text: 1E aoraki te aomata temanna, ae Rataro arana; kaaini Betania ngaia, are aia kaawa Nei Maria ma tarina are Nei Mareta. 2Aei Nei Maria are e kabira te Uea n te bwa ao e kaoi waena n iranatuna, ao ngaia are e aoraki mwaanena are Rataro. 3A kanakoa ngkanne aia rongorongo mwaanen Rataro aikai nakon Iesu ma taekana ae e kaangai: Te Uea, e aoraki teuare e Ko tangiria. 4Ngke E ongo Iesu, ao E taku, Tiaki te aoraki ae e na mate iai te aomata, ma e riki aei ibukin neboan te Atua, ao bwa E aonga n neboaki iai Natin te Atua. 5Ao Iesu E tangira Mareta, ma tarina, ma Rataro naba. 6Ma ngaia are ngke E ongo bwa e aoraki Rataro, ao E tiku uabong riki n te tabo are E mena iai. 7Ao i mwiin arei, ao E taku nakoia ana reirei, Ti a nako riki nako Iutaia. 8A taku ana reirei nakoina, Te Tia Reirei, a ukoukoriko I-Iutaia i nanon tabebong boongi n nako bwa a na karebanaiko, ao Ko nangi manga nako Iutaia? 9E kaekaia Iesu ao E taku, Tiaki tebwi ma uoua te aoa n te ngaina? Ngkana e nakonako te aomata n te ngaina, ao e aki untabataba bwa e noora ootan te aonnaba aei. 10Ma ngkana e nakonako n te bong, ao e untabataba bwa akea te oota irouna. 11Ngke E a tia n atongi baikai, ao E a manga taku riki, E matuu raaraora ae Rataro, ma N na nako ni kautia. 12A taku ngkanne ana reirei nakoina, Te Uea, ngkana tao e matuu ao ane e nangi marurung. 13Ma Iesu E nanona maten Rataro n ana taeka; ma ngaiia a taku n aia iango bwa E taekina te matuu are bon te matuu. 14Ma ngaia are E katereterea raoi nakoia Iesu ao E taku, E a mate Rataro; 15ma I kukurei i bukimi ngke I aki mena ikekei, bwa kam aonga n onimakinai. 16E taku ngkanne Toma, are e aranaki bwa te Bwebwee, nakoia raona n reirei, Ti na nako naba, bwa ti aonga ni mate ma Ngaia. 17Ngke E roko Iesu, ao E a ataia bwa ngaia a tia ni koro abong ana bong Rataro n te nne ni mate. 18E kaani Betania ma Ierutarem, tao a kaani koro uoua te maire raroaia; 19ao a mwaiti I-Iutaia ake a tia n roko irouia Mareta ma Nei Maria ni kabeebetei nanoia ibukini mateni mwaaneia. 20Ao Mareta ngke e ongo taekan Iesu bwa E a kaan roko, ao e nako ni butimwaaia; ma Nei Maria e karaua n tekateka n te auti. 21E taku ngkanne Mareta nakon Iesu, Te Uea, ngke arona bwa Ko mena ikai, ao e na bon aki mate mwaaneu. 22Ao I bon ataia bwa ngkai naba ngkana iai te bwai ae Ko butiia te Atua iai, ao Ngaia E na boni karekea nakoim. 23E taku Iesu nakoina, E na boni manga maiu mwaanem. 24E taku Mareta nakoina, I ataia bwa e na maiu n tain te manga-maiu n te kabanea ni bong. 25E taku Iesu nakoina, Boni Ngai te manga-maiu ao te maiu; ane e onimakinai ao e na boni maiu, e ngae ngkana e a mate: 26Ane e maiu ao e onimakinai, ao e na bon aki mate. Ko kakoauaa aei? 27E kaeka ao e taku, Eng, te Uea. I kakoauaa bwa te Kristo Ngkoe, are Natin te Atua, are Ngaia are e na roko i aonnaba. 28Ngke e a tia Mareta n atongi baikai, ao e nako ni wetea tarina are Nei Maria n te aro ni karaba, ao e taku, E a roko te Tia Reirei, ao E kaoko. 29Ngke e ongo aei Nei Maria, ao e waekoa n tei rake ao e nakoina. 30E tuai roko Iesu n te kaawa, bwa E mena naba n te tabo are e bo ma Ngaia iai Mareta. 31Ao I-Iutaia ake a raona Nei Maria ni kabeebetea nanona, ngke a nooria bwa e kawaekoaa n tei rake n oti nako, ao a iria, bwa a taku n aia iango bwa e na nako n te nne ni mate n tang iai. 32Ao Nei Maria ngkanne, ngke e roko n te tabo are E mena iai Iesu, ao ngke e nooria, ao e bwaka ni bobaraaki i rarikini waen Iesu, ao e taku nakoina, Te Uea, ngke arona bwa Ko mena ikai, ao e na bon aki mate mwaaneu. 33Ngke E noora Nei Maria Iesu bwa e kaatuumaua te tang, ao bwa a tang naba I-Iutaia ake a iria, ao E rootaki taamneina, E rawaawata; 34ao E taku, Kam kawenea ia? A taku nakoina, Te Uea, mai nooria. 35A waawaa nako rannimatan Iesu. 36Ma ngaia are a taku I-Iutaia, Noria, ai bati ra tangirana irouna! 37Ma iai temwaangina i buakoia ake a kaangai, E na aki konaa Teuare e kaure matan te mataki n tuuka te mate bwa e na aki roko iroun Rataro? 38Ma ngaia are e a manga rootaki naba nanon Iesu, ao E nako n te nne ni mate, ae te bwanganimatang, ae e bonotaki matana n te atiibu. 39E taku Iesu, Kaaki te atiibu. E taku Mareta are mwaanen teuare e mate, Te Uea, e a mwaung, bwa ai a bong ana bongi ni mate. 40E taku Iesu nakoina, Tiaki I a tia n tuangko bwa ngkana ko onimaki ao ko na noora iai mwaakan te Atua? 41A kaaki ngkanne te atiibu. Ao E tara rake Iesu, ao E taku, Tamau, I kaaitauko bwa Ko ongo irou. 42Ao I ataia bwa Ko ongoongo irou n taai nako: ma I atonga aei i bukiia aomata aika a teitei ikai, bwa a aonga ni kakoauaa bwa Ngkoe ae Ko kanakomaiai. 43Ngke E a tia n atongi baikai, ao E kanenea bwanaana n takaarua ni kaangai, Rataro, oti nako! 44E oti nako teuare e mate ma baina ao waena aika a niiniiraki n te kabae ae te kunnikai, ma ubuna ae e kabaeaki n te kaawere. E taku Iesu nakoia, Kabwara, ao kanakoa. 45Ma ngaia arei, ngke a noori baike. E karaoi Iesu I-Iutaia aika a bati, ake a roko ni kawara Nei Maria, ao a onimakinna. 46Ma iai temwaangina i buakoia aomata akekei ake a nakoia Bwaritaio n tuangiia baike E karaoi Iesu. 47Ma ngaia are a tewea te kaboowi aia mataniwi ibonga ma Bwaritaio, ao a taku, Tera ae ti na karaoia? Bwa a bati mwakuri aika a kamiimii aika E karaoi te aomata arei. 48Ngkana ti katikua bwa E na waaki nako n arona aei, ao a na boni bane aomata n onimakinna, ao ane a na roko I-Rom n urua ara tabo ma ara bootanaomata. 49Ma temanna i buakoia, ae arana Kaiaba, are aia mataniwi ibonga n te ririki anne, e taku nakoia, Kam aki oota n te bwai ae e riki; 50ao kam aki iango bwa e tamaaroa riki i bukimi bwa e na iai temanna ae e na mate i bukiia aomata, nakon ae e na bane ni mate te bootanaomata aei. 51Ma e aki atonga aei bwa oin ana iango; ma ngkai mataniwiia ibonga ngaia n te ririki arei, ao e taetae ni buraabeti bwa E nangi mate Iesu ibukin te bootanaomata arei; 52ao tiaki ti i bukiia, ma E na bootiia natin te Atua, ake a maae nako, n ti teuana. 53Ma ngaia are man te bong arei, ao a iaiangoa aroni kamatean Iesu. 54E aki manga mwamwananga Iesu ni kaotiotia i mataia I-Iutaia, ma E kiitana ikekei ao E nako n te aba are i rarikin te rereua, nakon te kaawa are arana Eberaim; ao E tiku iai ma ana reirei. 55E a kaan tain aia bootaki I-Iutaia are te Toa are te Riao; ao a mwananga aomata aika a bati mai abaia, nako Ierutarem, i mwaain te Toa are te Riao, bwa a na kaitiakiia. 56A ukoukora Iesu ngkanne, ao a i taetae irouia ngke a tei i nanon te umwantabu, ni kaangai, Tera ami iango? Tao E na aki roko n te Toa? 57A a tia ni kanakoa aia taeka aia mataniwi ibonga ma Bwaritaio, bwa ngkana iai te aomata are e ataa te tabo are E mena iai Iesu, ao e na kaotia, bwa a aonga n tauua Iesu.


c: text/html

text: 1A taku aomata bwa bon iai te wene ni bure i buakomi, ae te aeka ni wene ni bure ae akea n ai arona i buakoia aomata aika tiaki I-Iutaia—bwa e buuna buuun tamana te aomata. 2Ao kam kainikatonga! Tiaki bwa kam bon riai n nanokaawaki? Ao te aomata are e karaoa te aro aei e bon riai ni kamwaawaaki mai buakomi. 3Ao I boni ngae n raroa nako mai iroumi n rabwatau, ma I boni mena iroumi n taamneiu; ao ngke kangaa I mena iroumi, ao I a kaman tia, n aran ara Uea are Iesu Kristo, ni motika taekan te aomata are e karaoa te aro ni kammaira anne. 4Ngkana kam bootaki, ao raomi taamneiu ma mwaakan ara Uea are Iesu; 5ao kam na anga teuanne nakon Tatan ibukin uruakan rabwatana, bwa e aonga ni maiu taamneina n ana bong te Uea. 6E aki raoiroi bwa kam na kamoamoa. Kam aki ataa te iiti ae ti teutana bwa e konaa ni karikirakea te buraawa are e na karikaki? 7Kam na kaaki te iiti nikawai, bwa kam aonga n riki n ai aron te kariki ni buraawa ae e boou are akea te iiti iai: bwa bon anne aromi. Bwa bwain te Toa are te Riao bon te karea ae te tiibuteteei are Iesu Kristo, are E a tia ni kamateaki. 8Ma ngaia ae ti na bootaki ni kukurei n te Toa are te Riao, ma ti na aki kaboonganaa te kariki are iai te iiti nikawai iai, are te bure ma te buaakaka; ma ti na kaboonganaa te kariki are akea te iiti iai, are karikin te itiaki ma te koaua. 9N au reta are I a tia ni koroia nakoimi, ao I tuangkami bwa kam na aki raoniia taani wene ni bure. 10I aki nanoniia ikai aomatan te aonnaba aei aika taani wene ni bure, ma taani mataai ni kanibwaibwai, ma taani baabakanikawai, ma taan taromauri bouananti; bwa ngkana ngaia aei ae I nanonna, ao nanona ngkanne bwa kam na kiitana te aonnaba. 11Ma are I nanonna n au koroboki, bwa kam na aki raona te aomata ae e atongaki bwa te tia onimaki, ao ngaia bon te tia wene ni bure, ke e mataai ni kanibwaibwai, ke te tia taromauri bouananti, ke te tia taetae n iowawa, ke te tia mamanging, ke te tia baabakanikawai; kam na tai amwarake naba ma ngaia. 12Bwa tera au bwai ni baairei taekaia aomata aika tiaki kaain te ekaretia? Tiaki bwa ti kaain te ekaretia aika kam na baairei taekaia? 13Ma te Atua E na motiki-taekaia akana tiaki kaain te ekaretia. Kam na kamwaawaa te aomata ae e buaakaka mai buakomi.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Te Taura Whiri i te Reo Māori
Ka whakatūria te Te Taura Whiri i te Reo Māori i runga i te Ture Reo Māori 1987, hei whakatairanga i te reo Māori hei reo ora, hei reo kōrerorero hoki o ia rā, o ia rā. Ko te ingoa Pākehā ko te Māori Language Commission.
Ngā whāinga[edit | edit source]
Ko ngā whāinga a Te Taura Whiri i te Reo Māori ko te rangatiratanga, arā he awhi i te Iwi Māori ki te whakaū i te Reo Māori kia pūāwai, he whakapiki i te tokomaha e mōhio ana ki te kōrero Māori, mā te whakarahi ake i ngā wāhi e tukuna ana mō te ako i te reo; ko te hiranga, arā he whakaū me te whakapiki tonu i te hiranga me to tohungatanga o te Reo Māori, hei whakahiki i te pūkenga reo Māori i te taha kōrero, taha whakarongo, taha pānui, me te taha tuhituhi anō i te reo Māori; ko te akoranga, mā te maha atu o ngā huarahi ako, ka tokomaha atu hoki te hunga kōrero Māori; ko te whakapūmautanga, he poipoia kia pūmau te reo tuku iho; he wairua auaha - mā te whānui o te kōrerotia o te Reo Māori, ka pūāwai ngā āhuatanga o te Ao Hou; he manaakitanga, he whāia kia ngākaunui mai te motu ki te Reo Rangatira. Tētahi whāinga nui e pā ana ki ngā rohe reo, kia maha ake ngā wāhi e kōrerotia ana te Reo Māori. He whakahiki i te wāhi ki te reo Māori mā te whakarahi ake i ngā wāhi e kōrerotia ai te reo Māori, he kipakipa i te haere nei o te reo e mātauria ai ia mō ngā mahi katoa o ēnei rā i te ao hurihuri nei, he penapena i te whakaaro tōtika ki te reo ki waenga i te Māori me te Pākehā, kia whakatairanga anō ai te reo ruatanga Māori-Ingarihi i Aotearoa.
Ngā mahi a te Taura Whiri[edit | edit source]
Ko tā Te Taura Whiri he whakatairanga i te reo Māori me ngā kaupapa reo; he hikihiki taumata mō te tuhituhi me te kōrero i te reo, arā mā te ara rūmaki, mā te whakamātautau reo, mā te niureta ia toru marama e kīa nei He Muka, ā, me ngā kōrero tautoko mai anō hoki a te hunga mahi kāwanatanga; he whakamana-ā-ture i ngā whakamātautau o te hunga e whai nei i te mahi whakamāori-ā-tuhi, ā-waha rānei; he rangahau huarahi e whakatairangatia ai, e hāpai tonutia ai te ahu whakamua o te reo; te hanga papa kupu. Kia ono anō ngā hui o Te Taura Whiri i ia tau. He tumuākī tō te hunga mahi, ka mutu ko ngā mahi he rangahau, he ārahi ture, he whakahoki tirohanga i ngā mahi whakamāori, he whakatairanga, me ērā atu mahi e homai e ngā Kaiwhiri. Whakapā mai i konei ka whiti rānei ki te wāhi whakahoki kōrero hei tuku kōrero mai rā.
Pukapuka i tāia ai[edit | edit source]
- Te Matatiki, 1992
- Māori for the Office, 1997
- He Kohinga Kīwaha, 1999


text:
No case to answer in private prosecution of Princess, PM and others
- Read more about No case to answer in private prosecution of Princess, PM and others
- Log in or register to post comments
Comments
Malo ia kuo mahino. Taimi
Malo ia kuo mahino. Taimi leva kia Pohiva & Co ke fakangata atu ai pe 'a e taufehi'a mo e mahamahalo kovi ko ia he 2013. Ne hanga 'e ho'omou failed vote of no confidence 'o uesia 'etau political stability pea ne meimei mole ai hotau faingamalie lahi ha holomui 'a e ngaahi pule'anga tokoni mo e ngaahi kautaha fakavaha'apule'anga 'oku nau tokonia hotau ki'i fonua ni. 'Oku 'ikai fietokoni e ngaahi sino ko ia ki ha pule'anga 'oku tukungatamaki fakapolitikale.
Feinga leva ke fakalelei'i ho'omou lotu ke fakalelei'i ho'omou loto taaufehi'a mo e hu'uhu'u ka tau kafataha hono langa hake ha Tonga 'oku maau mo melino. Ko e ngaahi me'a kuo mou fai ko hono folahi atu pe ki mamani 'oku mou matolu, mafu kovi mo fiekaia ki he mafai.
'Oku 'ikai foki koe tu'utu
'Oku 'ikai foki ko e tu'utu'uni 'a e fakamaau'anga kotoape, pea tau pehe ko e tonu ia. 'I mamani, kau ai mo 'Amelika ni, 'oku uesia lahi 'a e tu'utu'uni 'a e kau fakamaau 'e he ngaahi 'uhinga kehekehe, hange ko e politikale, ilifia ki he kau ma'umafai ma'olunga, ilifia na'a tuli kita mei hoto tu'unga fakamaau, ilifia ki he'ete mo'ui etc,. Ko e fakamaau lelei taha 'i mamani 'a e kau fakamaau 'oku 'asi mei ai 'a e 'wisdom', moe faitotonu faka-'Otua. 'Oku 'i ai 'a e totonu ke 'ave 'a e hopo kihe fakamaau ma'olunga. SAIA


