text:
Kei te piripono te rōpū keri hinu ō TAG, he nui te hinu kei raro i te rohe ō Te Karaka.
Ko TAG anake te rōpū e whai hinu ana ki Tūranganui-ā-Kiwa.
Ko tā rātou wawata kia tikaro hinu ai ki Te Karaka.
Ko te manako, he kotahi piriona tāra te wariu ō te hinu i Te Karaka.
Kua wehe atu te rōpū hinu ō Apache i ngā wiki tata kua taha ake nei. Hakoa tērā, kei te aro whakamua ā TAG kia mahi ai i tā rātou mahi ki koneki.
Ki te whiwhi ā TAG i te whakaaetanga kia tikaro hinu ai ki Tūranga, ka waihanga rātou i ngā mīhini whai hinu e whā.


c: text/html

text:
NO SWEET EMALIE.
KA U’I MAALO I KE KUPULAU.
Aloha Niumalu i ka Uluwehi
Kamaile laulii ku pohai
E hai mai ana ia’u i ka lohe
A ka Poano no ka Mikahala
Hiki aku i ke awa Nawiliwili
Kulu pakahi iho ku’u Waimaka
Aloha no oe e Mailekini
Olali a o na pali Nihoniho
E hoi no au a manao mai
Aia i Huleia ku’u lei nani
Poina aku au i ku’u Rose
Me ka manu inu wai pua o Lehua
No Lehua ka makani anu nei kino
Kahuli leo hone o ka Hanehane
Aneane neau a e lalau
A e noho Kapena no ka Mikahala
Ilaila ku’u upu ku’u lia ana
A he nane huna ia na kamanao
Hainaia mai ana ku’u nane
No ka U-i i maalo i ke Kupulau.
Hakuia e
G. R. K. Penigula.
Ewa, Augate 2, 1895.
(Oiaio, 8/16/1895, p. 1)

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
I roto i ia Whitiwhiti Kōrero ka titiro mātau ki tētahi o ngā ūpoko o Te Whakapuakanga a Te Kotahitanga o ngā Whenua o te Ao mō ngā Tika a Ngā Iwi Taketake (te Whakapuakanga) me te tirotiro he aha tōna pānga ki Aotearoa.
I tēnei whakaputanga ka tirohia e mātau ko te Ūpoko 32, e kī ana
- He tika tō ngā iwi taketake ki te whakatau me te whakawhanake i ngā mea tuatahi, rautaki hoki mō te whanaketanga, te whakamahi rānei i ō rātau whenua, rohe potae me ētahi atu rawa.
- Me whakawhitiwhiti kōrero, mahi tahi hoki ngā Kāwanatanga i runga i te ngākau pono me ngā iwi taketake mā ō rātau whakanōhanga māngai ki te tiki whakaaetanga wātea me te whai mōhio i mua i te whakaaetanga o tētahi kaupapa mahi e pā ana ki ō rātau whenua, rohe potae rānei me ētahi atu rawa, otirā mō te whanaketanga, te whakamahitanga o nga ōpapa, wai, me ētahi atu rawa rānei.
- Me whakarato tikanga tōtika ngā Kāwanatanga mō ngā puretumu tika me te pai mō ēnei momo mahi, ā, me whakarite huarahi tōtika ki te whakangāwari i ngā pānga kōaro ki te taiao, ōhanga, pāpori, ahurea me te wairua.
Tona tikanga
He nui ngā matapaki mō te wai me te keri whenua i waenga i te kāwanatanga, tangata whenua me ngā hapori whakaara i ngā tika iwi taketake ki ēnei rawa.
He nui ngā matapaki mō te wai me te keri whenua i waenga i te kāwanatanga, tangata whenua me ngā hapori e whakaara i ngā tika iwi taketake ki ēnei rawa.
He tika tō ngā iwi taketake ki te tautuhi me te whakatau i tō rātau ake whakaarotau whakawhanaketanga. Ko te tikanga o tēnei he tika ō rātau ki te whakauru ki ngā mahi waihanga, whakatinana me te aromātai i ngā mahere me ngā kaupapa mō te whakawhanaketanga o te motu me te rohe e pā ana ki a rātau. Ko te tino rangatiratanga te tika pū o te Whakapuakanga. Ko ētahi atu o ngā tika he āwhina ki te whakatutuki i te tino rangatiratanga (UNDRIP ūpoko 3, ICCPR & ICESCR ūpoko 1).
Ko te paerewa whakaaetanga wātea, tōmua me te mōhio (UNDRIP ūpoko 10, 11, 19, 28, 29 me te 32 mō te whenua me ngā rawa) he here i ngā Whenua ki te kōrerorero i runga i te wairua pai, me te whai wāhitanga ōrite me ngā iwi taketake, i mua noa atu i te tīmatanga, te whakamanatanga rānei o ngā mahi, me te whai whakaaro anō ki ngā tikanga whakatau ake a ngā iwi taketake. Me wātea ki ngā iwi taketake ki te whai wāhi me ō rātau anō māngai, tikanga me ētahi atu whakanōhanga.
Ka pēhea te hāngai o tēnei ki te Tiriti?
E pāngia kaha ana ngā whenua o ngā iwi taketake e ngā mahi whakawhanaketanga, nā te mea i te nuinga o te wā he rawa puiaki tūturu, tae atu ki ngā papa, ōpapa, ngā rawa koiora, te wai me te oneone, me ētahi atu. Ko te whenua me ngā rawa ngā take kei te iho o ngā taupatupatu i waenga i ngā hapori iwi taketake me ngā Kāwanatanga, ā, koinei anō te pū o ngā wāwahitanga tika tangata. Ko ētahi o ngā take kei mua i ngā hapori iwi taketake he tika rangatira, (ūpoko 2), te tika ki ngā whare noho tōtika (ūpoko 2 & 3), ngā pātai mō te whakahaere rawa tūturu (ūpoko 1 & 2), te whakahaere me te whakamahi i ngā wāhi e tiakina, me/tērā rānei ngā rawa tūturu (ūpoko 1 & 2), te tuari painga (ūpoko 1 & 3), te whakamaru mai i ngā pānga taiao me te whakapūmau i ngā wāhi tapu, wāhi ahurea hoki (ūpoko 2).
He kawenga tō te Karauna ki te tiaki i ēnā tika.
Pehea ki a koe te ū o Aotearoa ki te Ūpoko 32?


text: 1Sura ide au hangko iriko Tosaenda to Sarani, kupakatu irio, ina au napileiko Pue Ala, hai i ope-opehe anamu au kupokaahi mpuu. Bara iko pea au mampokaahikau, agayana ope-ope worihe tauna au moisa paturo au tou mampokaahikau. 2Kipokaahikau lawi mampoinalaike paturo au tou, hai paturo au tou iti takingki duuna kamahae-haea. 3Pue Ala Umanta hai Yesu Kerisitu AnaNa mowatike hangko i kabulana laluNa, motudungiake ahiNa, hai moweike roa ngkatuwo. Ope-ope iti Nawei irikita au mepoinalai i paturo au tou hai au maahi lalunta. 4Matana mpuu lalungku lawi kupohidupaamohe bahangkia anamu inde, hai babehianda moula paturo au tou, nodo au nahawaake Pue Ala Umanta. 5Mewali, kuperapi irio, ina, bona mombepokaahike hadua hai hadua. Au kuuki ide, bara hawa au wou. Hawa ide iami hawa au tahadimi hangko i nguru-nguruna. 6Idemi au rauli ahi: mampeulaike hawana Pue Ala. Hai ide hawaNa au nihadi hangko i nguru-nguruna: hangangaa mombepokaahike. 7I humalele dunia ara bosa topeakalangi au moanti paturo au mepawuli. Barahe mampoinalai kaYesuna Datu Topehompo au mewali manusia. Tauna au nodo, topodongkohe hai iwalinahe Kerisitu. 8Ido hai hangangaa mainga-ingakau, lawi ane nikabaha pepoinalaimi i Pue Yesu, bara ara bunduna pobagongki moanti Ngkora Marasa irikamu. Hangangaa mepoinalai liliukau i Pue, bona i alo pobotusi kahopoa dunia ina nihumba hinangka hurungina pepoinalaimi. 9Ope-ope tauna au morara ntani hangko i paturo au tou hai barahe moula paturona Kerisitu, tauna iti barahe mohintuwu hai Pue Ala. Tauna au moula liliu paturona Kerisitu, ihirami au mohintuwu hai Pue Ala Umanta hai Yesu AnaNa. 10Mewali, ane ara guru agama au hawe i boeami au moanti paturo au mosisala hai paturo ide, ineehe nidoko hai ineehe nitarima i lalu soumi. 11Lawi hema pea au modokohe, motulungi worihe i lalu pobagonda au kadake iti. 12Ngkaya mani au kupeinao kupahaweakau, agayana bara kuunde mouki ope-ope i lalu sura ide. Lawi tunggaiaku ina laokau kusondaki, hai ope-ope iti ina kupahaweakau, bona rumihi kamatananta. 13Ngkaya tabea hangko i ope-ope anana halalumu au inde au napilei Pue Ala.


text:
We revisit survivors of the Chch Quake as they prepare
for anniversary - we talk to local elder Mita Te Hae
Kei Te Papa Rehia o Hagley i Otautahi matou o Te Karere i te ra nei, koia tenei te waahi e tuu ai te hui whakamaumahara i te kotahi tau o te ru whenua apopo. Kei konei nga ringa raupa o te rohe e whakatikatika ana mo tera kaupapa nui apopo. Heoi, i te wa o te ru whenua nui i tenei wa, i tera tau, i roto a ihaka rongonui i tetahi o nga whare pakihi o te pokapuu o te whaitua e mau ana.
Calls for Maori Party to split over SOE Treaty
clause
Tera tetahi rangatira o te ao maori te whakahau ake ra i Te Ropu Torangapu Maori kia wehe atu i a Nahinara, ina taringa morimori tonu te kawanatanga ki nga tangi auee a nga iwi o te motu e pa ana ki te mukutanga o Te Tiriti o Waitangi i te ture hoko rawa.
Tama Tomoana has passed away
Kua hinga te papa o Ngahiwi Tomoana a Tama Tomoana. E iwa tekau ma rima oona tau.
Murupara boy shot in school hours so what's
happening?
Kua kotahi wiki i te pupuhitanga o tetahi tamatane tekau ma tahi tau te pakeke i te kainga o tona hoa i murupara, heoi, mai i taua wa ki tenei, kaare ano te whanau o taua tamaiti kia rongo, kei te aha nga pirihimana.
Ngati Rereahu occupy Crafar farms in their region - we
talk to Te Ururoa Flavell
Kotahi rau rua tekau tau a Ngati Rereahu e whawhai ana mo te whenua tupuna o te herenga. Inaianei, kei te kawea e ratou te whawhai, ki runga tonu i te whenua, ara, ki tetahi o nga paamu Crafar.
Education Minister Hekia Parata visits Rotorua
schools
Kua timata Te Minita i nga Take Matauranga a Hekia Parata ki te torotoro haere i nga kura o Te Arawa. I mau ake ia i a matau, noona i Te Kura Tuarua o Nga Roto i Owhata.


text:
Kei te rere atu ngā rangatira ō te rātonga patu ahi ki te moutere ō Aotea i te ata nei ki te tirotiro i te ahu pehea ō te ahi i mumura ake rā ki runga i taua moutere inanahi.
Hei tā Brian Cartell, tētahi ō ngā rangatira e kōrerohia nei, tokomaha ngā tāngata kua oma i ō rātou whare, kei wera i te ahi.
Hei tāna anō, e waru ki te tekau eka whenua kua pau i taua ahi te kai.
Whakawhiti atu ki te Tai Tokerau, kotahi rau, e waru tekau heketea ō ngā whenua ō te Papa Atawhai i te rohe tāpui ō te manga ō Punahaere i Kaipara, kua pau i te ahi.
Ko te whakapae ia i tēnei wā, nā te nanakia taua ahi i tumata.
Copyright © 2013, Uma Broadcasting Ltd


text:
Ki te whārangi ipurangi kātipa o te Ope Taua 28
Ka tāpaehia tēnei pae tukutuku ki ngā tāne i whakaapa i roto i te Ope Taua 28 i te wā o te Pakanga Tuarua o te Ao, ā, ki o rātou whānau, hoa hoki. I waenga i ngā tau 1941 me 1945 i puta te rongo o te Ope Taua 28 i roto i te mura o te ahi ki ngā kauhanga riri i Kariki me Kariti, Awherika ki te Raki me Itāria hoki. He kōrero ātahu tēnei e whakaatu nei i te wairua o te tangata, te mahi mōrearea, māia, hoatanga, te rironga o te tahuna, ā me te aituā hoki. Pānuihia tonuhia


text:
POSTED: 01:30 a.m. HST, Apr 02, 2011
Synopsis: The House takes on House Concurrent Resolution 107.
Ma ka lā 23 o Malaki nei, hālāwai ihola ke kōmike pili i nā hana Hawai'i o ka Hale (YouTube: HCR107. Executive Agreement) no ke kūkākūkā 'ana e pili ana i ka 'ōlelo ho'oholo a ka Hale, helu 107, 'o ia kekahi hana e ho'okumu ai i kekahi kōmike nāna e ho'okolokolo i ke kūlana o 'elua 'aelike pelekikena i holo i ka 1893 ma waena o ka Pelekikena Grover Cleveland lāua 'o ka Mō'ī Wahine Lili'uokalani i ho'oili 'ia ai ka mana mō'ī i ka pelekikena o 'Amelika no ka manawa ā ho'iho'i hou 'ia ke aupuni o ke Aupuni Mō'ī Hawai'i. Ma ia kōā o ka manawa, 'o nā kānāwai o ke Aupuni Mō'ī Hawai'i nā kānāwai mana o ka Pae'āina nei, me ka ho'okō 'ia aku nō e nā 'ākena o 'Amelika ā hiki i ka ho'onoho hou 'ia 'ana o ke aupuni o ke Aupuni Mō'ī. Ua puka nō ho'i ka 'ōlelo ho'oholo me ke kāko'o laulā a e ho'opane'e 'ia i ka 'aha holo'oko'a o ka Hale no ke kūkā pū 'ana.
Ma ka 'ōlelo ho'oholo, 'o kekahi mana e hā'awi 'ia i ua kōmike nei i makemake 'ia, 'o ia ka mana e kēnā i ka po'e kūpono e hō'ike waha no ua mau 'aelike lā.
'O ke kumu no kēia hana a ka Hale, no ka mea ho'i, mai ka 1849 ā hiki i ka 1875, ua ho'opa'a 'ia 'elima ku'ikahi ma waena o 'Amelika Hui 'ia a me ke Aupuni Mō'ī Hawai'i. Hui pū nō me nā 'aelike pelekikena 'elua o ka 1893 i 'ōlelo 'ia ma luna a'e nei e ho'ohiki ana i ka ho'iho'i hou 'ia mai o ke aupuni o ke Aupuni Mō'ī, lilo kēia mau hana aupuni 'o ia ke kānāwai ki'eki'e loa o ka 'āina 'o 'Amelika Hui 'ia, e like me ka 'ōlelo o ka Paukū VI o ke Kumukānāwai o ua 'āina lā. Ma ia mana'o nō, 'o ke kuleana o nā luna aupuni o ia mea i kapa 'ia 'o ka 'State of Hawai'i', 'o ia ka ho'okō aku i nā kānāwai o kona haku, 'o 'Amelika Hui 'ia a ho'okō i nā 'aelike pelekikena 'elua o ka 1893 a kōkua i ka mālama 'ia 'ana o ke koho pāloka e koho 'ia ai nā luna aupuni hou o ke Aupuni Mō'ī.
Ma ka 1898, ua ho'oholo a'ela ka 'Aha'ōlelo o 'Amelika i ka 'ōlelo ho'oholo hui i kapa 'ia 'o ka Newlands Resolution e ho'ohui ana i ka Pae'āina 'o Hawai'i me ua 'āina lā. 'O ka pilikia na'e, e like me ka 'ōlelo a ka mea kākau, 'o Sarah Vowell, ma ke ki'i pahu ho'olele ki'i 'o ka Daily Show ma ka lā 21 o Malaki nei, ua like nō ka mana o kekahi 'ōlelo ho'oholo hui me ka ho'oholo 'ana o ke aupuni o ka moku'āina 'o New Jersey i kekahi lā, 'o ia ka lā John Bon Jovi. Ua pili nō i ia moku'āina wale nō, a 'o ia wale iho nō. Pēia pū nō ho'i ka mana o ka 'ōlelo ho'oholo hui 'o Newlands, ua pili nō i ka 'āina, 'o Amelika Hui 'ia, a 'a'ohe kau mai i luna o kekahi 'āina 'ē e like me ke Aupuni Mō'ī Hawai'i nei, no ka mea, he 'āina kū'oko'a nō ia me kona mau kānāwai pono'ī iho i pili i ua 'āina nei, a 'o ia wale nō.
Ma ka ho'okō 'ole 'ana o nā luna aupuni o ka 'State of Hawai'i' i nā kānāwai o 'Amelika, hewa lākou i ke kipi i ko lākou aupuni. 'O ka ho'okō 'ia 'ana o nā kānāwai o 'Amelika ka mea e hō'ike ai i ke aloha o nā kupa o nā moku'āina 49 o ua ‘āina lā i ko lākou aloha i ko lākou 'āina.
E ho'ouna 'ia mai nā leka iā māua, 'o ia ho'i 'o Laiana Wong a me Kekeha Solis ma ka pahu leka uila ma lalo nei:
» kwong@hawaii.edu
» rsolis@hawaii.edu
a i ‘ole ia, ma ke kelepona:
» 956-2627 (Laiana)
» 956-2624 (Kekeha)
This column is coordinated by the Hawaiian Language Department at the University of Hawai'i at Mānoa, supported by the Initiative for Achieving Native Hawaiian Academic Excellence.


