text:
Kan nunnak cio ah caan-tawi ca (short-term) le caan-sau ca (long-term) tinhmi ti in kan ngei cio hna. A biana ah, fimcawnnak pakhat khat kha caan zei maw zat ah lim ding in kan i tinh i kan cawnmi kha caan-tawi ca tinhmi siseh law, cu fimcawnnak degree cu kan nunnak caah zeitin dah kan hman lai tiah tinhnak kan ngeihmi kha caan-sau ca tinhmi kan ti hnga. Caan-tawi ca tinhmi pawl hi caan-sau ca tinhmi a tlin ter tu pawl a si ah khin nun hi sullam a ngei deuh hnga cu.
Kum 2017 aa thawk ka in ka thuak ah a um pengmi hi ka thesis a si. Ei zong ah thesis, khual tlawn zong ah thesis, thlacam zong ah thesis lawngte bak a si. A thesis hi ngan tuk ah ka chiah tikah ka nunnak caah mah thesis hi zeitin dah sullam a ngeih ti lei hi ka tuak kho tuk ti lo. Sianginn ka dih, summer job ka ttuan, mah dih in zeidah ka tuah lai ti in khua ka khang.
Ka nunnak kong keimah tuak in ka tuak tuk, control ngeih ka duh tuk tikah Pathian nih zei rian dah a ka pek ti tuak ka philh. Pathian hi a ka sertu a si caah ka caah a ttha bik a theitu, a bia ka ngeih dingmi a si tiah fiang tein ka lung a pem. Nain keimah cawl in ka cawl tuk i Pathian aw ngeih ka philh bantuk khi a si. Caan-tawi ca khua tamtuk ka khaang i caan-sau ca ka tinhmi he aa tlak le tlak lo khua ka khaan mi a tlawm ngai kan ti ko lai.
Pathian nih bia a ka ruah tthan hi kan hnu NCCYF civui ka kal ah a si. USA a ummi Pastor Za Thawng Cin an kan sawm piak i civui ah nikhat te an kan cawnpiak. Annih cu an kan chimh duhmi kha a tlawm te, a fiang tein an kan chimh. Ser kan si i vawlei ah chiah kan si mi rengreng hi Pathian sunparnak peknak ding caah a si timi a ka theihter tthan mi hrimhrim nih thluak le ka lung a van thianh ngai. The big picture a ka hmuh ter tthan ka ti ko lai. Mah i fian ah khin cun tlau caan zong ah i kuaih tthan (U-turn lak) a fawi ter deuh ngai. Pathian sunparnak pek nak ding caah thiamnak, fimnak, tthawnnak a phun phun cio in ser kan si i rian a phun phun pek cio kan si, timi hi a bikin an kan cawnpiakmi pakhat ah aa tel ve.
Nifatin kan tuahmi hi kan nunnak caah kan i tinhmi he aa tlak maw ti hi kan ruahtthan, kan zohtthan, kan remh tthan a herh lengmang mi a si. Tinhmi ngeih lawng hin cun a za hoi lo i kan i tinhmi hi a phumi, a hmanmi a si maw ti i fian a hau fawn. A hman, a phu tiah kan ruahmi cu i dan cio khawh a si. Kanmah caah a hman, a phumi a hngal biktu cu an kan sertu Pathian a si ko.
Nizan ah Mel Robbins nih a ttialmi 5 Second Rule timi cauk ka rel i atu i vaivuanh tiah ka auhmi procrastination kong hi chapter pakhat ah a chim. Vaivuanh ti tikah tuah ding um komi hrial i adang a nuam deuhmi tuah khi ka chim duhmi a si i adang lai holh ka hngalh rih lo mah hi ka hman bia a si. Minung umtu dan (human behaviours) lei a hlathlaimi nih vaivuanh kong ah an hmuhmi, ka cohlan ngai caah hika ah in share ka duh ve. Cun a cauk hi cawk phu tuk a si. Tukum chung atu tiang ka relmi ah ka uar bik.
Vaivuanh phun 2 a um; vaivuanh ttha (productive procrastination) le vaivuanh chia (destructive procrastination) ti in au ko hna u sih. Vaivuanh ttha hi cu cauk ttial, hla phuah, tbk. creative production caah hin a herh bakmi a si. Kan lungthin kha vaivuanhnak caan kan pek tikah kan tuahmi kan phuahmi caah thil ttha dang, hmuhnak dang, tampi a rak chuahpi. Cu bantuk rian pawl na tuah lio ah na lung a vaivuanh i rian na ttuan khawh lo tikah aipuan le mah le mah sual i phawt ding a si lo ti a si.
Vaivuanh chia tu cu tuah a hau komi tuah lo bak khi a si ko. Thawk khawh bak lo khi. Zeihmanh dawn tu ngai zong um lo, tuah a hau ti le hngalh ko, rian awt khawh bak lo khi mu. A cunglei kan chimmi hlathlaitu pawl nih vaivuanh hi thathut ruang ah a cangmi a si lo, an ti. Vaivuanh timi cu kan lungretheihnak, kan thluak retheihnak dam ter deuh nak caah kan pum nih a tuahmi a si tiah a ti. Stress coping mechanism tiah an auh. A tawinak in cun kan thathut ruang ah si lo in kan stress ruang ah kan vaivuanhmi a si a ti.
Khuasaknak, nuva/nungak tlangval kong, phaisa kong, rian kong, nunnak kong ah kan lungre a theih tikah kan hmai i a ummi rian kha tuah lo in kan hrial i chikhat te kan lungretheihnak a dam ter tu ding ah video zoh, thil cawk, tibantuk kan tuah. Rian kan hrial tikah rian aa pong chin, santlai lo thathu ah kan i ruat i kan lungretheihnak (stress level) a kai chin, kan vaivuan chin, kan vaivuan i rian aa pong chin…Ti khan aa mer i kan i taap.