text:
Küpopou
He Mo‘olelo No Kualii
Synopsis: Continuation of last Sunday's short story about Kualii.
(Ho'omau 'ia)
He Moolelo i aloha nui ia no Kualii, kekahi Alii kaulana o Oahu nei i ka wa kahiko, no kana hana maikai ia wa a me kona noho ana.
Ia noho ana iho a kokoke e pilikia ua 'lii nei i ka mai nawaliwali, aia hoi, kawele loa 'ku la a hiki i na la o Mahealani, he mau la no ia no na lii nui e mana'i i ka make, no lakou no ia mau la aole no ka poe kaukau alii malalo iho a Keei lalo loa, ia make ana iho i ka po o Mahealani, aia hoi, ua makaala mai na kahu o ua Alii nei i ko lakou haawina o na iwi. Ia ao ana ae o ka la ia o Kulua alaila, holehole ia iho la ka nui kino o Kualii a pau ka io, koe o na auhau iwi, kaulai ia i ka la a maloo, kuolo ia a aeae i ka puna e like me ka lupepa inu la e inu ia nei e kakou, mai manao kakou e aole kela he iwi ka lupepa; "he iwi no."
I ka wa e kauoha ia mai ai na kahu o ua o Kualii e kekahi poe alii e ae o Oahu nei, e kalua i ai a i puaa, alaila, ua kawili iho ua kahu nei i ka iwi iloko o ka umekepoi, a me ke pa o ka puaa, a na kela poe alii hoi e ai ka iwi o keia 'lii, ke keu no ke Alii naauao o ka imi ana i kahi e nalo ai o kona mau iwi, a e makemake ole ai ia e waiho iloko o na ana huna, owai la uanei ke Alii i hana pela? aole loa he Alii i oi aku ka maalea e like me Kualii a me na kahu hoi o kona aina, "mai ka wa kahiko mai ka nalo ana o kona mau wahi i waiho ai a hiki i keia au hou." Aole loa he kahiko i hai mai aia i o ko Kualii wahi i waiho ai? he wahahee ia a me ka epa, i keia wa; elike me ka mea i hai ia mai e kekahi kanaka kahiko o Koelo k, kona inoa. Ua hanau oia i ka wa ia Kualii Oahu nei, nolaila, "ua nui a oi ae na makahiki o keia elemakule o ke ola ana." A ua haalele mai oia i keia ao nei, ua hoi aku no ia i ka opu o ka honua, i ka aoao mau o ke kino e waiho ai. E like me kana mea i ike ai ia'u, pela no hoi ko oukou wahi hoa i wauwau iki mai ai i kau wahi mamala olelo no Kualii, oiai hoi aole kakou i lihi launa 'ku ka poe hou o nei wa, nolaila, o ka malamalama ka mea nui ia kakou i keia wa.
['O ia a'ela kekahi mo'olelo no Kualii, a 'o B. L. Koko ka mea näna ia mo'olelo i ka makahiki 1865.]
Ho'okani Mänoa
Aloha mai e nä makamaka heluhelu o Kauakükalahale. Pömaika'i ana ko Mänoa i këia Pö'alima no ka mea, e honehone mai ana ka leo nahenahe o Kimo Alama Keaulana a me Leihulu.
Ho'omaka 'o Ho'okani Mänoa i ka hola 7:00 o ke ahiahi, a i ka hola 9:30 e hä'awi aloha ai. Mälama 'ia nei 'ahamele ma Mänoa Gardens ma ke Kula Nui o Hawai'i ma Mänoa. He manuahi ka hele 'ana. E naue aku käkou i laila me ka 'ohana a me nä hoa aloha a e nanea ka pepeiao!
A ma lalo iho nei nä lä a me nä pu'ukani e honehone ana nä leo i këia kau.
11/04
-- Ku'uipo Kumukahi
12/02
-- Mähiehie
E ho'ouna 'ia mai nä leka iä mäua,
'o ia ho'i 'o Laiana Wong a me Kekeha Solis
ma ka pahu leka uila ma lalo nei:
>> kwong@hawaii.edu
>> rsolis@hawaii.edu
a i 'ole ia, ma ke kelepona:
>> 956-2627 (Laiana)
>> 956-2624 (Kekeha)
BACK TO TOP
Kūpopou
He Mo‘olelo No Kualii
Synopsis: Continuation of last Sunday's short story about Kualii.
(Ho'omau 'ia)
He Moolelo i aloha nui ia no Kualii, kekahi Alii kaulana o Oahu nei i ka wa kahiko, no kana hana maikai ia wa a me kona noho ana.
Ia noho ana iho a kokoke e pilikia ua 'lii nei i ka mai nawaliwali, aia hoi, kawele loa 'ku la a hiki i na la o Mahealani, he mau la no ia no na lii nui e mana'i i ka make, no lakou no ia mau la aole no ka poe kaukau alii malalo iho a Keei lalo loa, ia make ana iho i ka po o Mahealani, aia hoi, ua makaala mai na kahu o ua Alii nei i ko lakou haawina o na iwi. Ia ao ana ae o ka la ia o Kulua alaila, holehole ia iho la ka nui kino o Kualii a pau ka io, koe o na auhau iwi, kaulai ia i ka la a maloo, kuolo ia a aeae i ka puna e like me ka lupepa inu la e inu ia nei e kakou, mai manao kakou e aole kela he iwi ka lupepa; "he iwi no."
I ka wa e kauoha ia mai ai na kahu o ua o Kualii e kekahi poe alii e ae o Oahu nei, e kalua i ai a i puaa, alaila, ua kawili iho ua kahu nei i ka iwi iloko o ka umekepoi, a me ke pa o ka puaa, a na kela poe alii hoi e ai ka iwi o keia 'lii, ke keu no ke Alii naauao o ka imi ana i kahi e nalo ai o kona mau iwi, a e makemake ole ai ia e waiho iloko o na ana huna, owai la uanei ke Alii i hana pela? aole loa he Alii i oi aku ka maalea e like me Kualii a me na kahu hoi o kona aina, "mai ka wa kahiko mai ka nalo ana o kona mau wahi i waiho ai a hiki i keia au hou." Aole loa he kahiko i hai mai aia i o ko Kualii wahi i waiho ai? he wahahee ia a me ka epa, i keia wa; elike me ka mea i hai ia mai e kekahi kanaka kahiko o Koelo k, kona inoa. Ua hanau oia i ka wa ia Kualii Oahu nei, nolaila, "ua nui a oi ae na makahiki o keia elemakule o ke ola ana." A ua haalele mai oia i keia ao nei, ua hoi aku no ia i ka opu o ka honua, i ka aoao mau o ke kino e waiho ai. E like me kana mea i ike ai ia'u, pela no hoi ko oukou wahi hoa i wauwau iki mai ai i kau wahi mamala olelo no Kualii, oiai hoi aole kakou i lihi launa 'ku ka poe hou o nei wa, nolaila, o ka malamalama ka mea nui ia kakou i keia wa.
['O ia a'ela kekahi mo'olelo no Kualii, a 'o B. L. Koko ka mea nāna ia mo'olelo i ka makahiki 1865.]
Ho'okani Mānoa
Aloha mai e nā makamaka heluhelu o Kauakūkalahale. Pōmaika'i ana ko Mānoa i kēia Pō'alima no ka mea, e honehone mai ana ka leo nahenahe o Kimo Alama Keaulana a me Leihulu.
Ho'omaka 'o Ho'okani Mānoa i ka hola 7:00 o ke ahiahi, a i ka hola 9:30 e hā'awi aloha ai. Mālama 'ia nei 'ahamele ma Mānoa Gardens ma ke Kula Nui o Hawai'i ma Mānoa. He manuahi ka hele 'ana. E naue aku kākou i laila me ka 'ohana a me nā hoa aloha a e nanea ka pepeiao!
A ma lalo iho nei nā lā a me nā pu'ukani e honehone ana nā leo i kēia kau.
11/04
-- Ku'uipo Kumukahi
12/02
-- Māhiehie
E ho'ouna 'ia mai nā leka iā māua,
'o ia ho'i 'o Laiana Wong a me Kekeha Solis
ma ka pahu leka uila ma lalo nei:
>> kwong@hawaii.edu
>> rsolis@hawaii.edu
a i 'ole ia, ma ke kelepona:
>> 956-2627 (Laiana)
>> 956-2624 (Kekeha)
This column is coordinated by the Hawaiian Language Department
at the University of Hawai'i at Mānoa, supported by UH
President Evan Dobelle's Initiative for Achieving Native Hawaiian
Academic Excellence.


