text:
1. CATLUAN TLING THU (SENTENCE)
Sullam famkim nei ih hmun khawm ih nganmi qongfang pawl cu Catluan Tling
ti a si.
qqn : Na ruangrai a qha.
Nitin zung ka kai.
Lian Lian cu Laimi a si.
Catluan tling phun (6) a um. Cu bang pawl cu:-
1.1 Thubur catluan tling (Assertive sentence)
1.2 Dilnak catluan tling (Imperative sentence)
1.3 Thusuhnak catluan tling (Interogative sentence)
1.4Duhsaknak catluan tling (Optative sentence)
1.5Dinhmun relnak catluan tling (Conditional sentence)
1.6 Thinqhawngtu catluan tling (Exclamatory sentence)
1.1 Thubur Catluan Tling
Thuburmi thu pakhat a el asilole a pompimi catluan cu Thubur Catluan Tling ti
a si. Thubur catluan tling ahhin thu nemhngehnak catluan tling (affirmative sentence)
le thu elnak catluan tling (negative sentence) ti in phun (2) a um.
tqn : Falam cu Laitlang khawpi pakhat a si.
Leivak ramsa pawl cu an zam thei lo.
1.2 Dilnak Catluan Tling
Thupek lole ngennak ih hmanmi catluan cu Dilnak Catluan Tling ti a si.
tqn : Feh aw. Hinah um hlah.
Ding hlah. To aw.
Zangfahte’n i bawm aw.
1.3 Thusuhnak Catluan Tling
Thusuhnak ih hmanmi catluan cu Thusuhnak Catluan Tling ti a si. Thusuhnak
Catluan Tling ahhin a qha lam thusuhnak (positive çuestion) le a sia lam thusuhnak
(negative çuestion) ti in phun (2) a um.
tqn : Ram Lian hi miqha a si maw?
Ram Lian hi miqhalo a si pei maw?
2
1.4 Duhsaknak Catluan Tling
Thlaza camsaknak le duhsaknak langternak ih hmanmi catluan cu Duhsaknak
Catluan Tling ti a si.
tqn : Pathian in lo hlawhtlingter hram seh!
Na nunkhua sau hram seh!
Hminsin : Duhsaknak catluan tling cemnetnak ah (!) hman qheu ding a si.
1.5 Dinhmun Relnak Catluan Tling
Dinhmun umdan ding relcianak catluan cu Dinhmun Relnak Catluan Tling ti a
si.
tqn : Ca na zuam lo le casuhnak ah na sung ding.
Mi rethei na bawm le Pathian in a lo thlawsuah ding.
1.6 Thinqhawngtu Catluan Tling
Mangbangnak lole tuarnat tuk (strong feeling) ruangih rinlopi-ih kan ausuahmi
catluan cu Thinqhawngtu Catluan Tling ti a si.
tqn : Aih! Ka lo ti pang.
Hi pangpar cu a va mawi e!
Ala! Na va duh sawn ve.
****************************
2. TIKCU QHENDAN
2.1 TUAHREL (Verb)
Lai Tuahrel hmandan cu a olte. Mirang Tuahrel (Verb) vekih tam(plural) le mal
(singular)hmuhsaktu ti a um lo.
Qhimnak ah:
(a) feh (v)
1. Ka feh.(pakhat)
Kan feh. (pakhat hnakih tam)
2. A feh. (pakhat)
An feh. (pakhat hnakih tam)
3. Na feh. (pakhat)
Nan feh. (pakhat hnakih tam)
3
(b) si (verb be)
1. Keimah ka si. (pakhat)
Kanmah kan si. (pakhat hnakih tam)
2. A si. (pakhat)
An si. (pakhat hnakih tam)
3. Na si. (pakhat)
Nan si. (pakhat hnakih tam)
2.2 TIK LE TUAHREL (Verb Tenses)
1. Tu Tik (Present Tense)
Tu ah ka feh.
2. Luancia Tik (Past Tense)
Mani sun ah ka feh.
3. Hmailam Tik (Future Tense)
Thaisun ah ka feh ding.
Hmailam tuahrel dung ah ‘ding’ bet.
Ti qheh zo tuahrel (Perfect Tense)
Tu Tik Luancia Tik Hmailam tik
1. Ka tuah qheh zo. Ka rak tuah qheh zo. Ka rak tuah qheh zo ding.
2. Kan tuah qheh zo. Kan rak tuah qheh zo. Kan rak tuah qheh zo ding.
3. A tuah qheh zo. A rak tuah qheh zo. A rak tuah qheh zo ding.
4. An tuah qheh zo. An rak tuah qheh zo. An rak tuah qheh zo ding.
5. Na tuah qheh zo. Na rak tuah qheh zo. Na rak tuah qheh zo ding.
6. Nan tuah qheh zo. Nan rak tuah qheh zo. Nan rak tuah qheh zo ding.
Ti lai rero tuahrel
1. Tu ah ka tuah rero lai.
2. Tlawngta nauhak ca a siar rero. (tu tik ah)
3. Mirang ca ka zir rero (tu tik hrawngah)
4. Hmaikum cun, Mirang ca ka zir rero leh ding. (hmailam tik)
2.3 TUAHREL AW THLENG
(Chang in Pronunciation)
1. Sakhi pakhat ka kap. Ka kahmi sakhi cu a cang a si. (kap ihsin kah)
2. Ka pa in ka hrangah ar a that. Mizan ah ka pa in ar i thah. (that ihsin thah)
4
3. Mithi kiangah an qap ciamco. Mithi an qah ciamco. (qap ihsin qah)
4. Sia pakhat ka hmu. Ka hmuhmi sia cu ka pi ih sia a si. (hmu ihsin hmuh)
5. Khua ka ruat rero. Ka ruahmi cu ti le rawl thu a si. (ruat ihsin ruah)
***********************
3. BETTU PAWL(AFFIXES)
Bettu timi cu qongfang hmailam le dunglam ih nganbetmi cafang, lole qongfang
khi a si. Qhimnak ah bet qongfang dungah tu kan bet. Hi ti ih kan bet tikah a tican a
thleng. Tu kan bet hlanah bet cu VERB (tuahrel) a si. Kan bet hnuah cun hmin (Noun)
ah a cang. Abstract Noun cangtertu/dungbettu (suffix) a si. Cun, qongfang khua ih dungah
sik kan nganbet ih khuasik a cang. ‘Khua amah lawng ih tican cu nikhua tican a si. Sik cu
a dai tican a si ih Adjective a si. Sik hmai-ah khua kan bet hnu cun khuasik ah a cang ih
Abstract Noun a si. Khua cu Hmaibettu (prefix) a si.
Dungbettu (Prefix pawl)
pa- pakhat, pahnih, pathum, pali, panga, paruk, pasarih, pariat, pakua
pahra (1, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8, 9, 10).
Khat, hnih, thum … ti in khal kan siar thei na in, a hmandan a dang. ‘Cafung khat
i pe aw,’ kan ti lo ih ‘cafung pakhat i pe aw’ kan ti a si.
sa- ramsa hrekkhat pawl ih hmin ah kan bet. Cun, an vun, an ruh dung khal ah kan
bet.
sakhi, savom, sava, sahuai, sakuh, sazuk, sakei, sa-ui, savuak, saphai (rul), sahluk
le a dangdang. Cun, savun, saphaw, sahriak, saruh, sahmul, sapherh ti in khal kan
bet.
va- varit, valah, vavu, vakok, vazuun, vacek, vaniim, vahui, vaki tivekin khal kan bet.
khua- Tikcu le thinlung ruahnak ah kan bet.
khuasik, khuaqhal, khuahlum, khuadai, khuathim, khuatleu, khuavang zawng,
khuari, khuadur, khuaniim ti in kan bet.
Cun khuaruah, khuaruahhar ti in khal kan bet.
Hminsin ding a qhami cu, kan qong a rang tikah khua khi khaw ah kan thleng
qheu (Modify) kan tuah qheu. Ca ih ngan tikah khua ti ih ngan a si. Cu ti lo cun,
‘Ti le khua’ (kan khua le kan ram) tiloin ‘Ti le khaw’ (ziang ti le khaw) ti in kan
ngansual ding.
5
Hmaibettu pawl (suffixes)
-tu Hihi Mirang in agent or actor or doer ti a si: er, or cangvaitu, titu, tuahtu langtertu
a si. Tuahrel khi Hmin ih cangtertu a si.
sersiam (v) + tu (agent) = sersiamtu (creator)
duhdawtu, rundamtu, ngaithiamtu, zangfahtu, bawmtu, petu, zirhtu, tlentu, runtu,
luangtlentu, phuangtu tivek ih bet a si.
-nak Hi bettu khal hi, Tuahrel a simi qongfang khi Hmin ih kan tuah tikah verb ih
hmai-ah kan bet. A thu ih zir in, nak kan bet tikah Adjective ah khal a cang thei.
Sual cu thihnak (adj) a si. Pathian in kan sualnak (n) in ngaidam.
Duhdawtnak, rundamnak, ngaithiamnak, zangfahnak, bawmnak, zirhnak, tlennak,
runnak, phuannak, duhhamnak, iksiknak, thiamconak, dingnak, felnak, zumnak,
rinnak, … tivekin kan bet a si.
Cun, nung = nunnak, thi = thihnak, siat = siatnak, qhalo = qhatlonak, tho = thosalnak
(thawhsalnak), piangthar = piantharnak, thinheng = thinhennak, puarthau =
puarthaunak, fim = fimnak, aa = aatnak ti ih bet a si.
-pi pi hi, hmaibettu a si ih Verb Particle khal a si. Qhimnak ah, ‘Ka lo fehpi pei maw?’
Hinah hin ‘ka lo hruai pei maw?’ lole, ‘ka lo thlun pei maw’ tican a si. Fehpi
(noun) ka nei lo ka ti tikah, keimah lawng ka feh tican a si.
fehpi (v, n), umpi (n, v), ihpi (v, n), suahpi (n, v), sualpi (v, n)
Cun, a thu ih zir in, ‘Ka thei lo pi, ka theihpi lo pi’ ti in kan ngan le kimtertu
(particle) a si.
-pi Ramsa fa a nei zo ti langtertu a si.
Siapi (sepi), vokpi, arpi, sakhipi, cawpi, mepi, naapi
-tlak rinsantlak, hminsintlak, duhdawttlak, thinhengtlak, zangfahtlak, ruahsantlak,
upattlak, umpitlak
-thlak buaithlak, aatthlak, ningzahthlak
-za ningzakza, lungawiza, riahsiatza, mangbangza, qihnungza, duhnungza, ningsinza,
hnihsuakza, luaksuakza (adjective forming suffix)
-te A note lole a fate ti langtertu a si (signifying young and small)
arte, vate, khuate, vokte, naute (baby), bante, khaute, tivate (stream), tilite (pond)
-ta Umhmun sawhtu (preposition forming agent)
tlunta, tangta, sungta, lengta, ziatta, vaita, pawnta, neta, hmaita, dungta.
************************
6
4. CACANG COLH LE HMINSINNAK (Punctuation)
4.1 ( - ) Rinphei Tawi = Hyphen
Rinphei tawi (-) cu qongfang hnaihnok dannak ah an hmang.
A hmannak pawl cu :-
(a)Qongfang awsuah an ngan tikah awkhat le awkhat dannak ah an hmang
qheu.
tqn : 1. Ka fapa tlannak kan thei lo ih, aw-lok-song in kan hawl.
2. Siakeng hrinhnam cu ‘Siak-eng’ ti ih siar ding a si.
(b) Hnam dang hmin le qongfang dung ah:
tqn : 1. January-ah Falam ka tlawng ding.
2. Missionary-ah Pa Sui kan la.
(c) Nambar dung ah:
tqn : 1. 1973-ah ka suak.
2. Lawmman 1-nak a ngah.
(d) Catluan pakhat ih qongfang tlem lo a um tikah:
tqn : Kan khuate dildel tu sang hnuai ah, kan khawtaw ah Tiphei
a luang.
(e) Awphei le awphei an zomaw ih siar sual theih ci le sullam dang neithei ci
ah:
tqn : 1. An kawhhran an buai ih an ci-ai thluh.
2. Ei in thu-ah fimkhur aw.
4.2 ( _ ) Rinphei Sau = Dash
Khawruahnak ‘duak’ tiih vun thlengawk, lole thu pakhat rel lai ih cawlh ta ih,
thu dang rel pehsal tikah hman ding a si.
tqn : 1. Ka nu kha rak nung lai sehla_hmanseh tikcu liam cia cu kawhkir a
theih lo.
2. Cafung pakhat in in rak pe aw_a si lo, um ko seh.
3. Ka nu, ka pa, ka unau pawl _an zaten in duhdawt qheh.
4. Thang Lian in Tahan ah inn lei zang seh_qul tak a si.
4.3 ( ) Kulhte = Parenthesis or bracket
(a) Thu pakhat, hmin pakhat ih sullam simfiangnak ih hman a si.
tqn : 1. Zirhtu qha zet (Dar Ling) an nei.
2. Kan ram (Lairam) hrangah thlai cin a thupi zet.
7
(b) Hnam dang qongfang kan lakmi khalah hman a si.
tqn : 1. Hrik fate pawl (bacteria) cu in natertu an si.
2. Meisen ( January) thla ah ka suak.
3. Pa Cin cu tlawng rol (cawngpung) a hmang an ti.
4.4 { } Kulhlai = Curly Bracket
Kulhlai hi cu Siarkop (Maths) le Solfa ngannak khalah hman a si.
tqn : {(8+3)-2}
4.5 [ ] Kulhpi = Sçuare Brackets
Kulhpi hi cu Siarkop (Maths) ah an hmang tam deuh bik.
tqn : [{(8+3)-2} ÷3]
4.6 (/) Rinsawn = Slash (Obliçue)
Rinsawn (/) cu thu dangdang pehsomaw ding si dannak ah le or aiih hman a si
qheu.
tqn : 1. 2/1/2005
2. FCLS/12/2005
3. Fanu/fapa na nei ding.
4.7 (...) Cukbo = Dots (elipsis)
(...) hi cukbo ti a si ih, cuk pathum in na hmangqheu pei.
A hmannak pawl cu:-
(a) Hi si lo a dang tla a umlai ti hminsinnak ah hman a si.
tqn : Chin calai pawlkom: CLS, CLF, ZOLUS, ZCLS,...
(b) Midang simmi lole nganmi thu na lak tikah a zate’n si loin na duhnak
zawnte lawng lak na duh ih na lak lonak zawnah cukbo (...) hi hman a si.
tqn : “Keimah hi ... le nunnak ka si.” ( John 14:6)
Lak lomi thu “lamzin le thutak”
(c) Cemnak (Fullstop) qheh ih thok ahcun cukbo pali a um ding. Cuk
khatnak hi cu hmaisa thu cemnak (.) kha a si ih, na lak lonak zawn cuk
thaw cun cuk li an si tinak a si.
tqn : “....Keimah ih ka lo duhdawt vekin pakhat le pakhat nan duhdaw
aw ve pei.” ( John 13:34)
*********
8
QHENHNIHNAK
1. LAI NUNPHUNG
1. Khuatlang Ukawkdan
Khua pakhat ukawkdan cu a hnuailam bangtukin a sangsang in a um.
1. Khawlal cu thu hmuahhmuah neitu upabik a si.
2. Khawnbawl timi Lalpa bawmtu mi pahnih an um.
3. Thupipa qhentu dingah Lal le khawnbawl pahnih an si.
4. Thufate deuh cu tlangsuak hmuah in a rel ah an tel thei.
5. Tlangsuak timi cu thufate reltu an si.
6. Tlangsuak timi cu khawnbawl bawmtu an si.
7. Khawpicang ahcun tlaihra deeng loin le kum 50 kim loin tlangsuak hna an quan
thei lo.
8. Khawfate ahcun pacang um zat in tlangsuak upa an quan thluh thei.
9. Khua pakhat in a neihmi hmuahhmuah in a uk ih a thuthu kha an ngai.
10. Khua pakhat in khua pakhat a kut tangah a ret thei a si le rawl “Siah” a lak.
11. A duhduh in thu a pe thei.
12. Khuahlan ah cun ral a tam ruangah khua pakhat ih a rinsantlakmi a um a si le, cu
pa cu a khua ah a ko ih amah sangtu ah a ret.
13. Amah sangtu a si ruangah a covo cu Lal sangtu rori a si.
14. Lalpa a um lo caan ah thuneihnak hmuahhmuah cu Lal sangtu ih quanvo a si.
2. Nupi/Pasal Neih Daan
1. Nu le pa in fapa nupi hawlsakdan a si.
2. Fala nu le pa ih hnenah dil hmaisakdan a si.
3. Fala nu le pa an lung a kim le a fala in eldan a si lo.
4. Neihawk ding an lung a kim lo le, an pelhnak thu reldan a si lo. Cuvek cu Sehri,
darhri satcat an ti.
5. An rel a si le, a reltu in cawhkuan an tong. Lungkhente an ti.
6. An qhitawk ding lungkim a si le mipa lam in zu an keng ih man an that hmaisa
pei. Nupi man ziangzat ti thu an rel.
7. Man thah zan ah qhit-um ding ni an tiam aw.
8. An qhitawk hlanah thuqha lo forhtu an um ih a quul pang a si le khawtlang
hnenah thu a bur ding. Zuthum an ti.
9. Khawtlang in thu a qhensak dingih a sualtu cu lungkhen an cawh.
9
10. Tlangpi thuqhen a ngai lo le khua in a khak thei.
11. Qhitawk ding zan ah mipa lam in vokthau, zupi bel khat, le Arpi pakhat an keng.
Zu le Aar cu Arcuk zu an ti.
12. Nupi man tangka, man pi, man te, le qa man an man pei.
13. Man man ding tangka an neih lo le baak a theih.
14. Vok, ar, le zu ti pawl cu bakdan a si lo. Ar cu arcuk an ti.
15. Mopa in Rual timi pahnih a nei tengteng pei.
16. Mopuai zan ah cui rual pahnih cu an tel tengteng a qul.
17. Rual pahnih in quanvo an lak thluh a qul.
18. Nupi an qhit zan ah bawlpu timi puithiam pakhat a tel tengteng ding.
19. Puithiam quantu bawlpu in zuthlawrmi thaw’n tual ah vok a that pei.
20. Puithiam in thla a cam ding ih zuti a toih ding.
21. Thlacam daan : “Cu mipa le cu minu an umkhawm… Fapa cawi in fanu cawi in,
harh le dam in thlawsuah, vanlut in an um pei…”, ti-in thla a cam ding.
22. Voksa cu an suang pei ih an suan sungah, inn sungah arcuk zukhawn an bun pei.
23. Arcuk cu bawlpu in zu a phut pei ih, “cu pa le cu nu an nei aw a si. Fapa cawi in
fanu cawi in, harh le dam in thlawsuah vanlut in um hai seh”, an ti pei.
