text:
Ka Huang (April 15, 2018)
Ni 10-4-2018 zan emaw ni, ZONET-ah kan Synod (Welsh Mission tih thin) building chanchin tu nulain emaw a rawn puang a. Upa hle lo mah ila, ka hriat vena satliaha ka lo tawnhriat vete a kaitho nasa mai a; chuvangin, tlem azawng ka’n ching pawr ve teh ang. Ni 10-4-2018 zan emaw ni, ZONET-ah kan Synod (Welsh Mission tih thin) building chanchin tu nulain emaw a rawn puang a. Upa hle lo mah ila, ka hriat vena satliaha ka lo tawnhriat vete a kaitho nasa mai a; chuvangin, tlem azawng ka’n ching pawr ve teh ang.
Mission Venglai, Aizawlah ni 8-3-1929-a piang ka ni. Kum 1932/33 emaw khan ka chal darah khawihli fahrah a awm avangin, ka pa (Ch.Pasena) nen Durtlang Welsh Mission hospital (1928-a din)-ah ka han zaitir a. Doctor sap chu Pu Daka (Doctors?) a ni a, Sister (?) chu Pi Sangi a ni. Mingo chu 2 an nih chu. An hming pawh ka hre lo. Pu Daka chu ke lehlam tlawn a ni. Hman nia rawn puangtu khan kimchang deuha rawn puangah ka awt hle. Record a awm ngei awm si a.
Hmeichhe sikul chu 1903-a din ni awmin a rawn sawi bawk a. Ka hriat ve chu tuna Synod Press kan tih chhak tlang, Dawrkai Veng chung tlang takah hian Rangva in, a chhuat thingphel a ni. Ka hriatna chhan chu – chung lai chuan Assam Rifles lane boy-ho pawh hi sikulpui bula sikul sen kan tihah khian Vai naupang sikul a awm a, Zirtirtu 2, Joy Bahadur (Ke leka) leh Pu Zalawra an awm thin. Khang lan boy Punea te, Thirea te leh sikulpuia Class VI Mizo tleirawlte kha an intithiam lo a niang. Lane boy ho khan New Street tawpa culvert hnuaiah talhtum an lo dah ru chu niin, lunch break-ah U Romawia (Pu Tlangbawia fapa) an vaw thlu tawp mai. Chuta tang chuan Welsh Mission Sikulah lane boy kal an phal ta lo a ni. Chu hmeichhe sikulah chuan pawl hrang engzat nge awm pawh ka hre lo. Kum 1936/37-a U Romawia an vuak thluk chu, a nupui ni ta, Rokhumi (Pastor Chhuahkhama fanu) chu Class III a ni tih ka hre chauh a ni. Amah Rokhumi chu U Romawia va bawihsawmtu chu a ni nghe nghe a ni. A hnu daihah nupa an ni zui leh ta nghal a!
Sikulpui bula sikulsen kan tih khi ka sikul kai tanna a ni. Kawngko lam khi a tlawnin a inping phei pawrh a, sikulpui dep lamah B Pawl an awm a, Dawrpui lam pangah A Pawl kan awm thin. Kan Zirtirtu chu Pu Hminga (Chawnghmingliana) a ni. Thutthlengte a awm lo, chhuatah kan thu vek mai a, blackboard-a figure an ziak ang chu chhuatah chalk bungin min ziahtir a, a nawhreh nan chuan kan kekawr bul mawngin kan hru (nawt) fai zel. Chhuat a tle duh a nia! Chutih laia Missionary chu Edward Davies te nupa (Pu Thara) an ni a, Pi Thari chuan min rawn zirtir thin a. Tum khat chu Thanglura (A.Thanglura, BL hmasa kha) Pi Thari chuan, “Nang chu i lian deuh hlek bawk a, i thiam deuh bik a, B Pawlah sawn ve kai ve rawh,” tiin B Pawlah a sawn a; mahse, a khual deuh a niang e, min rawn en ziang a niang, chawhnu lam chuan, “I lung a leng a ni, A Pawlah kir leh mai rawh,” a tia, chawhma B Pawlah a kai a nih chu. Sikulsen thlang lam chu, ka sawi ang khan Vai naupangho sikul a nia, Vai kan hmusit si, anni lahin ‘Lushai Kuki’ min ti bawk si. Chawlhlawk leh chhun chawlh lai hian, kan aia liante hian, “Hei hi i ngam chuan a chalah chil hnawm rawh,” an ti. Kan aia lian ngei mai kha an ni ais, kan hnawm chiah chu insual a ni mai. Lu meh kawlh, an chhipah zungte tal tiat vel zuah an ni ber a, an chhip ziah kan man fuh chuan kan pawt te vawng vawng thin. Tah loh ni kan nei khât hle thin.
Comments
Leave a Reply
You must be logged in to post a comment.


c: text/html

text:
Hmar Inpui General Headquarters Executive Meeting a tumlina chu March 29, 2010 ni khan nei a ni a, an thu relhai chu hieng a hnuoia hai hi an nih.
1. NETV a Hmar Programme mumal taka nei dingin hma hrat taka lak mek a ni a; Pu L.B.Sinata thangin NETV intivithmupui nawk vat tum a nih.
2. Assam University a Hmar tawng undergraduate Level chena upgrade thawna dingin Rs. 5,000 pek a nih.
3. HYA General Headquarters in Office bawlna dinga ei ni laia Fund Raising thaw a tum chu lawmum a ti a, mi tlawmngaihai lai thlawlawm dawl an tum chu H.I. chun a phal pek.
4. TUMTUS (Tuiruong Vadung Multipurpose Tribal Upliftment Society) sung buoina chungchangah Hmar Inpui palaihai hmalakna ngaithlak a nih a, Hmar Inpui thutlukna an pawm thei ve ve ding a ni leiin Executive in lo bawzui peitu dingin mi pawimaw a ruot pek.
5. Hmar Inpui Barak Valley Region in General Hqrts. Hmar Inpuia Saisel Jhumland thubuoi rel pek dinga a hung intlun hi ngun taka Hmar Inpui Gen. Hqrts Executive Committee in a ngaituo hnungin hi ram hi ram le hnam ta dinga hmun pawimawtak a lo nizie hrietchieng a ni leiin Hmar Inpui Barak Valley Region thuoituhai ngenna hung siem angin a hmun ngeiah fe a, sukfel dingin thutlukna siem a nih. Chu hma po chu tuta Headman ni laizing Pu Zahmuok Khawzawl hi Headman ni zing a tih. Tukhawma a Headman nina inchupui lo dingin Hmar Inpui Gen. Hqrts Executive Committee chun a rel.
Src: Hmasawnna Thar

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
HMAR STUDENTS’ ASSOCIATION
Joint Headquarters, Delhi
Regd. No. 820/67 (Manipur); 29/67 (Assam); 6/88 (Mizoram)
Dated: 16 December, 2012
THUSUOK
Independent Church of India General Assembly 63-na thurêl (Resolution) No.5 dungzuiin Delhi sûngah remchâng hmasa taka kohran pâwl bîk hminga inkhâwmna nei ta dinga thurêl hi Hmar Students’ Association, Joint Headquarter, Delhi chun ṭha a ti naw a, kan dit naw thu kan puong.
Hi thil hin hun la hung tlung pei dingah Hmar ṭawng hmang Delhia cheng hai lai Inpumkhatna, Inthuruolna, Inlainatna nasa takin a suksiet ding a ni leiin le thil dang dangah a kâkhâwk ṭhanaw tak tak a um ding a ni leiin hi thurêl hi sukpuitling lo dingin thuneituhai kan ngên takzet cheu a, hun la hung tlung pei dingah kohran dang dang hai khawmin Delhi-a mipui inpumkhatna hi mi hung suksie pek lo hram dingin kan ngen nghal bawk cheu.
Hi thu le hin Delhia chêng Hmar mipuihai tukhawm lungril chi-ai a buoi lo dingin kan ngên bawk.
Sd/-
James Pusing
President
Sd/-
Zacharia Varte
Secretary


text:
Liandova te Unau
Liandova leh Tuaisiala hi unau an ni a, Liandova hi a upa zawk a. An nu hovin an hmeithai a, an rethei em em a. Chutih nâk alai chuan an nu chuan pasal dang a neihsan daih mai a. Liandova te unau chu an lungngai em em mai a, an ṭap an ṭap ṭhin a. A nu kal dawnin Liandova chuan, “Ka nu kal suh, i kalin keini engtin nge kan lo awm ang, rilṭamin kan thi mai ang asin, engmah thawk thei pawh kan la ni si lo va,” a ti kiang kiang a. A nu chuan, “In awm awmin in awm ang a, in than thanin in lo thang ang a, nangni pahnih vanga pasal neih loh ka duh hlei nêm,” a ti mauh mai a, a kalsan lui ta a. Tichuan an unau chuan an ṭap an ṭap mai a.
Ṭah ṭahin engmah a sâwt si lo va, a tawpah chuan Liandova chuan a rilru a tikhauh va, “Haw rawh Tuaisial, ṭap ṭap tawh suh, ei tur zawn a ṭul. Mi ina inhlawhna kan zawn loh leh bahra laih tur a ni,” a ti a. Tichuan a changin bahra an lai a, a changin mi inah an inhlawh ṭhin a. Liandova chuan ama eikhawp chu khawiah pawh a hlawh thei zel a. Mahse Tuaisiala chu kêp zel a ngai si a, chu chu an inhlawhna ten an awih si lo va, a nau chu a buaipui em em mai a. Bahra an laih changte chuan mi hriamhrei leh hmanrua hawh chawp a ṭul a, an thil hawh manah an bahra laih sate chu an chhuhsak leh ṭeuh ṭhin a. Tuaisiala chu engmah ti tham a la ni lo va, Liandova chauh chu a laitu a ni mai a. An unau kham khawp pawh an chang thei ṭhin lo va. Rethei tak chaw kaw puar ei tur nei lovin an awm ṭhin a.
Liandova chu mi buh vêng tur leh sa vêng tur te hian a va inhlawh ṭhin a, ama ei khawp bâl te a hlawh thei a. Tualsiala chuan a kalna apiangah a zui ve zel a. An inhlawhna ina chaw ei tura Liandova a kal te hian, Tuaisiala chu in hnuai lamah a luhtir a, “Tikhan, in hnuaiah ngawi rengin sut âwng zawnah lo awm la, bâl ka rawn thlak ṭhin ang a, chu chu i lo ei ve zel dawn nia,” a ti a. Chutia an tih loh chuan miin an unau ei tur chu an pe phal si lo va.
A nau chu Liandova chuan a khawngaih em em a, ei tur a hmuh apiang a pe ve zel a. Vawi khat chu chutia bâl an inrawlruk ṭhin chu Tuaisiala a lo ngampa ta deuh a, a â bawk si a, “Ka u, a lian lian kha han thlak rawh,” a ti roh va. Chu veleh a neitute chuan an hre ta a, Liandova chu an hau hrep a, “Bâl i heh kan tih ṭhin hi, i nau i lo râwlruk zuk nia le, nangni hrawk phir kan chawm peih awzawng lo a che u, chhuak hmanhmawh rawh u,” an ti a, an hnawk chhuak ta nghal a.
Liandova chuan hrawk hlawhna dang a zawng zel a. Mahse Tuaisiala a kêp tih an hriat veleh a hnawng zel ṭhin a. Mi ramchhuahnaah te hian mi hnung zuiin an kal ve ṭhin a. Mahse an hlawhtlin ṭumte pawh chuan a ruhkawl, a ti awm mang hlei lo chauh hi an chan tâwk a ni ṭhin a. Chutianga miin a ruhkawl an pek khawm te chu Liandova chuan an kawmchar papui chhungah a khung khawm zel a.
Ni khua a lo rei a, thing delh loh, lung delh loh na nâ nâ chu an lo fel ve ta tial tial a. Ni khat chu ei tur an nei hauh tawh lo va, inhlawhna tur remchang an hmu bawk si lo va, an vak an vak mai a. An vahna lamah chuan mim fang khat hi Liandova chuan an chhar hlauh mai a, a lawm em em a. An uanu chuan an inphel ta a.
Tuaisiala chu a rilṭam ṭum te hian a u hnenah chaw a ngen a, a ṭap leh mai ṭhin a. A naupang a, a â bawk a, a u chu a timangang thei em em mai ṭhin a. Chutichung chuan Liandova chuan, “Tuaisial, lungngai mah ta che, zângkhua a la bungbu thei alawm, chunga Pathianin bawkkhupin min en reng a nia,” a ti vei reuh ṭhin a.
Vawi khat chu Liandova chu mi buh vengin a inhlawh a, a buh vên pah chuan saihlum a hrual a, a sihlumah chuan buh chu a hrual hnan zel a. Tichuan buhhum nena hrual saihlum tam tak a nei ta a. Lo vah a lo hun a, mi tlang kawng bul, kawtchhuah sirah chuan Liandova chuan pipu a suih ta a. Mi feh kal tur leh hâwng tur lam te an chawl a, pipuah chuan an uai ṭhin a. Chutia an uai hlân chuan Liandova chuan an hreipui leh chemte chu a lo hmang a, chumi bul vel chu lovah a vât ve ṭhin a. Sawntlung ṭhuam thum leh a vel zim tê chu a vât zo ve thei a. Buh tuh a lo hun chuan buh hum nena a hrual belh bawm a saihlum zawng zawng chu sawntlung pangah chuan a perh bei khat ta vek a. Chung chu a hunah chuan an lo ṭo va, a ṭha hle nghe nghe a. Tin, pipu kha a la suih reng a, chuta uai apiangte tutlawh chu a hmang hawh a, a thlo zo ve thei ta a.
Ni khat chu an thlawhlaia an awm lai chuan choâk hian rul a rawn pu a, an lo chungah chuan a lo thlawk a. Chu chu Liandova te unau chuan an hmu a, an lo au vak vak a, choâk chuan a thlauh ta a. An va char a, Khuavâng-rul a lo ni a, hnahthialin an fun a, thlâm liangah chuan an zep ta a.
Chuta chin cu Khuavâng pitar tê hian an awm loh hlan chuan buh chang rum leh sa hi Liandova te uanu tan a lo chhumsak diam ṭhin a. Anni uanu chuan a ngaihna reng reng an hre lo va. Mi dah a ni ang tih te an hlau va, ei pawh an ei ṭha ngam ṭhin lo va. Mahse a awm fo avang chuan an ei zel tho va. Nakinah chuan an châng a, an enthla ta a. Pitar tê hi a lo kal a, an rawng chu a bawl leh ta melh melh a. A tih zawh veleh chuan an man ta a. “Nangmah hi a ni maw ni tin kan tana ei tur min lo siamsak ṭhin hi ni, engtizia nge ni le?” an ti a. Ani chuan, “Hmân nia choâkin a put rul in auh thlak kha ka fa a ni a, in lo chhan chhuak a, puan tharin in lo tuam lum a, dam takin ka hmu leh a, ka lawm em em a; chuvangin in tan thil ṭha tih ve ka duh a, in ei tur ka rawn siamsak che u a nih hi,” a ti a.
Liandova te uanu chuan an hnena awmah an ngên a. Mahse Khuavang pitar chuan, “In hnenah zawng ka awm thei lo vang, amaherawhchu min ngaih chang apiangin min ko ula, ‘Ka pi tê kha ka va ngai em ve aw’ han ti ula, nangmahni ṭanpui turin ka lo kal zel ang,” a ti a, a kalsan ta a.
