puka neiana aonai hanona puka ikoinai harau rua 'abaihau hamomo (27) temiaho, ba aokiai hanona Tirama Nahuna Iesu Keriso robana teahuna. Ihau tabakiai puka neiakia tererenakia hanona puka ahakiai a'i temiaho. Aotipa haukia tiraona Iesu eao kupa murinai hanona ena maearima tehore puka neiakia tererenakia. Mareko ena rererere hanona emai 'uai ba murihaina hanona Ioane 'euna.
'Uainai maearima weiakia puka neiana 'abikia tererenakia hanona puka iro'ana bita mai paipana bita hanona a'i tererenakia, haeamona puka 'arana 'abikia papakia hanona a'i tererenakia. Bariumo muriai hanona maearima tehore puka iro'ana mai paipana bita hanona tererenakia haeamona puka 'arana 'abikia papakia abomo tererenakia ena poki hanona tuabi tuabi iba'aba'abana paunai.
Puka kori'uaikia bani aokiai puka 'arakia 'abikia papakia baika ba'akiai hanona puka baika atakia haeamona iro'akia mai paipakia abomo tererenakia. Neiana anina hanona 'ori ihobona puka weiakia aokiai kotabu ahina. Puka ha ha ia'i ramanakiai hanona ‘Puka aona irerena 'abina’ tererenakia, weiakia hanona puka robakia teahunakia, mai ba'akiai hanona ‘Puka paipana apa'uakia’ tererenakia.
Pou namona tererena haukia ekia rererere aokiai hanona rani bo'ona puka 'ai'aina 'abikia baika abomo tererenakia. Ua buonai puka neiana aonai 'abi'abi uahomakia hanona papana tabairu totonakia aona tainai tarerenakia. Ua tarere aihonakia pokina hanona wai tuabi tuabi haumi katoihana hanona beronaimo kato'iobina, weiana hanona puka 'ai'aina 'abikia. Ihobona maearima ekia hui tererenakia haukia abomo papana tabairu totonakia aona tainai tarerenakia.
Puka paipana 'abikia baika hanona maka nahomakia [ ] aokiai tarerenakia, pokina 'abi weiakia hanona rererere 'uaikia aokiai a'i temiaho iamo bariumo muriai, ihau bo'ona aba teao aonai tererenakia. Abomo 'abi baika maka nahomakia ( ) aokiai hanona popounai Helene maeanai a'i tererenakia 'abikia iamo bariumo muriai ai kipomai tarerenakia pokina 'abi anina oi heremuai katabawaira tina haraina paunai.
Puka neiana murinai kapena aonai hanona puka neiana aonai ‘'Abi anikia’ baika tarerenakia. Neiakia hanona Iuda maearimakia ekia hoahoa mai kupukia 'aba'abakia ekia hoahoa weia ko'iobi harainakia obokia kobo paunai tarerenakia.
Weiana murinai hanona ‘'Abi kahatabu ahinakia 'ekakia’ koihanakia. Weiana aonai hanona puka 'arana 'abikia baika, ba 'ara 'abikia ha ha ba'akiai hanona puka baika atakia haeamona iro'akia mai paipakia abomo. Puka weiakia aokia koihanakia hanona barai barai 'abikia puka 'arana 'abina robana teahuna.


text:
POSTED: 01:30 a.m. HST, Nov 05, 2011
Synopsis: Drastic tuition raises at the University of Hawai'i at Mānoa will not solve the problem.
Welina e nā makamaka heluhelu mai ka lā hiki a ka lā kau, e 'alo like nei i nā 'īnea o kēia mau lā e ne'e nei. A 'o kekahi mea hou i kupu a'e nei, he mea ia e pilikia ai ka hapanui o nā pua a kākou. A 'o ia ka mea e kau a'ela ia po'omana'o ma luna. Kama'āina paha ia iā 'oukou? 'O ka inoa ia o kekahi o nā puke kamali'i a Kauka No'eau Warner i hana ai. Ua ho'ololi iki 'ia na'e i mea e kū loa ai i ka mana'o o kēia mo'olelo nei.