24. Puithiam bawlpu in ar a thah ngah in zu cu ti a paih bet pei.
25. Cui’ arcukzu cu tlangval mopa in a in hmaisa pei.
26. Tlangval mopa ih a in lai-ah ti an toih. Monu in a bir.
27. Monu in a in thluh in ti an toihsal ih mopa in a insal pei.
28. Mopa in a in thluh in bawlpu in a in leh pei.
29. Bawlpu in a zu a theh hnu lawng ah midang in an in thei.
30. Cui’ si-n manpi, mante pawl an san aw pei.
31. Manpi timi hi Monu ih pa in a comi manpi a si. A pa a thih le a nu in a co pei.
32. A nu a nung lo le a qapa upabik in a co ding. Culole a ruangpomtu qapa a si pei.
33. Mante man daan cu manpi ih zir in man daan a si.
34. Manpi timi cu sepi man in reldan a si.
35. Zahau ram sung ahcun sepi pi sarih hi a tambik a si.
36. Sete timi cu seukhat an ti.
37. Sepi le sete cu nufa an ti.
38. Mante ih hmun pawl le a cotu ding pawl cu a hnuailam vekin an si.
39. Pu man (*Pu = nuih qa pa) 2 4 5 6 7 8 9 10 Sete
40. Man thler Pa’i nau 2 4 5 6 7 8 9 10 10
41. Qa man Qapa upabik 1 3 4 5 6 7 8 9 10
42. Man lak Pa ih unau 1 2 2 2 2 2 2 2 2
10
43. Semei pawk unau menmen 1 2 2 2 2 2 2 2 2
44. Bawi fa man (lole) sal pa man 1 2 2 2 2 2 2 2 2
45. Naupuan paw Mo ih u 1 2 2 2 2 2 2 2 2
46. Kianghrol Hringtu nu 4 4 4 4 4 4 4 4 4
47. Thuaithlak Hnen um in a co 1 1 1 1 1 1 1 1 1
48. Fei Cerek - - - - - - - - -
49. Buhti so man Nu-ei in a co ding 1 1 1 1 1 1 1 1 1
50. Puanpi - - - - - - - - -
*Hi daan pawl hi Stevenson H.N.C; Economic of the Central Chin Tribe p. 124 ih Lai
daan pawl sungih ta lakmi a si.
Seu Pi Nufa Pi Pi Pi Pi Pi Pi
Manpi hmin khat khat hnih thum li nga ruk sarih
½ 1 1½ 2 3 4 5 6 7
51.Pu man 2 4 5 6 7 8 9 10 Sete
52. Man Thler 2 4 5 6 7 8 9 10 1
53.Qa man 1 3 4 5 6 7 8 9 1
54. Man Lak 1 2 2 2 2 2 2 2 2
55. Semei pawk 1 2 2 2 2 2 2 2 2
56. Salpa man 1 2 2 2 2 2 2 2 2
57. Naupuan pawk1 2 2 2 2 2 2 2 2
58. Kianghrol 4 4 4 4 4 4 4 4 4
59. Thuaithlak 1 1 1 1 1 1 1 1 1
60. Buhtiso man 1 1 1 1 1 1 1 1 1
61.Fei Cerek - - - - - - - - -
62. Puanpi - - - - - - - - -
*Manpi hmin cu Sia in rel daan a si. Seu khat cu Sete a si ih ½ an ti. 1½ cu Nufa an ti.
3. Rawlhan Phurh Daan
* ½ =** 1 =
Manpi hmin le cotu ½ 1 1½ 2 3 4 5 6 7
1. Manpi cotu in 5 10 15 20 30 30 30 30 30
2. Puman cotu in1 2 2 2 3 3 3 3 5
3. Man thler 1 2 2 2 3 3 3 3 5
4. Qa man cotu in - 1 2 2 2 3 3 3 3
5. Kianghrol cotu in 2 2 2 2 2 2 2 2 2
11
6. Monu in Movoh a pek a qul.
7. Movoh timi puan, hni, vaidip, tai-aw, qhim, hlingcoih, thilri a phunphun amah a
neih pohpoh.
8. Zu tampi an thlawr ih Mopuai ih teltu hmuahhmuah in zu cu an in thei.
9. Zanriah ei an man in zanriah an eikhawm.
10. An ei qheh in Mopa inn ah a zan ah an lawi pei.
11. Monu inn ah an thahmi voksa pawl le buh pawl cu rualpa in a phur. Cumi cu
sahan le rawlhna an ti.
12. Mopa inn ih an thlen tikah inntual an thlen in Mohruaitu pawl in, “Tlung ung
ee…Nim cuam thaw’n ee, thlai rel thaw’n ee…”, ti-in tual in an au pei.
13. Mo hmuaktu pawl in, “Tlung uh law… Tlung uh law… Nim cuam thaw’n ee, thlai
rel thaw’n ee… fanu cawi in, fapa cawi in tlung u law,” ti-in an rak hmuak.
14. Mipa inn sung an luh in mo cu ihkhun lu ah an toter.
15. Arcuk zukhawn in an bun ih mipa lamih bawlpu dang in zu cu a zuk ih arcuk a
that pei.
16. Thlam daan cu: “Cupa… le cu nu… an nei-aw a si. Fapa cawi in, fanu cawi in,
harh le dam in thlawsuah vanlut in”, ti-in thlacam seh ti-ah an ti.
17. Arcuk zu cu mo in a in hmaisa ih a in qheh in mopa in a in. Mopa in a in qheh in
ti an tawihsal ih bawlpu in a in hmaisa.
18. Bawlpa a in qheh in mi dangdang in an in thei.
19. Mo umte ni timi arcuk ulh ni ah monu le mopa cu hnaquan daan a si.
4. Qhitawk Thiang le Thianglo
1. Qapa ih fapa in farnu ih fanu qhit lo ding.
2. Farnu fapa in qapa ih fanu qhit a pawi lo.
3. Qapa ih fapa in farnu ih fanu a qhit le lamtluang an zawh thei lo an ti.
Vanduainak a si an ti.
4. Hnam nei le nei lo an qhi-aw tuk lo. An iik deuh.
5. Rukru ci cu an qhi duh lo.
6. Mihur ci, zangzel, le mize cu an nei duh lo.
7. Nat qha lo neimi an duh lo.
8. Sal ci le zawngum fa pawl cu an iik deuh.
9. Nunau pasal tantu cu thlalet cammi a si an ti ih qhit a qha lo.
5. Nupi Maak Thu
1. Nupi an maak a si le sualnak ruangih makmi a si pei.
12
2. A maak tikah a inn ihsin a kenmi thilri pawl cu a kirpisal pei.
3. An umkhawm sungih an quansuakmi tirawl pawl cu qhen thum qhen khat lawng
nunau in a co thei (Inn dang tlei zo asile..)
4. A pasal nu le pa ih hnenih um lai an si le rawl han thum lawng an pe ding. Cu mi
cu Taangsiah an ti.
5. Qhaal rawl cut hlanin an qhenaw a si le qhaal rawl an cut tikah an qhenawsal pei.
6. Nunau Ih Taan
1. Nunau in a pasal a duh lo ih a taan a si le, thilri a pe lo pei.
2. Nunau in a kenmi lawng a co ding.
3. Man manmi cu manpi, mante in a khirhsal thluh a qul.
4. Mipa te in mitaan nu cu bawlpu ko tahrat in voknurial le arcang rang in
siatsirhnak thlalet an cam pei.
5. Mitaan nu cu khawtlang in lungkhen an cawh pei.
6. Mitaan nu cu a pasal thaw’n umkhawmsal daan a si lo.
7. Thil ziang khal hlawmawk, pekawk theih a si nawn lo.
8. Mi taantu nu cu qhit a thianglo (an ik deuh).
9. Ziangruangah? Thlalet cammi a si ruangah.
10. Thlalet cam daan cu mi a taan ruangah a hmin sal in lam qha zawh hlah seh tinak a si.
Voknurial in rial seh…
Arcang raang bangin raang seh…
Mei ah kang seh…
Thing in tluuk seh…
Sahrang in keu seh…
Ti ah fen seh…
Thih qha lo in thi seh law…” ti-in bawlpu in thlalet a cam.
7. Zangru Thu
1. Nupi cu a pasal qaang ihsin mipa dang thaw’n an sual a si le a hnipuan hruk lai
thaw’n an dawi. Zinghnam meizuh an ti. Zianghman a pasal hnen in covo a nei lo.
2. Khawtlang in lungkhen an cawh. Cu mi cu Zangru a si.
8. Mithlem Thu
1. Mipa in nunau ihnak ah a pan ih a thlem a si le khawtlang ah zu a qhumter ih
khawtlang in a thu an qhensak.
2. Mithlemtu cu khawtlang in lungkhen an cawh.
13
9. Mifan Thu
1. Nunau in mipa a pan ih a fan asile, man pek qullo in an neiawk.
2. Mipa in a fantu nunau a duhlo le hni zunkhat a qhen ih a dawisal thei.
10. Nunau Kaih Thu
1. Mipa in nunau kha a duh lo cingin a kaih a si le khawtlang hnenah zu an qhumter
ih lungkhen khenpi an cawh.
2. Kaih ngaingai tum lo ih hniksak men a si khalle, lungkhen khente an cawh.
11. Sawnpai Thu
1. Mipa le nunau an duhaw ih fasawn a pai le thlaruk hlan ah sawn man pek ding.
2. Cun, sawn man a pek duh lo le lungkhen khente timi sete cawh a si.
3. A pek duh lo a si le, khawtlang in a relsal ih a thuneihnak zat in a mawi tawk a
cawh.
4. Sawn man cawh hlan ih naute a thi a si le, sawn man pek a qul lo.
5. Fasawn in ro a co thei lo.
6. Fasawn tlenlomi cu “falak/lakfa” an ti.
7. Falak cu phunhnam a nei lo. A pa ih phunhnam a co thei lo.
12. Thangsiat Puh Thu
1. Misuallo thangsiat a puhtu cu khawtlang ah zu a qhum a si le lungkhen cawh
daan a si.
2. Mithi zo thangsiat a puhtu cu a thitu ih unau pawl in khawtlang ah “lu” an pu ih
mithi luruh phorh an ti ih lungkhen cawh a si.
13. Thihqianawk Thu Ih Thilri Qhenawk Daan
1. Nupa, nupi a thih a si le thil qhenawk a um lo.
2. Man a pek kim lo a si le a man cu a pasal in pek ding quanvo a nei.
3. Pasal a thi a si le amah ih thilri kenmi cu a lakir thluh.
4. Fapa nei lo in a pasal in a thihsan a si le khanlung a phun ta pei.
5. Thilri an qhenaw pei. Makawk ih thil co daan vek thotho a si.
6. Pualthawh thei a si le a thawh ta pei.
7. Thilri cu rocotu le a nupi an qhenaw pei. Zatrep veve a si pei.
8. Nunau in a duhduh a hril pei.
9. Fanu a nei a si le a fanu hrang a mawi tawkin an qhen pei.
14
14. Lukhawng Thu
1. Tlangval lai ih a thimi cu lukhawng a nei lo.
2. Lukhawng cotu cu mipa a si le Papu an ti ih a nu ih qapa a si.
3. A pu a thih a si le a fapa in a co pei.
4. Fapa nei lo a si le a ruang pomtu in a co pei.
5. A nupi a thih a si le lukhawng cotu nu Nupu an ti-ih a nu ih ruangpomtu an si
ding.
6. Lukhawng cu khuangcawi zo a si le sepi a si.
7. Thahthuan that cu Ks. 30/-.
8. Sehra that, tlaihra deeng Ks. 20/-.
9. Sethum that Ks. 15/-.
10. Thlailam Ks. 10/-
11. Thlailam lo Ks. 2/-.
15. Rukru Thu
1. Zokhal thilri neitu ih theih loih thilri latu cu rukru a si.
2. Thilri neitu in khawtlang ah thu a qhum ih khawtlang in a rel.
3. Thil rutu cu cawh daan a si.
4. Rukru lai a hmutu in a phuang duhlotu khal cawh daan a si.
5. Thilri a tam/mal ti um loin rukru cu lungkhen khenpi cawh a si.
6. Innsung ih rukru, rawlru cu Cuamtaw kheng an ti.
7. Arti rutu cu Arte busuah an ti. Cawh a qul.
8. Ar that tahrat in a neitu a sim lo le Arphil an ti.
9. Thilqha lo tuahtu hmuahhmuah cu cawh daan a si.
16. Tuahmawhawk Daan
1. Tuahmawhawk timi cu tisual pang ti a si. Mawh lo tinak a si.
2. A tuahmawhtu in a tuamhlawm man tla a liam.
3. Huat lam zawngin luput theih a si lo.
4. Tuahmawhmi a thi pang a si le a ruak tuamnak vaipuan, sethat lo cu cawngnak
ti-in daan a um.
17. Sualawk Thu
1. Mi sual-aw timi cu khawtlang in khamdan a si.
2. Mi sual-aw cu lungkhen an cawh.
3. Mi sual-aw cu anmah le anmah remzu an in qheu.
15
4. Sualawk ruangih thihnai an suahawk le khawtlang ah lu an pu ih zu an qhum.
5. A mawhdeuh pa cu lungkhen an cawh. Zupi beel nga tla a si qheu.
18. Laithah Thu
1. Mi sual-aw le mi to-aw cu thi ko in an vua an vel ih a thah hrimhrim a si ahcun
khawtlang in thilri long thluh in khua ihsin an dawi.
2. Cawhkuan dang a um lo. Inn tiang in an long. Cu mi cu Laithat lole Tualthat an
ti.
19. Innnawh Thu
1. Mi ih inn a nawhsaktu cu khua in khua dang pawnlengah an suah, an dawi. A
inn le a thilri an long.
20. Lorawl Kang
1. Mi ih Lo duah tikcu lo ih a nawktu cu a meisa tluul in mi Lo rawl a kang a si le,
a kangtertu in a zatein a rulh thluh a qul.
21. Qilva Lo Fan
1. Qilva timi cu sia, caw, vok, rang, naa pawl an si ih mi Lo an fanter a si le
khawtlang ah thu a bur thei.
2. Anmahte an biakawk ih an qhat thei a si le thu a um lo.
3. An lemawk thei lo le khawtlang in a rawl siatsuahmi zoh in a mawitawk cu an
cawhsak.
22. Ruangpom Daan
1. Fapa upabik le fa nautabik an pawmaw.
2. Nu le fanu nautabik an pawmaw.
3. A lai le a lai an pawmaw.
4. Kawp nei lo an um le upabik a kom.
5. Farnu pawl cu mipa upabik in nunau upabik a pom.
6. Mipa upabik sangtu in nunau upabik sangtu ti-in a si vivo.
7. Kawp nei lo cu mipa upabik in a kom.
8. Pa ih upa unau ih faa le thaw’n ruang pomawk a theih.
9. Fapa nei lo pa in a unau fanu pawl ruangpom a theih.
10. Ruangpom timi cu nupi/pasal a neih ah siseh, siatlam/qhatlam in a
ruangpawmawtu ih quanvo a si.
16
11. Apa aih thih hnuih fanu pasal a neih a si le a ruangpomtu in a man a co ding.
12. A pasal ih a mak a si le a ruangpomtu in quanvo a la ding.
13. A cu nu in fanu a neih a si le a pa ngai si lo ruangpomtu in Puman a co ding.
14. Nunau cu qapa nei lo a si le a pa ih unau ruangpomtu thaw’n an hawl aw ding.
23. Ro Sarawk Daan
1. A pa a um lai ahcun a faate hmuahhmuah cu a pa ih ta a si.
2. A fapa pawl nupi qhitnak cu a pa ih quanvo a si.
3. A fanu pawl hmuahhmuah ih man cu a pa in a co ding.
4. A fanu pawl pasal an neih le khawtlang daan vekin man a ngen pei.
5. A fanu man ih zir in rawlhan le thilri a pa in a ken pei.
6. A pa a thih le a pa ih thilri hmuahmuah cu a fapa upabik in a co pei.
7. A fapa nautabik in inn a co pei. (Di inn le carcuam).
8. Lo a qhabik cu a fapa upabik in a co pei.
9. A nauta deuh in Lo se deuh a co pei.
10. Fa laita mipa le fanu in ro an co theilo.
11. Fapa neilo asile a unau raungpawmtu in a ro a co ding.
12. A pa in unau a neilo a si ahcun a pu ih faale pawl a Pawmcuan in a co pei.
13. Falai cu a pa’i ro a colo na’n, amahte inn/lo a neihmi hmuahhmuah cu amai’ faale
pawl in a daan vekin an co ding.
14. A ruangpawmtu a unau hnakin amai’ faate in an co sawn ding.
15. Ruangpawm timi cu fa neilo hrang lawngih tuahmi a si.
16. Asinan, unau kungkaihawknak daan a si.
17. Thih tikah siseh, Comlam ah siseh ruangpawm in quanvo a nei thluh a si.
************************
2. KUR BUNG BEL
Khuahlan laiah khua pakhat ah Kur Bung Bel ti mi tlangval hmelsia ngaingai
pakhat a um. A hmel a sia tukih duhdawttu tong lo, thinna zet in ihkhun parah a zau
rero lai ah Caicim timi zinghnam fate pakhat a kiangah a tlan ih a kai lohli. Caicim te
cun, “Ka pu i that hlah, zangfahnak tein in thlah awla na hrangah nupi ka lo hawl sak
ding”, a ti. Kur Bung Bel cun a zum lemlo nain zangfah dil rero nana cun netabik ah a
thlah.
Caicim te khal cu a tlan vurvo ih fala pathum umnak innsang pakhat ah a lut ih,
17
“Kur Bung Bel ih nupi dingah nan fanu pakhat khat nan pek lo a si ahcun nan cikuang
a mit ding”, a ti ta ih a tlan sal. Inntek nu le pa cu beidong zet in an fanu pawl Lo ihsin
an tlung ding cu an hngak.
An fanu pawl inn an thleng ih, an thu theihmi cu an ruah tikah, pahnih lam cun,
“Kur Bung Bel pasal hnak cun kan cikuang tla cimit ko seh”, an ti veve. Nauta bik nute
cun, “Kan cikuang cimit hnak cun keimah in ka pasal ko pei”, a ti ih a nu le pa cun
lungawinak le zangfahnak tumpi thawn an fanu te cu Kur Bung Bel ih nupi dingah an
pek.
Nikhat cu an khawsen tein nga thlir dingah tikua an feh ih Kur Bung Bel khal cu
a pu ih sur hlang in a pok ve. Rinlopi ah Ngathaisawn a kai ngah ih, “Ka pu in thlah
hram aw, na hmel ka lo remqhat ding sokhaw”, a ti. Kur Bung Bel in a zum theilo tikah,
“Kan pawn ih zanthing hnah zianghman ih daidah lo mi khi va qot awla, kan sak ih
zianghman ih dailo mi tili sungah ka lo kholh dingih na mawi zet ding”, a ti ih cuticun
an tuah aw ngaingai ih Kur Bung Bel cu soisel bo, papiang, pa mawizet ah a cang, cun
Ngathaisawn khal cu a thlah ve.
Kur Bung Bel cu inn a thlen tikah a nupi in a theithiam nawn lo ih khuadang
cuan rero in a umsan. Cutikah, “Zo ha na cuan rero”, a ti ih, “Ka pasal a thleng thei hrih
lo ih ka hngak”, tiah a nupi cun a sawn. Kur Bung Bel cun, “Na pasal cu keimah hi ka si
zo ual, i zum lo le na pa ih sur ka hlanmi tla hi zoh awla”, a ti. A nupi cun a bawm kenmi
a zoh ih a mang a bang ngaingai. A pasal khal cun thil umtu zia pawl a sim ih a nupi cu
a lung a awi ngaingai.
Zanlam ah inntek nu cu a sur hlanmi le nga mal lai keng in a pate a pek ih a qin
sal lohli. A nu le pa cun, “Kan fanu hi zan dang a bang ual lo, ziang a cang”, a ti ih a fanu
upa bik cu zoh dingah a fial. Kur Bung Bel ih mawi zia a hmuh cun inn ah tin sal a
thiam nawn lo. Cuticun an feh vivo ih netabik ah inntekpa tiang a pok. Inntekpa cun
Kur Bung Bel a hmuh tikah, “Kur Bung Bel ih mawinak cen ah maw! ka nufa le an
pathum in inn qinhna an thiam nawn lo”, a ti.