text:
Newspaper Page Text
o
5 ' . .
MWUMtMIM
J
V
atoaii.
4 '
' i 1 i
Eulre 1. Helu 12.
U 1 i
... ;.
f i
t ?
i
s i
1 r
Ml
r
HONOLULU, SEPAK. 18, 1856.
Na ka poe heluhelu i ka Iloku Loa.
Aloha oukou. Owau, o ka mea hoopuka
i keia pepa, ke hoike aku nei ia oukou, i ka
poe lawe pepa, e hoopauia'na kona paiia a
hiki i ka malama o Ianuari, a loaa mai ka
tnea Pai nui ae mai Amerika mai. He mea
pai mama loa ia, e hiki ke pai me ke kumu
kuai uuku iho. E hiki mai ana ia i ka ma
kahiki hou 1S37, a loaa mai ia, a loaa mai
hoi na inoa 200 o ka poo makemakc i ka pe
pa, alaila au e pai hou i In Hoku Loa, i kc
ia hebedoma i kela hebedoma, a e hooili aku
ia oukou i na dala 4 no ka makahiki. Ke
manao nei au, e nui ana pa ha ko oukon ma
kemake e lawe i ka pepa hou aku o ka ma
kahiki 1S37. E hai mai ana ia oukou i na
mea i hanaia ma na aina e.
Eia ka mea e hoomaha ii;i ai i ke pai ana,
no ka hana nui o ke pai ana no na haole, i
ka manawa e ku mai ai na moku Okohola i
ke awa, aole no e pau ia'u na hana. Aia a
hiki mai ka mea pai hou mai Amerika mai,
ka meapai mama, alaila hiki ia'u ke pai hou
i ka Hoku Loa.
00 ka poo i hookaa ole i ka la kau uku
S1.50 no ka hapaha mua o ka makahiki, e hoo
ili koke mai lakou me ka hoopanee ole. Hoo
kahi pepa hou aku i koe, ka pjpa 13, e paiia
i ka la 25 o Sepatcmaba nei alaila e hooma
ha a hiki i ka makahiki 1S57.
IIENEUI M. W1XI.
Honolulu, Sep. IS, 1S5G.
kakaikahi nae na- kanaka malaila i ko ke
Akua aoao. Aole nae i pauaho na Misiona -ri
ka hoomau i lea hana.
Ua pau ko lakou noho pilikia i keia va.
I ke kuikahi ana o Kina me Beritania i ka
pau ana o ke kaua, ua aeia mai e noho na
haole ma na vahi awa elima kahi q na ku
lanakauhale nui. I keia wa e nui mai ana
na kumu haole no Beritania a no Amerika
mai, me na wahine a lakou e noho pu ana, a
e hai ana i ka olelo a ke Akua me ke keakea
ole ia, a e pai ana lakou i ka palapala hoo
laha, a e ao ana i na kula kamalii, a c kuku
lu ana hoi i na halepule.
O ka mea -keakea nui i keia wa, ke kipi a
me ka haunaele nui o ke Aupuni i keia ma
nawa. Maloko o kekahi pepa hou e hoike
ia'ku ia pilikia ana o Kina.
AupimJ o Kina. IIELU 1.
KA HOOSIAXA MA KIN'A.
He aina hoomana kii o Kina. O Buda
ko lakou kii nui. lie poa kahuna kona e le
hulehu ana. Ke noho la lakou inaloko o ka
Heiau akua. Aole lakou e mare i na wahi
ne. Ke ako la lakou i ke poo, e like me na
kahuna Katolika. A pela like' no na aahu
o lakou. Ka lakou oihana no ke kuni i ka
mea aia imua o na kii Buda. Aole i aoia ke
ia poe, a naauao, aole hoi i malama nui ia
lakou e na kanaka.
Aka, he man aoao hoomana e ae malaila.
O ka hoomana i na uhane o na makua o la
kou i make, ka aoao lehulehu. No keia poe,
aohe h:ile pule kahi e hooniana ai. Maloko
no o ka hale noho ka hoomana ana imua o
kekahi kii uuku, me na inoa o na makua i
kakauia malalo. I ka la makahiki, he hole :
nui keia poe ma kula, ma na iliua kupapau e
kulou hoomana, a e hanai i na uhane o lakou
1 ka ai. Kau lakou-i na mea ai imua o ua
he kupapau, a raaoaa nn uhane i ka ai i ke
aia a me ka mahu, alaila ai iho no ka poe
hoomana i ke koena ai.
O ka lehulehu o kanaka ma Kina e noho
ana me he poe akua ole la. Aole ma na
akua ka manao a me ka pule. Ua papa mai
ke Kanawai o ka aina i'na misionari, aole c
hai aku i ka olelo a ke Akua. I kekahi ma
nawa, ua ikaika ka hooko ana ia Kanawai ;
aole i aeia mai ka p lie ana o ka misionari
iwaena o ka aina e hoolaha i ke Aupuni o
Kristo, a i kekahi wa hoi, aole i hookoia ke
Kanavai, a hele no na kumu e hai, a e hoo
iaha i na palapala iwaena o kanaka. .Mai
ka wa kaua me Beritania a hiki i keia mana
wa, aole i keakea nui ia na misionari ma
Kina.
I ka wa kahiko loa, ua hookoia ka olelo a
Iesu Krsto ma na aina o Kina, e na lunaole
lo Nesetoriana, mai na ekalesia o Suria aku,
a mai Peresia aku kekahi poe o lakou. Ua
nui na Pake i hooliaumanaia i kela wa kahi
ko, a nui na ekalesia i hookumuia malaila.
Aole i ikeia i keia manawa i ka loihi o ka
noho ana o na ekalesia o Krisro malaila, no
ka mea aohe palapaia mooolelo no kela mail
ekalesia i koe a hiki i keia manawa. Ua
pau i ka lilo, a ua pau hoi na ekalesia a me
na hale pule o lakou ma Kina. Ua kinai
maoliia e na'lii hoomaloka o ia aina, i kokua
ia mai e na kanaka hoomanakii. Ilookahi
no mea i koe o ia manawa, he papa mamora
i huaiia iho nei mai ka lepo mai. Maloko o
ia papa ua okiia ka moooielo e hoike mai ana
i na hana a na lunaolelo a Iesu i ka hoolaha
ana i ke Aupuni o ka lani.
I na haneri makahiki mamua, hele aku la
na lunaolelo Kakolika mai Bor ti aku a iiai
la e hai aku i ke Aupuni o ke Akua, ma lea
ka .rope olelo. La hookipa pono ia kekahi
poe o kakou i kekahi manawa, a i kekahi
manawa, ua hoinoia mai lakou e nalii a me
na kanaka. Aka, he nui na haumana i loaa
ia lakou. Aole nae i maluhia ka noho ana
0 na Katolika, mai kela wa mai. Nolaila ka
nwQ pilikia ana a na kahuna a me na hau
mana a lakou. E mahualiua ana lakou i
kau wahi, a e ole loa ana ma kauwuhi. Aka,
ke mau nei lakou a hiki i keia wa. Uoko o
neia mau haneri makahiki o ka noho ana o
na kahuna pope malaila, aole i unuhia ka
palapala Hemolele iloko o ka olelo ma Kina,
1 mea e ike ai na haumana a lakou i ka ole
lo a ke Akua. Ua aoia lakou ma na oihana
pule ia Maria, a e lei iho i ke kea, a e kuhi
kuhi, aka, aole i aoia lakou e heluhelu i ka
Baibala.
Iloko o keia mau makahiki he 40 paha, ka
hoomaka ana e hele na Misionari o Eaelani
a o Amerika i Kina. Aole i aeia mai lakou
c noho pu me na kamaaina, a e ao i ka olelo
a ka Pake. Aole i aeia mai e hele iwaena
o kanaka e kamailio i lea ke Akua. Me na
haole hoomaloka e noho kuai ana ma Makao
a me Kanetona kahi e hiki ke noho malalo o
ka hae o ke Kanikele. Hoolimalima malu
laktm i na Pake e hele i ko lakou mau hale
e ao mai ai i ka olelo a na kamaaina. InH
he wahine ka kekahi misionari, aole i aeia
In Iiolontaxi o !;n 3Iotu mauintu AittcriUu,
Santa Mori, ma Apia, i It a pae Aina o Sa
moa I ka la G Sopat:nia"ba 1355, haalelo makou ia
Tahiti a ku iho la ma Apia, kekahi Mokupuni
o na aina b'aaioa, i ka la 1-1. Ua hookipa mat
kai ia makou ilaila, no ka mea, uahewa ka hana
ana o ko Kanikilo Araerika i kaua oihana Kani
kele. lluolilo Kuivna JjA: ia makou i" Ahahoj-kolokol-'.).
Oia is a ka Lunalcanawai, a q makou
na Jure. 3Iauka iu ka luokolokolo ana, ma ka
hale o kekahi alii. Iloaluulu makou i na olelo
hojpii a p iu a na kanaka i ha pii ai i ke Kani
kele ; a hooholo e likj me ka ko Kanawai it me
na hoike. Ma k a nui o na hoopii, hajhewa ma
kou i ke Kanikele, a i ka pau ana, '.ia laaa oia ia
makou he haole apiki, hana ino. U.-i h'jopauia
kona nolio Kanik:!e ana, a ua k hoia ke Kanike
le hou. Ua oluoiu loa na kamaaina i koia mau
luokolokolo ana, no ka mea, na hanaia mauka,
aole maluna o ka moku. Ka hana man ana ma
mua o na Kapcna Manuwa ma na aina o Sanua
a me Viti, ke kono ana i na Kanawai e hele ma
luna o na mauna no ka ho okolokolo ana. I ke
kahi wa, ua mi kekahi alii maluna o ka moku,
j i mea hooko i ka hoopai ana. Pela ua raakehe-
wa m ka pono o ka hookoloicolo ana ma ia hana
hookaumaha ana. lie okoa ka hana a Kapena
Bele. llele pololei oia me ka makau ole mauka.
ilookahi no iw i hoohewaia'i na kamaaina.
LTa luvo lakou i kekahi kuna i 1 1 i malaila. Ua
moakaka ia hewa iloko o ka hoikolokolo ana, a
ma ia h.iiia ana, ua hai l;,xou i ke kuikahi me
Amerika. Ua hoojuita ikoa o hoihoi i ka yaii
wai, a c uku i na jf0 lnu aku na ke Auuini.
Ilaawi makou ia mau dala na Mi. Mari ka Misio
nari, aka, hovle kela, aole o lawe.
Alaila, hoolimalima makou i ka hana an i i
kekahi uapj maluna o ke ka'aawai. A malaila
ia i lilo ai.
4 i Ka uapo
maikai ana me ka launa oluoiu me lakou.
Ke manao nei makou i keia pie aina o Samoa,
ka pao aina niaikai-o ka maana lleiaa o ka Pa-
j kihka.
f Aka, he hapa ka hoamanao ana ia lakou, na
ke kokua ole ana mai o Beritania, a me na Lu
namistjne.ri, e luouna mai ana i na kumu ao ia
lakou. Aole lakou i kokua ikaika mai e like me
na Lunamisionari o Amerika i harta mai ia Ha
waii. Aol i huiia na aina o Samoa i Aupuni
hookahi e like nn ko Kamehameha. . He nui na
Aupuni kuokoa miane.i, a uia kekahi mea keakea
i ko lakou naauao ana.
Aohe o lakou kumu Kanav.ai i kauia a hoola
haia maloko o ka Bale?. Ua makaukau lakou i
keia wa no ke Kanawai. Aka, aohe Aupuni
hookahi nana e kau mai. Ina paha o hui lakou,
a kau iho i Kanawai a pai ia a laha ma ia pae
aina a pan malalo o ka malu hookahi, alaila e
hiki wawe no ko lakou naauao ana, e like me na
aina Hawaii. Ua loaa ia lakou ka Baibala, a ua
lilo ia i Kanawai no lakou, no ka mea ua akoa
koa ia iloko o ka Bake. Ina lie mea i paa i ka
paiia, ua lilo ia i mea mama, a ua malamaia e
lakou. Eta ka manawa pan a e kokua mai ai na
aupuni pomaikai a pono. Muhope, o ha la aku
ia manawa, ke waiko wale ia lakou e ka poe na
na e kokua mai.
1 he make io na ko'u, aohe mea e no, e lilo ana au
i ka mai huhu. Aka, e malama no au ia'u iho, i
eha ole oukou ia'u iloko o kuu mai iuihu.
Ilele pololei aku la kela i kona halo paahana,
a koho ae la i kekahi kaula hao nui ikaika. Kui
iho la ia a paa ma kona mau wawae, i hele hana
kolohe ole ia i ka wa pupulo o kon mai ana.
Alaila i aku ia, Ua pau kuu hana, a ua
paa no au, aole e hiki ia'u ke hana eha aku ia
oukou iloko o kuu mai huhu e hiki mai ana. Na
oukou e lawe mai ia'u i ka'u ai i kuu wa e oia
ana. Aia no i ke Akua kuu wa e make ai ; ilo
ko o kona mau lima e hoolilo nei au i kuu
uhane. "
Kau mai ka mai huhu maluna cna, a hala na
la ciwa, make iho la ia, mo ka uvreia a mo ka
minaminaia.
Ma na moooielo aupuni o ke ao nei aole i loaa
ka hana lokomaikai i oi aku i keia hana a ka
amara o Regonebakr. Ilookahi wale no loko-
maikai i oi, oia ka make ana o ke keiki a ke
Akua, i ola'i na kanaka he Uiukhu no kona
make ana.
I ko na Misionari hoike ana mai, aole he poe
huhu pepehi kanaka na kamaaina o Eroniaugo l
keia wa. He poo aloha, noho malie, hookipa lo-
komaikai no lakou, e nooione ana i Ka oieio a
kumu a- lakou. A no keia manao maopopo, hoo-
noho lakou i mau kumu kanaka hou e noho ai
ilaila. No ka olelo a ke Akua keia ano hou
ana.
Pela no ka manao ana o na haole a pau - ma
mua o ko Ilawai nei. 1 ko lakou lohe ana, ua
make o Kapena Kuke ma Hawaii, makau lakou
ko hele hou mai. A hiki ma o anekuwa, a ma
hope wale mai, ua makau kekahi poe haole i ke
ia nae aina. o make lakou l ka pepehna e like mo
Kapena Kuke.
Ka in nkc aim o kcltalii vrahiiic hnipule.
Alaloko o kekahi Nupepa o Nu Ioka, ua
paiia ka manao o kekahi wahine haipule i
kona make ana. He kane hoomaloka hoino
kana. I kona wa i ona ai i ka rama, ua pe
pehi pinepine oia i kana wahine no kona
lc ao c noho isci
0 ke ao c noho nei kakou, he ao kalakala, ilu
na iialo ka hele ana, he nui ka hemahema o ka
noho ana. Aole anei he mea ino wale no. He
nui ka maikai i koe. Ina he ino wale no, alaila
alaila lie poino wale ka poe e noho ana e like me
ko ka po. Ina he maikai wale no, alaila, aohe
mea hewa i loaa, a ua like me ka lani. Aka, ua
huiia ka maikai me ka ino. Nolaila e pono ana
ke ao nei i ka poe kokua ma ka maikai, a e hewa
ana ke ao nei i ka poe kokua ma ka hewa. O
ka nui o ke kokua ma ka aoao hewa ka mea i nui
ai ka hewa a hiki i keia wa. Aia naauao io na
kanakn, a lilo ko lakou kokua ma ka aoao o ka
i . ;i :i ;
manaoio ia Iesu, a no ka ae ole mai e haale- ia u iUM mai uo na manawa e pomaiivai
Ke kapa nei na kanaka ia uapo,
no Sana Mori." Pela no ka hana
le ia ia.
E oni ana ia iloko o ka mai, he mai e ma
ke ai. Kahea aku la ia i ke kane e hele
mai a noho ma kona hikiee moe, a hai aku la
ia ia l kana kauoha hope loa.
44 xVole kela i pane mai. Nana aku la ia
ia me ka pili paa o ka waha. Nana mai la
ka mai me na maka aloha, i mai la.
" E Kimo, e kuu kane, aloha oe, e make
ana au. E hele ana au i kahi i lana loa ai
kuu naau e noho ana ma keia ao kanikau.
E ike auanei au i na maka o Iesu a'u i alo
ha ai, i ka mea i make iho e kuai ai i kulea
na no'u iloko o ka lani. E hele ana au i ka
hi e noho ole ana ka hewa, i kahi i pau ka
hoino ana o ka poe lawehala, a maha hoi ka
poe luhi. E mau loa ana ke oia ma ia ao
maikai, aole loa e make hou ilaila. Aka, e
kuu kane, e hoike aku au ia oe, ua pacpaeia
mai nei au ma ka manaolana i ka olelo a ke
Akua. ma ka mea au i huhu mai ai ia'u no
kuu heluhelu ana ilaila. E kala mai oe ia'u
ano, e honi mai ia'u, no ka mea, aole o'u ma
nao hoino ia oe. "
Alaila mele ae la ia i ka himeni hoomai-
kai i ke Akua, i kona alakai ana ia ia me he
kahulupa la i kona hipa iloko o na kula uli
uli maikai.
" Ae, e kuu Haku, Kahuhipa pomaikai, e
Iesu kuu mea hoola mai, e hahai aku ana au
ia oe iluna, a e noho mau loa aku me oe. "
Ilaila, leha ae la na maka iluna, kui na
lima ona, a mele hou ac la,
44 Ilaila ka maha e loaa'i,
A la ha no ka uhane luhi,
He oia mau iluna ae,
Ala kela pae o kela ao,
He aloha ko laila oia a pau. "
I mea e maopopo ai ka aoao pono, e hana mua
koku i ka hoonaauao ana i ka poe naaupo i ike
lakou ke hookaawale iwaena o ka hewa a me ka
pono. O ka hanauna keiki ka poe pono ke aoia
a naauao ma na mea o ka pono. Nui na kumu
naaupo e alakai ana ia lakon ma ka mea oiaio
ole, a hahai lakou ilaila me ka lealea, a me ka
manao ole i ka poino e hiki mai ana ilaila.
Aka, ke komo na keiki iloko o ka naauao ana
i ka wa keiki, e maa no lakou malaila, a hiki i
kanaka makua, o mau no ka nui o hole ilaila.
A nui ke kokua ma ka pono, a cmi iho na kokua
ma ka hewa, alaila e mahuahua no ka pono ma
ke ao nei. E like me ka mahuahua ana o na
kokua ma ia aoao, pela c like no ka nui o ka po.
no maloko o keia ao ino nei. O ka mea e hema
hema ana, a e hapa ana ka pono, oia no ka nui
o na kokua ma ka aoao kue i ka pono. Ma ka-
i :i . i . i t 4 i
in i? iauah.ua. ana ica pono, maiana Ka naauao a
me ka pomaikai. Ma kahi e lanakila ana ka he
wa, malaila e nui ana na naaupo a me ka jx)ino.
Ho kuleana ko kakou a ikiu iloko o keia hana.
E pomaikai ana, a e poino ana paha ko keao nei,
e like me ko kakou kokua ana. E koho kakou
ma ka aoao o ka maikai, a malaila e kokua aku.
Aohe kowa kahi e noho wale ai kekahi. Ke
pili la na kanaka a pau ma kekahi o na aoao, a
malaila kona kokuu. a e lilo ana ko ao nei i po
no a i hewa paha, e like mo kona kokua ana
44 O ka makau i ke Akua, ka hoomaka ana o
ka naauao. " Xo ka makau ole ia ia ko kanaka
hele ana ma ka naaupo.
AIIIUE MAU MA WAIALUA NEI.
Hoku Loa o Hawaii. Aloha oe ; ka Nupepa
hoolaha ike hou i waena o ke kikowaena ma keia
Aupuni, o oe ka makua hanai ike hou no makou
i puka mai i ka malama o Iulai o ka M. II. 1856
ma Honolulu, he pua aala nui oe imua o ka poc
ike.
No Ululaau ma Iknlifonia i kapaia iiiUe
In mil.
Iloko o keia ululaau kaulana he 1)2 kumu laau
nunui, a he mau eka aina he 50 paha. Ua oi
keia mau kumu laau i na kumu a pau loa, i loaa
i kanaka ma ka honua nei. He 85 o ua mau ku
mu laau nei, ua oi ko lakou ana waena i na ka
puai pa IS, a o ke ana waena o kekahi mau ku-
j uia he 12 paha a 15 paha, he pa 27 kapuai a o
ko lakou kiekie he pa 2S0 a hiki i 350 kapuai !
fT. I...... l i...i.r : i l .
ii. 1T 11 1 7T 7 77 r11 .i li IVCK.U1U Illtvl I1U1 lOa J UH U1UU KlUU UCl
" He aloha, he aiaha , he aloha r E hele mai, , ma Iullli 1S3o a enei ka hamu Elima-kanaha
e kuu llaku, e Iesu, e hele mai. : i hana mau a hala na la he 25 hina iho la ua
A pau ae la ia, paa iho ia na maka ona, a
Ko hai aku nei au ia oe, a nau hoi ia e hai aku
ma iiawan a JNiihau, cia no ia, lie nui Ion.
aihue ma AVaialua nei i keia mau makahiki ho
nui, a he lehulehu no hoi, penei. Ua kii aku
lakou i ka Bibi a na haole, a lawe aku ma Hono
lulu e kuai" ua lawe malu lakou a i ka ike ia
ana o ka hao, o ka mea nana ka Bibi, ua hoopii
ia lakou imua o na Ahahookolokolo, a ua hoopai
ia lakou ma ka uku dala a me ka hana i ka ha
na oolea o ke Aupuni e like me ke Kanawai hoo
pai Karaima.
Ua nui loa ka poo i hoopaiia, ua hookolntriTrt
ia kekahi poe imua o ka Aha Kiekie, a ua hoo
pai nui ia, me ka hana i ka hana o ke Aupuni i
kekahi mau makahiki, a ua hoopiiia mai no h
imua o ka Lunakanawai Apana o Waialua nei
(J. W. Keawehunahala,) ua hooholo ia e like
mo ke Kanawai kupono.
Aole no o ka aihue kekahi hewa nui ma 1;
wahi, o ke kuni k'alohe pu i ko hai holohnlrm
a he mea kaumaha no hoi ia i ka manao o ka poe
noho pono. 1
I ko'u manao ana iho, ma keia Apana wale no
paha ka nui o ka aihue ma keia Aurmni. AnT
paha ma ua wahi e ae? I ka nana aku, ua aihue
mai ka mea nui a i ka mea liilii, oia ka'u la e
hai aku ia oe. a nau hoi ia e hookomo iho
kahi kupono i ka ike ia, c na kanaka Hawaii J
manao hilahila paha lakou a hoopau aku ia hi.
na lapuwale. J. P. H. ILuroaLr
In mea c uui al na bur Fka.
Ke palapala mai nei Mr. T. ma Kona Hawaii
" Ke makemake nei au e hoouku aku ia oe i na
fiku maikai hua, e kau ana maluna o kuu laau
fiku pala r. piha ke poi o na hua nui ono maoli
Kau paoTia au i kakahiaka nui i na hua eWufc
2 p iona.
Ke ku nei keia laau ma ka lepo maikai, a ua
pau ka mauu olalo i ka waeleia, aohe laau e ao
e kokoke ana. Ua hala ka malama okoa o ka
hua pala maluna o keia laau, a i ka nana .mi i
na hua opio e kau ana he 2 na malama hua okoa
i koe. I la malama o Fcbcruari iho nei, ohi aku
la au i kona man laau a pau. He laau like e ulu
ana ma ka lepo like, iwaena o na laau kofe, aohe
ona hua nui, he liilii a he hapa no. O ka hemo
ana o ka laau ka pono e ulu nui ai na hua, i mea
e komo ai ka la iwaena o na lala. " Eia paha
hoi kekahi pono o ka hemo.6 ka lau, i komo ai
ka momona a pau o ke kumu iloko o na hua.
NaalantioLvdana. He 1,750 na mile o
ka loa o na alanui a pau o Ladana, Enelani. Ua
kokoke 2,000,000 na kanaka e noho ana iloko o
ia kulanakauhale.
kail
na e ko oa.
kumu nei ! He SO kapuai ke ana waena o keia
a
Ka Mauna Olircta
Ua kuaiia iho nei ka mauna Oliveta, ma ka
hikina o lerusaleuia e Madame Polaka, he wahi
ne kane make a kekahi Iudaio waiwai i make iho
nei ina Pcrusia. Ke manao nei ua wahine wai
wai la, e kana i na Oliva a paapu, maluna o ia
Mauna. I ka wa kahiko, ulu paapu no na Oli
va maluna o ia Mauna, a nolaila mai kona inoa,
Oliveta. E hoomaikai hou ana ua wahine la ia'
wahi, a lilo paha ia i wahi nona e noho ai.
laau ma ka lepo, a o ka manoanoa o kona ili mai
Pela ka hele pomaikai ana o na hainule o ' n i miha G ma kekauwahi, a hiki i na iniha he j
ve Akua, mai lea honua aku nei a i ka lani. j ma k, kauwahi!
Na ka manaoio i ka Mesia e haawi mai i ke- M " f uPuna1ia!ul.0l ua .nma
. ;i: t.- i . 1' ! ualo. aole no e kala 1 hina paha 1 ka znakuni, no
ia ua yuuiainai. yC kukui iu e uoouiaia- kona eieaiakale. Penei kona ano. He pih;
maiama ana 1 Ka poun uoko o Ke awawa o i k.ia wa. o waiho la. o kona loa i koo
o ka make, i hele ai ko ke Akua poe keiki j puai 300 a ua manaoia ua lilo i ka popao keka
iwaena me ka olioli, a pae oia lakou ma kela i hi 100 kapuai, no ka mea, o ke anawaena o ko-
HE PALAPALA IIEJIOLELE.
I ka makahiki 1S39, ua paa i ke paiia ka
Palapala Hemolele o ke Akua, a ua hoiliili
mua ia iloko o ka Buke hookahi. Ia maka
hiki hoi, ua paa ka Buke Kanawai mua i ka
paiia, a hoolahaia ma Hawaii nei. Ia ma-
pihaa i j kahiki hookahi no ka make ana o Kinau.
Ia makahiki hoi ua hoonoa ia ka pule Katolika.
kapa o Ioredane.
Ka mauna hao uia Mittiouri. Amerika Huiia.
Ma Misouri, kekahi moku huiia o Ameri
ka, e kiekie ana maluna o ka aina papu, he
he hao maoli. JMaluna o ka iii o ka honua ma
na aoao o ka mauna, ua loaa na pohaku kaa
wale he lehulehu. me he ihiii la kekahi a nui
Ku Amara o lieirenebakn, Ceremanin.
Iloko o ke kulanakauhale o Becrenoluka. i na
inakahiki mua he 20 paha, ua hanaia kekahi mea ! puu pohaku hao, he 223 na kapuai, i na eka
kaulana 1 mahaloia e ka poe a pau 1 loho, me ka j ama ouu. Ua uhiia ka pun mai ke kumu a
poina ole a hiki 1 keia wa. J hiki iluna i ka pohaku hao wale no, aohe po-
1 a a swvitvua, u.j. ivauu u iav ua iiuiir no nui 1
kekalii la iloko o ka hr.V hookipa o Boenebaka,
o noho kamailio ana me ka n;v.aea, me ka manao
ole i ka mea make e kokoke mai ana.
Malaila pu me lakou he auiara, ho kanaka ika
ika, me na lima puipiu, a rue ha maka koa ; aka,
he kanaka akahai no ia o nana oluoiu ana i na
hoa kamailio. Mahaloia ia ka poe a pau i ike
mai ia ia. Makau no ka'poe manao apiki ma
kona alo, no ka m?a, aole ia i ae aku i ka hana
apiki ma kona ulo. 2vo kona ikaika maoli, aole
lakou i aa e hana i ka mea kekee imua o na ma
ka ona.
E noho ana ua amara n:i ma ka aoao o ka pu
ka e kamailio ana me na inakamaka ona. 11a
mama mai ka puka, a komo koke mai ka ilionui
ikaika, e kulou ana kona poo, e ulaula mai ana
na maka ona, e Iowa ana koua alelo eLvle me ka
nua e Kaui ana, a me ka nueio mawaena o na
wawae. Pela ke'komo ana mai o ka ilia. Aohe
puka e.ae e holo aka ai na kanaka, ma ia puka
wale no e ku ana ka ilia. Jsana aku la ka ama
ra ia ia, a ike koke iho la i kona ano, kahea ae
la me ka weliweli, 44 Aloha ino! he ilia mai hu
hu. "
Nui ae la ka uwo makau o lakou a pau. Uu
piha ka hale i na kane a me na wahine, a o ku
ana ka ilio mai huhu ma ka puka hookahi e hiki
ai ke holo aku. Ma kona aoao wale no o puka
ai lakou. Nanahu aku la ia ma na aoao ona a
claa, a ina manao kekahi e holo aku, e nahuia
mai no ia i ka nahu m va mak.. Haunaele loa
lakou a paa, ku ae la iluna a eaii pa ipa mahop?
mai ka ilia aku. Nawai la lakou e hoopakele i
ka mea make?
Ku ao la hoi ka amara iluna me lakou. Noo
noo iho la ia, i ka paino nui o lakou noi a pau,
a m ua ohua o lakou i keia m?a mai huhu ; ma
nao iho la hoi ia i ka hop pao o ka mea loko
maikai, e hana aaa i ka ui?a maikai no na kana
ka, a me ke kaulana o ko lakou mau inoa mai
kai, a paa kona manaa e hana i kekahi mea nui
e pakele ai lakou nei, a oia ino wale no ke ma
ke. 44 E kaa i hop?, wahi ana me ka leo nui,
44 mai naue iki kekahi, no ka mea, owau wale no
ka mea hiki ke hoopaa i ka ilio. Hookahi no
mea o kakou e haule, i pakele ai ka poe i koe, a
owau no ka mea. "
Hoomakaukau ka ilio e lele mai maluna o la
kou, alaila, lalau ikaika aku la ka amara ia ia,
a haule iho la maluna ona. Nui ka awiliwili
Lana o ka ilio huhu me ka amara, nahu mai a
haehai i na lima a me Tia wawae o ka amara, a
kahe iho la kona koko. Aka, hoomanawanui ka
anara i kona eha ana i na niho oi o ka ilio, aole
i kuu aku ia ia, a pau loa na kanaka i ka puka
oia iwaho. Alaila, hoolei ikaika aku la ia 1 ka
holoholona raa ka paia hale, a lold koke aku Ia
ona.
na welau, e waiho la, 8 ia kapuai. He mau ku
mu laau maikai i ka nana aku lakou a pau loa.
O ka mea i kapaia ka 44 Makuakane o ua ulu
laau la, " aia no ia ke ku la. O kona anawae
na ma ka ili o ka honua he 37 kapuai !!
Ua ike au i kekahi kumu i ihi ia oia ko kumu
i oleloia'i maluna. Ua halihali ia kona ili i Nu
Ioka e hoikeia, 120 kapuai ka 'oa o kela hapa o
ua kumu nui nei i pau i ka ihiia, a eia ke kumu
haku e ac. I ka hooheehec ana i ka pohaku I ,ku: 1 m aklV ku V ???a 1 ihi S1500-1 oiA
iloko o ka urau ahi, ua loaa he 55 hapa 100 101 ko lakou uku no ka ana no k 1 hana wa"
i i i? i ii- i i i le no.
Eia kekahi, ua ike au i kekahi kumu o ua mau
laau nui nei, e moe ana ilalo. He puha kona, a
holo ka naha maluna o na lio iloko o ua kumu
Euelaui a me Amerika
E ulu hou ana ka manao maikai iwaena o keia
mau aiiui a elua. Mamua iho nei, he hoino aku
a he hoino mai. Aka, i ka pau ana o ke kumu
e hakaka ai, ua pau pu no hoi ka huhu. Ke hoi
hou mai nei no ke aloha kahiko, a e uuku iho
apa na olelo hoohewa mai a na Nurfcpa o Enela
ni, a me ko lakou hoowahawaha mai.
oia loa o ua hakahaka la.
Nani ka nui o ua mau kumu laau la !
aku, a nui kekahi mc he hale la. Ua wiliia I nei a puka aku ma kela welau I.! He 75 kapuai.
ne puiva maiaio ma kc Kumu o Ka puu, a ha
la ilalo i na kapuai he ISO, i loaa ka lua wai;
aka he hao wale no ka pohakn olalo, a no ka
paakiki loa, okiia iho la ka wili ana. He
nui ka hao i hanaia i keia wa ma ia wahi,
na alanui hao, na ipu hao, na auka hao, a
me na mea hao o keia ano kela ano.
Akahi no a loaa ka mauna hao ma ka ho
nua. O ka hao i loaa ma na wahi e ae, aia
no ia maloko o na wahi hohonu o ka honua, a
he nui ka hana e eli iho ai, a e hapai ae ilu
na. Aka, o keia hao, e waiho wale ana ia e
like me na pohaku maoli maluna. Ua- oi
aku kona waiwai mamua o ka lua e;ula.
imiao, papani a? ia i Ka puka a paamanop3
Ua kipuia ka ilio ma ka puka aniani, a make.
i : - i . ,
i um uiat iu ua Kaau&a i amara. me &a uwa
caai ka wahine e noho ma Kanetona, ma Ma
ka o wale no ia i hiki ke noho. He kulana
kauhale o Makao no Potugala, a he poe Fa
ke kekahi ilaila. Oia ka pilikia o ka noho
ana o na Misionari ma Kina. Aka, ua loaa
ia lakou ka olelo o ia ainST a ike i ka hai po
lolei i ka ke Akua, a e kakau iho i ka Pala
pala Hemolele. A hala na makahiki he 20
paha, ua pau ka olelo a ke Akua i ka unuhi
ja iloko o ka olelo a Kina. Ma kahi e no ke
pai ana, n ka papaii mai o ka hale Paipih-
pala ma Kma. He nui na buke e ae i paiia 5 ;i n !..? i-i h.. rt!,V
a i hoolahaia ma Kina, na mea hoike i ke j ke aloha. Aka, i keia wa, e pule oukou i ke
Aupuni a me ka pono o ke Akua. Ua huli Akua. i pokole kuu eha maia ana. -No ka mea
miaaraiaa a m3 ka aloha ina ia ia, nana lakou i
haola mi kona mikji iho. I aku la, ua amara la,
" E na mikamakaou. mii uvr3 oukou Wxx, n ka
mra, htj pn no e maki kskahi e ola'i oakoa a
a no au mvaraU o ka pino waten.
ou u me
ln niohupuni o Erouiano.
He aina ia ma ke Komjhana lleaia aku nei ma
ka moana Pakifika Hema. Ka aina ia i holo aku
ai o Poki, a me Manuia i ka makahiki 182J e
iaii i ka wahie aia. Make e o Poki ma me ka
Moku i lawe ai ia lakou, ma ka moana, a o Ma
nuia ma, ma ka moku e ae i paeai ilaila. Aka, no
ka uapo ahui huhu loa o ua kamaaina, aole l hi
ki ia lakou ke loaa ka wahie iki. Loaa ko
1 ;kou ka mai ahulau malaila, a make e h
nui o lakou me Manuia, a kakaikahi wale ka poe
i hoi nele mai.
I kekahi manawa mai, holo aku la Izekahi Mi
sion.iri Deritania, o Mi. Wiliaaia maluna o ka
moku misionari, me na kumu kanaka maoli, a
pae ilaila me ka manao e hoolaulea ia lakou i na
makana. Hoike aku oia i kona mau mea mili
miii ; aka, holo kiki mai ka poe kanaka me ka
manao pepehi ia ia a me ka poe i pae pu me ia,
a holo lakou iloko o ke kai me ka manao e ee
maluna o ko lakou waapa a pakele. O Mr. Wi
liama kekahi i lele i ke kai e au aku ai i ka waa
pa, a iloko o ke kai ua kuia mai ia i ka newa o
kekahi alii a make loa iho la ia. Kauo na ka
maaina ia ia mauka, a kalua Likou i kona kino i
mea ai na lakou. Ma ia hope mai, ua makau
loa na haole ke pae ilaila, a hala na makahiki he
nui. Aka, ua manao aloha na haipule o Berita
nia i kela poe naaupo o Eroznauo, a ua hoou
na hou mai lakou i na kumu hou e ao ia lakou i
ka oe!o a ke Akua.
1 keia manawa he okoa loa ke ano o ia poe ka
naka. Ke palapala mai nei na misionari i pae
ilaila penei ; 44 llauoli makou i ke ano hou anao
na mea a pau. Ua komo na kanaka i ka lole
haole. Mamua, he poo hupo olohelohe lakou, i
keia Tra, ua noho malio a lokomaikai. Ua ku
kulu a poa ka hale pule o lakou, a e hana ana
lakou i mau hale noho no na kumu. Ua ike ma-
NO KEKAHI O XA HOLOHOLOXA ILOKO O
KELA KULA AVAT, KEIA KULA WAI.
0 kekahi mea kupanaha loa o na holoholona i
i ikeia, me ke aniani nana inakalii. iloko o k-T.i
j kula wai keia kula wai, ua kapaia kona inoa o
j Navikula. He wahi holoholona makalii no, a he
iwi oolea loa kona, mawaho o kona kmo, e like
me ko ka aama, a he 20 a oi aku kona mau wa
wae. I ka mea e kiai ana i kana hana me ke
aniani nana, he kaha keokeo mai'o a o o kona
kino ka i ikeia. He powehiwehi i kona ike mua
ana, niahope nae i raoakaka lea ua kaha la, me
ka oni nui ana o ua Nacik-ula nei. a mahotv
ikeia ka, ka helelei ana o kona kino, ma ua
kaha la, i na apana like elua I a lilo kela apana
keia apana i Navikula okoa ! Oia hoi ma ka ma
hele like raia o ke kino o ka mea kahiko ua loaa
mai na mea hou elua ! Elua naha ana pela iloko
o na hora he 24.
Aka hr. wahi JXavziula e kekahi, ua maheleia
pela kona kino iloko o na amna like he 16 ! Oia
ke ia j ae holoholona hou noloko mai o ka mea oo
oi ka I k'111 i kela la i keia la, mamuli o keia hana ma
il el e ano e:.
Ehia o ua mau holoholona nei ka i imiia e ke
kanaka ma ka la hookahi?
AMERIKA.
Ke hoopaapaa nui nei na kamaaina o Ame
rika, a me ko lakou Ahakaukanawai ma
Wasinetona no Kanesasa, no ka hoolch ana
c ia aina i wahi e hoohana ai i na kauwa
Nika. Aole e pau koke ia hoopaapaa ana,
maha paha e lilo ana ia i mea e mokuahana
ai ke Aupuni. Ua hoomaiuia paha ke kaua
maoli ana ma Kanesasa e na kua o ke Aupu
ni, aka, aole i pau ka hana kue o na aoao
elua o ka aina. Aia kohoia ka Peresidena
hou, alaila paha e malie mai ka hoopaapaa
nui ana no ka hookauwa i na Nika.
Srpania me Meltike
Ua loaa ka hoopapaa mawaena o ia mau aina
no ke kaa ole ana o ka aio a Mekiko. Ua pili
kia o Mekiko i keia manawa no ka haunaele loi
hi ana o ia aina, a me ka mokuahana o lakou.
He mokuahana me ke kaua ilaila, i keia mau
makahiki i hala iho nei. No ke kokua ana a na
luna ekalesia Pope i ka aoao kue i na I una aupu
ni e noho ana, ua Jaweia ka waiwai a me ka ai-
kou ia Kaaiani, i ka mea nana i pepehi ia Mr. na o lakou i $40,000,000 paha i lawe liloia. Ao-
"T- 1 ir
' mama. Ha nooaiona oia no na kumu, a e no
ho au ke.kahi a lakou mi kona aina. Haawi
mai no ia i ka newa ana i pepehi ai ia Mr. Wi
iiama, a ua booili aka kela ia mea i na lunami
sionari ma Ladana, i mea milunQi, hoo manao
aloha i ka mea i make.
le no i pau ka mokuahana a hiki i keia wa. I
keia wa pilikia o Mekiko, ua koi mai o Sepania
i kana uku, a ua hooholo mai i na Manuwt o la
kou ilaila e hookoikoi i ko lakou koi ana. Aia
no ma Yere.keru.sa ke ku ana o na Manuwa, me
ka makaukau e kaua aku.
T7 HOOLAHA ANA A KA LAWE
1l LETA. Ua kauohaia onai ka mea nona ka
inoa malalo, e ke Kuhina Kalaiaina, e hooholo hoi,
ka lawe let i ana ma na aina a pau o ke Aupuni.
Nolaila au e hoike aku nei mai ka la 1 o Ianuaru
1853, hoounaia na mea lawe leta penei":
Ma Kauai. Mai ka hale kuai o Widemana i ka
Poalua o na hebetloma a pau, e hele ai ma Hanalei,
a hoi mai i ka Poakolu.
Mai Na wili wili aku i na Poakahi o na hebedoma,
e hele ai ma Koloa, Hanapepe a me Waiiaea a hoi
mai i ka Poalima.
Ma Oauu. Ka la o na hbtdonia a pau e hele ai
ka luna lawe leta o Oahu, oia no o ka Poaha, e haa
lele ana i ka hale leta i ka hora 9 o kakalieika, a hoi
mai i ka Poaono.
Ma Maui. E haalele ana ka luna lawe leta i fca
hale leta o Uahavna i ka Poalua o na hebedoma a pau;
a hele ana ma Wailuku a Kahului, e like aku no i
Makawao i-ka hora 0 paha o ke ahiahL I ha hora 7
Poakolu, e haalele ia Makawao, kahale oMi Spencer
ka hale leta o ia wahi, a e hele ana mea Kula, e hoi
mai ma Kalepolepo a Lahaina i ka Poaha.
N'a Lawe Leta ma Hawaii. haalele kaUwe
leta ia Kawahae i na Poaha a pau, e hele ai ma Hilo.
A haalele o ia i ka hale kuai o Pitimana ma Hilo i
na 1'oakahi a pau.
E haalele ka 1 iwe leta ia Kawaihia c hele ai i Kai
lua a me Kealakekua, i ka Poaha mua a me ka Poa
ha akolu o na malama a pau. A e haalele ana i
ia Kealakekua i ka Poalua mua a me ka Poalua akola
o na malama a pau.
Mai Hilo a Ku e hoouna ia ke lawe leta mai k
hale kuai o Pitimana, ma Hilo, i ka Poakahi mua a
a me ka poakahi akolu o na malama a pau.
E aeia mai no mea lawe leta, e lawe hoi i na ope
ope liilii a puni na aina, okoa no na leta. a me na
nupep u He uku no nae e haawi ia mai, elike meka
mea e houholo ia mahope.
Ileuolulu, lul u 1, 1S3.
KUKALA A KA 3IEA IIOOPON0
PONO waiwai a ka mea aie kaa ole.
O na mea a pau i aie i ka waiwai a Kobata DaTi,
ua kauohoia lakou e hookaa koke mai no i ka mea
nona ka inoa malalow A i ole e hookaaia mai, e
haawliia ko lakou palapala aie i ka loio nona e hoo
pii i k kanawai. J. p. MAKALA,
Iuloi 1, ISoO tL MeaHooponoponoWaiwaL
LELO IIOOLA1L.V E IKE AUANEI
na mea a pau mahope iho nei, mai keia l.aJa
n; ka mea, ke hai aku nei au, aole wau e uku i ka
mea e hoaie wale ana ia J. Pitt K. Leleiohoktf, c
kic.a aie ana ia ia. J. Ii-
Kahu Waiwai oJ.P-f
Honolulu, Oahu. ' . I
12, Aug. St 7. x !
HE HALE KUAI BUKE HAOLE j
me kela mea keia mea. :
Aia ma Honolulu Hale, hale o ke- Aupuni Jr
Aia malaila na Buke haole he nui o kela an0f Vg ;
ano. Na Bake kula haole, A B, C, a me .J
kula e ae he nui wale ; malaila no na Buke maitw . j
ke kakau waiwai, no kela oihana keia oihana, nx j
ka mea nui a ka mea liilii. Aia no malaila na pP j
kanana maikai no ke kakau, na" Inika, Ipu lIU,
PeniSUa, kumu peni, wepa, na wahi pep3' PJ j
Pohaku, penikala maikai, a me kekahi mUmm4.
ae no he uui, no na kula, a me k kakau. A n
ke pono no ke kuai ana malaila no keia mau
E hiki no i na kanaka maoli kehele malaila ej1".
Iulai 1, ISoO tl f
I
f .