I kēlā pule aku nei, hau'oli ka na'au o ko 'oukou mea kākau i ka 'ike 'ana i nā haumāna i 'ākoakoa a'e ma ke Kulanui o Hawai'i o Mānoa no ke kū'ē 'ana aku i ka pi'i uku kula. 'O ka mea minamina, i kekahi lā mai, ua 'āpono a'e nei ka Papa o nā Kahu Kula o ke Kulanui o Hawai'i i ka pi'i 'ana a'e o ka uku kula. A he pi'i nō ia e pohā ai ka lae. E pi'i ana ka uku kula i kēlā makahiki kēia makahiki no nā makahiki 'elima, a ke hiki aku i ka lima o ka makahiki, 'o ka huina pau o ia pi'i 'ana, he 36 pākeneka.
Ke kuhi a'ela ka Papa Kahu Kula, 'o ia ka mea e pau ai ka pilikia kālā o ke kulanui. Akā, e launa pū auane'i lākou kahu kula me ke Ali'i nui o O'ahu nei, me Kākuhihewa.
I kēia pule nei, hō'ike a'ela ka hui 'o Kaiser Permanente Hawai'i i kona mana'o e ho'opi'i i ka māhele uku a kona mau lālā, he 8.8 pākeneka me ka mana'o e māhuahua a'e ke kālā e pono ai ka lawelawe 'ana i ka hana. A 'o ka mea 'āpiki, 'o ke kolu kēia o ka makahiki, ma hope kekahi o kekahi, i ho'opi'i 'ia ai ka māhele uku. 'O kekahi mea paha i no'ono'o 'ole 'ia, 'o ia ka ha'alele 'ana iho o kekahi po'e lālā i ka hui 'o Kaiser ma muli o ia pi'i 'ana o ia kāki.
A 'o ia nō ka mea i 'ike 'ia ma ke Kulanui o Hawai'i, 'o ia ho'i, i ka manawa i pi'i ai ka uku kula, 'o ke emi ihola nō ia o nā haumāna. A emi pū nō me nā haumāna i komo i ka papa 'ōlelo Hawai'i.
A no laila, ke 'ike nei kākou, ke pi'i a'e ka uku kula o ke kulanui, he hopena nō. A he hopena ho'i ia e kau ai ka weli, 'o ia ho'i, e emi ana nā kānaka e hiki ke komo i loko o ke kulanui. A 'o ia nō ka mea e kau a'ela ia po'omana'o ma luna. 'O ka hopena o kēia pi'i 'ana, 'o ia ke kū'ono'ono 'ana o nā kānaka o ka 'āina 'ē. A 'o nā kānaka o Hawai'i nei, 'o ia ke puhitole ana.
A e 'oi loa aku ka 'ino i kēia wā, 'oiai, ua kūpihipihi loa kahi koena 'ōpihi ma muli o ke kumukū'ai kakalina e 'ike 'ia nei ma Hawai'i nei a puni a me ka pipi'i pū o nā mea a pau.
A 'o kekahi mea a kākou e no'ono'o ai, no ke aha i koho 'ole 'ia ai ke kupa o Hawai'i nei, a 'o ka Hawai'i paha, 'o ia ke lilo i pelekikena a i po'o nui paha no ke Kulanui o Hawai'i. 'O ia paha kekahi mea e pono ai ke Kulanui, 'a'ole 'o ka mea no waho mai. E 'ōlelo mai paha kekahi, “'A'ole i loa'a ka Hawai'i mākaukau.” A eia ko 'oukou mea ke ha'i aku nei, ua loa'a nō.
Ke lana nei ka mana'o o ko 'oukou mea kākau, e kū ana kekahi kanaka o Hawai'i i ho'opakele no ke Kulanui o Hawai'i i mea e mōhala ai nā pua o kēia au e ne'e nei a me kēia hope aku.
E ho'ouna 'ia mai nā leka iā māua, 'o ia ho'i 'o Laiana Wong a me Kekeha Solis ma ka pahu leka uila ma lalo nei:
» kwong@hawaii.edu
» rsolis@hawaii.edu
a i ‘ole ia, ma ke kelepona:
» 956-2627 (Laiana)
» 956-2627 (Kekeha)
This column is coordinated by Kawaihuelani Center for Hawaiian Language at the University of Hawai'i at Mānoa.


