text:
AMAKULU AGALI MU MANNYA AG'EBIKA
AMANNYA g'ebika agamu gagenda gafa so ng'okufa kwago kuba kwoleka kufa kwa zimu ku mpisa zaffe, obulombolombo n'ebyafaayo. Abawala bangi kati beeyita mannya ga bakitaabwe, agaabwe ne bagafiisa ne batamanya nti batta byafaayo na bulombolombo bwa Buganda obwekwese era obuterekeddwa mu mannya g'ebika. Kale laba nga gano:
BUWEMBO:
Erinnya lino liva mu kigambo ‘ekiwembo’ nga guno guba mukolo ogw’okutta omuntu Kabaka kwe yakuliranga. Edda, ng’eddiini tennajja, Kabaka bwe yabanga akola omukolo ogw’okukula, yagendanga ewa Kasujja, Omutaka w’Engeye mu muwafu gwe baayitanga Nnaabonganaani olwo Kabaka n’alyoka abuuza nti Nnaabonga n’ani?. Omuntu eyasookanga okuddamu nti nange nga bamukwata era oluvannyuma baamuttanga ng’okuttibwa kwe kwe kuyitibwa ekiwembo, nga bagamba nti Kabaka mukoka, mw’ayita agenda n’ekiwembo. Ekyalo kwe baamuttiranga nga nakyo kiyitibwa Kiwembo. Mu kiwembo kino mwe muva erinnya Buwembo ly’oyinza okugamba nti litegeeza omuntu ow’akamwa akangu.
KAWEESA:
Bano Baamafumbe. Kaweesa eyasooka yali mutabani wa Walusimbi nga muweesi nnyo kye baava bamutuuma Kaweesa eritegeeza omuweesi.
MPANGA:
Okuggya Bakabaka empanga (olumu luyitibwa luwanga) kyava dda. Kigambibwa nti akalombolombo kano kaviira ddala ku Kabaka Kintu. Kigambibwa nti mu lubiri lwa Kintu e Magonga mwalimu omugugu ogutaakwatibwangako era Abataka nga bagamba nti nga tebamanyi kigulimu. Wabula Sir Apolo Kaggwa agamba nti oluvannyuma ennyo bwe baagusumulula ne basangamu empanga bbiri entereke, nga bateebereza nti olumu lwali lwa Kintu olulala lwa Chwa Nabakka, Bakabaka abagambibwa nti baabula bubuzi. Kyokka abamu bagamba nti olwokubiri lwandiba nga lwali lwa Nambi muka Kintu. Apolo Kaggwa agamba nti abataka baali balimba okugamba nti tebamanyi kiri mu mugugu era nga kiteeberezebwa nti osanga empanga baazitereka nga balowooza nti bwe baliba baddayo gye baava okujja mu Buganda nti baliddayo nazo. Mu mpanga zino mwe muva erinnya Mpanga.
NAKIBONEKA:
Erinnya lya bawala nga liva mu kigambo okuboneka ekitegeeza okulabika okw’ekintu ekyagalwa nayE nga tekitera kulabikalabika. Okuboneka kukozesebwa ku mwezi ne ku Kabaka. Oyinza okugamba nti Nakiboneka litegeeza omuntu nnantalabikalabika.
MUSIIGE:
Erinnya lya balenzi nga liva mu kigambo kusiiga. Edda abataka n’abakungu baawangayo abaana baabwe mu lubiri ewa Kabaka bakulire eyo nga bamuweereza. Kuno kwe kwayitibwanga okusiiga. Musiige wandigambye nti ye mwana gwe bawaddeyo mu lubiri okuweereza Kabaka.
MUGABI:
Lino linnya lya basajja ng’ensibuko yaalyo eviira ddala ku Kabaka Kimera.Omulangira Kalemeera bwe yazaala mu muka Kabaka Winyi ayitibwa Wannyana omwana, omwana oyo eyatuumibwa Kimera baamukweka mu kirombe kye baatuuma mugabi era wano we wava erinnya Mugabi ly’oyinza okugamba nti litegeeza omuntu akweka ebyama.
LUKENGE NE NALUKENGE:
Amannya gano gategeeza eriggwa ekkomerere mu ttaka lye liyitibwa lukenge. Ensibuko yaago etandikira ku Ssekabaka Ndawula eyali Kabaka owa 22 ng’obaze okuva ku Kintu. Ono omulongo we yamutuuma Lukenge ng’agamba nti obuyinza bwa Kabaka bufaanana n’eriggwa ekkomerere mu ttaka , bw’oliyitako likufumita. Noolwekyo Lukenge ne Nalukenge gategeeza eriggwa ekkomerere mu ttaka.
KASAJJA:
Lino nalyo litandikira ku Ssekabaka Ndawula eyatuuma olubiri lwe erinnya Kasajjakaaliwano n’agamba nti litegeeza kitiibwa nti omusajja bw’amala okufa nga bamwogerako nti ‘Akasajja ako bwe kaabeeranga mu maka gaako wano nga kalina ekitiibwa n’amalala’ (Laba Empisa Za Baganda ekya Sir Apolo Kaggwa). Erinnya lino oluvannyuma lye baasalako ne lifuuka Kasajja.
MAWANDA:
Erinnya lino litandikira ku Ssekabaka Ndawula. Omu ku bakazi be, Nakidde Luyiga, bwe yafuna olubuto ne lumuyisa bubi ng’awandawanda buli kiseera era lumu Kabaka yamugoba ku mmere olw’okuwandawanda ng’agamba nti awanda mu mmere. Kabaka Ndawula yalagira eyali Ssekiboobo, Nkalubo, atte Luyiga ng’amulanga kuwanda malusu nga balya. Nkalubo yatya okumutta n’afunayo omukazi omulala ow’olubuto n’amutta n’akweka Luyiga. Bwe yazaala omulangira, Nkalubo n’amutwalira Kabaka era bwe yalaba omwana ng’amufaanana ate n’ajjukira nnyina bwe yawanda amalusu nga balya kwe kumutuuma Mawanda (Laba akatabo Ekitiibwa Kya Buganda) . Wano we wava erinnya Mawanda ly’oyinza okugamba nti litegeeza omuntu omuwanduzi w'amalusu oba omujama.
SSAAKA:
Lino linnya lya basajja nga liva mu kigambo okusaaka ekikozesebwa mu kukomaga. Bw’omala okuggya ekikuta ku mutuba n’okukikalakata olwo ozzaako okusaaka ng’okozesa ensaamu ensaaka. Okusaaka kwe kukubaAkuba ekikuta kino ne kigaziwagaziwa nga bwe kigonderera. Mu kusaaka mwe muva erinnya Ssaaka.
KASEKENDE:
Erinnya lino lya basajja nga liva mu buseekende (akamu kaseekende). Obuseekende bwe buti obumera ku tteete obwo obuyitamu ne buwanvuwa, obubaako kyenvu. Edda abamu baabuzimbisanga enju. Mu buseekende buno mwe muva erinnya Kasekende.
NASSIWA:
Lino lya bawala nga liva mu kigambo kusiwa. Okusiwa kukozesebwa mu lulimi lwa kuyiisa mwenge ng’omuntu addira omuwemba omusiike gwe bamaze okusa n’aguyiwa ku mubisi olwo n’agutabula n’ebibatu gunoge nga tannagubikka gufuuke omwenge. Nassiwa wandigambye nti litegeeza okulunga omubisi n’omuwemba omuse.
MUGWANYA NE NAMUGWANYA:
Gano gatera kutuumibwa Bankima. Aboobutiko nabo bagatuuma. Ensibuko y’erinnya lino eri ku Ssekabaka Kimbugwe ng’ono yali mwana wa Ssuuna I. Kimbugwe bwe yalya obwakabaka n’akuba ekibuga kye ku lusozi lwe yayita Bugwanya era n’olubiri lwe n’alutuuma Bugwanya kye yagamba nti kitegeeza nti 'tutabaganye'. Mu Bugwanya mwe muva erinnya Mugwanya ly’oyinza okugamba nti litegeeza omutabaganya.
NANSUKUSA:
Lino linnya lya bawala nga liva mu kigambo ensukusa ekitegeeza ekitooke ekito ekitannaba kussa. Edda Abaganda nga baakatandika okulima n’okusimba ensuku oli yajjanga ewa munne alabe oba alinayo ku ttooke oli n’amuddamu nti 'nedda ensuku nsa, ebitooke bikyali bito'. Ensuku nsa mwe muva ekigambo ensukusa ekivaamu erinnya Nansukusa. Nansukusa oyinza okugamba nti litegeeza ekitooke ekitannassa.
MAGALA NE NAMAGALA:
Erinnya lino lirabika liva mu kigambo mugala ekitegeeza akayumba ke bazimba ku kiswa ekisaze basobole okukibikka enswa zireme kubuukira mu bire. Kyokka kirabika Aboolugave okutuuma Magala ne Namagala baakiggya ku butaka bw’owessiga Natiigo obuli e Magala mu Ssingo.
KIKOYO:
Linnya lya basajja nga liva mu bisassalala ebifubutuka mu kiswa eky’ennaka ebimerako obutiko obunakanaka ebiyitibwa ebikoyo. Ebintu ebyo abamu bye bayita enkanja z’obutiko mu Luganda olutuufu biyitibwa bikoyo, bwe biba eby’enswa ennaka era mwe muva erinnya Kikoyo.
KALYESUBULA:
Litera kutuumwa basajja abeddira Endiga nga liva mu kigambo kusubula ekikozesebwa mu lulimi lw’okukomaga. Omukomazi bw’aba aggya oba okuyubuluza ekikuta ku mutuba ky’agenda okukolamu olubugo okwo kwe bayita okusubula. Noolwekyo oyinza okugamba nti Kalyesubula litegeeza okuyubuluza ekikuta ky’omutuba okuva ku muti ng’ogenda okukikomagamu olubugo.
SSEMUKUUTU:
Lino nalyo liva mu lulimi lwa kukomaga. Ekikuta ekiva ku mutuba kye bagenda okukomagamu olubugo kiyitibwa mukaaku kati oba olina okukikalakata ne kivaako ebigalagamba ebyo eby’okungulu. Akambe akeeyambisibwa mu kukalakata omukaaku kayitibwa kkuutu era mwe muva erinnya ssemukuutu ly’oyinza okugamba nti litegeeza akambe akeeyambisibwa mu kukalakata omukaaku nga bagenda okugukolamu olubugo.
KABUGO NE NAKABUGO:
Amannya gano gombi ga bantu abeddira Enkima, bajjajja ba Buganda, nga gava mu kyambalo ekikulu ekya Buganda, olubugo. Kabaka bw’akisa omukono, okufuna anaamuddira mu bigere, omulangira amusikira amala kubikka njole kabugo. Omulangira kasita abikka akabugo olwo nga Buganda efunye Kabaka. Mu kabugo kano mwe muva amannya Kabugo ne Nakabugo. Olubugo olutono ate nga lulungi oyinza okuluyita akabugo noolwekyo Kabugo ne Nakabugo gategeeza olubugo olutono ate nga lulungi.
GGOLOOBA:
Erinnya lino litera kusangibwa mu balangira nga liva mu kigambo okugolooba ekikozesebwa okutegeeza enjuba ng’ekkirira oba ng’eggweerayo, obudde nga busemberera okuziba. Abamu oluusi bakikozesa okutegeeza okugenda. Oyinza okugamba nti Ggolooba litegeeza enjuba ng’eggweerayo oba ng’ekkirira.
NKATA:
Erinnya lino liva mu kigambo nkata ekitegeeza olulagala oluzinge n’olufunya bulungi ofunemu ekintu kye weEtissa olwo kye weetisse kireme kukunyiga.
MAGANDAAZI:
Lino lya basajja nga liva mu kigambo okugandaala ekitegeeza okugalamirako oba okuwummulako kyokka nga teweebase. Emmuli bwe ziggyiira mu luyiira bwe zigwa wansi nazo ziyitibwa Magandaazi. Oyinza okugamba nti Magandaazi litegeeza okuwummulako.
ABAAGAZI b'olulimi Oluganda kyetaaga okuvaayo amangu bakole okunoonyereza ku mannya g'ebika, ensibuko n'amakulu gaago kubanga amannya gano mangi nnyo era wano tuwugako mawuge so ng'ebigambo ebimu omuva amannya gano bigenze bibula n'ebimu amakulu gaabyo ne gafiira ddala. Abanoonyerezza abanajja bandigaziya ku mulimu gwe tutandiseeko wano sinakindi n'okuzuula ebyafaayo by'amannya bye tutoogeddeeko wano.
Agamu ku mannya n'amakulu gaago:
MUKWAYA NE NAMUKWAYA:
Amannya gano ga bantu abeddira Embogo nga gava mu kigambo okwaya ekyakozesebwanga mu lulimi lw'entabaalo. Abatabaazi baabanga ne kye bayita okwaya emmere. Abasajja be baayitanga abaayi baatambulanga era bwe baasanga emmere yonna gye beetaaga nga tebasaba wabula nga bagikwata bukwasi ne basiba ne batwalira abatabaazi. Kuno kwe baayitanga okwaya nti emmere baayaayanga njaaye. Oyinza okugamba nti Mukwaya ne Namukwaya gategeeza abantu abanoonyeza abatabaazi emmere mu lutalo.
KAYIMA NE NAKAYIMA
Amannya gano galina akakwate n’ekigambo muyima. Abayima be balaalo. Abaganda balowooza nti Abayima bantu balungi mu ndabika era bwe bagamba nti yakula kiyima baba boogera ku muntu alina emba ensoobolokufu n’akayindo akatono akawanvu. Amannya Kayima ne Nakayima mu kusooka galabika gaali googera ku baana abaakula ekiyima abalina ennyindo endaalo n’emba ensoobolokofu oba empanvu.
Amannya LUYIMA ne NALUYIMA nago ansibuko yaago y’emu eva mu kigambo Muyima ekikozesebwa okutegeeza omulaalo.
NAMUNYIGA:
Liva mu kigambo kanyiga ekitegeeza obusungu era kiriko n’olugero nti ‘Akanyiga akakwata embwa omuyizzi takamanya’.
MUYINDU:
Lino linnya lya bawala abeddira Emmamba nga liva mu mayinja agakozesebwa mu kuweesa agayitibwa omuyindu.
NAMISINGA:
Bano baba bawala abeddira Engabi nga nalyo liva mu lulimi lwa baweesi. Abaweesi bwe bafukuta amayinja agayitibwa omuyindu, bagasaanuusa ne bafunamu ebyuma ebiwanvuyirivu bye bayita emisinga nga mu gino mwe baweesa ebyuma ebitali bimu. Mu misinga mwe muva erinnya Namisinga.
SSENNYONJO NE NANNYONJO:
Amannya gano gava mu kigambo ennyonjo nga kino kirina amakulu ga mirundi ebiri. Amakulu agasooka waliwo ennyonjo ezaatikkirwanga Kabaka ku ngule ye nga bino byabanga buuma obwaweesebwanga ne bussibwa ku ngule ya Kabaka okwogera okugirabisa obulungi. Ku makulu gano kusobola okuba nga kwe kuva amannya Ssennyonjo ne Nannyonjo. Ennyonjo endala kiba kituuti okutuuzibwa abagole nakyo bakiyita nnyonjo.
KAYIZZI:
Erinnya lino liva mu kigambo muyizzi ekiyitibwa omuntu akola omulimu gw’okuyigga.
MITALA NE NAMITALA:
Amannya gano ga bantu abeddira Endiga. Gava mu kigambo mutala ekitundu omuntu kye yaakasengako nga tekuli mmere wadde abantu. Bwe biba ebitundu ebingi bye biyitibwa emitala. Bwe bagamba nti gundi yaakasenga ali ku mutala baba bategeeza nti ali ku kitundu kipya era tekuli mmere. Emitala kiyinza era okutegeeza nti olina ky’osomoka oba kibira oba mugga olwo ekitundu ky’ozzaaako oyinza okukyogerako nga emitala w’omugga.
NASSIWA:
Linnya lya bawala nga liva mu kusiwa nga luno lulimi olukozesebwa mu kuyiisa omwenge.
Okusiwa kwe kuddira omuwemba omusiike era nga gimaze n’okuseebwa n’oguyiwa mu mubisi olwo n’ogenda ng’ogumerengulira mu mubisi n’ebibatu byo. Kuno kwe bayita okusiwa omwenge era mwe muva Nassiwa.
NABWEGGAMO:
Nalyo linnya lya bakazi nga liva mu kigambo kweggama ekitera okukozesebwa ku nkuba ne ku bakazi abafumbo. Okweggama enkuba kwe kufuna ekifo enkuba w’etesobola kukukubira n’obeerako awo okutuusa lw’ekya ne weeyongerayo. Abakazi abafumbo bw’akugamba nti alina we yeggamyeko ayinza okuba nga yava mu bufumbo olw’ebizibu n’agira ng’afunako w’abeera ekyosi kimale okuyita alyoke addeyo mu ddya oba yeeyongereyo awalala. Omukazi bw’agamba nti mu bufumbo yeggamyeyo bweggami aba ategeeza nti tagenda kufumba, ajja kutuusa ekiseera aveeyo. Noolwekyo Nabweggamo kitegeeza ekifo ekisobola okukutaasa obuzibu okumala akaseera.
KIMERA NE NAKIMERA:
Amannya gano ensibuko yaago eviira ddala ku mulangira eyava e Bunyoro n’ajja okulya Obwakabaka ng’ono ye Ssekabaka Kimera. Abaganda baamwogerako nti yamera ku Baganda kubanga yava Bunyoro okujja okulya Obwakabaka so nga mu Buganda mwalimu abantu. Baamwogerangako nti Kimera eyamera ku Baganda erinnya Kimera ne litandikira awo. Abawala batuumibwa Nakimera.
AMANNYA g'Abaganda ag'ebika tegaamala gagwawo wabula galina ensibuko ng'agamu gava mu mirimu gye baakolanga amalala gava mu mizannyo n'amalala mu byafaayo bya Buganda oba mu mpisa n'obulombolombo. Laba gano wammanga:
MUGERWA:
Erinnya lino lya basajja abeddira Enkima nga liva mu kigambo okugerula ekitegeeza okukyusa ekintu. Edda waalingawo omusawo gwe baayitanga omugeruzi ng’ono agerula baana. Omukazi bwe yabanga n’olubuto olw’abalongo kyokka nga tayagala kuzaala balongo, omugeruzi yabagerulanga n’abakyusa, omu ne bamuzaala leero, omulala nga wayise ennaku ssatu oba wiiki oluusi n’omwezi nga omusawo bwe yalabanga. Olwo abaana baba tebakyali balongo. Mu kugerula kuno mwe muva erinnya Mugerwa eritegeeza okyusakyusa abaana abandibadde abalongo.
NAKIBOMBO:
Bano baba baana bawala abeddira Olugave. Erinnya liva mu muddo oguyitibwa ebbombo oba ekibombo. Abalenzi batuumibwa Kibombo.
KATWERE:
Lino liva mu kigambo ntwere nga guno guba mwenge ogwakasula olunaku olumu mu kinnya nga bagubisse, gwe guyitibwa entwere. Oyinza okugamba nti Katwere litegeeza omwenge ogwakasula olunaku olumu mu kinnya mwe bagubikkira.
KALYESUBULA:
Abasajja abeddira Endiga be batuumibwa erinnya lino. Liva mu kigambo kusubula ekikozesebwa mu mulimu gw’okukomaga. Okusubula kwe kuyubuluza ekikuta ky’omutuba okuva ku muti ng’ogenda kukikolamu olubugo.
KINSAMBWE:
Linnya lya basajja nga liva mu binsambwe ebyeyambisimbwanga mu kuzimba ennyumba nga bye bisiba emiti n’emmuli. Bimera mu bibira.
SSEMUWEMBA:
Erinnya lino lya basajja nga liva mu kigambo muwemba nga kino kimera balima kirime ne kivaako obusigo bwe bayita omuwemba nga guno bagukozesa mu kuyiisa omwenge.
SSEKISAMBU NE KISAMBU:
Amannya gano gava mu linnya eriweebwa ennimiro mw’omaze okukungula emmere n’ogireka awo nga tosizeemu kirala, ennimiro emale okuddamu obugimu. Kino kye bayita ekisambu era mwe muva amannya ago Kisambu ne Ssekisambu. Abawala babatuuma Nakisambu.
SSEGGOBE:
Lino liva mu ggobe nga bino bikoola bya mpindi bye bafumba ne bakaza n’oluvannyuma ne babisa okufunamu obuwunga bwe bayita eggobe era nga balulya nga nva bwe balussa mu binyeebwa oba okufukamu amazzi n’omunnyo n’olya.
MAKAAKU:
Bano baba basajja nga liva mu kigambo mukaaku ekitegeeza ekikuta ky’omutuba ekimaze okuggyibwa ku muti nga kirinze kukolwamu lubugo. Kino kye kiyitibwa omukaaku era mwe muva erinnya Makaaku ly’oyinza okugamba nti litegeeza ekikuta ky’omutuba ekiggyiddwa ku muti.
KIMOTE:
Erinnya lino lya basajja nga liva mu linnya eriweebwa olubugo olumyufu lwe bafumbako mu ntamu nga tebannalwanika. Olubugo luno nalwo luyitibwa kimote.
LUKENGE NE NALUKENGE:
Gano gava mu bulwadde bwa kakenge, nga buno bwe bukukwata owulira ng’alina amafumu mu lubuto olw’omukka oguba guyitiridde mu lubuto.
NNUNDA:
Linnya eriva mu linnya eriweebwa ekinyonyi kye bayita nnunda oba kalooli oba mulengeranseenene nga gano gonna mannya ga kinyonyi kino.
SSEWANKAMBO:
Baba basajja. Erinnya lino liva mu linnya ly’ekinyonyi ekiyitibwa enkambo.
MUKUYE:
Liva mu kigambo enkuyo nga guno muti gwe babajja ne bagukozesa okuzannya omuzannyo gwe bayita okukuba enkuyo.
MUTEBI:
Erinnya lino liva mu kigambo ‘kutebuka’. M.B Nsimbi mu katabo Waggumbulizi agamba nti abantu ba Kabaka tebamusinga magezi. Kabaka okusinga abantu be amagezi kwe bayita okutebuka oba okuteba era mwe muva erinnya Mutebi eritegeeza omuntu asinga abalala amagezi.
KASIITA:
Erinnya lino liva mu kigambo kusiita nga guno gwabanga muzannyo mu Buganda. Baafunanga ensigo emmyuufu eriko eriiso eriddugavu gye bayita ssiiti ne bagiziika mu nfuufu ne bagenda nga bakola entuumu z’enfuuFu ng’olina okuteeba entuumu mw’eri.
LUGUJO:
Lino lya basajja nga liva mu kigambo mugujo ekitegeeza ekisawo ky’effumu omuyingira omuti gwe bayita olunyago.
KIGOZI NE NAKIGOZI:
Gano amannya gava mu lugoye oluyitibwa engozi. Engozi lwe lugoye olusitula omwana olumusookako nga yaakagwa. Olugoye luno lukulu nnyo era terumala gajaajaamizibwa, kubanga omuntu omubi bw’alukwatako ayinza okukola omwanawo ekibi. Mu ngozi eno mwe muva Kigozi ne Nakigozi. Kyokka waliwo abamu abatuuma Nangozi mu kifo kya Nakigozi.
NAKAYIKI:
Lino liva mu lulimi lwa mweso. Abazannya omweso empiki 10 baziyita kayiki era we wava erinnya Nakayiki ly’oyinza okugamba nti litegeeza empiki 10.
SSONKO:
Lino liva mu kikalappwa ekibeeramu ekkovu ekiriyamba okwekuuma abalabe nakyo kye bayita essonko. Waliwo n’omuzannyo gwe bayita ssonko ng’abaguzannya bakongojja nga bwe bakasuka empeke oba akayinja.
SSENTUMBWE NE NANTUMBWE:
Ku mubiri kuliko ekitundu kye bayita entumbwe nga bw’ova wansi ku kigere n’oyambuka nga tonnatuuka ku maviivi, awo wakati we wali entumbwe. Abaganda balina gwe bayita omwana ow’omu ntumbwe ng’ono baabanga bamutambulidde nga bamunyaze mu lutalo. Mu kitundu ekyo ekiyitibwa entumbwe mwe muva amannya Ssentumbwe ne Nantumbwe.
MUGANGA:
Lino litegeeza omuntu asawula oba ajjanjaba oba awonya abalala. Okuganga kwe kujjanjaba oba okuwonya oba okuziyiza endwadde.
LUGGYA NE NALUGGYA:
Beddira Ndiga. Mu maaso g’ennyumba abantu we bayita nga bajja awaka lwe luyitibwa oluggya era mwe muva erinnya Luggya ne Naluggya.
SSENKUNGO:
Eno yali mbwa ya Ssekabaka Ssuuna 1 ensajja era bwe yafa ne bagiziika e Najjanankumbi kyokka Ssekabaka Muteesa 1 bwe yalya obwakabaka abantu ne beemulugunya nti Ssuuna 1 yakola ekivve n’aziika embwa mu Buganda wakati. Muteesa 1 yalagira n’eziikulwayo ne bagiziika e Kawanda.
KASAGGA NE NAKASAGGA:
Gano gava mu kigambo ‘kusagga’ ekikozesebwa mu lulimi lw’abayizzi. Abayizzi bwe bagenda ku ttale okuyigga nga bamaze okuziga ensolo, basiba ebitimba byabwe era ne beesengeka bulungi we banaagittira. Bwe bamala olwo abali mu kitundu ensolo gy’eri era gye baagala okugigoba batandika okusagga. Okusagga kwe kuwoggana okw’engeri zonna okugenderera okutiisa ensolo eve we yeekukumye edduke ng’eraga eri akasiriikiriro so nga y’eri ebitimba n’abaamafumu abagenda okugifumita. Mu kusaggula kuno oba okusagga mwe muva erinnya Kasagga ne Nakasagga era kuliko n’enjogera egamba nti ‘Bakusaggira okolola ak’obugoba k’oyagala?’’ nga lukozesebwa ku muntu gwe baba bayambako okufuna ekintu ate ye yennyini n’aleeta kiremya.
AMANNYA g'Abaganda ag'ebika tegaamala gagwawo wabula galina ensibuko ng'agamu gava mu mirimu gye baakolanga amalala gava mu mizannyo n'amalala mu byafaayo bya Buganda oba mu mpisa n'obulombolombo. Laba gano wammanga:
WAMPAMBA:
Erinnya lino lya basajja nga liva mu lulimi lw’ababazzi b’amaato. Bano balina ekigambo empamba kye bakozesa nga buno buba buti bwe bakozesa okusiba ebika ebibeera mu lyato okwongera okubinyweza. Ebika biba wansi mu lyato we baligattira ng’okunyweza ebiti bino bye bakozesa okuligatta ebiyitibwa ebika, bakozesaayo obuti obulala obubinyweza bwe bayita empamba ng mu buno mwe muva ernnya Wampamba.
BATENGA:
Lino linnya lya bawala nga liva mu mulimu gw’Abaganda ogw’okukomaga. Mu kukomaga waliwo omutendera gwe bayita okutenga nga kuno kwe kukuba olubugo okulubyabyataza n’okwongera okuggyamu amazzi agayitibwa obuleebo nga bakozesa ensaamu ey’amannyo amanene. Mu kutenga olubugo mwe muva erinnya Batenga ly’oyinza okugamba nti litegeeza okukuba ekikuta ky’omutuba ekigenda okukolebwamu olubugo okukibyabyataza n’ensaamu ey’amannyo amanene.
DDAMBA:
Kino kizinga mu nnyanja Nnalubaale gye baatwalanga abasibe ne babamenya emikono n’amagulu ne babaleka eyo ggoonya ne zeeriira.
KALINDA:
Lino erinnya lyava mu kalindaluzzi ng’ono yalinga mukuumi wa luzzi Kabaka mw’anywa amazzi. Oluvannyuma lyatandika okutuumwa mu kika nga lisaliddwaako ne lisigala Kalinda.
MUWAMBI:
Erinnya lino lya basajja nga lisibuka mu kutabaala. Abaganda edda bwe baatabaalanga ne bawangula era ne banyaga ebintu okuva ku bebalwanye nabo. Mu mbeera eno waabangawo kye bayita okukuba omuwambiro nga mu kino omugabe (eyaduumiranga olutabaalo) bwe yamalanga okulobola ebinyagiddwa ng’atoolamu ebyo by’ayagala okuva mu by’abasajjabe abalwanyi bye baanyaze, bwe yamalanga ate ng’asindika ababaka be nga baddamu nga balobola ebintu abatabaazi bye baasigazza nga baddamu nga baggyamu bye baagala nga babitwala ng’omutabaazi olwo asigazaawo ebibye . Okulobola kuno okwokubiri okukolebwa ababaka b’omugabe kwe kuyitibwa okukuba omuwambiro era Omuwambiro mwe muva erinnya Muwambi ly’oyinza okugamba nti litegeeza kulobola ebinyagiddwa mu lutabaalo.
SSEJJOBA NE NAJJOBA:
Gano gava mu nkola y’Abaganda ey’okwetonaatona emitwe gyabwe. Ejjoba byabanga byoya eby’enkusu n’ebyennyange bye baatikkiranga ku mitwe nga kino kye bayita ejjoba. Omuntu oluusi yatalanga ejjoba nga kino kitegeeza nti basala enviiri ebbali n’ebbali ne balekawo enviiri wakati ezitali nsale okwefaanaanyiriza ebyoya by’enkusu n’ennyange bye beetikkiranga ku mitwe ebiyitibwa ejjoba. Ssejjoba ne Najjoba oyinza okugamba nti gategeeza musono gwa nviiri ogw’okwetikkira ebyoya by’ennyange n’enkusu. Erinnya eddala erya Nakijoba nga lino lya bawala aboolugave nalyo ligwa mu ttuluba lye limu.
SSENFUKA NE NANFUKA:
Gano gava mu lulimi lw’abatabaazi n’abalwanyi nga baalinanga enjogera nti mukooneko enfuka oba nti enfuka ne zidding'ana nga bakozesa enfuka okutegeeza okusookereza omulabe wo oba omuntu bwe mulwana ng’oyagala okupima amaanyi ge. Mu lulimi olw'ekigwo Ekiganda, enfuka kiba kitundu kya kigwo.
SSEBIRUMBI:
Lino lya basajja nga liva mu linnya eriweebwa ebisagazi ebito nga biyitibwa ebirumbirumbi. Muno mwe muva erinnya Ssebirumbi. Ebirumbirumbi bino Kabaka by’alwanyisa nga ogumu ku mikolo egikolebwa ng’agenda okutikkirwa e Naggalabi. Abawala bayitibwa Nabirumbi ng’oyinza okugamba nti gategeeza ebisagazi ebito.
KIBIRIGE NE NAKIBIRIGE:
Gano amanny g’abantu abeddira Engeye. Gava mu muzannyo ogw’okubiriga nga mu muzannyo guno abaana batema emiggo emimpi enta nga bbiri oba ssatu gye baayitanga embirigo olwo ne babiriga nga buli omu afuba okukanyuga embirigo ye n'egenda wala, asinze okukasuka ewala y'aba awangudde olwo n'akuba embirigo za banne ne zigenda wala. Mu kibiriga mwe muva erinnya Kibirige ng’abawala abamu bayitibwa Nakibirige abalala Nambirige.
KIZIMULA:
Lino liva mu lulimi lw’ababazzi b’amaato Okuzimula kwe kutereeza eryato nga babajja n’okuyooyoota ekitundu ky’emabega olulimi lw’eryato we lunaagalamira. Oyinza okugamba nti Kizimula ye muntu atereeza n’okuyooyoota eryato nga balibajja naddala ekitundu eky’emabega kye bayita Balumba.
SSEMAWATA:
Lino lya basajja nga liva mu kigambo ky’ababazzi b’amaato ‘mawata’ ekitegeeza ekifo we batemye omuti ogugenda okubaggyibwamu eryato.
BULI Muganda alina erinnya lye baamutuuma ery'ekika naye bw'obuuza erinnya eryo kye litegeeza, batono abasobola okukubuulira amakulu agali mu mannya gaabwe. Katukulage amakulu g'amannya g'ebika agamu naawe ofeeyo okuzuula amakulu agali mu linnya lyo:
KABOGGOZA:
Lino linnya lya basajja abeddira Eng'onge. Kaboggoza eyasooka kigambibwa nti ye yaleeta okukomaga mu Buganda. Mu kusooka erinnya lye ye yali Lutaaya naye abantu bwe baamutunuulira ng’aboggoza ensaamu ku mukomago ng’akomaga kwe kumutuuma Kaboggozansaamu oluvannyuma lye baasalako ne lisigala Kaboggoza era ne lifuuka erinnya ery’ekika ky’Eng'onge. (Laba n'amakulu amalala wansi).
SSEKYONDA:
Bano baba basajja abeddira Engabi. Erinnya lino lyajja bwe liti: Bemba Musota bwe yatandika okulwana ne bataka banne, abamu badduka kyokka abalala ne beekweka bwekwesi. Mu beekweka mwe muli n’omutaka Mutaawe ow’Engabi. Gye yeekweka yazaalirayo abaana olwo n’atandika okwewaana nga yeeyita ‘ekyondo’ ekivaamu abaana era kwe kutandika okutuuma Ssekyonda nga liva mu kyondo. Erinnya lino lyafuukira ddala lya kika kino.
MWENNYANGO:
Lino linnya lya bawala nga liva mu muddo oguyitibwa omwennyango. Omuddo guno guba n’amagimbi era bw’ogukoonako gukwokya n’owulira obubalagaze kyokka guliko n’eddagala. Baagugerako n’olugero nti “Abalangira mwennyango, aligukwatako gulimwokya’.
SSEMBIRO NE NAMBIRO:
Bano baba beddira Mpeewo. Amannya gano okugatuuma bagaggya ku butaka bwabwe obusangibwa e Bubiro mu Kyaggwe. Mu Bubiro mwe muva amannya Ssembiro ne Nambiro.
SSEKANJAKKO NE NAKANJAKKO:
Bano baba beddira Nkima ng’okutuuma amannya gano bagagggya ku butaka bwabwe e Bunjakko mu Mawokota nga buno butaka bw’Abenkima ab’essiga lya Jjumba.
SSEKABEMBE NE NAKABEMBE:
Ng’oggyeeko Abendiga abatuuma amannya gano era gatuumwa n’Abenkima ng’okutuuma amannya gano bagaggya ku butaka bwabwe obuli e Kabembe nga buno butaka bw’Abenkima ab’essiga lya Mande oluusi ayitibwa Kibembe.
NABISERE:
Erinnya lino lya bawala nga liva mu bubbo obuyitibwa obusere nga buba bubbo butoneetone obulungi nga bwe bwaleeterwangamu emmwaanyi mu lubiri nga buno bulukibwa Baamutima.
WAGABA:
Bano baba basajja abeddira Obutiko. Erinnya lino okulituuma baliggya ku kifo we babajjira eng'oma ya Kabaka eyitibwa Kawulugumo wamu ne Nnamulondo. Aboobutiko be babajja Nnamulondo n’eng'oma Kawulugumo era we babibajjira bayitawo Wagaba , kwe baava okutuuma erinnya lino. Noolwekyo oyinza okugamba nti Wagaba litegeeza ekifo we babajjira Nnamulondo n’eng'oma Kawulugumo.
KIMBUGWE:
Erinnya lino lyabanga lya mulezi wa mulongo wa Kabaka . Kigambibwa nti omulongo kyabanga kirira ekyavanga ku Kabaka ng’azaaliddwa. Buli Kabaka aba n’omulongowe era akuumwa butiribiri ng’edda yakuumwanga Kimbugwe era Kimbugwe ng’abeera na lubiri lulamba anti mwabangamu ennyumba 50. Omulongo wa Kabaka yayalirwanga ekitanda kinene nnyo kwe baamuteekanga ng’alina n’abakyala abamukuuma era nga balinga abakuuma Kabaka yennyini. Kigambibwa nti Kabaka bwe yabuuzaanga nti ‘Kino kiki?’ ng’omukuumi addamu nti 'kino mbu ggwe’ muno mwe mwava erinnya Kimbugwe. Abawala bayitibwa Nakimbugwe.
KYANJO NE NAKYANJO: Ensibuko y’amannya gano eri mu lubiri lwa Kabaka. Mu lubiri lwa Kabaka mwabangamu ennyumba nnyingi. Bwe wayitanga mu luggya lwa Masengere ng’osanga enkuubo ezizimbiddwaamu ensiisira ezaaseresebwanga amaliba g’ente. Emu ku nsiisira zino ezaasangibwanga mu lubiri ensereke n’amaliba g’ente ng’eyitibwa kyanjo, bwe ziba ennyingi nga ziyitibwa byanjo. Ensiisira zino zaasulangamu abaami abaalinga bakulira ebitongole ebinene n’abakungu nga basula bakuuma Kabaka. Noolwekyo oyinza okugamba nti Kyanjo ne Nakyanjo gategeeza ennyumba z’omu lubiri ensereke n’amaliba g’ente ezaasulangamu abaami n’abakungu nga bakuuma Kabaka. Eddiba ly'ente eritali liwale (ggwale) nalyo liyitibwa kyanjo.
NABIKAKALA: Lino linnya lya bakazi nga liva mu muti oguyitibwa Ekikakala ogweyambisibwanga mu kuzimba ennyumba.
MUTUMBA: Erinnya lino liva mu kigambo Mututumba nga kikozesebwa mu kuzimba ennyumba z’Abaganda nga bwe zaalinga. Edda ennyumba z’Abaganda zaabanga za ssubi era zaaserekebwanga mu mbu. Olubu olusooka olw’essubi baaluserekanga ebikolo (eno gye baatemye) bye bitunudde wansi ate olubu oluddako ng’ebikolo biba bitunudde waggulu, bwe batyo bwe baagendanga bawaanyisa okutuuka waggulu ku kasolya. Guno gwe mututumba era mwe muva erinnya Mutumba.