Cu bantuk in i taap tikah chuah khawhnak lam a um ko a ti. Thil 3 tuah ding Mel Robbins nih a chimmi cu
1) Nangmah le nangmah i ngaithiam; a caan caan cun kanmah le kanmah kan i hrem tuk, tinhmi sang tuk kan i pek tik i kan tlinh lo tikah kanmah le kanmah cungah kan i zumhnak le kan i bochannak kan zor ter tawn. Mah caah cun i ngaithiam.
2) Tuhnu kum 10-20 i si na duhmi minung (the future you) dirhmun in khan atu na dirhmun hi zoh law atu i na stress mi hi a hme te an si ko lai. Mah hi keimah pumpak in ka zumh tukmi a si. Atu phaisa ka ngeih lo dan hoi hna hi tuhnu kum 3 ah ka tuak tthan tikah a ka ciah tuk te lai tiah ka ruah peng. Ka zumh taktak mi a si fawn.
3) Nike ti bang, Just do it! Tlawm te lawng na lim ding a si zong ah thawk phawt ko.
Kan thawk phawt khin rian kan lim mi lawng si loin kanmah le kanmah kan i bochannak le zumhnak (confidence) hrim a kai deuh tawn khi mu. Mah hnu khan cun rian aa lim thluahmah ko lai.
Rian caah time table kan i suai tikah vaivuanh caan le, vampang i suk caan le kan thluak le kan pum nih an kan block caan suai chih ti a um bal lo. Kan ton tikah kan lau, kan stress. A phung a si pah ko ti kan cohlan duh lo ahcun kanmah le kanmah kan i bochannak le kan i zumhnak a zor lai i mah cu a ho ca hmanh ah san a tlai lomi a si.
Kan hnu thla February ah kanu le kapa he Kawlram kan tlung. Thla khat deng hrawng kan um i a tam bik kan umnak hi Hakha ah a si. Kawlram ka um lio ah siseh, ka rak tlun hnu ah siseh bia an ka hal bikmi a leh kaa harh bikmi cu Hakha a tthangcho maw timi biahalnak a si.
Aa thlengmi a tampi. Nain tthancho a si maw si lo ti a chim awk ka thiam lo. Hakha ah a tthangmi ka si i a luan ciami kum 11 ah ramdang ah ka pem i mah hnu i a voi khat nak ka phanh tthan khi a si.
Rangoon-Hakha lam
Rangoon in Hakha direct bus in kan ra, suimilam 28 leng kan i cit. Hakha Maan timi kan i cit i Rangon khua chung le Hakha phanh lai ah hmanlung a hme deuhmi in an kan thlen nain a dang poah cu hmanlung a ngan pi in an kan phorh. Air-con a um, tthutnak a ngan pipi an si leng ah phone battery charge nak zong a um. New York le Baltimore kar kaa citmi bus nakin a ttha deuh. Norway i cit tawnmi bus he aa dannak cu bus cungah zumput a um rih lo. Mah te lawng cu a si ko.
Hakha phak lai tlang hrawng in Hakha van hmuh cu ka thin hi aa hlok. Nain vawlei khu a van chah thluahmah i ka lung a fim lo thluahmah. Hakah phanh lai ahcun thli a thiang lai tiah zeiruang dik ka ruah peng ka thei lo. Hakha kan um lio ah khual kan tlawn i kan kir tikah Hakha thli a thiang tiah ka ruahmi kha ka palh maw ti ka ruat tthan.
Khua Chung
Inn tampi a karh, mawttaw, saikel tampi a karh, vawlei khu a karh. Ka ngakchiat lio ah a ngan pipi in ka hmuhmi inn pawl pawng ah inn thar ngan deuh pipi aa sa cang. Ka hawi le he tution ttin pah ah kan i dawi tonnak inn karlak lam pawl an bi chinchin. Lamphawk ka kal tawnnak an phih cangmi ti bantuk pawl zong a um.
Ka hawi le an rak upa pah dih cang hna i a biapi mi rian pawl lawng te an ttuan cang hna. Taang 10 dihka ah kan i tthen mi hna a si i keimah pi lawng a tthang/upa lomi kaa lawh ter pah. Ka rak hmuh tawnmi mi tam deuh cu Hakha ah an um ti hna lo.
Khuachung cu electric mei a ttha tuk cang, ka um vialte chung ah nikhat te lawng bak mei a ra lo. Ka hmuh tawk ah, inn pawl ah hin thing le meihol hman a tlawm deuh tuk cang. Electric tisa sonak hman khawh a si mi ko khi kaa lunghmuih. Hakha kan um lio ahcun tisa te ruah ah thing lak, mei kau, mei alh ter vialte khi tuah a hau. Thilsuknak seh zong hman a si cang nain ka hmuhmi a tlawm ngai rih.
Wi-Fi a umnak a tlawm ngai rih (ka theih tawkah) nain mobile data in internet hman khawh a si. Siangngakchia ca le research a tuahmi ca ah a har mi belte cu cauk, e-book pawl download a har tuk, PC in rianttuan a har deuh. Facebook cu a vingh in aa ving ko. OK tuk.
Innchung ah zumput a chia mi an karh chin thluahmah i kaa nuam ngai, nain innleng ah choi a haumi a tampi rih. Zaanttim ti pawl ah herhhai a chuah ahcun a buai ngai.