text: 1Ma ngaia aei, ngkai ti anganaki te taeka n aakoi ibukin te rin i nanon ana motirawa te Atua, ao ti na taraia raoi bwa e kaawa ni kuneaki temanna i buakomi bwa e aki tau n rin iai. 2Bwa e a tia n taekinaki te euangkerio nakoira, n ai aroia; naba; ma e matebuaka irouia te rongorongo are a ongo, bwa a aki bwaina naba te onimaki are e reke irouia te koraki ake raoia n ongoraa. 3Ngaira ngkanne, aika ti onimaki, ti a rin i nanon te motirawa arei; n ai aron are E taekinna te Atua ni kaangai, Ma ngaia are I taetae n tuea iai ngke I un, Bwa a na aki rin i nanon au motirawa. E taekina aei, e boni ngae ngke a kaman tia ana mwakuri ma ngke a moani karikaki aonnaba. 4Bwa E taekina te kaitibong n te tabo teuana ni kaangai: E motirawa te Atua n te kaitibong man ana mwakuri ni kabane. 5Te bwai naba aei e a manga taekinaki naba ni kaangai: A na bon aki rin i nanon au motirawa. 6Te koraki ake a moa n ongo te rongorongo ae e raoiroi are taekan te motirawa e aki reke nakoia te motirawa anne, ibukin aia aki-ongeaaba. Ma iai ngkanne tabemwaang aika a kariaiakaki bwa e na reke nakoia. 7E kaotaki aei n aron te Atua ni baairea te bong teuana, ae e aranaki bwa Te bong aei; ngke E kaangai iroun Tawita, i mwiin ririki aika a bati, n ai aron are e a tia n taekinaki: Ngkana kam ongo bwanaana n te bong aei, Ao kam na tai kamatoatoai nanomi. 8Bwa ngke arona bwa e anganiia aomata Iotua te motirawa, ao E aki manga taekina te bong ae tebongina te Atua i mwiini baikai. 9Ma ngaia ae bon iai te motirawa-n-taabati nakoia ana aomata te Atua. 10Bwa ane e rin i nanon ana motirawa te Atua, ao e boni motirawa man ana mwakuri, n ai aron te Atua ngke E motirawa naba man ana mwakuri. 11Ma ngaia ae ti na kakorakoraira ni kan rin i nanon te motirawa arei, bwa e kaawa temanna ni bwaka, ni kaototoongiia te koraki arei ibukin aia aki-ongeaaba. 12Bwa e maiu ana taeka te Atua, ao e mwamwakuri ao e kakang riki nakoni kabaang aika uaitera wiia ni kabane, ao e ewara nako te aomata nakon te tabo are a kaaitibo iai te maiu ma te taamnei, ao taian toma n rii ma kanoan rii; ao e atai raoi ana iango te nano ma baika a riki iai. 13Bon akea te bwai teuana ae e karikaki ae e na raba mai irouna; ma a bane bwaai ni kaakiaki rabunaia ma ni kaotaki raoi i matan Teuare Ngaia ae ti nangi taekin arora nakoina. 14Ma ngaia aei, ngkai iai ara ibonga ae moanibaan te kakannato, are E a ta n ri buakon taiani karawa, are Iesu are Natin te Atua, ao ti na taua are ti a tia n taekinna ibukina. 15Bwa ara ibonga ae e kakannato bon tiaki ae e aki konaa te nanoangaira ibukini mamaarara, ma bon ae e kariiriiaki ni bwaai ni kabane n ai arora, ma E aki bure. 16Ma ngaia ae ti na tai maaku ni kaania ana kaitokanuea te Atua are e aakoaki te aba iai, bwa ti aonga n anganaki te nanoangaaki, ao ti aonga ni karekea te aakoaki ngkana a kai nanora..


text:
E lohe 'ia nā leo
Kūpopou
Synopsis: There seems to be so many stories and voices of our kūpuna that have been silenced and/or hardly heard, or maybe never heard. We need to share those stories through Kauakūkalahale or through video, etc.
He nui nō paha nā mo'olelo o ke au i hala, kahi i 'ike 'ia ai ka ho'ohoka 'ia a me ka ho'opilikia 'ia ho'i o ko kākou po'e kūpuna. I ka nui paha o ka manawa, ua ho'onalonalo 'ia ia mau mo'olelo, i 'ole e laha aku i ka nui manu. I kekahi lā, e pa'i 'ia paha ka mo'olelo a Mary Kaleikoa i ha'i ai e pili ana i ka hana a Damona i kona kupunakāne. Akā i kēia Lāpule, e pa'i 'ia kahi mo'olelo mai ka nūpepa Ka Hoku o Hawaii i ka makahiki 1916. He mo'olelo kēia e 'ike 'ia ai ka ho'ohoka 'ia o ka Hawai'i a e holo ai ho'i ia 'ōlelo kahiko, 'o ia ho'i, "iā kākou ka puapua." 'O ke po'omana'o o nei mo'olelo, 'o ia, 'o "Ka Nīnau Kahu Waiwai O Kamehameha." 'Akahi nō a loa'a mai kēia mo'olelo ma nā lā i ka'ahope a'e nei, a he mea kēia e 'ike 'ia ai ka hana 'u'umi i ka holomua o ka Hawai'i. Penei ka mo'olelo.