Nikhat cu Kawl ah puanbuk phur dingah Kur Bung Bel cu a tlawng ih a nupi
hnen ah, “Inn ka thlen sal lai hlan lo khualeng va suak hlah, na u le in an lo that pang
ding”, tiin thu a cahta. Kur Bung Bel khual a tlawng zo ti a theih cun a u nu cu a ra
ngaingai ih a nau nu cu khualeng suak dingah a sawm rero. A netnak ah, “Ka pepawk
sep awknak ihsin na pasal ka hmu, hung zoh aw ka nau” a ti tikah, “Khui maw” a ti ih a
u nu ih to mi pepawk cu a to. A u nu in napi’n a sep ih a naunu te cu a septhlak. A naunu
te cu naute hrin thla a si zo nain kawhrumpi sungah a tla ih cuih hmun ah cun naute tla
a nei cih. A u nu khal cun, “Ka naunu a thi zo paam” a ti ih Kur Bung Bel ih nupi dingah
amah te a tuah aw.
18
Kur Bung Bel cu a hung tlungih kawhrum sungih um a nufaa cu a hmu ih a
puanbuk thawn a tuam ih inn ah a tlunpi. Inn a thlen cun inntek nu lem cu Kur Bung
Bel in a tong. Kur Bung Bel cun theilo vekin a um awter ih, “ziangtin! hlan ih ka nupi a
va bang lo ve! na ti a hal maw? na ril a rawng maw? tiah thu suhhna a thiam uallo”, a tiih,
“Khui maw! ka hngilhpang a si cu!” tiah a let. Cuih hnuah, “Ziangtin! ziangha na phur
tiin ka bawm tla zohhna a thiam uallo” a ti leh lala ih, “si ngai” ti in a bawm phurmi cu a
zoh tikah puanbuk sungah a naunu te nufaa a hmuh cun a ning a zak tukih hmuan
cerlam ihsin a tlan hlota. Cuticun, Kur Bung Bel te nupa cu nuam zetin naute tla thawn
innsang nuamzet ah an um ta.
*************************
3. NUNZIA MAWI
1. Aw sang tuk le ring tuk in hni hlah, na aw kel te thawn hnihmi ngai a nuam
sawn.
2. Mi lakah na hahham tikah na kaa hup awla na hahthio asile mi um lonak lam hoi
phah in hahthio aw.
3. Midang ih ca an siar lai, ca an ngan lai ah va zohsak (bih) hlah.
4. Thil na tisual tikah midang puh tum lo in ngaithiam dil sawn awla an lo ngaithiam
ko ding.
5. Midang ih upat na duh le midang upat hmaisa aw.
6. Mi pakhat a qong laiah va cuh hlah, a qong qheh tiang hngak awla fim na hlawh
ding.
7. Innleng pawl hmai ah a thupte’n biakawk hlah. Na innleng pawl an nuam aw lo
ding.
8. Midang rawl an ei lai ah khaak, cil tivek phui hlah.
9. Lamzin lai ah ding in beaw hlah. Biakawk nan duh asile zinsir ah biakawk sawn
ding a si.
10. Midang rawl ei na sawm asile tampi ei dingin hnek hlah. Nangmah ai in an puar
le puar lo cu an thei sawn ding.
******************************
19
4. PIPU QONGFIM
‘R’
1. Rawl i lakah rawn tong: (Rilrawn laifang ih ei ding um mi pohpoh hi rawl thaw
bik a si)
2. Rul in rul ke a hmu: (Mi thinlung qha lo cun midang qhatlonak hlir a hmu ringring)
3. Ral i hnuah senkip tlo: (Thil a poimawh lai ih tuah ngah si lo, a luan hnuih
cangvai ciamco)
4. Rukfir dum lo in a tlan: (Mawhnak simaw dik lonak kan tuah cun kan ral a hrut)
5. Ruahpi cen le nunau phunciar: (Umdan a rem thiam lo, ninum le mi hnaihnok
men a si)
******************
‘S’
1. Sincaw heu le cang pal cim: (Quan theimi le thiammi nei si loin milak ih tel ve
menmen)
2. Sim lam umpawng par: (Tikcu um nawn lo hnu le a luan hnu ih cangvai le tawlrel
ciamco)
3. Sam phang khat sepi man: (Minungih kan sunlawi zia, kan man khun zia, a dik
lomi parih hmin siat le tuar kan duh lodan lang tirnak)
4. Simram thlawh le ti thawl kuai: (Qul sam zet laiih neihmi um lo, mangbang
vansang)
5. Sum in lu sum, pai in milu pai: (Sum le pai ruangah thihhloh tiang tuar theih
ringring a si)
6. Saihlum le leiba: (Saihlum khal a nget thei lo, leiba khal pek hlan lo cu leiba a si
ringring)
7. Sakhi tlangza kanaw, saphai ka hmunah: (Thil ti thei pa in midang a kaihhrem
thei dan relnak)
8. Sakhi suak khaw aw le kaa ih tamnak: (Duh le haimi ngah lo ruangih qongkam
elawknak)
9. Saphai nam haar liak bang: (Thih qih ruangih mi thu thlun tunto)
10. Se ek vuak tek kan bang: (Lungrual lo, thu hmu aw lo ih qhen qhekaw thluh)
11. Se suah hnuih se kawt khar: (Tikcu luan hnuih ralringaw tir ciamco)
12. Suntam arpi a tiatin: (Thukam awknak, tikcu reipi hngah khalih cang thei lo
dingmi relnak)
************
20
‘T’
1. Taw zan man le kam zan man: (Midang hnakih hmu ol thei, co thei relnak)
2. Thingpum pal thelh bang: (Tum lo pi le ruah lo pi ih siatnak rung thleng)
3. Thingkawi le thingkawi bang: (Thinlung qha lo veve khal an remaw thei)
4. Tidai bung zo ruh a theih nawn lo: (Kan qongmi, kan kaaih suakmi hi zuk kir sal
a theih lo).
5. Thing phurh khat le pasal pakhat: (Nunau pawlih tha pek awknak, pasal pakhat
ngah ding a har lo an ti)
6. Thothe in hma lo fem kel hlah: (Relsiat hlawh, hminsiat puhmi hi a dik tlangpi
tinak)
7. Tenglam liang leh: (A si lo zawngih thu fehpi, sim le rel)
8. Ti te lakih ngapi bang: (A um sunmi a si ruangih duhtling lo pi khal porhhlot
ciamco)
************
‘Q’
1. Qong thei sa bok khai: (Mi thu el hmang, qongtam cingcing in mi a el neh)
2. Qongkam khat in sepi man: (Qongkam thlum te in midang va neh theih a si)
3. Qau ar ka lu sum le sum: (Thih qih lo le phang lo ih ei ding hawl le vak tawi)
************
‘U’
1. U tluk le nau in tung: (Suahpi unau harsatnak theihpi aw in bomawk ding)
2. Umpi le umte an qhathnemnak a dangdang: (Zo zokhal hman tlaknak zawn kan nei
ciar)
3. U le nau, lu le baan: (Rinsan aw tonih qangtlang ding kan si)
4. Uico mai luak ei: (Mah rori ih hnon zomi duhsal, hlon zomi sarsal)
5. Uico mai’ sung thei: (Sungkhat unau, thisen zompi sinak langtir)
6. Uico le me bang: (Remaw thei lo, um tlang thei lomi khi)
7. Uico sahang mak: (Thil pakhat khat duhtuk lamah duh lo vekin umawter)
8. Uico ka ha herher: (Pakhat khat parih kutthlak man cia ringring, thinheng dingih
ninghno hrim)
************
21
‘V’
1. Voih thawh lo puh hman a na: (Kan si lonak parih in mawhsiat tikih kan thinnat
theidan a si)
2. Vutcam lakih voih bang: (Zianghman hmuh ding um lo ih zam hlo thluh men, riaral
tir)
3. Van ka zohih a sang, lei ka zohah a pit: (Mangbang vansang pit tawp dinhmun siat
laitak)
4. Veikhat cang sual dam sung hmin siat: (Nunau mipa sinak lamih mi zuva dinhmun
relnak)
5. Vokpi suak khaw lungtum a tong: (Suahvah sun le camkhatte hnaquan ruangih
tuahmawh tong)
6. Voksuak le nunau khaw tlan: (Vok suah hamng an suak ringring vekin nunau khawtlan
hmang khal tlan ringring an hmang)
************
‘Z’
1. Zawngin a mai tawcak a hmu lo: (Mai sinak, fel lonak theiaw hnai lo ih qong
sutso)
2. Zawng ih hmai hman kan zah: (Zah le upat tlak lo khal a tikcu le can ih thu in
hmaisong a qul)
3. Zawng ram thlawh le nau um: (Um menmen a theih lo, mit le hna hman thiam
zet a qul. Kan kil si hamng kan ti laiah anmah sawnin in zoh thup ve ringring)
4. Zu le sa khawh ti um lo: (Leitlun nunnomnak cenih zuva zetih um hi duhtawk ti
a um thei lo)
5. Zin kap thlawh le bawi biak: (Umdan rem te ih um thiam lo le duh vekih um thei
lo)
6. Zapathal cilphui bang: (Mah ih tuahmi mai’ par ih thlengsal, thil qhalo tuahmi
mah ih tuarsal)
7. Zawngte sih hmu bang: (Ban lai thiam lo ih mai tuah kel tuah rero, fehnak kelih
feh ringring)
8. Zawng lakih Ngau kang: (A tuartu dingin tuar loin a tuar lotu dingih tuar ngan
sawn)
************
22
5. QONGKHUN(R-Z)
R = ralruuk = thupte ral, pumpak ral
rialtitawl = palaang
rialtidai = tidai, tikik
riahrun = riahnak inn
ro = nu le pa ih tantami thil sunglawi, (unau khal a si thei)
roling = vansanglaam
rolung = khaan, lungdon, robun, muallung
ruali = saili, saihli (cangqialli)
runthang = inn (runinn, saphnem)
S= samphiar leng = fala
samthlairem = fala sam qha
samtom rem = fala samtom mawi
sanu = mithikhua ih sangka kiltu nu
saphnem = disap, innrite
santling = lukham
saqhawl = ramtawi, sadawi
samsanmai = sam, lusam, sawmai ka sam
saw = paisa, tangka, sumsaw, sumpai
sawlkhiah = rualpi hrangah zinteekih hnahsawl khiah ih retmi
sawlhren = hnahsawl ih zin kham
seemsin = naute (hngaksuan, nauhno)
seemmawng = mino, qhangthar, nonawn
sehngon = tual saklam ih selu taarnak
senhri = senhri papaar, thingkung parih a keuhmi papaar
sentecai = no lai ihsin ngaimi, duhmi, caimi
setumthang = sia, tilumsia, maisial
siar-ar = ar
si-ar = arsi
siarkhuan = arcangqha, arcang siarkhuan, arsiar singih khuangtu
siarkhun =hmuansaklam disap hnuai
siangthlai = takpum, siangthlairem
siang = ca, tlawng, siangbawi
sosulh = so qha lo, hmin hrulhhram, qhiqha lo
sosang = har vivo, so vivo
23
suul = nauinn, nau piannak inn
suulkhat kual = piang tlang, unau
sulhnu = neh le hnu, leh hnu
sulpah = hmaitot, hmaipah
sulsat = nam thawn hmaipah ih sat
suumku = suumvate mei lu ih tonmi meisau, arku
summtual = inntual, tualrawn, velrawn, buantual
suumthawng = suumvate, suum vabawi
sumzin = mero sungin a tlami ruahhmai phang femtete
T = taivelrual = taikaih, (lawngka, sakha, cumei)
tawngphu = zal, dip, vaidip
thai = nupi
thainei = nupinei, kopnei
thauh lawng = vok thau, thau maang
thluah rawng = thlua tlang hrawng, tlang tluan hrutih vak
thuamthil = hnipuanqha, hlawnthil, thuamhnaw
tlau = hlo
tlektla = ruaitla, ruaiquaa, fatu, ei-in tawlreltu
thirlungsa = bomb-puak thei bom
tintling - ihkhun, tlingrua, tlingkhon, farkhan
tin = pol, hmailam thu thei
tinzoh/tinleng = pol hnen feh, pol hnen thu va sut
tumlian = sia
tuksuan = lo, thlawhrawn, lianram
tuksuum = qihnung, tuksuum haza
Q = qian = qhenaw, a dangdang ah
qhio = siatsuah, qhekdarh qheh
qio = vakdarh qheh, mang, cemthluh
qhiang = kop
qhaung = a paar vete ih duhzetmi thingkung
qhuangruah = qhuang thingkung paar caanih ruahpi
qhuangvahaw = vate thuangpaar tlaan ih ai celcel
quanrel =hnaquan
quanhrat = milaw
24
quang = inn carlam kap
quangsuak = hnenum fa
U = uangaw = pohaw, suangaw, uangsuang
uak = tam, tum
ui = siang lo – sum ui, suup
uizaang = ti vovoih malte sung quan, zaangzel
uih = rawl-uih, ei qha lo
ut = caak, vaimin rawhut
ul = thar lo, qhing (latsat lo)
uul = tuah lo, serh, zunqhing uul, zaleen ni uul
uam = cu seh tiih ret, zu-uam, banhla-uam
V = vairang = mirang, vai mangbawi
vavai = vakvai, vaivuan
veel = fala tlang biakawknak, veelhlei, veelthem
vutvai = leikhu, leidipte, hnawm dipte
Z = zal = dip, zaldip
zaal = tum, zuam, ngair
zingkhuanu = khawzing, khuanu
zingpuul = mithikhua
zingqian = vaangpawl, vaangzawng, vangqian
zilthli = thli, thlithiang nemte ih hraang
zuun = mithi zuun, fala tlangval zuunngai, tuar
************************
6. MITHI HLA, NAU HLA, KHUATE HLA
Mi Thi Pawl An Thih-Ih Hmin An Sak Dan Pawl:
Sumphur Thi: Sumphur thi timi cu favon (naupai) pawl fa hring thei lo ih thi pawl hi
sumphur thi tin an ko. Thih sia bikih an ruah mi a si. An thlarau cu ruahsur le ni sa ti um
lon tlang lakah an tawi vak rero ih thing kercep le lung kerlep lakah an ben-aw rero a si.
Hramlakah deu thlamte an beunak dingah an sak sakih an thlarau an khuasik lo dingin
meisa an tihsak qheu a si. Inn lam khalah tum hmun/disap-ah meisa an tihsak qheu. An
25
thih zanah mi an sawm thei an ti ruangah inn tinah sawl an hren. Zin ngai zawh loin
sahak (hak rang) hling lakah an feh. Cu ti hling lakih an feh ruangah rawkop thlekin at
ciamco an ti ruangah sepi asilole setlei tal a ruak an hnah tengteng qheu. Sepi cu sahah
hling a toto thei an ti. Sete cu sahah hling pah loin a kir qheu an ti ruangah sepi ruak
hnah tengteng a qulnak a si. A vun cu raw thlek mi zutnak kut damah an hmang, an ti.
Sumphur thi pawl hin mi an sawm thei an ti ruangah hitin hla an rak tuah.
Zei-ah hnem maw, a khai e kaih zarh sawl nan ban,
Khua nui dawng tah a kim zonah tlei zarh nan um lem ri lo.
Pathian khawkhan lairel a kimah cun zovek mi khal kan thi thei a sitin hla an
tuah a si.
Hniar Kiak Thi
Fala & Tlangval lai ih thi pawl khi hniar kiak tin an ko.
An ui-nak hla
1) Dawi um a kuai e sut ngen ar hman a khuang nawn lo.
Za-hah i tlei lung rawn khua nan li a leng ve maw.
2) Lengte ngai tla nan sawm ai hriat lo len ul uh,
Hniar a kiak e te pa sem hman a cawi nawn lo.
3) Thing khal a hnar kiak e a pawnah sem sin ai,
Ar di a hniar kiak e za ung sem cawi nawn lo.
Sar Thi
Sar thi timi cu kham tla mei kang, tuahmaw, ral thi, ramsa ih keu ti lianih fen,
thing parih a tla pawl an si. Sar thi pawl cu thlan ngai ah an phun loin thlan thar zam
rangten an laiih zan cam loin an phum lohli, tifen thi pawl cu tiva kapah arti kem hengin
rawl an suang an ti. Arti kem heng an hmannak san cu ti a len hlanih rawl hmin man
lohli ding an duh ruangah a si. Ti a len pang a silen an rawl suan mi a fen sak thluh qheu.
Curuangah ti a len le len lo thlirtu dingah uizo an ken ruak hnah ah an hmang.
An hla
Ti kaw hrawng cem bai va le ti thlung de.
Nang teh Qial Thang sung tawl zemnak khui ah na tong ve cim.
Ral ih thi pawl cu tlang parah hran ti thawl an cia in hran thawl on cia in tidai an
siah qheu.
26
Thih Fang
Thih fang timi hi mahte naa ih thi pawl hi an si. Khawzing lairel, Pathian dong
tah kim an ti ih an ngaih a rem deuh.
Mi Thi Zan Mennak Hla Pawl
An thih ih zanmen hmaisabik hla sak mi hla:
1. An mualpi e an hlawn thil mawi thiam ai in,
Thau hlawngsa le zu hran Pa Thang ruang vun dir.
2. A zarh dah maw khi ti ai thing an tar bang.
Leng zang ram maw khaw mawi dar thawi khal kal maw tian hrang.
Ram Hrannakih Thi Pawl Hrang (Ram Vak)
A thihnak le a ralnak kei ka thei lo,
Dar thleng thlo le fungki bannak qhing aw sensun.
Panccang Qha Ral An That Len Khuate Hla-In
Let sel khua lamih sa hnar na tlakah,
Na khing thang namin hai vivo law na duh ten.
(Kingkawt nam thawn zanvar ah hler).
Khuang Cawi Mi Lian Thang Suah An Silen
Zing pul khua na thlen mang lian na thla zak hlem hlah,
Sum thawng ka thawh len her thluai mai law sakot-ah.
(Sakot = Mi thi khua tinak)
Ramih Thang Suah Pawl An Silen Khuate Hla:
Thih le tlei qha lon tuu le len kam a vel thu le,
Lenghno qha khi bang vom khuai kal law sakot.
Thih thlakih nuhmei le parawl pawlih an sak thluhin hla dang an sak.
Lian Dang: A hlabik siangpahrang hreng a tla situr e.
Mangi neih ka cawi lai e zam lung dar tiang.
Ni tam rau man lawn.
Dar Luan: Rial qhi qha hngong velh bang e,
Zunin ka siang zel camcin, hliti awm qial i ban thiam lo.
Lal Vung: Ngaih vangin e a hlam lan cancin, duh riam in e,
Ton um nawn hlah ngai mitthli hnulin maw a liam let sel.
27
Qang Qhen (Nupi & Pasal Thih San-Aw Pawl Hla):
Khui zon in na thok maw rai rum e kan khaw zawi na cil!
Qangkham rem hi a sut tuan tu-ah.
Ngaihsan Hla (Bawi Vung):
1) Kan sak run thang innah Hlawn hniang zun cam aw hmang.
Rawl ei-ah sawm qheu lang a thlam lawng kan hnenah.
2) Ka nu le maw laicin sempite ka ngai e tin,
Lunglo dai rial ti-in nuar aw za lam rawnah.
Khuate Hla:
Zing pul a thleng hmaisa mang lian ka pa rung sim au,
A cawi hrin hniangin ha qha buan bang ka hlumawk e.
Phaileng Hla (Mipa Hla):
Zing pul sa hnar tlak zawngah pa mi kan than zawng ran lo,
Zawngte mi fim pa in, in hmuah lai dai rial ti le hai dum thawn.
Thlai lam lo pawl cu an lu-ah puante an khumter. Ziangahtile sa nu in an luvun a
hih qheu ruangah htin hla an tuah.
Mipa Sakap Lo Pawl An Thih Len Hitin Hla An Tuah:
Bawi Vung: Khi sen kap lo an zin a dang ai an ti cu,
Sa nu khawn hai nu cu, vun hrial lang hnar lengin.
Naute A Dam Lai Awihnak Hla:
1. Naute ah hin zawi naute ha qha ber bik,
Keimai naute qha ber bik e samthlai rem.
2. Ka naute ka zoh ah dar dang tle lingleng,Ram quan khal zuam hiang nge tuanin
kir lang.