Dum pawl le ngakchia pawl hmuh ah lung a nuam bik. Hakha ngakchia ka hmuhmi an i dawh hna ning hi, ka khuaruah a har. Ka hmanthlak a zohmi zong nih an ti dih. Dawh tak bak khi si. Dum i anhnah bak van ttawh i ttawl i ei bak cun kaa nuamh tuk nakah a lau in ka lau. Norway i anhnah kan ei mi hi Thailand in cahmi a si i a thar bik kan ti mi hmanh hi an ttawh, an pack hnu in lam ah zeimawzat a um cangmi an si. An man zong a fak, sa nakin an man a fak deuh. Hakha i ei mi anhnah cu si tel lo, organic lawng te a hei si chap i quality a um tuk cu mu. Avocado hoi hna i a kung cung a hmin mi, a thei tum pipi, a thawthaw bak an si.
Hakha le Globalization
Ka rak um lio ah Kawlram cu tawh hrenhmi a rak si. Vawlei ah pehtlaihnak a tlawm khawh chung in a tlawm. Atu ah cun Lei Um le Hakha kar kaa citmi bus cungah Jessie J hla an chuah. Ka research tuahmi hi nu le pa thleidannak/nu dirhmun cawisannak (gender issue/women empowerment) lei he aa pehtlaimi a si. Atu lio vawlei pumpi nih buai pi mi thil a si. Hakha i bia ka ruahmi hna tampi nih hi kong hi an i buai pi ve ti ka hmuh i ka khuaruah zong a har, a nuamh zong kaa nuam tuk. Ka um lio hrawng ah khan cun globalization hi a min kan theih men lawng a si. Atu ah cun vawlei ning in buaipi mi thil ttha lo dohnak ah kan i tel ve cang.
Hi kong research tuah ah kawlram ka thlun hlan ah hin cauk heh tiah kaa rel cia, kawlram nu pawl kong an tuahmi research (a tlawm ngai rih) a tthing he a thar deuh he, academic a si lem lo mi ca pawl tiang khi ka rel hna. Kawlram ka rak um lio i a ka ngeihmi kawlram kong theihhngalhnak (knowledge) le ka cauk relmi fonh in ka thluak chung ah ka research kong he pehtlai in ruah ciami te a um ziar. Ka hlathlaimi kong hi ka theih ngai ko cang tiah ka rak ruah pah deng i ka supervisor nu nih cauk rel chap ti hlah a ka ti beh. Kan theih cang tiah kan ruah tikah kan lungthin on (open-minded) a har deuh i hmuh lo in kal takmi a tam tuk.
Hakha phanh lai tlang cung i khua ka ruahmi le khua chung i mi he bia kaa ruah hnu le khuasakdan pawl ka hmuh hnu in khua ka ruahmi hi aa dang tuk lawmmam. Minung bia ka ruahmi tampi i biachimmi nih fim tam tuk a ka chimh. A mak mak tor bak ka hmuh hna. Chin Christian University ah feminst theology le human rights timi course hoi hna an chimh hna. Siangngakchia zong hi Laitlang hmun ka kip le kawlram lei tibantuk in an si hna. Paletwa, Matupi, Kanpelett, Shan ram ti ban tuk hoi hna an tam tuk i sianginn kai a nuam tuk phun a si ka ti.
Hakha a tthangcho kun maw?
Biahalnak tthing ah kir u sih law, a luan ciami kum 10 ah Hakha a tthangcho maw tthang cho lo, ti chim ding ah ka um zat a tawi ngai, ka hmuhmi zong a tlawm. Ka hmuh tawk in ka chim belte ahcun, minung lungput le khuaruahdan ah hin a tthangcho ka ti. Leng lei thilri lei (mei, lam, ti, mawttaw, saikel, nundan tbk.) pawl he pehtlai in cun a tthangcho nain a a tthancho mi hi a tlawm tuk ka ti. Nain nikum kum chin i kokel harnak kan ton hlan Hakha le atu Hakha zei tluk aa dan ti tu cu ka hngal bak ve lo. A zei si zong ah phaisa le institution a ttha mi te a um ah cun fawi ngai i aa remh khomi a tam ngai ko. Cozah institution nih a ti khawh lo hmanh ah kanmah miphun (ramchung/ramleng) nih kan tuah khawhmi a tam tuk, kan tuah ciami zong a tam tuk. Tam deuh in a dang post ah ka rak ttial te lai.
Miphun pawl thawhkehnak tuanbia pawl zoh tikah hin a tampi cu khoika in lei in a rak ra mi, a rak pemmi an si, ti hi a tam ngai. Laimi zong nih cu bantuk tuanbia cu kan ngei. A tawinak in chimah cun mipem lawngte kan si ko hna. Amah duh tein a pemmi he duh lo buin pem a hauh ruangah a pemmi he kan si hna.
Aa tthekmi mipem (Diaspora) ah hin a min a thang bikmi le a tu tiang ceih bikmi hi Bible ca chan i Jew mipem pawl an si lai dah. Cu Jew diaspora kong hlathlainak saupi a tuahmi unau hna, Jonathan Boyarin (anthropoligist) le Daniel Boyarin (historian), nih 1993 i an chuahmi mipem kong cauk ah an ttialmi pakhat khua a ka ruah ter ngaimi, ka lung a tling ngaimi pakhat a um.
“Diasporic cultural identity teaches us that cultures are not preserved by being protected from `mixing´ but probably can only continue to exist as a product of such mixing´´
A sullam cu mi he kan i cawh lo thawng in kan nunphung kan kilveng kho deuh lem lo, miphun dang he kan i cawh tik tu ah hin kanmah sining le nunphung hi a lang deuh, a tawinak in cun, kan kilven khawh deuh, ti khi a si ko. Midang kong kan cawng deuhdeuh kanmah kong kan thei deuhdeuh, kan ti lai cu.