text:
Meri Te Tai Mangakāhia
Ko Meri Te Tai Mangakāhia (1868-1920) nō Te Rarawa, nō Ngāti Te Rēinga, nō Ngāti Manawa me Te Kaitūtae. I whānau mai ia i te 22 o Mei 1868 i tētahi wāhi e tata ana ki Panguru i te moana o Te Hokianga. Ko tana tāne ko Hāmiora Mangakāhia, he rangatira o Hauraki i tohungia i 1892 hei Pirimia mō te Pāremata Māori, arā mō te Kotahitanga. Nō te 18 o Mei i te tau 1893 i tū te hui a te Pāremata o te Kotahitanga i Heretaunga; ka puta te motini a Meri Te Tai kia whai wāhi ngā wāhine ki te pōtitanga. Ka tū a Meri ki te tautoko ki tana mōtini i roto i te Pāremata – ko ia tonu te wahine tuatahi i kōrero ki taua huinga.
Ka mea atu a Meri kia tukua ngā wāhine kia pōti, kia noho hei Mema o te Pāremata Māori. Ki tāna whakaaro, nō te mea ka taea e te wahine te noho hei rangatira i runga i ōna whenua, nā reira me āhei rātou ki te whakaputa kōrero. Kāhore i kawea tana motini. Ahakoa tērā, ka pūmau ia ki ngā tōrangapū Māori i tana mahi hei mema o te Komiti Wāhine o te Kotahitanga; he mema kaha ia ki ngā kaupapa e pā ana ki te oranga o te iwi. Nā tēnei komiti i whakapuare te ara mō te Rōpū Wāhine Toko i te Ora.
Ka pāngia a Meri Te Tai Mangakāhia e te rewharewha, ā, ka hemo ia i te 10 o Oketopa 1920. E 52 ōna tau.
Tohutoro[edit | edit source]
- Ngā Tāngata Taumata Rau URL:NZDB


text:
POSTED: 01:30 a.m. HST, Mar 30, 2013
Synopsis: Procrastination can work in your favor, but sometimes it is not so favorable.
E o'u mau makamaka e heluhelu nei i kēia wahi mo'olelo nūpepa, 'o kekahi hemahema o ka hale kanaka ka ho'opane'e 'ana i ka hana. Eia na'e, 'ike 'ia paha ka ha'awina e a'o ai ma ke ola. Mai noho 'oe a kakali o hala auane'i ka Pu'ulena.
Ma Mānoa, ma ka mokupuni 'o O'ahu i noho ai kekahi 'ohana. Aia nā kumu lā'au like 'ole e ulu ana ma ka pā hale. Hākilo aku ka wahine i waho o ka puka aniani o ka hale. Aia kekahi kumu manakō kahiko a nui loa ma ka pā hale. He mau lālā nui kona e lewa ana ma luna o kahi e kū ai nā ka'a. “E ia nei, āhea 'oe e 'oki ai i kēlā mau lālā o ke kumu manakō?” i nīnau aku ai ka wahine i kāna kāne. Pane akula ke kāne, “Eia au ke kakali nei 'o ka 'ae mai o ko'u hoa i kāna pahiolo mīkini.” Pane akula ka wahine, “'Eā, mai poina. He hua ko ka ho'opane'e!” Hala kekahi mau pule a mau nō ka waiho 'ana o ke kumu manakō me ia luluhe mai o nā lālā.
'O ia ho'opane'e nō na'e a hiki mai ke kau e pua ai ka manakō. Nīnau hou ka wahine i kāna kāne no ka 'oki 'ana i nā lālā. “E ku'u kāne ē, e hua koke mai ana ka hua manakō. Ua poina kāu hana?” “'A'ole. 'O ia ana ka'u hana o ka hopena pule. Mai hopohopo. He kō mai koe,” i 'ōlelo hō'alo'alo hou aku ai ke kāne me ka leo pākīkē nō ho'i. A puka mai kēlā hua ma ka lehelehe, pā maila ka makani ikaika a helele'i nā pua manakō. “'Eā, mai poina. He hua ko ka ho'opane'e!”
A hala he mau pule hou aku, ho'omaka maila ka luhe 'ana iho o nā lālā i ka nui o nā hua. I ka 'alawa 'ana a'e o nā maka o ka wahine, 'ike ihola 'o ia, 'a'ole maika'i ka 'oki 'ana i ka manakō 'oi hua ka hua. No laila, pi'i kona uluhua i ke kāne, a 'ōlelo akula me ka leo'a'aka, “Hua maila nā hua manakō. Ua hala ka wā kūpono. Aia a pau ke kau manakō, 'o ia ka wā e 'oki ai. No laila, i lawa nō a pau ke kau hua, e 'oki 'ia mai!” Ha'i akula ke kāne, “'O ia ihola nō ka'u e kali nei.” Pane hou akula ka wahine, “Mai poina. He hua ko ka ho'opane'e!”
A pau ke kau manakō, ho'omaopopo hou akula ka wahine i ke kāne e 'oki i ka manakō. 'Ae maila kēlā, “'Ae. 'Apōpō nō au e hana ai.” I ia pō na'e, ua hiki mai ka makani 'ino. Lohe 'ia nō ma waho e hū pūkalakī mai ana. E naue māewaewa ana ho'i nā lālā o ke kumu manakō. He ua nui ke loku mai ana a lohe 'ia nō ho'i ka pakīpakī 'āma'amau 'ana o nā paka ua ma luna o ke kaupoku. Ma mua o ka hiamoe 'ana, 'ōlelo akula ke kāne, “Mai hopohopo. E kō ana nō ka hana i ka lā 'apōpō.” I ke kulu na'e o ke aumoe, kani maila kahi pohā leo nui. 'O ia nō ka haki 'ana o kekahi lālā nunui o ke kumu manakō. 'A'ohe i 'emo, lohe 'ia ka pahū o ka lālā e ku'u ana ma luna o kekahi mea. 'O ka mea ia i ala ai ke kāne a me kāna wahine. Holo kikī akula lāua i waho e nānā ai. Kāhāhā! 'O ka pālaha ihola nō ia o ke ka'a a ke kāne ma lalo o ke kaumaha o ka lālā lā'au. I ia manawa nō, ho'opuka akula ka wahine i ka hua o ke a'oa'o, penei, “Ā la'a! Ā la'a lā! 'O ia ihola ka hua o ka ho'opane'e!”
(He ho'oponopono kīna'u. I kēlā Pō'aono aku nei, he mau kīna'u ko ka mo'olelo, 'o ka mua, 'o ka 'ehā ia o ka 'Aha I Ulu I Ke Kumu, a 'o kekahi, ua pela hewa 'ia ka inoa o ka mea kākau, penei kona inoa — Lia O’Neill Keawe. LH)
E ho'ouna 'ia mai na ā leka iā māua, 'o ia ho'i 'o Laiana Wong a me Kekeha Solis ma ka pahu leka uila ma lalo nei:
» kwong@hawaii.edu
» rsolis@hawaii.edu
a i ‘ole ia, ma ke kelepona:
» 956-2627 (Laiana)
» 956-2627 (Kekeha)
This column is coordinated by Kawaihuelani Center for Hawaiian Language at the University of Hawai'i at Mānoa.


text:
POSTED: 01:30 a.m. HST, Aug 16, 2014
Synopsis: If voting is so important, why hold the special election so soon?
'O ia po'o mana'o e kau a'ela i luna, he 'ōlelo no'eau ia mai nā kūpuna mai e hō'ike ana ē ke pau ka 'ino, he mālie ka mea e 'ike 'ia ana. A 'o ia paha ka mea i holo ai ka mana'o o ka luna koho pāloka, e mālama 'ia ke koho pāloka 'ana o 'elua 'āpana o Puna he 'ewalu wale nō lā ma hope o ka pāhola 'ana mai o ka 'ino.
He 'oia'i'o, ua hala ka makani pāhili 'o Iselle, a he wā mālie nō kā kākou mea e 'ike nei i kēia manawa. Ua hiki mai nō ka wā mālie, a ua 'ōlelo 'ia, ua maika'i nā alanui, 'a'ohe mea e 'āke'ake'a ana i ka holo o nā ka'a. A no laila, inā 'a'ole e no'ono'o nui ke kanaka, e kuhi ana paha 'o ia, 'a'ohe pilikia o ka mālama koke 'ia 'ana o ke koho pāloka, he 'ewalu wale nō lā ma hope mai o ka hiki 'ana mai o ka 'ino. He 'oia'i'o paha, ua pau nā alanui i ka mauelekā 'ia, akā, pehea nā ka'a o kānaka o Puna e holo ai nā manakoho i ke Kula Ha'aha'a 'o Keonepoko, i kahi koho pāloka. 'O kekahi o nā ka'a, e like me ka mea i 'ike 'ia ma ke kūkala nūhou, ua pau ka pono i ka hina 'ana o ke kumu lā'au.
Ua 'olu'olu nō ka meia 'o Billy Kenoi i ka 'ōlelo 'ana, e ki'i 'ia nō ka po'e manakoho, inā 'a'ohe ka‘a o kekahi e hiki pono ai i kahi koho pāloka. A noi a'e nei 'o Kenoi inā 'ike kekahi i kekahi manakoho 'a'ohe ka'a e hiki aku ai i kahi koho pāloka, e kāhea 'ia ke ke'ena a e ki'i 'ia aku nō. Mahalo nui 'ia nō ia 'ano 'olu'olu, a inā ma Honolulu nei, e ma'alahi mai ka hana, 'oiai, he kokoke nō nā wahi noho kekahi i kekahi. 'A'ole na'e like 'o Puna me Honolulu nei, 'a'ole kokoke nā hale a pau o Puna kekahi i kekahi.
Ua hala ka 'ino. Ua kau nō ka wā mālie o ka 'āina. Akā, 'a'ole wale nō 'o ka mālie o ka 'āina ka mea nui, 'o ka mālie o ka no'ono'o kekahi mea nui. I ke kūkala nūhou o ke kakahiaka o ka Pō'alima nei, 'a'ohe uila o nā wahi noho he 6,300 ma Puna. He nui ka pō'ino o nā wahi noho. Pehea lā e no'ono'o ai ka manakoho i ke koho pāloka 'ana? Pehea lā 'o ia e ha'alele ai i ka hale no ke koho pāloka 'ana? A wahi a Mileka Lincoln o ka Hawai'i News Now i ia kūkala nūhou, 'o kekahi po'e kānaka, 'o ka mea nui iā lākou, 'o ia ho'i, he aha kā lākou mea e 'ai ana no ka 'aina kakahiaka.
Ua lohe 'ia nō nā luna aupuni i ka 'ōlelo 'ana ē he mea nui ke koho pāloka 'ana, a no laila, e koho pāloka. Eia na'e, eia kahi wā e hō'ike 'i'o mai nā luna aupuni a me ka luna koho pāloka, he mea nui nō ia, a e hana 'ia nā mea a pau i wahi e hiki ai i nā manakoho a pau o ia mau 'āpana 'elua o Puna ke koho pāloka. 'A'ole na'e pēlā i hana 'ia ai.
Akā, ke lana nei ka mana'o o ko 'oukou mea kākau, ua hele nā manakoho a pau o Puna i ke koho pāloka o ka Pō'alima nei. Akā, inā 'a'ole i hele nā manakoho a pau, 'a'ohe mea e ho'ohalahala ai, ua kūpiliki'i ko lākou no'ono'o. 'O ka pono o ke kino a me ka 'ohana ka mea nui.
E ho'ouna 'ia mai na ā leka iā māua, 'o ia ho'i 'o Laiana Wong a me Kekeha Solis ma ka pahu leka uila ma lalo nei:
>> kwong@hawaii.edu
>> rsolis@hawaii.edu
a i ‘ole ia, ma ke kelepona:
>> 956-2627 (Laiana)
>> 956-2627 (Kekeha)
This column is coordinated by Kawaihuelani Center for Hawaiian Language at the University of Hawai'i at Mānoa.


text:
For Saturday, March 10, 2012
POSTED: 01:30 a.m. HST, Mar 10, 2012
Synopsis: Last month, a Native American student in Wisconsin was punished for speaking her native language in school. Those who tell others to speak English are those who are rude and hypocritical in their own words by denying others’ freedom of speech.
———
Aloha nō e nā makamaka heluhelu ma ke one hānau o kēia 'ōlelo nahenahe a puni loa aku ho'i ke ao holo'oko'a. Ua a'o aku au ma ke 'ano he kumu kula ki'eki'e ma ka 'āina nui nei, a ua lohe pinepine 'ia mai ia mele aloha 'ole i luna a'e ma ka papa ke 'ōlelo Kepania ka po'e Mekiko.
Mau nō ho'i ka lohe wale 'ana o nā haumāna i ia kekē nuku ma nā kula i kahi nei o ka Palapala Pono Kanaka. 'A'ole na'e i kuhihewa ko'u mana'o he kūnoa ko kākou pākahi a pau e wehewehe aku i kou mana'o me ho'okahi pāpā 'ole. Poina wale paha anei ke Kumukānāwai? 'A'ole kā! Aia i kahi 'ē ka mana'o o ia 'ano po'e ho'okekē. Eia kekahi, 'a'ole ka po'e 'ōlelo Kepania wale iho nō ke lohe mai i ia 'ano nuku 'ana ma nā kula o ka 'āina nui.
I ka lā 'ekahi o Malaki i hala aku nei, ua heluhelu iho au i ka mo'olelo e pili ana i ka haumāna nona ka inoa 'o Miranda Washinawatok ma ka moku'āina 'o Wakinekona. He haumāna 'o ia i ke kula 'o Shawano Sacred Heart ho'i, a he mau 'Ilikini ka hapanui o nā haumāna i laila. He 'Ilikini 'o Miranda no ka lāhui 'o Menominee, a maopopo iā ia ka 'ōlelo a kona mau kūpuna. Ma kāna papa, ua ha'i wale aku 'o ia i nā hoa ona “Aloha au iā 'oe” ma kāna 'ōlelo makuahine 'o Menominee ho'i. 'O ka pane inaina akula nō ia o kāna kumu kula iā ia, 'a'ole e 'ōlelo pēlā. Ma hope iho, ua ha'i aku ke kumu i kā Miranda mau hua 'ōlelo i nā alaka'i kula. Ma muli o kāna 'ōlelo Menominee wale nō, 'o kā Miranda pā'ani 'ole 'ana i ka pōhīna'i ma ka ho'okūkū ho‘okahi kā ke kula ho‘opa‘i iā ia. 'A'ole i mahalo kona ‘ohana i ka hana a ke kumu a me nā alaka‘i kula, a ua loa‘a i ka ‘ohana ka leka ho‘oponopono mai nā alaka‘i kula me ka mihimihi i kā lākou hana iā ia.
He aha lā ka 'oko'a o ia kaikamahine a me nā haumāna 'ōlelo Kepania? 'A'ohe ho'okahi mea 'oko'a, ua like nō a like! Ma ka'u papa, 'o kahi pane a'u i ia kekē nuku “Eia kākou ma 'Amelika Hui Pū 'ia. He kūnoa ko kākou e 'ōlelo Kepania inā makemake.” A pane hou mai lākou haumāna nuha he hana kīko‘olā ka 'ōlelo i ka 'ōlelo 'ē a‘e no ka mea 'a'ole ia i maopopo i ka po'e a pau ma ka papa. Koe kēia—pehea lā ka hāwanawana ma hope o ka lima?
Ua like nō a like ia kaikamahine me ka po'e 'ōlelo Hawai'i. Mau nō ka nuku namunamu mai o kekahi mau kānaka loko'ino ke lohe a 'ike 'ia ka 'ōlelo Hawai'i ma ka mole o ia 'ōlelo! 'Auana wale aku ka mana'o o ka po'e e hiki 'ole ke 'ōlelo Hawai'i. Hō'ole wale lākou i ko lākou kumukānāwai iho i kēlā me kēia manawa o lākou e ho‘opuka mai ai i ia mele aloha 'ole “E 'ōlelo haole!” Iā lākou e hāwanawana nei ma hope o ko lākou lima pono'ī, mana'o iho au he 'ōlelo kīko'olā kā lākou e ho'opuka nei.
———
E ho'ouna 'ia mai na ā leka iā māua, 'o ia ho'i 'o Laiana Wong a me Kekeha Solis ma ka pahu leka uila ma lalo nei:
>> kwong@hawaii.edu
>> rsolis@hawaii.edu
a i ‘ole ia, ma ke kelepona:
>> 956-2627 (Laiana)
>> 956-2627 (Kekeha)
This column is coordinated by Kawaihuelani Center for Hawaiian Language at the University of Hawai'i at Mānoa.