3. Kan nu rung tlung thlang law ka nau qap aw khaw,
A qap leh lo kir law kan thlam lung rawnah.
4. Kan thlang lamih vaca pual ngo an lenah,
Ka fa dawtte Rih Lian khi thleng ngaingo lai.
Naute An Thih Ih An Ngainak Hla:
Nau qap ling kheng a awitu tonak rak kian au,
28
Zu khal a cee ten tul aw hai ngerh qialin.
Hi hmuah hi kanni ‘Group’ cun kan ngan phawtih a tam tuk kan phang, a kim lo
tla a silen in sim thei sal uhla kan ngan bet mai ding.
*******************
7. BIAZAI: LAIMI MAWINAK
Diknak le rinumnak kengtu Laifa,
Lungput tlaitluang tlangsang pualva,
Thinthir kaam lo sahrang le raal tawng ngam,
Ukawk daan khimkhuah keng phunhnam,
Rampi hrangih damnak nunfu,
Vairang mit lo nungphung phun-u.
Ro ci phunkim qelhmi hrinhnam le qong,
Parmawi duum iang, Siamtui’ lung tong,
Lennak khurkhua a ngil lo na’n,
Mithmai pante’n thuanthu a ngaan,
Thlanhri le thisen ih thapmi,
Rawlfang ei cu manhla a ti.
Ka pi’ suanmi kawhhol rim thaw,
Rim dang nam hlah seh law,
Ka pui’ lu ih sumku rong hlaw,
Rong dang keng hlah seh law.
__________________
29
8. LAI BUAN
Laimi nunphung ah kan lehnak ah a thupi zetmi pakhat cu buan hi a si. Nauhak
pawl hrang ahcun hmun pakhat khat ih kan tonawknak ah kan buan aw qheu ih kan
nuam aw ngaingai. Upa pawl cu khuangcawi con lam tivek puai caan ah an rak buan aw
ih mipi in an rak zoh vialvial ih an nuam aw zet. Laimi nun ih kan thinlung a thianghlim
zia cu buanawknak ah kan neh loih kan sun a si khalle kan thin a heng dah lo. Buan awk
ruangah thinheng ih a sual aw khal a rak um dah lo.
Buanawk tikah daan an rak nei. A daan vekin buanawk a si. Vei thum hlum awk
tikah vei thum sungah vei hnih a hlumtu ih neh a si. Vei thum sungah vei khat a hlum
thei ruangah thum cang thlak an rak ti ih an sun khal len lungawite’n an um thei. Cun,
buan awk tikah hlum aw ngaingai thei loin an sir in an tluk ih an neh awk theilo len an
buan awk lai ih neh duh ah buan a la hmaisa ringringtu neh an rak pek deuh qheu.
Buan hi a thiam le thiamlo an rak um. Buan thiam pawl cun anmah hnakih tha
cak pawl tla an neh thei qheu. Tha cahnak lawngin mi neh a theih cuang lo. Buan thiam
a qul ngaingai. Buan hi a phunphun a rak um. Keh pawk, vorh pawk, vang kau, baan
phawi, kawng kalh, sung kawng kalh, kawng hnih vuak, khuk khiah, ke mit phiat, lu bin
khawh, ti pawl tla hi an siih buan awk daan khal a phunphun in a rak um. Cupawl cu
sum pom, biar tlaih, baan kaih tivek pawl an si. Buan hi a thiam le thiamlo an rak um ih
buan thiam pawl cun mi tampipi an neh ih an hmin a thang nasa qheu. Laimi pawlih
kan neihmi buan hi ramdang khalih an neih lo mi le an hman lo mi lehnak le thiamnak
hleice kan neihmi a si ve.
*********************************
9. LAI THUPOLH
01. Ralqhat lo ih sawnsan ton ... ... Vainim sawn
02. Tipithuanthum parih meisa tik ... ... Kuakpi, Tibur, kuak
03. Tawkaa sungih hritom nei ... ... Maimom, surseek
04. A nolai ah a her, a upat hnu ah a nunneem ... Dizang
05. Leilung tlun ih mizuk thiam bik ... ... Thlalang
06. Mahlawng koppi sungih taal rero ... ... Lei
07. Unau hnihte hmasat an cuh aw ... ... Kee
08. Thla a nei lo nain a zuang thei ... ... Rul vankai
09. Thla neimi lakih zai qha bik ... ... Tikhingring
10. Vate lakih nu ih thusim lung ... ... Vaniim
***************************
30
10. KHUANGCAWI
I. TUI’SAN KHUANGCAWI A THOKNAK
Hlanlai ah Sim Dihai ramah Liangqen timi khua a rak um. Cuih khawsung
ahcun rulpi a um ih an khaw nauhak zan tinte’n pakhat hnu pakhat an hlo ringring. A
netnak ah cui’ rulpi a si kha an theih tikah thang an kam ih an awk ngah. An khawsen
in an dirh ciamco. Cui’ rulpi cun ‘I dirh duh nawn aw hlah, ka mei in phau a sun lai’ a ti
ruangah dir nawn loin an taan. A sa cu an khaw sen in an zem aw ciamco ih nuhmei nu
in a lu a co.
Cui’ zan cu nuhmei nu cun mikhual pahnih a nei kherkher. Cui’ rulpi lu cu an
suang ih a hmin thleng maw tiin fungthul in vun dawt tum na khaw rulpi lu cun, ‘Ka mit
tla in dawt ngah kei’ a rak ti. An qih tuk ruangah ‘Thuqha a si uallo’ an tiih hnarpawn ah
an hlon. Vangar khuan a cut tikah nuhmei nu ih ar cu a hung khuang ual o. Nidang ih
a khuan vek si loin ‘Titi i ik, khual tlun cu’ a hun ti. Cutin veithum rori a hung khuang.
An qih tuk ih khawvang hlan ah an tlan. Nuhmei nu khal an dung thlun in a tlan ve. An
khua an suahsan ngah vete’n an khawsung cu a min thluh.
Nuhmei nu cu ram lak ih a tawivahnak ah khuavang sunhlu pum a sar ih a ei hnu
cun nau a pai. Nau cu mipa te a run nei. A hmin cu Hrang Khup a si. Rallang phulpi
rawn an timi ah umhmun an khuar. A fapa a hung upa vivo ih milian ah a hung cang.
Sia tampi a nei ih a khaal qheu.
Veikhat cu Lasi tlangval a si mi ‘Tlang Sir’ in a hnemum dingah a dil. Hrang
Khup in a sia khaaltu dingah a hman. Hrang Khup ih sia cu a tum khal an tum, an pung
cak ngaingai. Veikhat cu Hrang Khup in Tlang Sir ih se khaal cu a thupte’n va zoh na
khaw, Lasi khuavang pawlin laam an rak thai ciamco kha a va hmuh. A pa cun Tlang Sir
cu, ‘Nan tuahdan i sim aw’ a ti rero nain a sim duh lo. A sut zekzek ruangah a ning thlang
ih, Tlang Sir cun Hrang Khup hnenah ‘Zu tampi in quan awla thlaruk a kim tikah ka lo
sim ding’ a ti. Thlaruk a kim tikah Tlang Sir cun Hrang Khup cu an lamdan le
khuangcawidan pawl a sim thluh. Cui’ sin Tlang Sir khal cu van ah a kai hlo ve.
Lamdan ding a theih zo ruangah Hrang Khup cu khuangcawi a tum thlang.
Amahte lawng cu nuam a ti lo ruangah Lusei ram ih Muallianpi lal Hunglai a hung
sawm. A rak duh lo. Hunglai cun, ‘Tu i hung sal a sile ka rak lo that ding a ti. Hrang
Khup cun ‘Asilen na inn ah thing ka hung thiah (TAAR) thei asilen na rung tengteng
ding’, a ti tikah Hunglai khal cu a lung a kim ve. Curuangah a inn cu tlangval pawl a
kilter. Hrang Khup ih tlangval pawl an vung ih Hunglai ih in kiltu tlangval pawl sete
phaw an phah ih an it that thluh kha an hmu ih culai fangah Hunglai ih inn ah Thing an
hung thiah. An thiah ngah in an tlun phah ah Hunglai ih tlangval pawl cu an thah hai.
Hrang Khup ih tlangval pawl cu inn an thlen tikah tual ah an lam ciamco. ‘Sete phaw
31
kan doral, zan ral ah kan thah’ ti hla sak phah in an laam ciamco.
A tikcu a kim tikah an khawpawh in an hung ih an laam ciamco. Tlangval pawl
in feipi an keng ih fala pawlin cawilu an khum. Hrang Khup ih tual ahcun a khua a khua
in hla a lehaw ih an laam ciamco. Hrang Khup ih tlangval pawlin, ‘sete phaw damta kan
doral, zan ral ah kan that’, an ti. Hunglai ih tlangval pawlin, ‘Atu rual lo kan san, kap kei sa
hlau lo, za ung eh’, an ti ve. Cutin ni sarih sung rori an laam. Cui’sin cui’ nun cu an run
cawng vivo ih, khawkip ah khuang an run cawi vivo lanta. Cui’ ruangah a si an thlacam
khalah, ‘Hrang Khup ih nun si fawh kan cawn, Hunglai ih nun si fawh ka cawn, khuangpi
cin hnih ah innpi kel cangpi e ka lo lut vivo ding’, an tinak san.
2. KHUANGCAWIDAN
Khuangcawi hi laam hmuahmuah ih netnak, milian lawngih laam theihmi a si.
Khuangcawi ding cun laam a tawtei’ thawh ih sehra thah thluh hnu lawngin khuangcawi
theih a si.
KHUANGPHAWH LAM NI 3 SUNG
Fanger thla (October) ah khuang an phawk qheu. Khuang phawh tual lam ah a
hmaisa bikah saihrem pahnih khuangtleng vekin a qemkhawm ih cumi cu ruaitla pawl
in tual ah an cawi. Ai! zingnak tluk a si.
SIM ZAN, NI 1 NAK
Fanger thla simlam hrawngah an tuah qheu. Tlangsuak upa pawlin milam pa
an sim. Tualzim ihsin meithal fungkhat an kap ih, ‘Nan inn leh nan Lo kan lo long a si
tiah khuangdar tum phah in an laam ciamco. Inntek nu le pa hnarpawn ah an tlan.
Pacang, a simtu pawl cu khuangdar thawn tual veithum an rel hnu ah inntek nu le pa cu
pacang pathum in an va hruai. Inntek nu le pa in, ‘Kan inn le lo in lon zo si’ an rak ti.
Veithumnak ah, ‘Long hlah e, long hlah e, nan hmunpi le nan lei lai rung luah kir auh’
an ti. ‘Cuti a si ahcun kan rung tlung kei cu’ tiin an thlun.
TUAL LAM SUN, NI 2 NAK
Zing thaithawh hrangah vokpi sa le zu an hmeh. Thaithawh an khawh ciamciam
in ruai tla pawl in, saihrem pali an la ih, a kawkalh in an qawn ih khuanglem an tuah.
Ruaitla pawl in an zawn ih hla sak phah in an laampi ciamco. An hla sakmi cu:
“Arri zaizai, khuan cang maw? Sum ka tleng, sai ka tleng pa aw e, an tiih dunglam
leh hmailam ah a nawl aw detdo”.
32
SATHING THAH SUN, NI 3 NAK
Sathing thah timi cu khuangcawi sung hmuahhmuah ih rawl suannak dingih
thingai an hlammi cu a si. Khawpawh sen tein thing an hlam ciamco. Khuangdar an
keng ih, mi qawnqai pawlin sunvu in an rak tum. Inn an tlun tikah mipa hmuahhmuah
in Thanthing feipi an tuah ih, khuangdar thawn an tlung. A zan cu nuamzet in zan an
meng ciamco.
CAWIPI NI, NI 7 SUNG
Khuangphawh ihsin thlathum nithla an hrel thluh cun khuangcawi a thiang.
Amah lawngte sunhri par tikcu ah an ti qheu ruangah thla ruk lai tla a awh qheu.
HNAR LAM SUN, A NI 1 NAK
Khuangcawi cu lam dang bangin sumden zan ti loin hnar lam sun an ti. Rual
pahnih asilole ruaitla in Sehngon (selu taarnak) ding thinghia qekruk nei pahnih an salh.
Thaithawh khawh in milam ding hmuahhmuah cu hnarleeng kelthahnak ding hmun
ah zu an in. Hnar ahcun Faiceu (farquah) kung an phun ih kel cang (me) an hreng. A
tlun zawn ah arcang sen bawm ih cihmi an taar. Khuanghau pa cu hreitlung bik tak an
hman ih kelcang a ceh that lai hlanlo an hler ih an laam ciamco.
SETHAH SUN, NI 2 NAK (PU ZU)
Tlangvo sun asilole sethah sun an ti. Khua a van in nu pu le pa pu khalin anmai’
lam veve hrangah thar an that. Mithi zo hmuahhmuah in an vun sawm. Simlam ah sutpi
phur ah zu an thlawr. An zu thlawr mi cu thawl sungah a thun ih, inntek pa in zu no a
hun. Vorh zu an cang (co) thluh in tualrawn ah cang upa cu ruaitla pawl in an rak kai ih
inntek pa in hai tuk thawn secang par ah vei thum zu a toih hnu ah bawlpu ih auhdan
vekin inntek pa in thla a cam. A cam qheh in sia cu feipi in a sun. A sun qheh vete’n se
kaitu pawlin an pheh thluk lohli ih an cek that. Inntek pa cu zaute ah a kai lohli ih
khuate hla a sam ngualhngo. Cumi qheh in sepi an vung suah ih thla a cam. A cam qheh
in an that.
Sepi an thah thluh in cang nauta an vung suah. Thla a cam, a dang vek thotho in
an that. Cuih hnu ah khawsa timi vok thau sum ruk an that. Thla a cam. Cangpi thin le
vok thau thin cu an suang ih sathin le buh, tual ih se hngon ah saserh an pe. Saserh
peknak khalah thlacam an nei thotho.
SACAN SUN (PAZANG NI), KHUANGTUAH SUN, NI 3 NAK
Sun hlan hmuahhmuah zu an in ih, far lai liammi vok thau, ar thla dawh an timi
33
cu sun hnu ah an that. Cui’ vok thah khal ah thla an cam.
Mi senpi cu sunvu te’n zu an in ih an um ruri men. Ruaitla pawl cu sa can na,
khuangtuah na, tiin an qhen aw hai. Inntek nu cawinak ding khuang an tuahdan cu:
Khuangtleng cu rua a khuisuak mi can aw in an la ih, farquah (farceu) salh pheng, a zim
lam an vihmi ahcun an hrawlh. Cui’ par ahcun minung din theinak dingin an dawn
ih bukte vekin inntek nu kha tla mai theilo dingin an kham qhepqhep thluh. Cumi tak
cu Khuang an timi a si.
BUALPI SUN, BUAL KHUANGCAWI SUN- NI 4 NAK
Nupu le papu ih liammi vok thau pahnih cu zing ah an that. Pacang lamnak
hmun ih tel ding pawl in voksa cu thaithawh hmeh ah an ei. Rawl ei khawh in Puithiam
in hmai a hruai ih khuate hla sam phah in mual ah an suak. Ruaitla pawlin zu in ding
phunphun cu mual ah an rak bun cia. Puithiam in khuate hla a sam phah vivo. Cutiin
vel thum a vel suak. Malte an cawl lawk. Cui’ hnuah laam dingin tlar hnih ah an tlar aw.
Hla sak phah in khuang cu vei thum ah heel. An cawl lawk ih zu an tul aw ciamco. Sim
lam deuh in Khuangcawi dingin an timlam aw thlang. Inntek nu cu khuang k h i r h
ding thilri pawl thawn a ralring cia thluh. Cawilu hniarza a khum ih fau le bannal tla a
bun. Kawr hruh loin khuangcawi hni an timi cu a thin ih khuangsung ah a lut. Cutiin
zawn ding hngak in pawk dingih an tuah ciami cu pawk in a ding. Thingthiah mi khua
le khuasung pawl cu khatlam veve ah an qang. Khuangtleng cu an pawk ngah in an
liangpar tiangih saang ah khuang cu an cawi. Qumkhat ah vei thum kim in khatlam
mual tawp thleng in an nor awaw. Qum thum tiang an nor aw aw hnuah mual laifang ah
an ret. Cuih hnuah a khua a khua in a haha te’n an cawi. Qum thum a kimnak ah inntek
nu cun khuang a khirh ciamco. A khirhmi pawl cu patmu, pianawi, pasa nawi, arcang,
puante, sehri tla an si. Inn tek nu cu an cawi laiah a hani a lang pang le a qha lo an tiih,
a zarh an ti. Thihhlohnak a si an ti. An cawi qheh in leilung ah a qum.
SUM DIL SUN, THINGTHIAH TLUN SUN (SAWNGQUM NI) - NI 5 NAK
A thaizing rawl khawh in thingthiah khua pawlin inntek teih tual vel thum an
vel ih tangka an diil. An khawhnih in sete man zat ve ve. Cumi an in thluh in thingthiah
khua pawl cu an tlung.
KHUANGPHUM
Rawlsuang in vokpi a liam ih tual ah an that. Zanriah ei khawh sim deuh ah
khuanghau in vokpi lu, me hna faiceu (farquah) pawl thawn an qawnkhawmmi cu inn
hnuai ah a phum. A phum lai cu khuang le dar thawn an hler ciamco. A phum thluh in
34
a suak ih se kot a thlen in inntek nu in faangfai in a rak theh ih inntek pa in zu in a rak
phut. Siat a serhta. Ka thusia hmuahhmuah phur thluh aw. Na hu nau law, kei tlunsang
ah kai vivo peng. Ka rual hleih in, ka khuk hleih in um vivo peng tiin thla a cam.
TUALPHIAH SUN, SAWLTHLAWN SUN, NI 6 NAK
Hi sun ah khuanghau pa khal khawdangmi a si ahcun milam teih
pekmipuan pakhat, tawngphu pi, vaidip, kel ceknak hreitlung, tuhmui fang, secang liang
thawn a khua ah a tlung. Khawlai mi a si le a umnak inn ah a tlung.
Khawlai pawl cu a paih vial sunvu in zu an in. Rualtla pawlin khuang cawinak ih
hnawmbal pawl hmuahhmuah an thianfai. Cucu a si tualphiah an timi tak cu.
SALU LAWH, NI 7 NAK
Khuangcawi qiak ih thla khatnak thlade hmaisa bikah salu an lo. Salu lawh a cut
lai hlanlo cu khuangcawi qiak vuarvi a si hrih lo. Curuangah inntek, milam te ih sung
cu salu lawh lai hlan lo khui tawk hman suahvak awi a silo. Mithi inn khal pal awi a silo.
Ruak hngah sa khal tlun lo ding a si. Sa mahte tilbah tawng, thi khal inn ah phurh tlun
awi a silo. Kahmi sa le lamnak sa lawng tlun a thiang. Sungkua thih hloh ton hmanah an
pal ngamlo. Qhitawknak inn khal an pal ngamlo. Milam inn lawng an pal ngam. Salu
lawh thluh cun, khuangcawi laam khal qiak thluh ih ngai a si.
**********************************
35
11. LAI INN SAKDAN
Lai inn sak tikah a hnuailam ih thlri pawl hi a tulmi le an hmin theihthluh qulmi
a si.
1. Liangte ban, Luangte (khanmi)
2. Thuambil (khansuk do hngetnak)
3. Kailawn
4. Tukverh
5. Sabang (salu tarnak)
6. Qumhmun (thlailam lo pawl zu innnak)
7. Bawhbelh
8. Vokkuang
9. Cungtleng (phar hngetternak)
10. Innhnuai (vok umnak)
11. Zualnat (pharto)
12. Disapthla
Hi vial hi a lenglam ihsin hmuh theihmi an si. Lai inn hi a tlangpi thu in, innleng
le innsung ti in khaan hnih lawng a um. Inn leng thlanglam ah dondel (namthlak) an
tuah. Cui dondel tuahnak hramqohnak cu kham thiang an ti.