text:
Grammy Hawai'i?
KAUAKŪKALAHALE
Laiana Wong
Synopsis: How can one fully appreciate Hawaiian music without an understanding of Hawaiian lyrics, and should such a person be involved in voting for the Hawaiian Grammy?
'Auhea wale 'oukou e nā makamaka heluhelu e nolu ehu nei ka 'ili i ke kilikilioe mai a Kauakūkalahale. Aloha hou mai nō kākou. Ke hā'awi aku nei au i ko'u mahalo piha i ku'u hoa e noho ala ma ma ka ua Kanilehua, iā Keola Donaghy, i kona haha'i 'ana mai i kahi mo'olelo no ke 'ano o ke koho 'ana i ka mea e lilo iā ia ua makana ho'ohanohano nei i kau maila kona inoa ma luna ma ke po'o mana'o.
Ua ha'oha'o nō paha kekahi po'e i ke koho 'ia o kahi sēdē i pa'a wale ai nō ka leo o ka pila a 'a'ohe wahi lohe 'ia o ka 'ōlelo Hawai'i. Pēlā ke koho 'ana mai ka wā mai i ho'okumu mua 'ia ai ka wae'ano Hawai'i o ia makana 'ekolu makahiki aku nei. Aia nō ka nui o ka mana koho ma nā lima o ka po'e malihini e noho ala ma 'Amelika, a he kāka'ikahi ka po'e mea sēdē o Hawai'i nei ma ia mau kōmike nona ia mana.
E 'olu'olu mai 'oe, e ka makamaka heluhelu, i ka hāpai hou 'ana mai a kō mea kākau nei i kekahi mana'o hou no kēia kumuhana ho'okahi nō. I loko nō o ke 'ano nahenahe o ka leo o ia mea he pila ke lohe aku, a me ke 'ano Hawai'i o kona ho'okani 'ia 'ana ma hope o ka hō'alu 'ia o nā kī, 'o ia mau ha'oha'o nō o ka mana'o i ke koho 'ole 'ia o kahi sēdē 'ōlelo Hawai'i.
'O ia mea he puolo, he mea laha mai 'ō a 'ō o ka honua, a he mahalo 'ia nō ho'i e kēlā me kēia lāhui kanaka. A i loko nō o ka 'oko'a o kēlā me kēia 'ano puolo, ua hiki nō ke mahalo 'ia e nā kānaka a pau. He mea ia e nanea wale ai ka pepeiao. 'A'ohe 'ōlelo e no'ono'o ai i kona mana'o. Pehea lā na'e e hiki ai i kekahi kanaka ke mahalo i ke mele i haku 'ia me nā hua'ōlelo o kekahi 'ōlelo 'ē i maopopo 'ole iā ia?
Aia ma nā hua'ōlelo o ke mele kekahi mana'o nāna e ho'opā aku i ka na'au o ka mea ho'olohe. Inā 'a'ole maopopo ka 'ōlelo, 'a'ohe wahi pā iki o ka na'au a he hapa mai nō ho'i ka nani o ia mele. He hala wale aku ke akamai o ka haku mele i ka 'ike 'ole 'ia ke maopopo 'ole ka mana'o. He mea nui ko'iko'i ka mana'o o nā hua'ōlelo, akā, inā 'a'ole maopopo ia 'ōlelo, aia nō ka 'ulu i ke alo a hala wale aku. No laila, pehea lā e hiki ai i ka mea 'ike 'ole i ka 'ōlelo Hawai'i ke noho ma ke 'ano i luna loiloi no nā mele Hawai'i? 'O ia nō 'oe 'o ka makapō i lilo i luna loiloi no ka ho'okūkū nani. He hāhā pō'ele'ele wale nō ka hana!
'Eā, e ka makamaka heluhelu, mai nō a mana'o mai he hō'ole ka'u i ka loa'a o kahi mana'o ma loko o ka leo o ka pila. He mana'o nō paha ke loa'a mai i kēlā me kēia mea ho'olohe. Inā na'e he mea 'ike 'ole i ka 'ōlelo Hawai'i ua mea ho'olohe nei, 'a'ole nō paha ia mana'o e pili i ke kuana'ike Hawai'i. A inā pēlā, ma hea ke 'ano Hawai'i o ia Grammy?
This column is coordinated by the Hawaiian Language Department at the University of Hawai'i at Mānoa.
E ho'ouna 'ia mai nä leka iä mäua, 'o ia ho'i 'o Laiana Wong a me Kekeha Solis ma ka pahu leka uila ma lalo nei:
a i 'ole ia, ma ke kelepona:
» 956-2627 (Laiana)
» 956-2624 (Kekeha)
BACK TO TOP
Grammy Hawai'i?
KAUAKÜKALAHALE
Laiana Wong
Synopsis: How can one fully appreciate Hawaiian music without an understanding of Hawaiian lyrics, and should such a person be involved in voting for the Hawaiian Grammy?
'Auhea wale 'oukou e nä makamaka heluhelu e nolu ehu nei ka 'ili i ke kilikilioe mai a Kauakükalahale. Aloha hou mai nö käkou. Ke hä'awi aku nei au i ko'u mahalo piha i ku'u hoa e noho ala ma ma ka ua Kanilehua, iä Keola Donaghy, i kona haha'i 'ana mai i kahi mo'olelo no ke 'ano o ke koho 'ana i ka mea e lilo iä ia ua makana ho'ohanohano nei i kau maila kona inoa ma luna ma ke po'o mana'o.
Ua ha'oha'o nö paha kekahi po'e i ke koho 'ia o kahi sëdë i pa'a wale ai nö ka leo o ka pila a 'a'ohe wahi lohe 'ia o ka 'ölelo Hawai'i. Pëlä ke koho 'ana mai ka wä mai i ho'okumu mua 'ia ai ka wae'ano Hawai'i o ia makana 'ekolu makahiki aku nei. Aia nö ka nui o ka mana koho ma nä lima o ka po'e malihini e noho ala ma 'Amelika, a he käka'ikahi ka po'e mea sëdë o Hawai'i nei ma ia mau kömike nona ia mana.
E 'olu'olu mai 'oe, e ka makamaka heluhelu, i ka häpai hou 'ana mai a kö mea käkau nei i kekahi mana'o hou no këia kumuhana ho'okahi nö. I loko nö o ke 'ano nahenahe o ka leo o ia mea he pila ke lohe aku, a me ke 'ano Hawai'i o kona ho'okani 'ia 'ana ma hope o ka hö'alu 'ia o nä kï, 'o ia mau ha'oha'o nö o ka mana'o i ke koho 'ole 'ia o kahi sëdë 'ölelo Hawai'i.
'O ia mea he puolo, he mea laha mai 'ö a 'ö o ka honua, a he mahalo 'ia nö ho'i e këlä me këia lähui kanaka. A i loko nö o ka 'oko'a o këlä me këia 'ano puolo, ua hiki nö ke mahalo 'ia e nä känaka a pau. He mea ia e nanea wale ai ka pepeiao. 'A'ohe 'ölelo e no'ono'o ai i kona mana'o. Pehea lä na'e e hiki ai i kekahi kanaka ke mahalo i ke mele i haku 'ia me nä hua'ölelo o kekahi 'ölelo 'ë i maopopo 'ole iä ia?
Aia ma nä hua'ölelo o ke mele kekahi mana'o näna e ho'opä aku i ka na'au o ka mea ho'olohe. Inä 'a'ole maopopo ka 'ölelo, 'a'ohe wahi pä iki o ka na'au a he hapa mai nö ho'i ka nani o ia mele. He hala wale aku ke akamai o ka haku mele i ka 'ike 'ole 'ia ke maopopo 'ole ka mana'o. He mea nui ko'iko'i ka mana'o o nä hua'ölelo, akä, inä 'a'ole maopopo ia 'ölelo, aia nö ka 'ulu i ke alo a hala wale aku. No laila, pehea lä e hiki ai i ka mea 'ike 'ole i ka 'ölelo Hawai'i ke noho ma ke 'ano i luna loiloi no nä mele Hawai'i? 'O ia nö 'oe 'o ka makapö i lilo i luna loiloi no ka ho'okükü nani. He hähä pö'ele'ele wale nö ka hana!
'Eä, e ka makamaka heluhelu, mai nö a mana'o mai he hö'ole ka'u i ka loa'a o kahi mana'o ma loko o ka leo o ka pila. He mana'o nö paha ke loa'a mai i këlä me këia mea ho'olohe. Inä na'e he mea 'ike 'ole i ka 'ölelo Hawai'i ua mea ho'olohe nei, 'a'ole nö paha ia mana'o e pili i ke kuana'ike Hawai'i. A inä pëlä, ma hea ke 'ano Hawai'i o ia Grammy?
This column is coordinated by the Hawaiian Language Department at the University of Hawai'i at Mānoa.
E ho'ouna 'ia mai nā leka iā māua, 'o ia ho'i 'o Laiana Wong a me Kekeha Solis ma ka pahu leka uila ma lalo nei:
a i 'ole ia, ma ke kelepona:
» 956-2627 (Laiana)
» 956-2624 (Kekeha)