Ṭum khat chu an khuate ramchhuak hi Liandova te uanu chuan an zui ve a. An kal kawngah chuan saphai lian zet mai hi a lo inkham a, thingtuluang emaw tiin an kân zel a. A hnuhnung berah Tualsiala chuan a rawn kân ve a, che hrut hian a hria a, a han en ngun a, a mit khap fuk hi a hmu ta a. a hlau va, a tlan a, a u hnenah chuan, “Kan thingtuluang kân khan mit a nei a, chet pawh a che hrut asin,” a ti roh va. “Awih loh loh tur sawi reng reng suh, ngawi mai mai rawh,” a ti a. Saphai a nih chu a ring a, mahse zêp bopui mai mai ṭha zawkin a hria a ni.
Nakin deuhvan chuan ramchhuakho chu an châwl a, an ṭhu khawm a. Tualsiala chuan a thil hmuh kha mak a ti deuh va, a la â si a, a sawi leh ta mai a, “Nichina kan thingtuluang kân khan mit a nei a,” a han ti a. A u chuan a lo chhâng thuai a, “Dâwt dâwt a nih chu, khawia thingtuluang mahin mit va neih lêk loh tur, i ât vang a nih roh chu, a kau pawh a ni ang chu,” tih pah chuan, Tuaisiala chu a han sik ru hlawk a. Tuaisiala pui chuan min khap a duh tih a hre thiam hauh lo va, “Awiah a, eng nge maw min sih rawk chu le, mit a nei ngat nia maw le, chêt pawh a che thei asin, ka ât vang a ni teuh lo em mai,” tiin a la ṭang khu khu a.
An ṭhiante chuan an han zawt chiang ta a, saphai a nih chu an ring ṭheuh va. Liandova hlauh ang ngei chuan, “I va en ang khai, saphai a nih chuan i that ang khai, a sa i chan nghal ang u. A nih loh leh Tuaisiala hi kan vêl hrep dawn nia,” an ti a. Liandova chu a lungawi lo hle mai a, a lo tleng bo tawh te pawh a ni thei ang tih te a ring a. Tuaisiala tan chuan a hlauhpui bawk a.
A hmun an va thlen chuan a lo la awm reng a. Tichuan an that a, an chan ta nghal a. Liandova rin ang ngeiin a sa ṭha chu anni unau chu an pe ve phal lo a. A pumpui leh ril bawr chu an pe a, “Kha kha in chan tawk a nih kha, lui mawng lamah tlân thla rawh u, in uih e,” an ti a.
Liandova chuan rethei a inti em em a, a lung a chhia a, a ṭap a ṭap ta mai a. Tuaisiala erawh chuan rethei intih nachang a hre ve lo va, an sa chante chu a sa chhe lai a ni tih a hre thiam ve lo va. Sa pumpui chu tlahthi chuan a zuk zai ṭhin a, a ri rêt rêt a. A u hnenah chuan, “Ka u ṭap ṭap teh suh, chu eng emaw ni ka zai ri rêt rêt a nia, dâr a ni awm e,” a ti ṭhin a. Liandova chuan, “Khawia dâr mah khatah va awm loh tur, i ât vang vek a nih hi,” a ti a, a lungawi thei der lo va.
Tuaisiala chuan a zai ngut ngut a, a tawpah a zai ṭet ta hlawl mai a, a chhungah chuan ṭhi leh dâr hlir a lo awm tak tak a. Tichuan an ṭhiante hmuh leh kha an hlau ve ta thung a, lui mawng lehzual chu an panpui ta sauh sauh va. An saphai thah kha khawchhak sumd^wng, mi hausa tak mai Singaia dawlhtu a lo ni a. Tichuan Liandova te unau chuan ṭhi leh dâr an ngah ta em em mai a.
An tapkâwm an ker a, tah cuan an d^rte chu an thukru ta vek a. An ṭhite chu an thulah a khat ṭeuhvin an beng bawk a. Anni unau pawh chu an awm ngaiin an awm a, an zêp tlat a. Chuti lo chu an chhuhsak mai ang tih an hlau va. Tumahin an thil neih chu an hre lo a ni.
Buh seng a lo hun a, Liandova te unau chu an thl^mah an va kal a, Liandova chu a lungleng viau mai a, “Ka pi tê kha ka va ngai em ve aw,” a han ti a. Vau aṭangin Khuavâng pitar tê kha a lo chhuak a. An hnenah chuan, “Eng nge in duh le?” a rawn ti a. Liandova chuan, “A, hei buh seng te a lo hun ta a, kan buh te min sengpui la kan ti a ni e, engmah hriamhrei leh hmanruate kan nei ve si lova,” a ti a. Khuavang pitar tê chuan, “Aw le, a nih tak chu, naktukah buh sengpuiah a khuain mi sâwm ula, in buh sengna hmunah chuan ka lo lâm ang a, tichuan buh chu nilenga seng tur a awm mai dawn nia. Amaherawhchu nangni uanu chuan min nuih hlek suh ang che u; chuti lo chu in buh seng tur a awm lo mai ang,” a ti a. “Awle,” an ti a.
A khua chuan buh seng turin an sâwm ta a. An buh seng ni chuan nu pui pui te hian, “Liandova te unau lo, âr hmai tia lek te chu nau chaw hmuam chung pawhin kan seng zo lawk mai ang chu,” an ti a. Nau chaw hmuam chung te chuan an lo thawk a. An han seng ta a, Khuavang pitar tê kha an hmaah chuan a lo lam a, a lo su hliau hliau reng a. Chutih chhung zawng chuan an seng zo thei ta lo va, nu nau chaw hmuam te chuan an chhâk zell zul ta mai a. Nakinah chuan ni chu a lo thlang her ta bawih a, khua chu a lo tlai lam ta a. Tuaisiala buh seng ning chuan, “Ka pi tê reuh chu e,” a ti a, a han nuih ta a. Chu veleh chuan an buh seng tur zawng zawng chu a awm lo ta duak mai a, an zo chu a ni ta a. Liandova te uanu chuan an kum khat ei dawn lai buh an nei ve ta a. An la rethei hle chungin vanneihna eng eng emaw an tâwk hret hret ṭan ta a ni.
Hetih hunlai vek hian, khaw danga lal ropui tak Lêrsia leh a hote chu Liandova te khuaah an zin a. An lalber Lersia chuan khua an thlen dawn chuan, “Miin min hre teh rêng emaw,” a ti a. Kângṭhaiin a invaw vual vek mai a, phâr ang mai hian a paw hruah a. Chuti chung chuan khuaah an lut ta a.
Liandova te khuaa mite chuan Lersia thlen chu an châk ṭheuh a. Mahse tuman an hre si lo va. Lersia a ni mahna tiin a hote zawk chu, “Nang ka inah lo thleng rawh,” an ti a, an kai darh zo ta vek a. An lalber chu a chuang ta reng mai a. Liandova te unau chuan Lersia chu an han kai ve ta a, “Ka pu, kan inah lo thleng rawh, ei tur engmah kan nei lo nâ a, kan mei lum tal rawn ai ve rawh khai,” an ti a. Lersia chuan, “Aw le, a va lawmawm ve le, ei tur zawng lungngai suh u, keiman ka nei e,” a ti a, a zui ta a.
In chhung an thlen chuan Lersia chuan a zupeng chu a han phawrh a, “Ka zu hi in teh u khai,” a ti a. Liandova te unau chu a han intir a. A thlum tui em em mai a. Tuaisiala pui chu a ngawi vung vung a, “A, a va thlum em, Lêrsia khawmchar zu an tih pawh heti lo liam hian a thlum bik lo vang,” a ti ta roh va. An mikhualpa chuan, “Keimah hi Lêrsia chu ka nih hi, pawnah sawn va chhuak la, ‘Lersia kan thleng e’ va ti rawh,” a ti a. Liandova chuan a fiamthu emaw a ti a. Tuaisiala chu an luhka tlâng sângah chuan a va ding a, “Lêrsia kan thleng e” tiin a va au ta vak a.
Nakinah chuan mite an lo kal a, Lêrsia chu an va kai a, “Hawh ka inah lo thleng rawh, ar ka talh ang che, he mite zawng an mi chhe em a, ei tur pawh an neih loh hi,” te an ti a; a ṭhenin “Vawk ka talh ang che,” an rawn ti bawk a, an sawm huai huai mai a. Lêrsia chuan tuma kohna chu a zâwm duh tawh lo va, “Keini putuza hi kan inphu tawk a ni e,” a ti a. Zanriahah chuan Lêrsia buh fun leh sa fun te chu an ei a, a tuk thlenga an ei tur chu a lo nei a. Lêrsia chaw an han ei chu Tualsiala chuan tui a tikhawp a, a bâr apiang hian, “A va han tui tehlul em! Van te pawh a pit dawr tia lekin a ni ka hmuh,” a ti roh ṭhin a.
Lêrsia chu a haw dawn ta a, Liandova te unau hnenah chuan, “In chungah ka lawm em mai a, ka khuaah lo kal ula, sial ka lo puichhuah ang che u,” a ti ta a. Tichuan Liandova te unau chuan Lêrsia chu an zui haw ta a, a inah chuan an thleng ve ta thung a. Ei tur ṭha tak tak leh tui tak tak a eitir a, nuam an ti em em mai a.
Liandova te unau chu an haw a lo hun dawn ta a. Liandova chu Lêrsia kawmchhak hmeithai inah chuan a han lêng a, “Ka pi, hei Lêrsia hian, ‘Sial ka puichhuah ang che u,’ a ti a, se eng khu nge maw ṭha ber dawn le?” tiin a han râwn a. Chu hmeithai chuan, “E, Taite, min râwn nachang i hria chu i fing hle mai a; tu man Lêrsia se chi ṭha ber an hre lo asin, a hre ber ka ni ang, min râwn fuh hle mai, se pa lian pui pui leh se pui lian pui pui te a huangah an awm khup ang a, chung chu hling duh hlek lo la, a hnuhnung berah kelpa tiat lek, favai zingah chil ula, a lo tho tarh tarh ang a, chu chu hling ang che u. Chu chu a se chi ṭha ber, thlakipa no nei thei chu a ni,” a ti a. Liandova chuan, “Aw le,” a ti a, a hre ta rân a.
An haw dawn tukah chuan Lêrsia chuan Liandova hnenah, “Khu, ka se huang chhunga se awm zinga mi khu in duh ber zuk hling rawh u le,” a ti a, a luhkaah chuan a ṭhu vung vung a, a en ve reng a. Liandova chuan hrui a la a, se kawngkaah chuan a lo châng a. Tuaisiala chu a va khalh chhuahtir a. Se pa lian pui pui te chu Tuaisiala chuan a duh khawp a, “Ka u, kha kha hling rawh, kha tak kha lo hling rawh,” a ti chel chul mai a. Liandova lah chuan, “Ka hlin ṭhelh,” a ti ṭhin a, a chhuah zel a, a hling fuh duh hlek lo mai a. A hnuhnung berah chuan a pa chal lian deuh mai a la awm a, Tuaisiala chuan, “Ka u, hei hi chu lo hling ngei tawh rawh, a dang a awm tawh hlek lo a nia,” a ti a, a khalh chhuak ruau ruau mai a. Huang kawngka a hnai deuh velah chuan, “Ka u, hling rawh, ka u, hling rawh,” a ti a, a râk chul mai a. Liandova chuan muangchang hian, “A khaih! Ka hlin ṭhelh,” a ti leh ta a. Tuaisiala chu a ṭap ta a, “Ka u zawng i sual em mai, i hling fuh duh lo zel a, a dang pawh a awm tawh si lo,” a ti a, a ṭap pur mai a.
Liandova chuan, “Tuaisial, lungngai mah ta che, keini unau phu tawk zawng khang lai favai kha han chil la, a lo awm leh mai ta ve ang,” a ti a. Tuaisiala chuan beisei tawh lo chung hian a han chil a, kelpui tiat lek sepui chu a lo la awm a, a lo tho tarh tarh a, chu chu Liandova chuan a hling ta a. Tuaisiala chu a lungawi lo em em mai a, “Ka u zawng a lian ṭha i hling duh lo va, a chhe ber kher i hling a…” a ti a, a phun nung nung mai a. Mahse Liandova chuan a thlêm a, “Keini zawng mi chhia kan nih hi, a lian pui pui te chu kan phu hlei nem, hei hi kan phu tawk lek a nih hi,” a ti a. A kai a, an kalpui ta a.
Lêrsia chuan, “Kha, ka se chi ṭha ber in la ta a ni a, Pathianin mal a sawm dawn che u nia,” a ti a. Liandova finzia chu mak a ti a, a en zui vawng vawng mai a. An kal liam ta a. Lêrsia se chi ṭha an lak chu an khuaah pawh an kai lut lo va, tuma hmuh lohvin ramhnuai sih zau takah an dah a, an hung tlat a. Tu man sial an nei tih pawh an hre lo va.
Thla tin hian Liandova chuan se en tirin Tuaisiala chu a tir a, notê thar hi a lo nei ziah mai a. Se note thar chu Tuaisial chuan sakhi emaw a ti a. A haw hnu chuan a u hnenah, “I e ka u, kan se huangah khan sakhi a lo awm ve reuh va, a zuang zek zek mai,” a ti ṭhin a. A u chuan, “Duh leh tichuan lo awm ve mai mai rawh se,” a tihsan ṭhin a. Rei vak lo chhungin Liandova te unau chuan sial an ngah ta em em mai a.
Liandova te unau chu a rukin an hausa ta hle mai a. Mahse tuman an hausakzia an la hre lo va. A chang chang hian an dâr neih kha an tum ṭhin a. Mite chuan an dâr tum ri chu an hria a, an kal hnai a, kawngka aṭang hian:
“Liando te unau unau,
Dar ze nge in tum in tum?”
an ti a, an rawn zâwt ṭhin a. Anni chuan an dâr chu an thukru leh thuai a, bur chhia an vaw bel bel a:
“Dar zeng mah kan tum lo ve,
Liando bur chhe te kan tum kan tum”
tiin an lo chhang ṭhin a.
Ni khua a lo ei a, Liandova chu a lo tlangval ve ta a. An hausak dan chu an la fanu Tuaichawngi chuan a rukin a lo hre vek mai a. Chuvang chuan Liandova chu a ngaizawng ta em em a, pasala neih a duh viau mai a. Tuaichawngi chu a hmel a ṭha hle a, a nu leh pa pawhin an chhuang hle a. An lalpa chuan, “Ka fanu Tuaichawngi hi a pasal duh ber kan khaw tlangval zinga mi ka thlantir dawn a ni, tlangval zawng zawng hnatlanga kal vek tur, an lo haw lam chu kawtchhuahah a pasal tur a duh ber a lo kâwk ang a, puanrin a lo pe ang,” a ti a.
An ni ruatah chuan tlangval zawng zawng chu kal tur an tihna lamah an kal vek a. Liandova te unau pawh chuan, “Mi sahmim tipuarah pawh i kal ve mai mai ang hmiang,” an ti a, an kal ve ta a. Tlai lamah chuan a nu leh pa te nen kawtchhuahah chuan Tuaichawngi te chu an lo awm a, an khaw upate pawh an awm khup bawk a. Tlangvalho chu an lo haw zung zung a, Tuaichawngi chu kawng sirah chuan a lo ding reng a. An khaw miṭha fate leh tlangval hmelṭha pui pui te chu an lo kal zung zung mai a; mahse Tuaichanwgi chuan tumah a lo uksak hlek lo mai a.