I kēia mau lā, ke 'ike maopopo loa 'ia nei ka ho'ā'o 'ole 'ia e hāpai i kekahi Keiki Hawai'i o ka 'āina ma ke kūlana Kahu Waiwai no ke Kula Kamehameha, a 'o ke kula ho'i a ke Ali'i wahine Pauahi i waiho iho ai i ka waiwai o nā Kamehameha, i mea e ho'ona'auao ai i nā Kaikamāhine me nā Keikikāne o ka Lāhui o nā Kamehameha.
'A'ole loa mākou i 'ike i kekahi kumu kūpono ma ka 'ao'ao o nā Kahuwaiwai mua e 'āke'ake'a nei i ka ho'okohu 'ia o kekahi 'Ōiwi Hawai'i i ho'ona'auao 'ia ma kēlā Kula o Kamehameha, a i ho'ouna loa 'ia aku ho'i i nā 'āina 'ē, e ho'omāhuahua loa 'ia aku ai kona na'auao, 'o ia ho'i 'o Chas. E. King. 'A'ole loa he kumu kūpono ma ka 'ao'ao o kēia mau Kahuwaiwai mua e 'āke'ake'a nei i ka po'e i 'oi loa aku ke kuleana i ka waiwai o ke Ali'i Hawai'i a koe wale nō paha ka makemake 'ole maoli nō o kēia mau Kahuwaiwai mua, e noho pū aku i waena o lākou kekahi 'Ōiwi Hawai'i o ka 'āina, a i 'ole ia, ma muli nō paha o ka makemake 'ole e holo a'e kahi pōmaika'i i ka Hawai'i, 'oiai, he loa'a ki'eki'e paha ka uku komisina e uku 'ia nei i kēia mau Kahuwaiwai i kēlā a me kēia makahiki, a ua makemake 'ole maoli nō lākou e holo kēia pōmaika'i i kekahi 'Ōiwi Hawai'i kūpono o ka 'āina.
A 'o ia a'ela ka mo'olelo. Ua lohe 'ia a heluhelu 'ia paha ma mua? 'A'ole i maopopo iki i ko 'oukou mea kākau ma mua, ua 'āke'ake'a nā Kahuwaiwai o ke Kula Kamehameha i ke kau 'ana o kekahi 'Ōiwi Hawai'i ma ka papa Kahuwaiwai o ia kula. 'A'ole i maopopo ma mua, akā, 'a'ole nō i pū'iwa iki ka no'ono'o i ka ho'omaopopo 'ana mai. 'Eā, he nui lehulehu nā mo'olelo i ho'onalonalo 'ia. A inā he mo'olelo kāu, e ho'ouna mai paha iā Kauakūkalahale, a e pa'i 'ia nō. A 'a'ole ma Kauakūkalahale wale nō e ho'olaha 'ia ai ka mo'olelo, e hana paha i wikiō, a i puke paha a i mea 'ē a'e paha. 'O ka mea nui, 'o ia ka lohe nui 'ia 'ana o kahi mo'olelo i ho'o nalonalo 'ia.
This column is coordinated by the Hawaiian Language Department at the University of Hawai'i at Mānoa.
E ho'ouna 'ia mai nä leka iä mäua, 'o ia ho'i 'o Laiana Wong a me Kekeha Solis ma ka pahu leka uila ma lalo nei:
a i 'ole ia, ma ke kelepona:
» 956-2627 (Laiana)
» 956-2624 (Kekeha)
BACK TO TOP
E lohe 'ia nä leo
Küpopou
Synopsis: There seems to be so many stories and voices of our küpuna that have been silenced and/or hardly heard, or maybe never heard. We need to share those stories through Kauakükalahale or through video, etc.
