c: application/epub+zip

text:
Weche Mantie
© 2014 Watch Tower Bible and Tract Society of Pennsylvania
Onge Ng’at Manyalo Tiyo ne Ruodhi Ariyo
Bed gi Chir—Jehova e Jakonyni!
Be Imor Ng’eyo ni Jehova Rangowa Mondo Oritwa?
▪ Bed gi Yie Kaka Musa
▪ Be ‘Ineno Nyasaye Maok Ne’?
Kuom yie, Musa ne nyalo neno gik maok ne gi wang’ dhano. Sulagi biro konyowa ng’eyo kaka wanyalo bedo gi yie kaka mar Musa kendo ‘dhil ka joma neno Nyasaye maok ne.’—Hib. 11:27.
▪ Onge Ng’at Manyalo Tiyo ne Ruodhi Ariyo
▪ Bed gi Chir—Jehova e Jakonyni!
Ji tara gi tara dar ka dhi e pinje mamoko mondo gimany tich. Thothgi joweyo mondegi kata chwogi koda nyithindgi chien. Sulagi biro konyowa ng’eyo kaka Jehova dwaro mondo wane ting’ momiyowa mar rito joot kendo kaka okonyowa mondo wachop ting’go.
▪ Be Imor Ng’eyo ni Jehova Rangowa Mondo Oritwa?
Sama wasomo e Muma ni “wang’ Jehova ni kuonde duto,” jomoko kuomwa nyalo paro ni Nyasaye rangowaga mana mondo one kabe waketho chikene, to mano nyalo miyo wabed gi luoro maok owinjore. (Nge. 15:3) Kata kamano, sulani biro konyowa mondo wang’e yore abich ma Jehova konyowago sama orangowa.
13 Tiyo ne Nyasaye Kuom Thuolona Duto Osemiyo Atimo Mathoth
NYIM GASET: Owadwa moro lendo ne ng’at ma liele e taon mar Istanbul kotiyo gi brosua mar Wach Maber
75,627,384
2,312
1,632
Janeno 1 onego olend ne ji 32,711
Chakre higa 2004 kwan mar jopainia e piny Turkey osemedore gi pasent 165
“Kuom yie, ka Musa nosedoko ng’a maduong’, nodagi mondo kik oluonge ni wuod nyar Farao.”—HIB. 11:24.
1, 2. (a) Musa nokawo okang’ mane kane en jahigini 40? (Ne picha manie chak sulani.) (b) Ang’o momiyo Musa noyiero mondo osande gi Jo-Israel?
MUSA nong’eyo kit ngima maber ma ne odhi bedogo komedo dak Misri. Nojaneno udi mag jomwandu moger mabeyo kendo madongo dongo. Nodak e od ruoth. Musa “nopuonjore rieko duto mag jo Misri.” Nyalo bedo ni nopuonjore goro, loso gik moko, timo kwano, somo chwech machalo kaka sulwe, koda lony mamoko mag sayans. (Tich 7:22) Mano nyiso ni ne yot ahinya mondo oyud mwandu kendo obed gi loch koda nyalo mamoko ma Jo-Misri ne ok nyal yudo.
2 Kata kamano, kane ochopo jahigini 40, nokawo okang’ moro manyaka bed ni nobwogo Farao gi joode duto. Noyiero dak e ngima ma kata Ja-Misri ma chandore ne ok nyal dakie. Noyiero bedo misumba mana kaka Jo-Israel wetene. Nikech ang’o? Ne en gi yie kuom Nyasaye. (Som Jo Hibrania 11:24-26.) Nikech yie ma ne en-go, noketo pache kuom gik maok nyal ne. Kaka jal moluoro Nyasaye, noketo yie mare kuom Jehova ma en “Nyasaye ma ok ne.” Kendo ne en gi yie ni Nyasaye biro timo kaka ne osesingo.—Hib. 11:27.
3. Gin penjo mage adek ma wabiro yudo dwoko maggi e sulani?
3 Wan bende dwarore wane gik maok nyal ne gi wang’. Nyaka wabed “jogo man kod yie.” (Hib. 10:38, 39) Mondo wang’e kaka wanyalo jiwo yie marwa, we wanon ane weche mane ondik e wi Musa mayudore e bug Jo Hibrania 11:24-26. Sama watimo mano, tem ane manyo dwoko mag penjogi: Ere kaka yie nojiwo Musa mondo okwed gombo mag ringruok? Ere kaka bedo gi yie nokonye nano e migawo mare mar tiyo ne Jehova kata obedo ni ne ikwede? To ang’o momiyo Musa “notego wang’e kuom pokne”?
4. Ang’o ma Musa nofwenyo kuom wach manyo “mor mar richo”?
4 Nikech Musa ne nigi yie, nofwenyo ni “mor mar richo” rumo mana bang’ ndalo matin. Jomoko to ne nyalo wacho ni kata obedo ni Misri nopong’ gi lamo nyiseche manono kod timbe juok, Misri nobedo gi loch e wi piny mangima to komachielo joma ne lamo Jehova ne gin mana wasumbni! Kata kamano, Musa nong’eyo ni Nyasaye ne dhi loko chal ma ne gintiereno. Kata obedo ni joma ne manyo mor kod gombogi giwegi ne nenore ka gima ngimagi dhi maber, Musa to ne nigi yie ni jomaricho ne idhi kethi. Omiyo ok nogalore gi manyo “mor mar richo ma rumo bang’ ndalo matin.”
5. En ang’o mabiro konyowa kwedo “mor mar richo ma rumo bang’ ndalo matin”?
5 Ere kaka inyalo kwedo gombo mar “bedo gi mor mar richo”? Par ni mor mar timo richo en mana mar ndalo matin. Bedo gi yie biro konyi neno ni “piny kadho, gi gombone.” (1 Joh. 2:15-17) Par matut gima biro yudo joricho modagi loko chunygi. Gichung’ ‘kuonde mapoth mikierie kendo gik makelo luoro biro ywerogi!’ (Zab. 73:18, 19) Sama gombo mar timo richo yondhi, penjri niya, ‘Ngimana ma kinde mabiro biro chalo nade?’
6. (a) Ang’o momiyo Musa “nodagi mondo kik oluonge ni wuod nyar Farao”? (b) Ang’o momiyo inyalo wach ni Musa notimo yiero maber?
6 Yie ma Musa ne nigo bende nokonye yiero tich ma nodwaro timo e ngimane. “Kuom yie, ka Musa nosedoko ng’a maduong’, nodagi mondo kik oluonge ni wuod nyar Farao.” (Hib. 11:24) Musa ok nobedo gi paro ni ne onyalo tiyo ne Nyasaye ka en e od ruoth kae to oti gi mwandu kod thuolo mane en-go mondo okonygo Jo-Israel wetene. Kar mano, nong’ado e chunye mar hero Jehova gi chunye duto, gi pache duto, kendo gi tekone duto. (Rapar 6:5) Yiero ma notimono norese mondo kik oyud lit mang’eny bang’e. Thoth mwandu mag Jo-Misri ma Musa noweyo, bang’e nodoko mag Jo-Israel. (Wuok 12:35, 36) Jehova nokuodo wi Farao kendo nokethe. (Zab. 136:15) To nade Musa? Nyasaye norese kendo notiyo kode mondo ota Jo-Israel ka giwuok Misri. Ngima ne odhine maber gadier!
7. (a) Kaluwore gi Mathayo 6:19-21, ang’o momiyo onego waket pachwa mana kuom ngima mochwere? (b) Chiw ane ranyisi malero pogruok mantie e kind manyo mwandu mag ringruok kod manyo ngima mochwere.
7 Kapo ni in jatich Jehova mapod rawera, yie nyalo konyi nade timo yiero maber sama imanyo tich? Chano chon kaka ngimani biro chalo en gima nyiso rieko. Bed gi yie kuom gik ma Nyasaye osingo mondo imany mwandu makelo ngima mochwere kar manyo mwandu mag ringruok mabedoe mana kuom ndalo matin. (Som Mathayo 6:19-21.) Mano e gima Sophie jamiel mang’ula ma ne mielo miel miluongo ni ballet notimo. Kembe modhuro mag miend ballet e Amerka noyie chulone pesa mondo omed lony mare kendo ne gidhi miye tich maber e kembego. Owacho niya: “Ne amor ahinya kuom bedo ng’at ma ji ohero kamano. Ka gadier, nawinjo e chunya ni ayombo mbesena mabor, to ema pod naonge mor.” Kae to Sophie nong’iyo vidio mar Young People Ask—What Will I Do With My Life? Owacho kama: “Bang’e nafwenyo ni piny ne miya mana mwandu kod huma nikech ne amielo ballet, to komachielo piny ne maya thuolo mar lamo Jehova gi chunya duto. Ne anyiso Jehova wachno e lamo gi kinda kae to bang’e naweyo miendno.” Sophie winjo nade e chunye kuom okang’ ma nokawono? Omedo wacho niya: “Ok aywag ang’e ni naweyo luwo ngimana machon. Sani an gi mor mogundho. An kaachiel gi chwora, wan jopainia. Kata obedo ni ok wang’ere ahinya kaka chon kendo wan mana gi gige ringruok manok, sani wan gi Jehova, watayo jopuonjre mag Muma, kendo wan gi chenro mag tiyo ne Jehova e okang’ malach. Ok aywag ang’e kata matin.”
8. En puonj mane mar Muma manyalo konyo rawera mondo otim yiero kaka obiro tiyo gi ngimane?
8 Jehova ong’eyo maber gigo manyalo konyi. Musa nowacho kama: “En ang’o ma Jehova Nyasachi odwaro kuomi, to mana kiluoro Jehova Nyasachi, kendo wuotho e yorene duto, kendo here, kendo tiyo ni Jehova Nyasachi gi chunyi duto kendo gi paroni duto, kod mako weche mochiki mag Jehova, kod chikne, ma achikoigo tinende mondo obedni maber?” (Rapar 10:12, 13) Kapod in rawera, yier tich mabiro miyo iher Jehova kendo ‘itine gi chunyi duto kendo gi paroni duto.’ Inyalo bedo gadier ni timo yiero ma kamano biro miyo ngimani ‘obed maber.’
9. Ler ane gimomiyo ne ok yot mondo Musa oyie gi migawo ma ne omiye.
9 Musa “nokwano ni achaye miyudo nikech Mesia ni gi mwandu moloyo moko mag Misri.” (Hib. 11:26) Ndikoni wuoyo kuom Musa kaka “Mesia,” kata “Jal Mowir,” matiende ni Jehova noyiere mondo ota Jo-Israel ka giwuok Misri. Musa nong’eyo ni migawo ma ne omiyeno ne pek, kendo ni ji ne dhi nyise “achaye.” Ja-Israel moro nosejare kapenje niya: “Ng’a ma noketi jaduong’ gi jang’ad bura kuomwa?” (Wuok 2:13, 14) Bang’e, Musa owuon nopenjo Jehova niya: “Koro Farao nowinja nade?” (Wuok 6:12) Mondo omi oikre ne nyagruok gi achaye ma nodhi yudo, Musa nonyiso Jehova e lamo luoro kod kibaji ma ne en-go. Ere kaka Jehova nokonyo Musa mondo ochop migawo ma ne pekno?
10. Ere kaka Jehova nokonyo Musa mondo ochop migawo mare?
10 Mokwongo, Jehova nosingore ne Musa kama: “Adier anabed kodi.” (Wuok 3:12) Mar ariyo, Jehova nomiye jing’o kane olerone achiel kuom tiend nyinge niya: “Anabed Gima Ayiero Bedo.”* (Wuok 3:14, New World Translation) Mar adek, Jehova nomiye teko mar timo honni, to mano ne dhi nyiso adier ni Jehova ema noore. (Wuok 4:2-5) Mar ang’wen, Jehova nomiyo Musa jakony ma en Harun ma ne dhi wuoyo e loye mondo okonye chopo migawono. (Wuok 4:14-16) E giko ngimane, Musa ne nigi yie motegno ni adier Nyasaye ema miyo joge teko mar timo migawo moro amora momiyogi. Mano nonenore ayanga kane onyiso Joshua ma koro ne dhi kawo kare niya: ‘Jehova, ema otelo e nyimi; enobed kodi, ok enojwang’i, bende ok nowei: kik iluor, kata kik chunyi a.’—Rapar 31:8.
11. Ang’o momiyo Musa nokawo mapek ahinya migawone?
11 Kuom kony ma Jehova nochiwone, Musa ne mor ahinya gi migawone ma ne pek kendo nokawo migawono kaka “mwandu moloyo moko mag Misri.” Be nitie gimoro amora minyalo pim gi tiyo ne Jehova Nyasaye Manyalo duto? En ber mane ma dine Musa oyudo kuom bedo mana wuod ruodh Misri kopim gi bedo “Mesia,” kata jal mowir gi Jehova? Musa noyudo gueth mogundho kuom bedo gi chuny makare mar tiyo ne Jehova. Nomako osiep motegno gi Jehova, kendo Jehova nomiye nyalo mar timo gik makelo ‘luoro maduong’’ sama notayo oganda Jo-Israel mondo odonj e Piny Manosingi.—Rapar 34:10-12.
12. Gin migepe mage ma Jehova omiyowa monego wakaw mapek?
12 Wan bende wan gi migawo. Kokalo kuom Wuode, Jehova osemiyowa tich mar lendo mana kaka nomiyo jaote Paulo koda joote mamoko. (Som 1 Timotheo 1:12-14.) Waduto wan gi thuolo mar lando wach maber. (Math. 24:14; 28:19, 20) Jomoko tiyo gi thuologi duto e tij lendo. Owete mosebatis kendo man gi lony e puonj mag Muma itiyogo kaka jokony-tich kata jodong-kanyakla. Kata kamano, wedeni maok gin Joneno koda jomamoko nyalo keto kiawa kabe nitie ber mibiro yudo kuom kinda mari e tiyo ne Jehova kata jaro chuny mar chiwruok minyiso e tij Jehova. (Math. 10:34-37) Ka ginyoso chunyi, mano nyalo miyo ichak paro ni chiwruok mari onge ohala moro amora kata ni ok inyal chopo migawo mari. Kapo ni mano otimoreni, ere kaka bedo gi yie nyalo konyi nano?
13. Ere kaka Jehova konyowa mondo wachop migepe momiyowa?
13 Kwa Jehova mondo okonyi kendo bed gi yie ni obiro dwoko kwayonino. Nyis Jehova luoro ma in-go kod gik machandi. Par bende ni Jehova ema nomiyi migawono kendo bed gadier ni obiro konyi mondo ichope. E yo mane? Obiro konyi mana kaka nokonyo Musa. Mokwongo, Jehova singoni niya: “Anamii teko; ee, nakonyi; ee, nasiri gi lueta marachwich, an matimo kare.” (Isa. 41:10) Mar ariyo, oparoni ni singoge duto gin migeno kendo madier. Owacho kama: “Ee, asewacho, kendo anami wachna mondo otimre; aseparo gi mabiro timo, bende anatim mano.” (Isa. 46:11) Mar adek, Jehova miyi “tekono maduong’ ahinya” mondo ichopgo migawo momiyi. (2 Kor. 4:7) Mar ang’wen, Wuonwa ma jahera osemiyowa riwruok mar owete e piny mangima majiwowa, ‘hoyowa, kendo tegowa’ ng’ato gi ng’ato. (1 Thes. 5:11) Kaka Jehova medo konyi mondo ichop migawo momiyi, e kaka yie mari biro medo bedo motegno. Mano biro miyo ikaw mapek migepe ma Jehova omiyi moloyo gimoro amora minyalo yudo e pinyni.