A tâwpah chuan a hnuhnung berah Liandova te unau chu an lo kal ve hnâ hnâ a, Tuaichawngi chuan Liandova chu a lo kâwk a, “Hei hi ka pasal tur duh ber chu a ni,” a ti a, a puanrin ken chu a pe ta a. Tuaichawngi pa chu a thinur ta em em a, a ang a, “Ka khaw mi ṭha fate leh tlangval dang hei zozai zingah ka khaw mi che ber kher leh rethei ber maw i thlan chu! Tuaichawng, i hamṭha lo vang e,” a ti a, a kawhna kut zungchal chu a tansak ta a.
Tuaichawngi chu a pa te in lama haw a ngam ta lo va, Liandova nen chuan an inzui haw ta a, an innei ta nghal a. Tuaichawngi pa chuan a fanu man atan, “Sial, ka se huang su darh khawp leh ṭhi, ka thuambân uai tliak zo min pe tur a ni,” tiin Liandova hnenah a ngen eltiang ta a.
Liandova te unau chuan Tuaichawngi man chu an pek a lo ṭul ta a. Mahse an ṭhi neih zawng zawng thil loh vek a ni si a, thilna tur la pawh an nei lo va. Tuaichawngi chuan a nu hnenah latui a han dil a, “Latui min lo pe ta che ka nu,” a ti a. A nu chuan latui pakhat a lo pe a, mahse chu chuan a daih teuh si lo va. Ni tin hian a dil ziah mai a. A nu chuan, “Engah nge maw i hman zawh zozai le?” a lo ti a. Tuaichawngi chuan, “A, ka nu, an puan a lo chhe nasa em alawm mawle,” a ti mai a.
A nu chuan a ringhlel ta deuh va, a va bih ru ta a. Tuaichawngi chuan Liandova te unau puanchhia awzawng a lo ṭhui lo va, ṭhi a lo thil a lo ni zawk a. A thil sa chu tam tak hi a lo inbang nghung tawh mai a, la thil leh tur chu thlangrâah a vum tun hian a la awm bawk a. Chuta chin chu Tuaichawngi nu chu a lawm rilru ta viau mai a. Tuaichawngi’n latui a va dil leh te chuan ui lo takin a lo pe a, “A daih loh leh han lam leh zel rawh aw, Chemtê,” a ti ṭhin a.
An ṭhi thil chu tam tawka an hriat veleh Tuaichawngi pa hnenah an kalpui ta a. An thuambânah chuan an bâng a, a hnuhnung berah chuan ṭhipui hrui fual delh dawlh hi Liandova chuan a han bâng leh hnawk mai a, a uai tliak ta a, tawk an ti ta a.
Sial pek leh tur a ni ta a. An khaw tlangval fel deuh deuh te chu Tuaisialan a hruai a, ramhnuaia an se huanga mi chu an zuk khalh chhuak ta dum dum mai a. Tuaichawngi pa se huangah chuan an khalh lut a, a hnuhnung ber tilah chuan Tuaisialan sairawkherhin a han perh pawp mai a, chu chuan a phin buai a, Tuaichawngi pa se huang chu a su darh ta vek mai a. Tichuan Liandova chuan Tuaichawngi man chu a tlâk ta a.
Liandova leh Tuaichawngi chu an induh em em a, hlim tak leh lawm takin an awm dun zel a. Kum thum an inneih hnu cuan fapa ṭha tak an hring a, an lawm em em a. Tichuan khuangchawi an tum ta a. An laina zawng zawng, hla taka mite pawh an chah khawm vek a. Liandova nu pawh kha an chah ve a. An khuangchawina tur chu hlim takin an buatsaih mup mup mai a, a khaw mipui chu an hlim em em a.
An tihpui ni, Liandova te chhung Khuang chunga an chuan ni chu a lo thleng a, mi zawng zawngin ruai an ṭheh hum hum a. Tlaiah chuan Liandova te chhung chu khuanghlâng chungah chuan an chuang a, mite chuan an zâwn a, an uarpui em em a, an sêp vuh vuh mai a. Tuaichawngi chuan ṭhite a vawrh ur ur a, an inchuh huai huai a. A kut zungchal a pa tan bulhsak kha a vilik a, a pa hnenah chuan, “En teh ka pa, min tansak hi,” a ti a, a lek valh valh mai a. A pa chu a hrilhhaiin a zak deuh hle mai a.
Nakinah chuan Liandova chuan an kawmchar banglai chhunga papui chhunga saruhkawl dah khawm, an retheih laia mi pek khawm kha a va la chhuak a, mual laiah chuan a chhung ta ruih a, “Hei, kan retheih laia in sa min hleh khawm kha a nih hi,” a ti a. Mite chu an zak a, an haw zo ta a.
Tin, a nu an chah kha Khuangchawi ṭiak hnu ni thum niin a lo thleng ve chauh va. Liandova te in chu lal in ang maia sei pui hi a lo ni tawh a, chhiahhlawhte lah a ngah hle mai a. A nu kha a lut zak a, kaiṭênah a ding reng a. Chhiahhlawhte chuan, “Ka pi, lo lut rawh,” an ti a, an kai lut ta a. Ani chuan Liandova te unau ei atan tiin laiking rêp te, fafu bung leh bâl te a phur vei
A kal ta chu kawtchhuah a va thleng a, Liandova te khaw lam chu a lehhawi a, a ding a, a inngaihtuah a, “Aw, Liandova te unau heti taka an lo ropui ta mai tak chu,” a ti a, a zak lutuk chu a rilru a mit sulh a, a tlu tawp a, a thi chu a ni ta reng mai a.
Liandova te unau erawh chu hlim leh lawm takin, fanau maltluan chawiin an awm zel a ni. Tichuan an retheih em em laia Liandova’n a nau Tuaisiala a ṭawng thlamuanna, “Tuaisial, lungngai mah ta che, zângkhua a la bungbu thei a nia,” a tih te, “Chung Pathianin bawkkhupin min en reng alawm,” a tih te chu a tak takin a lo thleng ta a ni.
Posted by sulkhaw pui at 4:05 am 3 comments
Sekibuhchhuak
Kan pi leh puten nun dan tha kawng tam tak thawnthu hmangin min hrilh a, Chemtâtrâwta thawnthu te hi han ngaihtuah ngun deuh chuan thu zirtir pawimawh tak a inphûm a. Chhûra thawnthute pawh hi awmze ril tak nei a ni fur mai. Kan hriat theuh pakhat han târ lang ila, thangthar zêlte tân thuro pawimawh tak a ni, a sekibuhchhuak thu kha. Kan hriat dan tlângpui chu hetiang hi a ni:
Chhûran chhuah lamah lo a nei a, Nâa’n tlâk lamah. Buh a lo hmin tan a, zîng lamah Chhûra buh an rawn tlân a, Nâa lo chu chawhnu tlai lamah an rawn tlan a. Sava a han hmuh chuan a lo mawnga thing kawrawng chu a zu dêng a, a phinah Phûngpuinu hian in a nei a. Phûngpui chuan ‘Hawng lâng maw, hawng lâng maw’ a rawn ti ta hlur mai a. Nâa chuan a hlau êm êm a, bak lêngin a tlân haw a. Chhûra nin an loa sava an vin thu chu an inhrilh a. Nâa chuan ‘Ka lo mawnga thing kawrawng ka zu dêng a, sava chuan an hlau a, vin zui pawh a ngai lo’ a ti a. Chhûra chuan a lo vin hahthlakzia a sawi ve a, Nâa chuan ‘Chuti chu lo inthleng mai ang hmiang’ a ti a, Chhûra chuan rem a ti ta a. A tûkah chuan Chhûra feh tur chu Nâa chuan, ‘Lo mawnga thing kawrawng mawlh kha vawm ang che’ tiin a chah a. Chhûra chu a zu feh a, sava chuan an lo tlan huai huai mai a, lo mawnga thing kawrawng chu a zu dêng dawt mai a. Phûngpui chuan, ‘Hawng lâng maw, hawng lâng maw’ a rawn ti khur khur a, Chhûra chuan ‘I duh leh hawng lâng la, sepui tiat tiatin hawng lâng dûrh dûrh rawh’ a tihsan mai a. Lung lian tak hian a zu dêng leh chawrh a, Phûngpui chuan ‘Naua lu lu khuai lai chih’ a rawn ti ta tuar mai a. Chhûra chuan, ‘Khuai lai la, khuai keh rem rum rawh’ a tihsan a.
Chhûra chuan engtizia nge tih thlithlai turin lo mawngah chuan a zu kal a, Phûngpui chu a lo chhuak hman a, a fate erawh chu an lo awm hiang a. A vaw hlum a, vut a barh a, rapah a rêp ta hlawm a. Phûngpui a lo hawn chuan a fate chu an lo thi zo vek ta si a, a thin a ur êm êm a, Chhûra man tur chuan a thawk ta a. Chhûra pawh khân Phûngpui a thin a rim ang tih a hria a, thlâm chungah a biru a. Phûngpuinu chu thlâmah chuan a lût a. Chhûra chu a lo awm si lo a, pipu-ah chuan a uai ta a,
Chhûra chuan engtizia nge tih thlithlai turin lo mawngah chuan a zu kal a, Phûngpui chu a lo chhuak hman a, a fate erawh chu an lo awm hiang a. A vaw hlum a, vut a barh a, rapah a rêp ta hlawm a. Phûngpui a lo hawn chuan a fate chu an lo thi zo vek ta si a, a thin a ur êm êm a, Chhûra man tur chuan a thawk ta a. Chhûra pawh khân Phûngpui a thin a rim ang tih a hria a, thlâm chungah a biru a. Phûngpuinu chu thlâmah chuan a lût a. Chhûra chu a lo awm si lo a, pipu-ah chuan a uai ta a,
‘Lui chhak tumbu ka veh hlana,
Ka cha rial bang lo dai e,
Tumbu hûk huk’ a ti a.
Pipu-ah chuan a uai nulh nulh a. Thlâm chung pawp atang chuan Chhûra chuan Phûngpuinu chhipsamah a thâm a, a ditipah chuan a khai bet ta reng a. ‘Heti hian ka man ang che a, naupang lawmah ka hawn ang chia, tualah an chaih lut lut mai ang che’ a ti a. Phûngpui chuan chutia an chaih chu a hlau hle a, ‘Chhûra, tlan lang’ a ti ta a. Chhûra chuan ‘Engin maw?’ a ti a.
Phûngpui : Tuthlawh hlo thlo theiin
Chhûra : Amahin a thlo thei em?
Phûngpui : Tha telin
Chhûra : Chutiang chu ka nei ve bawk
Phûngpui : Chhûra, tlan lang
Chhûra : Engin maw?
Phûngpui : Hreipui khuai tu theiin
Chhûra : Amahin a tu thei em?
Phûngpui : Tha nin
Chhûra : Chutiang chu ka nei ve bawk
Phûngpui : Chhûra, tlan lang
Chhûra : Engin maw?
Phûngpui : Sekibuhchhuakin
Chhûra : Amahin a thlo thei em?
Phûngpui : Tha telin
Chhûra : Chutiang chu ka nei ve bawk
Phûngpui : Chhûra, tlan lang
Chhûra : Engin maw?
Phûngpui : Hreipui khuai tu theiin
Chhûra : Amahin a tu thei em?
Phûngpui : Tha nin
Chhûra : Chutiang chu ka nei ve bawk
Phûngpui : Chhûra, tlan lang
Chhûra : Engin maw?
Phûngpui : Sekibuhchhuakin
‘Sekibuhchhuak buh chhuak e, a lu lamah sa chhuak e, a mawng lamah buh chhuak e’ i ti ang a, chutiang chuan a lo chhuak mai ang’ a ti a.
Phûngpuinu inah chuan an kal a, a sawi ang chuan seki atang chuan buh leh sa a lo chhuak ta zut zut mai a. Chhûra chuan Phûngpuinu chu a chhuah a, Sekibuhchhuak chu a hawn ta a. A nupui fanau hmaah chuan ‘Sekibuhchhuak buh chhuak e …..’ a han ti a, a lo chhuak ta zawih zawih mai a, tui ti takin an ei ta a, an nu pawh chu buh den a ngaih dâwn tawh loh avangin a lâwm a, a nui har har a.
Nahaia te chhûng chuan Sekibuhchhuak chu an awt êm êm a, Chhûra hnênah chuan ‘Chhûra, i Sekibuhchhuak hi a tha êm a, roh hle rawh, i in a kan pawhin chuh hmasa ber ang che’ a ti a. Vaiza a hik nâl a, leikaah chuan a phah a, sumhmunah pate a hâl ta hluah mai a. ‘Chhûra, Chhûra, i in a kang e, i Sekibuhchhuak mawlh kha chuh rawh’ tiin a âu ta tung a. Chhûra chu hmanhmawh zetin Sekibuhchhuak nin chuan a tlân chhuak a, leika vaiza nâlah chuan a tawlhthlu a, a Sekibuhchhuak chu a paih ta bul a. Nahaia chuan a lo chhar vat a, ‘Chhûra duh loh Nâa’n nei nâng e’ a ti a, a neihsak ta a.
Chhûra chuan neih letsak dan a ngaihtuah a, Nâa tih ang bawk khân a sumhmunah pate a va hâl hluah a, ‘Nâa, i in a kang e, i Sekibuhchhuak mawlh kha han chuh rawh’ a ti a. Nâa chu chi rawt lung nin a lo tlân chhuak a, a tlu der a, Chhura ngalah chuan a vawm ta fawk a. Nâ a ti hle a, mittui parawl tuau chungin ‘Nâa duh loh Chhûra’n nei nâng e’ a ti a, chi rawt lung chu a nei ta a.
An chanchin zêl chiang tak hriat kan nei lo. Chhûra chu lal a ni ta hial a, an khaw pa neinung a ni. A thlahte pawh an hmuingîl zêl, kan hriat pakhat chu Mizo hausa hmasa Pachhûnga kha a ni. Hmarah pawh Chhûra thlah an ni a, an Sa an biak pawhin leilawn letlingin an dawh thin. Nahaia thlahte erawh chu an chanchin hriatzui eng mah kan nei lo. Sekibuhchhuak nei ta chu mi hausa tak, nei nung tak ni awm an ni, mahse hriatzui tur an awm lo.
Kan pi pute hian hetiang thil dangdai tak tak sawi tur an nei. Chepahakhâta chu pa a tling zo ngang lo a, a nupuiin vanah a lawnsan a, a vâkvai a. A fanuin a khawngaih a, belte phai thei lo an thlâksak a. Zâwng rual khat hian khuang an nei a, a pachal hian a kawl a. An thei tlan chu a hmin loh pawhin,
Zâr khat hmin raw,
Zâr khat hmin raw – pip.
Zâr khat hmin raw – pip.
tiin a khuang chu a han bêng a, a hmin ta zêl a. Maurawkila leh a ui chuan an hmu a, an thâwng thut a, zâwng chuan an tlansan a, zâwng khuang chu an nei ta a. A duh apiang a han chham a, khuang chu a han bêng a, ‘pip’ a tih veleh a duh ang chu a lo thleng zêl a. Amah thah tum tam fe an lo kal a, ‘Thi raw pip’ a han ti a, a khuang a ben chuan an thi duak zêl bawk a. Pûkzîng rama pûkah a thi a, chutah chuan a zâwng khuang chu a la awm an ti.