text:
For Saturday, January 11, 2014
POSTED: 01:30 a.m. HST, Jan 11, 2014
Synopsis: An important feature-length documentary, “I am Hāloa,” begins production this Wednesday, Jan. 15, at the Capitol. Go down to share your mana'o on camera about Hāloa and your relationship to Hāloa, and/or to also learn more about Hāloa.
———
Welina e nā makamaka heluhelu. Kama'āina nō paha ka inoa e kau a'ela i luna iā kākou. 'O Hāloanaka nō ia, i kona hānau 'ana mai, he keiki 'alu'alu. A i kona kanu 'ia 'ana i ka lepo, 'o ka ulu a'ela nō ia o ke kalo. A ma hope mai kekahi Hāloa, 'o ia ke kaikaina o Hāloanaka, a i 'ōlelo 'ia ho'i, nāna mai ko ke ao nei a pau.
No laila, ke 'ōlelo kekahi, “He mamo au na Hāloa,” he aha kona mana'oā Pehea i pili ai 'o Hāloa iā kākouā He kuleana paha ko nā mamo a Hāloaā He aha iaā
E 'imi ana kekahi mau wāhine Hawai'i 'ekolu, he mau haumāna ma ke Kula 'o Kamehameha, i ko lākou pilina iā Hāloa ma ke ki'i 'oni'oni hua'i 'oia'i'o i kapa 'ia 'o I am Hāloa. 'O Lahela Paresa, 'o La'ahia Hoaalohaokekaimalie Kekahuna a me Tayler Anne Meali'i Fitzsimmons nā inoa o ia mau wāhine. He ki'i 'oni'oni ia e pili ana i ia huaka'i a lākou. No nā lā he 90, na lākou 'ekolu e mahi, e 'ohi a e ku'i i kā lākou kalo e 'ai ai ma ke kakahiaka, ma ke awakea a me ke ahiahi. Ma nei huaka'i a lākou, he nui nā nīnau e kupu a'e ana no nā mea like 'ole, 'o ia ho'i, 'o ka 'ike 'ana e ho'omaopopo ai i kou 'ano iho nō, ka mahi 'ana i ka mea 'ai 'ōiwi, ka mālama 'āina, a he nui hou aku. No laila, he ki'i 'oni'oni hua'i 'oia'i'o maika'i loa ana ia no kākou e a'o ai no ko kākou mau kūpuna, ko kākou 'ano iho nō, a me ko kākou kuleana paha.
Inā ua ulu ka hoi, e naue aku i ke Kapikala i kēia Pō'akolu, ka lā 15 ho'i o Ianuali. 'O ka lā mua nō ho'i ia o ke kau 'Aha'ōlelo. Akā, nui ana nā kānaka e ku'i 'ai ana ma laila. A ma laila ana nō ho'i ia mau wāhine 'ekolu a me kā lākou kumu, 'o Daniel Anthony, a me ka hui ku'i 'ai o ke Kula 'o Kamehameha no ke ku'i ‘ana iho i ke kalo, he 2,000 paona ka nui. A e ho'omaka ana nō ho'i ke pa'i 'ana i ia ki'i 'oni'oni hua'i 'oia'i'o, 'o “I am Hāloa.” 'O Anne Keala Kelly, ka mea nāna 'o Noho Hewa, ke po'o alaka'i o nei ki'i 'oni'oni, a he mana'o kona, e ha'i aku nā kānaka i ko lākou pilina iā Hāloa a me ko lākou mana'o nona a e pane aku i kekahi mau nīnau i mua o ka mīkini pa'i wikiō ma ia lā ma ke Kapikala.
A 'o ia lā 15 o Ianuali, 'o ia nō ho'i ka lā e ho'omaka ai ka ho'oulu kālā 'ana no ka hana 'ana i ua ki'i 'oni'oni hua'i 'oia'i'o nei a pau pono i loko o nā mahina pōkole wale nō. Mai ke kenikeni a ka pu'u kālā nui, 'o ka mea hiki. Inā 'ike 'oe i kekahi kanaka makemake i ke kāko'o 'ana i kēia 'ano papahana, e 'olu'olu, e ho'omaopopo aku iā ia. Eia mai kekahi mau kānaka e kama'ilio ai, 'o Torry Tukuafu, ma ka helu 808-372-9144 a ma ka hua leka uila paha, iamhaloa@gmail.com. A 'o Daniel Anthony, ma ka hua leka uila, iiawah@hotmail.com.
No laila, e naue aku i ke Kapikala i kēia Pō'akolu, ka lā 15 o Ianuali, no ka hō'ike 'ana i kou mana'o no Hāloa a me ke a'o 'ana paha nona.
———
E ho'ouna 'ia mai na ā leka iā māua, 'o ia ho'i 'o Laiana Wong a me Kekeha Solis ma ka pahu leka uila ma lalo nei:
>> kwong@hawaii.edu
>> rsolis@hawaii.edu
a i ‘ole ia, ma ke kelepona:
>> 956-2627 (Laiana)
>> 956-2627 (Kekeha)
This column is coordinated by Kawaihuelani Center for Hawaiian Language at the University of Hawai'i at Mānoa.


text:
CANNIBALISM IN NEW GUINEA.
New Zealand Herald, Rōrahi XXI, Putanga 7198, 11 Hakihea 1884, Page 6
Utaina ana, taihoa.
Kua tangohia aunoatia tēnei tuhinga mai i te New Zealand Herald, ka whakatōpūtia ki te tīwae kotahi, kātahi ka whakatika papaitia kia āta kitea ki te mata o tō rorohiko. Nā reira kāore pea e ōrite te āhua ki tō te whārangi tūturu. Ka kitea te tuhinga ki tōna āhua tūturu ki te tirohanga wā .
I whakamamatitia tēnei niupepa i runga anō i te āwhina mai o ngā Whare Pukapuka o Tāmaki-makaurau me APN.


text:
Toad song
He kani kapalili i ka pouliuli o'ke mele aloha a Poloka
E konikoni ana i ke ki'owai lepo me ka leo heahea i ka ipo
'O ka hoku 'imo'imo o ka lani lipoliop ke kukui e ho'ike mai nei
He mana'olana kona i ka ho'oniponipo me ka ipo ho'ohenoheno ana
Ua 'oli'oli 'o ia a ka pa 'olu'olu o ke kilikilihune o ka ua
I ho'olalilali i ka 'ili pu'upu'u ma ke kua 'oma'oma'o ona
He kakali wale kona i ka lohe 'ia aku o kana mele o ke aumoe
A 'ume'ume 'ia kahi hoa kikiko'ele e ka leo mikololohua
Mai kinohi loa mai a i keia po, ua lohe mau 'ia kana mele
Ma na ki'owai lepo o na 'aina like 'ole a hiki 'auane'i i 'ane'i
Ma waho iki aku o ka lumi moe o'u i ke kulukulu o ke aumoe
Ha'ina ka puana no ka maka pu'u'pu'u i pili hala 'ole ke aloha


text:
Da cove
Synopsis: Diamond Head Cove Health Bar is no longer a secret hangout for 'awa drinkers. It attracts people from all over the world.
E nā makamaka heluhelu o Kauakūkalahale e ho'omanawanui nei i ka makeinu a e kakali nei ho'i 'o ka helele'i hou mai o ia ua e kaulana nei mai 'ō a 'ō o ka 'āina, aloha mai nō kākou. 'Auhea 'oukou, e ka po'e inu 'awa, pōmaika'i nō kākou e noho nei ma Honolulu nei i ka lako i ka wai e hoka ai i ka 'awa. Aia nō ma ke kumu pali o Lē'ahi, kahi e 'ale'ale ai nā 'apu 'awa i kēlā me kēia lā, a pēia pū nō me nā pō. 'O ia ho'i ka Diamond Head Cove Health Bar, a 'o ka mea nona ka hale, 'o ia nō 'o Marcus Marcos.
Ma mua o ka hemo 'ana mai o ua hale lā he 'ehā makahiki aku nei, he mea kū'ai mīkini hana kope ua 'o Marcos. 'O ka nui o kona lo'ohia i ke kaumaha ma ka lawelawe 'ana i ia 'ano hana, ua 'ike 'o ia i ke 'ano kūpono 'ole o ia 'oihana, a 'o kona ha'alele loa nō ia. Mea maila kēlā he 'oihana maika'i 'ole ia no ke olakino, a 'o ia ihola nō ke kumu i kupu ai ka mana'o no ka wehe 'ana i kahi hale'āina e kū'ai 'ia ai nā 'ano mea'ai e pono ai ke olakino. Na kona hoa o nā lā u'i, 'o Ernie Cruz Jr., i hō'ike mai no ka maika'i o ia mea he 'awa no ke olakino a 'o ia ihola ka makamua o ko Marcos kū'ai 'ana i ka 'awa. Ma hope o ka pau 'ana o ka Hale Noa, he kani'uhū kai lohe 'ia a me ka 'uī'uī o ka niho o ka po'e inu 'awa. Ma hea lā e hele ai i ka inu 'awa? Kuku'i maila ka lono no kahi hou e hele ai ma ke kumu pali o Lē'ahi a 'o ka ne'epapa akula nō ia o ka 'āuna puni 'awa i laila.
Ma ia manawa mai, ku'i loa akula ke kaulana o ka Diamond Head Cove ma ka honua nei a puni. A 'o kekahi kumu mai, 'o ia nō kahi 'īlio a Marcos i kapa 'ia 'o Pono kona inoa. He 'īlio i akamai i ka he'e nalu a me ka huki 'ana i kona haku ma luna o kona papa huila. 'O ke kupanaha na'e o nā kupanaha, he 'īlio akamai 'o Pono i ka hana makemakika, 'o ia ho'i, 'o ka ho'ohui, ka ho'olawe, ka ho'opu'unaue, a me ka ho'onui, he wai 'au'au wale nō nāna ia mau mea. A no kona akamai loa i ka hana keaka, ua koho 'ia 'o Pono i hāme'e no ka polokalamu kīwī "Lost" i puka maila i ka Pō'akolu nei.
Ho'olaha 'ia ka Diamond Head Cove, Marcos, a me Pono ma o nā pāpaho like 'ole. 'O ka L.A. Times 'oe, 'o ka N.Y. Times, ka Discovery Channel, Pochitama (he polokalamu hō'ike hānaiahuhu ma ke kīwī o Iāpana), nā nūpepa o Honolulu, Iāpana, a me 'Eulopa, a me nā makanina like 'ole he nui. I kēia mau lā, he nui ka po'e malihini nāna e kipa mai iā Marcos mā lāua me Pono a he ho'ā'o nō ho'i i ka inu 'awa. Eia nō ke laha nei ka waiwai o ia mea he 'awa ma 'ō a ma 'ane'i o ka honua. No'u iho, aia ka waiwai i ka ho'ēmi 'ana i nā 'eha like 'ole o ke kino a me kona 'ano ho'onanea ho'i. No kekahi po'e na'e, he mea ia e pale ai ka 'ono a ka pia. Ola nō ke kino!
This column is coordinated by the Hawaiian Language Department at the University of Hawai'i at Mānoa.
E ho'ouna 'ia mai nä leka iä mäua, 'o ia ho'i 'o Laiana Wong a me Kekeha Solis ma ka pahu leka uila ma lalo nei:
a i 'ole ia, ma ke kelepona:
» 956-2627 (Laiana)
» 956-2624 (Kekeha)
BACK TO TOP
Da cove
Synopsis: Diamond Head Cove Health Bar is no longer a secret hangout for 'awa drinkers. It attracts people from all over the world.
E nä makamaka heluhelu o Kauakükalahale e ho'omanawanui nei i ka makeinu a e kakali nei ho'i 'o ka helele'i hou mai o ia ua e kaulana nei mai 'ö a 'ö o ka 'äina, aloha mai nö käkou. 'Auhea 'oukou, e ka po'e inu 'awa, pömaika'i nö käkou e noho nei ma Honolulu nei i ka lako i ka wai e hoka ai i ka 'awa. Aia nö ma ke kumu pali o Lë'ahi, kahi e 'ale'ale ai nä 'apu 'awa i këlä me këia lä, a pëia pü nö me nä pö. 'O ia ho'i ka Diamond Head Cove Health Bar, a 'o ka mea nona ka hale, 'o ia nö 'o Marcus Marcos.
Ma mua o ka hemo 'ana mai o ua hale lä he 'ehä makahiki aku nei, he mea kü'ai mïkini hana kope ua 'o Marcos. 'O ka nui o kona lo'ohia i ke kaumaha ma ka lawelawe 'ana i ia 'ano hana, ua 'ike 'o ia i ke 'ano küpono 'ole o ia 'oihana, a 'o kona ha'alele loa nö ia. Mea maila këlä he 'oihana maika'i 'ole ia no ke olakino, a 'o ia ihola nö ke kumu i kupu ai ka mana'o no ka wehe 'ana i kahi hale'äina e kü'ai 'ia ai nä 'ano mea'ai e pono ai ke olakino. Na kona hoa o nä lä u'i, 'o Ernie Cruz Jr., i hö'ike mai no ka maika'i o ia mea he 'awa no ke olakino a 'o ia ihola ka makamua o ko Marcos kü'ai 'ana i ka 'awa. Ma hope o ka pau 'ana o ka Hale Noa, he kani'uhü kai lohe 'ia a me ka 'uï'uï o ka niho o ka po'e inu 'awa. Ma hea lä e hele ai i ka inu 'awa? Kuku'i maila ka lono no kahi hou e hele ai ma ke kumu pali o Lë'ahi a 'o ka ne'epapa akula nö ia o ka 'äuna puni 'awa i laila.
Ma ia manawa mai, ku'i loa akula ke kaulana o ka Diamond Head Cove ma ka honua nei a puni. A 'o kekahi kumu mai, 'o ia nö kahi 'ïlio a Marcos i kapa 'ia 'o Pono kona inoa. He 'ïlio i akamai i ka he'e nalu a me ka huki 'ana i kona haku ma luna o kona papa huila. 'O ke kupanaha na'e o nä kupanaha, he 'ïlio akamai 'o Pono i ka hana makemakika, 'o ia ho'i, 'o ka ho'ohui, ka ho'olawe, ka ho'opu'unaue, a me ka ho'onui, he wai 'au'au wale nö näna ia mau mea. A no kona akamai loa i ka hana keaka, ua koho 'ia 'o Pono i häme'e no ka polokalamu kïwï "Lost" i puka maila i ka Pö'akolu nei.
Ho'olaha 'ia ka Diamond Head Cove, Marcos, a me Pono ma o nä päpaho like 'ole. 'O ka L.A. Times 'oe, 'o ka N.Y. Times, ka Discovery Channel, Pochitama (he polokalamu hö'ike hänaiahuhu ma ke kïwï o Iäpana), nä nüpepa o Honolulu, Iäpana, a me 'Eulopa, a me nä makanina like 'ole he nui. I këia mau lä, he nui ka po'e malihini näna e kipa mai iä Marcos mä läua me Pono a he ho'ä'o nö ho'i i ka inu 'awa. Eia nö ke laha nei ka waiwai o ia mea he 'awa ma 'ö a ma 'ane'i o ka honua. No'u iho, aia ka waiwai i ka ho'ëmi 'ana i nä 'eha like 'ole o ke kino a me kona 'ano ho'onanea ho'i. No kekahi po'e na'e, he mea ia e pale ai ka 'ono a ka pia. Ola nö ke kino!
This column is coordinated by the Hawaiian Language Department at the University of Hawai'i at Mānoa.
E ho'ouna 'ia mai nā leka iā māua, 'o ia ho'i 'o Laiana Wong a me Kekeha Solis ma ka pahu leka uila ma lalo nei:
a i 'ole ia, ma ke kelepona:
» 956-2627 (Laiana)
» 956-2624 (Kekeha)


text:
Kua puta te whakatau i te peremia, i ā John Key, ka mau tonu i ā Hekia Parata te tūranga Minita i ngā take Mātauranga, ahakoa ngā hapa maha ō tērā tau.
Hei tā Key, he wahine whai pūkenga ā Parata, ā, kei te tino kaha tonu tonu whakapono ki ā ia.
Hei tā te mangai take mātauranga ō Ngā Kākāriki, ā Catherine Delahunty, e tika ana kia pamamae ngā tauira, ngā mātua me ngā kaiako i tēnei whakatau ā Key.
Hei tā Paul Galter ō te Riu Roa, ehara i te mea ko te tangata, arā, ko Parata te raru, engari, ko ngā kaupapa kē ā te Kāwanatanga, pērā i ngā kura hourua (charter schools) me ngā papa tatai (league tables).
Copyright © 2013, Uma Broadcasting Ltd


text:
Tala
Ko e fanga manupuna ʻoku ui ko e tala ʻoku nau kau ki he kāinga ofi ʻo e sternae. Ka ʻoku ʻikai lototaha ʻe he kau saienisi. Mahalo pē ko e sternidae ko e kāinga fakamavahe mei he laridae, pea ʻoku ʻikai ha kāinga iiki ʻoku falala ki ai, ko e sterninae. Pea hoko mahalo pē ʻoku ʻikai kau ngata pē ʻa e sterna (fanga tala ʻoku tea mo lalahi) ki ai, ka ʻoku tānakiʻi foki ʻa e ngaahi kāinga ofi ʻo e gygis mo onychoprion mo procelsterna (ngongo) mo thalasseus (fanga tala ʻoku tomokosi honau tope) mo e hā fua.
Ko e ngaahi manupuna ʻo e tahi ko kinautolu, ʻoku nau siu kotoa.