A lung a tling lomi zong tampi um khawh a si nain, keimah pumpak in cun a hman tuk tiah ka ruah. Khua dangdang ram dangdang ah ka va um hnu, miphun kip he kaa cawh hnu ah hin ka Laimi sinak ah a fek deuh in kaa thei. Laimi sinak zong hi ka uar deuh i a sunhlawih zia ka thiam deuh. Norway kan pem ka, nu le pa inn ah um i Laimi bu sinah kaa teltum tuk lio ah hin Laimi si hi a har tuk in ka thei. A ka simh tuk. Pem ka cio si tikah kan lung a buai cio dih i kan i theithiam hna lo, bia zong a tam, i sik zong a tam. Norway sinah chuah deuh ahcun “ a tlau lai, zoh te uh´´ ti phun hna a si.
Norway ah mipem si a rak harnak cu khua kip ah an kan tthek dih, holh thiam hna seh, anmah mi he i kom hna seh ti mi (integration policy) ruang ah si dawh si. Kan umnak khua cio ah Laimi tthi khat um cu thluachuah nganpi a si. Mah caah cun kan hawikom ah, kan kainak sianginn cio ah miphun khat i hmuh hi a um tuk lo. Mah tik ah Norway nunphung i hrawm a fawi deuh ngai. Kan hawi le zong hi miphun dang an tam caah, a tlawm bik nunphung pahnih karlak ah kan i tanh colh. Mino caah a har khun i upa caah a fawi deuh hlei bak ve lo.
Miphun dang, nunphung dang tampi kan hmuhton thluahmah tikah kanmah nunphung le kan miphun tthatnak a cuang chin lengmang. Nu le pa inn ah um nih simh tuk i inndang chuah hnu, nu le pa nih an kan tuahpiakmi vialte kanmah tein tuah a hauh dih hnu i lung fian bantuk khi a si ko. Bible chung i fapa tlau pa hmuhtonmi bantuk a si ko rua hih, nain a tlaumi hi thil chia ah ka hmu lem lo, a biapi tukmi thil a va cawn caah mu.
Fa le nau le nih khuadang ah sianginn kai an duh tikah siseh, miphun dang tonnak ah an kal tawn tikah siseh thinphan ding le thlolh ding a si lem lo. Khuadang, miphun dang sin an um tik ah, anmah sining an thlau lo nak hnga ruahnak pek tu hi a biapi. Thlacampiak a biapi chinchin. A biana ah zu din na duh lo buin na hawi le nih an in hnek ruang ah din a hau tiah na ruah ahcun nangmah le nangmah naa upat lo bia a si, ti bantuk in biaruah khawh an si ko. Zu teh an duh rengreng ahcun tholh loin zu nih thluak le taksa zeitin a hrawh khawh zia ti bantuk hna chimh hi, tep bak hlah, ti nak in hma a kal deuh hnga.
Innchungkhar lawng ah si loin mipem khrihfa bu pawl nih miphun dang khrihfa bu pawl he pehtlaihnak hna an ngeih tikah fa le nau le caah a ttha tuk. Midang he kan i tthen peng ahcun kanmah le kanmah i thlau viar zong kan fawi te. A biapi tuk rihmi cu kan nunphung kan kilven kan ti tikah kanmah Laitlang kan rak um lio kan rak hngalhmi nunphung le dan rumro kan kilven i thilsining aa thlengmi kan tuak lo ahcun pingpalo kilven zong a fawi.
Norway mi he meeting kan tuah tikah meeting kha suimilam 4 rau ding in an suai ahcun suimilam 4 bak ah kan dih. London ummi Britian-Burma society i general meeting ah ka kal ve i minute 17 bak an rau. Kum khat voi khat an tuah mi a si ve ko, thimnak an tuah chap. Upa lawngte, professor le taanzung embassador le cattial (author), lawyer le thiamsang lawngte an si. Holh zong a huam bak i an chim duhmi zong ttha tein a chim khomi an si. Nain an duhnak an langhter tikah kutthlir hi an hman bik.
Laimi bupi meeting tuah tuanbia ah meeting record ahcun lunglawm tein kan dih ti ttial a si tawn nain a taktak ah, tukum kan meeting cu kaa lung si bak, ti hi a um tuk lo. Ka thei bal lo. Biakhiahnak cungah lungsi lo nakin kan meeting tuah dan le meeting i a herh lomi biapehpar kan chim sualmi nih simh dih lak in an kan tuah tawnmi nih bupi meeting paoh an kan ngeihlah ter viar.
General meeting cu mipi duhnak kawl a si caah pumpak duhnak langhter zong hi a biapi hrimhrim, a herh fawn. Atu lio kan miphun sining zoh in bupi meeting caah a ttha lai ti ka ruahmi pa hnih te ka chim ta lai.
Rian ttuantu nih meeting ceih ding hi a tlai bik zarh 2 aa duh ah mipi sinah thlah siseh (atu cu an tuah pah dih cang ko). Ceih ding pakhat cio kha hrilhfiahnak tawi te he thlah dih siseh law i meeting ah hrilhfiahnak le pialnak kong ah caan kan hmang ti hnga lo.
Online forum hi kan hmang thiam dih ko i bupi meeting ca ko ah hin kan hman ding a si. Meeting zarh 2 hlan ah online ceihhmainak ong hna usih law mipi nih an duhnak langhternak hmuhma kan ngei hna hnga. Mah tikah rianttuanbu nih chuahpi mi he aa lo lo mi ruahnak mipi nih kan ngeih tikah kan duhnak kong ca in kan langhter cang caah meeting ni ah hrilhfiah a hau chap ti hnga lo.