Rairahtêa chuan Rûlhreua a chhanhim a, lawmmanah ‘Mamite’ a pe a, chumi hmanga a duh thu a sam apiang, a sawi ang chuan a lo thleng zêl a. Vai lal fanu meuh pawh nupuiah a nei ta a ni.
Mizo chang lo pawhin hna thawk hah loa duh ang ang neih hi an lo châk hlawm. Sâp thawnthu Aladdin-a khawnvar an tih pawh han nuai hlek chuan khawnvar chhiahhlawh huai lian pui a lo lang a, duh ang ang an tihtîr mai a ni.
Pûkzîng ram zîm têa pûk awm zawng zawnga lûtin Maurawkila zâwng khuang zawng ila, kan pi pute chuan min nuihzat hle ang. Zâwng khuang emaw Sekibuhchhuak emaw neih ai chuan tuthlawh hlo thlo thei vuan a, chi rawt lung nei an dingchang zâwk dâwn tih min zirtîr an tum a ni.
Keini tûnlai thangtharte hian vai Sekibuhchhuak neih tumin kan phe ta suau suau a nih hi. Compensation âtin kan â a, tihawm loh tak tak te pawh kan ti ta a ni lâwm ni? Pi pute thuchah hi i ngaihtuah nawn teh ang u.
Kan Bible-ah chuan Paulan, ‘Hnathawk peih lo chuan ei pawh ei suh se’ a ti a. Isua riltâm thlêmtu chuan Sekibuhchhuak lektîr a tum a, a chhanna chu, ‘Mihring hi chhang ringawt ringin an nung tur a ni lo, Pathian ka atanga thuchhuak tinrêng an ring bawk tur a ni’ a tihsan a. Mi thenkhatin ‘bawk’ tih hi ‘ve’ tihna ang lekah an ngaisual palh a, a sawi tak an hmu fiah chiah lo. Mau a tâm a, buh kan thar lo a, vai buh kan ‘ring’ (ei) a. Ring (ei) lo ila kan thi mai ang, kan ei ngei tur a ni. Chutiang bawkin mihring hi a nih ang tura a nun theih nân Pathian kâ atanga thu tinrêng chhuak – hlemhlêt loh te, thamna lâk loh te, dikna ngainat te, hleih nei loa roril te – a chhûngrilah a chaw lût ngei ngei tur a ni, chutiang a nih loh chuan mihring a tling lo a ni. Bâwng chu hnim ringin a nung, a tân a tâwk, mihring erawh chuan kan chhûngril nun nân Pathian thu kan ei (ring) ngei tur a ni.
Posted by sulkhaw pui at 3:53 am 0 comments
Rih Dìl hial ka kal ve
Rih Dìl hmêlhmang hrethiam chuang miah lovin kan naupan laiin a chanchin kan zir sil nual. “Mizoram Dîl lian ber chu Burma ramah a awm,” tiin kan sawi fo thìn. Rih artui phùrh ang, Mitthi pal, Lung rahbùk, Hringlang Tlâng, Hawilo Pâr, Lunglo Tui, Pu Pàwla Kawtchhuah, Pialràl, Hlàmzuih — ti tein.
Elementary School-ah te khân RIH DIL awmna lam leh Meideh silai, Kâwlhnâm leh Dârbu-Dârkhuang kan chàwkluhna lam ram kha kan lo hrût hnem deuh zàwk bawk a; rilruah pawh a châm hnem hlen zàwkin a lang. Khawthlang Tuipui (Karnaphuli) leh Tlabung (Demagiri) kha kan zir tel ve vuai vuai a ni ber a; chuvàngin, Mizoram khawthlang lam phei kha chuan rilru a la tam vak lo ni te pawhin a lang. A mi chèngte lah Tuikuk, Takam, Zo-hnahthlàk ni chiah lo an lo ni hlawm bawk si! Keini aia rual û deuh zàwkte kha chuan Mizoram khawthlang lam kha an hmêlhriat tha hle a, “Vai-kal” an tih thin, Phai vai dàwra an sumdàwn pawhin he lam kalkhàn bàk kha khàn dang awm vak chuang hek suh—Silchar lam pana Tlawng luidung hmàr luanga sèrthlum tawlha lawnglênga inkàr thlàk leh tùnhmâa East Bengal an tih East Pakistan (tùna Bangladesh) —Rangamati leh Chittagong Hill Tracts paltlangin Calcutta kha an zu thleng ve zak zak thìn kha —keinî râwlthàr ve lai khân chutiang chu kan nang hman chiah tawh si lo!
Mizo pi leh pute sùlhnu pawh hi Tlawng lui chhaklamah pawh Tuichàng ràl chhak lamah kher kher a bùk zual deuh emaw ni chu le? Tlawng lui thlanglam hi chu Tripura lam chan deuh—Mizorama hnam dang an rawn luhna kalkâ deuhvah kan dah ni tlatin a hriat! Tin, Mizo tlangvâlte pawh khàn Tiau chhak lam an rùn thàwm a lang tam vak lo va; an zuam lam ni deuha lang kha chu Tlawng lui thlanglam leh a hmàr lam a ni deuh zèl.
‘MIZO TI TI’ —Pu Lalmâma ziak, a bu hmuh nawn leh kher loh chuan sawi dik loh palh a awl dâwn riau! A bu kâwm hringdùkah khân Mizoram Map an dah ngei thìn a; half-tone a nih avàng khân chuti èm èmin Mizoram Map kha a lang fiah kèk kàwk lo va. Map chhûngah Mizo Typical House lemte kha chu a awm ve nial! Hun a rei tham ve tawh nàin, chu Lehkhabu an chhutna Press hming chu in la hre chiang khawpin a rinawm —J B Press, Lungleh tih a ni thìn kha.
Naupan laia thil kan zirte kha rilruah hian a lo riak nghet thei khawp mai! Chiang lo chung pawhin a riak nghet hrim hrim a lo ni. Mahni tàwk tein kan thil zir kha kan mitthlâah a lo lang ve vek a. A ropui lia lua hran lo nàin, chutiang vision takngial pawh chu nei ta lo ni ila, kan thil hriat leh chhinchhiah pawh a chiang lo deuh ngei ang.
Kum AD 1983 kha Champhai ka zin vawihnihna a ni ve hial tawh a. Champhai SDO (Civil) atangin Rih Dìl kal phalna PERMIT kan va dîl a. Min lo pe a. Kan làwm hle a. Sunday —a khawi ber emaw nî khân Jeep-in Rih Dìl lam pan chuan kan tlàn ta nal nal a. Ka thianpa nèn mai kan ni a—Champhai atangin thian pahnih kan fàwm belh a. Chutih lai chuan Mêl Bùk chin bàk Jeep a tlàn thei lo.
Mêl Bùkah chuan Jeep kan hûng fel a. Thingtlâng kawngah kein kan chhuk ta ngauh ngauh mai a. Ràlkhata Haimual khua (Myanmar) kan va thlîr a—khawi laiah tak nge Rih Dìl chu a awm tih pawh kan hre tawh chuang lo. Kan kal zèl ringawt mai a—kawng pêngthuam a awm lo, kan hma lam zèlah kan kal ringawt ta mai a ni.
Nakìnah chuan phaizâwl deuh reuh—tiaulung a lo let rem rum a. Lui a lo luang har har a. Kan han bèl chiang vèl ngial a, Tiau lui a nih kan ring a. Kan ring dik ang!
Kan kal nì khân tumah kan rualin an kal lo va, kawng chin hriaten min hruai hek lo. Veivàk tumah kan tàwk bawk hek lo. Lui kamah chuan kan thu chàwl a—kan han inen hlawm a, kan biang a tai hlur hlawm ringawt mai a. Zànah kan mal a rawl dâwn tih chu kan hai lo. Chhàwlhàl zualpui a reh nân —kan han inlem chhàwk liam liam a.
Khawi lam nge Rih Dil? Kalna tùr kawng àwm rèng rèng pawh kan hre tawh lo. Ramri lung—àwn èm èma ding kan hmu ringawt a—chu zàwng chu! A va han hrilhhaithlàk deuh ve! Tiau lui râl lehlam chu Burma ram a nih kan hre chiang ve a; mahse, Rih Dìl pan tùrin ding leh vei kan thliar thiam tawh lo. Muangchângin kan kìr leh ta ringawt a. Kan kawng zawh mêk thlang lama leilet phaizâwla lawi rual bawk dum khup maite chu ràlkhat atangin a thla kan han la ve ngawt a.
Kan kal hun lai kha June thla vèl ni tàin ka hria—fùr ruahtui a tlàk hun lai a ni. Mahse, vànneihthlàk takin ruahin min nân hman lo! Kawnglaka naubânpârte chu kham lo takin kan thlîr a—Mêlbùk daia sava hlauh Lênglep an khai (sanghar vun kaih-parh) kal lama khawdai chin kan chhinchhiahna kha kan han hmuh leh chuan Jeep awmna kan hnaih tih kan hria a, kan thlantui luang zaih zaih kârah hahdamna chi khat a rawn awm zui ve mai a.
Jeep-ah chuan kan lùt khàwm leh ta. Thui vak lo kan tlàn hman chauh tihin ruahpui vànàwnin min nuai zui nghàl a. Kan nihlawh letling khawp mai! Tape-player pakhat hi kan pai ve a—kan Mizo hla duh pakhat kha kan play tlut tlut a, rewind chin tùr pawh kan hre hman hle! Rih Dìl panin kan kal a, kan thleng lem hlei lo va. Kum 1983 chu a liam fel ta a ni ta dèr mai! Rih Dìl pana kal chu kan ni ve tawh hrim hrim! Chinchâng hre chiang miah lo hian a tei kual ve theih riau a ni!
Champhai ka kal tum thumna —1985 Christmas dawn tèpah, thianhote nèn Rih Dìl panin kan chhuak leh a. Mêl Bùk lo lamah kan tlàn ta thung a. Kum AD 1983-a ka kalpuite tumah hemi tum hian an rawn kal ve ta lo! Thian thar vek ka zui ta thung a. A lunglènthlàk khawp mai!
Motor kawng zèlah thui tak a lo tlàn theih a. Mahse, Tiau kamah tho chuan Jeep chu hùn a ngai leh ta. Tiau lui kan dai kai a—kan daikaina lai chu khùp chen emaw chauh zawng a ni. A lui chhuat pàt-èk nàla tlùksual palh a hlauhawm fû. Dai kai lai mêk chuan rilruin, “Chala leh Thangi Thawnthu” kha a rawn lang thar uai uai a, Khàwnglung Rùn ningkhàwng zawng zawng nèn! Chutih hun laia nula leh tlangval inngaizawng thawnthu lungrun tak mai chuan rilru a kap hle a, kum engemaw zàt lai a vei leh hnua Chala’n a bialnu Thangi a zawnchhuah dàn zawng zawngte nèn—hlim taka mahnî ram an rawn pan leh mêk laia—khà Tiau lui pângngai ngei kha—Chala leh Thangi-te inthen hlenna luiah a lo chang ta phut si! Kan thawnthute khàn lung a lo kuai hle mai! Tùn thleng hian Khawchhaklam hote leh Tiau thlanglama mite chu he lui hian min daidang zui ta a—dai kai luih ngai—chàwl lova la luang zui ta reng chu a lo ni!
Tlùk hlauva kan eu phei zak zak lai chuan, kan zînga tel ve pakhat chuan nuihza-fiamthu a lo thawh vei thùl. Rùmliana chanchin a ni thung a —kan thianpa khàn a phuahchawp belh a nih mah a rinawm —
Tiau lui lian —tuihàwk ang maia a nùt phût laiin Rùmliana khàn a zu dai hmasa a. Khùp thleng chauh kha nghâwng chen vèl ni àwmin a zu dai hmasa vei zung zung a—ràl lehlam a thleng phei ta vat a.Tichuan, ràl lehlama nulate khàn zak chung chungin an thuam inbel vete chu hlìpin, an thuam a hul nân an chhìpchhuan ta far mai a—lui chu an rawn dai ve ta sang sang hlawm a—nghâwng thlenga dai mai inring rengin—khùp chen vèl lek dai si khân —ràl lehlam an rawn dai kai ta dial hlawm a …
tiin, sawi kimchang duh chiah si lo khân—min dèk za nui tùr riau si khân a sawi thiam fuk fuk riau va. Keini pawh chu nui uar uar leh pat-ek nala tleu phei rulh rulh chuan kan indai kai ve ta a. Vau kamah ka cowboy-boot hlìpin, a chhûnga tui zo zaite kha ka bun thlî a. Kal leh zèlna tùr chu a chho ulh ta hle mai! Burma rama ka luh vawikhatna chiah a ni ta! Tlângpangah chuan kan chho ta kaih kaih a, a chho ulh khawp mai! Khami tuma Champhai khaw zaithiam, nuthlawi kha a hming ka hrechhuak zo ta ngang lo! Ka hmâ zèlah khân a kal a, a chàwnpuar lah a tein a ria zèn mai a, a pèn chho zaih zaih mai a. A hnungah ka thaw kiar ru riau mai! Nuthlawi pakhatin min hnuk chho chau hle mai. Chutih mek laiin kan thianpa lah khan fiamthu a thawh chho, ka la hriat reng chu hei hi a ni —
Rangvàa sumdâwng Paihte-ho chuan Burma atang hian in chunga chih chi ‘corrugated iron-sheet’ khawng tha chi hi Mizoram lamah an rawn phur thla thìn a. He’lai chhuk ulh èm èmah te hi chuan an phurah lungtum lian lènglàwng an phur tel mai a. Tiau an kàn fela Mizoram lama chho an kal dâwn veleh, lungtum kha an paih tawp a, “A zang ta hawk mai le!” an ti mai a. Thatho deuhvin, hah miah lovin kawng chhovah an kal ta mai thìn a …
tiin —nuih a za duh bawk si! Tha a zawi duh khawp mai. Thui fe kan lawn chhoh hnu chuan—hmuh lawk awm miah lovin—In-sethlàm—ràwp lam deuh tawh hi a lo awm a. A chhûnga luh tam chi a ni lo. A chim mai a hlauhawm. A chim palh vaih chuan khuta lui kam atang bawka chhoh that leh a ngai dâwn a—kal tawh chin kha uiawm a tling tham tlat!
Rampalailênga thingpui-dàwrah chuan pitar pakhatin thingpui a lo zuar ve a. Pitar thingpui zuar—a thingpui no khat leh chhang man kha Indian Rupees 10 kan pe den den hlawm a. To hi ka’n ti mai mai khawp a! Burma tangka Kyat ngat phei chuan a thingpui leh chhang man kha a sâng alh alh teh ang chu! Khatih hun laia thingpui leh chhang ka ei tawh azàwngah chuan a man a la to berin ka hria. Ka zàng hran vak lo, Camera Pouch savun bag dum lian ka ak a. A chhûngah still-camera chi thum Nikon F3, Ashahi Pentax chi hnih nèn! Rollfilm pawh a spool tawpin ka pai mai a. Bakcheh tè leh changing-bags nèn! Ka inpai chikim ve viau thìn!