text:
Gardening Tools
He tino iwi ahuwhenua te Māori e whakapau ana i te nuinga o te wā e ahuwhenua ana.
E ai ki ngā kōrero o mua, kāore he momo kai i whakatipuria i roto māhinga māra ō ngā iwi taketake o Aotearoa, o rātou hoki he uri nō ngā atua i heke auau mai i ngā rangi tūhāhā ki tēnei whenua i namata. I ora anake rātou i ngā kai o te ngahere, o ngā arawai o te whenua me ngā kai moana.
I mau tahi mai ngā kaumoana i Hawaiki i ngā tipu kai ki Aotearoa nei, pērā i te kūmara, te hue, te taro, te uwhi. I mauria mai anō hoki ngā ritenga me ngā taputapu whakatipu kai i roto māra.
I karapotia ia kāinga ki ngā māra, me te whai wāhi atu a te katoa ki roto i ngā mahi māra. E whakamoria ana te atua o ngā kai māra, a Rongomātāne, ki te whakarite i te tōnuitanga o ngā kai māra. I iti rā te tairuhi. Whakatauira ai ngā rangatira me ō rātou whānau i te mahi māra, ā, i whāia taua tauira e te katoa.


text:
POSTED: 01:30 a.m. HST, Dec 22, 2012
Synopsis: What is language used for — to earn money or to communicate with others? And whose place is it to make the decision about which languages have value?
———
Aloha mai kākou hoa heluhelu mai ka moku o Keawe a hiki loa aku i ka moku o Kahelelani a mau loa aku i nā 'āina 'ē a'e ma ke ao nei. Ke lana aku nei kou mea kākau i nā nīnau e kau mai nei i luna a'e, no ka mea ē ua nunui a manomano nā leo loko'ino a mālamalama 'ole e pilau wahahe'e mai nei i ka waiwai o ke a'o 'ana i ka 'ōlelo Hawai'i. Wahi a lakou mea mālamalama 'ole, 'a'ohe waiwai o ka 'ōlelo Hawai'i, no ka mea 'a'ohe wahi hou a'e e 'ōlelo 'ia ai kēia 'ōlelo nahenahe a kūli'u ma ke ao nei, koe ka pae 'āina o Hawai'i nei. Wahi nō ho'i a lākou mea ho'okae Hawai'i, 'a'ohe wahi hana e waiwai ai ka 'ike i ka 'ōlelo Hawai'i. ('O ia kā?!) Inā a'o mai i ka 'ōlelo Hawai'i, 'a'ole e ho'ohana 'ia ana ia 'ōlelo ma ka hana (a 'a'ole ana e loa'a mai nō ho'i ka pu'ukālā). No laila, wahi a nā leo nuha, he hana pohō ke a'o 'ana i ka 'ōlelo Hawai'i ma muli o ka loa'a 'ole 'ana o ke kālā.
'O ka mea 'āpiki na'e, 'a'ole hiki iā lākou mea nuha ke 'ōlelo Hawai'i me ke kūpono. Na lākou wale nō anei e ho'oholo i ka waiwai o kēlā me kēia 'ōlelo a lākou e 'ike 'ole ai? Na lākou iho e ho'oholo ē 'a'ohe waiwai o ka 'ōlelo Hawai'i? 'A'ole kā! He keu ia hana a ka mahalua!
He aha lā ke kumu o ka po'e kūpuna i ho'omaka aku ai i ka 'ōlelo i nā makahiki he 'umi kaukani paha i hala aku nei: i mea e loa'a ai i ka po'e Neanderthal ke kālā ma ka hana e kū'ai mai ai i ke ka'a pipi'i loa paha? 'A'ole kā! He mana'o ho'omāke'aka wale ia. 'O ke kumu o ka 'ōlelo, he mea e wehewehe aku ai nā kānaka i nā mana'o kekahi i kekahi. 'O ia wale iho nō! Ma'alahi, 'eā? I kēia wa, ua like nō a like ke kumu e a'o mai ai i kēlā me kēia 'ōlelo: i mea e ho'ākaaka wale ai i ka mana'o iā ha'i. Ke kama'ilio kākou kekahi i kekahi, 'uku 'ia mai anei kākou no nā hua'ōlelo pākahi a pau, a i 'ole he hana nanea wale anei ia?
Inā he waiwai 'ole nā 'ōlelo ma kahi e 'ōlelo 'ia ai ka 'ōlelo makuahine ma ia wahi wale nō, hele a manomano nā leo “waiwai 'ole”: 'o ka 'ōlelo Icelandic 'oe, 'o ka 'ōlelo Tlingit 'oe, 'o ka 'ōlelo Wollof 'oe, 'o ka 'ōlelo Hmong 'oe, a pēlā mau loa aku. Pehea lā e kāpae wale aku ai i kēlā me kēia 'ōlelo nona nā mānaleo he 500000 a emi mai? Na wai e ho'oholo i ka waiwai, koe ke Akua? Kohu like kēia 'ano mana'o me ka mana'o o ka hui Nazi a me ka hui o Joseph Stalin. Kohu like ia me ka mana'o o ke aupuni Palani nāna ka hana i kēia wā e ho'oko'iko'i ana i nā 'ōlelo kūloko o kona mau panalā'au ma Palani a me nā wahi 'ōlelo Palani hou a'e ma ke ao nei e like me Kahiki.
'O ka mea 'ano 'ē loa na'e, na ka po'e mālamalama 'ole i ho'ohana mai i ka 'ōlelo Hawai'i i loko o kā lākou mau pane ma lalo iho o nā kolamu Kauakūkalahale. Na kā lākou mau 'ōlelo pono'ī i hō'oia a ho'okō i ko'u mau mana'o 'elua e kau a'e nei i luna, a hō'ole iho i ko lākou mana'o pono'ī i ka manawa ho'okahi. 'O ka 'ōlelo ho'i, he mea ia e wehewehe wale ai nō i ka mana'o, a 'a'ole loa ia he mea ho'onui kālā. 'A'ole i loa'a aku iā lākou po'e mālamalama 'ole ke kālā iki ma o kā lākou mau pane. Ua makemake wale iho nō e wehewehe i ko lākou mana'o iki. I kēlā me kēia manawa e 'ōlelo Hawai'i mai ai lākou manu kapalulu ma ka nūpepa nei, e ho'olei ana lākou i ke kaiāulu 'ōlelo Hawai'i i ka lei o ka lanakila.
Ua pau ka 'ōlelo Hawai'i i ka pālahalaha aku ma waho o nā one hānau o Hawai'i. O mau loa aku ka lama kukui o kēia 'ōlelo a mahana i nā kū'ono pākahi a pau o ka honua nei. Eia nō kou mea kākau ma ka 'āina 'o Mekiko kahi e pā mai nei ka mahana o ka lama 'ōlelo Hawai'i. Iā 'oukou mea heluhelu au e aloha manuahi aku ai ma ka 'ōlelo Hawai'i. 'O ia iho ko'u mana'o e wehewehe aku ai. Mahalo.
———
This column is coordinated by Kawaihuelani Center for Hawaiian Language at the University of Hawai'i at Mānoa.


text:
POSTED: 01:30 a.m. HST, Oct 29, 2011
Synopsis: Continuation of last week's column, which references a speech by J. Kahinu in 1871 that relates to us in the present time.
A e maliu pono kākou, e nā makamaka heluhelu, i nā ho'olaha e hō'ike ana i ka 'ino o ia “pōhaku a'ia'i,” kahi ho'i i 'ike 'ia ai ke kanaka i ka 'ōlelo 'ana, he mana'o kona, e ho'ā'o i ua lā'au 'ona 'ino lā he ho'okahi wale nō manawa. A iā ia nō a ho'ā'o, 'o ka hei pa'a ihola nō ia, me he nalo lā i hihia i ka pūnāwelewele o ka nananana, a ho'okahi wale nō paha hopena o kahi nalo. 'Eā, 'a'ole nō ho'i e poina iā kākou ia ho'oheno 'ana,
“E nihi ē ka hele mai ho'opā.
Mai pūlale i ka 'ike a ka maka.”
A laila, e a'o mai ana 'o Kahinu, “E nihi ma ka hele ana a me ka noho ana.” 'O ia ho'i, 'a'ole e hele a ki'eki'e i luna o Wai'ale'ale. Wahi a ua haumāna lā o Lahainaluna, 'a'ole e noho hanohano me ka hana 'ole “o like auanei kakou me ka moku okohola, i hao na pea o Haupu i ka makani, na heke luna o ke ao lewa, hao hoi kela a paihiihi, welo ka hae Hawaii i ka ili kai, aka, aohe nae he aila o luna, alaila, e holo wale aku no ia moku, a pae aku i Ka-pua, i kahi o ka auwaa panana.” A he nani nō ia 'ōlelo ho'okūkū a Kahinu i ho'opili ai ma laila.
'O ke kolu o ka 'ōlelo a'oa'o a Kahinu, penei ia, “E nihi kakou ma na oihana i haawiia mai ia kakou e hana.” A he 'ōlelo a'o maika'i nō kēia iā kākou i kēia wā o ke kūpiliki'i o ke kūlana waiwai. A he 'ōlelo nō ia e maliu ai ko 'oukou mea kākau, a no ka mea, i kekahi manawa, he ho'ohemahema nō kāna i ke kuleana.
A 'o ka hā o ka 'ōlelo a'o, “E nihi ka hele mai hoopa i na pua rose o ka aina.” A ho'omau 'o ia ala me ka 'ōlelo 'ana, “he nui wale na pua rose i mohala maikai i ke kakahiaka, o keia kau e naue nei, ua hele wale a ahu kinohinohi i ka papa o Apua, e kikaha ana na Iwa ma na huina alanui.” A pēia pū nō me kēia kau e naue nei. A a'o maila ‘o Kahinu, “Ina i ike aku oe i ka nani oia mau pua la a hookapilipili aku oe, laka aku la oe ma ko ia la aoao, me he ia la ua make i ka auhuhu, a komo aku la no oe i ka hului i ke anapuni a Limaloa, paa i ka pilikia a me ka poino. [Aia kahi 'ōlelo like ma ka puke 'Ōlelo No'eau a Mary Kawena Pukui, “Komo akula i ke anapuni a Limaloa.”] 'O ka mea 'āpiki, 'a'ole i maopopo i ko 'oukou mea kākau, inā ke ha'i aku nei 'o Kahinu i ia 'ōlelo i nā kānaka a pau, a i nā kāne wale nō paha? He 'ōlelo na'e ia e maliu ai kākou a pau a 'o ka 'oi loa aku, 'a'ole kākou e limanui aku i ka hoa pupu'u anu. A no laila, inā e hele ana a pili pono ka lā i Papa'ena'ena, e ho'omana'o i ke po'omana'o a Kahinu i hō'ike mai ai, 'o ia ho'i, “E nihi ka hele i ka uka o Puna,” a pēlā pū nō me nā hana 'ē a'e i kama'ilio 'ia aku nei ma kēia mo'olelo nei.
A 'o ia ihola i lohe 'oukou. 'O ke aloha nō kēia. Ke ho'i aku nei ko Mānana uka keiki, ua ahiahi.
[Mahalo iā 'oukou e nā makamaka heluhelu no ka ho'omaopopo 'ana, 'o ke Aloha Lāhui, 'a'ole ia he ho'okae 'ili. 'O ke kanaka e mana'o ana, he ho'okae 'ili ia, e kuhi pū ana 'o ia 'a'ohe hewa o ke aupuni o 'Amelika ma ke kōkua 'ana iho i nā lapuwale ho'okahuli aupuni. LH]
E ho'ouna 'ia mai nā leka iā māua, 'o ia ho'i 'o Laiana Wong a me Kekeha Solis ma ka pahu leka uila ma lalo nei:
» kwong@hawaii.edu
» rsolis@hawaii.edu
a i ‘ole ia, ma ke kelepona:
» 956-2627 (Laiana)
» 956-2627 (Kekeha)
This column is coordinated by Kawaihuelani Center for Hawaiian Language at the University of Hawai'i at Mānoa.