WAMALA: Erinnya lino lirina ensibuko y’emu n’ennyanja Wamala nga lyajja bwe liti:
Musisi ow’e Bukasa mu Ssese yalina abaana be babiri; Bumbujje ne Lubaale. Lwali lumu abaana bano ne balwana. Embwa ya Bumbujje yalaba mukama waayo bamukuba bubi kwe kukkira Lubaale n’emuluma okugulu ekyamuviiramu okulemala. Lubaale bwe yalemala abantu kwe kumutuuma Wannema ng’ono ye lubaalere asamirwa leero. Kitaabwe bwe yazuula nga Bumbujje ye yali awakudde olutalo olwavaako omwanawe Lubaale okulemala n’anyiiga era n’agoba Bumbujje e Ssese. Bumbujje e Ssese yavaayo n’amazzi mu nsumbi ge yatwala nti agakozese mu kwalula abaana be. Bwe yatuuka e Busundo mu Ssingo n’azimba awo. Kyokka amazzi ge yatwalira mu nsumbi ne gayiika ne gavaamu ennyanja. Ng’ali e Ssingo kitaabwe Musisi yamuweerezanga obubaka nti: ‘’Wamala okulemaza omwana wange olowooza awo e Ssingo w’oli siyinza kukulumbawo?’’ Kuno kwe kuva erinnya Wamala eryatuumibwa ennyanja era n’abantu. Oyinza okugamba nti Wamala litegeeza buzibu.
VVUBYA NE NAVVUBYA
Bano baba beddira Lugave. Kigambibwa nti amannya gano gaatandikira ku Ssekabaka Muteesa I nti lumu Mukaabya Muteesa I bwe yali asomoka akagga Nneerabiddeng'oma akaayawulanga Banda ku Kyambogo nti ebirenge by’embugo ze ne bikuba mu mazzi. Bwe yabiraba nga bitobye kwe kugamba nti ‘Nvubizza birenge’’ Abantu akagga ne bakatuuma Vvubyabirenge era lino lye baasalako ne batuuma abantu Vvubya ne Navvubya.
KAGUGUBE:
Lino litegeeza omuntu ow’emputtu atawulira bimugambibwa.
KKONDE:
Erinnya lino lisibuka mu kawuka ke bayita Mukulutafakkonde nga kigambibwa nti akawuka kano ne bw’okakuba ekikonde tekafa. Abaana batera okukazannyisa nga bakakuba ebikonde balabe oba kanaafa. Erinnya ly’akawuka kano lye baasalako ne batuuma Kkonde. Abawala bayitibwa Nakkonde.
KALEMA:
Erinnya lino liva mu linnya ly’omuti oguyitibwa Kalemanjovu. Guno teguba muti munene naye guba gugonda nnyo era enjovu tesobola kugumenya olw’obugonvu bwago. Guno gwe basalako ne batuuma Kalema eritegeeza omuntu omugonvu.
SSEMPAKA:
Lino lisibuka mu mpaka ezaaliwo wakati w’abalangira; Kikulwe ne Mawanda wamu n’omusajja Mawuuba bwe baali badduse muganda waabweKabaka Kagulu Tebucwereke ng’ayagala okubatta. Bwe baali bakomawo okuwamba Obuganda, ne batandika okuwakana ku wa we basaanye okuyita. Olusozi kwe baawakanira kwe kulutuuma Ssewampaka era lino lye livaamu erinnya Ssempaka. Kyokka abamu bagamba nti erinnya Ssempaka lyava ku mpaka za Wagaba Owoobutiko, ezaamuggya mu kika ky’Envuma.
KASASA:
Erinnya lino liva mu muti omusasa. Baguyita Omusasa kubanga gutera okuwogoka ne guvaako amatabi agakala amangu ne gafuuka enku ze baasasisanga emmere. Okusasa kitegeeza kwonoona, kale oyinza okugamba nti Kasasa abeera mwonoonyi wa bintu. Omuti Omusasa era guyitibwa Omuzzanvuma n’erinnya eddala guyitibwa Mwesigamwabakyala.
NALWOGA:
Erinnya lino liva mu kigambo ky’Olunyoro; okwoga ekitegeeza okunaaba. Mu kigambo ky’Olunyoro kino okwoga mwe muva ekigambo ekyogero ekitegeeza ekibya omwana omuto mw’anaabira. Oyinza okugambanti Nalwoga litegeeza omuntu omunaabi.
LWOGAMATA:
Lino nalyo liva mu kigambo Okwoga eky’Olunyoro ekitegeeza okunaaba. Noolwekyo oyinza okugamba nti Lwogamata litegeeza Munaabamata.
KAYOGA:
Lino nalyo liva mu kigambo okwoga ekitegeeza okunaaba.
MWERUKA:
Erinnya lino lya basajja nga liva mu kigambo kweruka ekikozesebwa ku kintu ekyeru oba ekyereere ekitaliiko kintu kyonna. Abawala bayitibwa Namweruka nga Mweruka ne Namweruka gategeeza omuntu omweru oba ataliiko bbala lyonna.
NAMAALWA:
Linnya eritegeeza omwenge.
NSANGI:
Bano baba bawala nga litegeeza ekifo abantu we basisinkanye.
SSERWADDA NE NALWADDA
Bano baba beddira Mpologoma. Ensibuko y’amannya gano eri ku butaka bw’Abempologoma. Akulira ekika ky’Empologoma ye Namuguzi ng’obutaka bwe buli Lwadda ekisangibwa mu Kyaddondo. Ku kyalo Lwadda, Abempologoma kwe bava okutuuma amannya Sserwadda ne Nalwadda.
SSEWANDIGI:
Erinnya lino lya basajja abeddira Enjovu. Lisibuka ku kyalo Buligi, ekisangibwa e Buligi mu Butambala ng’eno eriyo ekiggwa ky’Abenjovu ekya lubaale waabwe Nawandigi kwe baava ne batuuma amannya Ssewandigi ne Nawandigi erituumibwa abawala.
KABENGWA:
Lituumibwa basajja abeddira Empologoma. Obumu ku butaka bw’Abempologoma busangibwa ku kyalo Bubengwa e Bulemeezi. Obutaka buno kwe baggya okutuuma erinnya Kabengwa era erinnya lino lye liweebwa n’akulira obutaka buno.
NNAAMALA:
Bano abawala abeddira Enkula ng’ensibuko y’erinnya lino eri ku nte ya Kabaka Kimera eyitibwa Namala ekitegeeza nti Kimera bwe yalya Obwakabaka yamala. Abenkula be baalundanga ente eno kye baava batuuma bawala baabwe erinnya Nnaamala eritegeeza omuntu ali obulungi (ebitaala gwe bitadde)
SSEMBIRO:
Lituumibwa basajja abeddira Empologoma ng’erinnya lino baaliggya ku kyalo Kkulambiro gye balina obutaka. Kkulambiro kisangibwa Kyaddondo. Ssembiro y’akulira obutaka buno nga Wassiga. Wano we bava okutuuma Ssembiro, abawala ababatuuma Nambiro.
KASAMBA:
Bano baba beddira Mbogo. Ensibuko y’erinnya lino eri ku kyalo e Busamba mu Busiro eri obutaka bw’Abembogo abava mu ssiga lya Kasamba ng’ono y’atwala obutaka obwo.
NNYANZI:
Lituumibwa basajja abeddira Embogo. Ensibuko y’erinnya lino eri ku kyalo Nnyanzi mu Ssingo gye balina obutaka kye baava basalawo okutuuma batabani baabwe erinnya Nnyanzi. Abawala bayitibwa Nannyanzi.
KAAMAANYI:
Lituumibwa abasajja abeddira Embogo ng’erinnya baalyetuuma nga baliggya ku ngabo ya Kabaka eyitibwa Kaamaanyi, Abembogo gye bakwata. Noolwekyo Kaamaanyi oyinza okumuyita engabo ya Kabaka.
NANJOBE:
Abawala abeddira enjobe be batuumibwa erinnya lino nga baliggya ku Njobe gye beddira. Abalenzi babatuuma Ssenjobe.
KYAMBADDE:
Linnya lya basajja abeddira Ennyonyi nga baliggya ku kibira kyabwe ekikulu ekiyitibwa Kyambadde nga kisangibwa mu Kyaggwe. Abawala bayitibwa Nakyambadde. Noolwekyo oyinza okugamba nti Kyambadde litegeeza kibira. Ekibira kino bakyogerako ne mu mubala gwabwe nti 'Mu Kyambadde mulimu engo, bampe omuggo nneewerekeze'.
KIYEMBA:
Ensibuko y’erinnya lino eri ku nkejje. Enkejje zirimu ebika. Enkejje ennene okusinga zino ze tutera okulaba ze ziyitibwa Kiyemba. Noolwekyo Kiyemba litegeeza enkejje ennene. Abawala batuumibwa Nakiyemba.
BWANIKA:
Ensibuko y’erinnya lino eri ku kasozi Naggalabi, e Buddo, ng’eviira ddala ku Bemba Musota ne mugandawe Nambigirwa abaalwanyisa Kintu ne bamugoba ku bukulembeze. Bemba ne Nambigirwa baagenda ew’omulubaale eyabawa obuganda bw’enku obusibe obulungi n’abagamba nti babutwale babusse okumpi n’enju ya Kintu nti bw’anaabukwatako nga bufuuka emisota nga gimubojja ng’afa. Ekifo we baayanika obuganda bw’enku e Naggalabi ne leero wayitibwa Bwanika era we wava erinnya Bwanika eritegeeza obulwa.
KASIBANTE:
Erinnya lino liva ku muddo nagwo oguyitibwa Kasibante nga gulina emirandira emingi egiba gyetuumye awamu ne gikola akanywa ne ginywera mu ttaka nga kuno abantu kwe baava okulowooza nti osobola okugusibako ente.
KIBOWA:
Linnya eritegeeza okusiba. Lituumwa abasajja Abenvubu nga liva ku muddo oguyitibwa ekibowabowa nga gwezingirira ku miti ne guba nga ogugisibye. Kibowabowa kirabika kiva mu Lunyoro kubanga bano okusiba bakuyita kuboha.
BAKKA NE NABAKKA:
Bano beddira Ffumbe ng’amannya gava ku lusozi okuli obutaka bwabwe oluyitibwa Bakka, olusangibwa mu Busiro. Erinnya Bakka liviira ddala ku Lutalo wakati wa Ssekabaka Kagulu Tebucwereke ne baganda be Kikulwe ne Mawanda. Abalangira bano lumu baali badduka obukambwe bwa Kagulu ne basisinkana omusajja Mawuuba ow’Emmamba e Busunju ne bakola eggye okudda okulwanyisa Kagulu kyokka baba bajja okulwana ne batandika okukaayana ng’abamu bagamba bayite waggulu ku lusozi ate abalala nga bagamba baluyite bbali.Olusozi luno kwe baawakanira baalutuuma Ssewampaka era baaluyita waggulu olwo bwe baali bakkirira Kagulu ne basajja be kwe kubalaba era ne bagamba nti ‘balabe bakka’. Wano we wava erinnya bakka eryaweebwa olusozi era erituumibwa Abeffumbe.
NDAGIRE:
Lino linnya ly’abawala nga liva mu kika ky’omutuba gwe bayita endagire, mwe bakola embugo.
BBANDA:
Litera kutuumibwa basajja Ab’Enkima nga liva mu bigambo 'bbanda balogo' ebitegeeza omuntu atatya balogo.
KASOLO:
Erinnya lino lituumibwa basajja ab’Engeye nga liggwaayo nti Kasolo kamponye. Liviira ddala ku Ssekabaka Ssuuna II eyali omuyizzi kkungwa. Lumu yali ayigga mu bitundu by’e Lugoba, akasolo ne kamuddukako ko ye nti ‘akasolo kamponye’’. Abantu olwakiwulira ne bakituuma akagga mwe yakyogerera ne lifuuka linnya ly’abasajja ab’Engeye.
KASENGE:
Erinnya lino litandikira ku Lutalo lwa Bemba Musota ne Kintu. Bemba Musota yagenda ne mugandawe Nambigirwa ew’omulubaale abawe eddagala erigoba Kintu ku bukulu. Omulubaale yabatwala n’abalagulira mu kasenge ke ng’atya abantu okumulaba ng’ayogera n’abajeemu. Ekyalo kwe yabalagulira kye kyava kituumibwa Kasenge n’erinnya ne litandika okutuumwa mu bantu.
SSEMMENGO:
Erinnya lya basajja abeddira Envubu. Liva ku mmengo (olumu baluyita lubengo) za lubaale Kiwanuka Abenvubu gwe basamirira ezaabeeranga kati we bayita Mengo nga buno bwali butaka bwa Banvubu kyokka ne bavaako nga Kabaka Mwanga II amaze okuzimbako olubiri lwe, ne baggyako n’emmengo za Kiwanuka ne bagenda nazo. Ku mmengo zino kwe baava okutuuma erinnya Ssemmengo.