14. Ang’o ma nokonyo Musa mondo obed gadier ni ne odhi yudo pokne?
14 Musa “notego wang’e kuom pokne.” (Hib. 11:26) Ng’eyo matin ma Musa ne nigo e wi kinde mabiro ne okonye mondo otim yiero makare. Mana kaka Ibrahim kwar mare, Musa bende ne nigi yie ni Jehova nyalo chiero jomotho. (Luka 20:37, 38; Hib. 11:17-19) Gik ma Nyasaye nosingo, nomiyo oneno ni ne ok oketho kinde kuom dak higini 40 oko mar Misri kendo tieko higini 40 e thim gi Jo-Israel. Kata obedo ni Musa ne ok ong’eyo kaka Jehova ne dhi chopo singoge duto, bedo gi yie nokonye ng’eyo pok ma ne odhi yudo e kinde mabiro.
15, 16. (a) Ang’o momiyo ber keto pachwa kuom pokwa? (b) Gin gueth mage ma irito yudo e Pinyruodh Nyasaye?
15 Be itego ‘wang’i kuom pokni’? Mana kaka Musa, wan bende pod ok wang’eyo kaka Jehova biro chopo singo mage duto. Kuom ranyisi, ok wang’eyo ni masira maduong’ “notimre karang’o.” (Mari. 13:32, 33) Mopogore gi Musa, wan to wan gi lony e wi kaka Paradis biro chalo. Kata obedo ni waonge gi ng’eyo duto, Jehova osemiyowa singo moko ma konyowa ng’eyo kaka ngima biro chalo sama Pinyruodhe chako locho kendo ‘watego wang’wa’ kuom ngima mabirono. Bedo gi ng’eyo ma kamano e pachwa biro miyo waket dwaro mag Pinyruoth obed mokwongo e ngimawa. E yo mane? Par ane wachni: Be inyalo nyiewo ot maok ing’eyo lerne maber? Ooyo ngang’! E yo machalo kamano, ok wabi tiyo gi ngimawa e manyo gigo maok nyal miyowa geno madier. Yiewa onego konywa neno maber kaka ngima biro chalo e bwo loch mar Pinyruodh Nyasaye.
16 Mondo Pinyruodh Nyasaye osik e pachi, nyaka ‘iteg wang’i’ kaka ngimani biro chalo e Paradis. Kuom ranyisi, sama inono ngima jotich Nyasaye ma nodak ka Yesu pok obiro e pinyka, inyalo paro penjo mibiro penjogi kosechiergi. Par ane penjo ma ginyalo penji e wi kaka ngimani ne chalo e kinde giko. Par ane mor mibiro bedogo kochier wedeni duto ma nosetho kendo yudo thuolo mar puonjogi gigo duto ma Nyasaye osetimo. Par ane mor mibiro bedogo sama ipuonjori kuom le mang’eny mibiro neno e paradis. Par ane kaka ibiro medo bedo machiegni gi Jehova kaka imedo bedo dhano makare.
17. Ere kaka keto pachwa kuom pokwa nyalo konyowa e kindegi?
17 Keto pachwa kuom pokwa kinde duto biro konyowa nano, biro kelonwa mor, kendo konyowa ng’ado paro makare mawinjore gi genowa mar dak nyaka chieng’. Paulo nondiko ne Jokristo mowal niya: “To kwageno gi ma ok wane, waritogo gi kinda.” (Rumi 8:25) Wechego jiwo Jokristo duto ma nigi geno mar yudo ngima ma nyakachieng’. Kata obedo ni pok wayudo pokwa, yiewa otegno kendo wahore mos ka warito yudo ‘pokwano.’ Mana kaka Musa, ok wane ni higini mwasetiyogo ne Jehova gin ka nono. Kar mano, wan gadier chuth ni ‘gik mineno kadho; to gik maok ne ochwere.’—Som 2 Jo Korintho 4:16-18.
18, 19. (a) Ang’o momiyo nyaka waked matek mondo wasik ka wan gi yie motegno? (b) Wabiro nono ang’o e sula maluwo mae?
18 Yie konyowa “bedo ma onge kiawa kuom gik ma ok ne.” (Hib. 11:1) Dhand ringruok ok ne ber ma ng’ato yudo kuom tiyo ne Jehova. Kuom ng’at ma kamano, gueth ma ng’ato yudo kotiyo ne Nyasaye, gin ‘fuwo’ kuome. (1 Kor. 2:14) Kata kamano, wan wageno yudo ngima mochwere kendo neno kichiero jomotho, ma gin gik ma jopiny ok ne. Mana kaka joma ne kawore ni riek ne luongo Paulo ni ‘jawach thore,’ e kindegi bende thoth ji mwalendonegi neno weche mwalando ka gik manono.—Tich 17:18.
19 Nikech olworwa gi joma onge yie, chuno ni nyaka waked matek mondo wasik ka wan gi yie motegno. Sa Jehova e lamo “mondo yieni kik rem.” (Luka 22:32) Par matut kuom gik ma richo kelo, ber ma ng’ato yudo kotiyo ne Jehova, kod geno mari mar yudo ngima mochwere. Kata kamano, yie ma Musa ne nigo nokonye neno gik mathoth moloyo mago. E sula maluwo mae, wabiro nono kaka yie nokonye “moneno Nyasaye ma ok ne.”—Hib. 11:27.
^ par. 10 Achiel kuom jotim nonro mag Muma nolero weche manie Wuok 3:14, niya: “Onge gimoro amora manyalo geng’o Nyasaye mondo kik tim dwache . . . Nying [Jehova] nonego obed okumba ne Jo-Israel. Mano ne dhi miyo gibed gi geno gi hoch ma ne ginyalo dwaro.”
“Nodhil ka ng’a moneno Nyasaye ma ok ne.”—HIB. 11:27.
1, 2. (a) Ler ane gimomiyo ne nenore ni ngima Musa ni kamarach. (Ne picha manie chak sulani.) (b) Ang’o momiyo Musa ne ok oluoro mirimb ruoth?
FARAO ne en jaloch momi luor ahinya kendo Jo-Misri ne lame kaka nyasaye. Buk moro (When Egypt Ruled the East) wacho ni e wang’ Jo-Misri, Farao ne en ng’at ma nigi “rieko kod teko moloyo chuech moro amora e piny ngima.” To nikech Farao ne dwaro ni Jo-Misri oluore, ne ojarwako osimbo ma nigi picha mar thuond hu mong’amo dhoge koikore kayo ng’ato. Pichano ne paro ne ji ni wasik ruoth inyaloga neg mapiyo. Par ane kaka Musa nyalo bedo ni nowinjo e chunye kane Jehova owachone niya: “Anaori kuom Farao, mondo igol nyithind Israel oa e Misri.”—Wuok 3:10.
2 Musa nodhi Misri motero ne Farao ote ma Jehova noorego, to oteno nowang’o i Farao ahinya. Bang’ kane Jehova osekelo masiche ochiko e pinyno, Farao nomiyo Musa siem mager kama: “A e nyima, kendo ritri, ni kik ine wang’a kendo; niwira e ndalo ma inine wang’a initho.” (Wuok 10:28) Kane Musa pok oa e wang’ Farao, nokoro ni wuod ruoth makayo ne dhi tho. (Wuok 11:4-8) Gikone Musa nochiko jood Israel duto mondo oyang’ diel kata nyaim kendo gimien rembgi e dhoutgi. Yim ne en le maler ahinya ne nyasach Jo-Misri miluongo ni Ra. (Wuok 12:5-7) Farao ne dhi timo nang’o kowinjo wachno? Musa ne ok oluoro gima Farao ne nyalo timo. Nikech ang’o? Noketo yie kuom Jehova, omiyo ne ok “oluoro mirimb ruoth; kendo nodhil ka ng’a moneno Nyasaye ma ok ne.”—Som Jo Hibrania 11:27, 28.
3. Gin penjo mage mwabiro nono kaluwore gi yie ma Musa ne nigo kuom “Nyasaye ma ok ne”?
3 Be yieni otegno mana ka ng’ama ‘neno Nyasaye’? (Math. 5:8) Mondo wane “Nyasaye ma ok ne,” dwarore ni wateg yiewa kuom nono ranyisi mar Musa. Ere kaka yie mane en-go kuom Jehova nokonye mondo kik oluor dhano? Noketo yie kuom singo mag Jehova e yo mane? To ere kaka nyalo ma ne en-go mar neno “Nyasaye ma ok ne” nojiwe en kaachiel gi Jo-Israel wetene kane gin e chandruok mapek?
4. Kaluwore gi pach joma ne onge yie, be ne en gimaber mondo Musa odhi ir Farao?
4 Kuom joma onge yie, Musa ne nyap ahinya kopime gi Farao. Ne chal mana ka gima ngima Musa ne nie lwet Farao. Kata mana Musa owuon noyudo osepenjo Jehova niya: “An ng’a, ma dadhi ir Farao, kendo agol nyithind Israel oa e Misri?” (Wuok 3:11) Higini 40 kapok oor Musa ir Farao, noyudo oringo koa Misri modhi odak e piny moro mabor. Omiyo Musa ne nyalo penjore niya, ‘Be en gima nyiso rieko adier dok Misri e nyim ruoth mondo awang’ iye?’
5, 6. En ang’o ma nokonyo Musa mondo oluor Jehova to ok Farao?
5 Kane Musa pok odok Misri, Jehova nomiye puonj moro maduong’ ma bang’e nondiko e bug Ayub niya: “Luoro [Jehova], en wach mar rieko.” (Ayub 28:28) Mondo Jehova okony Musa obed gi luoro mowinjore kod rieko, noketo pogruok mantie e kind dhano kod Nyasaye manyalo duto. Nopenjo Musa kama: “Ng’a ma nochweyo dho dhano? Kata en ng’a mamiyo dhano bedo momo, kata gi it madinore, mamiye neno, kata bedo muofu? Ok mana an Jehova?”—Wuok 4:11.
6 Wechego chiwo puonj mane? Musa ne ok onego obed maluor. Jehova ema noore, kendo ne odhi miye gimoro amora ma nonyalo dwaro mondo ochop ote ne Farao. Mopogore gi mano, Farao ne ok nyal pim gi Jehova. Bende, mano ok ema ne en kinde mokwongo ma Nyasaye ne dhi hango reso jotichne Misri e lwet Jo-Misri. Nenore ni Musa noparo matut e wi kaka Jehova nosegarese, reso Ibrahim, kendo reso Josef e kinde loch mag Farao mamoko. (Chak. 12:17-19; 41:14, 39-41; Wuok 1:22–2:10) Nikech Musa noyie kuom Jehova ma en “Nyasaye ma ok ne,” nochoko chir modhi ir Farao kendo nowachone weche duto mana kaka Jehova nochike.
7. Ere kaka bedo gi yie kuom Jehova nokonyo nyaminwa moro?
7 Yie kuom Jehova bende nokonyo nyaminwa miluongo ni Ella mondo owe luoro dhano. E higa 1949, Ella nomak e piny Estonia gi polise mag KGB, ne gilonye duk, kae to polisego orango duge. Ella wacho kama: “Wiya nokuot ahinya, kata kamano, chunya nobedo mokuwe bang’ wuoyo gi Jehova e lamo.” Bang’ mano ne giloro ne Ella e od twech kar kende kuom odiechienge adek. Ella medo lero kama: “Polisego nokok gi dwol maduong’ niya: ‘Wadhi timo matek mondo wane ni watieko nying Jehova chuth, maonge ng’ato ang’ata ma nochak oluong nyingno ei Estonia ka! In idhi e twech, to jomoko to dhi Siberia!’ Ne gimedo jara ka giwacho niya, ‘Jehova Nyasachino ni kanye?’” Be Ella ne dhi luoro dhano koso ne odhi luoro Jehova? Kane polisego ochako none, Ella nochoko chir mowachonegi niya: “Aseparo matut e wi wachni ma ang’ado ni, ber mondo adag e od twech ka an gi winjruok maber gi Jehova moloyo dak ka an thuolo to aonge gi winjruok maber kode.” Ella ne neno Jehova ka ng’at mantie adier mana kaka noneno polise ma nochung’ e nyimego. Ne en gi yie motegno kendo nomakore chuth gi Jehova.
8, 9. (a) Ang’o manyalo konyi mondo kik iluor dhano? (b) Kapo ni ichako luoro dhano, en ng’ano monego iket pachi kuome kinde duto?
8 Keto yie kuom Jehova biro konyi loyo luoro moro amora. Kapo ni sirkal temo geng’i mondo kik ilam Nyasaye, nyalo nenore ka gima gin ema gichiko ngimani. Inyalo chako bedo gi kiawa kabe en gima nyiso rieko dhi nyime lamo Jehova ka komachielo to iwang’o i joloch mag sirkal. Ng’e wachni: Gima nyalo konyowa mondo kik waluor dhano en bedo gi yie kuom Jehova. (Som Ngeche 29:25.) Jehova penjo ng’ato ka ng’ato kuomwa kama: “To in e ng’a maluoro dhano mabiro tho, kod wuod dhano ma notim kaka lum?”—Isa. 51:12, 13.
9 Kinde duto ket pachi kuom Nyasaye manyalo duto. Oneno, odewo, kendo okedo ne jogo misando e yo maok kare e lwet joloch maricho. (Wuok 3:7-10) Kochuno ni iked matek ne yie mari e nyim joloch, ‘kik iparri kaka iniwachi, kata kuom gima iniwachi; nikech gima iniwachi nomiyi e sano.’ (Math. 10:18-20) Dhano ma gin joloch ok nyal bedo gi teko maloyo Jehova. Ka itego yieni sani, ibiro neno Jehova kaka ng’at masie moikore resi e chandruok moro amora.
10. (a) En ang’o ma Jehova nochiko Jo-Israel mondo otim e dwe mar Nisan 1513? (b) Ang’o momiyo Musa noluwo kaka Nyasaye nochike?
10 E dwe mar Nisan e higa 1513 Ka Ndalowa Podi, Jehova nonyiso Musa gi Harun mondo gichik Jo-Israel otim gik ma ne pok gitimoga nyaka nene. Nonyisogi ni giyier nyaim kata diel ma ngimane ber mondo giyang’ kae to gimien rembe e dhoutgi. (Wuok 12:3-7) Musa notimo nang’o? Jaote Paulo bang’e nondiko kama e wi Musa: “Kuom yie, noloso sawo mar Pasaka, kendo nokiro remo, mondo janek mar jo makayo kik omul jo Israel.” (Hib. 11:28) Musa nong’eyo ni Jehova ne nyaka chop singo mage, omiyo ne en gi yie ni nyithindo duto makayo mag Jo-Misri ne idhi negi.
11. Ang’o momiyo Musa ne siko chiwo siem ne jowetene?
11 Musa nohero dhano wetene. Mano e momiyo kata obedo ni yawuote ne ok nyal negi nikech nenore ni ne gin Midian, nosiko ochiwo siem ne Jo-Israel wetene mondo yawuotgi makayo kik tho e lwet “janek.”* (Wuok 18:1-6) Muma wacho niya: “Eka Musa noluongo jodongo duto mag Israel, nowachonigi, Dhiuru, ukaw nyirombe . . . uneg pasaka.”—Wuok 12:21.
12. En ote mane maduong’ ma Jehova ochikowa mondo waland?
12 Kitayogi gi malaike mag Jehova, oganda Nyasaye bende lando ote maduong’ ka giwacho kama: “Luoruru Nyasaye, kendo miyeuru duong’, nikech sa mong’adoe bura osechopo; kendo lamuru jachuech polo gi piny gi nam gi sokini.” (Fwe. 14:7) Magi e kinde mag lando oteno. Nyaka wachiw siem ne joma odak e alworawa mondo giwuog e Babulon Maduong’, ‘mondo kik giriwre e richone, kendo kik ginwang’ masichene.’ (Fwe. 18:4) ‘Rombe mamoko’ bende riwo lwedo Jokristo mowal ka gihombo ji mondo olos ‘winjruokgi gi Nyasaye.’—Joh. 10:16; 2 Kor. 5:20.