Online in i ceih ta tikah a man zong a dih lo i caan zong hi a flexible deuh. Ca kan ttial hlan ah khua ruahnak caan kan ngeih tikah i tinh lo buin mi lung fah ter sual a um ti lo. Kan duhnak an kan hngalh piak ko cang i kan duhning in bia khiah a si lo tik zongah kan i lungsi cio hnga. A ruang cu mipi duhnak kawl caan a si. Online ceihhmainak ah meeting a hruaitu nih ttha tein kan zulhdawi (moderate) cu a hauh ve bantuk i meeting ni taktak ah mipi nih meeting hruaitu hruaining tein kan um ve a hau.
Tthatnak a duhmi, kan bu cio a dawmi lawngte kan si. Meeting tawi zong a duhmi lawngte kan si. Kan meeting tuah tawn dan zoh tikah aa dawmi zong i sik kan fawi ngai te. A si ding a si lo. Man pek hau lo in kan ngeih cio dihmi online forum hi kan hman deuh hna ahcun meeting ah bia ngaih nakin kutthlir a tam deuh lai i hma kan kal ngai lai tiah ka ruah ko.
Laimi cu kan zapi ngawt in a tlawm bik holh phun 2 a hmangmi lawngte kan si: Laitlang kan um lio tein Lai holh le Kawl holh kan hmang, ramdang kan pem in holh 3nak kan cawng. Cun ramdang sianginn ah cawn lo a ngah lomi second language (kanmah caah cun 4nak siloah 5nak) kan cawng. Holh phun tam deuh thiam poahpoah cu a ttha ko i CV zong aa dawh tuk. Nain a harnak tampi a um ka ti.
Voi khat cu dawr ah hawi le tampi he rawl kan ei tti. Norway pa ka hawi pa kha Chinese (Mandarin) major a si i a thiam ngai cangmi khi a si. Cinhnak ah ti in khan ka pawng i a tthumi tuluk pa he khan tuluk holh in an i chawn. Keimah he kan i chawnh tikah Norway holh kan hmang tawn i midang an i tel paoh ah English kan hmang. Minute tlawmpal bia kan i ruah hna ah a thluak a buai tuk tuk i ar ko in sau nawnpi a um. Ka ni len nain a si dan khi ka lung a fiang tuk.
Ka mirang holh a dih caan a um, Norway holh le kawl holh khi mitchinh buin kawl chih ka herh caan zong a tlawm ti lo. Ka nuhrin holh a simi, kaa ziak bikmi Lai holh hman hmanh ah keimah le keimah kaa zumh lo caan a chuah a tam tuk. A ruang cu holh tam deuh hman peng tikah Laiholh hi felfai lo ngaiin, cawh hrut in, holh ka hman tuk caah a si.
A hlan ahcun ka khuaruahnak holh in Lai holh bak a si. Nain a rau deuhdeuh i ka khuaruahnak holh zong hi aa cawh thluahmah. Kawl holh ka holh hna ah khin ka thluak in mirang holh in ka tuak hmasa i ka leh chommi khi a si. Aa tuaitam dih. Mah i khua ka tuak ngaimi cu ramdang chuak Lai fa le pawl an si. Laiholh in holh aa thawkmi an um bantuk in kan umnak ram holh in holh thiam aa thawkmi zong an um. An mawh lo nak cu an i hngilh lo caan tam deuh cu ngakchia zohkhenhnak ah chiah an si.
Kan bu ngakchia ka zoh hna nak in ka lung a fianmi cu a ngakchiat lio ah Norway holh lawng bak aa ziakmi zong hi tlawmpal an upat deuh cun ahodah Lai holh in ka chawnh lai ti an hngalh. Lai holh zeitik an thiam ti awk khin an um. A cheu cu inn ah Vuangtu holh a hmang i Biakinn an phanh ah Hakha holh a thleng kho colhmi an um. An ngakchiat deuh lio holh phun khat (Norway) holh lawng an hman lio ah hin khual kan ngeih tikah an soi ngai hna cuh, nu le pa an mawh chiat hna. Upa cheukhat hi an sual ngai cuh, holh thar cawn anmah nih an i fawih lo ngai nain kum 5 ngakchia nih Norway holh lawng a thiam rih ahcun an lung a rawk tuk. A cheu kan mileng pawl cu ngakchia pawl kha Hakha holh in an chawnh i an theih lo tikah “Nan fa Laiholh nan thiam ter lo, nan tlau lai,´´ tiah an ti colh hna, ngakchia nih Buanlung holh silo ah Surkhua holh a thiammi an tuak lo.
Chim ka duhmi cu holh tampi hman hi holh pakhat te kha thiam lak, nal lak in thiam a har ter pinah kanmah nuhrin holh kan thiam ciami zong a quality a zor ter. Mah cu nifatin cawn bu, hman cuahmah bu zongin a cang khomi a si, keimah tal in mi tampi caah a fawi lo. A lung a fim ngai cangmi upa ca hmanh ah a har ahcun ngakchia caah a fawi lai tiah tuak awk a si hrim lo. Hnuhmai tuak lo in soi hi ttih a rak nung tuk e tiah.
Nikum kum chin hrawng ah vawlei pumpi ca I ttih a nung bik (global threats) pawl hi mirum sifak i dannak (inequality), kokek harnak (natual disasters) le ralthawh (terrorism) an si tiah ceih bik an si tiah tampi nih hna tlakmi a si (Laiholh in ka lehmi biafang pawl hi kaa lungsi bak ve lo, sorry). ISIS pawl cawlcanghnak nih an kan tthihphieh dan, tukum EU in Britain an chuah (Brexit) le Donald Trump nih election a tei hnu pawl hin khua ka ruah ngaimi cu vawlei cung hi ttihnak nganpi nih an kan zelh timi a si. Minung tampi nih biakhiahnak kan tuah mi hi mah ttihnak in a chuakmi a si tiah a ka zumhter ngai.