c: text/html

text:
Amawulire
Abasubuzi b’emmotoka e Masaka balajanidde URA
Ivan Ssenabulya
September 19th, 2021
Bya Gertrude Mutyaba
Abasubuzi b’emmotoka mu Kibuga Masaka nga beegattira mu kibiina kyabwe ki Masaka United Motor dealer’s Association balajanidde omukulembeze w’eggwanga n’ekitongole ekiwooza ky’omusolo baveeyo babayambe batte emmotoka zabwe zebaakwatira e Dar-es-salaam.
Ssentebe w’abasuubuzi bano Hajji Hamidu Bukenya ategeezezza nti emmotoka zino baamala okuzisasula e Japan nezitambula okutuuka e Dar-es-salaam kyokka olw’omuggalo, zakwamira awo.
Abasuubuzi bagamba nti mu kiseera kino banka zitandise okwagala okutwala amayumba gaabwe olw’amabanja agabali mu bulago nga n’omulimu gwabwe tegukyatambula bulungi.
Kati bano basabye ababaka babwe okuli owa East African Legislative Assembly Fred Mukasa Mbidde n’akulira oludda oluvuganya gavumenti nga ye Mubaka wa Nyendo-Mukungwe Mathias Mpuuga Nsamba babatusize eddoboozi eri gavumenti ku nsonga eno.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Amawulire
Palamenti eragidde gavumenti enyonyole ku ddwaliro ly’eLubowa
Ivan Ssenabulya
October 1st, 2021
Bya Ritah Kemigisa
Gavumenti bajitadde ku nninga okuwa alipoota ku polojekiti yokuzimba eddwaliro eryoulembe erye Lubowa.
Gavumenti era etekeddwa okunyonyola obusobozi bw akampuni ya Power China International Group abaweebwa mulimu guno.
Amyuka sipiika wa palamenti Anita Among yayisizza ekiragiro, oluvanyuma lwomubaka wa Bukooli Central Solomon Silwany okwemulugunya kungeri polojekiti eno gyekwatiddwamu akasoobo.
Okusinziira ku mubaka Silwany, kampuni gyebalagira okukola omulimu guno, baazuula ngate ekola mirimu gyakubajja na kuzimba zzi kabuyonjo era tekolangako nguudo na kuzimba.
Wabula minisita oubeezi avunayizbwa ku makolero David Bahati asubizza nti waakudda okunyonyola palamenti emirimu bwejtambula.


text:
TEWALI KUZIBA KKUBO LYAFFE: Abatuuze b'e butuntumula batabukidde abayindi
Wabaluseewo okusika omuguwa wakati w’abamusiga nsimbi Abayindi n;abatuuze b’okulyalo Ndibulungi mu gombolola y e Butuntumula mu disitulikiti y’e Luweero ng’entabwe eva ku luguudo. Kigambibwa nti abayindi bano baagala kuzimba kyuma ekisogola omwenge mu kitundu kino wabula bwebatandise okusima omuzingi gw’ekizimbe n’ebazibiramu ekkubo ekijje abatuuze mu mbeera. Ensonga eno DPC, RDC ne Ssentebe wa disitulikiti ye Luweero baziyingiddemu.


text:
Exodus introduction
Olubungo nshokolezi
Exodus 1
OLUBUNGO I
Enshokolezi
Olubungo kwo kuderhwa okurhenga kwa bene Israheli e Misiri. Nyamuzinda abwira Musa mpu ahêke olubaga lwage lwishogwa oku ntondo y’e Sinayi erhi luyusirhenga omu buja bw’e Misiri. Nyamuzinda alubonekera kuli eyo ntondo analaganana nalwo. Kuli eyo ntondo aluhà amarhegeko gage. Buzinda lwavuna amarhegeko Nyamuzinda aluhâga erhi kuharamya ensanamu y’akanina kurhuma. Okwo kurharhumaga Nyamuzinda arhababalira olubaga lwage, ashubilaganana nalwo buhyahya.
EBIRIMWO
Ecitabu c’Olubungo cibàmwo bigabi birhanu binene:
1.Obuja bwa Bene Israheli e Misiri: cigabi 1-18
2. Nyamuzinda alaganana n’olubaga Iwage oku Sinayi: cigabi 19-24
3. Oburhonde bw’okushibirira idini: cigabi 25-31
4. Obugoma bw’Israheli n’okulaganana buhyahya: cigabi 32-40
5. Okuyûbaka omu cihugo citagatifu: cigabi 35-40


text:
Katikkiro munnamateeka omutendeke Charles Peter Mayiga yasinzidde mu lutikko e Rubaga nga Fr. Kiibi akulembedde mmisa okusabira Mowzey, yagambye nti yakozesa nnyo oluyimba Tukikole neera neera okukungaanya ettoffaali. Abaffe kankikinale mbuuze, Mengo yawaddeyoki mu kukungubagira Mowzey? Obutitimbe bwe baakung'aanya mu ttoffaali baawadde amabugo ga sente mmeka!
{googleads center}
Obukodo n'obukopi birikoma ddi? Okukozesa ekintu kya munno mu bulungi ate mu bubi n'omuwa okusaasira okungi tekibeera kya bwenkanya.
Omugenzi Ssabalabirizi Livingstone Nkoyoyo yatukuutira nti okuyamba akatono kasinga okusaasira ennyo. Bannaffe omufu mwamummye olubugo tuswadde.
Paul Saaka ayiiyizza ennyimba nnyingi ezibawaana naye okutandika okumusiima yamala kugenda ku TV n'abawemuukiriza. Bambi Mowzey takyasobola kukikola, kitalo! {googleads right}
Bwe mubeera nga mwawaddeyo, mukama ambeere. Naye tolya kyamunno n'okinyooma akayimba ako kaabakolera neera neera neera kakyakola. Mukomye obukopi n'obukodo bannaffe.


text:
Ekidd.: Leka tutone ku bingi by’atugabira Ddunda
Tumuddize nnyini byo
Leeta ekirabo kyo, twala ku mwaliiro,
Tumuddize Omukama Ddunda, anaabisiima.
1. Ddunda twebaza byonna by’otuwa,
Ng’ogabira abatonde – ffe abaana bo,
Ku bingi by’otuwa naffe kwe tutodde tukutonere
Biibyo Ssebo siima.
2. Ddunda ng’ogaba, Ggwe ng’osaasira
Oyagala abatonde – ffe abaana bo,
Ggwe bingi by’otuwa, tojuza na muntu
Ffe bwe tusaba, Taata owulira Ggwe .
3. Wa abantu bo, ffenna ekyokulya,
Ng’owonya n’abalwadde, ng’osaasira,
Tuyambe, toleka bantu bo tuwoobe,
Ggwe tuwulire, yamba Ssebo yamba.
4. Wa abantu bo, ffenna amaanyi go
Ffe abanafu ku bwaffe – ffe abaddu bo,
Kitaffe by’otugamba ebyo tutuuse
Tukuwulire, ffe nga twesiga Ggwe.
5. Ggwe ng’owa ababo, byonna by’obawa,
Ng’ogabira abatonde – ebitone byo,
Byonna Ggwe by’obawa, bo olwo balyoke babyeyambise
Bo bakuweereze Ggwe.
DOWNLOAD LINK:
LEKA TUTONE


text:
Masaka -Buddu|
Bannamawulire b’e Masaka abeegattira mu Nyendo -Mukungwe Journalist SACCO eggulo baafunye enkata ya bukadde bwa siringi 30 zebagenda okukozesa okwekulaakulanya.
Bano be bamu ku bateekebwa mu nteekateeka eno ey’ Emyooga okuyamba abantu okweggya mu bwavu nga bayita mu kwewola awamu n’okutereka ensimbi.
Mu nkola eno abantu batereka ssente olwo gavumenti nebongerako basobole okwewola ssente eziwerera ddala okubaako byebatandikawo.
SACCO eno ezingiramu ebibiina 5 nga buli kibiina kirimu abantu 15 era nga babadde baatandika okutereka emyezi ebiri emabega nga kino kyekimu ku bukwakkulizo obwetaagisa okufuna ssente zino.
Akulira Microfinance Support Centre mu Masaka, Wilfred Katonbe yabakuutidde okuzikwata obulungi era n’asaba abatanatuukiriza bukwakkulizo bakikole kuba ziwolebwa ku magoba amatono ddala. Omwaka amagoba ga 8% ate omwezi ga 0.7%.
Abakulembeze ba SACCO eno okuli; Kutamba Wilson ne Aliga Yisa baasabye bannabwe obutakozesa sente zino bubi nga bwezijja okugasa abalala.
Bano balaze obuzibu bwebayiseemu okufuna sente zino okuli okukubiriza abantu okutereka wamu n’okujjuza empapula ennyingi ekintu ekibadde kyetaagisa obudde n’okwewaayo.


text:
Minisita w’Obuwangwa, Obulambuzi n’Embiri era avunaanyizibwa ku bifo ebyenkizo, Amasiro, olulimi Oluganda, okunoonyereza n’ebyokwerinda, David Kyewalabye Male, akulembeddemu abantu ba Kabaka, n’abakulembeze b’ebitundu okugogola n’okuyooyoota ennyanja ya Kabaka ng’ebimu ku bijaguzo ebikulembera okujaguza olunaku lwa Bulungibwansi ne gavumenti ez’ebitundu olwaweebwayo okujjukira ameefuga ga Buganda aga 8/10 agatuukawo buli mwaka.
“Emirimu gya Kabaka twetika myetike, buli abeerawo mu kiseera ekyo kola ekyo ekikusaanidde. Twagala okwebaza buli omu, bajjajjaffe abaasima ennyanja eno, balina bukumbi nga babuyita busimo, aye bye byali ebiseera ebyo. Kati ebiseera bino tulina okwongeramu amaanyi n’embeera ey’omulembe.” Minisita Kyewalabye bw’agambye.
Owek. Kyewalabye ategeezezza nti ekinyusi kya Bulungibwansi kitegeeza bannanyini kitundu okukolerera ensi esobole okubeera ennungi era singa empewo eri ku nnyanja ya Kabaka ebeera ennungi, abasooka okugiganyulwamu be bantu b’ekitundu kino.
Ono asabye abantu okukuuma obuyonjo n’obutonde bw’ensi eno era n’akiggumiza nti olunaku luno lwagendererwamu okujjukira ameefuga ga Buganda nga 8/10/1962 era Beene yasiima n’aluwa Bulungibwansi, kisobozese abantu okugogola ebitundu mwe babeera.
Minisita Kyewalabye asiimye bannalubaga olw’okusitukiramu okulongoosa ennyanja eno naye n’ategeeza nti ebizibu ebiri ku nnyanja eno tebisobola kuggwaawo mu lunaku lumu, naye ate bisoboka singa babeera bakwataganidde wamu.
Ono asabye ekitongole kya KCCA okukola entegeka ezisobola okusengejja mukoka kuba emyala egyateekebwawo gimalirizza ziyingiza obucaafu ne kasasiro mu nnyanja eno n’asaba ekitongole kya KCCA okufulumya Pulaani esobola okugonjoola ensonga eno.
Minisita Kyewalabye asinzidde wano n’alabula abantu abateeka amakubo ku nnyanja eno kuba ennyanja eno terina kubaako makubo era n’asaba abalina ebizimbe wano, banoonye amakubo amatuufu ge balina okukozesa nga bali wamu ne Buganda Land Board.
Owek. Kyewalabye asabye abakulembeze okukwatagana baggyeko aboolezaako emmotoka kuba bano baabasasula era balina okuvaawo naye bakyalemeddewo olwa bannabyabufuzi abatya okufiirwa obululu era n’asaba abagiriko okukuuma ekitiibwa kyayo era bafube okulaba nti bagikuuma nga ya kiragala.
Ssentebe w’ekitongole ky’ebyobulamuzi era ssentebe w’enteekateeka zino, Omuk. Benon Ntambi ategeezezza nti okuyita mu kusomesa abatuuze ku kitiibwa n’obukulu bw’ennyanja eno, lye limu ku makubo eryokuyitamu okukuuma ennyanja ya Ssaabasaja nga ya mutindo n’okuzza ekitiibwa kyayo nga kisaana kyongerwemu amaanyi.
Mmeeya Mawula Mberaze ategeezezza nti bagenda kukola buli kimu okulaba nti ekitiibwa ky’ennyanja eno kikuumibwa mu mbeera yonna.
(Bya Ssemakula John- Kampala).