Inntlun umdan
1. Innbo
2. Cuum
3. Luangpi
4. Suutpi (a mal bik ah 3 a um)
5. Inn hmai lam le dunglam dicihnak dingah rua an thlekmi kha cuum parah an
qem ih cumi parah di an cih. Cumi cu vaak so an ti.
6. Luangte
Dicihdan: A hnuaita bik dicihmi kha dite tah an ti ih a sangbik hmun kha luanglu
an ti. Luanglu hung sangtu dicihmi kha luangsang an ti. Luangpi tlun an thlen in
a pakhat dicihmi saudeuh ih ant uah le luanghu an ti. Luangpi khuhnak kha
luangkhum an ti. Luangpi ihin a hmailam ih dicihmi kha- sapthawi an ti.
Hmurcaar lam luangpi khuhnak kha, pelengthlai an ti. Inn sunglam ihsin dicihnak
a thluar so kha dihnah an ti.
7. Cuum pakhat a tiing aw lo ih an pehmi asile cai-vam an ti.
8. Inn hmai lam dicihmi a rak so ih cihmi hngetkhoh dingih a tanglam ihsin ruah
36
pheng ih a donak tuahmi kha- turthlar an ti.
9. Di an cih ih a zim, a netnak bik kha dithla an ti. Ruahpi a sur tikah cutawk ih
ruah rung luang kha dithla farfem an ti.
Innsung umdan
Inn vung luh ih a hmaisa bik zial an donmi khi donsuk an ti. Innsung le inn leng
dannak phar khi khartun an ti. Innsung luhnak dingah sangka an tuah. Savom kap pawl
in an sangka kha puum (vomkua) vekin an tuah ih voktuk ti ah hmin an sak.
Sangka phar ding thei ih khar thluhnak ding a tonak an tuahmi cu ‘Sualriat’ an ti.
Phar tlun le phar tanglam ah phar hngettertu dingah zialpheng an tuah ih an qeem bet.
Cumi cu tunrel an ti.
Vungsuhnak ding sangka kiang ah mai duhmi baannak dingah lingkiin an tuah
ih a qawmnak ah duhmi cu an baang thei.
Innsung taktak: Tapthlang zial donmi, quangral a um, cuisin carhlet a si. Quangral kawm
ahek-thawhnak an tuah. Tappi rawl suannak a um. Tappi sunglam ah khunpi (nu le pa
sungkua ihnak) a um. Tapi meisa ainak dingah tap heeng an don (zial an don). Tapthlang
zialte le tappi karlak ah zialdon a um leh ih san-kil an ti. Cumi an dohmi zim ah a tung
zawng in ihkhun hngettertu dingah zialtun a um ih. Qhuhfing (tungcaw) an ti. Meisa
van theinak zial hlei an tuah ih meisa an vannak khal a si. Ihkhunpi khatlam ah khuaral
a um ih an fala ihnak a si. Tlangval cu ihburleng an ti ih mi inn ah an riak. Ihkhun le
phar karlak cu khuntaw an ti. Tapsak a um ih cutawk ah vokte qhang thei lo pawl cawmnak
ah an hmang. Meisa tihnak tlun ah rapcung an tuah, hrekkhat ih dot hnih ih tuah an
um.
Mai’ inn area kha qhate in an kulh ih hauhruang an ti. Kotka qhate in an tuah ih
kotkhen ti ah hmin an sak. Hrelhmi tampi a um ding. Hmunkhat le hmunkhat kan thil
hmin sah khal a bangawk lonak khal a um ding.
*********************************
37
12. FALA LE TLANGVAL NUN
A. Tlangval Nun
Kan pi pu san lai ahcun tlangval pawlin tlawmngainak an rak nei zet. Nu le pa lo
mi tlung hnahcang pu maw, zanthing pu maw an hmun cun an sawng ringring. Pacang
upa deuh le tar cak nawnlo pawl cun thing an put khalle inn tiang thlen thei lo in, lamlak
cangtluan ah maw, zanthing hngohsan in si maw an tung ta qheu. Tlangval lo mi tlung le
veivak dang khalin an hmun cun zo ih ta ti khal thei cuang lo in an putsak ih khawhnar
an thlen in an ret ta qheu. A neitu an theih asile inn tiang an putsak qheu. Tar upa cak
nawn lo pawl ram ih thingtaanmi pu dingih an feh, khawhnar naite ih an thing an va
hmuh cun an lung a awi ngaingai. Zo in an putsak a si ti an thei lo nan, “Damcak vivo
hram law, nutar patar sawmbawltu ah na kutke sau hram seh,” ti in thlaza an cam.
Tlangval tirte pawl cu Suakthuan an ti. Tlangval, Suakthuan kaihhruaidan ah,
dunglam samtom Mar pawl cu Zawlbuk an nei ih tlangval hmuahhmuah in an riakkhawm
thluh. Val upa in khawsung kilkhawidan le sa le ral lakih qanrualdan an tawlrel ih an
phawkhai a rual zet. Hmailam samtom Lai pawl cu Zawlbuk nei lo in Ihburlen ti in fala
inn ah tlangval pawl an riak. An inntektei; hnaquanding an neih asile an quansak qheu.
Riahkhawmnak dingah fala unau hnih nei inn an hril deuh qheu. Ziangahtile
pakhat khat in pasal a neih khalle pakhat a tanlai ruangah reipi tiang riah a theih ruangah
a si. An riahnak fala innpawn an suah thluh asile inn dangah an qhawn aw. Inn dang ih
an qhawn zik asile hah aw tak in inntek te in zu an siak ta ih hla tla an lehaw ciamco
qheu.
Ihburlen ih qhathnemnak
1. Nunzia le nunphung an zirhaw.
2. Upa nautak kaihruaiawkdan an zirh.
3. Lai Thuanthu
4. Poimawh cakkhai ah an qangtlang.
5. Quantlang le bomawk ih qhatzia an zirh aw.
B. Fala nun
Fala cu kor kawiqelh an hruh. An ban ah bannal, faudawn, harngek le ngunkual
an hruh. An tai ah hrangkha, lawngka, taihol, khingte le cumci an kaih. An ke ah khang
an hruh. An hngawng ah qhival, pumqek, qhihnak, qhite le kep tla an orh liailiai. Fala
pawl hi a hleice in an bang cuang. Lo mi an feh asile peikawng an phur. Fala, tlangval mi
tampi tlakaw an si ruangah tlangval pawlih tuhhmui, hreitlung le sincaw pawl an phurhsak.
38
Mai’ caizawng ih thuamhnaw phurh ding cu a zaang zet ding nan an ngaizawng lomi
pawlih thuamhnaw khal phurh lo a theih lo. Fala sunglawi deuh an si ah phei cun an
thilri phursak hmarngaitu an tam ruangah phurhtlak ngaingai khop ih rit an phur qheu.
Fala hmuisung lemlo qawnqai deuh pawl cun tlangval thil phurh ding tong lo in zaang
hiarho ten an feh nan nuam an ti cuang lo.
Tlaklo an feh ah hin sincaw an keng ciar ih sun ah an zate’n a thaw, a sia ti um
loin an qawmaw vialvo thluh. Hlan ahcun caizawng an rak nei cio nan mi ih theih an
phan ruangah tulai vekin caanqha hawl rero a um lo. Mi an um lo tikah an mitmeite’n an
be aw men. sun ah lo an thlawh ih hlei ah tlun phah ah zanthing an phur. Fala pawl lo mi
tlung cu zawi hnam ha na neih ding ti theih duh ah, Tonpar an hna ah an khaih ih an
tlunnak ih mi a ton hmaisa bik (phunhnam) an nei qheu. Sun ih lo thlawhnak ih Laaksang
an hmuh le, fala a dokter ih maimom dum a hung suah le mi dum, a rang a rung suah le
mi ngo. A fate rual thawi a hung suah le intu (pa) neihnak an ti. Busul le tanqhe cinnak
ram ahcun thlaiciah ah le thlailuah a qul fawn. Nu le pai’ hrang zupi ding sum an deng
thul. Zanriah khawh ah pat an kap, pat an hnuk, um awl lai nei lo. Tlangval innleng an
neih le patkah an bawm qheu. Lo feh phah ah pat an hmoih, tibur ding kuakpi an fawp
phah. An hnaquan awl bik cu thiamtah a si. Thiam an tah asile tuisun cu ka bawi huahhi,
zianghman ka quan lo, thiam ka tah men an ti. Nu le pa qihzah hna an thiam zet. Pasal an
neih ding hman ah nu le pa’n cumi pa, khami pa na nei ding an ti ahcun an el ngam lo.
Kannih fate in nu le pai’ duh lomi neih kan tum lo. Kan hrang qha ruattu nanmah ih qha
nan timi pohpoh kan nei ding ti in zah zet in an sawn qheu.
********************************
39
QHEN THUMNAK: CAWNTLAK FIMSIMTU
1. CHIN RAM THU
1.1. A hmun le hma
Chin Ramqhen cu Kawlram Ramkulh ih nitlaknak lam zawn ah a um. India le
Bengladesh ram thawn an ramri aw.
1.2. Ukawknak district le peng pawl
District pahnih a um. Cu pawl cu: Falam District le Mindat District tla an si.
Falam District ah peng panga a um. Cu pawl cu: Falam Peng, Hakha Peng, Thantlang
Peng, Tonzang Peng le Tedim Peng tla an si. Mindat District ah, Mindat Peng, Kanpetlet
Peng, Matupi Peng le Paletwa Peng tla an um.
1.3. A tuum le a seen
Saklam deng ihsin thlanglam deng tiang peng 300 lenglo a sau. A pehi zawng a kauhnak
bik ah peng 100 tluk a um. Eria in kan sim a si le, 1390 sç peng pawl an si. (8900495 eka)
1.4. A hmui le hmel
Chin Ramqhen cu, tlanghrap le tikuam thuk lawnglawng in a khat. Tlang sang
karlak ah tiva tla a luang ih tiluan a rang tuk ruangah lawng a feh thei lo. Paletwa Peng
lawng ah lawng a feh thei.
1.5. Tlangtluan pawl
Thaang tlang, Inbuuk tlak, Bawipa tlang, Rung tlang pawl cu saklam kau ah an
um. Cun, Artaraw tlang, Khonu tlang le Kimi tlang cu thlanglam kau ah an um. Kanpetlet
khua sak ih Khonu tlangzim (Mt. Victoria) cu pi 10,200 a sang.
1.6. Nikva pawl
Nikva thupi pawl cu Ruun va (Manipur River), Qio va, Bawinu va, Mong va,
Lemro va le Kaladan va tla an si. Ruun va cu Tonzang Peng, Tedim Peng le Falam Peng
sungah a luang. Qio va cu Falam Peng le Mizoram, ramri thlun in thlanglam ah a luangsuk.
Bawinu va cu Hakha Peng ah a um ih Qio va thawn an koaw leh. Lemro va cu Matupi
Peng le Paletwa Peng ah a luang. Kaladan va cu Paletwa Peng ah a luangsuk, Qio va ih
tawlam a si.
40
1.7. Rih Li
A hminthang Rih Li cu, Falam Peng ih nitlaknak saklam ramri kel zawn ah a um.
Rihkhawdar khua thawn a naihte. A kimveel cu pengthum a sau.
1.8. Thingkung, hramkung pawl
Amah te ih kho thingkung thupi pawl cu: far, tlor, lawi, cing, hual, hriang,
thanvaawng, qhiil, mau le rua tla an si. Par mawi nei thingkung pawl cu, sokhlei, faizong,
farquah, vau le vul tla an si. Cun a rah eiqha pawl cu, theipi, taat, sunhlu le hai tla an si.
Thingkep par a phunphun, meilam par, senhri par le ros par khal an um.
1.9. Tikcu, khuasik le khuahlum
Tikcu pathum an um; qhal, fur le thlatang tla an si. April thla le May thla ah khua
a sa bik. Fur tikcu cu, June thla in September thla tiang a si. July, August thla ah ruah a
sur tam bik. Cun thlatang tikcu cu October in January tiang a si ih December le January
thla ah khua a sik bik. Hmun qhenkhat ahcun tidai a khal qheu. A sat lam cu buaktlak in
72.3 F a si ih a daihlam cu 50.5 F a si.
1.10. Khua le mipum
Chin Ramqhen um milai pawl cu lothlo an tam bik. Tlang hrap ah lopil her in lo
an tuah in, fang, fangcang, vainim, raqhe, busul, be a phunphun, nim, kawlhra, hra le aalu
tla an phun. Hmuan ah, epal, thawphat, dawhhlei, lingmawi, tanpaya, laphak, kawfi,
khasuan tla an phun. Mi malte in acozah hna an quan. Dawrtuah le sumtuahtu mi malte
an um.
1.12. Khuawltlawnnak lampi le biakawknak
Ramqhen um lampi pawl at am bik cu ke-lampi an si. Acozah khuapi pawlah
mawqawka a feh thei. Paletwa peng ih tiva pawl ah lawng a feh thei. Paletwa khua cu
tangphawlawng colhhmun khua a si. Acozah khuapi kip ah telefon, carek le thirhri zung
a um. Khuate qhenkhat ah khal telefon an hmang.
1.13. Khualipi le acozah khuapi pawl
Hakha cu acozah umnak, Chin Ramqhen Khualipi a si. Falam le Mindat cu District
khuapi veve an si. Peng khuapi pawl cu: Tonzang, Tedim, Thantlang, Matupi, Kanpetlent
le Paletwa khua tla an si.
41
14. Harhdamnak le Fimthiamnak
Hakha le Falam khua ah mina ihkhun 200 tlem sizung a um. Cun Peng khua kip
ah khal acozah sizung an um.
Cazir hmun cu Acozah Phunhra Tlawng 17, Phunriat Tlawng 52, Phunruk
Tlawng 167 le Phunli Tlawng 652 an um.
15. Acozah khuapi pawl
Ramqhen Acozah khuapi cu Hakha khua a si.
Khualipi
Hakha khua a si. Tipi thuanthum ihsin pi 6120 a sang. Milai 19660 hrawng an
um.
District Khualipi
1. Falam cu Falam District ih khualipi a si. Tipi thuanthum ihsin pi 5200 a sang.
Milai 1836 hrawng an um.
2. Mindat cu Mindat District ih khualipi a si. Tipi thuanthum ihsin pi 4860 a sang.
Milai 11901 hrawng an um.
Peng Khualipi pawl
1. Tonzang khua: Tipi thuanthum ihsin pi 4739 a sang. Milai 6811 hrawng an um.
2. Tedim khua: Tipi thuanthum ihsin pi 5667 a sang. Milai 14102 hrawng an um.
3. Thantlang khua: Tipi thuanthum ihsin pi 3300 a sang. Milai 8330 hrawng an um.
4. Matupi khua: Tipi thuanthum ihsin pi 3300 a sang. Milai 10040 hrawng an um.
5. Kanpetlet khua: Tipi thuanthum ihsin pi 4820 a sang. Milai 3560 hrawng an um.
6. Paletwa khua: Tipi thuanthum ihsin pi 186 a sang. Milai 7178 hrawng an um.
******************
42
2. LEITLUN SAN THUANTHU
( Jesuh Khrih suah ihsin Leitlun Ralpi a pakhatnak a suak hlan tiang)
Jeush Khrih a suah tikah leilungpi ih uktu nasa bik cu Rom a si ih tipi thuanthum
parah siseh leilung parah siseh mi siatsuahtu mifir huatsuak suamhmang (damiah) um lo
dingin daitein a uk thei. Ramsung a deng tiang feh theinak lamzinpi qhaqha a tuah ih
rangleng hman theinak an si. Ahlan ih ram tam zet cu ram pakhat an si ruangah hmunkhat
le hmunkhat an tlawng aw thei.
Ca le qong ahcun Greek an hmangtlang thei. Nunphung le fimnak ruahdan khal
bangrep le rualran thei dingin Greek pawl in an rak zuam. Biaknak thu ahcun Judah
pawl siar lo, a dang pawl cu pathian tampi nei milem bia an si.
Rom uknak cun leilungpi hrangah thil qha tampi a tuah nain, biaknak thar cu a
ngaithiam thei lo. Khristian pawl an karhzai ding khal a duh lo. A hrem nasa hai. Hremnak,
tisiatnak le thahnak cu Jesuh Khrih san ihsin a thokih Constantine Rom siangpahrang a
kai tiang a si (AD 300 hnu deuh hrawng). AD 164 ihsin 180 tiang pulhsia a thleng
ciamco ih Rom uk sungah minung tampi an thi. Rom khawpi kum (1,000) kimnak
puaipi cu AD 248 kum ah an tuah. AD 308 ah Constantine Rom uktu ah a cangih
Khristian pawl hremnak ihsin an luat. A hnu ah Khristian biaknak cu ramkulh biaknak
ah a cang. Constantine in Greek ram saklam ah Constantinople timi khawpi cu amah ih
hmin cuangin a din ih cutawkah a um.
Zalennak a um tikah Khristian pawl lakah thuelawknak a tam. A bikin Greek mi
pawl lakah a si. An elawk bikmi cu Pa Pathian le a Fapa Jesuh Khrih an bang aw cekci
maw? Jesuh Khrih hi fapa a si ruangah a niam deuh lo maw? ti a si. Niceae (Naisia) khua
ah hruaitu pawl an tong aw ih an rel khawm tikah an bang aw ko tiah thu a tlu.
Rom rampi cu AD 363 ah Nisuah le Nitlak tiin a qhen aw suak. Nisuah lam cu
Greek pawl tamnak, thu el awk zuamnak a si ih Bzantine Empire tiin an ko. Nitlak lam
cu Rom ihsin an ukih a quan taima pawl an si. Nitlak lam le saklam ah ram thar hna nasa
zetin an quan. Rom ihsin saklam ah fimnak le nungphung ngaihsak lemlo ralhrang miphun
pawl - Goths, Visigoths, Vandal, Hun tivek pawl an um. Cui pawl in Rom ram cu an
rung do qheu. Qih an nung zet. Rom ram khawpi an neh ih an siat bal caan tla a um. Pope
in a rak lem thei ih an kir saal caan tla a um. Rom khua ih um bishop quantu pope
thuneihnak cu a sang sinsin.
Nisuahnak lam ram pawl ah, India ram ah Hindu biaknak cu san reipi ihsin a rak
ding zo. Kum 500 BC hrawngih a rak thokmi Buddha biaknak khal nisuah lamah a karh
vivo ih Kawlram, Thailand, Laos, Kambodia, Vietnam le thlanglam Srileuka ah siseh,
43
saklam Nepal ihsin Tuluk, Korea, Japan lamah a karh vivo. Tulk ramah Taoism le Confucius
biaknak tla a suak.
Leilungtlun ah a karhzai zetmi biaknak pakhat cu Islam biaknak a si. AD570 ih
suakmi Mohammed ih hramthawhmi a si. AD 622 ihsin a thokih AD 632 ih Mohammed
a thih hnuah zamrang zetin a karhzai. Mohammed sawngtu pawl cu Caliph tiin an ko.
Moslem cu a Hrek in Mohamedan ti khal in an ko. A thok pek ahcun ram thar hnaquan
cu a sim ihsim a sinain a rei deuh tikah naam thawn quan a si thlang. “Moslem ih na lut
lo le na thi ding” ti a si. Nisuah lam ah Pakistan, Afganistan, India, Bangladest, Malaysia,
Indonesia tiin a karh vivo.
Nitlak lam khal ah Moslem cu an karh vivo. Hlanlai Persia pawl ih rak neh thei lo
mi Greek pawl lan in Europe mirang pawl neh an tum. A sinain Greek pawl in an rak
neh. Cuihsin Africa saklam Egypt, Lybia tivek ihsin nitlak lam ah an feh ih ram an nor
vivo. Tipi thuanthum a faaknak zawn in saklam ah an kai ih Protugal le Spain tla an neh.