A poinak cu mah ttihnak hi huatnak he aa cawh i ramdangmi/mihring ttihnak (Xenophobia), Islam/Muslim huatnak le ttihnak (Islamophobia) pawl a bikin an si. Cun ramkhel kong (Politics) ah keh le orh (left-wing le right-wing) pawl hi a hlannak in aa do khunmi le aa hua khun mi an lo, Pastor pa pakhat bia cun minung vialte hi a ho sin dah na ttan lai ti phunphai mi khi kan lo. Thil sining le ttihnak nih an kan cheuhmal dih ko.
Cu ttihnak cu ttih phu te a simi a si, a sullam lo in a chuakmi ttihnak a si hrim lo. Mawh lo a si ko. Kanmah miphun mipem chung zongah ramdangmi/mihring ttihnak a um cang. Kawl ralkap sinin a zaam mi tampi hmanh nih ramdang ralzaammi cungah zawnruahnak langhter kho lo tiangin ttihnak nih an kan kham.
Kan sianginn hi miphun tam taktak kan I cawhnak a si. Sianginn hme te a si i hawikom ngeih a fawi tuk pinah, ton ciami i ton tthan lengmang a si hawi thar tampi kaa chap. Ram tampi in Islam/Muslim he, biaknak a ngei lomi he, Buddhist he Khrihfa he gay le lesbian he kaa kom I an lungthin a va tthat ning hna le an felfai hna ning, dawtnak an ngeih ning ka hmuh tik ah anmah hlei in ka va tthat hlei lo ning khi kaa fiang chin lengmang. Mah hi ka hawi le an si i zeihmanh ttih an nun deuhnak le fih an nun deuh hlei nak an um ttung lo ka ti. Mi zong an soi lo, nek zong an hmang lo. Biakinn pulpit cung in mi a soi mi tu khi ka sia an rem deuh lo.
Muslim vialte an ttha dih lo, gay/lesbian vialte an ttha dih lo, Khrihfa vialte kan ttha dih lo. Mi cheukhat tuahmi thil ttha lo ruangah aa saing lomi vialte kan I huat viar ahcun mah cu ngeihchia tuk a si ka ti. Mah hnu bak in hin dawtnak nih ttihnak a tei (1John 4:18) timi Bible ah a ummi le Aung San Suu Kyi zong nih a chim lengmang mi hi lungfian kaa thawk.
Pakhat le pakhat I zumh lo, I ttih, I ngaihlah nak bu ah um cu a nuam lo tuk. Khua a sik, ning a tti, tuk a sum. Vawlei cu a rawk cangmi a si caah a phung a si ko. Kanmah pumpak tu huatnak le ttihnak a karh ter tu si lo in dawtnak le lumnak a chap tu si kan I zuam ahcun a nuam deuh ving lai tiah.
Ca hman tein ttial hi fimcawnnak ah bawmtu ttha tuk a si zia hi ca ttial ka fel lo hnu lawng in ka lung piang. Blog ka tuahka kum 1 hrawng hi ca ttial ka fel tuk. Zarh khat ah post 1 tal cu ka ttial. Thla 3 hrawng ka ttial in ka nundan ah zeidah aa dang ti ahcun thil pakhat khat ka thluak le ka lung ah a luh tikah khua tam deuh ka ruat, thuk deuh vak in ka kherhhlai (analyse), ka reflect ka ti lai cu.
A biana ah kawl movie pakhat ka zoh tikah a hlan bantuk in nihsawh le soi sawh lengin khua a ka ruah ter. Kawl movie cheukhat (a tam deuh) cu a sullam a um bak lo khi mu, nain mah movie pawl a sertu le minta le mintami pawl hi misawhsawh an si lo, talent an ngei mi lawngte an si, zei ruangah dah movie a chia pipi a chuah ti tikah rianttuan tti thiam lo, market sining, tinhmi parihtat (audience) ho te dah an si, timi pawl tiang khi tuak ka a ka hman ter. A tthatnak cu mi soi ka ngamh ti lo.
Blog ka ttial tlawmpal ah master ka thawk i keimah caah cun master le bachelor hi aa dang tuk. Bachelor ka kai lio ah ca kaa zuam lo tuk caah a si ko rua khah. Sianginn nih ca rel le rel lo kong ah control a tlawm tuk tikah pumpak in sikaan a ngei lomi caah cun bachelor cu holiday khi a si ko. Master ah cun, an zei dik a ti, zarh fatin an kan control, discussion ah kan chimmi zong a hrihhram a um lo ahcun an kan chalh (chalh hei ti ko u sih). Zarhfatin ttial ding a tlawmbik 3 a um pinah, pumpak essay le group essay pawl a um peng. Mah lak i blog va tuah khi hruh hoi hna a lo. Nain khuaruah har a si, blog hi zarh thawk ka ah ka ttial tawn i ninga ni ca ap ding ka ttial tikah ka thluak rian a ttuan dan a rang tuk. Hmanmi holh hmanh aa lo lo nain mu.
Ca ka rel zong ah, mi biachim ka ngeih tik zong ah, an chim duhmi a muru khi fawi deuh in ka dawi khawh, cun keimah nih ka hmuh dan ti bantuk he rem tein ka thluak nih a chiah (organize) colh hna. Ca ka ttial tik zongah zeitin dah ka ttial duhmi ka hram ka domhh lai i ka duhmi ka langhter tikah zei tindah cohlan tlak dingin ka chim ali ti bantuk khi rang deuh in ka ruat kho. Ka ca ttial zong a rang an i pehtlaihdan zong aa rem deuh thluahmah. Sianginn kai le ca zoh a zaang deuh ngai.