Kawng chanve kan pèl chho zèl. Tlàkdêng lam a ni bawk a, ni a kang tha et awt bawk a. A lum khawp mai. Cowboy lukhum khum reng ka ni hlauh va, ka tân bìk—daihlìma kal ang ka ni, ka thiante biang a tai mai pawh a ni lo—an ling hlur mai a. Kan nuthlawi fehchhuahpui phei chu a vun a ngo suih suih bawk a—zâwng hùr an sawi ang tùr a ni tawh mai! Chutia nui bàwk bàwka kan chhoh mêk laia han chawlh khawmuan châng pawh ka nei zauh zauh a. A sàptawng takin tantalizing tak a ni! Thleng mai tura kan inngaih laiin, a thara bul tan leh ang mai hian vawi tam kan khawsa chho ni berin ka hria! Ngaw chhûngah kan lùt ta, a lo dai nuam khawp a. A thim deuh kuih bawk a. Rin loh hlànin leilet phai hi a lo inchhap duai mai a. Hah tawh lama lei biha kal, chau taka intheh kual mai mai kha kan ni hlawm tawh ber a. Boruak lo èng ta uar mai leh chu lai hmun terrace ang deuh chu kan han dai lut ta a—kan thian thenkhatte an ràk ta chùl mai! Kei pawh chuan ka mit ka han lèn thui hret a, ràlkhatah chuan RIH DIL kan lo tih fo thìn chu a lo paw kuih mai chu niin! Ka mùr nasa mai, ka insawi thiam lo —Rih Dìl ka hmu ve ta mai kha ka emotion ka sawi fiah thiam lo.
Ka rilrua thil rawn lang hmasa ber chu, “Kan luhna lam atang hian bêllâm chhûnga sarèp dahtu-nu kha a lùt ve ang em? Khawi’lai takah hian nge ramchhuakho khàn riahbùk an sual ang? Mitthi thlarau kha dumdêa a chan hnu khân khawi lamtluang zèl nge a zawh tàk zèl ang?” tih a ni. Chùng zawhnate chuan ka rilru a rawn thîng tlat mai a. A chhànna lah ka hre dèr mai si lo. Rih Dìl chu chiang lehzualin ka hmâ lawka awm chu ka’n thlîr phei leh a. Mitthi Pal kan tihte kha hmuh ngial ka’n tum—chuti maiin ka hmu thei dèr si lo! An sawi VAN RAM hi ni thei thuaka hriatna ka nei emaw ni—a làn mawi dàn tùr duang pah zèlin ka Nikon F3 chu a ri thluk thluk ta mai a, a foreground tùr rèng rèng pawh ka chei chawp ùlukin—rimenhawii pâr sen vul chêk hi khawi’maw laiah a lo awm a. Chu chu hrâwng khàwmin thlâ ka làk dâwn rèng rèngin a foreground chei pàrvùl nân ka hmang hnem hle. Chàm rei a chàkawm viau nàin—dârkâr thum bàk hun kan nei si lo. Hàwn huna thlalàk process vat vat a chàkawm duh khawp mai!
Ka ngaihtuah chian vang vang châng hian kan hnam-thawnthu hian min lova chiah hneh thei èm ve le—tih tak èmah chuan vairama lehkha zirin ka nu leh paten min thawn bo hmâ ve viau va; chuti chung pawhin MIZO ka nihna leh Mizo Thawnthuin ka rilru leh thlarau a lo luah rìl thùkzia kha mi min hrilhfiah chawp ngai lovin, keimah ngeiin a chianna ka tem chiang hlein ka hria. Abìk takin Rih Dìl phei hi chuan thih hnua thlarau kalkawng min suangtuahtîr nasa khawp mai!
Rih Dìl kam atang chuan a chhimlam tlângchhìp ka’n thlîr chho vang vang a, Rihkhawdâr an tih thin lam ni àwmin an sawi bawk a. Ka lung hi a lêng vawng vawng a, tu ber nge ka ngaih lam erawh chu ka hre miah lo thung! Tui tling pum mai hi ka nêl vak ngai lo va, a thùk poh leh ka nêl lo ting hi a ni mai a. Rih Dîl hmun ka thlen hmasak ber tum hian a tui hi ka zuk dai ve hràm a. Ka duhtàwk fû!
Lawnglêng hlui tawh takah te chuan ka thiante chu an lùt nghàl zung zung a. Kei erawh—khawmuala chèng tùra siam ka ni tih ka inhai ang tih ka hlau a ni àwm e, khawmual lei ro ka bèl tlat zèl. Rih kam lùn lai ber chhak lawkah chènna in pathum vèl hi a intlàr phei ve a (tùnlaia New Rihkhawdâr khi a la awm lo va, ngâw hmun hlìr a la ni) —ka han leng lut hrim hrim a. Nu tè lam—vun ngo vàk—chhe lo deuh mai hi a lo awm a. A bengvâr khawp mai. Zotawng pawh a thiam sil ve nial a, kan inkàwm ve ta zèk bawk. Mahse, a hming ka zàwt lo va, ka hming min zàwt bawk hek lo. A hmêl a tha ka ti reuh khawp mai—a mi biak dàn leh chezia atang khân a mitah ka chhe vak bìkin ka inring lo. A thla ka làksak hauh lo kha thilmak a tling! Mahse, thil pakhat ka dîl a, nui seihin mi pe—chu chu Burma rama sikul naupangte Zirlaibu, ENGLISH READERS a ni. Burma lam chhuak zirna sâng tak tak nei, sàptawng chuti teh luaa an thiam si lo hi engnge a awmzia ni ang tih hre chiang chàka chu Text Book chu ka hawn chhan leh bih chian duh a ni ta rèng a ni.
Khami nî atân chuan tlai lam a lo ni ve ta a, khawthlang lam atanga ni èng no nghulh maiin Rih Dìl a rawn chhun tle siar siar chu thlìr a ninawm lo ngei mai! A thlâ pawh ka la nasa a—chutih laia hmeichhe tleirâwl chum lam deuh, a hmêl pawh chhe lo tak thla kha Rih Dìl kamah chuan ka làksak ngial a—ka làksak chhan tak pawh Dìl ral lehlam a va hleuh thlen hnuah, a hleuh tanna vaukam a rawn hleuh thlen leh theih èm èm vàng a ni. A thlalàk pawh India ramah ka la kawl tha ta reng a ni. Chumi hnua kum 25 dâwn lai a liam ve leh dâwn ta—pasal fanaute neiin, a inpawm kawi ve duah tawhin ka va ring èm!
A tùl miau ta si a, Rih Dìl chu ngai tak chungin kan vai liam ta. Chhuk lam chu dûrùsuih thla pah zauh zauhvin kawng zîm kan zawh thla leh ta a, kal lam ngawt ai kha chuan titi belh tùr kan ngah lehzual ta. Kan hlim hlawm khawp chuan ka hria. Tiau chu kan han dai kai leh dâwn ta ngei a, tui a vàwtin a hìk èm èm tawh a, pàt-èk mawlha tlùksual palh kha ka hlau! Ka hlauh ang ngei ngeiin lui laiah ka chesual ta—ka Camera zawng zawng ka pilpui vek a. Mahse, ka thil kente a huh chhiat luat ka hlauh èm avàngin ka tuan pawh kâwlphe tluk zet, ka tho rang kher mai! Rilru hlim viau hnuah rilru nuam lo tak maiin mi hnawhkhat kawng tluan ta a. Thiante nuihna ham hamah pawh, za lo fahrana nuih luih ve a ngai—a hahthlàk hle mai! “Thla ka làk zozaite kha an chhe vek ang em?” rilruah zawhna tam tak a rawn inzàwt zut zut mai le! Kal lama a hlat loh teh rèng nèn, hàwn lam kawng chu ka hmang rei ngei mai! Champhai thlen meuh chuan thlen inah zànkhuain meilumah kan inhem ro phah ta a nih kha. Kum sàngbi liamta khân Rih Dìl chu ka han hmu hman a —
Kum sàngbi tharah, April 14, 2002 khân Rih Dìl chu ka han hmu nawn leh a—nihlawh ka inti hle. Hemi tum hian Mualkawi-a kal ka ni a. Ka thlen inpa khàn Vespa Scooter a nei a. Ka thianten Car an rawn hawl chho tho bawk a —Zokhawthar thlengin kan inzui hlawm kha a ni a. Zokhawthar thlen hmâa Mêlbûk kan lo tih thin pawh kha Khawnuam an lo ti tawh ni àwm a ni. Zokhawthar panna kawng pawh a kual mawi nuam hlawm khawpin ka hria. Scooter-a tlàn dat dat pah chuan ka rilrù-mitthlâin thian palî chauhva kea kan kal laite kha mitthlâah a rawn lang nawn a. Rilru kàwmin hun hlui liam hnu ka thlîr kìr a, kâr lova Zokhawthar kan zuk thlen meuh chuan a ram chinchâng kha ka mitthlâah a lang chiang lehzual a. Kum AD 1983-a kan zuk thùtkhaw’muanna tiaupho vèl chiah kha tùna Indo-Burma Bridge awmna lai a ni tih ka chiang ta hle a ni.
Hemi tuma kan zuk kal pawh hian Rih Dìl awmna chu khawi lam direction-ah nge tih ka la hre chuang hauh lo. Mahse, a hria an lo tam tawh a. An kal zì huai huai a, an insùlpèl nawk nawk tawh hlawm a. Mizo hminga koh eih theih mai àwma ka ngaihte pawhin tawng dang an lo hmang tawh hial a—rin dàn mai aiin Zokhawthar chu a lo Cosmopolitan viau mai. Ka hmêl hian Mizo hmêl a ang vak lo em ni dâwn le, Burma sipai-hovin Mizo ka nih an ring hauh lo mai a …thu tam tak, a tùl lo thleng thlengin min zawh phah a. Mahse, ka zia ka chhuah vat a, an thlate ka’n làksak a, ka’n kàwm hlim vèl a. Rih Dìl en thei tùr chuan min phalsak thei ta a. An phùt aia tlêm hret han sihchhuah ve meuh chuan thil a kaw ve duak mai zèl! Scooter chu an sipai puan in bathlàrah—an lo enthlìthlai ngei tùrin—ka hûng a. Kan thianpa Car-ah kan inèkbeng a. Tiau Lei kànin, an Zu Dàwr tlàn pèlin, Tiau lui luanna lam dungzuiin a chhimthlang lam hawi zâwngin kan tlàn ta a. Thingtlâng kawng zîm leh bawl tak a lo ni tawh a. Lui tè pakhat kàn tùr a lo awm a. Chutah chuan Jeep berh tak tak engemaw zàt lai an lo sil sup sup a, a engine-a an hmante erawh chu Toyota leh Suzuki a ni daih hlawm! Bungrua a phurh lah chu an han tiang sâng èm èm hlawm khawp a. Mihring an han chuan belh leh meuh chuan—thlìr ngawih ngawih tham a ni mawlh ang.
Chu lai luitè kam chho ulha tlàn chhuah chhoh tum khân kan buai rei khawp mai! Kan innawr laih laih mai a, a rubber tire a hek hman hle a ni. A mâm kàwk kàwkin a hriat! A lung-kèl-ki tohlàwt kha a chho ulh èm lahtak a. Kan han innawr chhuak thei ta hràm kha chu a thawventhlàk hawk asin le. Tlâng pangpèrah kan tlàn kual chhoh zak zak hnuin Rih Dìl hmàr lama khaw tharah kan lùt thut a. In tin kawngka lu chungah HUALNGO tih deuh vek an lo târ a. HUALNGO-ten Tiau an rawn kàn thlàkin CHHAKCHHUAK an ni ta thìn a ni!
Rih Dìl chu a hmàrlam kawtchhuah atangin Maruti Car-in ka lùt ve ta reng mai! Ka kal hmasak tuma kan kalpui fiamthu thawh thiam tak kha—mi nungte chènna ramah hmuh tùr a awm tawh lo va. Ka dàwnkìrin khua a tihar thar duh khawp mai! Tin, Rih Dìl hmuh tuma ka chhuahpui ve te rèng rèng nèna inhmuh leh nì ka nei nawn leh ngai tawh lo va. Hringnun hlutzia hriatchhuah rual rualin, a hohzia pawh ngaihtuah tel phal a lo ngai khawp mai!
Khaw thar chu NEW RIHKHAWDAR an lo vuah a, an in kàwm kâr pal tlang zung zungin Rih Dìl a lan mawi theihna lai lai ka zawng nghàl char char a; video-camera leh still camera nèn ka inak bâwr nasa leh hle a ni. Dìl chhaklam kamah car a tlàn phei thei vek tawh a. Hmàna ka kal hmasak ber tuma in thum vèl intlar pheina laiah in ding pakhat mah a lo awm tawh lo va, chuta nu hmêltha taki chanchin pawh kha ka’n zàwt nial nual a—a awmna chin min hrilh thei pakhat mah an lo awm tawh chuang hek lo. Thil a lo danglam chak khawp mai!
Dìl kam lùn lai ber, lawnglêng an thlun khàwmna hmunah chuan kan zuk chhuk thla ho va. Mi thenkhat lawng kàra inhlawhfà an lo awm a. Pawisa chawiin kan thiante chuan Rih Dìl kam thlanglam an zuk inkàr thlentîr a … kei ber erawh chuan an che vèl thlâ kha ka lo làksak thung a. Tin, Rih Dìl chhûnga mi kâtchât hnah an zuk làk ûm chhûnga Dìl tui nèna an dah kha ûm khat Rs 20-in min lo zawrh a. An sawi dàn chiah phei chuan, “Rih Dìl hian nùt hun bìk lai a nei kum tin a; a tui hi hmun dangah ùmin la daih mah se Dìl a nùt rual chiah hian a nu ve ngei ngei,” an ti a. Chumi chu finfiah tumin kan lei phah ve ta hial a ni. (Mahse, in kan thlenpui nàin, kan thil tih tum hre lote’n an lo bun ruak vek si). He thil hi thilmak tak chu a ang—nùt hun lai kum tin a hun tak zèla a nei hi sawi a hlawh vena pakhat a ni rèng a. Rin dàn thenkhatah chuan a chhûnga ngharûl chi inthlah hun laia tui an leng/tàl nawi hun laia ngai pawh an awm; mahse, a danglamna bìk taka an sawi hi chu a tui sample làk darh daih pawh Dìl a nùt hun chiaha a nu ve tih kher kher hi a ni—scientific proof an la nei rih chiah lo a ang!
Hàwn lamah ka scooter fuel a’n awm lo pang a—saidawiûm chanve thianpâ ta chu ka dîl a. Ka tlàn haw ve leh ta char char a. Mualkawi YMA Hall kawtkaia an YMA Lungphun nghèng meuhvin kan va ram fan lam chu an khaw paho thenkhatte nèn kan han thlîr ve leh a. Mualkawi kiang lawk—an dai hnaiah Hringlang Tlâng a awm thu min han hrilh hnuhnawh ve leh a. Naupan lai atanga kan Zirlaibu ka chhiar atanga ka lo ngaihdàn chuan Rih Dìl chhak lamah Hringlang Tlâng hi awm tùrah ka lo dah thìn si a. Hemi tuma hetiang chanchin min hrilh kha ka tân thil thar a ni thlàwt a ni. Hringlang Tlâng ber mai chu min kawhhmuh ngial a, an han kàwk ngial thìn. Tlâng a tam si a, a khawi ber nge Hringlang Tlâng hre hrang ta chuang lovin Aizâwl ka thleng thla leh ta a ni. Rih Dìl chhak lamah Hawilo Pâr, Lunglo Tui leh Hringlang Tlâng hi awm vek tùrah ka lo ngai thìn a. Naupan laia mark ka lo hmuh ve chiamna thin kha, hemi tuma ka han zina ka thil hriat leh tàk te hian a vawchhe ta vek zu nia! Hriat dàn rau rau —a dik lova kan hriat hun chhûng hi a lo rei thei khawp tho mai!