text:
Rodney and Otamatea Times, Waitemata and Kaipara Gazette
Tirotiro mā te rangi ki roto o tēnei niupepa
Nā tētahi tangata nō Ahitereiria nā Charles de La Roche te niupepa i tīmata i te tau 1901. I muri i tāna hounga tuatahi ki ngā mahi pupuri niupepa, arā i te Tauranga Herald i ora mō te wā poto noa iho i te tau 1899, ka nuku ia ki Warkworth, ā, he tere tonu tana whakatū umanga hoko whenua, hoko kāinga whai painga. Ka hokona e ia tētahi niupepa āhua korekaha, e kīia nei te Gazette, tōna tikanga hei niupepa mō ngā rohe o Waitemata me Kaipara, ā, ka whakamahia e ia tāna mīhini tā hei whakarewa i te niupepa tuatahi o Warkworth.
He Mihi
E mihi nui ana Te Puna Mātauranga o Aotearoa ki Auckland Libraries , nā tōna āwhina ki te whakarorohiko i te rauemi nei.
Tauākī Manatārua
Ko Fairfax Media te kaipupuri i te manatārua mō te Rodney and Otamatea Times, Waitemata and Kaipara Gazette. Ka āhei koe ki te tārua i ngā rawa whai-manatārua o tēnei nūpepa mō ngā take arumoni-kore i raro i tētahi raihana Creative Commons New Zealand BY-NC-SA . Kāore tēnei nūpepa i te wātea mō ngā take arumoni, mēna kāore anō a Fairfax Media kia whakaae. Mō ētahi tohutohu mō ngā rawa kua puta i te manatārua mai i tēnei nūpepa, tēnā titiro ki te Puka mō te Manatārua .
Mō tēnei niupepa
Rohe: Auckland
Kei te wātea mā te ipurangi: 29 Poutūterangi 1901 - 26 Hakihea 1945 (2171 putanga)
Whakaaturia ngā putanga katoa o tēnei niupepa (whārangi rahi)


text: 1Ngke ti a maiu bwa ti a roko n te aba, ao ti a ataa te abamwakoro arei bwa ngaia Merita arana. 2E rangi ni moamoa aroia n aakoinakoira kaain te aba arei: bwa a kauraa te ai ao a butimwaaira n akoira, ibukina ngke e kakarau ao e kamariri. 3Ngke e anai boota n aia Bwauro ni kabwakai i nanon te ai, ao e oti nako te naeta mai buakon aia akekei ibukin te kabuebue, ao e nimta baini Bwauro. 4Ngke a noora te naeta n tinetine ni baini Bwauro, ao a i taetae irouia kaain te tabo arei, ni kaangai, Bon te koaua bwa te tia tiritiri te aomata aei: bwa e ngae ngke e reke maiuna mai tari, ma e aki kariaia antin te kaeti-taeka bwa e na maiu. 5E ioa nako te man arei Bwauro mai baina nako nanon te ai, ao akea marakina i mwiina. 6A kaantaninga Bwauro te koraki arei bwa e na tibu ke e na bwaka ni mate n te tai naba arei; ma ngke a maan ni kakaantaninga ao a nooria bwa akea te rekenikainakoina, ao a bita nanoia n taku bwa te anti ngaia. 7E kaan te tabo are a mena iai Bwauro ma raona, ma abani mataniwiin te abamwakoro arei, ae Boberio arana; e butimwaaira ao e karaoi mwakuri n aakoi aika ti na kakukureiaki iai i nanon teni bong. 8I nanon ara tai n tiku ikai, ao e wene tamani Boberio, bwa e taonaki n te aoraki ae te kabuebue ae e rooroko ni korakora, ma te bekararaa. E rin ni kawaria Bwauro, ao e tataro ni katokai baina i aona, ao e kamaiuaki man aorakina. 9Ngke e riki arei, ao a roko naba tabemwaang ake a aoraki n te abamwakoro arei, ao a kamaiuaki. 10A karineira n aaro ni karinerine aika a bati; ao ngke ti nangi borau, ao a katokai baika a riai i bukira bwa ara tianaki. 11I mwiin teniua namwakaina ao ti toka ni kaibuken Arekanria ae arana Riotikouri, ae e kabanea bongin te aumeaang n te abamwakoro arei. 12Ao ngke ti aerake i Turakuta, ao ti tiku iai teni bong. 13Ti borau ngkanne maiai ni kaararake, ao ti roko i Rekio; ao i mwiin teuana te bong ao e wai te angi maiaki. Ao n te bong are i mwiina ao ti roko i Buteori. 14Ti kaaitibo iai ma taari, ao ti butiaki bwa ti na mena irouia itibong; ao ai ngaia anne aroni kawaira n roko i Rom. 15Ngke a ongo taekara taari ake i Rom, ao a roko ni butimwaaira temwaangina n ana tabo ni mwaakete Abia, ao temwaangina n te tabo ae e aranaki bwa Auti-n-iruwa-aika-tenua; ao ngke e nooriia Bwauro ao e katituaraoa te Atua, ao e kauungaaki nanona irouia. 16Ngke ti rin i Rom, ao e kariaiakaki Bwauro bwa e na maeka n ti ngaia ma te tautia temanna are e teeteiakinna. 17I mwiin teni bong, ao e kaoiia ake a kakannato i buakoia I-Iutaia Bwauro bwa e na maroro ma ngaiia; ao ngke a bootaki, ao e taku nakoia, Mwaane, taari, e boni ngae ngke akea te bae I karaoia n eekaanako iai au bootanaomata ma aia katei ara bakatibu, ao I a tia ni kanakoaki mai Ierutarem nako nanoni baiia I-Rom bwa te bure ngai; 18ao ngaiia ngke a a tia n ukoukora aron taekau, ao a iangoia bwa a na kainaomataai bwa akea riainibukin te bwai are e riai mateu iai. 19Ma a rawa iai I-Iutaia, ma ngaia are I a kairoroaki iai bwa N na atonga kautuun te tautaeka n Rom bwa te tia motika taekau, e ngae ngke akea tangu ae N na uotia ni kabuaakakaiia iai au bootanaomata. 20Ao bon aei bukin are I kaoingkami iai, bwa N na nooringkami, ma n taetae nakoimi: bwa I kabaeaki n te taurekereke aei ibukin aia kaantaninga Iteraera. 21Ao a taku aomata akekeinakoina, Akea reeta aika a tia n reke iroura mai Iutaia ibukin taekam, ao akea naba irouia ara koraki ae e roko ikai n tuangiira ke n taekina arom ae e buaakaka. 22Ma ti kan ongo mai iroum am iango, bwa n aron ae e ataaki iroura ao e taekinaki ni kabuaakakaaki te Aro aei n taabo nako. 23A kotea aia bong ma Bwauro, ao a kawaria aomata aika a bati riki ni nnena ni maeka n te bong anne. E waaki ma ngaiia man te ingabong ni karokoa ae e bong, ni kabwarabwaraa nakoia taekan uean te Atua; ao e kataia n anai nanoia ni mwakoron taeka ake e anai man ana tua Mote ao man aia boki buraabeti, bwa a na kakoauaa are e taekinna ibukin Iesu. 24Iai temwaangina ake a kakoauai baike a atongaki, ma temwaangina a aki. 25E aki reke irouia te booraoi n nano, ma ngaia are a nako i mwiin ana taeka teuana Bwauro are e atongnga, ae e kaangai, E eti ana taeka te Taamnei are e Raoiroi iroun Itaia are te buraabeti nakoia ami bakatibu, 26ngke E kaangai, Ko na nako n te bootanaomata aei, ao ko na kaangainakoina, Kam na ongo ma n ongo, ma kam na aki atatai; ao kam na taratara ma n taratara, ma kam na aki nooraaba: 27bwa a matoatoa nanoia te bootanaomata aei, ao a bonoti taningaia, ao a kamakii mataia; bwa a kaawa n te tai teuana n nooraaba ni mataia, ma n ongo n taningaia, ma n atatai n nanoia, ma n rairaki, ao N na kamaiuiia. 28Ma ngaia ae kam na ataia, bwa e a tia n nako taekan ana kamaiu te Atua aei nakoia aomata aika tiaki I-Iutaia, ao boni ngaiia akana a na ongo. 30E maeka Bwauro ua ririki n te auti ae e kabooa tikuna iai, ao e mwaneiia n akoiia aomata ni kabaneia ake a roko irouna. 31E tataekina uean te Atua, ao e reirei taekan te Uea are Iesu Kristo n aki mamaaku, ma n aki tuutuukaki.