text:
1:1 ¶ Ko te waiata o nga waiata, ko ta Horomona.
1:2 ¶ Kia kihia ahau e ia ki nga kihi a tona mangai: he pai atu hoki tou aroha i te waina.
1:3 He kakara pai to ou hinu; ko tou ingoa ano he hinu kua oti te riringi; na reira i aroha ai nga wahine ki a koe.
1:4 Kumea ahau; ka rere atu matou, ka whai i a koe: kua oti ahau te kawe e te kingi ki ona ruma: ka koa matou, ka hari ki a koe; engari tou aroha i te waina hei maharatanga atu ma matou: e tika ana to ratou aroha ki a koe.
1:5 He mangu ahau, otiia he ataahua ano, e nga tamahine o Hiruharama, rite tonu ano ki nga teneti o Kerara, ki nga kakahu tauarai o Horomona.
1:6 Kaua e titiro mai ki ahau, no te mea he parauri ahau, no te mea kua tahuna ahau e te ra. I riri nga tama a toku whaea ki ahau, meinga ana ahau e ratou hei kaitiaki mo nga mara waina; ko taku mara ia, ko taku ake, kihai i tiakina e ahau.
1:7 ¶ Whakaaturia mai ki ahau, e ta toku wairua e aroha nei, ko hea koe whangai ai, ko hea koe mea ai i tau kahui kia takoto i te poutumarotanga; kia rite ahau hei aha ki te mahunga taupoki i te taha o nga kahui a ou hoa?
1:8 Ki te kore koe e mohio, e te mea ataahua rawa o nga wahine, haere atu i runga i nga takahanga o nga hipi, ka whangai i au kuao koati i te taha o nga nohoanga o nga hepara.
1:9 Kua whakaritea koe e ahau, e taku e aroha nei, ki tetahi o nga hoiho o nga hariata a Parao.
1:10 He ataahua ou paparinga i nga whiri o nga makawe, tou kaki i nga tautau o nga mea whakapaipai.
1:11 Ka hanga e matou etahi mekameka koura mou, he mea tia ki te hiriwa.
1:12 ¶ I te kingi e noho ana i tona tepu, ka puta te kakara o toku nara.
1:13 Ko te rite ki ahau o taku e aroha nei kei te paihere maira, e takoto nei i waenganui i oku u.
1:14 He tautau hena ki ahau taku e aroha nei, i nga mara waina o Enekeri.
1:15 Nana, he ataahua koe, e taku e aroha nei; nana, he purotu koe; ko ou kanohi kei te kukupa.
1:16 Nana, he ataahua koe, e taku kaingakau, ae ra, he ahuareka: matomato tonu ano hoki to taua moenga.
1:17 He hita nga kurupae o to taua whare, he kauri nga heke.
2:1 ¶ He puawai ahau no Harono, he rengarenga no nga awaawa.
2:2 He rengarenga i roto i nga tataramoa, ko taku e aroha nei i waenga i nga tamahine.
2:3 ¶ Kei te aporo i roto i nga rakau o te ngahere te rite o taku kaingakau i roto i nga taitamariki. Ahuareka ana taku noho iho i raro i tona taumarumarutanga, a he reka ana hua ki toku ngao.
2:4 I kawea ahau e ia ki te whare hakari, a ko tona kara i runga i ahau he aroha.
2:5 Whakakahangia ake ahau ki te karepe whakamaroke, whakahauorangia ahau ki te aporo; e mate ana hoki ahau i te aroha.
2:6 Kei raro i toku mahunga tona maui, e awhi ana tona matau i ahau.
2:7 He ki tenei naku ki a koutou, e nga tamahine o Hiruharama, i te aroaro ano o nga anaterope, o nga hata o te parae, kaua e whakaohokia, kaua e whakaarahia taku e aroha nei, a kia pai ra ano ia.
2:8 ¶ Ko te reo ra o taku e aroha nei! Nana, te haere mai nei ia, e tupekepeke ana i runga i nga maunga, e mokowhiti ana i runga i nga pukepuke.
2:9 Rite tonu taku e aroha nei ki te anaterope, ki te kuao hata ranei: tenei ia te tu mai nei i muri o to matou taiepa, e matakitaki mai ana i nga matapihi, e whakaata mai ana ra roto i te mea ripekapeka.
2:10 I korero mai taku e aroha nei, i mea mai ki ahau, E ara, e taku ipo, e taku mea ataahua, ka haere mai.
2:11 Nana, kua pahemo te hotoke, kua mutu te ua, kua kore;
2:12 Kua puta nga puawai ki te whenua; kua tata te wa e korihi ai nga manu, a e rangona ana te reo o te kukupa ki to tatou whenua;
2:13 Kua kopuku nga hua hou o te piki, kua puaka nga waina, e kakara mai nei. Maranga, e toku hoa, e taku mea ataahua, haere mai hoki.
2:14 ¶ E taku kukupa i roto i nga kapiti o te kamaka, i te wahi ngaro o te pikitanga, kia kite ahau i tou ahua, kia rongo ahau i tou reo; he reka hoki tou reo, he ataahua tou mata.
2:15 Hopukia mai ma taua nga pokiha, nga pokiha ririki e takakino nei i a taua mara waina; kua puawai hoki a taua waina.
2:16 Naku taku kaingakau, nana hoki ahau: kei waenga ia i nga rengarenga e whangai ana i tana kahui.
2:17 I te mea kiano i matao te ra, a kiano i rere noa nga atarangi, tahuri mai, e taku e aroha nei, kia rite koe ki te anaterope, ki te kuao hata, i nga maunga o Petere.
3:1 ¶ I te po, i runga i toku moenga, i rapua e ahau ta toku wairua i aroha ai: i rapua e ahau, heoi kihai i kitea.
3:2 Ka mea ahau, Ka whakatika ahau aianei, ka kopikopiko i roto i te pa, i nga huarahi, i nga waharoa, ka rapu i ta toku wairua i aroha ai: rapua ana ia e ahau, heoi kihai i kitea.
3:3 I tutaki ki ahau nga kaitiaki e kopikopiko nei i roto i te pa: ano ra ko ahau ki a ratou, I kite ranei koutou i ta toku wairua e aroha nei?
3:4 Pahemo kau atu ratou, kua tutaki ahau ki ta toku wairua e aroha nei; kei te pupuri ahau i a ia, kihai hoki ia i tukua atu e ahau, a kawea noatia atu ia e ahau ki te whare o toku whaea, ki te ruma o te wahine i whanau ai ahau.
3:5 He ki tenei naku ki a koutou, e nga tamahine o Hiruharama, i te aroaro o nga anaterope, o nga hata o te parae, kaua e whakaoho, kaua e whakaara i taku e aroha nei, kia pai ra ano ia.
3:6 ¶ Ko wai tenei e whakaputa mai nei i te koraha, ano ko nga pou paowa, kakara tonu i te maira, i te parakihe, i nga puehu katoa a te kaihoko?
3:7 ¶ Nana, ko te amo o Horomona; e toru tekau nga tangata marohirohi i tetahi taha, i tetahi taha, no nga marohirohi o Iharaira.
3:8 He hunga mau hoari ratou katoa, he mea whakaako ki te whawhai; kei tona huwha ano te hoari a tenei, a tenei, i te wehi hoki i te po.
3:9 I hanga e Kingi Horomona he amo mona, no Repanona te rakau.
3:10 Ko ona pou i hanga e ia ki te hiriwa, he koura a raro, he papura tona nohoanga, he mea whariki a waenganui ki te aroha, no nga tamahine o Hiruharama.
3:11 Haere, e nga tamahine o Hiona, ka matakitaki i a Kingi Horomona, me te karauna ano i karaunatia ai ia e tona whaea i te ra o tona marenatanga, i te ra hoki i koa ai tona ngakau.
4:1 ¶ Nana, he ataahua koe, e toku hoa; nana, he ataahua koe; no nga kukupa ou kanohi i muri i tou arai: ko ou makawe, koia ano kei te kahui koati e takoto haere ana i te taha o Maunga Kireara.
4:2 Ko ou niho, ano he kahui hipi uha katahi tonu ka oti te kutikuti, i haere mai i te horoi; rite katoa ratou i te mahanga, kahore hoki he mea pakoro i roto i a ratou.
4:3 Ko ou ngutu, ano he aho ngangana, ahuareka ana tou mangai: rite tonu ki tetahi wahi o te pamekaranete ou rahirahinga i muri i tou arai.
4:4 Rite tonu tou kaki ki te pourewa o Rawiri, he mea i hanga hei iringa mo nga patu, kei reira nei nga whakangungu rakau kotahi mano e iri ana, ko nga whakapuru tao katoa a te hunga marohirohi.
4:5 Ko ou u e rua rite tonu ki nga kuao e rua, he mahanga na nga anaterope, e kai ana i waenga i nga rengarenga.
4:6 I te mea kiano i matao noa te ra, a kiano i rere noa nga atarangi, ka haere ahau ki te maunga maira, ki te pukepuke parakihe.
4:7 He ataahua katoa koe, e toku hoa; kahore hoki ou koha.
4:8 ¶ Taua ka haere atu i Repanona, e toku hoa, taua atu i Repanona: matakitaki ai i te tihi o Amana, i te tihi o Heniri raua ko Heremona, i te nohoanga o nga raiona, i nga maunga o nga reparo.
4:9 Riro pu toku ngakau i a koe, e toku tuahine, e toku hoa: riro pu toku ngakau i tetahi o ou kanohi, i tetahi o nga mekameka whakapaipai o tou kaki.
4:10 Ano te ataahua o tou aroha, e toku tuahine, e toku hoa! Ano te pai o tou aroha! nui atu i te waina: ko te kakara hoki o ou hinu, nui atu i nga kinaki kakara katoa.
4:11 He honi kei ou ngutu, e toku hoa, e maturuturu ana; he honi, he waiu kei raro i tou arero: ko te kakara hoki o ou kakahu, koia ano kei te kakara o Repanona!
4:12 He kari kua oti te tutaki toku tuahine, toku hoa; he manawa whenua kua oti te papuni, he puna kua oti te hiri.
4:13 Ko nga mea e wana ana i a koe he kari pamekaranete, he pai whakarere nga hua; he hena, he rakau nara,
4:14 He nara, he hapirone, he karamu, he hinamona, me nga rakau parakihe katoa; he maira, he aroe, me nga mea nui katoa o nga kinaki kakara.
4:15 ¶ He puna koe no nga kari, he poka wai ora, he awa toto mai hoki no Repanona.
4:16 E ara, e te hauraro; haere mai hoki, e te tonga: pupuhi mai ki taku kari, kia rere ai nga kinaki kakara ki waho. Tukua taku e aroha nei kia haere mai ki tana kari, ki te kai i ana hua pai.
5:1 ¶ Kua tae mai ahau ki taku kari, e toku tuahine, e toku hoa; kua oti taku maira me taku kinaki kakara te kohi, kua kainga e ahau taku honikoma me taku honi; kua inumia e ahau taku waina me taku waiu. E kai, e oku hoa; e inu, ina, kia nui te inu, e taku e aroha nei.
5:2 ¶ I te moe ahau, ko toku ngakau ia i te oho. Ko te reo tenei o taku e aroha nei e patuki ana, e mea ana, Te tatau ki ahau, e toku tuahine, e toku hoa, e taku kukupa, e taku mea pokekore; ki tonu hoki toku mahunga i te tomairangi, oku makawe ano hok i i nga kopata o te po.
5:3 Kua oti toku koti te unu e ahau: me pehea e kakahuria ai ano? Kua oti oku waewae te horoi; kia whakaparua ano koia e ahau?
5:4 I kuhua mai tona ringa e taku e aroha nei i te kohao o te tatau, a oho ana toku manawa mona.
5:5 I ara atu ahau ki te uaki i te tatau ki taku i aroha ai; maturuturu ana te maira i oku ringa, te maira waiwai i oku maihao ki nga puritanga o te tutaki.
5:6 Uakina ana e ahau ki taku i aroha ai; heoi kua maunu atu taku i aroha ai, a kua riro: toku wairua riro pu i tana kupu: i rapu ahau i a ia; heoi kihai i kitea; i karangatia atu ia e ahau, kihai ano ia i whakahoki kupu mai.
5:7 I tutaki ki ahau nga kaitiaki e kopikopiko nei i te pa; patua ana ahau e ratou, mamae ana ahau i a ratou; tangohia ana toku hipoki i ahau e nga kaitiaki o nga taiepa.
5:8 He ki atu tenei naku ki a koutou, e nga tamahine o Hiruharama, Ki te tutaki koutou ki taku e aroha nei, ki atu ki a ia, e mate ana ahau i te aroha.
5:9 ¶ E te wahine ataahua rawa o nga wahine, he aha te nuinga ake o tau i aroha ai i tetahi atu e arohaina ana? He aha te nuinga ake o tau i aroha ai i tetahi atu e arohaina ana, i pena ai tau ki mai ki a matou?
5:10 He ma taku i aroha ai, he kiri wherowhero, ko te mea nui rawa o nga mano kotahi tekau.
5:11 Ko tona mahunga kei te tino koura, he mea parakore, ko ona makawe he mawhatu, a mangu tonu, ano he raweni.
5:12 Ko ona kanohi kei o nga kukupa i te taha o nga awa wai, he mea horoi ki te waiu, pai rawa te whakanoho.
5:13 Ko ona paparinga, ano he tupuranga kinaki kakara, ano he rarangi tarutaru reka; ko ona ngutu, me te mea he rengarenga e whakamaturu iho ana i te wai maira.
5:14 Ko ona ringa, ano he mowhiti koura i whakanohoia he perira ki roto: ko tona tinana, kei te rei pai rawa, he mea whakakikorua ki te hapira.
5:15 Ko ona waewae, rite tonu ki te pou mapere, he mea whakatu ki nga turanga koura pai rawa; ko tona ahua koia ano kei Repanona, me te hita te tino pai rawa.
5:16 Ko tona mangai he tino reka: ae ra, he ahuareka katoa ia. Ko taku tenei i aroha ai, ko toku hoa ano tenei, e nga tamahine o Hiruharama.
6:1 ¶ Kua riro ki hea tau e aroha na, e te wahine ataahua rawa o nga wahine? I anga ki hea tau e aroha na, kia rapu tahi ai matou me koe?
6:2 Kua riro taku e aroha nei ki raro, ki tana kari, ki nga tupuranga o nga kinaki kakara, ki nga kari kai ai, ki te kato i nga rengarenga.
6:3 Na taku e aroha nei ahau, a naku taku e aroha nei: kei nga rengarenga ia e whangai ana i tana kahui.
6:4 ¶ He ataahua koe, e toku hoa, he pera me Tirita; he ahuareka koe, pera me Hiruharama, he whakamataku pera me te taua e tare ana nga kara.
6:5 Tahuri atu ou kanohi i ahau, ka riro hoki ahau i a raua; ko ou makawe, koia ano kei te kahui koati e takoto ana i te taha o Kireara.
6:6 Ko ou niho ano he kahui hipi uha e haere mai ana i te horoi, rite katoa i te mahanga, kahore hoki he pakoro i roto i a ratou.
6:7 Rite tonu ki tetahi wahi o te pamekaranete ou rahirahinga i muri i tou arai.
6:8 E ono tekau enei kuini, e waru tekau nga wahine iti, me nga wahine e kore e taea te tatau.
6:9 Ko taku kukupa, ko taku mea pokekore, he mea kotahi noa; ko ia anake ta tona whaea; ko ia te mea i paingia rawatia e te wahine i whanau ai ia: i kite nga tamahine i a ia, kei te manaaki i a ia; ae ra, ko nga kuini me nga wahine iti, whakamoemiti ana ratou ki a ia.
6:10 Ko wai tenei e matakitaki mai nei, ano ko te ata, ataahua tonu, ano ko te marama, marama rawa, koia ano kei te ra, whakawehi rawa, me te mea he taua e tare ana nga kara?
6:11 ¶ I haere atu ahau ki te kari nati, kia kite i nga taru matomato o te awaawa; kia kite e tupu ana ranei te waina, e kopuku ana ranei nga pamekaranete.
6:12 Mohio rawa ake ahau kua meinga ahau e toku wairua kia tau ki waenga ki nga hariata o toku iwi rangatira.
6:13 Hoki mai, hoki mai, e te Hurami, hoki mai, hoki mai, kia matakitaki ai matou ki a koe. He aha ta koutou e titiro ai ki te Hurami me te mea ko te haka o Mahanaima?
7:1 ¶ Ano te ataahua o ou waewae i roto i ou hu, e te tamahine a te rangatira! Ko nga hononga o ou huha, koia ano kei o nga peara, he mea hanga na nga ringa o te kaimahi mohio.
7:2 Ko tou pito, koia ano kei te oko porotaka, kihai i hapa i te waina whakaranu; ko tou kopu, ano he puranga witi kua oti te karapoti ki nga rengarenga.
7:3 Ko ou u e rua, ano ko nga kuao e rua, he mahanga na te anaterope.
7:4 Ko tou kaki ano he pourewa rei; ko ou kanohi, ano ko nga roto wai i Hehepona, i te kuwaha o Peterapimi; ko tou ihu, ano ko te pourewa o Repanona, e titiro atu nei ki Ramahiku.
7:5 Ko tou mahunga i runga i a koe rite tonu ki Karamere, a ko te makawe o tou mahunga ki te papura; e mau herehere ana te kingi i roto i ona uru.
7:6 Ano te ataahua, ano te pai ou, e te mea e arohaina ana, ahuareka tonu!
7:7 Rite tonu koe ki te nikau i a koe e tu nei, a ko ou u ki nga tautau karepe.
7:8 I mea ahau, Ka pikitia e ahau te nikau, ka hopukia atu e ahau ona manga: kia rite ou u ki nga tautau o te waina, te kakara o tou ha ki te aporo;
7:9 A ko tou mangai kia rite ki te waina tino pai e mania nei tana heke ma taku e aroha nei, e rere ana na nga ngutu o te hunga e moe ana.
7:10 ¶ Kei taku e aroha nei ahau; ko ahau ano tana e hiahia ai.
7:11 Haere mai, e taku e aroha nei, taua ka haere ki te parae, ka moe taua ki nga pa ririki.
7:12 Kia moata to taua maranga ki nga mara waina; kia kite ai, e tupu ana ranei te waina, kua puta ranei te karepe hou, e kopuku ana ranei nga pamekaranete; ko reira hoatu ai e ahau toku aroha ki a koe.
7:13 Kei te patu te kakara o nga manitareki, kei o taua kuwaha ano nga momo hua papai katoa, nga mea hou, nga mea tawhito, he mea rongoa naku mau, e taku e aroha nei.
8:1 ¶ Aue me i rite koe ki toku tungane i ngote nei i nga u o toku whaea! Ka kite ahau i a koe i waho, ka kihia koe e ahau; ae, e kore tetahi e whakahawea ki ahau.
8:2 Ka aratakina koe e ahau, ka kawea ki te whare o toku whaea, ko ia ano hei whakaako i ahau; ka whakainumia koe e ahau ki te waina whakaranu, ki te wai o taku pamekaranete.
8:3 Ko tona maui ki raro i toku matenga, ko tona matau ki te awhi i ahau.
8:4 He ki atu tenei naku ki a koutou, e nga tamahine o Hiruharama, kaua e whakaohokia, kaua e whakaarahia taku e aroha nei, kia pai ra ano ia.
8:5 ¶ Ko wai tenei e haere mai nei i te koraha e taupuhipuhi nei ki tana i aroha ai? Naku koe i whakaara ake i raro i te aporo; ko te wahi tena i puta mai ai koe i roto i tou whaea; i puta mai ano koe i reira i roto i te wahine i whanau ai koe.
8:6 Waiho ahau hei hiri ki tou ngakau, hei hiri ki tou ringa; rite tahi hoki ki to te mate te kaha o te aroha; nanakia tonu te hae, ano ko te urupa, ko ona hiko, he hiko ahi, he mura pu na Ihowa.
8:7 Nui te wai, e kore te aroha e taea te tinei, e kore ano e ngaro i nga awa: ahakoa i hoatu e te tangata nga rawa katoa o tona whare mo te aroha, ka whakahaweatia rawatia.
8:8 ¶ He teina nohinohi to matou, kahore hoki ona u: me pehea matou ki to matou teina i te ra e korerotia ai ia?
8:9 Ki te mea he taiepa ia, ka hanga e tatou he pourewa ki runga ki a ia, he mea hiriwa: ki te mea he tatau ia, ka whakakopakina ia e tatou ki nga papa hita.
8:10 He taiepa ahau, ko oku u, ano ko ona pourewa; no reira, ki tana titiro mai, i rite ahau ki tetahi kua kite i te ata noho.
8:11 He mara waina ta Horomona i Paarahamono, tukua atu ana e ia te mara ki nga kaitiaki; kotahi mano nga hiriwa hei kawenga mai ma tenei, ma tenei hei utu mo ona hua.
8:12 Ko taku mara, ko taku ake, kei toku aroaro: mau, e Horomona, te kotahi mano, a ma nga kaitiaki o ona hua e rua rau.
8:13 ¶ E koe e noho nei i nga kari, e whakarongo ana nga hoa ki tou reo: meinga kia rongo ahau.
8:14 Kia hohoro, e taku e aroha nei, kia rite koe ki te anaterope, ki te kuao hata ranei i runga i nga maunga kinaki kakara.