Hèng thil hnu hian—thian dang veivàk nuam ti mi, thlalàk thiam tak tak ten Hringlang Tlâng atanga Rih Dìl chu chiang taka chhuk-thlìr theih mai a nih thu leh khaw thian nîa chiang taka a lan theih thu min hrilh a. Ràlkhat hla tak atanga thlìr chian a theih zàwkzia pawh tlaikhawhnuah—Rih Dìl vawihnih ngawt, a hmuna ka kal chilh hnuin ka hre thar belh ve leh ta a ni.
Rih Dìl hian rilru hi engemaw ti takin a luah reng mai a. Ringtu kan nih hnu—kum za chuang a liam hnuah pawh RIH DIL lam ri lo hian kan Kristianna hi a kal thei lo a ang khawp mai! Ruthi khàn Chemosh leh an ram milem biakna thil a chhawm loh teh rèng nèn! ‘Rih Lipui khi thlafam lèng kaina,’ tih hla etc., etc., sain, Bible kan la keu zui zèl thei te hi —makna riau chu kan nei a ni àwm e. Rih Dìl kaihhnawih Hawilo Pâr-in Khawvèl Chhandamtu Lalpa Isua kan DECORATE vei thùl! Thinglungbul, kan pi leh puten, an biak lai leh ramhuai kan biak tlàwnna kaihhnawih thawnthua pangpâr chi khata Lalpa Isua kan lo cheimawi ve ringawtte hi—a mawina hmu thiam riau in ni hlawm em ni? Lunglo Tui-ah te baptisma kan la chantîr palh zui ang tih pawh a hlauhthàwnawm viau! A thiangzau zual deuhte phei chuan Pawla Kawtchhuah sawi kaiin, Tirhkoh Paula nèn an sawi pawlh vèl ta! ‘Di nei lo Pawla’n a sai an ti,’ tih leh Tirhkoh Paula rawngbàwlna kha a inmil lohzia pawh hriat chian a manhla hle.
Rih Dìl ber mai hian thing-lung-bul biak lai Mizo sakhua kha a lo suih zawm nghet hle hian a lang! Phelh kim a har ngang a ni àwm e. Chu mai a la ni lo—kan Mizo Kristiannaah hian ramhuai kan biak-tlawn laia mi thil thenkhat chhawm luh hlen leh hnàwl phal mai mai tawh si loh kan la neih hnem zia hi—in ngaihtuah neuh neuh ve thìn emaw chu le! Jordan Lui leh Galili Dil te pawh hian Rih Dìl zungzâm hi a chìm bo kim thei tak tak hian a lang lo!
“Ringlo mite nèn rual lo taka nghâwngkawl bàt dùnin awm suh u; suahsualna leh felnain engnge intàwmna an neih? A nih loh leh, thim leh èngin engnge inpàwlna an neih? Beliara leh Krista pawhin engnge inngeihna an neih? A nih loh leh, ring lo leh ringtu chuan engnge chan dun an neih? Milemte leh Pathian Biak In pawhin engnge inremna an neih? Keini zawng Pathian nung biak in kan ni si; Pathianin, “Anmahniah ka awm ang a, Anmahniah ka lêng bawk ang; Tin, an Pathian ka ni ang a, Anni pawh ka mite an ni ang” a tih ang khân.” —II Korinth 6:14-16
Source By chawngchilh's Blog
Posted by sulkhaw pui at 10:56 am 0 comments
Palak Dil Chanchin
Kum 1986, Shillong-a lehkha zira ka awm laiin Mizo țhian zaho awmkhawm chu hnamdang tlangval hian “Mizoramah dil lian te, tlang lian te, lui lian te in nei ve em?” tiin min rawn zawt a. Kan țhianpa chuan “Mizoramah chuan Dil lian tak pakhat kan nei a, a hming chu RIH DIL a ni a, mahse Burma ramah a awm,” tiin a chhang a. Chu hnamdang tlangval chu a nuih a za khawp mai a. Fiamthu kan thawh-ah min ngaihsak a ni. Hetih lai hian ka rilru chuan, “Mizorama Dil lian ber chu Palak Dil (Pala Tipo) a ni a, Tlang sang ber chu Phawngpui a ni a, Lui lian ber chu Beinô (Chhimtuipui/Kolodyne) a ni,” ka lo ti rilru ve neuh neuhva. Mahse, kan boruakin a zir loh tak em avangin ka sawi chhuak duh ta lem lova.
A ni lah taka, Mizorama Dil lian, Tlang sang leh Lui lian te hi Chhim lamah, Chhimtuipui District (tunah chuan Saiha District leh Lawngtlai District a ni ta) huam chhungah vek a awm a. Mahse, Zofate hian an chanchin hi kan hre tlem hle a, ngaihsak an hlawh vak lo bawk.
Burma rama awm Rih Dil hi a lâr zawkin ngaihsak a hlawh zawk emaw tih tur a ni a. Engnge a chhan ni ang? tiin ngaihtuahna thui tak min pe a. Tunlaia Chhim lam ațanga issue hrang hrang – Political, Ethnic Identity leh Union Territory te nen hian eng emaw ti taka inzawmna a nei em?
Zofate inpumkhatna atana kawng pawimawh tak zinga pakhat a ni thei ang em? tih thlengin min ngaihtuah tir hial a ni. Chuvangin, Zofaten Palak Dil (Pala Tipo) chanchin hi chiang leh zuala kan hriat theih nan te, Zofate inpumkhatna atan leh in-unauna tinghettu atana a țangkai beiseiin ka rawn chhawpchhuak a ni.
2. Palak Dil (Pala Tipo) Lo Awm Ţan Dan:
Palak Dil lo awm țan danah hian chanchin mak tak tak leh ngaihnawm tak tak a awm a. Palak Dil hi A.D 800-1200 inkar vel, Mara fate Burma ram ațanga an lo tlak thlak hun lai vel ațanga lo awm țan niin sawi a ni. A hun ngaihtuah-a a rei tawh nen, Mara faten pipute ațanga an inhlan chhawn dan (oral tradition) a danglam loh dan ațang hian Palak Dil lo awm țan dan hi a dik ngei ang tih a rin theih a ni. Mara pipute ațang tawh-a hriat dan tlanglawnah chuan Palak Dil lo awm țan dan chu hetiang hi a ni.
Hman lai chuan tuna Palak Dil awmna hmun phai zawlah khuan Hnychao khua a awm a, in 300 vel an ni. Hnychao tih awmzia hi, Hny chu Hnawl or len tihna a ni a. Chao tih chu mawng or kil tawp tihna a ni a. Hnychao awmzia chu A mawng tawpa hnawl/Kil tawpa hnawl tihna a ni. A thawnthu nen a inhmeh khawp mai.
He Hnychao khaw lai takah hian Lungpui lianpui a awm a. Lungpui chuan a hnuaiah kua a nei a, a kua chu a bel tlun mai a. A khat tawkin Lungpui bul hnaia chhun-a naupang tualchai leh zana naupang pawnto te chu an bo leh daih țhin a. Hnychao khuaa awmte chuan an awmna hmun hi phaizawl ngaw dur pui a nih avangin Ramsa leh Ramhuai-ten naupangho chu an la bo ah an ngai mai țhin a ni. Mahse, țumkhat chu Mikhual Sumdawng Lasen zuar pawh zana a nula leng haw a bo tak tlat avangin a tukah chuan Khaw paho ngaih țha lo chuan Lungpui chu an han belchiang a. Lungpui hnuaia kua bel tak awm chu Rulpui kua ni ngeiin an hre ta a. Chu Rulpui chuan mihring la-in a dawlh țhin niin an ring nghet ta a ni.
Tichuan Hnychao khaw paho leh tlangvalho zawng zawng chu chhuak khawmin, Rulpui man theih dan tur an ngaihtuah a. Nghakuai lian tawkah Ui tawktarha Rulpui chu man theih beiseiin, an nghakuaia ui tawktarh chu Rulpui kua nia an rinah chuan an thlak thla a, a hrui tawp lehlam chu Thingkung-ah an thlung a, an nghak ta a ni.
A tuk zingah chuan Tlangvalin an Nghakuai hrui chet laih laih thu leh thil awk a awm ngei thu an rawn tlangauva, tichuan a khawnawta chhuakin Paho leh Tlangval hoten Nghakuai hrui chu an pawt chhuak țan ta ni. Rulpui lian tak mai chu a lo awk ngei mai a, an han pawt chhuak zel a, mahse Lungpui lianpui vet nga zeta sei an pawhchhuah hnu pawh chuan an la pawhchhuah zawh theihloh fo avang leh khua te a lo tlai tak avangin Tlangval hovin an pawhchhuah theih chinah chuan an sat chum ta ringawt mai a.
An sahchhum veleh chuan an pawhchhuah bak Rulpui mei lam chu a kuaah chuan a tla lut a, ri mak leh ring, rapthlak em em a rawn richhuak ta uan uan mai a; khaw mipuite chuan mak an tiin an rap em em mai a. Tichuan, Rulpui an thah zan ațang chuan tui nasa em em mai hi Rulpui kua ațang chuan a rawn put chhuak ta hum hum mai a, rei lo te chhung lekin Hnychao Khua chu tui chuan a chimpil ta vek mai a, Dil lian takah a lo insiam ta a ni.
Palak Dil hi Mara țawng chuan Pala Tipo tih a ni. Pala tih chu lem or dawlh tihna a ni a. Tipo tih chu tui tam tak or Dil tihna a ni. Tichuan Pala Tipo tih awmzia chu “Lem Dil” or “Tui tam takin a dawlh or Chimpil” tihna a ni. He Hnychao khua ațanga tlanchhuak hman ta te hi a piah lawka Tlangah awmhmun khuarin an khawsa a. A khaw hmingah pawh Pala khih, Lem Khua or Dawlh Khua an ti ta nghe nghe a ni. Mizo țawnga Palak Dil kan tih hi chuan a awmzia a phawk zo lo chauh ni lovin, a awmzia a bo hial niin alang. Palak Dil han tih tawp hi chuan, “ngaihruatin lunglen a hril chang chang” tih ang deuh kha a ni awm e.
3. Palak Dil Awmna Leh Zau Zawng:
Palak Dil hi Mara ram khawpui Saiha ațangin chhim-thlang lamah, km 94 laia hla-ah a awm a. A bul hnaiah hian khaw pathum Lawngban (Pala), Tongkalong (Tokalo) leh Phura khua te an awm a. Phura tih loh khaw dang te hi chu Tlanga khaw awm an ni. Palak Dil hi Phura khua ațanga chhim-thlang lam bawk km 6 vel lekah a awm a. Palak Dil pian hi Vahlah tui ang deuhva chhim leh hmar hawi zawnga sawl a ni. Palak Dil sei zawng hi metres 870 zet a ni a, a zau zawng hi metres 700 zet a ni bawk. A thuk zawng hi metres 17 atanga 25 inkar a ni. A tuichim chin hi mel khat leh a chanve bial vel a ni. Pu B. Lalthangliana sawi “a dung metres 783, a vang lam metres 475,” a tih hi tihsual palh a nih a rinawm (ref.Mizoram Encyclopedia, p.459).
Palak Dil hian Dil pathum a huam a, chungte chu a Pa, a Pui leh a Note tia vuahte an ni. A Pa hi a Lian ber a, Palak Dil tih hming putu ber pawh hi a ni a, tuna kan sawi lai mek, Mizorama Dil lian ber hi a ni. A Pui hi a pa awmna ațanga chhim-chhak lam km 3 vela hla ah a awm a. A dung sei zawng hi ft. 280 a ni a, a zau zawng hi ft. 70 a ni. A thuk zawng hi a in ang lo nual a, a thuk lai ber hi ft. 27-30 vel a ni. A Note hi a pa awmna ațanga km 4 vela hla-ah a awm a. A pui ai hian a te deuh hlek a, țhal vaek char lai tak chuan Dil Note-a tui awm hi chu a kang chat vek țhin.
Palak Dil (Dil Pa) ațang hian Mara rama lui lian pawl tak Pala lui a luang chhuak a. He lui hi hmar lam hawi zawngin a luang a. A lui kam tawn hi ram zawl Leilet hmun, Phura zawl kan tih hi a ni a. Heng leilet te hi Mara ram ei leh bara chawmtu ber pakhat a ni.
4. Palak Dil Chhung Leh Bul Vela Chengte:
Tun hma chuan Ramngaw chhah țha takin a hual vel avangin Palak Dil bul velah hian Ramsa chi hrang hrang tam tak an awm țhin a. He lai ram ngaw velah hian thing lian pui pui, patling pawm rual rual leh Sai pum tiat tiat tur hi an la ding thelh thulh mai a ni. Hrui hnang chi hrang hrang, hruipui, hruitung, hruite, raichhawk, hnahbawr etc. pawh ala tam hle. Dil bul velah hian Ramsa chi hrang hrang – Sai, Sakei, Savawm, Sazuk, Sanghal, Sakhi, Zawng, Hauhuk, Ngau leh Dawr te pawh hmuh tur an la awm a ni.
Tun hma deuh chuan heng bul hnai vela Sai awm ten an thih dawnin Palak Dil hi an rawn pan țhin a, chuvangin Palak Dil mawngah hian Saingho pawh tam tham fe awm tura ngaih a ni. Tin, Sava chi hrang hrang an la tam hle a, lei lama tla chi, Varihaw, Vahrit, Varung, Ramar te bakah, chunglama cheng Vapual, Vahai, Bullut leh Vate chi hrang hrang an la tam hle bawk.
Tin, Palak Dil-ah hian Sangha chi hrang hrang an awm a. A lar zualte chu, Nghameidum, Nghavawk, Nghakhing, Nghaleng leh Nghadeldul te an ni a. Heng bakah hian Kaikuang, Chakai, Chengkawl bial, Satel leh Sumsi te an awm bawk. MADC (Mara Autonomous Distrcit Council) Forest Department ten an dah Sangha khawi chi – Major carp, Common carp leh Tilopia te an awm bawk. Major carp leh Common carp te hi an pung chak vak lova, Tilopia erawh hi chu a pung chak hle thung. Heng bak hian Dila cheng chi Sava chi hrang hrang an awm bawk. Tui varak (Aquatic birds) phei hi chu Mizoram hmun dangah hmuh tur a awm ve meuh lo a ni awm e.
5. Palak Dil-in Huai A Nei?
Pipute hun ațangin Palak Dil hi thlarau khawvel nen inzawmna neia rinna nghet tak an lo nei a. Mitthi thlarau kalna kawng niin an ngai bawk. Hman lai hun deuh phei kha chuan inbual leh a tui khawih pawh an serh hle a. Palak Dil tinawmnahtu, zunkhum, chilchhak, lunga vawm mai mai, țawng nawmnah, țawng tlahawlh tak tak hman leh awmze nei lova khawihtu chu Palak Dil Huai (Vengtu) hian a tina țhin a, damlohna-in a tlak buak ngei ngei țhin a, thih phah hialte pawh an awm nual tawh nia sawi a ni.