text:
Amawulire
Omulamuzi Kanyeihamba avudeyo kukyókwagala okugyawo Beyilo
Ivan Ssenabulya
October 4th, 2021
Bya Ivan Ssenabulya,
Eyaliko omulamuzi mu kkoti ensukulumu George William Kanyeihamba yegasse ku bavumirira ekya pulezidenti okwagala okugyawo beyilo eri abateberezebwa okuzza emisango gyannagomola
Omukulembeze weggwanga azeenga ayimbirira ekitongole ekiramuzi okutagaba beyilo eri abantu abali kumisango omuli egyobutemu, obutujju, basseduvuto n’abalala nga agamba nti kino kitataganya enkunganya yóbujjulizi.
Mu kwogerako nómukutu gwa mawulire ogwa NTV omulamuzi kanyeihamba agambye nti singa beyilo evaawo kuba kulinyirira ddembe lyabuntu kuba amateeka galaga nti ateberezebwa okuzza omusango asigala talina musango gwonna okutuusa nga gumusse muvvi.
Era agambye nti Uganda bwebaba yakugyawo okweyimirirwa erina okusooka okuva mundagano zonna zeyakola na mawanga amalala ku byamateeka


text:
Ssentebe W’ekizinga Lyrics – Mathias Walukagga
Abaakuwaana luli nti ogezze tonyiiganga
Nga bagambye okozzeemu noonya tuta owuute
Abammanyi obukuumuufu yenze luli
Bumukkuba emyenye ebitulika bye mbadala
Laba nkomyewo Waalu tuttunke
Ndagaano gye nakola nammwe era tekyukanga
Sirikoowa kubaako bye ndeeta
Guno omutwe seetisse bokisi z’amanda
Ne bwe ndiba ndi ku buleegane
Hmm ndisiba amagulu engogo era waakiri ntuuke
Mulinkakasa ŋenze watalinnya adda
Kabe kasinge n’obutaddawo balintuuka
Ky’amazima ng’agula essowaani omusezi
Nti za kuliirako eyo bantu bange eka
Amazima sirigatuulako ekyo kandayire
Atya amasasi eby’okuyingira amagye bye yesonyiwa
Buli we nnengera olumbugu we nkabala
Ky’ekinkeezanga mbake Chapa Goonya
Nze sirina ekirungi gwe nvuganya
Nnyimba bwongo n’omutwe bye gw’aloose
Mukama ezinunula omunaku
Lengera enjuba olwebakayo ng’ate ye lwatuula
Ab’amaalo liba ggwanga saalisenzeeyo
Beewaayiriza ng’eggunju ly’ettulu
Omanyi eggunju ly’ettulu teryepanse
Okulabya erimu nagwa kabenje oh
Ye mbeera kuba ng’abiri ge ndabisa
Mbadde ne nnyini nkoko okuleeta gwe nsooka
Atantegedde bwentyo bwe nkulese
Ndi kigere kya mbogo ebiseera ebisinga weeteba bakyepimamu
Luli mwaneewuunya
Nemweraguza nga mbu bwe sirizzaako
Mmwe mwalowooza ku nze mwasagaasagana
Ng’akabiriiti akatooleko Wambwa tayigga ngo
Walukagga ndi mulanzi gwotalizzaawo
Nze n’entalo nazivaamu amakulu ge nkamuka
Ssentebe w’ekizinga kyaffe, wuuwu?
Ssebo ssentebe waffe
Nabadde mu tulo ssentebe waffe
Malayika ya Mukama n’ejja n’entuma nnyimbe
Omanyi Omukama bwatyo bw’alabika
Omuntu mwe yeyolekera abeera tafaananika
Bw’onyooma bye nkugamba entebe yandiyita
Ssentebe ate mu myagaanya gy’engalo ekunte
Yantumye ggambe nti akakiiko ko ako kafu
Ssentebe waalisituse n’ojja ddala mu bantu
B’otuma bakoma mu kkubo mbu
Ne bajja bakumatiza nti aah kiteredde eri
Mazima abaakakulonda jjo ly’abalamu
Beegugunga batya nti ate ssentebe agende!
Abo abakutuukirira bantu babi
Bakwagala naye tebakwagaliza
Omutaka bw’alwa ku kitundu kwata bye nnyimba
Enkuba amanya w’eva ekyo kkiriza ogaane
N’ennyanja okuggwamu eby’ennyanja kankulage
Goonya keryogera towakana gy’ebeera
Kati ssentebe amagezi ge ndeese
Lwolikeera n’oyitaayita mu baakulonda lumu
Ogenda kkakasa nti nze ate
Nkwagala nnyo n’abalonzi bo mukwatagane
Abekalakaasa abo yita
Gwe kennyini obabuuze lwaki nti bacankalanye?
Ako akakiiko ko Chair okayiwe
Ssentebe bwotaakikole akalulu kaffe mmye
Okusinziira ku bya malayika bwe nteesa
N’ebintu by’osuubiza ofeeyo birondoolwe
Ne bye waweereza emyaka musanvu emabega
Njagala nkukakase nti tebituukanga
Gy’okomye okubeesiga ennyo gye batuusizza
Nabo okugenda mu maaso nga bwe bakwonoona
Musajjawo ono Lukka baana ba Kintu
Yabba emwanyi zo kizinga naatafiibwako
Ne gye yazitunda waategerekeka
Gwe kyokka n’owakana nga bwe baamuwaayiriza
Abalimi bo kizinga baagayala nabo
Olw’ebbeeyi y’ebirime ebeera tetegeerekeka
Gwe ate ekkakkana nga bw’erinnya!
Situka weekwatire mu bintu
Wano buli kintu kyo kizinga kyatawaanyizibwa
Nsaba okoowoole abecangacanga lumu
Mulimu ab’ebirowoozo ate nga beweetaaga
Kulwobulungi bw’ekizinga kyaffe bawe
Omukisa oyogereko nabo nze bwe nteesa
N’emirembe gye walwanirira oleete
Saagala kugirengera nga gikunukidde
Nsuubira ssi bukulembeze bwe betaaga
Bagamba baagala nkola chairman ekyuke
By’ebirowoozo bye nfunye eyo gye mpita mu bantu
Saagala ogambe nti wakakibwa oteese
Mbu ne Ssaabazinga wamusuulirira
Sso ng’asiibye enjala Abazinga lw’aba wa kujja
Ssentebe abalonzi bo bakukkuluma
Mbu osuubiza notatuukiriza
Mbu bakulaba mawenja ga kalulu
Basabye n’akakiiko ko okayiwe
Mbu ne Ssaabazinga ekyapa akirina
Wamwekutulako munyiikaavu
Mpozzi ow’ebyokwerinda y’akoze omulimu
Ssentebe ewalala bubbi busa
Buli lw’omira by’oba olina Chair ofujje
Nze ndaba nga birwadderwadde by’oyigga
Siri nze munabyabufuzi yadde naye
Ndi mutuuze wo kizinga era nga kwe nzaalwa
Enswera ekwagala ku bbwa
Sirina nze ludda ndaba bulabi bintu bwe bitambuzibwa
Ttiimu y’endiba eyali kuno ho!
Eyali luwangula kati etava mu bibinja eh!
Waleeta mutenzaggulu amaato gatudde wali
Abavubi asengula n’ebizimbe bw’abidima
Singa nze nali nkuwa amagezi ssentebe
N’abakuyuuya bankabadde baatereera dda
Laba bwe nkulaga nti amagezi ga mu mitwe
Kugejja kwannema ne negaziyira mu bwongo
Kankujjukizeeyo olubiri
Ssekabaka Muteesa mwe yali nga ye Mwenye
Abantu baamukoowakyawa
Nga ke kakutanda n’omunenya ey’ewuwo lw’evuunikibwa
Yali muyimbi wa mu lubiri omwo lumu nga nze
N’ayimba nti obutateesa olamaga
Mangu nnyo n’ababuuza era ne boogera
Lw’amanya ne be yatuma nti tebatuukanga
Mukaabya okuva lwe yasituka ateese
Olubiri terwalaala bulaazi lwayakaayakana
Laba eyali mukaabya bantu luli
N’atuumwa Muteesa Chair gira oteese
Bwonokola nga bwe njogedde tolinyeenyezeka
Mbadde namunyeenye atalangalanga bifu
Ndi muzzukulu wa Kabazzi Kyango gye nsibuka
Ssebunnyo bwa ssota Kabaka awangaale!


text:
EGGYE lya UPDF lye ligenda okukwasaganya eddimu ly’okuzimba amalwaliro gonna mu Ggwanga.
Kino kiddiridde omukulembeze we Ggwanga era nga ye muduumizi wa maggye ow’okuntikko okulagira Minisitule ye by’obulamu okuwa emirimu gyonna ekitongole kya maggye ekizimbi Engneering Brigade.
Mu mwezi gw’omusanvu omwaka guno Pulezidenti Yoweri Kaguta Museveni yalagira amassomero saako n’amalwaliro gonna agaali galina okuzimbibwa mu mwaka gwe by’ensimbi 2021-2022 gonna okuwebwa ekitogole kya maggye ekizimbi kikole emirimu gyonna.
Mu ngeri eyo omuteesiteesi omukulu mu Minisitule ye by’obulamu Dr. Diana Atwine mu bbaluwa gye yawandiise nga 29 omwezi oguwedde yalagidde abakulira abakozi mu ma Disitulikiti gonna saako ne mu Munisipaari zonna okwetoloola e Ggwanga nga abategeeza okutekesa mu nkola ekilagiro kya Pulezidenti nga bazimba amalwaliro mu bitundu gye bali.
Yagambye nti abakulira abakozi ba Gavumenti balina okuwaayo ebifo byonna awagenda okuzimbibwa amalwaliro eri ekitongole ekizimbi mu Ggye lya UPDF, era amangu ddala batandike okukola.
“Omulimu gwammwe ogugenda okubeera omukulu kwe kufuuka bakalabalaba be mirimu gyonna okusobola okulaba nga gigenda bulungi saako ne mirimu emilala egy’ekikugu” Atwine bwe yategezezza ba CAO ne ba Town Clerk.
Ku ntandikwa y’omwaka guno Pulezidenti Museveni yategeeza nti ekitongole kya maggye ekizimbi kyali kimaze okufuna obukugu mu kuzimba, nti era kyali kisobolera ddala okukwata ku mirimu eminene olwo embeera y’okukandaliriza emirimu okuva eri ba Kontulakita yali eyolekedde okukoma.
Yategeeza nti mu kiseera ekyo yali akizudde nti ba Kontulakita baali bakola emirimu gadibe ngalye saako n’okulwawo okumaliriza olwo bannaUganda obuzibu bwonna ne babutikka Gavumenti ye kye yagamba nti kilina okukoma nga amaggye ge gakutte ku mirimu gino.
“Ekilungi amaggye go ngesobolera kubanga bbo balina ne kkooti yabwe gye tubavunanira (Court Matial) bwe baba basobezza sso ssi kkooti zino ezamwe ezirina emitendera gye sitegeera bulungi” Museveni bwe yagamba
Do you have a story in your community or an opinion to share with us: Email us at editorial@watchdoguganda.com