text:
POSTED: 01:30 a.m. HST, Nov 27, 2010
Synopsis: ‘Iolani Palace lights it up for the season.
'Auhea 'oukou e ka hū me nā kini e heluhelu mai nei, Aloha nui 'oukou: He mahina ho'ohau'oli nui 'o Nowemapa ma ke Aupuni Mō'ī nei me ka ho'owehiwehi pū 'ia mai o ka Hale Ali'i 'Iolani ā 'ohu'ohu i ka hae welo ha'aheo o ke kalaunu me ke aupuni pū. 'Elua nō kumu nui e kīhe'ahe'a 'ia ai ka poli o nā lālani ali'i a me nā maka'āinana pū i ka ha'aheo me ka hanohano i kēia malama: 'O ka mua, 'o ia ka lā hānau o ka Mō'ī Kalākaua, ke kilo lae'ula a kuhikuhipu'uone nāna i wānana i ka pono o ka ho'opa'a a kūkulu 'ia o nā mea hanohano o nēia aupuni nani e hāhā lima maoli ai nā aloha 'āina o kēia au holomua o kākou me ka makahehi pū, 'o ia 'o ka Hale Ali'i 'Iolani a me ke ki'i o Ka Na'i Aupuni Kamehameha e kū kilakila nei i mua o Ali'iōlani Hale. 'O ka lā 'umi kumamāono o Nowemapa nei kona lā hānau a 'o ia ke kumu nui i ho'owehiwehi 'ia ai ka Hale Ali'i ā 'ohu'ohu nā o'a a me nā hūlili mai kēlā kihi a kēia kihi o ka hale o ka ', ka Mahi, me ka Palena o Honolulu Kaona.
No laila, he ho'omaika'i kēia i ka Lani me nā hūlō nui, i ka Mea ho'i e 'a'ā mau ai ka lamakū ma luna konu o ka lāhui aloha o ka pae moku nei, 'o ia ka lāhui o ka pupu'u ho'okahi, nā ēwe koko me nā kupa pū nō i ho'okupa 'ia a ku'i i ka iwihilo.
'O ka 'elua o ka mea e ho'owehiwehi ai i ka poli o nei lāhui i ka ho'ole'a anoano a kamaha'o, 'o ia ka lā i ala ai nā aupuni o nā 'āina 'ē, 'o Pelekānia Nui, 'o Palani, a me 'Amelika Hui 'ia, a ho'ohiwahiwa mai i ko kākou aupuni aloha nei i ka 'ae me ka ho'omaika'i mai ma ka palapala ku'ikahi i ko kākou kūlana kū'oko'a, aia i ka lā iwakālua kumamāwalu o Nowemapa. 'O ka lā hānau nō ia o ko kākou Aupuni Mō'ī o ke 'ano hou o kēia au. He 'umi kumamāhā mau aupuni hou a'e i ho'ohui pū mai i ko lākou leo ho'omaika'i i ka ho'opa'a ku'ikahi mai me ko kākou nei Aupuni Mō'ī. 'O ke kumu nō ia e ho'olaule'a ai ko ke Aupuni Mō'ī nei me nā hūlō nui me ka pulelo 'oli'oli pū o ka hae ke'oke'o, 'ula'ula a uliuli ma ka lā iwakālua kumamāwalu o nei malama. E 'ole loa kākou e poina!
I loko o Kēkēmapa e ne'e koke mai nei, e kuikui 'ia nā kukui poepoe he 'alani a 'ōma'oma'o ka waiho'olu'u ma ka pā o ka Hale Ali'i ma ka ho'olaule'a 'ana i ke kau 'oli'oli o ke Kalikimaka me ke pani 'ia 'ana o ka makahiki. 'O ka hana nō ia a ka Lani La'amea e ho'ohau'oli ai ā lana ka houpo o ka lāhui.
E paipai pū kākou i Nā Hoa o ka Hale Ali'i 'Iolani e ho'onaninani mau i ka Hale Ali'i i nā wehi nani i kēlā me kēia lā nui o ke Aupuni nei, 'o ia ka lā 'umi o Ianuali, 'o ia ka lā hānau o ke Keiki Ali'i 'o Leleiohoku; 'o ka lā 'umi kumamākahi o Iune, 'o ka lā ho'ohanohano no Kamehameha Pai'ea, hui pū nō me nā lā nui o Nowemapa, 'o ia nā lā nui o ke Aupuni Mō'ī Hawai'i. E ho'omana'o a ho'āno nō kākou i kēia mau lā, 'o ia ka ho'oilina o kākou, nā kupa. 'A'ohe nō li'uli'u a he 'ō'ili mai koe ka lā i luna o kākou a mōakāka loa nā hi'onaina a pau loa.
E ho'ouna 'ia mai nā leka iā māua, 'o ia ho'i 'o Laiana Wong a me Kekeha Solis ma ka pahu leka uila ma lalo nei:
» kwong@hawaii.edu
» rsolis@hawaii.edu
a i ‘ole ia, ma ke kelepona:
» 956-2627 (Laiana)
»956-2624 (Kekeha)
This column is coordinated by the Hawaiian Language Department at the University of Hawai'i at Mānoa, supported by the Initiative for Achieving Native Hawaiian Academic Excellence.


text:
E lawe hoi ano, i keia wahi buke uuku, a e hoike ia ia ma ke ano o kona loaa ana mai, e heluhelu, a e malama hoi ia ia, e hoike ana i kou iini i ka naauao Hawaii, me kou makaukau mau no hoi e kokua aku ia mea, i ku mau ai.
He mea nui no ka hapai ana i ka mea nana e hoomaamaa mai ia kakou ma ka heluhelu ana, me ka hoonanea pu mai no hoi i na minute noho hana ole o ko kakou noho ana; nolaila, i ka hoomaka ana a ka mea nana i pai i keia buke, e hoomakaukau ia ia no ka hele ana’ku imua o keia lahui, ua hilinai oia i ke kokua nui mai o na makamaka a pau o ka naauao iwaena o keia mau pae moku; a na ia manao wale iho no i hooikaika mai ia ia ma ke kupaa ana mamuli o kana mea i manaolana’i e hana aku, iloko o na pilikia he nui wale e alai mai ana. Akahi no a haawiia i ka lahui Hawaii, ka buke e pili ana i ka hoonanea’ku i ka noho ana, e like me ka na haole, he mea ia nana e hanai mai i ko kakou mau manao i ka ike a me ka naauao. Ua hiki ia kakou a pau ke hui mai ma ka malama ana a me ka hooholomua aku hoi i keia wahi buke, he kumu ia e hapai hou ia mai ai i mau buke hou na keia lahui, ma kana olelo iho—ka olelo Hawaii. A nolaila la, e na makamaka a pau o ka naauao a me na keiki kupa no hoi o Hawaii nei, mai ka la hiki a ka la kau, eia mai Kawahineokaliula, ke hele aku la imua o oukou me ke aloha, a e pono hoi ke hookipa ia ia me ka aloha makamae o ka puuwai Hawaii. ALOHA NO!
MOKUNA I
I ke kamailio ana i keia kaao, ua oleloia ma Laie, Koolau, kona wahi i hanau ai, a he mau mahoe laua, o Kahauokapaka ka makuakane, o Malaekahana ka makuahine. O Kahauokapaka nae, oia ke Alii nona na okana elua, o Koolauloa a me Koolaupoko, a ia ia ka mana nui maluna o kela mau okana.
I ka manawa i lawe ai o Kahauokapaka ia Malaekahana’i wahine mare nana (hoao) mahope iho o ko laua hoao ana, hai mua o Kahauokapaka i kana olelo paa imua o kana wahine, o laua wale no ma ke kaawale, oiai iloko o ko laua mau minute oluolu, a eia ua olelo paa la:
“E kuu wahine, he nani ia ua mare ae nei kaua, a nolaila, ke hai nei au i kuu olelo paa ia oe; i noho aku auanei kaua, a i loaa ka kaua keiki, a he keikikane, alaila pomaikai kaua, ola na iwi iloko o ko kaua mau la elemakule, a haule aku i ka make, nalo no hoi na wahi huna: na ia keiki e nai na moku e pau ai, ke loaa hoi ia kaua ke keiki mua a he keikikane; aka hoi, ina he kaikamahine ke hanau mua mai, alaila e make, a ina he mau kaikamahine wale no ka kaua ke hanau mai e make no, aia no ke ola a hanau mai a he keikikane, ola na hanau mui i na he mau kaikamahine.”
I ka ewalu paha o na makahiki o ko laua noho ana he kane a he wahine, hapai ae la o Malaekahana, a hanau mai la he kaikamahine, ua maikai na helehelena i ka nana aku, a no ka maikai o na helehelena o ua kaikamahine nei, manao iho la ka makuahine o ke kumu la hoi ia e lilo ai ka olelo paa a Kahauokapaka i mea ole, ola la hoi ua kaikamahine nei, aole ka! Ia manawa i hanau ai, aia nae o Kahauokapaka i ka lawai-a me na kanaka.


text:
Waihi Village
Ko Waihi Village he nohanga o te takiwā o Manawatū-Whanganui. E ai ki Toitū Te Whenua, he nohanga (he 'locality' rānei ki te reo Pākehā) he wāhi e nohoia ana e te tangata, engari kāore anō kia tae te taupori ki te nui e taea ai te kī he tāone tonu taua wāhi rā.
Takiwā o Manawatū-Whanganui[edit | edit source]
Ko te takiwā o Manawatū-Whanganui kei te rāwhiti o Te Ika-a-Māui; ko Te Papa-i-oea te tāone nui.
Tirohia hoki[edit | edit source]
- Mahere: rohe whenua o Aotearoa (LINZ). Toitū Te Whenua (Land Information New Zealand)]. He mea kite i te 2007-09-04.
Tohutoro[edit | edit source]
- Toitū Te Whenua (Land Information New Zealand). He mea kite i te 2007-09-04.
- Ngā Pou Taunaha o Aotearoa (New Zealand Geographic Board). He mea kite i te 2007-09-04.