13. En ang’o mabiro miyo imed bedo gi gombo mar dwaro lando wach maber?
13 Wan gadier ni ‘sa ming’adoe bura osechopo’. E wi mano, wan gi yie bende ni tij lendo onego otim e okang’ mapiyo mana kaka Jehova wacho. E fweny ma ne omi jaote Johana, ‘noneno malaike ang’wen kochung’ e tunge ang’wen mag piny, ka gimako yembe ang’wen mag piny.’ (Fwe. 7:1) Be ineno e pachi kaka malaikego oikore weyo yembe mag masira maduong’ mondo oketh pinyni? Ka in gi yie motegno kuom wachno, mano biro miyo iland wach maber gi chir.
14. Ang’o ma chwalowa mondo wachiw siem ‘ne ng’a marach mondo owe yorene maricho’?
14 Jokristo madier nigi winjruok maber gi Jehova kendo gin gi geno mar yudo ngima mochwere. Kata kamano, wang’eyo ni wan gi migawo mar ‘wacho ne ng’a marach mondo oa e yore marach mondo okwo.’ (Som Ezekiel 3:17-19.) En adier ni ok walendga alenda ni mondo kik wabed gi buch remo. Wan wahero Jehova koda joma wadakgo machiegni. Yesu nonyiso maler kaka ng’ato nyalo nyiso hera gi ng’wono madier e ngero ma nochiwo mar Ja-Samaria. E ngero ma Yesu nochiwono, wanyalo penjore niya, ‘Be achalo gi Ja-Samaria ma ‘nokecho’ nyawadgi, koso achalo gi jadolo kod Ja-Lawi, ma “nokadho e dir yo komachielo” ka gitamore chiwo kony ma ne dwarore? (Luka 10:25-37) Ka wan gi yie kuom singo mag Nyasaye kendo ka wahero jowetewa, mano biro miyo watim duto mwanyalo e tij lendo kapod thuolo nitie.
15. Ang’o momiyo Jo-Israel ne paro ni koro gidiwo?
15 Yie ma Musa ne nigo kuom “Nyasaye ma ok ne,” nokonye e kinde ma Jo-Israel ne nie chandruok kane giwuok Misri. Muma leronwa niya: “Nyithind Israel noting’o wang’gi, kendo ne, Jo-Misri nobiro bang’gi; mi ne giluor ahinya: kendo nyithind Israel noyuak ni Jehova.” (Wuok 14:10-12) Be nyithind Israel nong’eyo ni mano biro timore? Ooyo. Jehova noyudo okoro kama: “Kendo anateg chuny Farao, mi enolaw bang’gi; kendo anayud duong’ kuom Farao kendo kuom ogandane duto; kendo Jo-Misri nong’e ka an e Jehova.” (Wuok 14:4) Kata obedo ni Jehova noyudo osejiwogi kamano, Jo-Israel ne pod onge gi yie. Ne gineno gik moko e yor ringruok. Kuom ranyisi, ne gineno mana Nam Makwar mopong’ maok nyal ng’adi, geche Farao mag lweny ma ne lawogi matek, kendo neno mana jaduong’ moti ma jahigini 80 ka ema otelonegi! Ne gineno ni koro gidiwo.
16. Ere kaka yie notego Musa kane gichopo e Nam Makwar?
16 Kata bed ni gik moko ne chalo nade, Musa to ok noluor kata matin. Nikech ang’o? Nikech yie mare motegno nokonye neno gimachielo moloyo nam kata jolweny. Nonyalo neno “warruok mar Jehova,” kendo nong’eyo ni Jehova ne dhi kedo ne Jo-Israel. (Som Wuok 14:13, 14.) Yie ma Musa ne nigo nojiwo ahinya oganda Nyasaye. Muma wacho niya: “Kuom yie, ne ging’ado Nam Makwar kaka e lowo motwo; to jo Misri, ka notemo mondo ong’ade, pi noimogi.” (Hib. 11:29) A kanyo “ji noluoro Jehova: ne giyie kuom Jehova, kendo kuom jatichne Musa.”—Wuok 14:31.
17. En ang’o ma notimre e kinde mabiro ma notem yie marwa?
17 Wachiegni chopo e kinde ma ngimawa biro nenore ni ni kamarach. Ka Har–Magedon chakore, biro yudo ka sirkande mag pinyni oseketho dinde madongo kendo ma nigi ji mathoth moloyo riwruok marwa. (Fwe. 17:16) Jehova nokoro ni e kindego, wabiro chalo joma onge rit mana ka ‘piny kata mier maok ochiel, mier magangu; maonge gi dhorangach kata okonde.’ (Eze. 38:10-12, 14-16) Joma biro neno gik moko gi wang’ dhano, biro paro ni ok wabi tony. In ibiro timo nang’o?
18. Ler ane gimomiyo wanyalo chung’ motegno e kinde masira maduong’.
18 Ok onego wabed maluor. Nikech ang’o? Nikech Jehova nosekoro ni ibiro monj joge, kendo ni ne odhi resogi. Muma wacho niya: “To nobedi e ndalono, Ruoth Nyasaye owacho, ka Gog nobi mondo oked kod piny Israel, mi uma nofitre gi mirima. Ni mar asewacho, katimo higa, katimo mirima maliet ka mach.” (Eze. 38:18-23) Kae to Nyasaye biro ketho jogo duto madwaro hinyo joge. Yie mari kuom gik ma notimre e “ndalo maduong’ kendo malik mar Jehova,” biro konyi ‘neno warruok mar Jehova’ kendo chung’ motegno kor Jehova.—Joel 2:31, 32.
19. (a) Osiep ma ne nie kind Jehova gi Musa ne chalo nade? (b) Kiluwo chike Jehova e yoreni duto, ibiro yudo gueth mane?
19 Gie sani, ikri ne gik mabiro nyimego kuom dhi nyime bedo ‘modhil ka ng’at ma neno Nyasaye maok ne.’ Teg winjruok mari gi Jehova kokalo kuom puonjruok gi lamo pile ka pile. Musa nomako osiep motegno ahinya gi Jehova kendo Jehova notiyo kode e timo gik madongo. Mano e momiyo Muma wacho ni Jehova nong’eyo Musa “wang’ gi wang’.” (Rapar 34:10) Musa ne en janabi makende. Kibedo gi yie, to in bende Jehova biro bedo machiegni kodi mana kagima inene. Wach Nyasaye singo ni ka kinde duto iluwo chikene “e yoreni duto, nomi yoreni bedo mochikore tir.”—Nge. 3:6.
^ par. 11 Jehova nooro malaikene mondo okel kum kuom Jo-Misri.—Zab. 78:49-51.
SIGAND NGIMA
Kaparo higini 65 masebedo katiyogo ne Nyasaye kuom thuolona duto, anyalo wacho gadier ni ngimana opong’ gi mor miwuoro. Mano ok nyis ni koro pok ayudoga pek moko makelona kuyo kata manyoso chunya. (Zab. 34:12; 94:19) Kata kamano, aseyudo gueth kendo ngimana opong’ gi mor mogundho.
TARIK 7 dwe mar ochiko higa 1950 ne oluonga e Bethel ma Brooklyn. E kindego jood Bethel duto ne gin ji 355 mawuok e pinje mopogore opogore kendo ma hikgi nie kind 19 kod 80. Thothgi ne gin Jokristo mowal.
Nachako tiyo ne Jehova “Nyasaye mamor” bang’ ng’eyo adiera kowuok kuom mamana. (1 Tim. 1:11, New World Translation) Minwa nochako tiyo ne Jehova kane pod an wuoyi matin. Tarik 1 dwe mar abiriyo higa 1939 ne obatisa ka an jahigini apar e zone assembly (matinde iluongo ni chokruok mar alwora) e taon mar Columbus, mayudore Nebraska, e piny Amerka. Ka wan ji madirom mia achiel, ne wachokore e ot moro michulo mondo wawinj twak momaki ma wiye wacho ni “Loch mar Agoko Koso Loch Maketo Ji Thuolo” ma nogol gi owadwa Joseph Rutherford. Kane twagno nie kore, grup moro nochokore oko mar ot kama ne wachokoreno. Ne gidonjo e ot githuon ma gikethonwa chokruok kae to giriembowa e taondno. Ne wadhi timo chokruok e dala owadwa moro modak machiegni gi taondno mondo watiek winjo program duto. Koro inyalo neno gimomiyo wiya ok nyal wil gi odiechieng’ ma ne obatisae!
Minwa notemo matek mondo okonya amak adiera motegno. Kata obedo ni wuonwa ne en ng’at maber, ok nohero weche mag din kata dewo kabe ahero Nyasaye. Minwa kaachiel gi Joneno moko mawuok e Kanyakla mar Omaha nojiwa ahinya.
Kane achiegni tieko skund sekondar, nochuna ni nyaka ayier kaka ne adhi tiyo gi ngimana. E kinde rusa mar skul, an kaachiel gi mbesena mamoko ne wajatimo painia ma ndalo rusa (masani iluongo ni painia makonyo).
Owete moko ariyo miluongo ni John Chimiklis kod Ted Jaracz mapok nodonjo e kend, kendo ma nodhi e Skul mar Gilead e klas mar abiriyo ne omi migepe mag bedo jorit alwora e gweng’wa. Dhoga nomoko ka nafwenyo ni owetego ne gin johigni piero ariyo kama. Kindego ne an jahigini 18 kendo nachiegni tieko skul. Pod anyalo paro ka Owadwa Chimiklis penja kaka daher tiyo gi ngimana bang’ tieko skul. Bang’ miye dwoko, nojiwa niya: “Ee, chak achaka tiyo ne Nyasaye kuom thuoloni duto. Ok inyal ng’eyo kuma tiyo ne Nyasaye gi thuoloni duto biro chopie.” Paro ma nomiyano kaachiel gi ranyisi maber ma ne giketo nojiwa ahinya. Omiyo bang’ tieko skul nabedo painia e higa mar 1948.
E dwe mar Julai 1950, an kaachiel gi jonyuolna ne wadhi e chokruok moriwo pinje ma notim Yankee Stadium, New York City. Kane an e chokruogno, ne adhi e romo moro mar joma gombo dhi tiyo e Bethel. Nandiko barua ma ne nyiso ni agombo tiyo kanyo.
Kata obedo ni wuonwa ok ne kwed tija mar painia gi dakna dala, noneno ni onego achul ot madakie gi chiemo machamo. Chieng’ moro e chak dwe mar aboro kane adhi manyo tich, narawo kama wajokawoe barupe. Nayudo barua mondikna kowuok Brooklyn. Owadwa Nathan H. Knorr ema ne ogoyo sei e baruano. Ne ondiko niya: “Waseyudo barua ma nindiko kikwayo tiyo e Bethel. Ageno ni ibiro yie tiyo e Bethel nyaka chieng’ ma Ruoth noomi. Kuom mano daher ni mondo ibi e Bethel man 124 Columbia Heights, Brooklyn, New York, tarik 7 dwe mar ochiko, 1950.”
Kane wuonwa oduogo chieng’no koa tich, nanyise ni aseyudo tich. Wuonwa nowachona ni, “Mano ber, tijno iyudo kanye?” Ne adwoke ni, “Bethel ma Brooklyn, kendo idhi chula dola 10 dwe ka dwe.” Wachno nobwoge, kata kamano nonyisa ni ka mano e gima ayiero timo, to atime maber moloyo. Mapiyo bang’ mano ne otise e higa 1953 e chokruog-distrikt ma notim Yankee Stadium.
Gima ne omora ahinya en ni osiepna miluongo ni Alfred Nussrallah ma ne watimogo painia, ne oluongwago Bethel, omiyo ne wadhi kanyachiel. Bang’e Alfred nokendo, kae to en kaachiel gi Joan jaode ne gidhi Gilead, bang’e ne oorgi kaka jomisonari e piny Lebanon, kae to bang’e ne gidok e piny Amerka ka koro Alfred en jarit-alwora.
Migawo ma nakwongo timo e Bethel, ne en loso buge katiyo gi masin. Buk ma nakwongo loso niluongo ni What Has Religion Done for Mankind? Bang’ tieko chiegni dweche aboro e migawono, ne otera e Migawo Mochung’ ne Tij Lendo mane nie bwo Owadwa Thomas J. Sullivan. Ne amor ahinya tiyo gi owadwano kendo nwang’o lony gi rieko mathoth kowuok kuome nikech nosetiyo e riwruok mar oganda Jehova kuom higini mogwaro.
Bang’ tieko higini adek e migawono, Max Larson, ma nochung’ne masinde duto mitiyogo, nonyisa ni Owadwa Knorr dwaro nena. Nachako parora kabe nitie gimoro marach ma atimo. Chunya nokuwe kane Owadwa Knorr onyisa ni nodwaro ng’eyo kabe achano wuok Bethel machiegni. Nodwaro ng’at manyalo tiyo e ofise kuom thuolo matin, omiyo nopenja kabe nanyalo timo kamano. Nanyise ni ok ne an gi paro mar wuok Bethel mapiyo. Nayudo thuolo mar tiyo e ofise kuom higini 20.
Kinde duto asebedo kawacho niya, dine bed ni ichulo, dine ok anyalo chulo lony ma nayudo kuom Owadwda Sullivan kod Knorr, kaachiel gi owete mamoko ma ne ni Bethel kaka Milton Henschel, Klaus Jensen, Max Larson, Hugo Riemer, kod Grant Suiter.*
Owete ma natiyogo ne gin joma ne ochanore ahinya e tije ma ne gitimo ne riwruok mar oganda Jehova. Owadwa Knorr ne en ng’at matiyo matek mondo tij Pinyruoth omedre e okang’ malach kaka nyalore. Jogo duto ma ne tiyo e ofise noyudo ka en ng’at mayot wuoyogo. Kata kapo ni ne wan gi paro mopogore e wi wach moro, pod ne wan thuolo nyise pachwa maok waluor ni odhi balo kodwa.
Chieng’ moro Owadwa Knorr nowuoyo koda e wi timo gik manyalo nenore ni tindo tindo. Kuom ranyisi, nonyisa ni kinde ma nochung’ne masinde duto mitiyogo, Owadwa Rutherford ne nyalo goyone simu ma wachne niya: “Owadwa Knorr, sama wang’ iwuok e tich godhiambo ikowna raba mag pensil. Iketnagi e mesa manie ofisa.” Owadwa Knorr nowachona ni gima nojatimo mokwongo kosegone simu, en dhi kawo rabago kae to osoyogi e ofukune. Kae to kapok ochopo godhiambo oterogi e ofis Owadwa Rutherford. Mano ne en gima nenore ni tin, kata kamano ne en gima duong’ e wang’ Owadwa Rutherford. Bang’e Owadwa Knorr nonyisa niya: “Aheroga bedo gi pensil moyiedh mabith. Omiyo kiyie to ketnaga moko moseyiedhi e mesana okinyi kokinyi.” Kuom higini mang’eny, nabedo kayiedhone pensil kendo ketone e wi mesane.
Owadwa Knorr nohero paronwa kaka en gima ber ahinya chiko itwa malong’o sama inyisowa ni watim gimoro. Chieng’ moro nochika kaka nonego alos wach moro to ne ok achiko ita malong’o. Omiyo natimo gimoro ma nokuodo wiye ahinya. Wachno ne litna ahinya mi andiko barua ka agoyogo mos kendo kwayogo mondo kanyalore, to ogola e ofise. Bang’ yudo barua gokinyino, Owadwa Knorr nobiro e mesana kama atiye mowachona niya: “Robert, asesomo barupi. Ketho to ne iketho adier. Kata kamano ne wasewuoyo kodi e wachni kendo an gadier ni chieng’ machielo ibiro chiko iti malong’o. Wadhi nyime gi tich.” Nagoyone erokamano ahinya kuom nyisa ng’wono.