Kan hnu tthal rian ka ttuan, a dihin London ah kaa tthial i, Norway sianginn he London sianginn he ka kemh i cattial ka daithlang thluahmah. Sianginn ca cu ka ttial peng ko nain blog hman tein ka ttial tawn lio bantuk in ca ka ttial tikah kaa nuam tuk ti lo. Ka khuaruah dan zong a nuar thluahmah. Sianginn ca ttial khi cawnnak, practice nak ah si lo in, thil rit bantuk ah ka ruah. Mah bak ahcun kaa fiang.
Minung cu thil kan cawn dan aa lo cio lo, keimah kaa ziakmi hi ahopoah nih an i ziak lai ka ti bak lo. Nain test ding ah cun a tlakmi a si. Siangngakchia ca hrim ah cun san a tlai lai ti ka ruahnak cu kan duh zong duh lo zong ah ca ttial kan herh peng ko caah a leng ca ttial lengmang hi caan thlau men sawhsawh cu a si hrim lai lo. Blog tuah hi a tthat chinnak cu mi zapi hmuh ding in tarmi a si caah ralrin deuh a si. Nain perfect tuk i zuam le mi nih an duh lai maw duh lai lo ti i buaipi tuk ahcun bawmtu a si lo pinah hna a hnok lai tiah ka ruah.
Vawlei cung i a rum bik minung 85 nih an ngeihmi phaisa khi vawlei cung sifak bik 3.5 billion nih an ngeihmi he aa zat tiah Oxfam nih hlathlainak an tuahmi in an chuahpi, i the guardian tadinca nih 2014 lio ahkhan a rak ttial, a tang ah ka rak link lai. Vawlei cung hi a rummi an rum tuk i a sifak mi an sifak tuk, i caan a rau deuh deuh mah cu itluk deuh lei panh lo in a rummi an rum deuhdeuh i a sifak mi an sifak deuhdeuh ti hi zumh pah dih cio a si.
Rum le sifah tahnak cu tampi a um, phaisa tampi ngeih hi rum a si lem lo ti cu kan hna a tla dih ko lai, nain phaisa pia khat hmanh ngeih lo cu sifah a si ko. Minung nunnak caah a herh bakmi thil (basic needs) pawl caah a hlan Lung chan bantuk in kawlhawl hi a har ngai cang caah mu. World Bank nih, a tawinak in, a sifak tiah khiahmi cu nikhat ah 1.90 US dollars le a cung hman awk a ngei lomi an si i 2012 ah khan cu tluk in a sifak rihmi hi vawlei cung milu ah 12.7% an tang rih a ti (World Bank, 2016). 1981 ah khan 44% bak sifak an rak um caah sifaknak cu kan tei khawh ngai ko ti awk a si.
Atu lio te ah hin mirum maw na si, mi sifak?
Na lu cungah inncungcih a um ahcun, ihnak hmun na ngeih ahucn, thil hruk ding na ngeih ahcun, na fridge (yekhetettta) ah eidin a um ahcun vawlei cung milu 75% nakin na rum deuh; bank ah phaisa chiahmi na ngeih ahcun, na phaisa bawm ah phaisa a um ahcun, phaisa sawp na ngeih ahcun vawlei cung a rum bik 8% ah naa tel; al a thawhnak hmunhma ah na um bal lo ahcun, hrem na ton bal lo ahcun, mangttam na ton bal lo ahcun, vawlei cung miinung 500 million nakin na van a ttha (thluachuah a ngan) deuh; hi ca hi rel na thiam ahcun vawlei cung ah carel a thiam lomi minung billion 3 nakin na thluachuah a ngan deuh. Mah ca hi facebook, instagram ti phun ah nan hmuh bal cio ko lai. A source taktak hi ka hngal bak lo i cu zat kha zat an timi hi a hman taktak maw ti ka hngal lo nain a hman mi he aa naih hrim lai tiah ka zumh.
Laimi hi, hei ti phun in biachim ka uar lo tuk nain, ka hmuhmi minung pawl ah amah le amah thlak a hmang bikmi ahhin Laimi kan i tel. Kannih santlai lo hoi hna cu e, ti phunphai chim hrim khi toidornun cawn ah a ruatmi kan tam. Kan inn chiahru te, Pathian nih mawttaw chiahru te an kan pekmi, ti phun khi inn thar luh thlacamnak ti phun ah theih pah lengmang a si. Biachim lai zongah, keicu biachim ka thiam lo, tiah thawk phunphai khi a tam.
Kan i tthinh pah caan a si cang lo maw tiah?
Pathian nih thluachuah tampi an kan pek hna. Kan phut ruang ah a si lo tuk zia kan i fiang pah dih ko i hi thluachuah pawl hi kan hmurka hrim in a man kan tthumh ding a si hrim lo. Sining leng in thangtthat le fak kan ton tik i kan sia a rem lo ahcun kan hmur kan cip ding a si ko, a man tthumh len a hau bak lo. Pathian nih nan hmurka in a chuakmi bia theitlai nan ei lai (Phungtlukbia 18:20) an kan ti caah thiam lo, ngeih lo, santlaih lo lei cu chim lo bak a miak ko hih. Thluachuak bia lawng te, a tthami lawngte chim ding kan si, a theitlai ei ding cu a miak tuk cu mu. Thil a chia lei lawngte in a ruatmi sin um cu thazaang a zuk dih i a nuam bak lo.