France an thlen tikah France siangpahrang Charles Martel in a rak neh ih dungah an sip
saal.
A sinain a tu Turkey ram khi Ottaman pawl ih an uk tikah Moslem ram an si ih
AD 1453 ah Greek pawl an neh. Constantinople khua khal Istanbul tiah Moslem khawpi
hmin an bun. Khristian biakinn mawi zet cu Moslem biakinn pi ah an tuah.
Constantinople khawpi an lak thei nak cu zian pukpi an hman ruangah a si.
Cu tivek ih Moslem biaknak a karh ciamco lai ah Khristian kawhhran cu nisuah
lam le nitlak lam tiin a qhen aw. AD 1054 ah a si ih, Nitlak lam cu Rom ih hoha mi RC
kawhhran an si. Nisuah lam cu Greek pawl ih hoha mi Orthodox kawhhran an si.
AD kum 1096 ihsin Crusade ral donak a thok. Ram thianghlim timi Judah ram
le Jerusalem khawpi Moslem pawl in an uk ih an tisia ti an theih tikah Europe ih um
mirang Khristian pawl an thin a na ih an va donak a si. Voitampi an do na in a langte ih
neh a si ih neh suak ti a um lo.
Leilungtlun ih a rei bikmi raldonak pakhat cu England le France do awknak a si
ih AD 1338 in a thok. Kum zakhat sung an do aw. Minung qhansonak ih a nasami zian
tuah thiamnak a rak um ih hih kum 100 raldonak ah mirang pawl in an hmang thok.
Pukpi le meithal an hmang nain an thiam tuk hrih lo ih hmual a nei tuk lo.
AD 1346-49 kum thum sung Europe leilungpi qhen ram pawl ah Blaak Death
timi Pulhpi a thleng ih minung a hrek hnakih tam an thi. Hmun hrekkhat ah a vuitu
khal an um lo.
Leilungthlun ih thil thar tuah thiamtu pawl lakah Germany pawl cu an nasa zet.
AD 1440 ah Gutenbery timi pa in canamnak (Pringting Press) a tuahsuak ih cabu tampi
44
suah theih a si thlang. Cuih tlunah tipithuanthum ih khual tlawng pawl hrangah campass
timi a kutte in saklam a sawh ringringmi a tuah thiam.
Hih thil thar tuahmi pathum (zian, compass le canamnak) hin santhar a suahter.
Sanhlun ih raldo awknak siseh, tipithuanthum ih khualtlawn a harnak siseh, cabu suah a
har dan siseh sanhlun ah tanta in santhar nisuak mawi a thlenpi zo.
Khualtlawnnak leilung rhar hmuhsuah a petu cu Italy ram Cenice khua ih suakmi
Marco Polo (AD 1300 hrawng) ruangah a si bik. Italy ihsin tangphawlawng thawn an
feh vivo ih Tuluk ram Kublai Khan ih siangpahrang innpi a thleng. Kum reipi hnuah an
kir saal ih an khua an ram ah an sim. Cuih a simmi cu Marco Polo ih khualtlawnnak tiin
cabu an suah. Cuih cabu siar a lung thotu bik cu Italy mi thotho Christopher Columbus
a si. Anih cu tanpawlawng thawn a feh vivo ih India ram thlen a tum. A thlennak cu
America a si. India ah a ruat thotho ih a minung hmuhmi pawl tla Red Indian tiin a ko.
Hih America a thlen kum cu AD 1492 ah a si. India a thleng taktaktu cu Portugal mi
Vasco da Gama a si. Columbus Italy mi si hman sehla Sapan siangpahrang Ferdinand le
a nupi Isbella ih thlahmi a si.
Mirang (England) ram le Spain, France, Portugal, Holand (Duteh) pawl cu an
fim hmaisa ih leilungtlun hmunkip ah an feh. Ram tampi an nor. An cuh aw. America
sak le thlang ram pawl, Asia ram pawl, Africa ram pawl le Australia le tikulh ram pawl cu
an ukmi ram ah an cang vivo. Cucu colony ram timi pawl an si mi ih kuttang ram pawl
tinak a si.
America sak le thlang cu England, France, Spain le Portugal pawl in uk. A rak um
ciami ram neitu miphun pawl cu Aztec, Inca le Indian tla an si. Saklam America ah ram
pathum a um ih Canada le USA ah mirang (English) an tam buk. Mexico ram a thlanglam
pawl le tikulh ram pawl cu Spain ih ukmi Spanish qong hmang pawl an si. A kaubik ram
a simi Brazil lawng Portugal ih ukmi Potugese qong hmangmi an si.
AD 1776 ah America (USA) cu England uknak ihsin mahte ukawknak
(Independence) an ngah. 1861 ihsin 1864 tiang kum 3 sung America ramsung ralpi a
um. USA President Abraham Lincoln ih hohami salzuat duh lo pawl le salzuat duh
thlanglam ramqhen pawl an do aw ih minung ti cawk lo an thi. Lincoln hohatmi Union
ralkap pawl in an neh ih AD 1865 December thla ah sal pawl thlah qheh ding, zo khal sal
zuat theih nawn lo timi thu a suak. Sal luatnak a si. Abraham Lincoln cu thah a tuar. Sal
luatnak hrangah a nunnak a liam ve.
Biaknak thu ah AD 1520 hrawngih a thokmi Protestant Reformation thimi
kawhhran tuahqhatnak in kawhhran tampi a suahter. Santhuanthu hmuihmel a
lamdantertu pakhat a si ve.
**********************
45
3. CHIN RAM HMUN HLEICE PAWL
3.1 Ngalsip tupi
Ngalsip tupi cu Falam khuapi ih nisuahnak lam saklam ih ummi a si. Hih tupi a
neitu a naih bik khua pawl tla cu Lunghawh, Khumzing le Duhmang an si ih, Lunghawh
ram hi a tumbik neitu an si.Ngalsip tupi ih a saannak hmun cu pi 8010 a saang ih Falam-
Kalay mawqaw zin ihsin zoh tikah tupi thingkung hnakin Leenpaal tlangtluan sawn
hmuh a si. Ngalsip tupi cu Ekah (61,440) area a neimi Lianthar kakuat Tittaw sung ih
ummi tupi pakhat a si.
Ngalsip tupi ih nisuahnak thlanglam ah Lianthar tupi, Hamteel tupi,
Khuanghluum tupi le Vanpem tupi pawl in a pehzom. Nitlaknak lam saklam ahcun
Vombu tupi, Thangkai tupi le Cunghum tupi pawl thawn a pehzom aw. Hih nitlaknak
lam saklam tupi pawl cu kiangkap khua pawl in Lo ah an tuahnak hmun a um ih Vainim,
Aalu, Kawpi pawl an ciing ih sumlut tampi ngahnak ah an hmang thiam. Nisuahnak
lam thlanglam tupi pawl cu kiangkap khua pawl in Qilva thlahnak lawngah an hmang
thiam hrih.
Tupi ih a qhatnak pawl cu thinghnah thingrah pawl kan ngah thei. Daihneem
kan ngah. Thlisia a hraan tikah in khamsak. Inn saknak le a dang kan qulmi thilri
tuahnak thing kan ngah. Tih thing le Meihol hrangah kan hmang. Cahnah tuahnak
hrangah hmanmi thilri hram pakhat a si. Leidawm luang thei lo dingin a kham ih lei a
dawmter. A man neimi thingkung pawl in sumsaw ngahnak in bawm.
Ngalsip tupi ihsin a rungluangmi Ngalsip va cu Vaar a thlen in Run tivapi sungah
a kom. Ngalsip va hmangin Vaar ah acozah in KW 500 thaa a neimi Cet lu pahnih
hmangin Hydro Electric a tuah. Hih Hydro Electric hnaquan cu kum 1981 March in
thok a si ih kum 1986 December (15) ni ah meisa pek a thok thei. Hih Vaar Hydro
Electric in Falam khuapi, Lumbang, Parte, Congheng, C.Zamual, Qashone, Qaizawl,
Congqhe, Baila, Thanhniar, Laizo, Zalai, Lungpi le Lungraang khua pawl meisa a pek a
si. Ngalsip tupi ruangah dawhhna qha a um. Dawhhna qha in thingkung, hrampi, ramsa,
sumhnam, cucik kharbok, pangang a phunphpun le nunnak a neimi hmuahhmuah tinung
a pek thei a si. Curuangah tupi hi qhate ih fingkhawi ding a si. Tupi um hrihlonak
hmun khalah zanthing a phunphun tuh le ciing in tupi tuahser ding kan qul.
RUAHKHAWM DINGMI:
1. Tupi na nei maw? Na neilo le ziangtin tuah ding?
2. Tupi ih qhathnemnak pawl sim aw?
********************
46
4. HARHDAMNAK
4.1 AIDS
AIDS natnak thuhla ah hin mi tampi in tih tuknak tuangah le theihlonak ruangah
thu a phunphun an sut theu. Cu pawl sungin ralrin tulmi le tuahtulmi malte kan tarlang
ding.
1. A duhawmi Fala le tlangval an thitawk hlanah thi thatein zohta hnuah thiaw sehla a
tha.
Mihrek cu an ning a zak ruangah si maw, nat ka nei ti theihawk duh lo ruangah
thi zoh duh lo tampi an um. Asinan, pakhat le pakhat nat suanaw lo dingin khawmawknak
tha a si ruangah thilawk hlanah thi thatein in Sibawi hnenah zohfel ding a si. Cun, thi
kan zoh theh tikah pakhat in a nei si maw, neih lo ah si maw, thubuai pakhatkhat a suak
thei ruangah thi kan zoh hlanah a thiammi Sibawi thawng si seh, AIDS thu thapekthiam
le mihnem thiammi pawl thawn si seh, thatein relkhawm hnuah thi zohter ding a si.
2. Thi zoh hnuah HIV nathrik neimi kan si pang tikah ziangtin kan um ding.
Hi khal hi thil thupi ngainai a si. Nat nei ka si ti theihawk tikah tih tuk ih lau
ciamco ding a si lo. Cop le cilh ih thi dingin ruahawk ding khal a si lo. HIV nathrik neih
vetein AIDS a cang lohli lo. Nathrik neih thu mikip hnenah sim ciamco ding khal a si
lo. Innsungsang ah si seh, rualpi lakah si seh, na rinsan taktak mi pakhat hnenlawngah
na athu sim aw. Ruatrelkhawm uh. Tha lo petu le lo hnemtu tha bik a si ding. Mi tampi
in kan ning a zak lole mi ih theih duh lo ah kan thup aw ciamco theu ih a sual ngaingai.
Cuhnakin HIV nathrik kan nei ti kan theih vetein Sibawi, Sayamah pawl thu ronawk
lohli sawn ding a si. HIV/AIDS thuhla tampi theis dingin zuam sinsin ding a si.
3. HIV nathrik neitu in a tuah tulmi pawl tla a thupi ngaingai.
Nathrik neitu in thinnau le thicop mai dingah ruataw sawn lo in a tuah tulmi
pawl thateih a tuah ringring a si ah cun natnak dang in a bebawm thei lo ih kum reipi a
nung thei ti hi theiha tul ngaingai. Thazang cahnak a bawmmi rawl thawthaw, a hringmi
hanghnah hangrah tampi ei ding. Nga, sa, sathin, buh, sangvut, pawnghmuk, le
thingtheirah phunphun teimak in ei zuam ding. Kuak le zu hrial a tul. Thinnau, thanau
mai loin thinglung khohkhah le ruahsannak tha, a tha lam hlir ih hmuhnak neih a tul.
Thin nuam thei bikin um zuam ding. Thla tla cam ringring ding. Midang hrang ih tha
dingmi tuah zuam ding. Insungsang le rualpi pawl thatein bia ih palkai ringring ding.
Anmah in thazang lo pe ringring hai seh. Natnak zohter leuhleuh ding. Sibawi ih fialmi
bangtukin thlung ringring ding. Cu pawl thateih na thlun thei ah cun nat dang in a lo
bet lo dingih kum reipi na dam ding.
47
4.2 Cancer
Cancer timi cu taksa ih um cell pawl semsual tahrat in mumal nei loin an qhang
ciamco, cell pakhat in a dang titsa sungah bikhiah um loin a va lut timi pawl ruangih a
cangmi natnak a si. Cancer cu minung kan taksa ruangpi hmun tinkim ah a cang thei.
Cancer nat hi phun 3 in an qhen.
a) Caremomos - kaa, dang, ril le nau-inn cell ih a cangmi
b) Sarcomos - tit, thau, ruh cell ih a cangmi
c) Lymphomas - thi, thlik, natkham theinak tha cell sungih a cangmi
tiin an qhen.
Taksa qhen ih cancer cang tambiknak hmun pawl
1. Cuap cancer
2. Pumpi cancer
3. Thin cancer
4. Ril cancer
5. Dang cancer
6. Pawhte cancer
7. Kaa cancer
8. Nau-inn cancer timi pawl an si.
Cancer cangtertheitu hi bur 2 in an qhen.
I. Kiangkap thil pawl
(a) Kuhsi a phunphun hman
(b) Zuu in
(c) Ei-in (thmk; thil rawh ei tam, siti le thau tamtuk ei)
(d) Hnaquannak (thmk; dat qha lo phunphun lakih hnaquan)
(e) Nat hrik (thmk; thinthling hrik pawl H'tis B, H'tis C)
(f ) A dang - Ni sa tuar tamtuknak in vun cancer, thli thiang lo, dai thiang lo)
(g) Umtlandan - cangvai maltuknak in cancer cang dingin tha a pe thei.
II. Pipu hnen in - Pi le pu, nu le pa sungkhat ah cancer nat nei an um asile nat neihve a
ol cuang.
Nat khamdan cu;
(1) Kuhsi le zuu hman lo ding
(2) Taksa pum thiangfaiter ding
(3) Taksa kha dat qha lo daiter lo ding
48
(4) Hnaquannak ah cancer cangter theimi pawl hrial ding
(5) Cancer nat cangter theimi ei-in, sii le taksa hnihmi pawl ralrin ding
(6) Thli thiang hiip ding
(7) Cancer nat cang dingmi cell pawl kha zamrangzet in tuamhlawm lohli ding
*****************************
5. THUTHANGLAM THIAMNAK
5.1 Internet
Computer pakhat le pakhat pehzom ih hnaquan cu network ti ah an ko. Cuih network
cu leitlun zapi huap ih pehzom hnaquannak runpi ih a can tikah internet ti ah kawh a si.
Network of networks (pehzomnak pawl ih pehzomnak) ti khal in an ko. Hih internet
pehzomnak sungah computer hi duh zatzat a um thei. Tui’ ni leitlun ih internet hnaquannak
sungah computer million leng in a um ih a zat sim a theih lo na’n pehzomnak pawl hi
nitin a karhzai ringring ti cu simtheihmi thil a si.
Internet timi ah thu hrampi (4) a um. Cu pawl tla cu: 1. Server (Pehzomnak tawlreltu),
2. Client (pehzommi computer pawl), 3. Router (Kuatsintu), le 4. Connection
(Zompehnak zin) ti pawl tla an si.
Internet hmangtui’ a hmanmi computer cu Client (pehzommi) a si. Computer hmang
in thu le hla (data) pawl kuatawk tikah a tomten (packet) vekin kuatawk a si ih cuih thu
le hla tomte (packet) cu Router (kuatsintu) in an fehnak ding hmun a qhiadansak hnu-ah
a hmun ih zir in a rak kuat sak sin. Cuih kuatawkmi thuhla pawl ih an fehnak lamzin cu
Connection ti ah an ko. Cu mi ah lamzin phun dangdang a um thei ve. Thuqhimnak ah,
Dial-up (Telephone line hmangmi), Fiber Optic (Thlalang hrifem hmangmi), Satellite
link (Salaung hmangmi) ti vek le phun dangdang in zompehnak zin pawl an um thei.
Computer pakhat kan neih hnu-ah internet timi hmang thei dingah thupi bik in
Internet Service Provider (ISP) timi internet hmang thei dingih mi tawlrelsaktu Company
hnenah lungkimnak lak hmaisa in hmin khumawk (registration) a qul. Hih ISP ih siannak
ngah hnu-ah mai’ computer sungah a tanglam ih thil pawl tlamtling te’n rak thun cia an
qul: 1. World Wide Web Browser, 2. Email Program, 3. FTP Program (File Transfer
Protocol), 4. News group reader pawl tla an si.
World Wide Web (www) browser timi cu a tawi zawng in internet thil hawltu a si ih
cu mi ah Firefox asilole Internet Explorer (IE) pawl a tel. Hih thil hawltu pawl tla cu
Email hmannak program thawn lo theih lo ih telh dingmi pawl an si. FTP program le
News group Reader pawl cu ISP ih quanvo lak dingmi pawl an si.
49
Hi vek qulsammi software pawl computer sungih thunluh an si hnu-ah cun ISP ih
pekmi code number ah computer ihsin kawh an si hnu-ah lutthok (log in) vete’n computer
le internet cu a pehzomaw thok thlang a si. Hi ti ih pehzomter hnu lawng ah Email kuat
le World Wide Web (www) pawl zoh le hman (access) theih an si.
World Wide Web (www) kan timi cu zapi zohtheih dingih tuahmi internet pehzomnak
ruun pakhat a si. Internet kan zoh timi cu www kan hawl asilole kan kau tinak a si. Cu mi
ah Web page timi, computer cet qong phunkhat a simi Hyper Text Markup Language
(HTML) ih nganmi Web Cahmai pawl pehkai-aw vingvo in an um. Ca pawl, zuk pawl,
video zuknung pawl cu HTML cet qong in ngan hnu lawng ah internet ah ret theih an si.
Cu cu web page tiah an ko.
Web Site timi khal cu pawlkom in siseh, company hnaquannak in siseh, pumpak
in siseh an maih hnaquannak le sinak thuhla pawl, a bangawmi thu le hla pawl
ngankhumnak web page pawl hmunkhat ah zohthei ding ih retkhawmmi ruun innpi
pakhat a si. Cuih a hmaisabik cahmai cu home page (Cahmai Innpi) ti ah an ko. Home
page ahcun web site pakhat sungih ummi thu le hla pawl simciatu a si. Thuqhimnak ah
www.microsoft.com kan ti tikah www timi thil hawltheihnak sungih ummi microsoft
pawl ih an thuhla kan hawl tinak a si. Company an si ruangah .com timi an hmannak a
si. Cu vek in a dangdang an um ve; . edu = Educational Institution, .gov = government,
.org = non profit organization, .net = network organization, .mil = military.
5.2 Email
Email timi cu electronic mail an timi electric hmang ih cakuatnak phun khat a si.
Email phun (2) a um; Paid Mail (man pek qulmi) le Free Mail (manpek qullomi) pawl tla
an si. Email pawl mi zapi ih hmantheih si dingin a tawlreltu company tampi lakah a
hminthang deuhmi le mipi ih theih tam deuhmi company (3) an um. Cu pawl tla cu 1)
Google, 2) Yahoo, le 3) MSN company pawl tla an si.
Google ih pekmi pawl cu Gmail ti ah kawh an si vekin Yahoo ih pekmi pawl cu Yahoo
Mail ti ah le MSN company ih pekmi mail pawl tla cu Hotmail ti ah kawh an si.
Man pek qulmi (Paid Mail) ahcun kum khat hrangah a zat khiah cia a si. Thuqhimnak,
Myanmar Teleport ih tuahmi mail4u timi email hmang dingah cun mail hmannak pakhat
hrangah kum khat ks. 8,000/- (Thawngriat cekci) pek a qul.
Hih Yahoo mail, Gmail, le Hotmail pawl tla cu an zate’n email an si qheh ruangah a
tlangpi thu in an bangranaw qheh a si. Pakhat hmandan kan thiam ahcun a dang email
pawl khal hman an har nawn lo. Cuih email pawl hmantheinak dingah Email Account
an timi email sungih luhnak neih a qul. Cuih email account timi ah thil thupi (3) a um.