Bang’ tiyo e Bethel kuom higini aboro, ne aonge gi paro moro amora mar wuok Bethel. Kata kamano parono nolokore. E kinde ma ne itimoe chokruok moriwo pinje e Yankee Stadium koda e Polo Grounds e higa 1958, ne aromo gi nyaminwa moro miluongo ni Lorraine Brookes, ma ne wang’erego e higa 1955 ka en painia e taon mar Montreal, e piny Kanada. Gima nomora kode ne en chuny mar tiyone Jehova kamoro amora ma ne inyalo oree. Lorraine ne nigi chenro mar dhi e Skul mar Gilead. Kane en jahigini 22, nogwele e klas mar 27 e higa 1956. Bang’ ae skundno nomiye migawo mar bedo jamisonari e piny Brazil. An gi Lorraine ne wachiero osiep ma ne nie kindwa kane waromo kendo e higa 1958, noyie gi kwayona mar mondo wakendre. Ne wachano kendore e higa maluwo kendo tiyo tij misonari ka wan kanyachiel.
Kane anyiso Owadwa Knorr paro ma ne an-gono, nojiwa ni waritie kuom higini adek kapok wakendore, mondo omi wati e Bethel man Brooklyn bang’ kend. Kindego, mondo joma okendore odong’ e Bethel, achiel kuomgi ne dwarore ni obed ni osetiyo Bethel kuom higini apar kata mokalo kanyo to nyawadgi obed ni osetiyo kuom higini adek ka tin. Omiyo kapok wakendore, Lorraine noyie tiyo e Bethel man Brazil kuom higini ariyo kae to hike mar adek otiyo ka en e Bethel man Brooklyn.
Kuom higini ariyo, ne wajotudore mana kokalo kuom barua. Nengo mar goyo simo ne ni malo ahinya to e-mail bende ne onge kindego! Kane wakendore tarik 16 Septemba 1961, Owadwa Knorr ema nogolonwa twak mar kend. En adier ni rito higini adekgo ne bornwa ndi. Kata kamano, sani ka waparo higini 50 mwasebedogo e kend, wan gi mor miwuoro kendo wayie ni kare ne watimo gima owinjore kodwa chuth kuom rito!
E higa 1964, nayudo migawo mar bedo jarit malimo ofise mag Bethel manie pinje mamoko. E kindego, nyiminewa mokendi ne ok oyienegi dhi e limbego gi chwogi. Lokruok ne otim e higa 1977 ma oyienegi dhi kodgi. E higano, an gi Lorraine ne wadhi kanyachiel gi Grant Suiter gi Edith jaode e limo ofise man Jerman, Austria, Greece, Cyprus, Turkey, kod Israel. Chop sani, aselimo ofise machopo 70 e piny mangima.
Kinde moro kane wadhi Brazil e higa 1980, ne walimo taon mar Belém, kama Lorraine kinde moko ne lendoe ka en jamisonari. Ne walimo koda owetewa moko ma ne ni Manaus. Kane wan e stadium moro kigolo twak, ne waneno grup moro ma ne ok luw tim Jo-Brazil mar joma mine nyodho lemb mon wetegi ka gimosore to chwo jako bad chwo wetegi. Nikech ang’o?
Ne gin owetewa ma nigi tuwo mar dhoho mawuok e gweng’ moro ma ne olosnegi e bungu mar Amazon. Mondo kik tuwono landre, ne ok gidwar mosore gi joma moko e chokruogno. Kata kamano, wiwa ok bi wil gi mor ma ne gin-go kendo wachno nomulo chunywa ahinya! Mano nyiso adiera mag weche ma Isaya nowacho niya: “Jotichna nower ni kech mor manie chunygi.”—Isa. 65:14.
An gi Lorraine wasebedo ka waparo higini mokalo piero auchiel ma wasechiworego e tiyo ne Jehova. Wamor ahinya gi gueth ma waseyudo kuom weyo mondo Jehova otawa kotiyo gi riwruok mare. Kata obedo ni ok anyal limo ofise kaka ne atimo chon, pod anyalo chopo migepe ma an-go pile ka pile ka an jakony mar Bura Maduong’, katiyo kanyachiel gi Komiti mar Jocheno (Coordinators’ Committee) koda Komiti Mochung’ ne Tij Lendo. Amor ahinya ni an bende ariwo lwedo e konyo owetewa e piny mangima e yo machalo kamano. En gima jiwowa ahinya neno owete gi nyimine mang’eny matiyo ne Jehova kuom thuologi duto ka gin gi chuny machalo gi mar janabi Isaya ma nowacho niya: “An ka; ora.” (Isa. 6:8) Gima owete gi nyiminego timo nyiso adiera mag weche ma jarit-alwora moro nowachona chon niya: “Chak achaka tiyo ne Nyasaye kuom thuoloni duto. Ok inyal ng’eyo kuma tiyo ne Nyasaye e thuoloni duto biro chopie.”
^ par. 20 Mondo iyud sigand ngima mag moko kuom owetegi, ne The Watchtower maluwogi: Thomas J. Sullivan (Agost 15, 1965); Klaus Jensen (Oktoba 15, 1969); Max Larson (Septemba 1, 1989); Hugo Riemer (Septemba 15, 1964); kod Grant Suiter (Septemba 1, 1983).
“Onge ng’ato ma nyalo tiyo ni ruodhi ariyo . . . Ok unyal tiyo ni Nyasaye kendo ni mwandu.”—MATH. 6:24.
1-3. (a) Gin pek mage ma jomoko yudo korka wach yuto, to jomoko temo tiyo gi yore mage mondo gilogo pekgo? (Ne picha manie chak sulani.) (b) Gin gik mage ma jonyuol onego oket e paro kuom wach pidho nyathi?
NYAMINWA moro miluongo ni Marilyn* wacho niya: “Pile ka pile James jaoda ne jaduogo ot koa e tich ka ool, to pesa moduogogo bende tin maok rom nyiewo gik moko duto mwadwaro e odiechieng’ achiel. Nadwaro konye mondo wanyiew ne Jimmy wuodwa gik mabeyo ma nyithindo wetene ne nigo e skul.” Marilyn ne dwaro konyo wedene bende, kendo kuno pesa ne kinde mabiro. Thoth osiepene nodhi tich e pinje mamoko mondo giyud pesa mathoth. Kata kamano, en kane oparo timo kamano, to chunye ne chandore. Nikech ang’o?
2 Marilyn ne paro ahinya gima ne nyalo timore koweyo joode mohero chien, kata koweyo chenro maber ma ne giseketo mar tiyo ne Jehova. Kata kamano, pod noneno ni jomoko osegadhi e pinje mamoko to joodgi pod dhi mana nyime tiyo ne Jehova. Noparore ahinya kuom kaka ne odhi pidho Jimmy ka en mabor. Be ne onyalo pidho wuode e yo maber ‘korieye kendo puonje kuom Ruoth’ kokalo kuom Intanet?—Efe. 6:4.
3 Marilyn nomanyo kony. Chwore ok ne dwar ni odhi omany tich e piny machielo, mak mana ni ne odhi wene Marilyn thuolo mondo otim yiero kende owuon. Jodong-kanyakla gi owete moko notemo kwero Marilyn kik odhi, to nyimine moko to ne jiwe mondo odhi adhiya. Nyiminego ne wachone niya: “Kihero joodi adier, to dhi nikech pod ibiro mana dhi nyime tiyo ne Jehova.” Kata obedo ni ne en gi kiawa, Marilyn pod ne oweyo joode ma odhi tiyo e piny machielo. Nosingorenegi kama: “Ok abi budho ahinya kuno.”
4. Ang’o momiyo ji mang’eny dhiga tiyo kuonde maboyo, to jomage ma giwenega nyithindo?
4 Jehova ok dwar ni jotichne odag e chan, kuom mano dar ne en achiel kuom yore mane konyo e tieko dhier. (Zab. 37:25; Nge. 30:8) Mondo joode kik tho kech, jaduong’ Jakobo nooro yawuote Misri mondo gidhi ginyiew chiemo.* (Chak. 42:1, 2) Ndalowagi, thoth joma dar dhi dak kuonde mamoko, ok tim kamano ni nikech gichiegni tho kech. Samoro nyalo bedo ni gin gi gope mathoth. Jomoko to gombo mana ni joodgi odag e ngima moro mamalo. Mondo gichop dwachgigo e piny ma yuto ni piny, thoth ji dak mabor ahinya gi joodgi e pinygi, kata gidhi dak e piny moro machielo. Thothne, gijoweyo nyithindgi e lwet janyuol achiel, kata e lwet nyithindo makayo, deye, wede kata osiepe. Kata obedo ni en gima lit ka ng’ato oweyo joode chien, thoth joma dhiga tiyo mabor kata e pinje mamoko paroga ni onge gimachielo ma digitim.
5, 6. (a) Yesu nopuonjo ang’o e wi mor madier? (b) Yesu nojiwo jolupne mondo okwa ang’o? (c) Jehova gwedhowaga nade?
5 E ndalo Yesu, thoth ji nodhier, kendo ne ginyalo paro ni bedo gi pesa mang’eny ne nyalo miyo gidag e ngima maber. (Mari. 14:7) Kata kamano Yesu to ne dwaro ni giket genogi kamachielo. Nodwaro ni giket genogi kuom Jehova ma miyo ji gueth mosiko. E twak ma nogolo e Got, nolero ni mor madier ok otenore kuom gige ringruok kata kuom kindawa wawegi, to otenore kuom osiep manie kindwa gi Jehova Wuonwa.
6 E lamo ma nopuonjo jolupne, Yesu nowacho ni wakwa mana ‘chiembwa ma tinende,’ to ok mwandu. Nonyiso jolupne ayanga kama: “Kik ukan mwandu ni ngimau e piny . . . To kanuru mwandu ni ngimau e polo.” (Math. 6:9, 11, 19, 20) Wanyalo geno adier ni Jehova biro guedhowa mana kaka osesingore. Gueth mag Jehova oriwo gik mang’eny moloyo mana yie kodwa kaka jotichne. Obiro miyowa gik moko duto ma wachando. Ka kuom adier, yo achiel kende mar yudo mor madier en keto geno kuom Jehova Wuonwa ma jahera, kar geno pesa.—Som Mathayo 6:24, 25, 31-34.
7. (a) En ng’ano ma Jehova omiyo migawo mar pidho nyithindo? (b) Ang’o momiyo ber ka jonyuol duto ariyo okonyore e pidho nyithindgi?
7 ‘Keto wach makare mar Nyasaye obed mokwongo’ oriwo neno ting’ mar joot kaka Jehova nene. Chik Musa oting’o puonj manyalo konyo Jokristo e kindegi: Jonyuol dwarore opuonj nyithindgi giwegi wach Nyasaye. (Som Rapar mar Chik 6:6, 7.) Mani en ting’ ma Jehova omiyo jonyuol to ok kwere kata deye kata ng’at machielo. Ruoth Suleman nowacho kama: ‘Wuoda, winj weche ma wuoru opuonji, kendo kik iwe timo kaka meru opuonji.’ (Nge. 1:8) Suleman nonyiso ni jonyuol ariyo onego obedie sama gitayo kendo puonjo nyithindgi. (Nge. 31:10, 27, 28) Thoth gik ma nyithindo puonjore kuom jonyuolgi to ahinya wuon korka wach Nyasaye, giyudo kuom winjo mbaka ma jonyuolgi goyo e wi Jehova pile ka pile, kendo neno ranyisi ma jonyuolgi ketonegi.
8, 9. (a) En lokruok mane ma jatimore ka janyuol odak mabor gi nyithindo? (b) Gin chandruoge mage ma jabetie sama jonyuol gi nyithindo ok odak kanyachiel?
8 Thoth joma darga ka giweyo joodgi chien, ong’eyoga ni timno jakelo chandruoge moko. Kata kamano, gima ok ging’eyoga en ni parono dhi hinyo joodgi e okang’ maromo nade. (Nge. 22:3)* Mapiyo bang’ kane Marilyn osedar, nochako bedo gi lit mang’eny e chunye kuom weyo joode. Chwore gi nyathine bende nowinjo malit. Jimmy ne siko penjo min niya, “Ang’o momiyo ne iweya?” Marilyn nochano ni ne odhi mana tieko dweche matin kende kae to oduogo. Kata kamano dwechego nobedo higini, kendo kaka ndalo ne medo sudo e kaka nomedo bwok neno kaka kit joode lokore. Chuny Jimmy nochako wuok kuom min mosmos kendo noweyo tudore kode. Marylin wacho niya, “Hera ma Jimmy noherago chon norumo.”
9 Sama jonyuol gi nyithindo ok odak kanyachiel, hera manie kindgi nyalo chako rumo kendo ng’ato ka ng’ato nyalo chako timo gik moko kaka ohero.* Kapo ni jonyuol odar modak aming’a oko ka nyithindo pod tindo ahinya, mano nyalo kelo lit ne joodno duto. Marilyn ne nyiso Jimmy ni otiyone matek mondo odag maber. Kata kamano, Jimmy to ne neno ni min-gi ojwang’e. Mokwongo ne owinjo malit ni min-gi onge. Kata kamano kane Marylin oduogo, Jimmy ok ne mor kode. Mana kaka jatimore ne nyithindo ma jonyuolgi oweyo chien, Jimmy ne winjo e chunye ni min-gi onge gi ratiro mar chike.—Som Ngeche 29:15.
10. (a) Sama jonyuol miyo nyithindgi gige ringruok ahinya kar bedo machiegni kodgi, ang’o manyalo timore ne nyithindgi? (b) Sama janyuol temo pidho nyithinde ka en mabor kodgi, en ang’o ma giduto ginyalo remo?
10 Nikech Marilyn ne ni mabor gi Jimmy, ne ojaorone pesa kod mich mamoko. Kata kamano, noduogo ofwenyo ni oketho Jimmy. Nomiyo Jimmy obedo ng’at mohero gige ringruok moloyo hero Jehova gi joodgi. (Nge. 22:6) Jimmy ne jawachone kama: “Kik iduog, michgo to med ameda orona.” Marilyn noyudo ni ok onyal pidho nyathineno mana kotiyo gi barupe, simo, kata video minenogo ng’at ma wuoyo e Intanet. Marilyn wacho ni, “Ok inyal kwako nyathini e Intanet, kigone oriti sama odhi nindo.”
11. (a) Ere kaka dak mabor nikech weche mag tich kelo hinyruok e kend? (b) Marilyn nofwenyo nade ni ne ber mondo odog ir joode?
11 Winjruok ma Marilyn ne nigo gi Jehova ok ne dhi maber. Ne ojachokore gi kanyakla mana dichiel e juma to seche moko bende ne obare. Hera ma ne nie kinde gi chwore bende nodok chien. Nosiko okedo gi tem nikech wuon tich ne dwaro mondo oterre kode. Nikech James gi Marilyn ok ne ni machiegni mondo giwuo kuom chandruoge ma ne yudogi, ne gichako wuoyo gi jomoko e wi chandruogego, to nikech mano, giduto ne gichiegni donjo e obadho mar terruok. Marilyn nofwenyo ni kata bed ni ok ne gidonjo e obadho mar terruok, pod ok ne giluw puonj mag Muma madwaro ni dichwo gi dhako ochop gombo mag nindruok e kend, kendo chiwo hoch madwarore. Nikech giduto ne gin mabor, ok ne ginyal nyisore ‘hera’ kata chiwo “gi mowinjore” e kend. (Wer 1:2; 1 Kor. 7:3, 5) Kendo ne ok ginyal lamo Jehova kanyachiel gi wuodgi. Marilyn wacho niya: “Kane adhi e chokruok moro mar distrikt, nawinjo kijiwo ahinya ni ka joot otimo lamo mar joot maok gibare, mano biro konyogi tony e odiechieng’ maduong’ mar Jehova. Nafwenyo ni onego adog ir jooda mondo ateg winjruokna kodgi kendo gi Nyasaye.”