Sap hun lai khan Saheb pakhat, Mizovin Lalkaia an tih mai leh a hote chuan Mau pum hmangin Palak Dil chu an fangkual vel a. Dil lai tak an thlen chuan Saheb chuan a Ngunhnam (sword) a ti tla palh ta hlauh mai a. A Sipai (Rahsi) zinga pakhat tui thiam ber chu a ngunhnam thlauh chu chhar tur chuan a tir ta a. Sipai chu Dilah chuan a liluh ta vang vang a. Mahse khawthim thleng pawha a rawn lan tak loh avangin tui ah a tlahlum ta niin an ngai a. Mahse, Saheb chuan “Tuia a tla hlum a nih chuan a ruang a rawn lâng tur a ni. Kan nghak rih ang,” a tih tlat avangin an hnial ngam ta lova, a ruang rawn lan hun an nghak ta ringawt mai a ni.
Mak tak maiin ni thum hnuah chuan Dil chhunga Sipai lut chu Saheb ngunhnam kengin a lo chhuak ta hlawl mai a! A rui em em lehnghal a! Dil chhungah ni thum lai a zu awm avang te, Zu rim a nam em em avang leh Dil chhungah zu in tur awm theia rin ngaihna an hriat loh avangin a thil hmuh leh tawn te sawi turin Saheb chuan a ti a. Sipai chuan “I thil hmuhte hi tumah hrilh suh ang che, i sawi chuan i thi ang min ti a, ka sawi ngam lo, ka sawi chuan ka thi ang,” a ti a.
Mahse, Saheb chuan a tihluih tlat avangin a hnial ngam ta lova, a thil hmuh leh tawnte chu a hrilh ta a, “Dil mawngah khuan khaw lian tak mai a lo awm a, mihring cheng te an awm a, chungho chuan chaw tui tak takin min hrai a, Zu te min intir a, ka rui lutukin ka lo awm rei palh ta a ni. Ka lo chhoh dawn chuan min rawn thlah a, i thil hmuh leh tawn te hi tu hnenah mah sawi suh ang che, i sawi chuan i thi ngei ngei ang min ti a ni,” tiin hlau em em-in a sawi ta a ni.
A sawi ang tak tak chuan reilote-ah a thi ta mai a! Saheb thinrim chuan a hote hnenah chuan an Silai (Rifle etc.) te hmanga Dil chhung chu kap turin thu a pe ta a. Dilah chuan Silai mu tam tawk an kap lut ta a ni. Chuveleh chuan thlipui nasa tak mai hi Dil ațang chuan a rawn tleh chhuak a, chunglam ațangin rial lian pui puiin a deng zui nghal bawk a. Thlipui leh rial chuan Saheb leh a hote chu a chanve deuh thaw a tihlum nghe nghe niin N.E. Parry chuan a ziak (The Lakhers(Tribal Research Institute, Aizawl: Firma KLM Pvt, 1932, p.561).
Sipai hote hian Palak Dil pana an lo kal lamah Mau satin Mauli Tlang an tihah chuan an vit phun hlawm a. Palak Dil ațanga an lo let leh lamah chuan Palak Dila thi ta Sipaite phun Mau te chu a let-ling zawngin a lo țo ta vek mai a! Tun thleng khuan Mauli Tlanga mau te khu a chang leh a hnah te khu a letling zawng hlirin an țo zel nghe nghe a ni.
Tin, tunlai thleng pawha thilmak tak chhinchhiah tlak tak awm chu, Palak Dil tui hian Sen hun bik a nei țhin bawk. He Dil tui sen hun hi January leh February thlaah a ni duh bik. Tun hma 1990 hma lam kha chuan hetia Dil tui a sen hian a chheh vela khua Tongkalong, Phura leh Pala khua-ah te hian tlang hrileng, hritlang, luna leh mitna te an vei ngei ngei țhin a ni.
Kum 1991 January thla khan Tongkalong-ah Krismas leh Kum thar hmangin ka awm a. Hemi țum pawh hian Dil tui hi a sen phut mai a. Tongkalong ațang hian Palak Dil hi hla deuh mahse, a lan chian em avangin ka awm chhung kar khat chhung zawng chu kan thlir reng țhin a ni. Kan hawn lam chuan kan driver chu Dil lama kal turin ka ti a, Dil tui sen chu ka’n suak chhuak a, a hla ațanga a sen viau anga a lan laiin a hmunah leh han suahchhuah takah chuan a sen ai mahin tuihawk nu tak rawng hi a pawl zawk mahin ka hria. He Dil tui sen țhin hi Scienctific-a hrilfiah chi nge ni ang a, Dil Huai nen hian inzawmna a nei tak tak zawk ang? tih hi ngaihtuah leh chhui tham tak a ni.
Palak Dil chhung leh chungah khuan zanlai pelh hnu hian thil eng tak kal vel an hmu zeuh zeuh țhin bawk a. Hei hi Rulfepnei (Dragon) chaw zawng vak vel niin an ring ber ringawt. A chhan chu, hetia eng tak kal vel a awm lai leh a eng a chhuah lai hian tumah finfiah ngam an awm loh avangin, pipute ațanga an sawi leh rin dan Rulfepnei (Dragon) chaw zawng vak vel niin an ngai ta ber a ni. Tongkalonga ka cham chhung zan thum chu Dila thil eng tak kal vel țhin (Rulfepnei, Dragon nia an rin) chu hmuh ve ngei inringin zan khua-in, zing khawvar thlengin ka thlir țhin a. Mahse, ka en thla tih a hriat vang emaw ni? A rawn chhuak duh ta reng reng lova, engmah a awm tak loh avangin Rulfepnei chu ka hmuh loh phah ta nghe nghe niin ka hria.
Heng thil mak leh chanchin danglam tak tak avang hian tun hma chuan len den emaw, sangha man emaw, sava kah, ramsa kah te an serh hle țhin. Tunah erawhchuan hetiang thil avang a ni tia han puh dawt tur thil thleng hriat tur a awm khat tawh. Palak Dilah ngei pawh hian Len te dengin, Sangha te an man fo tawh a. Hei hi a chhan nia țhenkhat-in an rindan-ah chuan, Palak Dil Huai hian a chhuahsan tawh niin an ring a, țhenkhat thung chuan Chanchin Tha-in Dil Huai (Ramhuai) hi a rawn hneh (tlawm) tawh avangin, Lal Isua ringtute chu Dil huai hian a khawih na thei tawh lo niin an ngai ve thung a ni. Tin, tlawhtute an tam tak vang nge, ramsa leh sava te pawh awlsam taka han hmuh mai tur an vang tan hle niin an sawi bawk.
6. Palak Dil Implications:
Palak Dil chungchang hi kan la sawi kim lovin, sawi tur a la tam hle naa duh tawk hnai mai ila. Palak Dil hian Zofate tan implications pawimawh tak tak a neihte zinga pathum chauh lo tarlang leh hram ila:
6.1. Spiritual Implication:
Palak Dil hian Mara fate tan thlarau lamah pawimawhna thuk tak a nei a. Palak Dil chu Pialral kalkawng a ni a. Mihring thlarau Pialral kal tur hian Palak Dil hi a paltlang ngei ngei țhin niin pipu ten an ring a ni. Thlarau (ramhuai) awmna (chenna) hmun niin an ring bawk. Chuvangin, Mara fate tan chuan pipute sakhua, thawnthu leh rindan (religious beliefs and traditional practices) kan neih te a taka, lang theia min hriatpuitu (witness) chu Palak Dil hi a ni. Mara fate Kristian an nih hma kha chuan Palak Dil hian thlarau khawvelah Ramhuai leh Pialral a ngaihtuah tir a. Kristianna lo luh hnu erawhchuan, Ramhuai leh Pialral bakah, Vanram a ngaihtuah tir tel ta thung a ni.
6.2. Political Implication:
World Trade Centre tihchhiat a nih khan mihring nunna hlu tam tak luangral ta te, Building chhunga sum leh lehkha pawimawh tak tak kangral ta te bakah building man to tak kangral ta kha US sorkar ngeng chhun ber leh rilru tinatu ber a ni lo niin a lang. US sorkar rilru tinatu ber chu, khawvela Sorkar thiltithei ber Super Power nia a inhriat lai leh a pang tinatu awm thei lo tura a inngaih laia, Osama Bin Laden leh a pawlte chhiar tham lekin a inchhuan ruk vena ber World Trade Centre an han tichhe vek mai a, Pentagon an han tichhe nual lehnghal kha chu, US Sorkar tan chuan a tlawm thlakin a thinrim thlak tak meuh meuh a, an zak leh thinrim kha an kun ngawih ngawih ang tih a chiang a ni.
Hetiang deuh hian Palak Dil hi Zofate religious and political identity min petu a ni a (Mara fate tan a nil eh zual). Palak Dil duhsaktu leh chawimawitu chuan Mizoram a hmangaih a, a țhatna tura thil a tih bakah, Zofate inpumkhatna a ngaihtuah tihna a ni. Palak Dil țhatna tur leh mawina tur ngaihtuah lova sawi hnawmtu chuan Zofate inpumkhatna a ngaih thah bakah Zo-hnahthlak hnam hrang hrang-te țhianah a insiam thei ngai dawn lo tihna a ni tel bawkin a lang. Tunah hian Palak Dil ngaihsak hlawh lo leh enkawl țhat mang lohva a awm hian implication tha lo dangte hi a nei em? tih pawh ngaihtuah tham a tling ta in a lang.
3. Cultural Implication:
Mizoram hian kan ram chhungah Tourist Spot atana itawm leh țha kan ngah lo hle a. Hmar lama awm ai khuan Chhim lamah awm ho hi Tourist Spot atana han chei tlak tak tak an ni zawk em aw tih tur an ni hlawm a. Kan sawi tak ang khan, Phawngpui tlang, Beinô (Chhimtuipui/Kolodyne) leh Palak Dil te hi Sorkarin țha tawp khawkin cheiin han enkawl sela, India ram chhunga mite chu sawi loh, khawvel ramdang ațang pawhin an rawn tlawh huai huai lovang tih tu nge sawi thei?
Tourist an lo tam chuan Mizoram Sorkar-in sum ala lut hnem dawn tihna a ni a, mipui pawhin sum lakluh mai bakah țhiante siamin nun khaw chhuah nana hmang pawh kan awm mahna le. Heng Tourist te kaltlang hian Mizo thil siamchhuah leh Mizo culture te hi khawvelah hriat an lo hlawh lehzual ngei dawn bawk dawn a ni. Tunah khuan, Palak Dil bul vela thingte an kit nual tawh a, ram ngaw chhah takin a hual thin kha a pan sawt ta hle a. Dil vengtu leh enkawltu awmna tur In țha tawk sak a, Lawng te chi leh Speed Boat te han dah nual a, Picnic spot leh intihlimna hrang hrang hmun atana han siam ve theih a chakawm hle a ni. Zoram Sorkara thuneitute leh sawi theitute an chet vat loh zawngin Palak Dil hian chhiat lam a pan tial tial dawn tih a chiang reng a ni. Palak Dil hi chei a lo nih a, Tourist spot țha tak a lo nih hunah chuan Zofate hi a hlawkpui tur berte kan ni.
7. Ngaihtuahzui Atan:
Mizorama Dil lian ber Palak Dil en tura lo kal i tum chuan a kawng chin leh senso zat tur awm chu hetiang hi a ni. Aizawl leh a chheh vel emaw, hmar lam ațanga lo kal tur chuan kawng a hla tham ve hle a. Aizawl ațangin Saiha hi Bus-in Zan khat kal a ni a. Maxi-cab leh motor te chuan ni leng ban tawk vel a ni. Bus-a kal tur chuan Bus fare, chaw ei man leh thingpui inna nen, Rs.800 (Maxi-cab chuan Rs.1000) vel-in Saiha i thleng phawt ang.
Saiha ațang hian Phura khua, Palak Dil hnai ber khua thleng turin Bus a service loh avangin, Maxi-cab chuan Rs.500-in i thleng thei ang. Mahnia motor hire chuan Rs.4000-6000 vel sen a ngai ang. Thawhkhawm Motor-a i chuang fuh hlauh a nih thung chuan Rs.300-400 vel lekin i thleng thei thung ang. Phura khua ațang hian Palak Dil hi km 6 vel lek a ni a. Chuvangin, Palak Dil-a i riak duh kher te a nih loh chuan nilengin Dil bul velah a chet tlat theih a ni. Palak Dil-ah hian MADC sak Quest house a awm a, mahni mutbu tur inken chuan, a duh tan a riah theih bawk.
Saiha leh Phura inkar kawng hi Palak Dil vang chauh nilovin, Phura Zawl hi Mizoram chhimlam mara ram ei leh bara chawmtu ber, buh leh thlai te thar chhuaktu ber a nih avangin Sorkar in ngaihsak deuh seng chuan Mizoram changkanna kawng tur pakhat a ni. Saiha leh Phura inkar hi Jeepable Road chauh anih avang leh fur lai phei chuan kal hlauhawm khawpin a chhia a. A kawng țhat loh avang hian Thlai thar tam tak te chu hralhna tur awm hek lo, kum tin nuai tam tak man an țawih ral ta mai mai țhin a ni.
Kum 1998 ni ta-in ka hria, Mizoram Sorkar chuan a pawimawhna hriain, Saiha leh Phura inkar kawng hi Truckable Road-a siam turin a rawn ti a. Bus pawh an han kal luih tir ngial a. Mahse, tunah khuan a hming leh thawm “Truckable Road” tih chauh chu record-a kan neih chu a ni a, a bak chu Jeepable road a la ni reng a ni. Chuvangin, Palak Dil leh a chhehvel Phura Phaizawl khu Mizoram hnuk, Mizoram pumpui pawh chawm thei tur dinhmunah a la ding reng a ni tih hria-in mawhphurtute leh thuneituten ngaihsak deuh sela, hmasawnna tur kawng-te ngaihtuah nise thil duhawm tak niin alang.
Posted by sulkhaw pui at 10:37 am 1 comments


text:
Ziektu: Pu L. Keivom*, Inpui.com columnist
Eini thla tiem danah Saptronga March thla hi ‘Thlatrâu’ ti a ni a, amiruokchu a hming ei săm changin a thla hming nêkin ‘chapchăr’ amanih ‘thrâl’ amanih ‘awllĕn hun’ amanih tiin ei hril hlak. Tlâng lo neia khawsahai chun Tuolbul (January) thla lailung vĕlah lo an văt tran a, Thlavul (February) lailung vĕlah an zo a. Thing le ruo le ramhmul an văthai chu ‘chap’ an ti a, thla khat vêl nisa an in-em trawltir a, March chawlkar thum vel hnungah an raw a. A thla nawk Thlatŭn (April) chun chap a kang fai nawhai inthielin an raw a, chu chu ‘hmangkhaw’ an tih. Hi malam hin lo chu an nei sung poa an khawsakna ding bûk chite, ‘trû’ an ti, hla tronga ‘bukthlam’ an ti chu an bawl bakah thlai chi hrang hrang le bu an tu tran bok a. Lo an raw inkar le hlo le thlai a hung mawng hmaa fil lula lo a um sung chu ‘Ringmu’ ti a na, chêpchêpin nunkhuo an pham hun a nih. Chêpchêp hi thereng (cicada) chi khat, thinga fu hlak, a pang hi inkaw chup el a ni a, a hang inthuok suok le boruok a hip lut zatin a panga kaw tina chun ri a suok a, chu chu chepchep inhrăm ei ti hih a nih.