A donghnak ah chim ka duhmi cu, kan rum tuk hna, thluachuah kan hmu tuk. Rum chin, thluachuah hmuh chin, dam chin kan duh ahcun kan hmurka hrim in bia ttha kan chim a herh. Bia lawng cun a si kho lo ti cu a fiang tukmi a si, nain kan i thawknak a tthat nak ah biattha cu kan chim ding a si. Cu kan thluachuah vialte cu kanmah ca lawng te ah kan hman cun vawlei cung nun hi um a har ngai lai caah a chanbaumi kan hrawmh ve hrimhrim hna a hau. Pathian zong nih an kan fial, tampi pekmi cu tampi hal tthan a si ve lai; tam deuh pek a simi cu tam deuh hal tthan a si ve ko lai (Luka 12:48), a ti. Kan thluachuah hmuhmi pawl hi pamh ding ah an pam tuk. Rawl tampi chuan i hleih ter i thlet viar, angki hruk theng lo ding tampi cawk, ti pawl hi, thil dang tampi lakah, i tthinh hrim a hau. Student budget in saupi um cu lung fimnak a si :D!
Hakha Chin Super ah taang 10 kan kai lio ah darkhing tum poah ah cazoh thawk a hauhmi khi aa rak fahsak tukmi ka hawi pa pakhat a um i, Hmung Kual Mang ma, Sang Chep ma, Cung Za Thawng ma a si ka thei ti lo. Nifatin darkhing/caan nih an kan ukmi khi a rak uar lo ci tuk a rak si ko khah.
Caan upat cu tthanchonak a si ti cu al awk a ttha lo, nain pumpak nunnak ah nifatin bak in caan i uk ter hi mi zapi caah tthanchonak a si lai ti ka ruat bak lo. Mi cheukhat caah cun a si ko lai.
A thlarau a free (free-spirit) tukmi phun khi ka si. Ttemttawn, sikaan a ciat tuk phunphai a chei lo pawl khi. A chiatnak lei in chim ahcun control thiam lo ahcun camipuai sungh, rawh le vaivuanh a fawi tak phun pawl khi mu. Ralkap tla ning law an training le zeidang pawl a har ruang ah si lo in an zulhphung/sikaan a flexible lo tuk ruang i simhak in khin zawt dawh ka si. Aa lo pengmi thil, aa lo pengmi caan ah ni fatin tuah peng khi vawlei cungah ka ttih bik pawl a si.
Kha bantuk minung pawl kha tthanchonak ah tiin suimilam 10:30 bak ahcun ca na rel liomi zeitluk na lung a luh zongah na ngol hrim lai; suimilam 12:30 tiang lawng na hawi le biaruah caan na ngeih caah caan a dih ahcun zeitluk nan biaruah a thawt zong ah na ngol hrim lai; ti phun in caan nih uk ter cu a si kho hrim lo. Nun sullam zong a tlawm ter tuk ka ti, kan hawi le zong nih an kan huat viar lai ding khi a si.
A caan caan i ruah lo piin thil tuah (spontaneity) cu a nuam tuk, abiana ah zaan suimilam 3 ah timh cia lo piin tlang kai ti bantuk pawl khi ka hawi le he tuah zong ka tuah bal i mah bantuk pawl khi fim ka duhmi memory pawl an si. Ka tar tikah, kan no lio ahcun… ti chim te ding ah kaa chiah :D.
Thil a ra ning paoh in zohchom in tuah ding a si ko na ti duhnak maw tiah hal a si ahcun a si bak lo. Sikaan le uar lo, caan i ukter zong duh lo, hawi le le chungkhar, khrihfabu zong caan pek duh, i mah pumpak zong tthancho duh fawn ttung ahcun caan hman thiam nakin mah le mah i hman thiam hi san a tlai deuh ka ti.
Zeidah aa dang ti ah cun: caan hman thiam cu tuchun suimilam 12 ah mah cu ka tuah lai i zaanlei 4 ah mah cu ka tuah lai i minute 20 bak ca ka rel lai ti khi a si. Mah le mah i hman thiam ti cu suimilam mah cu zat ah mah cu ka tuah lai ti nak in, ni khat chung ah, asiloah zarhkhat chung ah lim ka duhmi rian kha ka ttial hna hnga i a ni le a caan khiah lem lo in mah ziak caan ah tuah thluahmah khi a si. A flexible deuh i san zong a tlai (effective) deuh lai ka ti. A biana ah ninga ni ah ka hawi le he caan ka hmanmi a tam deuh i ka ca tuah ding ka dih lo ahcun zarhte ni i dinh kaa timhmi ah dinh loin ka tuah ko hnga. Nain zarh cu liam ter lo bak a hau ve hnga, cu lo ahcun mah le mah i bochannak le i zumhnak a zor hnga cu mu.
Mah le mah i hmanthiam nak ding ahcun mah le mah i hngalh a hau ngai. Zeidah ka nunnak ah u-sa pek ka duhmi an si ti fiang tein i hngalh a hauh pinah zeitik caan ah zei ka tuah ah dah ka lung a luh i kaa ziak ti zong hngalh a hau. Ka caah a ttha lo, kaa tinhmi he aa tlak lo ti hngalhmi thil pawl al khawh (No, Nei, Nej) ti khawh zong a hau. Mah le mah i upat zong a hau. Caan, phaisa, zulhphung/sikaan hi upat hna ding, a kan bawm tu ah hman hna ning a si nain i uk ter hna bak lo ding a si tiah ka ruah ko. Mah le mah i hman thiam kha mah nih caan uk tiah ka ti mi cu a si i nan i ruah lo ning a si cun sorry :).