12. En puonj mane mayudore e Muma minyalo konygo chwo koda mon modak mabor gi joutegi?
12 Paro ma Marilyn nong’ado mar dok dala nomiyo ji ochako miye puonj mopogore opogore. Jodong-kanyakla e kanyakla ma ne entiereno, nopwoye ahinya kuom yie koda chir ma nonyisono. Kata kamano, jomoko mabende nodak mabor gi joutgi to ne temo jiwe ni kik odog. Kar luwo ranyisi mare maber, gin ne gitemo yondhe mondo olok pache. Ne giwachone niya: “Kidhi to ibiro mana duogo bang’ ndalo matin. Ibiro konyori nade ka in dala?” Jokristo ok onego onyos chuny jomoko gi weche ma kamago, kar mano, onego “gijiw mon matindo oher chwogi, gi nyithindgi, . . . girit pacho,” matiende ni girit joutegi “mondo Wach Nyasaye kik oyany.”—Som Tito 2:3-5.
13, 14. Ang’o momiyo dwarore ni ng’ato obed gi yie motegno mondo oket dwach Jehova obed motelo ne chike anyuola? Chiw ane ranyisi.
13 Thoth joma dhiga tich kuonde maboyo ne opon e ogendni ma ji luwo ahinya chike mag anyuola to ahinya wuon chike jonyuolgi. Dwarore ni Jakristo obed gi yie motegno mondo okwed chike anyuola kapo ni chikego ok mor Jehova.
14 Winj ane gima Carin wacho: “Ka nanyuolo wuoda ma Don, an kaachiel gi chwora ne watiyo e piny moro kendo noyudo asechako puonjora Muma. Wedena duto ne dwaro ni ater Don dala ir jonyuolna nyaka chop chieng’ ma wabiro bedo gi yuto maber.” Kane Carin oramo ni obiro dak gi Don mondo opidhe en owuon, wedene duto moriwo nyaka chwore, nowacho ni oyom yom kendo ne ginyiere ahinya. Carin wacho kama: “Ka kuom adier, e kindeno ok ne ane gimarach ahinya ka atero Don mondo odag gi jonyuolna kuom higini matin. Kata kamano nang’eyo ni wan kaka jonyuol ema Jehova omiyowa ting’ mar pidho wuodwa.” Kane Carin omako ich machielo, chwore maok ne en Janeno ne dwaro ni mondo ogol ijno. Paro maber ma Carin noseng’ado choncha notego yie mare kendo mano nomiyo omakore gi Jehova ka noromo gi tem mar golo ich. Sani en kaachiel gi chwore gi nyithindgi, gimor ni ne gisiko ka gidak kanyachiel. Ka dine bed ni Carin oweyo mondo wedegi ema opidhnegi nyithindo, ngimagi dikoro rach moloyo.
15, 16. (a) Ler ane kaka nyaminwa moro ne opon kane oweye mondo odag gi dane, (b) Ang’o momiyo en to nodagi mondo nyare kik odag gi min-gi?
15 Janeno moro miluongo ni Vicky wacho kama: “Ne adak gi dana kuom higini moko ka jonyuolna to nodak gi nyaminwa matin. Kane adhi dak gi jonyuolna noyudo chunya osewuok kuomgi. Nyaminwa maluwa to ne ni thuolo wuoyo gi jonyuolna kendo ne gin osiepe ahinya. Chunya ne ni mabor ahinya gi jonyuolna kendo kata kane abedo maduong’ nawinjo ka tekna nyisogi pacha. An kaachiel gi nyaminwa ne wasesingone jonyuolwa ni wabiro ritogi ka giti. Kata kamano an abiro ritogi mana nikech gin jonyuolna, nyaminwa to biro ritogi nikech hera moherogigo.”
16 Vicky medo wacho niya: “Koro mamana wachona ni amiye nyara mondo odaggo mana kaka an bende notera ir dana. Natiyo gi rieko ma adagi wachno. An kaachiel gi jaoda wadwaro pidho nyathiwa e yo ma Jehova dwaro. Kendo ok daher ni bang’e winjruok manie kinda gi nyathina okethre.” Vicky osefwenyo ni yo maber moloyo en keto puonj mag Jehova obed mokwongo kar keto pesa gi chike mag anyuola obed motelo. Yesu nowacho maler niya: ‘Onge ng’at manyalo tiyo ne ruodhi ariyo,’ matiende ni tiyo ne Nyasaye koda Mwandu.—Math. 6:24; Wuok 23:2.
17, 18. (a) Jokristo madier onego otim yiero mane kinde duto? (b) Gin penjo mage ma wabiro nono e sula mabiro?
17 Jehova Wuonwa osesingo ni obiro konyowa mondo wayud gik mochuno kapo ni waketo Pinyruoth kod wachne makare obedo mokwongo e ngimawa. (Math. 6:33) Omiyo kinde duto Jokristo madier nigi thuolo mar timo yiero. Jehova singo ni obiro chiwonwa “yo mar wuok” e pek moro maok waketho chike mag Muma kata bed ni en pek machalo nade. (Som 1 Jo Korintho 10:13.) Sama ‘wakiyo Jehova gi kinda,’ sama waketo ‘geno kuome’ kokalo kuom lamo mondo omiwa rieko, kendo sama waluwo chikene, obiro ‘timonwa kaka wakwaye.’ (Zab. 37:5, 7) Obiro guedho kinda ma watimo mondo walame en kende kaka Ruodhwa madier. Ka waketo Jehova obed mokwongo e ngimawa, obiro ‘guedhowa.’—Pim gi Chakruok 39:3.
18 Ang’o minyalo tim mondo olos winjruok ma nokethore nikech joot ne odak mopogore? Ere kaka wanyalo rito joodwa e yor ringruok maok ochuno ni wadag mabor kodgi? To ere kaka wanyalo jiwo jomoko mondo otim yiero maber kuom wachni? Sula maluwo mae biro dwoko penjogi.
^ par. 1 Nyingegi oloki.
^ par. 4 E moro ka moro kuom wuodhe ma ne terogi Misri, nyaka bed ni yawuot Jakobo ne kawo jumbe adek kata matin ne mano. Bang’e kane Jakobo gi yawuote ong’ado mar dhi Misri, ne gidhi gi mondegi gi nyithindgi.—Chak. 46:6, 7.
^ par. 8 Ne Amkeni! mar Februar 2013 ma wiye wacho ni “Kuhamia Nchi Nyingine—Matarajio na Mambo Halisi.”
^ par. 9 Ripode mawuok e pinje mopogore opogore nyiso ni weyo jaot kata nyithindo nikech dhi tich mabor kata e piny machielo, en achiel kuom gik mosekelo chandruoge mang’eny e udi. Chandruogego oriwo donjo e chode, terruok e kind chwo gi chwo kata e kind mon gi mon kata e kind wede. Nyithindo bende nyalo bedo gi chandruoge moko e skul. Ginyalo dongo ka gin joma ger, ginyalo bedo gi parruok mang’eny, kata temo deruok.
‘Wanyalo wacho gi chir niya, Jehova e jakonyna.’—HIB. 13:6.
1, 2. Gin pek mage ma joma tiyo kuonde maboyo yudoga ka giduogo pacho? (Ne picha manie chak sulani.)
OWADWA moro miluongo ni Eduardo* nowacho kama: “Ne atiyo tich maber makelona pesa mang’eny ahinya. Kata kamano kane achako puonjora Muma gi Joneno mag Jehova, nafwenyo ni an gi ting’ moro maduong’ ahinya mar konyo jooda obed gi winjruok maber gi Nyasaye kendo ritogi e yor ringruok. Omiyo nadok irgi pacho.”—Efe. 6:4.
2 Eduardo nong’eyo maber ni kodok ir joode, to mano ne dhi moro Jehova. Kata kamano, mana kaka Marilyn ma ne owuo kuome e sula mokalo, Eduardo bende ne nyaka chak timo kinda mar loso winjruok e kinde gi joode. E wi mano, ne odhi yudo pek mar pidho chiege gi nyithinde e pinygi kama yuto ne nokie. Ne odhi konyore nade? Be owete gi nyimine e kanyakla ne dhi konye?
3. Ang’o ma jatimore ne nyithindo sama janyuol odak mabor kodgi?
3 Eduardo wacho niya: “Noyudo ajwang’o nyithinda e kinde ma ne dwarore akonygie moloyo. Ne aonge machiegni mondo wasom sigendini mag Muma kanyachiel, alem kodgi, akwakgi kendo atug kodgi.” (Rapar 6:7) Nyare maduong’ miluongo ni Anna wacho kama: “Nawinjo malit ahinya kuom bedo ni ne ok wadak gi baba pacho. Ka noduogo, ne wang’eye mana nikech surane gi dwonde. Sama ne okwaka komosa, chunya ne bor kode ahinya.”
4. Sama dichwo onge, ere kaka mano chocho ting’ ma en-go mar bedo wi ot?
4 Sama baba odak mabor, mano miyo bedo matek mondo ota joode kaka wi ot. Ruby ma chi Eduardo wacho niya: “Nochuna ni mondo atim migepe ariyo—abed Mama kendo abed Baba—kae to bang’e nang’iyo ni an ema ang’ado paro duto e ot. Kane Eduardo oduogo, nochuna achak puonjra bedo e bwo dichwo kaka miyo ma Jakristo. Nyaka sani, pod chunaga mondo aket e pacha ni chwora nitie.” (Efe. 5:22, 23) Eduardo medo wacho kama: “Nyiga nong’iyo kwayo min-gi rusa ka gidwaro timo gimoro. Ne wafwenyo kaka jonyuol ni ne dwarore wariwre lwedo e tayo nyithindwa, kendo ne nyaka apuonjra tayo jooda e yo maber kaka ipuonjo Jokristo.”
5. Ang’o ma wuoro moro notimo mondo olos winjruok e kinde gi joode, to noyudo nyak mane?
5 Eduardo nong’ado mar timo duto monyalo mondo olos winjruok obed maber e kinde gi joode kendo okonygi gibed gi winjruok maber gi Nyasaye. Eduardo wacho niya: “Dwacha maduong’ ne en pidho adiera e chuny nyithinda kokalo kuom wechena kod ranyisi maber maketonegi, to ok wachonegi mana gi dhoga ni ahero Jehova. Timna bende ne onego onyis mano.” (1 Joh. 3:18) Be Jehova noguedho kinda mar Eduardo? Anna dwoko niya: “Neno kinda ma baba ne timo mondo obed wuoro maber kendo konyowa wamed sudo machiegni kaka joot ne mulo chunywa ahinya. Kane waneno kaka otimo kinda mondo oyud migepe e kanyakla, mano nomorowa ndi. Piny ne pogowa gi Jehova. Kata kamano ne waneno kaka jonyuolwa noketo pachgi duto kuom adiera, omiyo ne watemo mondo wan bende watim kamano. Baba nosingore ni ok nochak owewa kendo, to adier mano e gima notimo. Ka dine owewa kendo, samoro dikoro sani aonge e riwruok mar oganda Jehova.”
6. En puonj mane ma jonyuol noyudo e kinde lweny moro ma notimore e pinje mag Balkan?
6 Weche moko mosene nyiso ni e kinde lweny ma ne timore e pinje mag Balkan, nyithind Joneno mag Jehova ne mor kata obedo ni ne gidak e ngima matek. Nikech ang’o? Jonyuol ma ne ok nyal dhi e tich nikech lwenyno koro ne dong’ pacho. Omiyo ne gipuonjore, ne gitugo kendo wuoyo gi nyithindgi. Mano puonjowa ang’o? Nyithindo dwaro ahinya mondo gibed gi jonyuolgi pacho moloyo mana miyogi pesa, kata mich mamoko. Mana kaka Muma wacho, ka jonyuol odak kendo otiego nyithindgi e yo maber, mano biro miyo nyithindo odong e yo maber.—Nge. 22:6.
7, 8. (a) En ang’o ma jabwogo jonyuol mang’eny sama giduogo ir joodgi? (b) Janyuol nyalo timo ang’o mondo odwok winjruok obed maber e kinde gi nyithinde?
7 Gima lit en ni jonyuol moko koseduogo pacho ma gineno ka nyithindo ok rwakgi maber, mano bwogogiga ma gichak wacho ni, “Donge un ema nasebedo kachandoranu higini mang’eny to sani ok unyal neno?” Kata kamano nyithindo bedoga gi chuny marach nikech ne ok gidak gi jonyuolgo. Janyuol nyalo timo ang’o mondo odwok winjruok obed maber e kinde gi nyithinde?
8 Kwa Jehova mondo okonyi ng’eyo kaka joodi winjo e chunygi gadier. Yie ni ne iketho. Kwayo ng’wono gadier nyalo konyo. Sama jaodi gi nyithindi neno ni itemo timo gik moko e yo makare, gibiro neno ni adier ikwayo ng’wono kowuok e chunyi. Kitimo kinda kendo inano, mos mos joodi biro chako heri kendo miyi luor.
9. Ang’o momiyo ok ochuno ni ‘rito joodwa’ onego omi wabed joma manyo mwandu kinde duto?
9 Jaote Paulo nondiko ni ka Jokristo moseti ok nyal yudo kaka gikonyore giwegi, to nyithindgi kod nyikwagi onego ‘okonygi.’ Kata kamano Paulo nodhi nyime jiwo Jokristo duto mondo gibed joma gik mochuno romogi ma gin kaka chiemo, lewni kod kar dak. Ok onego wabed joma kedo matek ni mondo wadag e ngima mamalo ahinya. (Som 1 Timotheo 5:4, 8; 6:6-10.) Ok ochuno ni Jakristo obed gi mwandu mag pinyni ni eka ‘orit joode’ e yo maber nimar mwandu mag pinyni kadho. (1 Joh. 2:15-17) Ok onego wawe “wuond mar mwandu” kata “parruok mag piny” omi wajwang’ geno ma joodwa nigo mar yudo “ngima ma en ngima maradier” e piny manyien mar Nyasaye!—Mari. 4:19; Luka 21:34-36; 1 Tim. 6:19.
10. Wanyalo nyiso nade ni wan gi rieko mowuok kuom Nyasaye e weche mag gope?
10 Jehova ong’eyo ni dwarore wabed gi pesa. Kata kamano, pesa ok nyal ritowa maloyo kaka rieko mar Nyasaye nyalo ritowa. (Ekl. 7:12; Luka 12:15) Kinde mang’eny, ji mathoth ok parga motelo pek manyalo bedoe ka gidhi manyo tich e pinje mamoko. Mano en nikech ok ong’ere kabe gibiro yudo tich mamiyogi pesa kaka gidwarono. Nitie hinyruok mang’eny manyalo betie. Thoth joma dhiga manyo pesa e pinje moko duogoga ka gin gi gope modhuro. Kar bedo joma ni thuolo mar tiyone Nyasaye, gijobedo wasumbini mag joma ohologi pesa. (Som Ngeche 22:7.) En gima nyiso rieko weyo maok wadonjo e gope.
11. Ere kaka loso bajet nyalo konyo joot e weche mag pesa?
11 Eduardo nofwenyo ni mondo orit joode e yo maber bang’ dok pacho, ne nyaka giti gi pesa e yo mariek. En kaachiel gi jaode ne giloso bajet manyiso gik monego ginyiew. Bajedno noting’o mana gik mochuno, to mano en gima joode ne ok ong’iyogo chon. Kata kamano joot duto noriwo bajedno lwedo kendo ne giweyo nyiewo gik maok ochuno.* Eduardo wacho niya: “Kuom ranyisi, nagolo nyithindo e skunde maok mag sirkal kae to aterogi e skunde mabeyo mag sirkal.” En kaachiel gi joode ne gilamo Jehova mondo okonygi giyud tich ma ne ok dhi chocho chenro mar tiyone. Jehova nodwoko lamogi e yo mane?