He nui nö paha nä mo'olelo o ke au i hala, kahi i 'ike 'ia ai ka ho'ohoka 'ia a me ka ho'opilikia 'ia ho'i o ko käkou po'e küpuna. I ka nui paha o ka manawa, ua ho'onalonalo 'ia ia mau mo'olelo, i 'ole e laha aku i ka nui manu. I kekahi lä, e pa'i 'ia paha ka mo'olelo a Mary Kaleikoa i ha'i ai e pili ana i ka hana a Damona i kona kupunakäne. Akä i këia Läpule, e pa'i 'ia kahi mo'olelo mai ka nüpepa Ka Hoku o Hawaii i ka makahiki 1916. He mo'olelo këia e 'ike 'ia ai ka ho'ohoka 'ia o ka Hawai'i a e holo ai ho'i ia 'ölelo kahiko, 'o ia ho'i, "iä käkou ka puapua." 'O ke po'omana'o o nei mo'olelo, 'o ia, 'o "Ka Nïnau Kahu Waiwai O Kamehameha." 'Akahi nö a loa'a mai këia mo'olelo ma nä lä i ka'ahope a'e nei, a he mea këia e 'ike 'ia ai ka hana 'u'umi i ka holomua o ka Hawai'i. Penei ka mo'olelo.
I këia mau lä, ke 'ike maopopo loa 'ia nei ka ho'ä'o 'ole 'ia e häpai i kekahi Keiki Hawai'i o ka 'äina ma ke külana Kahu Waiwai no ke Kula Kamehameha, a 'o ke kula ho'i a ke Ali'i wahine Pauahi i waiho iho ai i ka waiwai o nä Kamehameha, i mea e ho'ona'auao ai i nä Kaikamähine me nä Keikikäne o ka Lähui o nä Kamehameha.
'A'ole loa mäkou i 'ike i kekahi kumu küpono ma ka 'ao'ao o nä Kahuwaiwai mua e 'äke'ake'a nei i ka ho'okohu 'ia o kekahi 'Öiwi Hawai'i i ho'ona'auao 'ia ma këlä Kula o Kamehameha, a i ho'ouna loa 'ia aku ho'i i nä 'äina 'ë, e ho'omähuahua loa 'ia aku ai kona na'auao, 'o ia ho'i 'o Chas. E. King. 'A'ole loa he kumu küpono ma ka 'ao'ao o këia mau Kahuwaiwai mua e 'äke'ake'a nei i ka po'e i 'oi loa aku ke kuleana i ka waiwai o ke Ali'i Hawai'i a koe wale nö paha ka makemake 'ole maoli nö o këia mau Kahuwaiwai mua, e noho pü aku i waena o läkou kekahi 'Öiwi Hawai'i o ka 'äina, a i 'ole ia, ma muli nö paha o ka makemake 'ole e holo a'e kahi pömaika'i i ka Hawai'i, 'oiai, he loa'a ki'eki'e paha ka uku komisina e uku 'ia nei i këia mau Kahuwaiwai i këlä a me këia makahiki, a ua makemake 'ole maoli nö läkou e holo këia pömaika'i i kekahi 'Öiwi Hawai'i küpono o ka 'äina.
A 'o ia a'ela ka mo'olelo. Ua lohe 'ia a heluhelu 'ia paha ma mua? 'A'ole i maopopo iki i ko 'oukou mea käkau ma mua, ua 'äke'ake'a nä Kahuwaiwai o ke Kula Kamehameha i ke kau 'ana o kekahi 'Öiwi Hawai'i ma ka papa Kahuwaiwai o ia kula. 'A'ole i maopopo ma mua, akä, 'a'ole nö i pü'iwa iki ka no'ono'o i ka ho'omaopopo 'ana mai. 'Eä, he nui lehulehu nä mo'olelo i ho'onalonalo 'ia. A inä he mo'olelo käu, e ho'ouna mai paha iä Kauakükalahale, a e pa'i 'ia nö. A 'a'ole ma Kauakükalahale wale nö e ho'olaha 'ia ai ka mo'olelo, e hana paha i wikiö, a i puke paha a i mea 'ë a'e paha. 'O ka mea nui, 'o ia ka lohe nui 'ia 'ana o kahi mo'olelo i ho'o nalonalo 'ia.
This column is coordinated by the Hawaiian Language Department at the University of Hawai'i at Mānoa.
E ho'ouna 'ia mai nā leka iā māua, 'o ia ho'i 'o Laiana Wong a me Kekeha Solis ma ka pahu leka uila ma lalo nei:
a i 'ole ia, ma ke kelepona:
» 956-2627 (Laiana)
» 956-2624 (Kekeha)