text:
Te wāhanga kaiako
Kua whakaritea tēnei rauemi ā-ipurangi ki te tautoko i ngā kaiako ki te whakawhanake i tētahi kōwae ako e pā ana ki ētahi o ngā mōrearea o te ao tūturu i Aotearoa nei, me pēhea hoki e takatū ai te tangata mō aua mōrearea. Kei te aro atu ki ngā rū whenua, ngā hūnga me ngā ngaru āniwhaniwha.
Ko te arotahi o te wāhanga ākonga ko ērā ākonga tau 4-10, ā, ka whakaurua pea hei wheako ako i roto i te akomanga, ka whakamahia kōramuramutia kē i te kāinga.
Kua whakahiatotia tēnei rauemi me te tautoko a te Earthquake Commission, GNS Science. E whā ngā wāhanga:
Te wāhanga ākonga - Kua Rite Koe?
- Kōrero pūrākau
- Kēmu pāhekoheko Kia Rite mō te Mea Nunui
Te wāhanga kaiako
- E rima ngā wāhi o te wāhanga kaiako - tīpakohia he wāhanga o raro nei mā te pāwhiri atu.
Proudly supported by


text:
ITEMS OF SOCIAL NEWS.
New Zealand Herald, Rōrahi LIV, Putanga 16467, 17 Huitanguru 1917, Page 5
Utaina ana, taihoa.
Kua tangohia aunoatia tēnei tuhinga mai i te New Zealand Herald, ka whakatōpūtia ki te tīwae kotahi, kātahi ka whakatika papaitia kia āta kitea ki te mata o tō rorohiko. Nā reira kāore pea e ōrite te āhua ki tō te whārangi tūturu. Ka kitea te tuhinga ki tōna āhua tūturu ki te tirohanga wā .
I whakamamatitia tēnei niupepa i runga anō i te āwhina mai o ngā Whare Pukapuka o Tāmaki-makaurau me APN.


text:
Nei rā te karanga ki a koutou katoa. Nau mai, whakatau mai ki Te Papa Tongarewa, ki raro i te maru o ngā hōtaka reo Māori.
Tūhono mai ki ngā hōtaka hou e aro atu ana ki ngā kōrero ā-iwi huri noa i te motu, arā, i ngā taonga tuku iho e tiakitia nei e Te Papa Tongarewa, kei raro hoki i te marumaru o Te Marautanga o Aotearoa.
E toru ngā wāhanga matua mā ia hōtaka;
Te Whakatō – He hui ā-ataata tēnei, he mihi whakatau i ngā ākonga. Ka whakapuakina ngā whāinga mō tēnei hōtaka ako, ka whakatō i ngā kākano mātauranga.
Te Whakatipu – Ka tau mai tō kura ki Te Papa, kātahi ka aro tātou ki ngā taonga me ngā whakaaturanga e kawe ana i ngā kōrero tuku iho a te Māori. Ka tau tētahi wero, mā koutou e whakaoti ā te hokinga atu ki te kura.
Te Hauhake – He hui ā-ataata anō tēnei, ka kōrero tātou mō te wero, ka whakaatu mai koutou i ngā whāinga o te wero nei.
He ngāwari te whakatakotoranga o ngā hōtaka nei. Inā whai raru te kura ki te tūhono ā-ataata, ki te tae ā-tinana mai rānei, kaua e māharahara. Waea mai ki a mātou, ki Te Ipu Kāhui Rangi, ka whai tātou i te ara ngāwari mā tō kura.
Kua wāwāhitia ngā hōtaka mō te tau 2013, kia hāngai ki te maramataka Māori. Ka pēnei te whakatakotoranga;
Ngā Hōtaka Kura Kaupapa
Ngahuru - Toitū te whenua
Matariki - Kimihia, rangahaua
Kōanga - “Kāore te kūmara e kōrero mō tōna ake reka”
Raumati - Ngā Mahi a Rēhia
Ngā Hōtaka Wharekura
Ngahuru - Toitū te whenua
Matariki - Kimihia, rangahaua
Kōanga - “Kāore te kūmara e kōrero mō tōna ake reka”
Raumati - Ngā Mahi a-Rēhia


text:
TE REO MAORI
Ko te maori te tino kaupapa o nga tikanga Maori e kiia nei ko te Maoritanga: ko te ara nui hoki tera mo te hinengaro, mo te taha ngahau o te ao, o nga mahi, mo te whakatatara, mo te whakatoi, mo te tangi, mo te manaki tangata. “Mo te hanga nei mo te whaikorero kaore he taonga i tua atu i nga waiata Maori.” Kei reira e takoto ana te reo rite mo ia ahua, mo ia ahua o te tangata Maori. Kaore he take i rere ai ki te reo Pakeha tango mai ai hei kakahu mo nga whakaaro o te hinengaro Maori. Ka nui kei tona ake reo, engari na te mea he reo i whakaititia e te whakatipuranga tangata e kapo nei ki nga mea a te Pakeha.
Ka korerotia te reo Maori kae rere mai ona hoa, a ko te hoa nui o tera reo ko te wahi i tau hei koreretanga mona: ko te huihuinga tangata a korero whakatu ai, ana ko te marae, ko te whare runanga. Ko te whakahuihui te hoa nui o te reo Maori. Me te aha e mau ai nga waiata hei hoa i nga haere, i nga tu marae? Ma te aha e taea ai te whakaahua ki te hinengaro tamariki te wa i o ratau tipuna? Ma te mau ki te reo nei, ki nga haka, ki nga waiata, ki nga whakapapanga taonga tuku iho a nga tipuna. Ka kore taua reo nei, ka rite tonu hoki nga tamariki nei ki te Pakeha, ka awhi noa mai i waho, kaore e uru ki roto.
He patai mahara mo te reo Maori, ka mau ranei? Mehemea e kaha ana te hinengaro ki te mea, kia mau tona reo, ona tikanga, nga mahi a ona tipuna, me te whakapiki i tona Maoritanga, ka mau tonu. Ki te anga nga whakaaro o te tangata, tona hinengaro ki a mea, kaore he raparapa mana. Kei tona taha tonu te tangata hei tohutohu i a ia, hei korero ki a ia, hei waiata ki a ia. Apopo aua tohunga Maori ona ka ngaro i waenganui o te iwi, i nga marae, i nga nohoanga tangata. Ko aua tangata hoki he tere ki te mohio ki te aro atu te tamariki ki a ratau, kaore ranei. Ka arotia ka hihiri ratou ki te mahi i nga mahi e minaia ana e te tamariki, a kaore e arotia ka nohopuku. Na, e nohopuku nei te tini o te tohunga i waenganui i nga tamariki whakaaro kore o te iwi Maori. Ka mohio mai koe hei to ao tamariki nei te kaha e mau ai te taha Maori.
Ko te reo te kaupapa o te Maoritanga. Ka mau ranei? Kei nga koka o nga tamariki te whakautu mo tenei. Ka hoki rawa te whakatikatika mo tatau ki nga kohanga o nga tamariki. Ma nga koka e whakaatu te reo Maori ki a ratau tamariki i te wa e kohungahunga ana, i te wa ngawari ai te hinegaro ke te pepehi. Ko etahi e ki ana kei te morimoria e nga koka hei Pakeha: ka Pakeha i muri atu nei. Haunga te mau o te kakano Maori i nga kanohi, engari etahi ahua katoa Pakeha i muri atu nei. Me tipu ake te tamariki me te reo i waia ki o ratau taringa. Hei reira tona pupri mai ai i te reo Maori. Ka tukua kia Pakeha, ka uaua te hoki mai ki te taringa te tika o te reo Maori.
Na kaore taua reo e taea te whakaako ki nga kura katoa o Niu Tireni. Engari ka taea te whakahohonu e te kura te matauranga ki taua reo. Ma te kura hoki e whakaako te reo Pakeha e wehe i roto i te hinengaro nga huarahi whakaputa i te whakaaro: kia motuhake ko te reo Pakeha hei huarahi mo nga mea o tona taha, ma te reo Maori nga mea ki tona taha. Tirohia nga tangata kura i kaupapatia mai i te reo Maori i o ratau na timatanga. No muri i piki ai ki te reo Pakeha. Pai tonu ki tetahi reo, pai tonu ki tetahi, ka powaiwai i waenganui.
Engari kei te tipu ake etahi o nga taitamariki a, kei te hoki haere nga whakaaro aroha o te iwi ki nga taonga tuku iho a o tatau tipuna. Ko tetahi wahi o te mea nei kei te tipu whakahawea ake o tetahi momo taitamariki ki tona taha Maori. Ka kite etahi he taha nui no ratau te taha Maori, a ka timata te whakapiri mai. Ma wai e whakatikatika? Ma te Pakeha pea. Ko ratou hoki kei te whakanui i nga mea a te Maori, ma ratau e whakatipua te Maori kore mohio ki tona ake reo, ki tona ake taha.
Apopo pea ka kiia e kore te tangata e whiwhi ki nga tuunga i te taha Maori ki te kore e mohio ki te reo Maori. Kei te nui nga mea i timata i te whakahawea, kua hoki mai ki tona taha. Ko te tumanako ia mo nga taitamariki e puta i nga kura nunui hei reo mo to tatau nei whakatipuranga.
Biggest Adult Education class ever held in Rotorua was the recent Maori language course for which enrolment was 90. Tutor is Mr A. Awatere, former Colonel of the Maori Battalion and now District Welfare Officer, Department of Maori Affairs, Rotorua. Most of those joining are Pakehas.


text:
Mā tini, mā manō ka rangatira ā kapa haka.
Koinā te kii ō ngā kaiwhakahaere ō te whakataetae kapahaka ā motu, arā Ko Te Matatini Rua Mano Ngahuru Mā Toru.
Ka tae atu ngā tira haka nō ngā pito ō te motu me Te Pāpakanui-ā-Maui ki te whakataetae ake mō te Toa Whakaihuwaka.
I te wiki kua pāhure ake rā i whakatairangatia ngā tohunga whakairo nō Te Arawa i te tāonga nui hei mahau mō te whakataetae ā motu kei te heke mai e tū ana ki Rotorua-nui-ā-kahumatamomoe.
Ko te wawata ō ngā kaiwhakahaere kia tū tēnei tāonga hei mahau mō ngā whakataetae kapahaka ia rua tau, kia tū hoki hei mahau ki ētehi atu huihuinga huri noa i te motu me te ao.


text:
E waakinako RKU stadium n te bong aio 4/5/2011 ana runga JSS TUC1 5 te bong imwin ana kainin KGV/EBS n ana Inter House are roko n tokina n te kanimabong ae nako.
TUC1 bon teuana ma ibuakon 3 ana reirei te tautaeka ae te JSS iaon Tarawa ma Betio.
N te ingabog aio ao e waaknaki moa man te kaukuuki n te mwaati inanon te marae man tiim aika arania n te kara aika te red,blue ao a bati riki.
Aan te rung aio bon te kakatauraoi nakon te Inter School championship are e na runaaki irouia kauarinan i nuka(jss) ao ieta(senior) tabebong imwain rungakin ana kainaomata Kiribati n Turai 2011.
Imwin te bokakano n te runga aio ao aikai mwin taian bwi n akea bwin te relay 4×1 ao 4×4.
[table id=1 /]
Anne are e karekea kiribati updates man te katanoata irouia komete.
E katautauaki bwa ena bane ana runga TUC1 JSS nakon te bwakan taai aio, bon ti teuana te bong. Ibukin te bong ae te Kaabong ao TUC2 e na karaoa ana Inter Team n te RKU stadium i Bairiki.


text:
POSTED: 01:30 a.m. HST, Sep 03, 2011
LAST UPDATED: 01:50 a.m. HST, Sep 03, 2011
Synopsis: People who build their houses by the sea should be prepared for possible disaster. It’s just a matter of time before some sort of act of nature occurs. Should the rest of us be required to pay for someone else’s gamble? I don’t think so.
Aloha mai nō kākou e nā hoa heluhelu. I ka pule nei, ua pā mai kekahi makani pāhili nui ikaika ma nā moku'āina hikina o 'Amelika Hui Pū 'Ia. Ua kapa 'ia kona inoa 'o Irene a nāna nō i luku nā kūlanakauhale a me nā mea like 'ole i kūkulu 'ia ma nā kua'āina o ia mau kaha. Eia ka mea 'āpiki, 'o nā wāhine i kapa 'ia ma ia inoa 'o Irene, e ho'okae 'ia ana paha ma kēia hope aku.
He nui hewahewa ka pohō i 'ike 'ia ma nā kapakai, kahi i pā mai ai ka makani a me nā nalu me ka 'ulupā 'ino ‘ana mai i nā mea a pau e kū ana i mua ona. 'O ka mea na'e e kau nui ai ka no'ono'o, 'o ia ho'i ka nui o ka pohō i 'ike 'ia ma muli o ka hālanalana mai o ka wai. Aia ka pohō ma nā kapa muliwai ma uka loa o ka 'āina. 'O nā hale ma ia wahi, kohu mea lā, he pūmai'a wale nō e hina ana i ka makani.
No'u iho, he mea weliweli loa ke nānā a'e i ka nūhou. Mea 'ole ka ikaika o nā hale ke pi'i ka wai o nā muliwai. 'O kekahi mau hale, ua lawe loa 'ia aku i kahi 'ē, a 'o kekahi, ua piha i ka wai a me ka lepo a pohō nā pono a pau o loko. Ma ka nānā aku i ka luku 'ia 'ana o kēlā 'āina, no'ono'o a'ela au i nā makani pāhili o ka Pākīpika nei a me nā ōla'i nō ho'i nāna e hō'eu'eu mai i nā kai ho'ē'e. Ua laki nō ke kū 'ana o ko'u hale ma uka, kahi e hiki 'ole ai ka wai halana o nā kahawai a i 'ole ke kai ho'ē'e.
Pehea lā na'e ka po'e e noho ana ma kahakai? I ka wā kahiko, he hale pili wale nō ke lawe 'ia aku e ke kai ho'ē'e. He pilikia nō ia, akā, ua hikiwawe paha ke kūkulu hou 'ana. I kēia mau lā na'e, 'o ka nui o ka po'e e 'i'ini nei e noho ma kahakai, ua hele a pipi'i maoli ke kumukū'ai o nā 'āpana 'āina. A no ia mea ho'i, kūkulu 'ia he kākele a haleali'i paha ma kahakai, a i 'ole ia, 'o ka hale ki'enao'a ke kūkulu 'ia. Hele a lē'ī 'o Kohala i ka nu'a nā kānaka. Ke pā mai kahi makani pāhili, nui loa ka pohō.
Ia'u e nānā ana i ke kūkala nūhou, ua kū mai 'o Ron Paul, kekahi o nā moho e holo pāloka nei no ke kūlana Pelekikena o 'Amelika. Ho'ohalahala 'o ia iā FEMA no ka ho'olawehala 'ana i kēia pilikia ma o ke kū'ai 'inikua i ka po'e nāna e kūkulu i ko lākou hale ma nā kapakai a me nā kapa muliwai. I ka wā e pilikia ai ka hale o ia po'e, na FEMA nō lākou e ho'opakele. 'Ōlelo maila ua 'o Paul, inā e koho kēlā po'e e kūkulu i ko lākou hale ma ia mau wahi, na lākou e uku i nā pohō ke kupu mai kahi pilikia.
Mali'a o mana'o mai kahi mea heluhelu ē he keu kēlā a ke aloha 'ole. Ma kekahi 'ano na'e, ua pololei 'o ia ala. 'A'ole na ke aupuni ia e ho'opakele i kēlā po'e no ke koho 'ana i kēlā mau wahi. E kū'ai 'ia ka 'inikua kū'oko'a i mālama 'ia ke kālā a ke aupuni no ka pono o kākou a pau. Ua 'ano mākonā paha kona mana'o, eia na'e, ua pololei. 'A'ohe wahi 'ano o ka hewa.
E ho'ouna 'ia mai nā leka iā māua, 'o ia ho'i 'o Laiana Wong a me Kekeha Solis ma ka pahu leka uila ma lalo nei:
» kwong@hawaii.edu
» rsolis@hawaii.edu
a i ‘ole ia, ma ke kelepona:
» 956-2627 (Laiana)
» 956-2627 (Kekeha)
This column is coordinated by Kawaihuelani Center for Hawaiian Language at the University of Hawai'i at Mānoa.