12, 13. En ang’o ma wuoro moro notimo mondo orit joode, to Jehova noguedho nade kinda ma notimono?
12 Eduardo wacho niya: “Higini ariyo mokwongo, ngima ne ok dhinwa maber ahinya. Ne ok wayud pesa moromo kendo pesa ma ne akano ne ok nyal chopo dwachwa duto, to mano ne miyo aol ahinya. Kata kamano ne pod wadhi e chokruoge duto kendo ne wadhi e tij lendo kanyachiel.” Eduardo noseramo ni ok odwar tije ma ne nyalo miyo obed mabor gi joode kuom dweche kata kuom higini. Owacho niya: “Kar mano napuonjora tije mathoth ma kapo ni achiel ok kel yuto to atimo machielo.”
13 Nikech ne chuno ni nyaka Eduardo chul gopene mos mos, mano ne chuno ni ochul pesa mang’eny e wi gowino. Kata kamano, Eduardo noikore mar chulo pesano mondo odhi nyime dak kanyachiel gi joode ka gidhi nyime tiyo ne Jehova. Owacho niya: “Pesa ma ayudo sani tin ahinya kopim gi ma ne ajayudo e piny machielo, kata kamano pok wanindoga kech. ‘Bad Jehova ok chiek.’ E wi mano, ne wabedo jopainia. Gima wiwa ok nyal wilgo en ni bang’e weche mag yuto noduogo obedo maber, kendo yudo gik mochuno e ngimawa ne ok tek.”—Isa. 59:1.
14, 15. Joot nyalo nyagore nade gi pek ma giyudo kuom wedegi majiwogi ni gimany mwandu, to ranyisi maber ma giketo nyalo konyo nade?
14 E pinje moko, ji mang’eny nenoga ni ochuno ni nyaka gimi wedegi koda osiepegi pesa koda kony mamoko. Eduardo wacho kama: “Mano en kit anyuolawa kendo wahero chiwo gik moko. Kata kamano, nitie tong’. Awuoyoga gi wedena e yo mariek kanyisogi ni anyalo mana konyogi kaka nyalore tek mana ni ok ajwang’o ting’ mar rito jooda.”
15 Wede nyalo bedo mager gi joma duogoga koweyo tich loka kata matamore weyo joodgi mondo gidhi giti loka. Nikech ang’o? Nikech wedego neno ni jogo onego odhi loka eka giyud konyruok. Wede moko nyalo wacho ni ng’at ma kamano ok dwar konyo jowadgi. (Nge. 19:6, 7) Anna nyar Eduardo to wacho niya: “Sama watamore luwo yore mag manyo mwandu nikech wadwaro tiyo ne Jehova, wedewa moko nyalo fwenyo ni wakawo lamo mar Jehova kaka gima duong’ e ngimawa. Ginyalo fwenyo mano nade ka wasiko watimo mana gik ma gidwaro?”—Pim gi 1 Petro 3:1, 2.
16. (a) Ere kaka ng’ato nyalo ‘wuondore kende owuon’? (Jak. 1:22) (b) Jehova guedhoga paro machalo nade?
16 Nyaminwa moro noweyo chwore gi nyithinde mondo odhi oti e piny moro momew. Bang’ chopo kuno, nonyiso jodong-kanyakla niya: “Wachiwore ahinya mondo omi achop e pinyni. Kata mana chwora bende noyie weyo bedo jaduong’-kanyakla. Omiyo an gi geno ni Jehova biro guedho paro mwang’adoni.” Kinde duto Jehova guedhoga mana paro ma ng’ato ong’ado konyisogo ni en gi yie kuome. Ere kaka doguedh paro ma ng’ato ong’ado maok luwre gi dwache, to ahinya wuon sama ng’atno weyo kata migepe ma Nyasaye omiye e kanyakla?—Som Jo Hibrania 11:6; 1 Johana 5:13-15.
17. Ang’o momiyo ng’ato onego omany kony kuom Jehova kapok ong’ado paro moro amora, to onyalo timo mano nade?
17 Many kony kuom Jehova kapok ing’ado paro moro amora to ok bang’ kiseng’ade. Kwaye mondo omiyi roho maler, rieko, kendo mondo otayi. (2 Tim. 1:7) Penjri kama: ‘Aikora luwo kaka Jehova dwaro e okang’ maromo nade? Be aikora timo kamano kata mana e sand? Be abiro yie luwo kaka Jehova dwaro ni mondo adag gi jooda kata obedo ni mano nyiso ni samoro wanyalo bedo gi gik ringruok matin?’ (Luka 14:33) Kwa jodong-kanyakla okonyi gi Ndiko manyalo jiwi e ng’ado paro kendo ket yie koda geno mari kuom singo mar Jehova ni obiro konyi kiluwo kaka odwaro. Jodong-kanyakla ok bi ng’adoni paro mogik kuom gima onego itim, kata kamano, gibiro konyi mondo itim yiero mabiro miyo ibed mamor bang’e.—2 Kor. 1:24.
18. En ng’ano ma Nyasaye omiyo ting’ mar rito joot, to owete nyalo konyo e kinde mage?
18 Jehova dwaro ni wiye udi ochop “ting’” momiyogi mar rito joutegi pile ka pile. Wapwoyo kendo walamo ne jogo duto machopo ting’no maok gidak mabor gi joutegi kata bed ni jomoko jarogi kata chunogi ni gidag mabor gi joodgi. Mopogore gi lamonegi, wan gi thuolo mar nyiso ni wahero owetewa, sama masira moro oyudogi kata tuwo moro odonjo apoya. (Gal. 6:2, 5; 1 Pet. 3:8) Be inyalo konyo owetewa moko mondo oyudie tich kama chiegni, kata konyogi gi gimoro ma ginyalo dwaro ahinya kaka pesa kata chiemo? Kuom timo kamano, inyalo konyogi kik giwe joodgi chien ka gidhi manyo tich kuonde maboyo.—Nge. 3:27, 28; 1 Joh. 3:17.
19, 20. Ang’o momiyo Jokristo nyalo bedo gadier ni Jehova biro konyogi?
19 Muma jiwo kama: “Kik ubed jo ma ohero mwandu; to gigo ma un godo mondo oromu. Nikech Nyasaye owuon e mowacho niya, ‘Ok anajwang’i ngang’, kendo ok anaweyi ngang’.’ E momiyo, wanyalo wacho gi chir niya, ‘Ruoth e jakonya, ok analuor gimoro; Ere gi ma dhano nyalo timona?’” (Hib. 13:5, 6) Wanyalo timo kamano nade?
20 Owadwa moro ma en jaduong’-kanyakla e piny moro modhier wacho kaka ji wuoroga ni Joneno mag Jehova gin joma mor kinde duto. Owacho ni ji bende osefwenyo ni kata Joneno modhier rwakorega maler kendo nenore ka joma ok ochando gimoro. Mano luwore gi gima Yesu nosingo ne jogo maketo wach Pinyruoth obednegi mokwongo. (Math. 6:28-30, 33) Jehova Wuonwa manie polo oheri kendo odwaro mondo iyud ber kaachiel gi nyithindi. ‘Wang’ Jehova ng’iyo piny duto koni gi koni, mondo tekone onyisre ni jogo ma chunygi olony kare e nyime.’ (2 Weche 16:9) Mano e momiyo Jehova omiyowa chike matayo ngima joot koda kaka onego wachop ting’ ma wan-go. Ka waluwo chikego, wanyiso ni wahere kendo wagene. “Nimar hero Nyasaye en mako chikne, to chikne ok tek.”—1 Joh. 5:3.
21, 22. Ang’o momiyo ing’ado e chunyi mar keto genoni chuth kuom Jehova?
21 Eduardo wacho niya: “Ang’eyo ni higini ma ne adakgo mabor gi jaoda gi nyithinda osekalo kendo ok ginyal duogo, kata kamano, ok asik ka aywago ang’e. Thoth joma ne watiyogo tinde omew mak mana ni gionge gi mor e ngimagi. Gin gi tungni mang’eny e ngimagi mar joot. Wan to wadak gi kuwe kendo gi mor mogundho! Kendo amor ahinya neno kaka owete manie pinywaka, temo ahinya mondo oket tiyo ne Jehova obed mokwongo e ngimagi kata obedo ni moko kuomgi odhier. Waduto waneno kaka weche ma Yesu nosingonwa chopo gadier.”—Som Mathayo 6:33.
22 Bed gi chir! Yier mar luwo chike Jehova kendo gene chuth. We mondo hera miherogo Nyasaye, jaodi, koda nyithindi omi ichop ting’ ma in-go mar ritogi gibed gi winjruok maber gi Nyasaye. Kitimo kamano, to ibiro ng’eyo ni kare ‘Jehova e jakonyni.’
^ par. 1 Nyingegi oloki.
^ par. 11 Ne sula mawacho ni “Jinsi ya Kupangia Matumizi ya Pesa” e Amkeni! ma Septemba 2011.
‘Wang’ Jehova ni kuonde duto; korango pile joma richo kod joma beyo.’—NGE. 15:3.
1, 2. Yo ma Jehova rangowago opogore nade gi kamera moket e nderni?
E PINJE mang’eny, nitie kamera moket kuonde mopogore opogore e nderni mondo okony e ng’eyo kaka mtokni ringo kendo mako piche sama aksident otimore. Kapo ni aksident otimore ma dereva oringo, pichego nyalo konyo polise mondo omany dereva motimo aksidentno. E nderni moketie kamera machalo kamago, ok yot mondo ng’at moketho chike mag ndara otony maok omake.
2 Donge tiyo gi kamera e yo machalo kamano paronwa wach moro e wi Jehova Wuonwa ma jahera? Muma wacho ni wang’ Jehova ng’iyo “kuonde duto.” (Nge. 15:3) Be mano koro nyiso ni Jehova siko nono ahinya gik moko duto ma watimo? Be kinde duto Nyasaye ng’iyowa mana mondo one ketho magwa ka en gi paro mar kumowa? (Yer. 16:17; Hib. 4:13) Ooyo! Wang’ Jehova ng’iyowa nikech ohero ng’ato ka ng’ato kuomwa kendo odwaro konyowa.—1 Pet. 3:12.
3. Gin yore mage abich ma Jehova ritowago ma wabiro nono?
3 Ang’o mabiro konyowa bedo gadier ni Nyasaye rangowa nikech oherowa? Wabiro nono yore abich ma Jehova ritowago. (1) Ochiwonwa siem kapok watimo gimoro marach. (2) Orieyowa sama wachako luwo yo maok owinjore. (3) Otayowa kotiyo gi puonj mag Muma. (4) Okonyowa sama wayudo tembe e ngimawa. (5) Ogwedhowa sama watimo gimoro maber.
4. Ang’o momiyo Jehova nonyiso Kain ni richo ne luro ‘e dho ode’?
4 Mokwongo, we wanon ane kaka Nyasaye miyowaga siem sama wachako bedo gi kido maok kare. (1 Weche 28:9) Mondo wang’e maler kaka Nyasaye rangowaga mondo okonywa, we wane ane kaka notimo ne Kain ma ‘mirima nomako’ kane ok oyie gi chiwo mare. (Som Chakruok 4:3-7.) Jehova nojiwo Kain mondo ‘otim maber’ eka oyie kode. Nosieme ni ka ok otimo kamano, to richo ne dhi luro ‘e dho ode.’ Nyasaye nonyise niya: “To in mondo iloye.” Nodwaro ni Kain orwak siem ma nomiye eka ‘oyie kode.’ Ka dine Kain owinjo siemno, dine odhi nyime bedo gi winjruok maber gi Nyasaye.
5. Gin yore mage ma Jehova tiyogo e miyowa siem sama wachako luwo yore moko maok kare?
5 To nade wan e kindegi? Wang’ Jehova neno nyaka chunywa ma iye, omiyo ok wanyal pando gimoro amora. Wuonwa ma jahera dwaro ni waluw yorene makare; kata kamano, ok ochunwa gi timo kamano. Kotiyo gi Muma ma en Wachne, omiyowa siem sama wachako luwo yo moro mabiro hinyowa. Wayudo siemno nade? Sama wasomo Muma pile, wajosomo kuonde manyisowa kaka wanyalo golo kido moko maricho ma wan-go. E wi mano, bugewa nyalo lero pek moro ma nyalo bedo ni wanyagorego, kendo nyisowa kaka onego watim mondo walo pekno. Kendo e chokruogewa mag kanyakla, waduto wajoyudo puonj e kinde mowinjore ahinya.
6, 7. (a) Ang’o manyiso ni adier Nyasaye ohero kendo odewo ng’ato ka ng’ato ma tiyone? (b) Mondo siem ma Nyasaye miyowa okonywa, ang’o manyaka watim?
6 Siem duto ma Jehova miyowa e Muma, nyiso ni oherowa kendo odwaro ritowa ng’ato ka ng’ato. En adier ni Muma, bugewa mayudore e riwruok mar oganda Jehova, koda puonj gi siem michiwo e kanyakla konyo ji milionde mathoth. Kata kamano, e yorego duto, Jehova tiyo gi Muma mondo okonyi iluw yore makare. Omiyo wanyalo wacho ni mano nyiso ayanga ni Jehova oheri kendo odwaro riti.
7 Mondo siem ma Nyasaye miyowa okonywa, mokwongo nyaka wang’e ni odewowa gadier. Kae to nyaka waluw kaka Muma wacho, ka watemo matek mondo wagol paro maricho maok mor Nyasaye. (Som Isaiah 55:6, 7.) Kapo ni waluwo siem ma imiyowa, mano biro geng’onwa lit mang’eny e ngimawa. To nade kapo ni watamore winjo siem kae to waluwo gombo magwa maricho? Be pod Jehova biro dhi nyime herowa?
8, 9. Siem ma Jehova miyo jotichne nyiso nade okang’ ma Jehova oherowago? Chiw ane ranyisi.
8 Wanyalo neno kaka Jehova dewowa, to ahinya wuon sama orieyowa. (Som Jo Hibrania 12:5, 6.) En adier ni ng’ato ok bedga mamor sama irieye kata imiye kum. (Hib. 12:11) Kata kamano, par ane gima ng’at mamiyowa siem nyaka ket e paro. Nyaka ong’e gima watimo manyalo ketho winjruokwa gi Jehova Nyasaye, nyaka ong’e kaka wawinjo e chunywa, kendo nyaka oikre kawo thuolo kendo timo kinda mondo onyiswa kowuok e Muma kaka wanyalo timo lokruok mondo wamor Nyasaye. Wabedo mamor ahinya rwako siemno nikech owuok kuom Jehova.
9 We wane ane ranyisi achiel manyiso kaka dhano machiwo siem bende nyalo dewo ng’at mimiyo siem mana kaka Jehova dewo ng’atno. Owadwa moro ne jang’iyo piche mag ponografi kane pok obiro e riwruok mar oganda Jehova, kata kamano nokedo moweyo timno. Kata kamano, gombono pod ne nie chunye mana ka mach maliel. Kane onyiewo simo manyien, gomboneno nochier kendo. (Jak. 1:14, 15) Notiyo gi simono e donjo e Intanet mondo one piche mag ponografi. Chieng’ moro kane olendo gi simbeno, jaduong’-kanyakla nokwaye simono mondo omanygo namba jomoko. Sama jaduong’no nochako tiyo gi simono, adres mag kuonde minenoe ponografi ne onyenyore apoya e simb owadwano. Mana gi kanyono, jaduong’no nomiye siem e yo mamuol. Owadwano norwako siem ma nomiyeno ma gikone oweyo tim mochidono. Wadwoko erokamano ne Wuonwa ma jahera nimar oneno nyaka richowa mopondo kendo orieyowa kapok wabam ahinya!