text:
Mulago National Specialised Hospital
Template:Infobox hospital Mulago National Specialised Hospital,[1] era limanyikiddwa nga Mulago National Referral Hospital, nga kitundu ku Mulago Hospital Complex, tendekero ly'okusomesa erya Makerere University College of Health Sciences. Ly'eddwaliro ly'olukale erisinga obunene mu Uganda.[2]
Lisangibwa[kyusa | edit source]
Eddwaliro liri ku kasozi ka Mulago mu bukiika kkono bw'ekibuga Kampala,amangu ddala ebuvanjuba bwa Makerere University College of Health Sciences. Mu kuteebereza liri kilomita 5 (3 mi), ku kkubo, Obuvanjuba bw'obukiika kkono okuva mu makkati g'ekibuga Kampala. Ennamba z'obupime bw'ekifo okuli eddwaliro ziri 0°20'16.0"N, 32°34'32.0"E (Latitude:0.337786; Longitude:32.575550).[3]
Ebirabwa ebyawamu[kyusa | edit source]
Eddwaliro lino wamu n'amalwaliro agaliraanyewo, amalwaliro agalina obukwatane n'amatendekero gakola Mulago Hospital Complex, ettendekero lya Makerere University College of Health Sciences. Eddwaliro likola ku bujjanjabi obusinga n'ekitundu ky'obukugu mu kulongoosa nga kwogasse obusawo bw'amanyo, okujjanjaba abayi, obujjanjabi bw'endwadde z'abaana n'abalwadde abayi ennyo.
Ebyafaayo[kyusa | edit source]
Eddwaliro lya Mulago omukadde lyazimbibwa mu 1913 omwami Albert Ruskin Cook. Eddwaliro lya Mulago omupya lyamalirizibwa mu 1962. Eddwaliro liyina obusobozi bwa bitanda 1,790 ebitongole, newankubadde ng'emirundi egisinga liyingiza abalwadde 3,000. Mu 2012, embalirira y'eddwaliro ey'omwaka yali Sh33.2 billion.Mu kaseera kano Mulago okuddukanyizibwa obulungi yeetaaga embalirira ekubisaamu emirundi esatu ku eno eriwo."[4]
Mulago Hospital Complex[kyusa | edit source]
Mulago Hospital Complex kigambo ekikozesebwa okujuliza amalwaliro agali ku kasozi Mulago n'amatendekero g'ekisawo agali okumpi era agakwatagana agakola ng'amasomerezi ga Makerere University college of Health science. Mu mwezi gwa kafumulampawu 2020,complex eno yalina ebitanda by'eddwaliro ebiteeberezebwa okuba 1,800.[5] Obutundutundu buno obwa complex buzingiramu bino wammanga.:[6]
- Eddwaliro lya Mulago omukadde n'ebitanda 200
- Eddwaliro lya Mulago awasindikibwa abakyala n'ebitanda 450
- Mulago National Specialized Hospital n'ebitanda 1,000
- Infectious Diseases Institute*
- Uganda Heart Institute**
- Uganda Cancer Institute** n'ebitanda 80
Note 1*: Infectious Diseases Institute y'emu ku bitundu bya Makerere University.
Note 2**: Uganda Cancer Institute ne Uganda Heart Institute bitongole eby'emalirirra era ebyeyawulidde ku ddwaliro lya Mulago.
Ezimu ku nsibuko ezesigika zikkaatiriza ekigambo ku bukwatane obwawamu wakati wa (a) Old Mulago Hospital (b) Mulago Women's Referral Hospital and (c) Mulago National Specialized Hospital.[7][8]
Okuddaabiriza[kyusa | edit source]
Mu gw'ekkumi 2014, Emirimu gy'okuddaabiriza okw'amaanyi n'okuzza obugya kwatandika ku ddwaliro, major renovations and rehabilitation works commenced at the hospital, ng'ensonga yali ya kuleetawo kulongoosa mu nfaanana n'obuweereza.Gino emirimu egyateeberezebwa okumala emyezi 24, gy'emirimu gy'okuddaabiriza egikyasinze obunene bukya ekizimbe ky'eddwaliro ekya Mulago omupya (Lower Mulago) kimalirizibwa emyaka 52 egiyise.[9]
Omulimu gwabalirirwa okumalawo obukadde bwa ddoola US$29 n'ebikozesebwa byabalirirwa okumalawo obukadde bwa ddoola US$20 (Omugatte gwa bukadde bwa ddoola US$49), ezaafunibwa okuva mu kwewola mu African Development Bank. Gavumenti ya Uganda yalina okukwatirako mu kuwaayo obukadde bwa ddoola US$9.5, ekyaweza omugatte ogw'obukadde bwa ddoola US$54.5. Ng'ekimu ku nkyukakyuka ezateekebwateekebwa, intensive care unit yagaziyizibwa okuva ku bitanda musanvu 7 okudda bitanda 41, Nga ku ebyo 27 bitanda by'abakulu 14 by'abato. Eggwanika lyagaziyizibwa okuva masa 16 okudda ku masa 160; n'omuwendo gw'obusenge omulongosezebwa ne gwongerwako okuva ku 7 okudda ku 22. Enkyukakyuka endala zizingiramu okukendeeza kw'omugatte gw'ebitanda okuva ku 1,500 okudda ku 1,000. Ku ebyo, ebitanda 900 bya lukale, ebitanda 6 byabo abeesobola, 45 bya bagagga, ne 49 bisenge bya bakungu. Wajja kubaawo okusasulira kw'empeereza, There will be a fee for service, enfaanana n'omuwendo bijja kusalibwawo akakiiko.[10][11]
Mu mwezi ogw'okuttaano 2019, Akakiiko ka Uganda kakkiriza okuta obuwumbi bwa Uganda USh35.5 (obukadde bwa ddoola US$9.5) okumaliriza omulimu gw'okuddabiriza eddwaliro. Nga ku lunaku olwo, omulimu ogutannaggwa, guteeberezebwa okuba ebitundu 8 ku buli kikumi ez'omugatte. Gwazingiramu amadirisa amapya, ebyuma bya netiwaaka ebya ICT, tanka enene 6, n'okugaziya kw'enguudo mu butundutundu obukola eddwaliro. Ensimbi bwe zinaaba ziteereddwa, omulimu gusuubirwa okumala emyezi ettaano okumalibwa.[12] Okumalibwa kusuubirwa gye bujja mu 2020[1]
Naawe birabe.[kyusa | edit source]
- Olukalala lw'amalwaliro mu Uganda
- Makerere University Medical School
- Kampala Capital City Authority
- List of medical schools in Uganda


text:
Amawulire
Abaana 2 bafiridde mu muliro e Namisindwa
Ivan Ssenabulya
October 7th, 2021
Bya Ivan Ssenabulya
Entiisa ebutikidde abatuuze ku kyalo Bumuleki mu gombolola ye Bubutu mu disitulikiti ye Namisindwa, abaana babiri bwebasirikidde mu muliro ogukutte ennyumba.
Enjega eno ebaddewo mu kiro ekikesezza olwaleero, ngabagenzi ye Wadulu Brighton abadde aweza emyaka 6 ne Mukite Blessing owemyaka 3 nga bombi baana ba Robert Wamaluku omutuuze ku kuyalo kino.
Abaana bafiridde mu nnyumba ya jajja waabwe Nandutu Mary ngabadde yabaleseemu bokka.
Okusinziira ku mwogezi wa poliisi mu kitundu kya Elgon, Rogers Taitika tekinamanyika lwaki jajja abadde yabaleseewo.
Taitika agambye nti okunonyereza kugenda mu maaso ku njega eno.


text:
1. Ssakramentu etukuvu, Yezu lye yekwesemu
Tulisinze n’okutya wamu n’okulyagala.
2. Eby’edda byo byaggwaawo, kino kye kitambiro
Yezu kye yaleetera bonna abamukkiriza.
3. Bwali budde bwa kiro, kumpi ne kalvariyo.
Yezu lwe yasiibula abatume abagaalwa.
4. Omugaati gw’addidde gw’afuula omubiri ggwe
Omukama gw’abawa “Mulye ku kino mwena”.
5. N’ekikompe bw’ekityo, bonna baakikombako,
Ne banywa omusaayi ggwe nga bwe balya enyama ye.
6. Ebyo nga bikoleddwa awo n’abakutira
“Kino mukikolenga mwenna okunzijukira”
7. Ye mu konsekrasio, Yezu mwe yeewelayo
Era ne mu komunio tumufuna bulijjo.
8. Mujje gyendi mwe mwenna, mujje mwe abategana
Mujje nabagumyanga ne mbatowolokosa.


text:
Ekidd.: Laba laba ebirabo byaffe bino
Omugaati n’evviini ebivudde mu ffe
Abaana bo, tubikutonera Taata bitwale
Wamma Mukama ebivudde mu ntuuyo z’abaana bo
Ggwe atalundira mpeera
Bye tukuweereza biibyo bitwale.
1. Ggwe Kitaffe Ddunda laba bwe tujja
N’ebirabo ebivudde mu ffe
Mu ntuuyo mu kutegana okwa buli ngeri
Mala gakkiriza olw’Omwana wo Yezu.
2. Tukwebaza Ggwe okukkiriza bino
Wewaawo byonna si birungi
Olw’obunafu bwaffe olw’ensobi eziyitiridde
Mala gakkiriza olw’Omwana wo Yezu.
3. Eno evviini n’omugaati ffe bye tuleese
N’omutima ogumenyese,
Ke kabonero akalabika ng’otuyamba era oli naffe
Mala gakkiriza olw’Omwana wo Yezu.
4. Ekirabo ekikulu kye tukuwa kati nga ffe abaana bo
Gye mitima n’okwagala kwaffe,
Mala gakkiriza olw’Omwana wo Yezu.
DOWNLOAD LINK:
LABA EBIRABO BYAFFE BINO


text:
Ensimbu
Ensimbu bwe bulwadde obutaataaganya omuyungiro gw'amagumba mu mubiri. Obuzibu buno buyinza okuvaamu obuvune mu magumba wabula ekibuleeta tekimanyiddwa bulungi.[1]
Ekiviirako obulwadde bw'ensimbu tekimanyiddwa wabula abamu bagamba nti obuzibu buno buva ku muntu okufuna obuzibu ku bwongo, okukubibwa ennyo ekisusse n'ebirala. Abaana abamu basobola okufuna obuzibu buno singa bafuna obukosefu nga bazaalibwa. Abantu abalina obulwadde buno batera kulabibwa ku kwekuba bigwo n'okwesika. Omuntu ne bw'aba ali ku nju waggulu, asobola okuvaayo ne yekkata wansi obulwadde obwo nga bumukutte.
Ensimbu egambibwa okuba ng'eva ku kukosebwa kw'obutoffaali bw'obwongo. Omuntu alina obulwadde buno atera okufuna okusannyalala. Omuntu alina ensimbu asobola okukeberebwa omusaayi nga bakozesa ekyuma ekimanyiddwa nga Electroencephalogram mu lulimi lw'Ekinnassaayansi.
Mu 2013, Abantu abakunukkiriza obukadde abiri mu bubiri baazuulibwa nti baalina obulwadde bw'ensimbu era nga ku bano ebitundu kinaana ku buli kikumi baali mu nsi ezikyakula. Mu 2003, omuwendo gw'abantu abafa obulwadde bw'ensimbu gweyongera okutuuka ku bantu 116,000 okuva ku bantu 112,000 abaafa mu 1990. Mu nsi ezikyakula obulwadde buno businga nnyo mu baana ate mu nsi ezaakula obulwadde buno businga nnyo mu mabujje ne mu bakadde. Mu bitundu ebimu abantu abalina ensimbu balina obukwakkulizo obubateekebwako gamba ng'obutakkirizibwa kuvuga bidduka okutuusa nga bafunye obujjanjabi.


text:
Ekidd.: Ayi Mukama Katonda waffe, twegasse ne Nnyaffe Maria
Tukuweereza ebitone byo bino, n’omwoyo ogumenyese.
N’ekisa wulira essaala za Yezu.
1. Nga tujjukira okubonaabona kwa Yezu Kristu Omwana oyo,
N’okuzuukira n’okulinnya kwe, mu ggulu afuga byonna.
2. Nga tujjukira olunaku luli, lwe yali mu Senakulo
Yagamba “Kino Mubiri gwange, kino Musaayi gwange”
3. Era tuddamu okuweereza, Ekitambiro kya Yezu,
Kye yatambira olwaffe nno abantu, alyoke atulokole.
4. Ffenna twegatta ne tuba kimu, ne Yezu Kristu atwesiimya
Olwo twambuka n’essanyu ezzibu, wa Kitaffe oyo ffenna.
5. Mujje twebaze byonna by’atuwa, lwe tujja gy’ali n’atwewa
Obutamala gy’ali mu ggulu, tulimutenda ffenna.
DOWNLOAD LINK:


text:
Akulira essomero lya Kampala Parents School Principal Daphine Kato agambye kisaanidde abayizi bonna omuli abali mu massomero ga bonna basome n'agobwanannyini okusigala nga basoma.
Gavumenti esabiddwa okwongera amaanyi mu kusomesa abayizi nga eyita ku mitimbagano kuba ly'ekkubo lyokka okukuumira abaana abali ewaka mukumanya mu kiseera ky'omuggalo.
Akulira essomero lya Kampala Parents School Principal Daphine Kato agamba kisaanidde abayizi bonna omuli abali mu massomero ga bonna basome n'agobwanannyini okusigala nga basoma wabula nga kino gavumenti erina okukiteekamu omukono gwaayo nga eyambako amassomero n'ebyetagisa
Kato okwogera bino abadde ku mukolo ogw'okukwasibwa ebyavudde mu bigezo bya P.7 nga abayizi 129 ku 186 abatuula ebigezo omwaka oguwedde bayitidde mu ddaala erisooka nga bafunye bubonero 4 - 6