Chapchar hun hi an sin inrimnaa inthoka an chawl hadam hun; sesun inchong ding an um khoma khawtlang hraia an inchong hun; lo vat zo lawma ‘hazu’ dawna nun an phăm hun; in bawl tum le siem thra nuomhaiin kaisan fiel a, ruoi siem a, inhoiti taka an inphungbawm hun; kum khat sunga ring ding in le lo khorsaw an mamawhai an lak khawm hun; vadungah ai le nga man a, chengkol rûta, ram hmul chi hrang hrang la khawm a, therhlo an zong hun; zanah nunkhuo phâma chongchena an chai (lam) hut hut hun a nih. Thil tro hun, inder hun le intuoi thar hun a ni leiin thlirna tieng tienga mi lo hmuoktu chu thing hna inno hlep hlep, thral thli fimin a thawi hning sel sel hai chu an nih. Chu thli chu thli naran el khom ni loin, ‘tro thli’ an ti kher hlak a nih. Iengkim siem thar hun, par mawi tin thang an vul hun, khawthlanghaiin an thlakhla tawp lo, Spring Season a ni si a.
Ka chapchar ve
Tu kum chu prokram duong lawk ka hau hle a, sienkhom sukpuitlingtu chu Pathien chauh a nih ti ka hriet. Kar hmasa tak a bo hma ngeia Delhi Version Baibul, sut hnina ding Final Edited Copy chu thon hman ngei dinga Kawllienthang le thrang kan lak kha kan zo hman hram a. 2013 November hapta tawpna le 2014 February hapta tawp inkar khan Baibul pumpui, Hmar tronga thu mal nuoi riet le singkuo umna chu sir hrang hranga inthokin a final-na dingin voi li kan bi suok a, kristmas le kum thar lawm vuok vet lai a ni bok bakah kan nauhaiin hmun hrang hranga inthoka an mi hung kan hun a ni bok leh, inna hun ding a tlawm kher el. Kan pek suok hun, March thlaa kan hang chawl hadam hun ding chu Tlumte thlirin kan thlir takzet a nih.
Kha hmaa inthoka ka lo inkei batna chu March 8-a HSA (Delhi Joint Headquarters) buotsai, Literary & Art Meet-2014, THIEMFIN ti-a ‘Hmar National Movement’ ti thu hril dinga an mi fiel chu hlen ngei ngei tum a nih. March 10 zing tieng Churachandpur-ah prokram dang a um leiin, chu taka thrang dinga March 9 tuka inhma taka vuong tung dingin tiket ka ruot fel bok a. Chu chu zo charah March 11-ah Delhi tieng kir a, a tuk March 12-ah Lakmé Fashion Week-a thrang dinga Mumbai tienga vuong thlaka March 14-a Delhi tieng kir chu ka prokram a nih.
Remchang nawna leiin Churachandpur-a ka prokram chu hun remchang lema dinga son a ni leiin ngaingam takin Thiemfin prokram chu March 8 khan Arunachal Pradesh House-ah changkang tak, hlawk tak le lum hlatin kan hmang a, kong hrang hrangah inchuklaihaiin hma an sawn a, thruoitu fel tak tak an hung suok pei bok a, thla an sukmuong takzet. Vangduoithlak takin, Delhi tlanga ei beram threnkhat, hotu mitkal am ei ti ding mitdel ruolin ramthima an hnuk luthai hmêl hrim hrim kum khat sung hi hmu ding a um ta naw leiin, a poi khop el. Kum za neka tam kristiena insâl tah inti sia mani ramthim indin fawma ringthara insiem a, mani piengna champha voi khatna lawm let let nuomna thlarau kholbing put an ni tlat a ni ruok chun, an nuom dan taka khawsak chu an thaw zui pei ding chu a ni mà el. A nawlpui ruok chun HSA thuvon (motto) chel tlata inthuruol taka hma tieng pan pei hi chawlsan neka kum tina a hma neka nasa lema thaw zuol sauh a tum a, a thaw pei bok. Kha hmaa thu tlukna a lo siem chu indik taka a taka bawzuiin, hi ni hin thla thum dana DT Special- TLAITLAN insuo dinga ti chu a voi hnina tlangzar a nih.
Lakmé Fashion Week
Kum 1999 inthok khan Lakmé Fashion Week hi Fashion Design Council of India (FDCI) haiin Mumbai-ah an tran a, kum tin voi hnih- February/March ah Summer/Resort, August-ah Winter Festive an nei a, India rama fashion designers haiin an thil dizainhai inentira an fuon khawm rawnna tak a nih. Tu kum Lakmé Fashion Week Summer/ Resort March 12-16 a hin designer 98 an thrang a, chuonghai laia India ram puo tienga inthoka accessory designer an fiel chu ka naunu Margaret Thangmawi Keivom a na, an trana inthoka ram danga um designer an fiel voi hnihna chauh a la nih. A hre nawhai ta dingin, ‘accessory’ ti chu mi an inchei phaa an thuom/silfen le inmawi dinga siem belmawi, jewellery tia ei hriet lar hi a nih. A company hming chu ‘Mawi Limited’ ti a nih. Tuta an fiel dan chun, thuomhnaw silfen po designer hmingthang Gaurav Gupta-in tum a ta, Margaret-in a belmawi siemin model-hai chu a thuom mawi ding a nih.
An thil siem an inentir hun ding hi March 13 zan dar 9:30 ding a ni a, inentir sung ding tak chu minit sawmhni ding a na, chu taka chun model 36 thrang dinga riruong a nih. An suok hmaa an incheina pindana lo cheitu ding hin cheitu nunghak ruol 150 chuong ruoi a ngai. Fashion Show an thawa mengte lawn (catwalk) thawa an lawn awt awtna hi nuoma thingpek le plastic/carpet naran rem el a ni naw a, mani hmang ding seng leilak insiemtir a ngai a, pakhat siemna dingin nuoi li vel a ngai. Chuleiin, a fieltuhaiin minit sawmhni sung chauh thil an inentirnaa an inbuotsaina dingin nuoi sawmnga chuong an sangson a nih. Mumbai-a hin Hyatt hotel pathum a um a, chuonghai laia pakhat, Grand Hyatt Hotel hi hieng ang thil thawna ding lieu lieua an inchawk a nih.
March 12 khan sunah Mumbai tieng ka vuong thlak a, ka vuongna kha darkar hnia a’n hnu leiin ka tlungna dinga unaupa Darzakhum Songate mi lo buotsaipek Hotel Accord ka tlung chun dar 6 a lo inri der el ta a. Darkar khat hnungah Darzakhum khom a hung tlung a, fak ding dam awrdarin, ram tin hrilin, kan titi mel mel a. Ama hi Additional Commissioner of Income-tax ni lai, Mumbai-a Hmar Welfare Association le Hmar trong hmanghaiin a hrana chawibiek inkhawm an nei theina dinga Mumbai Hmar Christian Fellowship indinpui dinga sulsutu ban poimaw a ni el bakah kan nu Dari le Sikpui Kuta an mi fiel truma hnĕ taka mi lo mikhuoltu, Parbung khaw suok a nih. Nuhmei fel tak el Esther a nei a, nau nuhmei pakhat Emily Roneikim le nau pasal pahni an nei a, a naupang tak Zacharia Vanlalring lem chu a u Aron Ruolthankhum le an inkarah kum 11 zet a tla a, ka pieng ni July 15-a kum 2013-a pieng, kei leh lem lem chu kum 74-a inthlau kan nih.
Grand Hyatt Hotel-ah
March 13, 2014 Ningani. Inhmaw lo deuin zingbu ka fak a, Darzakhum motor hung tir khom a hung tlung tah leiin ka nauhai tlungna Grand Hyatt Hostel-ah jean le sneaker bunin, tu lai zakhaw thrui deu el hakin, casual deuin ka va fe a. Five Star hotel hi ram palai sin kum sawmthum chuong ka thaw sunga kan chet tlat rawnna a ni leiin ka nĕl el khom ni loin ka ba sa ngam ve tah hrim hrim a. Amiruokchu, security an lo thaw nasa khop el a, car hnung le hma le a sung an bi nasa a, ram buoi vang laia Manipura inzin ei insawn rum rum el a nih.
A lutna ding kotkhar puo-ah reception office iemani zat an lo inthrut a. Mi hunghai lo buoipui le vil veltu dingin thralai ruol zanga chuong Fashion Week buoipuitu ding hin an ruoi a. Model za tam, hmun tina inthoka hung fuon khawmhai chu favang zantienga phuhlum suok vanglai ang elin a phulin an phul a. Hmu nuom an um a, sienkhom en mei mei seng an ni nawh. A ngo, a eng, a hăng, a dum; a jên, inkhaithli, pum duong thra, a chêr, a kor, pangti mar thra; vapuol amani vaki anga hnar ngul sei le inkûl dam, inkûl loa muol anga inkhaw phei zot dam, a thren chu duthusama sei nal dam, a thren chu trok sen hlar dam, a thren chu mongoloid hnar ang deuhthawa bŭl, sienkhom inbêk si lo dam, an chi kim a nih. A thra bik deuhai chu an hmêl el khom a ni nawh, an dung feet 5 le inches 7 chung tieng deuh vong, an boruok hap khom mi pangngai hap phak lo a nih ti inhmai ruol a ni nawh. Model po po deuthaw inthuruolna nia ka hriet chu insukchĕr a nih. Zanah riekpui pal inla, chemte luzum anga mi sukna thei ru le châng an hau. Pasal lawm zawng ‘trang vûm mawi’ dam chu ka ha se? Nal an nuom talaw leiin an trang tienga thlir thuok chun tuoi le tuoi naw hriet el thei lo chi deuh vong an nih. Fak insûm, salad le dâl tui fira hring tam tak an um ka ring.
Ka nauhai tlungna pindan No. 4144 chu Delhi-a kan in tiet deuthawa lien a na, office le sitting room-a hmang ding pindan inza huou el a um a, laptop inthal rumin an sie bakah telefawn landline iemani zat an thlung zom bok a, sienkhom sin iengkim an thawna chu an mobile a nih. An mi sorhai, thaw dan ding indona hung lut le suok an um zing. Darkar thum ka thrung hnungin Pathien kutah an hringna le an prokram hai inkoltirin, an thil thaw ding iengkimah malsawmna ka hnipek a. Chu dinga fe chu ka ni tak hrim a. Ka thil inlau tak laia pakhat chu ka nauhai hin hlawtlingna an dong changin a petu Pathien hi theinghil pal hlauh rawi an tih ti hi a nih. Pathien theinghil phàna ding a ni chun hlawtling nekin hlawsam a thra lem ti thu hi ka nauhai kuoma ka thurosie laia pakhat a nih.
Zan tieng dar 1930 hrs-ah Dr. Laldaikim Sinate, Chief Medical Officer (Navy) le a pasal Darthangluoi Sinate le an naunu pahnih- Edlyn Sinate le Elsy Sinate hai chu ka hotel-ah an hung tlung a, Darzakhum Songate le a naunu Emily Songate khom dar chanve hnungah an hung tlung ve a. Fa le dawna iemani chen kan inthrung hnungin Grand Hyatt Hotel kan pan phei a. Beisei ang ngeiin an lo inzi nuoi nuoi a. Fielhai chauh fe khawm ni inla khom, ei rama mipui pung khawm chu thil indai lo inchu hmang ei nina lungril hi ei bansan thei naw ni ngei a ta, a lut hmasa tak ni tum ran pawl, ticket nei sa khoma thrungna chang naw inlau pawl ei um tlat hlak leiin, a tlar indota mawi tak le inzaum taka hang lut hi ram dang mi taah ei ngai tlat chu tie! Chuleiin, hnengtawna lut kan thaw a, a lut hmasa tieng kan thrang a, kan rêngin tlar khatah kan inthrung thrap a. Mi dang show ni loin, eini show enpui dinga fe kan ni leiin kan mikhuol naw khopin ka hriet. Kan thaw theinghil pakhat chu, ei trongin, sathu, ngathu, bekanthu le zawngtra ei hmèna bau ngei khan inring vuolin lo khek inla a fûk awm vei leh, kan lo thaw theinghil dĕr a nih. A poi nawh, ni danga dingin la khèk el ei tih.
Mi ta; Ei ta
Model, kei ka nih inti thei ngot nunghak 33 ruolin mengte ke pena Gaurav Gupta thuom dizain le Margaret Thangmawi belmawi dizain inbel a, tribal khawvel le tribal lo khawvela mawina luong khawm, John Keats-in
‘Beauty is truth, truth beauty,’ that’s all
Ye know on earth, and all you need to know
ti thu inril a lo hril chu trong thrak loa lawn awt awt a, African tribal music dangdai tak el chauh sut ria hril fie an tum lai khan, a hall-a mit tla vâng vănga thlirtuhai lai khan a hre thiem mi ieng zat am um an ti aw? ti ka ngaituo a. Ka zuk ngaituo zui pei chun, ni danga Fashion Show hrang hrang, tv-a ka lo en hlak kha a tak ngeiin, an thawna hmunah taksa ngeiin ka um zing a nih ti ka zuk ngaituo chun, mihai taa ei lo ngai ieng khom hi Pathien lunginsietna zara eini ta ding khom a lo ni thei vong ti ka zuk hmu chieng zuol a. “Chuongchu Isu zara ka ta” tia naupang laia inthoka ka lo sak hlak kha a takin ka sumphukah a hung trum pei a lo nih.
Margaret hi kan nau lutir a ni leiin, Isu Krista khom a nu le pain an hnam suokna trobul Bethlehem-a ngei inpiengtir dinga Nazaret khuo, mel 77 laia hlaa inthoka hming ziek malama an fe ang khan, kei khom ka nau lutir chu ka puhai khawsat hmasa tak Pherzawlah fe thei naw in lang khom an khaw sat pahnina Saidan, ka chengna khuoa ngei a pieng ka nuom leiin ka nuhmei, Imphal Civil Hospital-a Staff Nurse ni lai kha nau nei dingin Saidan ka panpui ngat a nih. Miin nau an nei dingin hospital an pan hlak ti hre chiengtu chu kan nu a nih. Amiruokchu, Saidanah, fam tah Varchong Nurse kha a um lai a ni leiin, kan inpuia ngei Margaret hi a pieng a, a hming khom hi keia phuok a nih. A naute lai chun nau awi hla ka phuok a,
Margaret bung dawntuoite,
In tawt tawt aw, bei tawt tawt;
Nunu’n thei hung phur ding ie,
Papa’n sa hung kap ding ie;
Lenruolhai khom peng ei ta,
Ei rûn sungah ruol kimten,
Nui hieuin leng tang ei tih
tia ka’n awi in hlak a nih. Sapui sahrang dang, khawvel hrieta inzakum lo, belmawi dizain tienga khawvelin an hlut ve khop le Zoram khawvela tu khomin an la hawn ngai lo hawna India rama a hung el dam hi ka pi le puhai le a nu le pahai ditsakna le malsawmna luong khawm, Pathien lunginsietna zara thil tlung lieu lieu a nih. Krista zarin, khawvel thila khom mi ta hi ei ta a ni ve vong thei. Pherzawl, Saidan le Khawmawi le Delhi, London le New York inkar hi Pathien ta ding chun thil thuhmun vong a nih.
(March 15, 2014 Saturday, Delhi)