Cupawl tla cu 1) Email Address (email umnak hmun), 2) User Name (hmangtui’ hmin),
le 3) Password (qongthup) pawl tla an si.
50
Email Address kan timi ah hmangtui’ hmin (user name) le computer hmin (computer
name) ti’n thil pahnih komawmi a si. Cu mi pahnih karlak ah hminsinnak @ (at) timi an
qhen. Computer hminsinnak @ hmai-ah hmangtui’ hmin (user name) ngan a si ih @
dunglam ah computer company hmin ngan a si. Thuqhimnak ah thangte@gmail.com
kan ti tikah “Thangte” timi hmin cu hmangtui’ hmin (user name) a si ih gmail.com cu
Google Company ih hmin a si. Curuangah thangte@gmail.com timi ih tiduhsanmi cu
“Google Company ih tuahmi Gmail hmangtu Thangte” asilole “Thangte cu Google
Company ih tuahmi email a hmang” tinak a si. Curuangah thangte@gmail.com timi cu
leitlun zovek company le pumpak khal in hman sal a theih nawn lomi Email Address
(email umnak hmun) ti’n kan ko. Cuhlei ah cuih email address on theinak dingah zohman
ih theih lomi, a hmangtu pumpak lawng ih theih timi qongthup (password) timi a qul.
Cuih qongthup cu a malbik 8 ihsin 10 a simi cafang, alphabet, number a qul. Cuih cafang,
qongfang le alphabet cu anmah hlirte hman theih an si vek in cokrawi in khal hman
theih a si thotho. Mai’ hmanmi qongthup cu mahte theih ringring dingmi a si.
***********************
6. CHIN MILANGSAR PAWL
6. 1. Dr. R. Ni Khuai
Dr.R.Ni Khuai cu Falam peng Lumte khua mi a si ih kum 1919 September ni 19
ah a suak. A pa cu Wkh Major Kap Cong (MBE; BGM) a si ih a nu cu Pi Lang Hngel
a si. Suahpi unau pali a nei ih amah hi upabik a si.
Kum 1925 June in tlawngkai a thok. Phun hrek ihsin phun li tiang Congkua
phunli tlawng ah, phun nga ihsin phun sarih tiang Falam Middle School ah, phun riat le
phun kua cu Sagaing High School ah, phun hra cu Rangoon ih St.John High School ah
a kai ih 1937 kum ah phun hra a ong. I Sc cu Rangoon State College in a ong. Second
MBBS cu Rangoon Medical College in 1940-41 ah a qheh. Kum 1943 in India ram ih
University of Lucknow ah sibawi a zir peh ih kum 1949 December ni (20) ah MBBS
dikari a ngah. Laimi lakah a hmaisabik MBBS dikari ngahtu a si.
India ihsin a tlun tikah Rangoon ih General Hospital (RGH) ah hnaquan a thok.
Kum khat RGH ih hna a quan hnu kum 1952-1955 sung England ram ih Edinburge
University ah Surgery Special in a zir ih ‘A’ class in a ong. Kawlram sungah FRCS dikari
ngahtu a pahnihnak a si. Curuangah acozah upa in Rangoon ih sibawi zirnak tlawng
sazaci (professor) quan dingin hnaquan an pek. Asinain a pa ih thu a ngainak in siseh,
amah thinlung suak ih Lairam le Laimi phun a seherhnak ruangah siseh Rangoon ih
51
Professor quan dingah cohlang lo in thu a khirh. Curuangah amah ih hrilnak bangin
Falam sizung ih hnaquan dingin kum 1957 ah acozah in an thlah.
Falam sizung ih hnaquan a thok tikah Falam sizung cu ihkhun (75) a um. Amah
ih Special a zirsuakmi cu Surgery a si bangin thilri umsun thawn hna a quan ruangah
mina tampi in Falam sizung an ra pan ciamco. Hnaquan thei dingin tlunlam upa pawl
hnenah thilri a dil qheu ih an pek qheu ruangah operation tuahtheinak thilri tla kim in a
um thei. Culawng si loin kum 1963 ah ihkhun 100 ah acozah in a qhan. Mina ihnak
ding innpi pathum saknak tla a ngah.
Dr. R.Ni Khuai Falam ih hna a quan sungah Nu le Nauhak kilkhawinak (MCH)
a din ih a hlawhtling zet. Cun, nauhak kilkhawidan ca-uk, First Aid ca-uk, sii indan le
sii eidan ca-uk le Harhdamnak ca-uk pawl tla a tuah.
Dr.R.Ni Khuai cu acozah hnaquantu pakhat a si bangin Falam ih kum hleihnih a
um hnu kum 1969, December ah Mandalay sizungpi ah a qhawn. Kum 1971 ah Mandalay
ihsin Yamethin ah, kum 1973 ah Meikhtila ah a qhawn. Meikhtila sizungpi ih kum ruk
hna a quan hnu ah kumkim pinsin in kum 1979 ah pinsin a lak. Pinsin a lak hnu ah
Meikhtila ih anmai’ inn ah kum hleikhat a um. Kum 1990 ah England ram, Town
Bridge khua ah a nupi Jasmine Hope ih fingkhawi ding le tuamhlawm dingin a feh.
Wkh Dr.R.Ni Khuai cu kum 2003 May ni 8; amai’ kum 82 a kim tikah leitlun a
nunnak in a cawl. Fapa (6) le fanu (4) a nei.
*********************
6.2. Rev. Dr. S. Hre Kio
Rev.Dr.S.Hre Kio cu kum 1935 March thla ni (19) ah Hakha peng, Zokhua ah a
suak. A pa cu Rev. Sang Fen a si ih, a nu cu Pi Kawl Dong a si. Kum 1945 June in
Zokhua phun li tlawng ah tlawngkai a rak thok. 1949 kum ah phun li a ong. 1949 kum
ihsin Hakha phunhra tlawng ah a kai ih 1956 ah phunhra a ong. Phunsang tlawng kum
khatnak cu Rangoon ih Htidan College ah a kai ih kum hnihnak in Rangoon University
ah a kai ih kum 1960 ah BA a ong.
Kum 1960 June thla in India ram ih Serampore College ah a kai ih kum 1963 ah
BD (Bacherlor of Divinity) dikari cu a pakhatnak dinhmun in a ong ih laksawng ah
cabu le sunloihnak capi tampi a ngah.
Rev. Dr. S. Hre Kio cu India ram ihsin Kawlram ah a tlung ih kum 1963 June thla
thar in Falam Baibal Tlawng ah kum khat sung saza a quan. Kum 1964 ihsin kum 1973
December thla tiang Falam Baptist Church, Falam ah Pastor a quan. Kum 1974 January
ni (1) ih Falam qong in Baibal ca (Thukam Hlun) let hnaquan a thok ih kum 1978
52
January ni (8) ah a qheh. Kum 1978 May thla in 1979 April thla tiang Hakha Baptist
Church, Hakha ah Pastor a quan. 1979 May thla sungah America ah Ph.D zir dingah
Laitlang ihsin an pok suak ih August ni (3) ah America an thleng.
Kum 1980 in Ph.D course a kai thok ih May 13, 1985 ah Ph.D dikari a ngah.
Hakha ih Pastor a quan lai khalah siseh, Ph.D a zir lai khalah siseh Falam qong ih Baibal
ca (Thukam Thar) leh hnaquan cu a quan ceem ringring phah ih kum 1985 September
ni (2) ah a qheh.
Kum 1986 in United Bible Society ah hnaquan a thok. Baibal an lehmi zohfel
saktu Consultant hna a quan. Qong phun tampi a thiam ih Baibal let hnaquan tla a quan
cia ruangah a hnaquanpi pawl hnakin a hnaquan a tam. A hnaquannak ih zung a tuahnak
hmun cu Guam ah a si. Guam ihsin Myanmar, Micronesia, Papua New Guine le Solomon
tikulh pawl ih Baibal lehmi zohfelnak hna a quan.
Rev. Dr.S.Hre Kio ih Kawlram ih hna a quanpi mi pawl tla:
i) Baibal hnaquannak ah;
Asho Chin, Khumi Chin, Cho Chin, Matu Chin,
Zotung Chin, Falam Chin, Tedim Chin, Siyin Chin, Ngawn Chin, Zanniat
Chin, Zo Chin, Burmese Bible, Paoh, Sagaw Kayin, Mokein, Makuri Naga.
ii) Study Bible hnaquannak ah;
Hakha Chin NT study Bible
Falam Chin NT study Bible
Tedim Chin NT study Bible
Myanmar (Burmese ) NT study Bible
SIANGBAWI PEKNAK
FBA 12 th Trien. 29/98 ih thurelcatnak ah: “FBA in ramdangmi siangbawi kan
nei lo. Kan ram thlarau lam ih in khaisangtu, Falam Bible in tuahsaktu le Falam calai in
qhansotertu Rev. Dr.S.Hre Kio cu Falam pengpi in kan siangbawi a si tiah zapi lungkim
in upat sunloihnak kan pe a si”.
Hih FBA Triennial khawmpi ah amah Rev. Dr.S.Hre Kio a tel thiamlo ruangah
upat sunloihnak lukhum khumsaknak cu 1998 July ni (26) zing nazi 8:00 ihsin 10:00
sungih Falam Baptist Church, Yangon biakkhawmnak ah pek a si.
******************
53
7. LEITLUN MILANGSAR PAWL
7.1 Albert Einstein
Pa sang tuk lemlo, hmurhmul tam zet, cal ngolh, sam sau kir nawn, cal sur tuiti
deuh, mi hrekkhat hrangah fim tuk dingih lang lemlo, scientist hminthang an rel qheumi
cu Albert Einstein a si. Amah vek mifim le thuthuk pur thei cu hi leitlun ah an suak
lemlo ke, an suah hman ah a tam lo nasa ding. A thiam hleicetnak le a hminthannak bik
cu physics lam ah a si ih physics zirnak lamah nasa zet ih sul a sah ruangah ‘tulai physics
ih pa’ ti ih kawh tlak hrimhrim a si.
Einstein cu 1879 March ni 14 ah German ram Ulm khua ah a suak. A nu cu
piano tum thiam zet a si. Kum khat a ti ah an sungkua in Munich khua ah an vai. A
nauhak lai ahcun nauhak ningzah nei zet a si. A ni, a pai’ farnu hnen ihsin piano tum a
zir ih piano a ngaina zet, rawl hman ei lo ih a tum caan khal a tam. Piano tum bak ah
science lam hi a kathawtnak pakhat a si. Veikhat cu a pa in saklam le thlanglam theihnak
Magnetic Compass a qhen. Cui’ thil a hmuh cun thu tampi a ruat phah ih a pai’ hnenah
science lam thu tintian a sut.
Kum 15 a kim tikah an sungkua in Italy ram ah an vai lala. Cuisin Switzeland
ram ah ca zir dingin a nu le a pa in an thlah. Zurich University ih lut thei ding a si le si
lo entrance exam an rak tuah ih sim rel ding khal um lo in a tla fai verver. A hmai kum
ah theihtawp a suahsal ih a hlawhtling sal. A zirnak a qheh hnu khalah tlung lo in
Switzerland ram ah a caam lan ih an ram mi le sa sinak tiangin a nei. Zirhtu hna lam
quan a duh na’n a hmuh thei lo ruangah Swiss Patent Office ah clerk hna a quan.
1903 kum ah Yogoslavia fala Mileva Marec thawn an nei aw ih faate unau hnih a
nei. Nau umnak lengter nor phah in cabu fate te hi a keng phah ringring, thuhla thar a
hmuhsuahmi a um tinte’n cui’ cabu te ahcun a hminsin qheu. Cui’ a canganmi pawl a
hun finkhawm taktak cu van lam thuhla zingzoinak cabu ropi zet a rak tling. Kum 1905
ah Zurich University in Ph. D degree an pek. Amah cu kum 26 mi fang lawng a si.
Degree a ngah kum sungah a thil hmuhsuahmi thuhla qum nga rori a suah man. Cuisi
cun khawvel in a fim zia le thu thuk a purh thei zia an hmu thlang.
A thil zingzoi suahmi hmaisa bik ‘proto electric effect’ ruangah a hmin a thang
nasa ih 1921 ah khan Physics lam Nobel Prize a ngah. Cui’ hnu ih thil a hmuhsuakmi
dang pakhat cu Special Theology of Relativity ti a si. Hihi cu a hmaisa ta hnak in a thuk
ih a mai’ san lai ih scientist mi malte lawngin a sullam an thei thei ti a si. A simfiangdan
ahcun thilhlom (mass) siseh, thil saulam le tikcu pawl hi velocity (thil fehcakdan) ih zir
in a danglam thei a si a ti. Hitin tahqhim sehla, eng hnak ih cak sawn in van boruak ah
54
khin hung feh thei sehla, tuisun ih kan feh hi mizansun ah kan rak thleng zo ding tinak
a si. A sullam cu eng hnakih cak in kan feh asile tikcu hi cu a linglet in a feh ding tinak
a si.
Cu lo a ruatsuakmi lala cu thil (matter) ziang poih in
cahnak (energy) an nei qheh ih cui’ cahnak an paimi cu hun
suakter hnik sehla thil pound pakhat sung vialte hman ah
lung urnak zian ton million sarih tluk cahnak a um tinak a
si. Hih a thil hmuhsuahmi hi ziangtlukin a thupi ti le lehhnu
deuh ih an run tuahmi atom bomb tuahnak hrampi a rak si
ta riai. Cu hnak ih thuk sawn General Theory of Relativity
tla cu a ropi sinsin.
1933 kum ah khan German ram cu thu net zettu
Hitler ruangah an buai nasa. Judah pawl sinsin tla cu an
harsa nasa. Hitler ih kutthlak ruangah million lenglo an thih
phah. Einstein cu Judah mi a rak si ve ih Hitler ih thiltidan
cu duh lo in a cang thei tawkin a do ciamco.Cucun Hitler
ih thinhennak a thlen. Culaifang ngelcel cu America ram ah thil a hmuhsuahmi thu rel
dingin Einstein an rak kawh lai tak a si. Sawmnak vekin a feh ngaingai. America a caam
lai ah a hrangah thil qihnung a si ruangah German ram ih kir sal lo dingin a rualpi
pawlin ca an kuat celcel. An thuron vekin America ram ah umhmun hnget a khuar ih
Princeton University ah hna a quan.
Roosevelt in America ram ih President hna a kaih lai ih atom bomb an tuah qum
ah Einstein hi a rak tel ve. Asina’n Japan ram Hiroshima le Nagasaki ah kha ti ih bomb
an thlak ciamco cu Einstein cun poi a ti ngaingai. Kha vek siloin atom bomb in nuamteteih
hna a quansawnnak ding lam ngaihtuah in theih tawp a suah lala.
1945 kum ihsin Princeton University ih a hnaquan cu a colhsan. A taksa a cak lo
vivo ih Princeton sizung ah a to. Cu ti ih sizung a um lai, 1955 kum, April 18 ni ah cun
ihhmuh thawzetin a vung itthat si hmang ti lai ah qhangsal nawn lo in a thaw a cemlanta.
Einstein cu scientist mi ropi ti men lawng a si lo, minung lakah remnak le daihnak
a thlentheinak dingah nasazetih quantu khal a si. Amah cawimawinak dingah Einstenium
timi hmin an pe. Hi mifim le thil thar hmu ih ruatsuak thiam, Albert Einstein an ngaisan
tuk ruangah ‘a thluak’ cu an la ih Princeton sizung ah qhate-ih kilkhawi a si. Tui’ ni tiang
Einstein ih fimnak le a thil zingzoi suahmi theihfiang tum in khawvel ih scientist tampi
an buai rero lai.
****************************
55
7.2 Mother Teresa
Mother Teresa cu August 26, 1910 ah Skopje khua, Macedonia ram ah a suak. A
pa hmin cu Nikola a si ih a nu hmin cu Drane a si. Albanian hrinhnam a si. Kum nga a
ti ah ti a pil. Kum riat a ti ah a pa in rinlopi’n a thihsan. Asina’n a nu in qhate’n a kilkhawl
thei ih cu cu Teresa nunnak ah lam hmuhsaktu qha taktak a rak si. Kum hleihnih a si ah
Pathian kawhnak a thei ih ni khatkhat ah Jesuh duhdawtnak a thantu Missionary ka si
leh ding ti kha a rak thei-aw. Kum 18 a kim, kum 1928 September thla ah an inn ihsin
a suak ih Sisters of Loreto timi India ram ih Mission a tuanmi RC Nuthianghlim pawl
hnaquannak ah a lut. Dublin khua ah caan malte training a kai hnu-ah India ram ah an
kuat.
January 6, 1929 ah Calcutta a thleng. May 24 1931 kum ah RC nuthianghlim
taktak a quan. kum 1931 in 1948 tiang Calcutta khua ih a ummi St. Mary’s High School
ah ca a zirh. Kum1944 ah cu tawk tlawng ih lubik ah a cang. Mother Teresa cu thlacam
nun a neimi, a tlawngta pawl hnenah le a hnaquanpi pawl hnenah duhdawtnak a neimi a
si ruangah cu tawk tlawnginn ih a quan sung cu lungawizet le hlawhtlingzetin a caan a
hmang. Amah cun nun a siang, mi zawn ruat a si, a ral a qha, a teima, mi hruaitheizet a
si.
September 10, 1946 kum Calcutta in Darjeeling team ah tlangleng in a feh laiah
Jesuh dawtnak hmuar a sungah thungai thlak in a lang. Cu cu a nun sung hmuahhmuah
thazang a neiterringringtu le lam a hruaitu a si. Cui’ hnu cun Jesuh cu hmuhnak in a
hmu qheu ih, “Ra aw keimah tleunak si aw, keimah lawng cun ka si thei lo, ka daihaw lo”
ti vekin a lang qheu. Mifarah bawmtu nei lo a zaang a fahnak pawl le duhdawtnak a
neihmi pawl tla kha a langter. Cu tikah a kiangkap ih a ummi mifarah le kilkhawitu
neilomi pawl a hmuh tikah a nunnak in a tuar thei lo ih cu bangtuk farah mihar kilkhawi
duh ruangah cun a umnak hmun in August 17, 1948 ah a suak.
Tangka zianghman a rak nei lo ih bawmtu khal a rak nei lo. Pathian rinsannak in
a rak thokmi a si. A hnaquan a rak thawh pek ah harsatnak a phunphun a rak tuar.
December 21 ah farah umnak ah a hmaisabik a feh ih a va leng. Nauhak pawl ih hma a
kholhsak, lam kap ih a rilmi tarpa a nami a tuamhlawm. TB le rilrawng ruangih a thizikmi
tarnu a va umpi. Cun, cu tawk ih farah nauhak pawl kha khua lengah ca a rak sim hai.
Cu ti cun a hnaquannak a theitu mihrekkhat in nuamtete’n an rak qanpi ih an rak bawm.
Kum 1950, October ni 7 ah tlunlam in amahte hnaquantheinak a on ih “ The Missionaries
of Charity” timi mi in ziang an siarlomi pawl tuamhlawm le bomnak pawlkom a
din. Kum 1965 ah Pope Paul VI in leitlun hmunkip hrang ih biaknak lam pawlkom ah
a relsak. Nuamtete’n a hnaquannak a hung karh sinsin ih The Missionaries of Charity
Brothers timi pawlkom cu 1963 ah a dinsuak. Kum 1963 qhiamqhiam ah “The Active
56
Branch of brothers” timi khal a din cih. 1976 ah The Contemplative Branch of the
Sisters, 1979 ah The Priest branch khal a dinsal. Cu hnu-ah a
hnaquannak cu biaknak lam pawlkom sung lawng siloin The
co-workers of Mother Teresa timi pawlkom le the Sick and
Suffering Co-workers timi pawlkom khal a din.