text:
POSTED: 01:30 a.m. HST, Feb 11, 2012
Synopsis: Great presentations from two students from the MA program of Kawaihuelani.
———
Welina mai e nā makamaka heluhelu o nei pae'āina, he wā kēia e piha hau'oli ai ka na'au o kānaka, 'oiai, i ka pule nei i hala, i ka Pō'akolu nei ho'i, ua 'ike kūmaka 'ia kekahi mau mea e holo mua ai kēia ho'ōla hou a ho'omau 'ana i ka 'ōlelo Hawai'i, ka 'ōlelo ho'i a ko kākou po'e kūpuna. 'O ia mau mea e kama'ilio 'ia nei, 'o ia ka hana a kekahi mau haumāna o Kawaihuelani, ke ke'ena 'ōlelo Hawai'i o Hawai'inuiākea o ke Kulanui o Hawai'i o Mānoa.
Ua kūpale aku nei kekahi mau haumāna 'elua i kā lākou papahana laeo'o 'ōlelo Hawai'i. A he mau papahana ia e ulu ai ka hoi o kākou. He mau haumāna nō lāua nei no Kawaihuelani, a he mau limahana nō ho'i no Kawaihuelani.
'O Kainoa Wong ka mua, a he kumu 'ōlelo Hawai'i no Kawaihuelani no nā makahiki lō'ihi. Ua hele a kama'āina ko 'oukou mea kākau iā ia mai ka wā a Kainoa e hele ana i ke kulanui ma ke 'ano he haumāna laepua. He keu 'o ia a ka 'eleu, he 'olu'olu, a ua maika'i ma nā 'ano a pau. He welo paha ia ma kona 'ohana, no ka mea, ua like pū kona mau kaikaina. I ulu nō ka lālā i ke kumu, 'o ia ho'i, 'o nā mākua a me nā kūpuna o Kainoa, 'o ia nō ke kumu.
A he pili paha ia 'ano 'eleu i ka mea a Kainoa i 'ōlelo a'e ai ma kāna ha'i 'ōlelo, 'o ia ho'i, he nohona ka hana paniolo. He maika'i nō kāna ha'i 'ōlelo 'ana, a ua ahuwale kona akamai a mākaukau ho'i ma ka hana paniolo. A pēlā pū ke ahuwale o kona mahalo i ka 'ohana a me nā kūpuna.
Ua hana nō ho'i 'o Kainoa i mo'olelo wikiō a i kapa 'ia ho'i 'o “He Mo'olelo Paniolo.” A he mo'olelo maika'i wale ia, mai ka pipi mua loa i hiki mai i Hawai'i nei a i nā mea hou o kekahi mau wahi hānai holoholona. A 'o kekahi mea maika'i, he a'o nō ua Kainoa nei i ka hana paniolo i kāna mau haumāna.
A 'o ka lua o ka haumāna i ha'i 'ōlelo, 'o ia nō 'o Alicia Perez. A 'o ia nei kekahi limahana o ke ke'ena o Kawaihuelani. Ma muli o ka hana pū 'ana o ko 'oukou mea kākau me ua limahana nei, ua 'ike kūmaka nō i ke 'ano maika'i o ua Alicia nei, a me ka ho'okō kuleana. A he keu ho'i 'o ia nei a ka 'olu'olu.
'O ke kumuhana o kāna papahana, 'o ia ke kākau leka 'ana a ka Mō'īwahine Emalani lāua me kona makuahine. A 'o ke kumuhana kūpono ia, 'oiai, he wahine puni kākau leka nō ua Alicia nei. 'O kekahi makemake o ia nei, 'o ia ke kanu a ho'oulu 'ana i ka 'ano'ano makemake kākau leka i loko o nā kānaka a pau. Wahi āna, he au kelepona pa'alima kēia, me ka ho'oili leka uila (email/text) paha. Akā, ke lana nei ko ia nei mana'o, e nui hou nā kānaka kākau leka ma kēia hope aku.
He nui nā mea i ulu ai ka hoi. 'O kekahi, 'o ia nā mea pilina 'ōlelo a pilina hua'ōlelo paha. 'O kekahi mea a Alicia i hō'ike mai ai, he 'oko'a ka hua 'ōlelo 'o ho'ouna, 'oko'a ho'i 'o ho'oili. A kuhihewa nō ko 'oukou mea kākau ma mua, 'o ka ho'ouna leka ka mea kūpono, akā, 'o ho'oili ka ‘ōlelo ma'a mau a nā kūpuna. A he nui hou aku nā mea hoihoi a ua haumāna 'eleu nei i hō'ike a'e nei ma kāna ha'i 'ōlelo.
Mahalo iā 'olua, e Kainoa a me Alicia, no ka noke 'ana aku i ka hana e holo mua ai kākou.
———
E ho'ouna 'ia mai na ā leka iā māua, 'o ia ho'i 'o Laiana Wong a me Kekeha Solis ma ka pahu leka uila ma lalo nei:
>> kwong@hawaii.edu
>> rsolis@hawaii.edu
a i ‘ole ia, ma ke kelepona:
>> 956-2627 (Laiana)
>> 956-2627 (Kekeha)
This column is coordinated by Kawaihuelani Center for Hawaiian Language at the University of Hawai'i at Mānoa.


text:
‘Ino! Ke Po‘i
Mai Nei Ka Nalu
Synopsis: An article in 1916 in Ka Puuhonua addresses similar issues involving Kamehameha Schools.
Aloha mai e nä makamaka heluhelu o Kauakükalahale, eia nö käkou ke 'ike hou aku nei i "ka hana ma'alea o ka pu'uwai 'ele'ele e kipi mai nei iä käkou e Hawai'i." A he pö'alo maka kä ia. Mai noho 'oukou a kuhihewa, 'akahi nö a 'ö'ili mai këia hana 'ino. Eia mai nö kahi mo'olelo nüpepa ke pane'e 'ia aku nei i mua o 'oukou e hö'ike mai ana, ua ho'ä'o 'ia e pöä 'ia ka waiwai o ka Lähui Hawai'i, a he hana ia i 'ike 'ia e ko käkou mau küpuna o ke au i hala. Ma ka makahiki 1916 i käkau 'ia ai këia mo'olelo, a ma ka lä 8 o Kepakemapa o ia makahiki i pa'i 'ia ai ma "Ka Puuhonua." E kala mai no ka hö'ano 'ë 'ana i nei mo'olelo. I ka wä i pa'i 'ia ai ma "Ka Puuhonua," 'a'ohe 'okina, 'a'ohe kahakö. Eia mai ka mo'olelo "Ino! Ke Poi Mai Nei Ka Nalu" i pa'i 'ia ma ka lä 8 o Kepakemapa, 1916.
He aha ana lä ka hopena o ke Kula Kamehameha?
I këia pule i puka maila ka ho'olaha a ke po'okumu o ke kula e pili ana no nä hana o këia makahiki iho. Ma ka paukü hope loa o ua ho'olaha ala, ua 'ölelo 'ia: "Inä 'a'ole e piha ana ke kula me nä keiki Hawai'i, a laila, e ho'okomo 'ia mai ana nä keiki o ka lähui 'ë."
'O këia paukü ka mea näna i hö'ä a'e, a i ho'onui a'e i ko mäkou inaina, no ka mea, 'o këia hana, ua like me ka pöä. 'O ke Kula 'o Kamehameha, 'o ia ka päpü ho'opakele hope loa o ka Lähui Hawai'i. 'O ka waiwai o ke Ali'iwahine Pauahi, ua ho'ola'a 'ia no nä keiki 'ilihune o nä Hawai'i a puni këia Pae'äina. 'O ka makemake o ke Ali'i, e loa'a ka mäkaukau i nä keiki Hawai'i, ma o këia mau kula ala e paio aku ai no ko läkou pono no këia mua aku.
Eia nö na'e, komo mai nei ke kölea palaualelo o ka 'äina 'ë, a, ke ho'ä'o mai nei e pö'alo i ka maka o ka Hawai'i a e lawe aku i kona pono hope loa a hä'awi aku i ko nä 'äina 'ë. 'O këia hana, ke kü'ë loa nei i ka makemake o ke Ali'i, a, ke hö'ike mai nei i ka hana ma'alea o ka pu'uwai 'ele'ele e kipi mai nei iä käkou e Hawai'i.
He aha ka mea e piha 'ole nei 'o ke Kula Kamehameha i nä keiki Hawai'i?
Eia ke kumu. Ua ha'aha'a loa ke külana 'ike o ke kula i këia wä, a he ho'opau manawa ka hele 'ana ma laila. Ua 'oi aku ke Kula Ki'eki'e Makinilë iä Kamehameha i këia lä. Ke makemake nei paha nä lälä o ka papa e ho'omalu nei i këia kula e ho'ohüpö mau aku i nä keiki Hawai'i, a, 'o këia mana'o, ua maopopo loa i nä Hawai'i na'auao o këia Teritori. 'O wai ka Hawai'i e ho'ohüpö ana iä ia iho ma o ka ho'ouna 'ana ala i käna keiki ma kahi e ho'ohüpö mau ana iä ia? I këia lä, 'a'ole i lawa ka 'ike o Kamehameha e ho'omäkaukau i nä keiki Hawai'i no ko läkou pono.
He aha ke kumu o këia ho'oha'aha'a mau 'ia o ke külana o ke Kula 'o Kamehameha?
He aha ka mea o ka Papa Kahuwaiwai e ho'olohe 'ole nei i ke a'o a nä keiki na'auao o Hawai'i nei no ka ho'oholomua 'ana aku i ke Kula? A hiki i këia lä, 'a'ole i maopopo iä mäkou.
Ma ke koho aku, eia nö nä kumu:
('A'ole i pau.)
E ho'ouna 'ia mai nä leka iä mäua,
'o ia ho'i 'o Laiana Wong a me Kekeha Solis
ma ka pahu leka uila ma lalo nei:
>> kwong@hawaii.edu
>> rsolis@hawaii.edu
a i 'ole ia, ma ke kelepona:
>> 956-2627 (Laiana)
>> 956-2624 (Kekeha)
BACK TO TOP
|
‘Ino! Ke Po‘i
Mai Nei Ka Nalu
Synopsis: An article in 1916 in Ka Puuhonua addresses similar issues involving Kamehameha Schools.
Aloha mai e nā makamaka heluhelu o Kauakūkalahale, eia nō kākou ke 'ike hou aku nei i "ka hana ma'alea o ka pu'uwai 'ele'ele e kipi mai nei iā kākou e Hawai'i." A he pō'alo maka kā ia. Mai noho 'oukou a kuhihewa, 'akahi nō a 'ō'ili mai kēia hana 'ino. Eia mai nō kahi mo'olelo nūpepa ke pane'e 'ia aku nei i mua o 'oukou e hō'ike mai ana, ua ho'ā'o 'ia e pōā 'ia ka waiwai o ka Lāhui Hawai'i, a he hana ia i 'ike 'ia e ko kākou mau kūpuna o ke au i hala. Ma ka makahiki 1916 i kākau 'ia ai kēia mo'olelo, a ma ka lā 8 o Kepakemapa o ia makahiki i pa'i 'ia ai ma "Ka Puuhonua." E kala mai no ka hō'ano 'ē 'ana i nei mo'olelo. I ka wā i pa'i 'ia ai ma "Ka Puuhonua," 'a'ohe 'okina, 'a'ohe kahakō. Eia mai ka mo'olelo "Ino! Ke Poi Mai Nei Ka Nalu" i pa'i 'ia ma ka lā 8 o Kepakemapa, 1916.
He aha ana lā ka hopena o ke Kula Kamehameha?
I kēia pule i puka maila ka ho'olaha a ke po'okumu o ke kula e pili ana no nā hana o kēia makahiki iho. Ma ka paukū hope loa o ua ho'olaha ala, ua 'ōlelo 'ia: "Inā 'a'ole e piha ana ke kula me nā keiki Hawai'i, a laila, e ho'okomo 'ia mai ana nā keiki o ka lāhui 'ē."
'O kēia paukū ka mea nāna i hō'ā a'e, a i ho'onui a'e i ko mākou inaina, no ka mea, 'o kēia hana, ua like me ka pōā. 'O ke Kula 'o Kamehameha, 'o ia ka pāpū ho'opakele hope loa o ka Lāhui Hawai'i. 'O ka waiwai o ke Ali'iwahine Pauahi, ua ho'ola'a 'ia no nā keiki 'ilihune o nā Hawai'i a puni kēia Pae'āina. 'O ka makemake o ke Ali'i, e loa'a ka mākaukau i nā keiki Hawai'i, ma o kēia mau kula ala e paio aku ai no ko lākou pono no kēia mua aku.
Eia nō na'e, komo mai nei ke kōlea palaualelo o ka 'āina 'ē, a, ke ho'ā'o mai nei e pō'alo i ka maka o ka Hawai'i a e lawe aku i kona pono hope loa a hā'awi aku i ko nā 'āina 'ē. 'O kēia hana, ke kū'ē loa nei i ka makemake o ke Ali'i, a, ke hō'ike mai nei i ka hana ma'alea o ka pu'uwai 'ele'ele e kipi mai nei iā kākou e Hawai'i.
He aha ka mea e piha 'ole nei 'o ke Kula Kamehameha i nā keiki Hawai'i?
Eia ke kumu. Ua ha'aha'a loa ke kūlana 'ike o ke kula i kēia wā, a he ho'opau manawa ka hele 'ana ma laila. Ua 'oi aku ke Kula Ki'eki'e Makinilē iā Kamehameha i kēia lā. Ke makemake nei paha nā lālā o ka papa e ho'omalu nei i kēia kula e ho'ohūpō mau aku i nā keiki Hawai'i, a, 'o kēia mana'o, ua maopopo loa i nā Hawai'i na'auao o kēia Teritori. 'O wai ka Hawai'i e ho'ohūpō ana iā ia iho ma o ka ho'ouna 'ana ala i kāna keiki ma kahi e ho'ohūpō mau ana iā ia? I kēia lā, 'a'ole i lawa ka 'ike o Kamehameha e ho'omākaukau i nā keiki Hawai'i no ko lākou pono.
He aha ke kumu o kēia ho'oha'aha'a mau 'ia o ke kūlana o ke Kula 'o Kamehameha?
He aha ka mea o ka Papa Kahuwaiwai e ho'olohe 'ole nei i ke a'o a nā keiki na'auao o Hawai'i nei no ka ho'oholomua 'ana aku i ke Kula? A hiki i kēia lā, 'a'ole i maopopo iā mākou.
Ma ke koho aku, eia nō nā kumu:
('A'ole i pau.)
E ho'ouna 'ia mai nā leka iā māua,
'o ia ho'i 'o Laiana Wong a me Kekeha Solis
ma ka pahu leka uila ma lalo nei:
>> kwong@hawaii.edu
>> rsolis@hawaii.edu
a i 'ole ia, ma ke kelepona:
>> 956-2627 (Laiana)
>> 956-2624 (Kekeha)
This column is coordinated by the Hawaiian Language Department
at the University of Hawai'i at Mānoa, supported by UH
President Evan Dobelle's Initiative for Achieving Native Hawaiian
Academic Excellence.