10, 11. (a) Wanyalo keto ‘yie kuom yore duto’ mag Jehova nade? (b) Ler ane kaka joot moro nonyiso rieko kuom luwo kaka Jehova tayowa.
10 Jandik-zaburi nower ne Jehova niya: “Inichika gi riekoni.” (Zab. 73:24) Wanyalo keto ‘yie kuom yore duto’ ma Jehova chikowago kuom nono Wachne. Timo kamano nyalo konyowa ng’eyo kaka oneno gik moko, kendo konyowa luwo kaka ochikowa mondo warit winjruokwa kode. Tiyo gi puonj mag Jehova bende konyowa ng’eyo kaka onego warit joodwa kendo chiwonegi gige ringruok.—Nge. 3:6.
11 Kuom ranyisi, owadwa moro ma en japur kaachiel gi jaode gi nyithinde nodak e puodho moro ma gichulo e gweng’ mar Masbate e piny Philippines. En kaachiel gi jaode gisetiyo ne Jehova ka gin jopainia e kinde ma ne gipidho nyithindgi mang’eny. Chieng’ moro ne gibwok kane giyudo barua mowuok kuom wuon puodhono kadwaro ni mondo gidar. Nikech ang’o? Noyudo ohangnegi ni gitimo gimoro marach. Kata obedo ni owadwano ne parore ni odhi dak kanye gi joode, nowacho niya: “Jehova biro ritowa. Kinde duto odewowa kata bed ni wachando ang’o.” Joodno duto nomakore chuth gi puonj mag Muma ka gidhi nyime miyo ji duto luor kendo bedo gi kuwe kata obedo ni ne ohangnegi. Bang’ odiechienge manok, wuon puodhono noloko pache monyisogi ni ginyalo dhi nyime dak kanyo. Ang’o ma notimore? Wuon puodhono noneno kaka Jonenogo ne dhi nyime nyiso ji luor bang’ kosehangnegi weche, ma mano nomiyo oloko pache ma kendo omedogi lowo machielo mondo gipur. (Som 1 Petro 2:12.) Adier, nenore maler ni kinde duto ka waluwo puonj mayudore e Muma, to Jehova biro tayowa sama waromo gi chandruoge e ngimawa.
12, 13. Gin ang’o manyalo timore ne ng’ato mochak paro ni Nyasaye ok dewe?
12 Wan kaka jotich Jehova, waromoga gi chandruoge mang’eny kendo moko nyalo nenore ni gin masiko. Nyalo bedo ni wanyagore gi tuwo moro, sand, kata akwede mawuok kuom joodwa. Achiel kuom gik matek ahinya nyagruokgo en kapo ni winjruok onge e kindi gi owadwa kata nyaminwa moro e kanyakla nikech un gi kido mopogore.
13 Kuom ranyisi, owadwa moro nyalo wacho gimoro ma chwanyo chunyi ahinya. Inyalo wuoro niya: ‘Mano gima ok onego otimre e kanyakla mar Jehova!’ To ema pod iyudo ni owadwa ma nochwanyino imedo migepe moko e kanyakla, kendo jomoko bende pake kaka en ng’at maber miwuoro. Adier wachno nyalo mako dhogi ma ihum niya: ‘Be Jehova neno gik matimoregi adier? Be obiro kawo okang’ moro amora?’—Zab. 13:1, 2; Hab. 1:2, 3.
14. Ang’o momiyo Jehova nyalo weyo mondo owetewa omiwa siem motegno?
14 Jehova neno gik mang’eny moloyo ma waneno kendo onyalo weyo chal moro mondo obedie ka en gi gimomiyo. Kuom ranyisi, ng’ato nyalo miyowa siem moro marieyowa ma waparo ni ok owinjore omiwa, kendo iwa nyalo wang’. Kata kamano, Nyasaye to nyalo neno wachno e yo mopogore. Kaluwore gi kaka oneno, nyalo bedo ni in ema in-gi ketho. Siem mineno ni ochwanyino kare ema nyalo bedo ni owinjore kodi ndi. Kane Owadwa Karl Klein ma kinde moro ne en jakanyo mar Bura Maduong’ ne ndiko sigand ngimane, nowacho kaka kinde moro Owadwa J. F. Rutherford nomiye siem motegno ahinya. Chieng’ moro kane Owadwa Rutherford omoso Klein gi mor ni, “Oyawore Karl!” Owadwa Klein nodwoke gi chuny mool. Nikech nofwenyo ni Owadwa Klein pod nomakone sadha, Rutherford nonyise niya: “Owadwa bed motang’. Jachien biro ngami.” Bang’e Klein nondiko niya: “Sama wamakone owadwa moro sadha, to ahinya kapo ni en ema en gi ratiro mar miyowa siem, mano nyalo miyo Jachien thuolo mar ngamowa.”*
15. En ang’o monego waket e paro sama waromo gi chandruoge maok rum piyo kaka waparo?
15 Seche moko wanyalo gombo ni chandruogewa orum mapiyo, kata kamano waneno ka gidhi mana nyime. Wanyalo timo ang’o? Kaw ane ni iriembo mtoka e ndara moro maduong’ kae to imoko e jam. Ok ing’eyo ni jamno biro rumo sa adi. Kapo ni iyi owang’ michako manyo yo machielo, yot mondo ilal ma iti gi seche mang’eny ahinya moloyo ma ditiyogo ka dirito. E yo machalo kamano, ka wahore mos kendo luwo gima Muma wacho, Jehova biro konyowa mondo wanan e chal moro matek.
16. En wach mane machielo manyalo miyo Jehova owe maok ogolowa e tem moro?
16 Jehova nyalo weyo maok ogolowa e tem moro nikech odwaro ni wayud puonj moro makonyowa. (Som 1 Petro 5:6-10.) Kata kamano ok en ema okelnwa tembe. (Jak. 1:13) ‘Jasikwa Satan,’ ema kelonwa thoth chandruoge. Ber mondo wang’e ni Nyasaye nyalo weyo chal moro matek oyudwa mondo wabed gi yie motegno. Nikech oneno chandruogewa, kendo ‘oparowa,’ obiro weyo chandruogego mana kuom “kinde matin.” Bed gadier ni Jehova dewi kendo obiro miyi teko mar nano nyaka giko.—2 Kor. 4:7-9.
17. Jehova manyo chuny joma chal nade, to nikech ang’o?
17 Jehova nono chuny ji duto mondo one ng’ama ohere gadier. Kotiyo gi janabi Hanani, Jehova nowacho ne Ruoth Asa niya: “Wang’ Jehova ong’iyo piny duto koni gi koni, ni mondo tekone onyisre ni jogo ma chunygi lony kare e nyime.” (2 Weche 16:9) Kata obedo ni Jehova nofwenyo ni Asa ne ok tine gi chunye duto, in to obiro weyo “tekone onyisre” kuomi ka idhi nyime timo gima kare e nyime.
18. Sama iwinjo e chunyi ni ji ok ne kata dewo gik mitimo, ang’o monego wapar kuom Jehova? (Ne picha manie chak sulani.)
18 Nyasaye dwaro ni mondo ‘wadwar gimaber,’ ‘waher gimaber,’ kendo ‘watim gimaber’ eka mondo ‘otimnwa ng’wono.’ (Amos 5:14, 15; 1 Pet. 3:11, 12) Jehova neno gima jomakare timo kendo ogwedhogi. (Zab. 34:15) Kuom ranyisi, par ane gima mond Jo-Hibrania ma jocholo miluongo ni Shifra kod Pua notimo. Kane Jo-Israel nie tuech e piny Misri, mon ariyogi nomiyo Nyasaye luor moloyo Farao, ma nogolo chik ni gineg nyithind Jo-Hibrania duto ma yawuowi sama inyuologi. Nenore ni chunygi mar pogo ber gi rach nokonyogi mondo kik gineg nyithindogo. Bang’e, Jehova ‘nogero ne’ Shifra gi Pua ‘udi’ ma tiende ni nogwedhogi gi nyithindo. (Wuok 1:15-17, 20, 21) Jehova noneno gik mabeyo ma ne gitimo. Seche moko wanyalo paro ni onge ng’at ma neno gik mabeyo ma watimo. Kata kamano, Jehova to neno. Oneno gik moko duto mabeyo ma jotichne timo kendo ogwedho.—Math. 6:4, 6; 1 Tim. 5:25; Hib. 6:10.
19. Ere kaka nyaminwa moro nofwenyo ni Jehova neno gik mabeyo ma ng’ato timo?
19 Nyaminwa moro modak e piny Austria nofwenyo ni kare Nyasaye ne neno kinda ma notimo. Bedo ni thurgi ne en Hungary, ne omiye nying’ ng’at moro ma bende wacho dho-Hungary mondo opuonjrego Muma. Nodhi manyo ng’atno to ok noyude. Ne odok nyadinwoya to pod ne onge ng’ato. Seche moko ne ojachich ni nyaka bed ni ng’ato nie odno, to onge ng’ama ne rwake. Nojaweyo buge, barupe, kod nambane mar simo mondo gitudre gi ng’atno. Bang’ manye kuom higa achiel gi nus, gikone ne oyude. Miyo modak e odno norwake gi mor kowachone niya: “Arwaki, donji. Nasomo gik moko duto misebedo kiwena kendo asebedo ka ariti.” Wuon odno nosebedo ka yudo thieth miluongo ni chemotherapy mar joma nigi kansa, kendo mano ne miyo ok odwar wuoyo gi ji. Ne oyie puonjore Muma. Nyaminwa nowinjo e chunye ni Jehova noneno tichne makare ma ogwedho kindane.
20. Iwinjo nade kuom bedo ni Jehova rangowa mondo oritwa?
20 Mana kaka wasepuonjore e sulani Jehova neno gik moko duto ma watimo kendo onono chuny ji duto. Ok onego wapar ni orangowa komanyo ketho kuomwa kata ni mondo ondik piny richo ma watimo. Kar mano, onego wabed machiegni gi Jehova nikech wang’eyo ni odewowa kendo ni odwaro konyowa kendo gwedhowa nikech gik mabeyo ma watimo!
^ par. 14 Sigand Owadwa Klein nondiki e gaset mar The Watchtower ma Oktoba 1, 1984.
MUMA wuoyo kuom ji mopogore opogore ma noyiecho lepgi kane gin e chal moko. Tim ma kamano nyalo bwogo joma somo wechego e kindewagi, kata kamano kuom oganda mar Jo-Yahudi, timo kamano ne nyiso ni ng’ato nigi lit mang’eny e chunye nikech kuyo, wich kuot maduong’, ich wang’, kata nikech oywago ng’ate motho.
Kuom ranyisi, Reuben “noyiecho lepe” ka nofwenyo ni ne ok onyal reso owadgi ma Josef nikech noseuse mondo obed misumba. Jakobo wuon-gi bende “noyiecho lepe” kane oparo ni ondiek moro marach osenego Josef wuode. (Chak. 37:18-35) Ayub “noyiecho aroche” kane onyise ni nyithinde duto osenegi. (Ayub 1:18-20) Jaote moro nochopo ir Eli Jadolo Maduong’ ka “nenge oyiech” ka nokelo wach ni oselo Jo-Israel e lweny kendo ni oseneg yawuot Eli ariyo ma jowasigu okawo ark mar Nyasaye. (1 Sam. 4:12-17) Kane Josia owinjo kisomone Chik mofwenyo ni ogandane nosebedo katimo marach e wang’ Jehova, “noyiecho lepe.”—2 Ruo. 22:8-13.
Kane iyalo Yesu, Kaiafa Jadolo Maduong’ “noyiecho lepe” bang’ winjo weche ma Yesu ne wacho ma oparo ni Yesu piem gi Nyasaye. (Math. 26:59-66) Kaluwore gi chik ma jorabi noketo, ng’ato ang’ata ma nowinjo kiluongo nying Nyasaye goyiem, ne nyaka yiech lepe. Kata kamano, chik moro machielo mar jorabi ma ne oket bang’ ka noseketh hekalu mar Jerusalem, ne wacho ni “ng’ato ang’ata mowinjo ka iluongo Nying Maler mar Nyasaye goyiem e ndalowagi, ok onego oyiech lepe, nikech mano ne dhi miyo ng’ato obed gi lewni mang’eny moyiech.”
En adier ni tim mar yiecho law ok ne nyis gimoro amora e wang’ Nyasaye kapo ni ng’atno ok ne nigi kuyo madier. Omiyo, Jehova nonyiso joge ni ‘giyiech chunygi to ok lepgi mondo gilokre ire.’—Joel 2:13.
1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 31 32
^ ***sn song 33 Kik Uluorgi!***
Wer 33
Kik Uluorgi!
(Mathayo 10:28)
1. Joga sikuru gi kinda
wach Pinyruoth olandore.
Kik uluor jowasigu,
joher adiera ong’e
Ni Wuoda malocho Yesu,
oseloyo jasigu,
Koro ’chiegni twe Satan,
ogony dhano te a e twech.
(Koras)
2. Kata ’sigu bed mang’eny
gibwogu kata yanyou,
Gilombu ginyier kodu,
ka gitemo wuondou.
Kik uluorgi un jolwenyna
kik uluor lit sand margi,
Anarit jotich mageno
nyaka gitiek loyo lweny.
(Koras)
3. Kik iluor ngang’ ni oweyi,
pod an teko ’kumbani.
Kata ka itho e pap,
tho be abiro loyo.
Kik uluor jonek mag ringre
to chuny ok ginyal ketho,
Chung’ motegno nyaka giko
ngima ibiro yudo!
(KORAS)
Kik uluor, un joma ’hero,
Kata ka wasigu ger.
Anarit jatich ma ’geno
Mana kaka tong wang’a.
(Ne bende Rapar 32:10; Neh. 4:14; Zab. 59:1; 83:2, 3.)
^ ***sn song 49 Jehova En Kar Buokwa***
Wer 49
Jehova En Kar Buokwa
(Zaburi 91)
1. Wageng’re kuom Jehova,
Nyasachwa mwageno.
Tipone en kar buokwa;
Nyaka wadong’ kuno.
Nikech obiro kedonwa,
Wanyalo geno tekone.
Jehova en ohinga,
Miyo jomakare kar buok.
2. Kata ji gana podho
Machiegni e diri,
Ibiro dak gi kwe kind,
Jo ng’wono, jomaler.
Ok ibi tetni gi luoro,
Ni gimoro biro hinyi.
Ni ne gigo gi wang’i,
Nidag e kind buom Nyasaye.
3. Nyasaye biro riti
Obadho kik maki,
Ok ibi chwanyori ngang’
Nikech luoro moro.
Kata sibuor ok bi buogi;
Thuond Fu ninyon gi tiendeni.
Wageng’re kuom Jehova,
Kinde duto oritowa.
(Ne bende Zab. 97:10; 121:3, 5; Isa. 52:12.)
^ ***sn song 54 Nyaka Wabed gi Yie***
Wer 54
Nyaka Wabed gi Yie
(Jo Hibrania 10:38, 39)
1. Chon Nyasaye ne wuoyo gi dhano
Kotiyo gi jonabine.
Sani owacho, ‘lokuru chunyu,’
Yesu Kristo leronwa.
(Koras)
2. Wamor luwo chik mar Yesu Kristo
Lando adiera kuonde te.
Wadwaro siko k’walendo gi chir;
Adierani ok wapand.
(Koras)
3. Wan gi yie motegno mak yiengini;
Luoro ok bi dwokowa chien.
Kata ka wasigu kedo kodwa,
Wang’eyo reswa chiegni.
(KORAS)
Bende wan gi yie mar adier?