Leilungtlun hmunkip ah a hnaquannak cu a karh vivo ih a
hlan Russia ram, Europe nisuahnak lam, Asia, Africa, Latin
ram ah farah zonzai bomnak lawng hman siloin thlisia, natnak
qha lo, pamnak ruangih miharsa le ral tlan pawl tiangin an
bawm thei vivo. Culawngsiloin ram qhangso a si zomi North
America, Europe le Australia ram lam ih inn nei lo, zu in pawl,
le AIDS natnak neimi pawl khal an rak bawm hai. Leitlun
hmunzakip in sunloihnak le thangqhatnak an rak pe cio.
Laksawng tampi an rak pe ih cuih pawl lakah 1962 kum ah
Indian Padmashri Award, 1971 kum ah Pope John Paul Peace price , 1972 kum ah
Nehru Prize, 1979 kum ah Nobel Peace Prize, cun Balzan Prize, Templeton and Magsayay
award pawl a ngah.
A thih zik tiang le besiazetin a nat hnu khal ah a hnaquan kha pehzom in a quan.
1997 kum ah hin amah a bawmtu sister pawl hi 4000 lenglo an um ih foundation 610
kha ram 123 ah a rak din. March 1997 ah amah hnaquan sawngtu ding khal a hril.
Amah cu kum 1997 September thla ah a thi. India acozah in rampi hmin in a ruak an
thlah. A ruak cu Mother House of The Missionaries of Charity, Calcutta ah an vui. A
thlan cu a rei hlanah zapi hmuh duhmi hmun le mi zapi thlacamnak hmun ah a hung
cang. Leilung hrangah zohqhim tlak nuqha, “Farah hmuahhmuah ih an Nu” timi nu ah a
cang ih duhdawtnak hminsinnak kha leilung hrangah a tanta. Cu cu, Jesuh ih a rak
fialmi, “Ra Aw Keimah Tleunak Si Aw”, timi thu a ngai ruangah a si.*
***************************
57
8. GENDER LE THLEIDAN PAWLKOMNAK
Thleidan pawlkomnak timi cu mi pakhat asilole mi burkhat thawn pawlkomnak
ah a diklomi tuahsernak a simduhmi a si. Hih thleidan pawlkomnak cu thinlung ah a
cammi ruahdan ruangih rahsuah a si qheu. “Annih pawl cu cu vek an si”, “hi vek miphun
cu hi vek a si ding”, tiih mai’ lam ruahnak ih thleidang cia ih pawlkomnak in a rak
suakmi a si. Miphun ruangih thleidannak, zumnak ruangih thleidannak, fimthiamnak,
neihsiah ti vek pawl ruangih thleidan pawlkomnak pawl sungin nunau si ruang le mipa
si ruangih thleidan pawlkomnak khal a tel ve a si.
Thleidan pawlkomnak cu thazang a cakmi uktu miburkhat le thazang a malmi
uktuarmi mi burkhat ti in kaphnih in a um ti ah pawlkom mifim pawl in an sim. Thazang
a cakmi miuktu pawl cu midang hnakin thuneihnak saang, covo ngah tam sawn, nundan
saang sawn ih nun ti pawl cu an hrampi a si. Thazang mal ukmi pawl cu mimal sawn an
si qheu ih neihmi mal sawn, thuneihnak nei lo, covo mal sawn le nundan niam deuh pawl
cu an hrampi a si.
Thazang mal ukmi pawl ih cin le daan, nunphung cu cohlan a mal. Caan khatkhat
ah cun siartelmi hman an si qheu lo. Mi thupi ih ruahmi an si tuk lo. Mi pawlkomnak
hmun ih an tel ciocio hman ah apahnihnak dinhmun ah ret an si qheu. Cu pawl
hmuahhmuah cu cabu sungih ngantengtengmi an si lo na in a cakmi uktu pawl ih thinlung
ah hrambun in a qhanglianmi ruahnak pawl an si.
Nunau timi cu pawlkom umkhawmnak ah apahnihnak, thazang a malmi uktuarmi
dinhmun in an ding. Kawlram sungih miphun hrekkhat ah cun nunau in ro an co thei
lo. Pa ih ci an keng vivo thei lo. Miphun ih hnam sinak a keng thei lo. Nunau cu
innsang ah ‘hruaitu’ a si thei lo, ‘bawmtu’ dinhmun lawng ah a si thei. Mipa lawng hi
innsang ‘hotu pa’ a si thei timi ruahnak pawl a um.
Thungai ti ah cun nunau khal siseh, mipa khal siseh minung sinak ah bangran ih
sinak a neitu an si cio. Mi hmuahhmuah in sitheinak ciar, manneihnak ciar a um. Pakhat
ih thiammi a dang pakhat in a thiam ve lo ruangah thleidanawk ding a si lo. Mai’ phun
si lo ruangih midang miphun nautat deuh ih pawlkom ding khal a si cuang lo. Mi
hmuahhmuah in nunau khal siseh, mipa khal in siseh mah le tawk in man nei, mawinak
neimi le mai’ zawn ciar ah upattlak sinak neimi an si qheh. Cu mi cu cohlansakawk thei
a thupimi a si.
********************************
58
9. KIANGKAP THU (ECOLOGY)
Kiangkap kilkhawi quldan thu ah a hnuailam ih thu pawl qhate’n kan theih ah
cun thazang tampi in petu an si ding.
1. Tidai a bal. Lo ih hmanmi si phunphun in siseh, cetzung thli bal pawl in siseh, tiva,
ticawm pawl a balter thluh. Tidai bal maldeuh dingin na Lo ah dawm le si hmang
nawn hlah aw ti ah an forh aw rero. Qilva ek le dawmkung rin a qhabik an ti.
2. Hnawmhne a tam tuk. A qhangso ram pawl ih a poizet thil pakhat cu an hnawmhne
tamtuk hi a si. A hlonnak hmun khal in a daih thei cawk nawn lo. An Palang siava
pawl le Plastic pawl a tam tuk. Tipi thuanthum ih an hlon khal le a phuansal ih tikap
ah a fensal lala. Curuangah an thil sia, plastic sia le palang siava pawl hlon lo ih
hmansal thei dingin tuahsal (recycle) an forh aw rero.
3. Ram a phul vivo. Leilungtlun minung in zanthing kan hautamtuk thlang ih kum
khat sungah Hector million 6 lai nelrawn ramcar ah kan cangter rero a si an ti.
Zanthing a mal vivo ruangah kan tikcu le caan, ruahsurdan pawl khal a dik thei
nawn lo ti ah thutheitu pawl in an ti.
4. Tifinriat a bal thluh. Tifinriat ih ngakaihthiam pawl an quatdan ah minung in tidai
sungih an hnawm hlonmi cu an ngakaihmi hnakin qhenthum qhen ih qhenhnih in a
tam sawn an ti. Nga tam zet cu thihsi (tur) in an that qheh. Cui’ nga pawl cu hardamnak
hrangah a qhalozet.
5. Leilung dawm qha a hlo vivo. Zanthing a mal vivo ruangah ruahti le lihong in
leilung dawm qha hmuahhmuah a fenhlo thluh ruangah a cem vivo ve. Curuangah
taimak thlak in zanthing cinsal ciamco a qul an ti.
6. Ramsa pawl an cem vivo. Si ih tuah ding qha ramsa pawl siseh, thingkung hramkung
siseh an ci a mit vivo thlang. Curuangah si kan har vivo thlang ding ih damlonak a
tam vivo thlang ding.
*****************************
59
10. KHUALIPI MI IH QUANVO LE COVO
Khualipimi timi cu khuapi sung ummi a si. Asilole khuapi deuh ah cun ramqhen
‘state’ uknak tang ih ummi tinak a si. America ih daan hrampi (constitution) ah cun,
“United States ih a suaktu zate, le an daan thluntu tla cu United States ih khualipi minung
an si”, ti in a nei. Khualipi cun covo le quanvo tla (rights and duties) a nei ve.
Khualipimi cu senpi buur, khuapi pakhat maw, asilole rampi pakhat ih member
sungtel a si; cule covo le quanvo tla a nei ve. Zianghrangahtile senpi hi pumpak hrangah
a um a si maw, culole, pumpak sungtel member hi senpi hrangah a um sawn ti kan ruah
a qul. An pahnih in an dik veve ih rianawton an si. Cule pumkhat ah komtheihmi an si.
Cule khuapimi cu ramqhen (state) in a parah quanvo a nei ih amah khal in state parah
quanvo a nei ve. Kan covo kan cingmang lo khal a si le phan ding a um lo, kan quanvo
kan theih ahcun a tawk ko.
Ahmaisabik ih kan quanvo langhnganbik cu rampi parih rintlakmi a si. Ram le
hnam duhtu tla kan si ahcun kan ram le kan miphun ih harsat le vansan caan ah kan
nunnak rori ih bawm le ruun ding in timtuahcia hrimhrim ding a si.
Apahnihnak ih kan quanvo cu rampi ih tuahciami daan (law) thlun hi a si. Cui’
daan cun danbuar ih sual picang tuahmi (crime) hi a zangfah thei lo. Cun, daan dangdang
tete tuahciami tla khal a mawi lo a si le a dik lo khal ah remsal hlan sung le balsal hlan
sung cu thlun a qul thotho.
Apathumnak cu daan kilkhawi le thlun lawng a si lo; poipeng le cakkhai, thu
buai a um tikah virvatzetih daan fingkhawi le kilhim bawm ding, le sual picang deem le
hlo dingih zuam ve ding a si.
Apalinak cu, rammi asilole khualipimi in fimkhurzetin ram thuhla ah a telve a
qul; zianghrangahtile duhhrilnak thu (vote) tla a pe ve ding a si. Cun, ramqhatnak ding
hrangah cuih vote cu hmanvenak ding covo khal a nei ve.
Apanganak cu, ram hrang le miphun hrangah a qul tikah mai’ titheinak ah fial le
sawm a si le tiarcia ih um ding a si. Cun, tlang hnaquan sawm tik khal ah ram le miphun
rian dingih pok ding a si. Cun, senpi hrangih qulmi thianfainak lam le fimthiamnak
lam, asilole daan (legislature) lam khal ah rian ve ding (serving) a si. A netnak le a
thupibik ah cun khuapimi asilole rammi cun ziaza qha sersuahawk ding hi mai’ ram le
phunhnam hrangah napi ih zuam ding a si. Professor Drummond in hi ti in a rak sim
dah: “Mi pakhat ih thil makbik pakhat a tuahtheisun cu miqha si hi a si. Hi mi hi ram
rundamnak ding hrangih zokhal ih a sangbik quansuak theimi pakhat a si. Khua pakhat hi
Sodom le Gomorrah bang hman aw seh la, cui’ khua ih mi dingfel pahra an um takah cun a
tawk, a him thei ko ding”, ti in .
60
11. BAWLUNG LEHZUAMAWKNAK (WORLD CUP)
Leiltlun huap bawhlung lehzuamawknak (World
Cup) hi Fédération Internationale de Football Association
(FIFA) timi pawlkompi pakhat in a rak thokmi a si.
Curuangah FIFA World Cup ti in an rak ko. Hi mi
bawhlung lehzuamawknak hi kum li ah veikhat an tuah
ringring. Hi lehnak cu mipa hlir an tel. Worl Cup hi kum
1930 kum in an rak thok ih Leilung ralpi veihnihnak
ruangah kum 1942 le 1946 kum cu lek lo in an rak cawl.
Atu laifang ih an tuahdan vek a si le World Cup
tuahnak inntek thawn tel in azuamawtu ding ram 32 an
tel. An leh caan hi thlakhat hrawng a rei qheu. Hi mi ram
32 sungih tel thei dingin World Cup an tuah hlan kum
thum sungah hmuntin ah ram tampi an zuamaw ciamco
ih cu tawkih a tlingmi lawng World Cup an tuah ngaingai
tikah an tel thei. World Cup bawhlung lehzuamawknak
hi Leitlung tlun mi tambik zohmi lehnak sungah a tel ve.
Kum 2006 ih an tuahnak vek a si le Final bawhlung sit ni
ih a zohtu pawl hi minung 715.1 million tluk an si tiah an sim.
World Cup vei 18 tuahzomi sungah Brazil ram hi a pelhdahlomi ram a si ih,
apakhatnak vei nga ngahtu ram khal a si. Italy ram hi apakhatnak vei li a ngah. Germany
ram in a pakhatnak vei thum a ngah ve. Uruguay ram hi, world cup an tuah hmaisabiknak
hmun le cui’ kum ih pakhatnak ngahtu a si ih, tui’ hlan tiangah apakhatnak veihnih a
ngah. Argentina, ram in apakhatnak veihnih a ngah ve. England ram le France, ram hi
apakhatnak veikhat veve lawng an ngah.
Kum 2006 ih an tuahnak hmun cu Germany ram a si ih apakhatnak a ngahtu ram cu
Italy a si. Tui’ kum World Cup tuahnak ding hmun cu South Africa a si ih June thla ni 11
ihsin July ni 11 tiang an zuamaw ding. Hmai kum 2014 ih tuahnak ding hmun cu Brazil
ram ah a si ding.
***********************
61
12. DAWM TUAHDAN
12.1 Hanghnah ih dawm tuahdan
A QULMI THILRI : Hanghnah pohpoh, Ciantaka, Beel, Beel sinnak lung/thingpheng.
DAWM IH TUAHDAN
1) Zingpit Ni a suah hlanah hanghnah qot ding. Hnah phun tampi rawi thei a si le a
qha sinsin.
2) Qawhmi hanghnah pawl tidai in kholh lo ding.
3) Kho sungah hanghnah dip ko in nuai ding.
4) Nuai ngahmi hanghnah ih 1/3 le ciantaka dipteih rialmi rawi ih nuaibetsal ding.
5) Nuai qheh in Beel sungah ret ih a ka lung/thingpheng in sin ding.
6) Ni ngahlonak hmun daihnem ah zan khat ret ding.
7) Zanhnihnak cu sinmi lak ih plastic in a ka hren ding.
8) Nikhua umdan zoh in ni (5-7) sungah a ti a haang a suak ding.
9) A ti a haang suakmi kha lak ih ciantaka haang thawn zatrep in rawisal ding ih beel
sungah thansal ding. Cule a kaa kha fekte-in sin ding. Tawkfang rei cun hman theih
a si. Thlaikung pawl hrangah an Vaiqamin qhabik a si.
12.2 Thingtheirah ih dawm tuahdan
A QULMI THILRI PAWL : Hai rah, Banhla, Hnuhnun rah, Pusapin rah, Saqawberi rah,
Theipi rah ti pawl le ziangvek rah khal a tuahdan zoh in a qha thluh thei. Cawhrawitheimi
ah Aalu, Baa, Mungla, Kawlhra pawl tla an si.
DAWM IH TUAHDAN
1) Beel sung tangtabik ah hai a hminmi kg (1) ret ding.
2) A tlun in ciantaka rialdipmi kg (1) in khuh ding.
3) A tlun in Hnuhnun hmin kg (1) in khuh lala ding.
4) A tlun ah rialdipciami ciantaka kg (1) retsal ding.
5) A tlun ah Banhla hmin kg (1) ret ding.
6) A tlun ah rialdipciami ciantaka kg (1) ti in asangsangin thlak ding. Rawitheihmi
pawl cu duh le a hrekte lawng thlah ding a si. A zate thlakmi hi Beel ih 2/3 tiang
lawng than ding a si.
62
7) Beel ka kha fekteih qeem ih sin hnu-ah daihnem ah ret ding. Thla khat kim zik ihsin
thok a suakmi a haang kha hman theih a si. Minung ih in ding khal ah a qha thotho.
HMANDINGDAN
* 1:50 (Ngahmi haang khuat khat kha Tidai khuat 50 rawi ih hman ding tinak a si).
63
CHIN (FALAM) CASIAR BU
LEVEL II (B)
©Copyright : Myanmar Council of Churches
All rights reserved: 2010
Number of copies : 2000
64
LUNGAWITHU
Kan Chin (Falam) calai hi tawkfang a thangsozomi a si. Cozah Tlawng qhat lai ih rak
zirmi Hramthok tlawngca khal Phunli tiang zir ding a rak um zo. Cun, Literacy program
in si seh, pawlkom dangdang pawl in si seh, bulpak ih calai duhtu le zuam hleice
pawl in si seh, Upa le Nauhak hrangih zir dingmi, Chin Qong zirnak cabu khal tampi
a rak suak zo.
Hi Literacy Program hi Myangmar Council of Churches (MCC) ih Advanced Literacy
Project in a rami a si. Hi project sungah a telmi Miphun pawl cu Kachin, Sagaw
Karen, Po Karen, le Chin (Hakha, Falam) tla an si. Miphun tampi lakah hi vek Project
sungih kan teltheinak hi Rev. Thang Tin Sum (Advanced Literacy Project Director, MCC)
ih miphun a duhdawtnak le zawn a ruahnak ruangah a si. A parah kan lung a awi ngaingai.
Tui’ qum ih suahmi Chin Casiar Bu hi Falam Bapstist Pawlkom in Inntek tuanvo la in
tawlrelmi a si ih zirdingmi ca pawl cu Lailak Tlawngta, phunsarih le phunriat pawl ih zir
ding tawkzawn ih tuahmi a si. Hi Cabu hi Phunriat thawn a zawnawmi zirnak cabu a si
ruangah Level II (B) ti a si. A zirdan ding cu Tlawng ah zirter a theih lo ding ruangah
qhal tlawngpih caan ih zir thei dingin tawlrelmi a si.
Hi casiar bu sungah qhenpi qhenthum a um. Cu pawl cu Qong thu pawl, Nunphung thu
pawl, le Cawntlak Fimsimtu thu pawl tla an si. Hi cabu cangsuak thei dingih a sung um
thu burkhawmtu pawl parah kan lung a awi ngaingai.
Khar Thuan
Falam Project Co-ordinator
Toungphila, Kalay
ii
65
A SUNG UMMI THU PAWL
Thuhmaihruai ... .... ii
A sung um thu pawl ... .... iii
QHENKHATNAK ... .... 1
1. CATLUAN TLING THU (Sentence) ... .... 1
2. TIKCU QHENDAN ... .... 2
3. BETTU PAWL(AFFIXES) ... .... 3
4. CACANG COLH LE HMINSINNAK (Punctuation) .. .... 4
QHENHNIHNAK ... .... 8
1. LAI NUNPHUNG ... .... 8
2. KUR BUNG BEL ... .... 17
3. NUNZIA MAWI ... .... 19
4. PIPU QONGFIM(R-Z) ... .... 19
5. QONGKHUN(R-Z) ... .... 22
6. MITHI HLA, NAU HLA, KHUATE HLA ... .... 25
7. BIAZAI: LAIMI MAWINAK ... .... 29
8. LAI BUAN ... .... 30
9. LAI THUPOLH ... .... 30
10. KHUANGCAWI ... .... 31
11. LAI INN SAKDAN ... .... 36
12. FALA LE TLANGVAL NUN ... .... 38
iii
6iv6
QHEN THUMNAK: CAWNTLAK FIMSIMTU ... .... 40
1. CHIN RAM THU ... .... 40
2. LEITLUN SAN THUANTHU ... .... 43
3. CHIN RAM HMUN HLEICE PAWL ... .... 46
4. HARHDAMNAK ... .... 47
5. THUTHANGLAM THIAMNAK ... .... 49
6. CHIN MILANGSAR PAWL ... .... 51
7. LEITLUN MILANGSAR PAWL ... .... 54
8. GENDER LE THLEIDAN PAWLKOMNAK ... .... 58
9. KIANGKAP THU (ECOLOGY) ... .... 59
10. KHUALIPI MI IH QUANVO LE COVO ... .... 60
11. BAWHLUNG LEHZUAMAWKNAK (World Cup) .. .... 61
12. DAWM TUAHDAN