text:
27 Sepatemaba 1884 - Ka Nupepa Kuokoa
HE MOOLELO KAAO NO
KEAOMELEMELE.
- KA PUA NANI IUIU O -
Kealohilani, Kahiapaiole Nuumealani a me Kuaihelani;
ka mea nana i uneune ia Konahuanui a kaawale o Waolani
ka aina o ka poe eepa a pau i noho ai.
Hoopukaia e ka Haku Moolelo kaulana Mose Manu, no ke Kuokoa.
HELU 1.
E ka mea e heluhelu ana i keia moolelo, ma keia wahi e waiho iki kakou i ka olelo ana no ka hanai a Kane me Kanaloa, ka mea a ke anuenue e malama la me ka ihi kapu, a e hoomaka kakou i ke kamailio ana no ka hanau ana mai o kona muli pokii kaikuahine, ka mea nana i noho ka nahele iuiu anoano mehameha kanaka ole mawaena o Puna a me Hilo, kahi e kokoke ana mauka o Olaa.
Ia Hina a me Ku i noho ai a hala kekahi mau mahina, aia hoi, ua ikeia ua hapai hou o Hina, a no keia mea ua kuka laua no ke ano o keia hapai hou ana, a ua maopopo ia laua ke ano o ke keiki e hapai nei he kaikamahine, aia nae iloko o kela manawa, ua puka ae la ka Hina olelo imua o Ku.
Ina no paha auanei e hanau hou ae keia keiki au e hapai nei, e lilo aku no paha auanei ia hai ka hanai, ae aku la o Ku i keia olelo a kana wahine. Ae e lilo hou io aku ana no ia hai ka hanai. Aia ma ia hope mai, i ke kokoke ana mai o ka manawa e hanau ai o Hina, ua ike hou ia na ouli o ka lani a me ka lewanuu, a ke hoiloli nei ka honua a hala kekahi mau la o ka hoike ana o keia mau hoailona, ma ka lani a me ka honua, aia hoi, ua hiki loa mai la keia mau ano ma ka Pae Aina o Hawaii nei.
Ia manawa i ike ia ai o keia mau mea, aia hoi, ua ike hou no o Kane a me Kanaloa ma ko laua ano akua, a mana hoi, e hanau hou ana o Hina i ke keiki hou, no laila, ua hoouna hou aku o Kane ma ia Lanihuli a me Waipuhia, he mau kaikamahine na laua i noho i ka welelau pali o Waolani a me Nuuanu ae nei, aia i ko laua lohe ana e hoouna ia ana laua mamuli o ka makemake o Kane ma, nolaila, ua ninau pono aku la o Lanihuli a me Waipuhia i ko laua wahi e hele ai, a no keia mea ua hai pono mai la o Kane ma ia laua e hoouna ia ana laua i ka aina o Kuaihelani, he mau aina mamao keia mai ka Pae aina aku o Hawaii nei; i ko laua lohe pono ana i ka mea a laua e hele ai; hai mai la o Kane, e kii olua i ke keiki a Hina, ua aneane la e hanau i keia mau la, a ina olua e hiki ana i laila, a i ninau ia mai olua i ka olua huakai i hiki aku ai, alaila, e hai aku olua, he huakai kii keiki, a ina i ninau hou io mai olua i ka mea nana i hoouna aku, alaila, e hai aku olua ma ko maua inoa, a ina i kuhikuhi ma o ka Mooinanea la alaila, ua keiki olua.
I ka pau ana o keia mau olelo, ua makaukau laua nei no ka hele ana i ka aina i malihini ia laua, a ia laua no hoi e noonoo ana no kahi e hiki ai, aka, lohe aku la nae laua nei i ka leo o Kane i ka pane ana mai, E puka mai olua iwaho nei, a e nana i ko olua alanui e hiki ai i Kuaihelani. I ka lohe ana o laua nei i keia leo, a i puka io aku ka hana iwaho, aia hoi, ike aku la laua nei i keia manu nui e noho mai ana, o ke ano o keia manu he Iwa no ia, a i loa no ia laua nei a kau iho, ua hoomaka koke ae la ua Iwa nei e hoeu a mio pono aku la kona poo iloko o ka lewanuu no ka manawa pokole loa, a ia laua nei e nana ana i na ea oluolu maikai o ka lewa, a huli iho nana ilalo nei o ka honua, aia hoi, ua ike koiuiu ia keia mau paemoku malalo pono o laua. Aia nae ia laua e nana ana i na paia lewa o ka lewanuu, kahi e hiki ole ai ia laua ke- - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - -no ke kani pinepine a ko laua baluna nana e lawe nei i ka hapalua like o ka lewa, aka, ia laua nae i haliu hou iho ai malalo a ike iho la laua i ka anapanapa o ke one alohilohi o Kuaihelani, e hoopuni ana hoi i kona mau kapakai, ma keia mea ua kupu ae la ka manao iloko o laua, o ka aina no paha keia a laua e laweia nei, a ia laua no e nalu ana no keia mea, ua hookaa koke ae la ua manu nei e iho pololei me ka hikiwawe loa a ku ana lakou nei ma ka puka o ka hale o Hina ma, a ia lakou nei i hiki aku ai, oiai o ke kuakoko hope loa ia, emoole, hemo ana ke keiki iwaho.
Ia Ku a me Hina e lawelawe ana i ke keiki, ike iho la laua he kaikamahine maikai o ka helehelena, a ia laua no e nanea ana i kela wa, huli mai la laua a ike mai la i keia mau kaikamahine e noho aku ana mawaho o ka puka o ko laua hale, haawi mai la laua i ke aloha me ka ninau mai ia laua nei; alaila ua hoike pau aku laua nei i ke ano o ka laua huakai i hiki aku ai e like me na mea i hoike mua ia ae nei. A ia laua e kamailio ana me Ku ma, aia iloko no o kela mana i pa-e aku ai kekahi leo maluna pono iho o kaupaku o ka hale, - - - - Hina ma e hoomaopopo ana i ke ano o ka leo i pane iho ai, ua lohe laua aole he leo e ae, o ka leo no ia o ka Mooinanea ka mea nona ka mana nui ma na kukulu o Kahiki.
Ia Ku ma i lohe ae ai i ka leo, ninau pono ae la laua i ka Mooinanea, a hai iho la kela, Ano, e haawi koke olua i ke kaikamahine ma ka lima o laua nei aole hoi olua e kali ia mea. A no keia olelo, ua haawi koke ia mai la ua kaikamahine nei ma ka lima o na malihini a makepono hoi ka laua nei huakai o ka hoounaia ana.
A ia Lanihuli ma i makaukau ai no ka huli hoi mai ma ko laua alanui lewa ua waiho mai la ka Mooinanea he olelo kauoha ia laua e lawe loa i ke kaikamahine na Waka e hanai ma ka mokupuni o Hawaii, mawaena o na Ohialoloa, a e kapaia aku kona inoa o Paliuli, he wahi e ike ole ia e ka maka o ka lehulehu, a e hai pu mai no hoi i keia olelo imua o Kane a me Kanaloa, a ina e nui ana o Paliuli, alaila, o kona hana mua i oleloia ae nei mamua, ka mea e hanai ia la e ke Anuenue ma Waolani, oia no kana kane, pela ka mea i hoike mua ia ma na helu mua o keia moolelo.
I ka pau ana o keia mau olelo a ka Mooinanea, ua kau ae la laua nei maluna o ka Iwa a lele mai la no ke alanui lewa, a ua hiki hoi ia oe e ka mea heluhelu ke puana ana i keia mau lalani mele:
O ke kau a ka manu o Kaula,
Hai i ka ino o ka makani,
Kikaha ka Iwa iluna lilo,
Hoolai malie i ka lewa.
Ia laua nei i hiki mai ai imua o Kane ma mauka o Waolani, ua ike ia mai la ke kaikamahine e paa aku ana ma ko laua nei lima, a hai aku la laua nei i na olelo kauoha a pau a ka Mooinanea mai ka mua a ka hope, a ma keia mua, ua ae no o Kane ma me ke kanalua ole, a nolaila, ua hoouna loa ia o Lanihuli a me Waipuhia e hoihoi loa ia ke kaikamahine ia Waka ma Hawaii, a ua ae na elele i keia mea me ka hooko pono ia o ka leo, a liuliu iki, ua makaukau no ka lele aku no ka aina nui ma ka hiki a ka lao o keia Paeaina.
Ia laua nei i lele aku ai a hiki mauka o na laau ohia loloa mawaena o Hilo a me PUna oiai o Waka e noho mau ana maloko o kona nahele, a he kamaaina oia ma ia uka iuiu, a he lilo nui kona manawa ma ka malama ana i na manu o na ano a pau maluna o na laau, a ua hiki loa iaia ke olelo ae imua o na manu, a he mea hoolohe loa iaia, elike me kona makemake, aka, aia nae, i ka wa i hiki aku ai ke kaikamahine o Kuaihelani, a lilo ia Waka ka hanai ana i kela wa, aia hoi ua kauoha koke ae la ua Waka nei i na manu e hana koke a kukulu ia i hale no kana hanai, a ike o Waka ua paa koke ka hale i kela wa, ua wae pono oia i kekahi mau manu i mea lawelawe no kana hanai, a ma ia hope iho, ua kauoha koke o Waka i ka manu Iwa e lele hou i Nuumealani, oia ka aina malunae o ka lewa o Kuaihelani, kahi o ka Mooinanea e noho ana.
Aia maluna o ka aina i oleloia, ua ike mua aku nae o Waka ma kona ano - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - hoi ka inoa o keia mau laau i kamaaina i ka olelo mau ia e keia lahui, (akahi) o Makalei ka laau ona ia e ka ia, (alua) o Kalalaikawai, oia ka laau iaia ka moa o na mea ai a pau. A no ia laau hoi ka olelo ia ana, o Kalalaikawai la kuua mai. O keia mau laau na mea a Waka i manao nui ai ia ka Mooinanea e hoouna mai iaia ma Hawaii, a i ano like paha ke ano o keia mau laau me kahi olelo o kekahi mau kaao, ka anai ae no i ke komo daimana ku ana elua kanaka. He mea oiaio, i ka hiki io ana aku o keia manu ma kahi i hoounaia ai, ua ike mai la nae o ka Mooinanea i kana huakai i hiki aku ai, nolaila, ua haawi io mai la o ka Mooinanea i ua mau laau nei elua ma o ka manu la a huli hoi mai la keia no Hawaii, a iaia nei i hiki hou aku ai imua o Waka me ka haawi aku i kana mea i hoounaiai, aia hoi, ua piha o Waka i ka olioli nui me ka malama i ua mau laau nei, a ma ia hope iho, ua huli hou mai la ua manu nei me kona mau hoa hele no Waolani. Ia lakou i hiki ai a hai i na mea a pau loa no ka lakou huakai i hele ai i Hawaii imua o Kane ma, mai ka mua a ka hope, ua lilo ia he mea maikai i ko laua manao ana. A pau na olelo ana, akahi no a - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - o na welelau pali e hooluolu i ko laua luhi. Ma keia wahi e na poe heluhelu, e hoi hou kakou a olelo hou no Waka me kana hanai a pela hoi me ka ke anuenue hanai, i mea e ike ai oukou i na mea e pili ana i ke ano o ko laua mau la oi kelakela.
Ia Waka e hanai ana ia Paliuli, ua ike ia e kona kahu hanai ua pii mau mai i ka po a me ke ao kona ui a me kona nani i like me he po mahine konane la o Mahealani, aia ma ia ano, aole i makemake iki o Waka e hoikeike wale iaia imua o kanaka. O na laau elua o Makalei, na ia laau i hoolaka na i-a a pau o ka moana mauka o kela wahi a Waka e noho nei, a ua kukuluia keia laau mawaenakonu o kekahi kiowai, aia ma na lala a me na lau a me na wahi a pau o Makalei, ua pii mau ka i-a i luna o keia laau i na wa a pau, a e haluku mau ana i ka po a me ke ao, a he hiki ke lohe ia ka haluku o na i-a e ko Waolani poe. A o ka lua hoi o ka laau i oleloia, ka laau hoi iaia ka ai a me ka moa na ia laau i hanai ia Paliuli. Aia ma keia inoa i kapaia ai kela wahi kaulana o Paliuli, eia ke ano o keia inoa. He aina huna.
E like me Mana ma Kauai a me ke Kula o Kamaomao ma Maui, kahi a ka Ona miliona e huai nei i ka lepo Dala nui o keia au holomua.
I ka ike ana o Waka i ka nani oi kelakela o kana hanai, ua manao nui oia i kane na kana hanai, a no ia mea ua kuka pu oia me Paliuli a holo ko laua manao no ia mea, nolaila; ua hele koke mai la o Waka a hiki maluna o Waolani, a halawai pu me Kane ma, a me ke Anuenue Pipio iluna, a iaia i hiki mai ai, ua hoike aku la oia he huakai imi kane kana, a no ia mea, ua hoikeike ia mai la imua ona o Kahanaiakekua, a i ko Waka ike ana i na helehelena o ka mea i hoike ia mai i mua ona, ua ae koke kona manao oia ke kane a kana hanai, nolaila; ua hoi oia a hai aku la imua o Paliuli, a ua ae no hoi kona manao.
E ake no au e ho-ni,
Nae aala o Keaomelemele;
Ke moani huihui mai nei,
Kahi - Hanuopaineki.
(Aole i pau.)


text:
Definitions
Sorry, no definitions found.
Etymologies
Sorry, no etymologies found.
Examples
-
"Ina e ae oe e kiiia ko kakou kaikunane, alaila, e loaa ia kakou ka hanohano nui i oi aku mamua o keia, a e lilo auanei oe i mea kapu ihiihi loa, me ko launa ole mai ia makou, a oia ka makou i noonoo iho nei, a ae oe, alaila, ku kou makaia, hilahila o Waka."
-
Ia la a po, mai ka po a ao, a awakea, he mea haohao loa ia Waka no kana moopuna, no ka mea, ua olelo mua aku oia i kana moopuna mamua o kona hoouna ana aku e launa me Kekalukaluokewa.
-
Laielohelohe; noalila, hele mai la ua kamaaina wahine nei e launa me ke
-
Kahalaomapuana, alaila, ua hoopauia ko ke kaikamahine naau kaumaha, a komo aku la ka malihini e launa me ke Alii.
-
"E launa kino kaua," wahi a Kaonohiokala, "oia wale no ka mea e pono ai ke hanaia imua o'u."
-
Oia iho la ka olelo paa a ke Alii, no ka mea, tia makemake loa ke Alii e loaa ia ia ka hiamoe loihi i kumu e launa hou ai laua ma ka moeuhane me
-
Ia Aiwohikupua ma e holo aku ana i ka moana mai Kawaihae aku, he mea e ka olioli o Lilinoe i ka hanohano launa ole o ke Alii kane.
-
Kau koke mai la nae iluna o ke Alii ka halialia aloha o Laieikawai, me he mea ala ua launa kino mamua.
-
Kaonohiokala e launa hou me Laielohelohe; aka, i kona hiki ana mai, aole
-
A no ia mea, hoi hou mai la o Kaonohiokala mai luna mai a hiki ilalo nei, a launa iho la me Laielohelohe, aole nae i hanaia ka hewa ia manawa.


text:
Te Kooti
Ko Te Kooti (Te Kooti Arikirangi Te Tūruki), ? - 1893, nō Rongowhakaata; he ngārahu, he toa, he matakite, he kaihanga whakapono. Ko ōna mātua ko Hōne Te Rangipātahi rāua ko Tūrākau. He uri whakaheke ia nō Rongowhakaata rāua ko tana wahine matua, ko Tūrāhiri, he wahine nō ngā tātai rangatira o Ngāti Maru.
I whānau a Te Kooti ki te Pā-o-Kahu, i runga ake o te hāpua o Awapuni i Tūranganui-a-Kiwa (Poverty Bay). Ko te kōrero a ētahi, ka whānau ia i te tau 1814; ēngari kei ngā pukapuka te kōrero, e 35 ōna tau i te tau 1866, i a ia e mauhereheretia ana ki Wharekauri. Nā reira, nō te tau 1831 kē pea ia i whānau ai.
I a Arikirangi e kuraina ana ki te kura mīhana a Te Wiremu (William Williams) i te Whakatō, ka tino mātau ia ki ngā Karaipiture. E toru ōna ingoa - ko Arikirangi, ko Te Kooti, ko Te Tūruki. E ai ki te Te Kerēhi (T. S. Grace), ko ia te tamaiti māia rawa atu o taua kura mīhana; nō Dandeson Coates, nō te hēkeretari o te Rōpū Hāhi Mihingare (Church Missionary Society) i Ingarangi, tērā ingoa a Te Kooti. Ko Te Tūruki, te ingoa o tana matua whāngai he ingoa anō mōna. Ki ngā Pākehā, ko Rikirangi tonu. Ko tā Te Kooti i tuhi ai hei ingoa mōna, ko Te Kooti Te Tūruki.
Hoto ki waho[edit | edit source]
- He whakaahua, he konae mō Te Kooti Arikirangi Te Tūruki kei te Wikimedia Commons.
Tohutoro[edit | edit source]
- A. Ballara et al., 'Te Kooti Arikirangi Te Tūruki', Ngā Tāngata Taumata Rau 1760-1869. Wellington: Te Tari Taiwhenua, Allen & Unwin, 1990.


text:
Definitions
Sorry, no definitions found.
Etymologies
Sorry, no etymologies found.
Examples
-
I ka lima o ka nalu, oia ka nalu pau loa o Laieikawai me
-
"Hee aku paha," wahi a Hauailiki, no ka mea, aole ona makemake, e hee pu oia me ka lehulehu ma ka nalu hookahi, makemake no oia e hookaokoa ia ia oia wale no ma ka nulu okoa, i kumu e ike mai ai o Laieikawai no kona akamai i ka heenalu, malia o makemake ia mai oia; aole ka!
-
Ia manawa, hapai mai la o Kihanuilulumoku i kona huelo mailoko ae o ka moana, pii ke kai iluna, me he poi ana a ka nalu i ke kumu pali, me he akuku nalu la i poi iloko o ka malama o Kaulua, pii ke ehu o ke kai iluna, pouli ka la, ku ka punakea iuka.
-
Ku hou ana ua nalu, o ka lua ia, aole i upuupu iho, opuu ana kahi nalu.
-
"No ka maa ole i ka nalu pokopoko," wahi a Halaaniani, "no ka mea, he nalu loloa ko'u e hee ai."
-
A lohe kana mau kaikamahine i keia wanana a ka Makaula, nalu iho la lakou iloko o lakou iho ma ke kaawale i keia wanana a ka Makaula, me ka hai ole aku i ua Makaula nei, no ka mea, ua hoomanao wale ae la lakou no ka lakou mea i hoouna ai i ko lakou kaikaina.
-
A ike aku la o Hauailiki i ko Laieikawai akaaka ana iho, manao iho la oia, ua komo ka makemake i Laieikawai ma keia hana a Hauailiki, alaila, hoomau aku la oia ma ke kaha nalu, a hala elima nalu, aole i loaa ka hea mai a Laieikawai ia ia nei.
-
Ia Aiwohikupua ma nae i hiki aku ai, e heenalu mai ana na kane a me na wahine i ka nalu o Puhele, aia nae ilaila kekahi kaikamahine Alii maikai kaulana o Hana, o Hinaikamalama kona inoa.
-
I ka ha o ko laua nalu pae, akahi no a loaa ka ninau a Laieikawai ia
-
Ia manawa, kui ka hekili, aia o Laieikawai ma kaluna nalu, na