text: 1Ni boong akekei, ao e ongo rongorongon Iesu Erote are te tia tau-taeka, 2ao e taku nakoia ana toro, Bon Ioane Teuarei, are te tia bwaabetiito: e a manga maiu mai buakoia maate, ma ngaia ae e a reke irouna te mwaaka ni karaoi mwakuri aika a kamiimii. 3Bwa e a tia n anga ana taeka Erote bwa e na tauaki Ioane bwa te bure, ao e tua bwa e na kabaeaki ao e na kaakiaki i nanon te karabuuti. E karaoa aei Erote ibukin Eroria bwa e a tia n iein ma ngaia, ao neiei boni buun tarina are Biribo. 4Bwa e a tia ni kaangai Ioane nakon Erote, E aki riai i aan te tua bwa ko na buuna Eroria. 5Iai nanon Erote ni kani kamatea Ioane, ma e maakuia aomata. 6Ma n te tai are e kauringaaki iai ana bongi ni bung Erote, ao e bwabwaatere natin Eroria te aine i mataia kaain te bootaki. E kukurei Erote irouna; 7ma ngaia are e kabwakaa ana taeka ni bau nakoina, ao e tuea bwa e na angan neierei te baere e tangiria mai irouna. 8E a kaman tuangaki neierei iroun tinana, ma ngaia are e taku, Anganai atuun Ioane are te tia bwaabetiito ikai i aon te raurau. 9E rawaawata nanon te uea; ma e tua bwa e na anganaki ibukin ana taeka ni bau are e a tia n atongnga i mataia ana iruwa; 10ao e kanakoa ana aomata temanna bwa e na korea roroan Ioane n te karabuuti. 11E uotaki atuuna i aon te raurau, ao e anganaki te teinaine arei, ao ngaia e uotia nakon tinana. 12Ao a roko ana reirei n anaa rabwatana, ao a taunna; ao a nako n tuanga Iesu. 13Ngke E ongo taekan Ioane Iesu, ao E kiitana ikekei n te booti, ao E nako n te tabo ae akea kaaina ni kaokoroa iai. Ma ngke a ongo taekana aomata, ao a kiitan aia kaawa n ri mwiina n nakonako ri etan te nama. 14Ngke E aerake man te booti, ao e nooriia aomata aika a rangi ni mwaiti; ao E nanoangaiia, ao E kamaiuiia aia aoraki. 15Ngke e a kaani bong, ao a nakoina ana reirei ao a taku, E aki maekanaki te tabo aei, ao e a bwakanako te tai; kanakoia aomata nakoni kaawa bwa a na kabooi kanaia bon i bukiia. 16E taku Iesu, A riai n aki nako; anganiia ngkami kanaia. 17A taku nakoina, Ti nimaai te kariki aika iai iroura ikai, ao uoman te ika. 18Ao Ngaia E taku, Uoti mai nakoiu. 19E tuangiia ngkanne aomata bwa a na tekateka i aon uteute; ao e anai kariki ake nimaai ao iika ake uoman, ao E tara rake nako karawa, ao E kaaitaua te Atua. E urui kariki ao E angania ana reirei, ao ana reirei a angania aomata. 20Ao a bane n amwarake ao a ngae. A rikoi amwarake ana reirei ao a on iai tengauni ma uakora te bwaene. 21Mwaitiia aomata ake a amwarake tao nimaua tengaa te mwane, ao iai naba aine ma ataei. 22E kairoroia ngkanne ana reirei bwa a na toka n te booti n ri moana nakon iteran te nama, are iterana are teuana, ngkae E tabe ni kanakoia aomata. 23Ao ngke E a tia ni kanakoia aomata, ao E ararakea te maunga n ti Ngaia bwa E na tataro. Ngke e a tairiki, ao bon ti Ngaia naba ikekei; 24ma te booti n te tai aei e mena n raroa nako ma te aba, ao e reimaurua n te nao, bwa e tuutuuki te ang. 25I marenan te aoa tenua ma onoua n te kaarangaina, ao E nakoia Iesu n nakonako i aon te nama. 26Ao ngke a nooria ana reirei n nakonako i aon te nama, ao a maaku, ao a kaangai, Te anti! Ao a tang, bwa a maaku. 27Ma E waekoa Iesu n taetae nako ia, ao E taku, Kam na karau nanomi, boni Ngai; tai maaku. 28Ao e kaeka Betero ni kaangai, Te Uea, ngkana boni Ngkoe, ao Ko na tuangai bwa N na nakoim i aon te ran. 29Ao E taku Iesu, Nako mai. Ma ngaia are e ruo Betero man te booti ao e nakonako i aon te ran n nako n Iesu; 30ma ngke e noora te ang bwa e korakora karena ao e maaku, ao ngke e tabe n ii nako ao e takaarua ni kaangai, Te Uea, kamaiuai. 31E waekoa Iesu ni kanakoa baina n tauua, ao E taku nakoina, Te aomata ae e karako am onimaki! Ko aera ngkai ko nanokokoraki? 32Ao ngke a toka n te booti, ao e bwaka te ang. 33Ao aomata ake n te booti a bobaraaki ni karinea ao a kaangai, Bon te koaua bwa Natin te Atua Ngkoe. 34Ao ngke a ri nanon te nama, ao a roko n te aba i Kennetareta. 35Ao ngke E kinaaki Iesu irouia aomata ake kaain te tabo arei, ao a kanakoa aia rongorongo ni kabutaa te aba arei, ao a kabaneia ake a aoraki n uotiia nakoina. 36A butiia Iesu bwa a na ti riinga rabin ana kunnikai aoraki; ao ake a riingnga a kamaiuaki.


text:
Hawaiki
I ngā kōrero tuku iho o te `Māori, ko Hawaiki te matapuna o ngā tūpuna Māori. Ki etehi he he moutere nō Te Moana-nui-a-Kiwa, engari ki etehi atu he wahi wairua.
Rārangi kōrero
He Wahi Wairua[edit | edit source]
Kua kau mai i te Po ko nga Hawaiki tapu, ko Hawaiki nui, Hawaiki roa, Hawaiki pamaomao ko Hawaiki tapu. Ko nga Hawaiki nei ko te takahanga o nga atua me nga tupuna ki te Rangi tuhaha. E ai ki te tupuna i ahu katoa mai nga mea katoa i te toi tapu i Hawaiki, ara mai te rangi ki te whenua
He Moutere no Te Moananui a Kiwa[edit | edit source]
Ko Ra'iatea tetehi moutere ki te Kahui o Tahitinui, engari ko tona ingoa tawhito ko Havai'i fanau fenua. Koia nei te moutere i nohia nga tupuna o Tainui me Te Arawa me era tu o nga waka. Engari kaore i kotahi te Hawaiki nei. He maha nga moutere o te Moananui a Kiwa kua tapaina ko Hawaiki ara ko Savai'i motu ki Hamoa, ko Hawaii (te kahui Pae kainga o Hawaii ra) me era atu huri noa. Ko tetehi ingoa tawhito o te Wai pounamu nei ko Hawaiki-tautau, ko Aoteroa nei ko Avaiki-teatea
Na i penei ai nga tupuna ina hunuku ratou ki whenuahou kia noho ka tapaina taua whenua hou i nga ingoa tawhito. Ara i te ahunga mai i Savai'i ki Raiatea ka tapaina taua whenua hou ko Havai'i, ko te motu tata ki Savaii ko Upolu a kua hoatu tenei ingoa ki Tahaa moutere tata ki Raiatea. Ko te moutere o Borabora ko tona ingoa tawhito ko Vevau, a ko Vavau tetehi moutere ki Tonga
He Whenua Tupuna[edit | edit source]
Kaore e kore i ahu mai nga tupuna o ngai tatou nga uri o Hawaiki i te Uru, ara i Ahia (Asia). Nawai ra ka puta nga waka o nga tupuna nei ki te Moananui a Kiwa, tuatahi ki nga motu e tata ana ki Ahia katahi ka puta te ihu o nga waka ki waho kia tae atu ki nga motu papatea me nga motunui. Ko te reo maori he peka o te reo Austronesian he mea i korerohia e nga iwi o Malaysia me nga moutere o Ahia, tae atu ki Madagascar me nga motu pamaomao o te Moananui a Kiwa. I kawea mai e nga tupuna nei etehi taputapu uku e kia nei ko Lapita na reira ka mohiotia tenei iwi ko 'Ngai Lapita'. I kitea nga hanga uku nei ki Noumea, ki Vanuatu tae noa atu ki Fiji, Tonga me Hamoa. I kitea etehi ki Hiva engari karekau nga mea i kitea ki era atu o nga motu o 'Poronihia'
Tena pea ko nga motu tuatahi i nohoia e nga tupuna Maori ko Savaii (motu ki Hamoa) me nga motu e tata ana ki a ia tae atu ki Tonga, ki Fiji ara ko tenei te Hawaiki o nga tupuna.
Maui[edit | edit source]
Ko Maui tetehi o nga tino tupuna o ngai tatou nga uri o Hawaiki huri noa i te Moananui a Kiwa. He tupua, he atua ko wai ke te tangata kaore ano kia rangona tona ingoa. Ehara ia i te ariki, he potiki noa engari he tangata tino matatau, he angata tinihanga.
Maha atu nga korero mona engari ko te mea nui ko te korero mo te Ika a Maui me aua momo mahi huri noa. I mohio ke te korero nei ki nga moutere o Solomons tae noa atu ki Fakaofa, ki Efate, ki Fiji, ki Fotuna, ki Kiribati, ki Hawaii,ki Tuamotu, ki Huahine, ki Mangaia, ki Manihiki, ki Marquesas, ki Marshall, ki Nauru, ki New Hebrides, ki Aotearoa, ki Samoa, ki Niue, ki Tahiti, kiTauna,ki Tikopia, ki Tokelau, ki Tonga, ki Vanuatu, ki Yap.
Kaore e kore ko Maui tupua he tauira mo nga tangata hi ika i kitea tuatahi i nga whenua na reira te whakaaro ko te whenua he ika e kau ana ki runga.
Tawhaki[edit | edit source]
He uri ano a Tawhaki i a Maui na reira ko ia tetehi o nga tino tupuna o ngai tatou nga uri o Hawaiki o te Moananui a Kiwa.
He urukehu te tangata nei, he tangata purotu, he tangata tu marohirohi, he tangata tu rangatira, anana! ko Tawhaki Kirikura te tohu amokura, ko te puna ariki.
E ai ki nga korero no Tahitinui na Tafa'i i hanga tetehi waka hourua ko Anuanua (Aniwaniwa) te ingoa. Katahi ka anionio haere taua waka kia u te taketake o nga motu pamaomao. Mai i Tahiti ka rere ki runga ki Moorea, ki Eimeo me Tetiaroa. Ka tere atu ano ki Tuamotu, ki Mangareva atu ki Havai'i-'a me Maui ara ki te kahui pae kainga o Hawaii
Rata[edit | edit source]
He mokopuna ano a Rata i a Tawhaki, ara na Tawhaki ko Wahieroa, na Wahieroa ko Rata.
Ko te korero moana, he mea e pa ana ki te hanga mai o tetehi waka hourua kia whai i ona pakeke.
Hui-te-rangiora[edit | edit source]
Ko Hui-te-rangiora tetehi tupuna i mohiotia i nga tatai whakahekeheke o Tainui waka me era o nga tatai whakahekeheke i Rarotonga.
E ai ki te korero ko Huiterangiora tetehi tupuna ariki i Hawaiki-raro ara ki Savai'i me ona moutere. Nana i tarai i tetehi waka hanga houtia ara ko te 'Pahi' (ara he waka nunui i hangaia ki nga papa rakau, ehara ko te rakau tikohu noa iho).
Ko te ingoa o tona pahi ko Te Ivi-o-Atea he mea i hanga i te rakau i tapaina ko Te Tamoko-o-te-rangi, he rakau tapu no Taa-kura me Ari. Ka takariri te tokorua ra a ka whawhai raua i a Hui-te-rangiora, tokomaha ratou i tarakura penei ana.
I oti i a Hui-te-rangiora i tona waka pahi katahi ka puta ia ki waho ki te moana, ko te tangata nei me ona uri ara ko Makua-ki-te-rangi, Te Rangi, Ata-o-te-rangi, Tara-o-te-rangi, Te Paku-o-te-rangi, Te Uka-o-te-rangi, Uu, Ane, Taipu, Tuna-ariki.
Ko nga unga atu o tenei waka ki Hawaiki-runga (ara ko Raiatea, ko Tahiti Nui me era atu o nga moutere); ko Whiti-nui, Whiti-rangii, Whiti-anaunau, Whiti-takai-kere (ara nga moutere o Fiji, me te kahui o Lau); Ko Tonga-nui, Tonga-ake, Tonga-piritea, Tonga-manga, Tonga-rara, Tonga-anue (ara te Kahui motu o Tonga); Ko Hawaiki-raro, ko Kuporu (‘Upolu), ko Manuka (Manu‘a); ko Vavau ko Niuafou me Niu-taputapu.
E ai ki te korero kua kitea hoki a hui-te-rangiora i te Tiritiri-moana (Tasman Sea) me Hawaiki-tautau (ara nga moutere o Aoteroa me te Waipounamu) engari kihai tonu tona waka i u mai. Engari ia ka tae atu ia ki te Tai-rua-koko a kua kitea e ia nga pari matea me te tai-huka-a-pia. Kua kitea hoki i nga makaweroa o Hinemoana me tona kirehe kino e ruku wai ana. I whakaaro etehi ko Antartica tenei ara ko Hu-te-rangiora te tangata tuatahi kia kite i tenei pito o te Papatuanuku
Ara ko Hui-te-rangiora tetehi tupuna matua nana i herea mai ona uri i Hawaiki-raro (Savaii) tae atu ki Hawaiki-runga (Havaii ara ko Raiatea)
He kakano i Rangiatea


text:
Kaupapa | Vision
Mana, ko te waka whakarei o te iwi
Mana, ko te waka whakarei o te iwi, kua hangaia ake nei hei kōkiri i te pito mata e pūāwai ai ngā moemoea me ōna hiahia otirā o te hunga e pirangi ana ki tētahi huarahi rerekē e puta ai he ora mo te katoa, e ai ki tērā kōrero “He koi ngākau hotahota, kia mau ki te mau a Māui. ” I whakaritea ko Mana he īngoa i roto o ngā hui i whakahāerehia ki te taha o ngā tamatoa, me ngā tamawāhine, ngā koroua me ngā kuia ina rā e whakātu mai ana i te mana i roto o tēna o tēna o te tangata e ana whakamua ai tōna rohe. He kaupapa hoki tēnei e mārama kau ana te iwi o te Moana-nui-a-Kiwa. Ko te manakonui o tēnei rōpu a Mana he tuku mā te kawa me ōna tikanga i whakaritea e ia e whakamāmā te huarahi ana whakamua mo tātou i roto i o tātou roherohe e eke ai tātou ki ngā taumata tiketike e taupokihia ai te hoki whakamuri.
Ko Hone Pani Tamati Waka Nene Harawira te kaiwhakahāere i a Mana koia te mema mo Te Tai Tokerau ki roto o te Whare Miere. E kī ana a Hone Harawira he mea hanga tēnei rōpu e te iwi mo te iwi i roto o ngā āwangawanga o te iwi Māori e hāere pēhea kē ana a Aotearoa.
“Kei te kaha te mamae o te iwi Māori puta noa i te motu i te mea he nui rawa te utu o te pātaka kai, kua piki te nama o te hunga kore mahi, kāhore hoki i te tika ngā mahi a tēnei kāwanatanga. Kīhai te Kawanatanga i te aro ake ki te manāki i te hunga rawakore ēngari kei te huri rātou ki a rātou ano arā i te hunga whai rawa ki te tiaki ano i a rātou. Hei whakawhānui ake i runga o tēra, kua whakaparahakotia ngā tikanga a te iwi Māori ki tētahi raupatu nunui kua kaikanohitia ake e te marea ina rā kua whakaritea ngā whakatāunga o te pire hōu e pā ana ki te takutai moana.”
E toru ngā whāinga matua o te rōpu nei a Mana kua whakaritea arā; He Whakapūtanga o ngā rangatira o Niu Tīreni, ko te Tiriti o Waitangi me te noho pūmau ki ngā kawenga e toka ai ki tōna tuara tōtara. Ko te whakarite a Mana kia tau te mauri o ēnei kawenata tapu arā He Whakapūtanga me Te Tiriti e puta ai tōna māramatanga ki tēna ki tēna otirā ki te iwi whānui puta noa i te motu. Kua whakamanatia ngā kawenga e pūmau ai te hunga e hoe nei i te waka ki tōna tuara tōtara otirā kia kore ai rātou e wareware ki te iwi i whakatau nei i a rātou ki runga i taua waka ra no reira e manako kau ana rātou ki te kōkiri ki te whakarongo i ngā hiahia a te iwi e pā ana ki nga kaupapa katoa ahakoa he iti he uaua rānei. He rōpu a Mana e manakonui ana ki ngā hiahia a te iwi Māori otirā e huaki ana ōna tatau ki o tātou whanaunga o Te Moana-nui-a-kiwa me te hunga Pākeha e orite kau ana ōna hiahia me ōna whakāro ki o tātou.
Mana , te waka whakarei o te iwi, kei te kaha tōna piki ia rā ia rā, nau mai piki mai kake mai ina rā whakapiri mai ki te ao e tū roa ai tātou me a tātou whakatipuranga mauri tū, mauri tau, mauri ora ki a tātou katoa.
Mana, the Movement of the People
MANA, movement of the people, is Aotearoa’s newest political force, led by Hone Harawira, Independent MP for Tai Tokerau.
MANA emerged from hui all over the country and from a competition to find a name that best describes the personal authority that people have to make our society one we can all be proud of, and the commitment it takes to make that happen.
MANA is a concept that all New Zealanders are familiar with.
MANA is the principle of independence recognised in Te Whakaputanga o Te Rangatiratanga o Nui Tireni.
MANA embodies the principle of authority confirmed in Te Tiriti o Waitangi.
MANA includes the principle of autonomy that is the driver behind Mana Motuhake.
MANA comes from a deep and ongoing connection to the people of the Pacific.
MANA embraces the personal responsibility we all have to contribute to society.
MANA also speaks to the pride and dignity of workers who built this country into the special place that we all call home.
“MANA is born from a need/ or desire to be a truly independent Maori voice in parliament.”
“MANA is also seen as the natural home to a growing number of ordinary Kiwis cast adrift by this National government, and despairing of Labour’s inability to provide a viable alternative.”
“Government is giving tax breaks to the rich, bailing out failed finance companies, selling off our natural resources, turning prisons into private profit ventures, and spending $36 million on a yacht race on the other side of the world, while ordinary New Zealanders are starving, workers are being forced into slavery by the 90-day bill, and Maori rights are being drowned in the Raukumara Basin.
“In the land of milk and honey, those massive inequalities are unacceptable.
MANA will promote the principle that what is good for Maori is good for Aotearoa.
MANA will promote policies that allow all New Zealanders to lead a good life.
MANA will outline a budget to meet those expectations.
MANA will bring courage and honesty to political endeavour.
MANA will guarantee a measure of people power and accountability from its MPs, that has never been seen before in this country.
MANA is a principle we bring out of our history, to serve us in the present, and to provide us with the platform to transform this nation.