Wabed gi yie mondo wakwo.
Be yiewa nenore e tich?
Yie makamano reso ngimawa.
(Ne bende Rumi 10:10; Efe. 3:12; Hib. 11:6; 1 Joh. 5:4.)
^ ***sn song 46 Jehova En Ruodhwa!***
Wer 46
Jehova En Ruodhwa!
(Zaburi 97:1)
1. Moruru duong’ umi Jehova,
Polo osehulo timne makare.
Wawer ne Nyasachwa wende mor mapake
Ma wanon tijene madongo.
(Koras)
2. Landi duong’ mare ne oganda;
Timbene mag reso dhano wach pile.
Nikech Jehova Ruoth owinjo yudo pak.
Wakulre e nyim kom duong’ mare.
(Koras)
3. Lochne makare osechungi,
Oketo Wuode mowir e kom duong’ne.
Nyiseche pinyni te
’yud wich kuot gipodh piny,
Nyasaye kende monego pak.
(KORAS)
Polo obed mamor, We piny bende omor,
Jehova osebedo Ruodhwa!
Polo obed mamor, We piny bende omor,
Jehova osebedo Ruodhwa!
(Ne bende 1 Weche 16:9; Zab. 68:20; 97:6, 7.)
^ ***sn song 31 Wan Joneno mag Jehova!***
Wer 31
Wan Joneno mag Jehova!
(Isaiah 43:10-12)
1. Dhano lamo gik mopa,
Ok ging’e Nyasa’e madier.
En Manyalo Duto,
Nenore maler.
Nyiseche moko to kia
Gik mabiro timore.
Gigombo joneno to onge;
Gin nyiseche mag miriambo.
(Koras)
2. Nying Nyasaye walando,
Duong’ mare wamor lando.
Wach maber mar Pinyruoth,
Walando gi chir.
Wadwaro ni ji ong’e
Adiera mar Nyasaye.
Gibed motegno duondgi giting’,
Ka’chiel kodwa wero pakne.
(Koras)
3. Lendo pako Nyasaye,
Miyo nyinge bet maler.
‘Siemo jomaricho,
Maketho nyinge.
Puonjogi weyo richo,
Dwokogi ir Nyasaye.
Lendo kelonwa mor koda kuwe
Geno mar ngima nyaka chieng’.
(KORAS)
Wan Joneno Jehova.
Walendo gi chir duto.
Nyasachwa koro weche m’adier,
Wechene duto chopo.
(Ne bende Isa. 37:19; 55:11; Eze. 3:19.)
^ ***sn song 27 Bi Ichung’ Kor Jehova!***
Wer 27
Bi Ichung’ Kor Jehova!
(Wuok 32:26)
1. Chon chunywa nool kendo chandore,
Dinde miriambo ne wuondowa te,
Mor maduong’ manade ma wayudo
Ng’eyo Pinyruodh Nyasaye.
(Koras)
2. Koro wamor tiyo ne Nyasachwa,
Lando adiera alworawa te,
Jiwo owete opak Nyasaye,
Wapako nyinge maduong’.
(Koras)
3. Ok wabi luoro Jachien tim ang’o.
Geno Jehova miyo waloyo.
Bed ni ging’eny wan to wan jo matin,
Nyasaye e tekowa.
(KORAS)
Bi chung’ kor Jehova,
Mak osiep kode.
En ok onyal witi,
Wuoth e ler mare.
Land, land wach maberno
Mar kelonwa kwe.
Loch mare gi Kristo
Siko medore.
(Ne bende Zab. 94:14; Nge. 3:5, 6; Hib. 13:5.)
^ ***sn song 22 “Jehova e Jakwadha”***
Wer 22
“Jehova e Jakwadha”
(Zaburi 23)
1. Jehova en e Jakwadha;
Aluor kata buok nang’o?
Orito rombene te maber
Ong’eyogi duto te.
Otaya e pige mokuwe,
Omiya kuwe i chunya.
Otayo wuodha nikech nyinge
Aluw yore makare.
Otayo wuodha nikech nyinge.
Aluw yore makare.
2. E hoho mag mudho kenda,
Awuotho maok aluor.
Jakwadha Maduong’ rita pile,
Ludhe miyo ok aluor.
Owiro mo wiya pile;
Kikombena opong’o.
Herane mang’won biro luwa,
Kendo nadag e ode.
Herane mang’won biro luwa,
Kendo nadag e ode.
3. Jakwadha riek kendo hera!
Apake k’awer gimor.
Wach majaber mar ritne mang’won
Abiro lando ne ji.
Abiro luwo wechene,
Luwo yorene duto.
Mwanduna maduong’ en tiyone,
Natine gimor pile.
Mwanduna maduong’ en tiyone;
Natine gimor pile.
(Ne bende Zab. 28:9; 80:1.)
^ ***sn song 1 Kido mag Jehova***
Wer 1
Kido mag Jehova
(Fweny 4:11)
1. Jehova Nyasaye nyaka chieng’,
Ichiwo ler koda ngima duto.
Chwechni duto nyiso teko maduong’,
Gimedo pako tekoni.
2. Lochni osir gi tim makare,
Ipuonjowa mako chike duto.
Kwasomo wach mane indikonwa,
Riekoni nenore maler.
3. Kiti maduong’ en hera mari,
Onge ng’ama nyalo chuli chutho.
Kuom mich maduong’ koda nyingi maler,
Wamor landi ndalo duto.
(Ne bende Zab. 36:9; 145:6-13; Jak. 1:17.)
^ ***sn song 11 Miyo Chuny Jehova Obed Mamor***
Wer 11
Miyo Chuny Jehova Obed Mamor
(Ngeche 27:11)
1. Nyasaye wan wasingore,
Wati tiji gi chunywa te.
Ka watimo dwaro mari,
Wamiyo chunyi bet mamor.
2. Jatich mogen kendo mariek,
Olando nyingi opaki.
Opidhowa ndalo duto,
Ojiwowa timo tiji.
3. Miwa teko mar rohoni,
Wadhi nyime gi lamoi.
Wabed gi nyak e pakoi,
Wamiyi mor ndalo duto.
(Ne bende Math. 24:45-47; Luka 11:13; 22:42.)
^ ***sn song 6 Lamo mar Jatich Nyasaye***
Wer 6
Lamo mar Jatich Nyasaye
(Jo Efeso 6:18)
1. Wuonwa m’e polo Ruoth in e Jaloch,
Nyingi maduong’ opaki nyaka chieng’.
Ng’wononi siko ma nyaka chieng’,
In ja adiera chutho wageni.
In ja adiera wageni,
Ng’wononi en masiko.
2. Yie ijiw chunywa waher adiera,
Nyasaye konywa timo dwaroni.
Wadwaro mako chikeni te,
Manyo kendo pidho rombe magi.
Manyo pidho rombeni,
Warito chike duto.
3. Wamanyo rieko mawuok e polo,
Yie ‘miwa michno pong’ chunywa hera.
Konywa wanyis hera gi ng’wono,
Wakony ji ng’eyo Nyasaye maduong’.
Wakony ging’e Nyasaye,
Ikonywa nyiso hera.
(Ne bende Zab. 143:10; Joh. 21:15-17; Jak. 1:5.)


c: text/html

text:
Wanyalo Limo Kune Radwok ma Penji ma Wamaro Penjere?
Wanyalo limo . . .
i kitawin ma mako kwoŋ sayans?
i Baibul?
kosa kaman?
YESU OKWAYO WERE NI
“Lonyi chuny jo i adyeri, rupiri wach perin obedo adyeri.”
Baibul dwoko penji pa ji gana gi gana.
Baibul nyalo dwoko penji m’imaro penjere.
Websait ma jw.org, nyalo konyin.
SOMA gikipiny manitye i websait no
N’iye radwok ma penji ma ji jomaro penjere
N’iye ryeko ma nyalo konyo pechin
NENI Vidiyo ma mako kwoŋ Baibul
Fuonji kodi wer pa nyithindho
Ryeko ma nyalo konyo soye
GAMI kitawin i jw.org
KWOŊ PENJI ME, MENE M’IMARO PENJERE?
Iraŋo wakwo?
Were amakelo ri wan chandirok?
Jomotho jo nikune?
Limi radwok ma penji no jye i websait ma jw.org/adh.
(Nitye i Dholuzungu. Kidhi i BIBLE TEACHINGS › BIBLE QUESTIONS ANSWERED)

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
APENDIKS
Chieng’ Bura—En Ang’o?
ANG’O mabiro e pachi seche ma ji wuoyo e wi Chieng’ Bura? Ji mang’eny paro ni tara gi tara mag ji biro chung’ ng’ato ka ng’ato e nyim kom-duong’ mar Nyasaye. E nyime kanyo, giwacho ni ibiro ng’ad bura ni ng’ato ka ng’ato. Ni jomoko biro yudo ngima mar paradis e polo, to jomoko ibiro miyo kum mar sand ma ok rum. Kata kamano, Muma to miyowa paro mopogore ahinya kuom gima biro timore e kindeno. Wach Nyasaye wuoyo kuom kindeno kaka kinde mar geno gik mabeyo, kod loso gik moko obed manyien, to ok kinde ma opong’ gi gik makelo luoro.
E Fweny 20:11, 12, wasomo gima jaote Johana ne ondiko e wi Chieng’ Bura: “Eka naneno kom duong’ mang’ongo marachar, kod Jal mobetie; piny gi polo noringo oa e wang’e, mi ne ok giyudore kendo. To naneno jo motho, jo madongo gi jo matindo, kochung’ e nyim kom duong’; kendo noel kitepe. Kitabu machielo bende noel, ma en kitap ngima. Jo motho nong’adnigi bura gi gik ma ne gitimo, mondiki e kitepego.” Jang’ad Bura ma iwuoyo kuome kae, en ng’a?
Jehova Nyasaye e Jang’ad Bura maduong’. Kata kamano, oketo tij ng’ado bura e lwet ng’at machielo. Kaluwore gi Tich Joote 17:31, jaote Paulo ne owacho ni, Nyasaye “oseketo chieng’ ma jalo moseyiero nong’adie ni piny bura makare.” Jang’ad Bura ma oseketni en Yesu Kristo ma ne ochier. (Johana 5:22) Kata kamano, Chieng’ Bura chakore karang’o? To okawo kinde maromo nade?
Buk mar Fweny nyiso ni Chieng’ Bura chakore bang’ lweny mar Har-Magedon, kinde ma loch Satan e piny ibiro kethi.* (Fweny 16:14, 16; 19:19-20:3) Bang’ Har-Magedon, Satan kod jochiende mage ibiro tweyo e bur matut kuom higini gana achiel. E kinde mag higini gana achielgo, ji 144,000 ma dhi e polo, biro bedo jong’ad bura, kendo gibiro ‘locho gi Kristo kuom higini gana achiel.’ (Fweny 14:1-3; 20:1-4; Jo Rumi 8:17) Chieng’ Bura ok en mana gima timore mapiyo piyo e odiechieng’ achiel. En gima kawo higini gana achiel.
E kinde mag higini gana achielgo, Yesu Kristo biro “ng’ado bura ni jo mangima gi jo motho.” (2 Timotheo 4:1) “Jo mangima” nobed “oganda mang’ongo” ma biro tony e lweny mar Har-Magedon. (Fweny 7:9-17) Jaote Johana bende ne oneno ‘jo motho…kochung’ e nyim kom-duong’’ mar bura. To mana kaka Yesu ne osingo, “ji duto manie liete nowinj dwonde [dwond Kristo], kendo giniwuog oko” kokalo kuom chier. (Johana 5:28, 29; Tich Joote 24:15) Kata kamano, ibiro ng’ad ni ji duto bura kaluwore kod ang’o?
Kaluwore kod fweny ma ne jaote Johana oyudo, “noel kitepe,” kendo “jo motho nong’adnigi bura gi gik ma ne gitimo, mondiki e kitepego.” Be ei kitepegi ondikie gik ma ji ne otimo chon? Ooyo, bura ok bi ng’adi kaluwore kod gik ma ji ne otimo ka pok githo. Ere kaka wang’eyo mano? Muma wacho ni: “Ng’at mosetho osegonye oa e richo.” (Jo Rumi 6:7) Kuom mano, jo michiero nochak ngima manyien ka richogi duto machon osewenigi. Kitepego kare nyaka bed ni ochung’ne chike mamoko mag Nyasaye ma ibiro medi. Mondo gidag nyaka chieng’, jo mabiro tony e Har-Magedon, kod joma ibiro chiero, ibiro dwaro mondo giluw chike Nyasaye, kaachiel kod dwaro moro amora ma Jehova biro elo e kinde mag higini gana achielgo. Kuom mano, ibiro ng’ad ni ng’ato ka ng’ato bura kaluwore gi gima gitimo e kinde mag Chieng’ Bura.
Chieng’ Bura biro miyo ji tara gi tara thuolo margi mokwongo mar puonjruok dwach Nyasaye, kendo mar dak kaluwore gi dwarone. Mani nyiso ni, chenro malach mar tij puonjo ji biro betie. Kuom adier, ‘jo modak e piny ginipuonjre tim makare.’ (Isaiah 26:9) Kata kamano, ok ji duto ma biro yie dak kaluwore gi dwach Nyasaye. Isaiah 26:10 wacho ni: “Kata igoso ng’a marach, to ok nopuonjre tim makare; notim marach e piny mobet kare, kendo odagi yie duong’ mar Jehova.” Jo marichogi ibiro negi chuth e kinde mag Chieng’ Bura.—Isaiah 65:20.
Kochopo giko mar Chieng’ Bura, dhano mabiro dong’ ‘nodok mangima’ chuth ma gibed dhano makare maonge richo moro amora. (Fweny 20:5) Kuom mano, Chieng’ Bura biro dwoko ne dhano ngima makare chuth ma ne en-go kar chakruok. (1 Jo Korintho 15:24-28) Bang’e, tem mogik biro timore. Ibiro gony Satan ka ma otweye, kendo ibiro yiene mondo otem wuondo dhano dichiel mogik. (Fweny 20:3, 7-10) Jogo ma okwede biro neno kaka wach ma ne ondiki ei Muma chopo kare chuth niya: “Jo matir ginicham piny, mi ginidagie nyaka chieng’.” (Zaburi 37:29) Ee, Chieng’ Bura nobed gweth ni dhano duto makare!
* Mondo iyud weche mamoko e wi Har-Magedon, ne buk miluongo ni Insight on the Scriptures, Volume 1, ite mag 594-595, 1037-1038, kod sula mar 20 e buk miluongo ni Worship the Only True God. Buge ariyogo duto ogo gi Joneno mag Jehova.


text:
Ang’o Momiyo Ulimo Joma Nigi Din Margi?
Wayudo ni joma nigi dindegi ohero wuoyo e wi Muma. En adier ni wang’eyo ni ng’ato nigi ratiro mar yiero puonj moluwo kendo ok wachun ji gi wach ma walando.
Seche ma wawuoyo kuom wach din, watemo tiyo gi paro ma Muma chiwo ni wanyis ji “
muolo” kendo ka wami ji “
luor”. (1 Petro 3:15, 16) Wang’eyo ni jomoko biro tamore winjo wach ma wateronegi. (Mathayo 10:14) Kata kamano, ok wanyal ng’eyo kaka ng’ato biro rwako wachno kapok wawuoyo kode. Bende wang’eyo ni chal mar ngima ji jalokre.
Kuom ranyisi, ng’ato nyalo bedo modich ahinya maok onyal wuoyo kodwa, to chieng’ machielo owuoyo kodwa gi ilo. Kendo jomoko nyalo romo gi chandruoge manyien ma nyaka ginyagrego ma mi gidwar winjo puonj mar Muma. Omiyo, watemo wuoyo gi ji nyadinwoya.