text:
Palapala Kauoha
Lilinoe Wong
Synopsis: A continuation of last week's column promoting the wisdom of preparing a last will and testament before it's too late.
Aloha mai nō kākou e nā hoa heluhelu o Kauakūkalahale. Eia hou mai kā 'oukou wahi mea kākau me ka ho'omau aku i kēlā kumuhana i hāpai 'ia i kēlā pule aku nei, 'o ia ho'i ka lawelawe 'ana i nā hana e emi ai ke kaumaha, ka huikau, a me ka uluhua o ka 'ohana e koe mai ana ma hope o ko kākou hala 'ana. He nui nā mea e hana ai a he pono ka hana 'ia 'oiai kākou e ola ana. Eia kekahi mau 'ōlelo a'oa'o ua helu 'ia ma lalo nei:
E noho me ka maika'i a mai waiho i mau mea huna no ka 'ohana e ho'oponopono ai. He luhi wale ia no lākou e 'auamo ai a he mea nō paha ia e mō ai ka piko i kekahi manawa. Mai noho me ka ho'okamani, ka ho'opunipuni, a me ka ho'opalaimaka. He mau hoa ia no ka ho'ohuake'eo. E hō'ike aku na'e i kō mau mea aloha i ka nui o kou aloha iā lākou.
E noho me ka lokomaika'i. E ho'oka'awale i kauwahi minuke e noho ai i ke kūkahekahe me kāu mau keiki a mo'opuna ho'i. E pā'ani pū me lākou, a pēia pū me nā hoapili a hū wale mai nō ka 'aka'aka. 'O ia ihola nā mea e hali'a ai ka mana'o o lākou ala ma hope o kou hala 'ana. Ua 'ōlelo 'ia e kahiko, "I maika'i ke kalo i ka 'ohā." A he mana'o maika'i paha kēia ke kuapo 'ia ke kalo a me ka 'ohā penei, "I maika'i ka 'ohā i ke kalo." Inā maika'i ka hana a nā mākua, a e ho'omākaukau pono i nā keiki no ka wā e noho ai me ka makua 'ole, e maika'i ana ia nohona.
Eia kekahi mau mea e ho'omākaukau ai. 'O ke kauoha hope loa, he palapala ia e kuhikuhi ai 'oe e like me kou makemake i kahi e ili ai kou waiwai a kuhi pū nō ho'i me ka mea nāna e mālama i nā kuleana a pau e pili ana i kou kuleana. Inā he mea hale 'oe a 'a'ole 'oe e waiho mai i kāu kauoha, 'a'ole e ili mai ua hale nei i kekahi mea aloha. E lālau 'ia na'e e ka 'aha ho'okō kauoha a i 'ole ka panakō a e kū'ai 'ia aku no ka loa'a mai o kauwahi kenikeni e ho'oka'a ai i nā 'ai'ē āu lā. Inā ua ho'omākaukau 'ē 'ia ke kauoha, e ho'iho'i 'ia ka mana ho'okō ma loko o kou lima pono'ī e kuhikuhi aku ai i kou hō'oilina.
He wahi mana'o wale nō kēia no'u, no ke kanaka, e hō'ike aku ai iā 'oe e ka hoa heluhelu. 'A'ole ia he 'ōlelo a'oa'o na kekahi loio. 'A'ole māua me ka'u kāne i kākau i kahi palapala kauoha, akā, no ka 'ike 'ana i ka nui pilikia i kupu mai ma ka 'ohana o kahi hoapili o'u, no ia mea i kupu mai ai kēia mana'o i loko o'u. Mai noho a ho'opane'e i kēia hana a hiki i ka wā 'elemakule. E hana 'ia 'oi 'ōpiopio a kūpono ho'i ka no'ono'o. Mai nō a mana'o mai he ho'omākaukau 'ana kēia no ka make 'ana. He ho'omākaukau 'ana na'e e pono ai nā mea aloha e ola ana ma ia hope aku, i 'ole ho'i e kau aku kēia luhi ma luna o lākou.
This column is coordinated by the Hawaiian Language Department at the University of Hawai'i at Mānoa.
E ho'ouna 'ia mai nä leka iä mäua, 'o ia ho'i 'o Laiana Wong a me Kekeha Solis ma ka pahu leka uila ma lalo nei:
a i 'ole ia, ma ke kelepona:
» 956-2627 (Laiana)
» 956-2624 (Kekeha)
BACK TO TOP
Palapala Kauoha
Lilinoe Wong
Synopsis: A continuation of last week's column promoting the wisdom of preparing a last will and testament before it's too late.
Aloha mai nö käkou e nä hoa heluhelu o Kauakükalahale. Eia hou mai kä 'oukou wahi mea käkau me ka ho'omau aku i këlä kumuhana i häpai 'ia i këlä pule aku nei, 'o ia ho'i ka lawelawe 'ana i nä hana e emi ai ke kaumaha, ka huikau, a me ka uluhua o ka 'ohana e koe mai ana ma hope o ko käkou hala 'ana. He nui nä mea e hana ai a he pono ka hana 'ia 'oiai käkou e ola ana. Eia kekahi mau 'ölelo a'oa'o ua helu 'ia ma lalo nei:
E noho me ka maika'i a mai waiho i mau mea huna no ka 'ohana e ho'oponopono ai. He luhi wale ia no läkou e 'auamo ai a he mea nö paha ia e mö ai ka piko i kekahi manawa. Mai noho me ka ho'okamani, ka ho'opunipuni, a me ka ho'opalaimaka. He mau hoa ia no ka ho'ohuake'eo. E hö'ike aku na'e i kö mau mea aloha i ka nui o kou aloha iä läkou.
E noho me ka lokomaika'i. E ho'oka'awale i kauwahi minuke e noho ai i ke kükahekahe me käu mau keiki a mo'opuna ho'i. E pä'ani pü me läkou, a pëia pü me nä hoapili a hü wale mai nö ka 'aka'aka. 'O ia ihola nä mea e hali'a ai ka mana'o o läkou ala ma hope o kou hala 'ana. Ua 'ölelo 'ia e kahiko, "I maika'i ke kalo i ka 'ohä." A he mana'o maika'i paha këia ke kuapo 'ia ke kalo a me ka 'ohä penei, "I maika'i ka 'ohä i ke kalo." Inä maika'i ka hana a nä mäkua, a e ho'omäkaukau pono i nä keiki no ka wä e noho ai me ka makua 'ole, e maika'i ana ia nohona.
Eia kekahi mau mea e ho'omäkaukau ai. 'O ke kauoha hope loa, he palapala ia e kuhikuhi ai 'oe e like me kou makemake i kahi e ili ai kou waiwai a kuhi pü nö ho'i me ka mea näna e mälama i nä kuleana a pau e pili ana i kou kuleana. Inä he mea hale 'oe a 'a'ole 'oe e waiho mai i käu kauoha, 'a'ole e ili mai ua hale nei i kekahi mea aloha. E lälau 'ia na'e e ka 'aha ho'okö kauoha a i 'ole ka panakö a e kü'ai 'ia aku no ka loa'a mai o kauwahi kenikeni e ho'oka'a ai i nä 'ai'ë äu lä. Inä ua ho'omäkaukau 'ë 'ia ke kauoha, e ho'iho'i 'ia ka mana ho'okö ma loko o kou lima pono'ï e kuhikuhi aku ai i kou hö'oilina.
He wahi mana'o wale nö këia no'u, no ke kanaka, e hö'ike aku ai iä 'oe e ka hoa heluhelu. 'A'ole ia he 'ölelo a'oa'o na kekahi loio. 'A'ole mäua me ka'u käne i käkau i kahi palapala kauoha, akä, no ka 'ike 'ana i ka nui pilikia i kupu mai ma ka 'ohana o kahi hoapili o'u, no ia mea i kupu mai ai këia mana'o i loko o'u. Mai noho a ho'opane'e i këia hana a hiki i ka wä 'elemakule. E hana 'ia 'oi 'öpiopio a küpono ho'i ka no'ono'o. Mai nö a mana'o mai he ho'omäkaukau 'ana këia no ka make 'ana. He ho'omäkaukau 'ana na'e e pono ai nä mea aloha e ola ana ma ia hope aku, i 'ole ho'i e kau aku këia luhi ma luna o läkou.
This column is coordinated by the Hawaiian Language Department at the University of Hawai'i at Mānoa.
E ho'ouna 'ia mai nā leka iā māua, 'o ia ho'i 'o Laiana Wong a me Kekeha Solis ma ka pahu leka uila ma lalo nei:
a i 'ole ia, ma ke kelepona:
» 956-2627 (Laiana)
» 956-2624 (Kekeha)


text:
Definitions
Sorry, no definitions found.
Etymologies
Sorry, no etymologies found.
Examples
-
Kekalukaluokewa; me ka olelo mai o na kamaaina, "Akahi no ka aina kanaka maikai o Kauai."
-
Nolaila, ua pau ka loaa a kuu kanaka maikai, a me kuu akamai i ka heenalu, hookahi wale no mea i koe ia kaua, o ke koele wawae no i Paliuli i neia po. "
-
Each one opened both, and shut them again, and a chorus of “maikai, maikai,” (good) ran round the circle.
-
No ka mea, ua nui ka ino ma ka moana, a pau na la ino, alaila, ua ikeia mai ka maikai o ka moana.
-
No ka mea, i na la a pau a'u e nalo nei, ma Keaau no wau, no ko'u ike mau i keia wahine maikai, nolaila, ua hookonokonoia mai wau e ke kuko e hele pinepine e ike i ua wahine nei.
-
I ka malama i oleloia o ka Mahoe mua, i na malama maikai o ka moana, haalele lakou ia Kauai, a holo aku i Hawaii.
-
Kaonohiokala huakai makai i ka pono o kona mau kaikuahine; aia hoi, ua hookanaka makua loa ae la kana wahine opio (Laielohelohe), alaila, ua pii mai a mahuahua ka wahine maikai, a oi ae mamua o kona kaikuaana o
-
Ia Hauailiki ma i hiki aku ai, aia hoi ua nui na mea i hele mai e nana no keia keiki oi kelakela o ka maikai mamua o Kauakahialii a me
-
I aku o Halaaniani, "He lilo no ka papa ou o ka wahine maikai, he kanaka ka mea nana e lawe mai."
-
E hoike ana iloko o na huaolelo maikai wale i na olelo a me na hana a kekahi o ko Hawaii kaikamahine wahine maikai a punahele no hoi, a na ia mea no hoi e kokua mai i ka noho mau ana o ke aloha o na poe o Hawaii nei, no ko lakou mau kupuna a me ko lakou aina.


text:
Tapawera
Ko Tapawera he nohanga o te takiwā o Te Tai-o-Aorere. E ai ki Toitū Te Whenua, he nohanga (he 'locality' rānei ki te reo Pākehā) he wāhi e nohoia ana e te tangata, engari kāore anō kia tae te taupori ki te nui e taea ai te kī he tāone tonu taua wāhi rā.
E ai ki te kautenui o te tau 2006, e 405 te taupori o Tapawera. Mai i te kautenui o te 2001, e 21 te pikinga ake o te tokomaha tāngata.[1]
Rārangi kōrero
Takiwā o Te Tai-o-Aorere[edit | edit source]
Ko te takiwā o Te Tai-o-Aorere kei te uru o Te Wai-pounamu; ko Whakatū te tāone nui.
Tirohia hoki[edit | edit source]
- Mahere: rohe whenua o Aotearoa (LINZ). Toitū Te Whenua (Land Information New Zealand)]. He mea kite i te 2007-09-04.
Tohutoro[edit | edit source]
- Toitū Te Whenua (Land Information New Zealand). He mea kite i te 2007-09-04.
- Ngā Pou Taunaha o Aotearoa (New Zealand Geographic Board). He mea kite i te 2007-09-04.


text:
Tērā tētahi rōpu ō roto i Te Matau-ā-Maui, ko A Better Hawkes Bay te ingoa, e whakatairanga ake ana i te whakaaro kia kotahi te Kaunihera mō te rohe whānui ō Te Matau-ā-Maui, otirā, kia kotahi hoki te kahika.
Hei tā te rōpū nei anō hoki, kia rima ngā uepū-ā-rohe hei tautoko i te Kaunihera matua hou nei, tae atu rā ki tētahi kāhui ō ngā rangatira ō tēnā iwi, ō tēnā iwi ō te rohe.
Heoi, kāore te rōpū A Better Hawkes Bay i te tautoko i te whakaaro kia tū ētahi turu Māori motuhake ki runga i te Kaunihera matua hou.
Hei tā te rōpū nei, kei te tuku rātou i tēnei whakaaro ō rātou hei matapaki mā te Kōmihana Kaunihera-ā-rohe, ā, ko te tūmanako kia tutuki i mua i te mutunga ō tēnei tau.
Copyright © 2013, Uma Broadcasting Ltd


text: 1Ihi sura ide mampololita Ngkora au mopaara katuwo. Ngkora iti, arami hangko i nguru-nguruna, kihadimi, kiita matami, kisabikimi hai kipetobomi. 2Au mopaara katuwo iti hawemi i dunia ide, hai kiitami. Ido hai kipakanotoamokau kahemaNa. Kisabiki kaIana au mopaara katuwo maroa au bara mokahopoa. Ia au ara hihimbela hai Pue Ala Umanta, hai au hawemi irikami. 3Apa au kiita hai kihadimi, iti au kipahaweakau, bona mohintuwukau hihimbela hai ikami i lalu pohintuwuta hai Pue Ala Umanta hai Yesu Kerisitu AnaNa. 4Kiukiakau ide, bona rumihi kamatananta. 5Idemi bambari au kihadi hangko i Yesu hai au kipahaweakau: Pue Ala iami pewangka. Iria bara ara kamakaindina. 6Ane tauli mohintuwuke hai Pue Ala, agayana katouana tuwoke i lalu kamakaindina, modongkomoke hai barake mampeulai paturo au tou. 7Ane tuwoke i lalu kamabaana, nodo Pue Ala ara i lalu kamabaana, mohintuwuke hadua hai hadua, hai Pue Ala mobahoimoke hangko i ope-ope dosanta anti wahena Yesu AnaNa au rapapate mewali pahuruna watanta. 8Ane tauli bara ara dosanta, modongkomoke hai bara tapailalu paturo au tou. 9Ane tapangaku dosanta, Pue Ala mopabukei dandiNa irikita, hai Nababehiake apa au manoto: Ia moampungi hinangkana dosanta, hai Nabahoi lalunta hangko i hinangka au kadake. 10Ane tauli barake madosa, mampopodongkomoke Pue Ala, hai bara tapailalu NgkoraNa.


text:
POSTED: 01:30 a.m. HST, Jun 28, 2014
Synopsis: The poems from “Down on the Sidewalk in Waikiki” by Wayne Kaumualii Westlake, who passed away in 1984, have inspired 17 artists to create beautiful art currently exhibited at Gallery 'Iolani at Windward Community College. The exhibit will continue through July 3. Gallery 'Iolani is open 1- 5 p.m. Monday to Friday.
———
I ka lohe a 'ike 'ana aku paha i ka inoa, 'o Wayne Kaumualii Westlake, e puka auane'i paha ka nīnau, “'O wai lā kēlā?” 'O ia nō ho'i ka nīnau a ko 'oukou mea kākau. Akā, i kēia manawa, ua nui ko'u mahalo i ke kono 'ia 'ana o māua me ka'u wahine, e hele aku i ka hō'ike'ike 'o Down on the Sidewalk in Waikiki.
Ma mua o ke kama'ilio 'ana no ia hō'ike'ike, e ho'olauna iki 'ia aku 'o Wayne Kaumualii Westlake me 'oukou. Ua hānau 'o ia ma Maui a ne'e maila i O'ahu nei i kona wā e kamali'i ana. Mai ke Kula Ki'eki'e 'o Punahou 'o ia i puka ai a hele akula i ke Kulanui o 'Olekona, Eugene. Ua pa'a ihola ke kekelē 'Ōlelo Pākē a me ka Mo'olelo Pākē ma ke Kulanui o Hawai'i ma Mānoa. I kona wā ma ke kula ki'eki'e, ua ulu ka hoi i ka haku mele 'ana a nui a'ela kāna mau mele i haku ai. 'O ka mea minamina, i ka makahiki 1984, ua make ihola 'o Westlake 'elua pule ma hope o ka ulia ka'a ma Hilo. Ua ho'oku'i 'ia kona ka'a e kekahi ka'a. Ma hope mai, ua alu like nā hoa o Westlake a i ka makahiki 2009, ua pa'i 'ia ka puke 'o Westlake: Poems by Wayne Kaumualii Westlake (1947-1984). A i ka makahiki 2013, ua hana 'ia kahi CD i kapa 'ia 'o Down on the Sidewalk in Waikiki, Songs from Wayne Kaumualii Westlake's Poems. He 27 mele o ia CD.
A 'o ia mau mele no loko mai o I lalo i ka Pīpā Alanui i Waikīkī, 'o ia nō nā mele i ho'oulu 'ia ai he 17 mau mea hana no'eau e hana i mau hana no'eau no ka hō'ike'ike i kapa 'ia ma ka inoa like, I lalo i ka Pīpā Alanui i Waikīkī. A aia ia hō'ike'ike ke mālama 'ia nei ma ka Hale 'o 'Iolani o ke Kulanui Kaiāulu o nā Ko'olau (WCC). Eia mai kekahi mau hana no'eau kūhohonu.
'O lehu 'ula no lehu pele, na Kapulani Landgraf, he pane ia i ke mele ‘o “Washing Windows” a Westlake. He nani nō kā Landgraf ho'opilipili ‘ōlelo 'ana ma ke ahole. A he hō'ike mai paha kāna i nā mea i hūnā 'ia, nā mea i ahuwale 'ole, ma lalo o ka pīpā alanui. A ho'okahi wale nō hua 'ōlelo hō'ike mana'o a Landgraf i ia mele a Westlake, 'o ia ho'i, 'o OKI.
'O kekahi hana no'eau i ulu loa ai ka hoi, 'o ia kā April Drexel, i kapa 'ia 'o a conscious soulja. 'O ke mele 'o “BLOODSTAINS” a Westlake ka mea i ho'oulu 'ia ai 'o Drexel. Aia kahi ki'i o ke kanaka kuewa, akā, ma muli o ia mele 'o “BLOODSTAINS”, he mea maopopo, he Kanaka Maoli, a he koko Ali'i nō paha kona.
'O ka hana no'eau a Imaikalani Kalahele, 'o Huikau, kekahi mea nui. 'A'ole paha ahuwale nā mea a pau. Akā, ke nānā pono aku i nā mea ma Waikīkī, e 'ike 'ia ana paha nā mea nui o kākou, nā akua, nā kūpuna.
A no laila, e naue aku i ka Hale 'o 'Iolani o ke Kulanui Kaiāulu o nā Ko'olau (WCC) no ka māka'ika'i 'ana aku iā I lalo i ka Pīpā Alanui i Waikīkī a me nā hana no'eau kūhohonu ma laila. Ma laila ana nō a i ka lā 3 o Iulai. Hemo ka Hale 'o 'Iolani mai ka hola 1:00 o ke awakea a i ka hola 5:00 o ka 'auinalā mai ka Pō'akahi a i ka Pō'alima.
This column is coordinated by Kawaihuelani Center for Hawaiian Language at the University of Hawai'i at Mānoa.