text:
Ensi Bw’ekkuba Blow Lyrics – GNL Zamba
Kano akayimba
Nka dedicatingidde ba champions ba hustle
Ba chali ensi ne bwebaggunda
And everybody thinks they can’t get up
They still find that strength to get up
That’s what champions are made of
Ba chali bange ab’e Wandegeya
Yeah
I want you to put that hand up
You make a fist
Yeah
That’s what am talking about
Yeah yeah
Bw’osoma mu mawulire nti kati Zamba yaguze akamotoka
Nange jjukira waliwo time bwe navuganga Boda Boda
Bw’osoma mu mawulire nti kati Zamba yaguze oguyumba
Nange jjukira waliwo time wenalinga omupangisa
Bw’onsanga ndya bi pizza ndi awo ku Nandos
Nange jjukirako ka time mwe nalyanga zi Rolex
Ebire ebiddugavu bibikka ensi notalaba kasana
N’otunuulira ensi nga buli omu agirimu ayaayaana
Kabeere omusajja omukulu omuto oba omwana
Ekikaabya ente enkulu
Of course kikaabya n’ennyana
Mbanyumiza nti eyo gye nsula mpulirayo ba kijaana
Akola essaawa lunaana
Okufissaawo olunaana
Nga kw’otadde baalabirira
Omukyala n’abaana
Bw’afuna eza Landlord
School fees apaana
Stage ya UTODA kw’akola nga mulimu enkaayana
Omusanga aleekaana ayita Taxi mu kasana
Okamanyi ak’e Kampala nga ku ssaawa munaana
Agamba ebintu byabiggya okuva lwe baagoba Ssebaana
Hustle y’e Kampala
Ebeera ya kupatikana
Ssente z’e Kampala
Zibeera za kutuuyana
Kati tulwanyisa nsi tugitadde mu arm wrestle
Tuli ba survivor
Buli omu anoonya pestle
Emisolo mingi nagyo nga gitukanulidde amaaso
Sinenya batembeeyi bazanya tepo n’aba City Council
Kuba ku bibiriiti by’atunda naye abeera afissaako sso
Bw’omusaba license abulawo nga kimyanso
Omunoonya nga capsule enjeru mu muceere gwa kayiso
Nange ku microphone ngikutte
Gladiator ninga Rusell
Aaah yeah
Listen
Yeah yeah
Ensi bw’ekkuba blow
Naawe giwe punch
Tokkirizanga nsi eno kukuteeka wansi
Ensi bw’ekkuba blow
Naawe giwe punch
Tokkirizanga nsi eno kukuteeka wansi
Ensi bw’ekkuba blow
Naawe giwe punch
Tokkirizanga nsi eno kukuteeka wansi
Ensi bw’ekkuba blow
Naawe giwe punch
Tokkirizanga nsi eno kukuteeka wansi
Yeah Corporate nkulaba okola naye tolina za lunch
Oli broke ebya ddala awatali bya credit crunch
Tolina z’akagaati bakugamba ogule keeki
Olwanyisa nsi naye ku luno nze ndaba ekukubye punch
Okulaba nti olina ebizibu setaaga google search
Kuba deal zo zeekutte nga zebataddemu stach
Walyanga ku Serena kati olya wa Maama Naaki
Bank ekubanja esindise omuntu ku buli branch
Okutandika business ennyumba wagiteekayo ku loan
N’emmotoka gy’ovuga nayo siyiyo ya loan
Kati business tekyatambula kubanga wafuna gu loan
Laba bwe babitwala n’osigala nga you’re cold and all alone
Ne mukazi bw’otabeera steady
Osanga ka note ke yawandiise mu lulimi lw’otegeera nti baby am gone
Back in the days chali wange wabeeranga ku top tide
Naye kati ndaba tokyalina credit yadde ku phone
Chali wange nkulaba you’re broken stressed and torn
Walinga boss naye kati ensi ekuzinyisa reggeatone
Carry on
Nze nzija nga malayika ne nkugamba you have to fight on
Until the battle is won
Tunuulira gye wava
Amaka gemwalyanga emmere okutaaliko nva
Bw’oba ogamba ntino never
Teeka omukono gwo waggulu
Kano akayimba kako nange
Teeka omukono gwo waggulu
Ka chali wange yimba nange


text:
Poliisi etubuulidde wetuuse mu kunoonyereza ku mukyala Juliet Nassali abadde mu gy’obukulu 40, eyattiddwa ku kyalo Mende mu Tawuni Kanso y’e Mende mu disitulikiti y’e Wakiso.
Omulambo gwa Nassali gwazuulwa ku Ssande ku makya nga 19, Ogwomwenda, 2021, ekyaleka abatuuze nga bali mu kiyongobero.
Wabula Poliisi ekutte Jonah Bwambale amanyikiddwa nga ‘Master’ myaka 25 ku by’okutta Nassali, ng’amulumiriza okumusiiga siriimu.
Okusinzira ku mwogezi wa Poliisi mu ggwanga Fred Enanga, Bwambale akwattiddwa n’abantu babiri (2), ku misango gy’okutta omuntu.
Enanga bwe yabadde ayogerako eri bannamawulire ku kitebe kya Poliisi e Naguru, yagambye nti Bwambale n’omugenzi Nassali baali baagalana okumala ebbanga eriwera kyokka oluvanyuma baafuna obutakaanya.
Enanga agamba nti oluvanyuma lwa Bwambale okuzuula nti alina siriimu, yategeeza abamu ku batuuze nti alina okutta Nassali olw’okumusiiga akawuka.
Agamba nti oluvanyuma lwa Nassali okuttibwa, Poliisi yasobodde okweyambisa embwa ekoonga olusu era yakulembeddemu Poliisi okutuuka ku nju ya Bwambale era y’emu ku nsonga lwaki yakwattiddwa ku misango gy’obutemu.
Ate Poliisi ekutte omuntu owokusatu ku by’okutta omwana myaka munaana (8) mu disitulikiti y’e Kyotera.
Omwana Francis Kateregga yattiddwa ku ssaawa nga 4 ez’ekiro, ku Ssande ku kyalo Nakatoogo-Bikunya mu ggoombolola y’e Kabira mu disitulikiti y’e Kyotera.
Kateregga yabadde egenze wa neyiba okulaba akazannyo ku Ttiivi wabula teyakomyewo.
Omulambo gw’azuuliddwa ku Mmande ku makya mu kibira okumpi n’awaka, oluvanyuma lw’abatuuze okusimba ensiko okumala essaawa eziwera.
Abatuuze bagamba nti omwana yatemeddwa omutwe ne batwala obwongo ssaako n’okulembeka omusaayi ne bagutwala.
Bagamba nti omwana yasaddakiddwa era abazadde okuli maama Macklin Namaganda ne taata Mike Sserwadda, nga batuuze ku kyalo Kasamba-Kyamayembe mu ggoombolola y’e Kabira, bawanjagidde ekitongole ekya Poliisi okunoonyereza okuzuula abatemu, abenyigidde mu kutta mutabani waabwe.
Wabula okusinzira ku ssentebe w’ekyalo Nakatoogo-Bikunya Mike Ssebuliba, mu kusooka Poliisi yakutte abasawo b’ekinnansi babiri (2) wabula ekutte omuntu ow’okusatu.
Ate Muhammad Nsubuga, omwogezi wa Poliisi mu kitundu ekyo (bendobendo ly’e Masaka), agaanye okwatuukiriza amannya g’abantu abakwattiddwa nga kiyinza okutaataganya okunoonyereza kwabwe.


text:
Bya Moses Kizito Buule Mukono
ABAAMI b’amaGombolola mu Ssaza lye Kyaggwe beeyamye okuttukiza emirimu gya bulungi bwansi mu Ssaza lino, oluvanyuma lwa Katikkiro Charles Peter mayiga okubakunga bategeeze abantu be bakulembera obukulu obuli mu nkola eno.
Bino babituseeko mu lukiiko lwe b’atuzizza ku kitebe kye gombolola ya Mituba 4 Kawuga mu Munispaari ye Mukono ku mande, bwe babadde basisikanye okutema empenda butya bwe bagenda okujaguza olunaku lwa bulungi bwansi olw’omwaka guno, olugenda okukuzibwa mu Ssaza lye Kyaggwe.
Bagambye nti bagenda kufuba okulaba nga enkola eno tedda mabega nti kubanga bakizudde nti elina ky’eyongerako ku nkulakulana y’abatuuze muKyaggwe, n’addala abo abasobodde okuggulawo amakubo agaali gatabangawo mu bitundu byabwe, kye bagambye nti kati gagenda kufuuka gamugaso eriabalimi n’abasubuzi nga bagayisaako eby’amaguzi okubitwala mu butale b’afune ku nsimbi ez’egasa,kubanga gy’ebuvuddeko entambula ebadde ebakosa olw’okwekoloobya mu makubo agabaddewo nga gayita wala.
Basiimyemu ak’ensusso abatuuze b’omugombolola y’a mituba 9 Goma,Mumyuka Nakifuma saako ne Mituba 4 Kawuga olw’emirimu n’obumu bwe bakozesa nga bakola emirimu, omuli okuggulawo amakubo, omuli elisala mu mugga Nkalele ku lwe Gayaza nga bakozesa nkumbi, saako n’okuggulawoolulala olugatta Nabbale ku Kasawo ku kyalo Nabalanga, n’okusimbaekibira kya beene ku kyalo Nabitimpa e Nama.
Omukubiriza w’olukiiko lw’egombolola ya mituba 9 Goma RichardSsekabira yasabye abaami bonna mu Kyaggwe, okuyambako ku gavumenti ya Ssabasajja saako ne y’awakati mu kukunga abantu b’enyigire butereevu mu mirimu gy’abulungi bwansi egiyamba okusitula ebitundu byabwe omuli okugogola enzizi, okulima amakubo amatonotono, saako n’okuzimbira
abakdde abatakyesobola mayumba.
Do you have a story in your community or an opinion to share with us: Email us at editorial@watchdoguganda.com


text:
Amawulire
Uganda ne Kenya batonzeewo akakiiko okulwanyisa okusala abakyala mu mbugo
Ivan Ssenabulya
October 3rd, 2021
Bya Prosy Kisakye
Gavumenti ya Uganda ekwataganye ne jinaayo eya Kenya okutondawo akakiiko akagenda okulwanyisa ebikolwa ebyokukekejjula abakazi nabawala mu mbugo ku nsalo.
Ebize gino giri nnyo ku nsalo naddala mu disitulikiti ze Karamoja ne Sebei, ngabamu badduka nebayingira Kenya nebekwekaka eyo.
Mu disitulikiti ye Bukwo abobuyinza bagambye nti omwaka oguwedde emisango 1000 gyegyafunika.
Minisita omubeezi owekikula kybanatu Peace Mutuuzo aliko byatunyonyodde nalaga amakubo agasobola okuyitwamu okumalawo ebikolwa bino.


text:
Amawulire
Aba Boda Boda e Masaka bagenda kuwandisibwa
Ivan Ssenabulya
September 30th, 2021
Bya Gertrude Mutyaba
Abakulembeze b’abagoba ba Boda Boda mu kibuga Masaka bayisizza ebiragiro ebikakali ebirina okugobererwa banaabwe bwebali mu mulimu guno.
Ebiragiro bino nga bigendereddwamu okumalawo ettemu n’obubbi bwa piki ebikudde ejjembe mu kitundu kino.
Ebimu ku biragiro ebiyisiddwa kuliko okwewandiisa, obutavuga pikipiki kutali nnamba, abatalina stage okwabulira ekibuga n’ebirala.
Okusinziira ku bebyokwerinda, ngebijambiya byakaggwa, waabalukawo entemu empya mu kibuga ku bagoba ba Boda Boda nga mu bbanga lya sabiiti 2, aba BodaBoda 3 okuli Mawanda Huzaifah, Mukasa Joseph ne Kayondo Emmanuel bebatiddwa.
Ssentebe wa Boda Boda e Masaka Abdallah Ssenabulya ategeezezza nga bwebasazeewo buli mugoba wa Boda okuwandikibwa afune kaadi.
Abagoba ba Boda abeetabye mu nsisinkano ebaddewo, bagamba nti ebikolwa by’obubbi bwa byandiba nga bikyagenda mu maaso olwabo abakwatibwa ate nebabayimbula nebalya butaala.
Omuduumizi wa poliisi e Masaka Paul Nkore ategezezza nga bwewaliwo abantu abawerako bebakutte era okunonyereza kugenda mu maaso, ku butemu nobubbi bwa pikipiki.


text:
Oluvannyuma lw'ekigambo eky'omulimu ogw'okulabirako ekitongole eky'omulimu ogw'ekitundu eky'omulimu ogw'okulabirako. Ekiragiro kino kiwandikawo, olw'okulabirako olw'okulabirako olw'okulabirako, olw'okulabirako, olw'omulimu ogw'okulabirako. Kino kye kimu n'okulabirako ekigambo eky'okulabirako ekigambo eky'okulabirako, era n'okulabirako ekigambo eky'okulabirako. Ekiragiro kino kiwandikawo ekigambo eky'okulabirako eky'omulimu ogw'okulabirako. Mu kiseera kye kimu, ekitundu ky’enjawulo kiyinza okwewala ebiwuka era n’okukuuma omwoyo ogw’obuyonjo. Ekiragiro kino kiwandikawo ebirala mu langi ezisukka mu ngeri ey'ebitundu eby'enjawulo. Bu avantajlar yüzünden, kabi hook dekorative chain kurt, kesalar, hoteller, restoranlar için suçluyor. Ekitongo ky’okugula n’ebifo ebirala.
CLC-01 Classic Chain Link Curtains
CLC-02 Half-drop Chain Link Curtain (Link)
Ebigeereza:
Erinnya erinnya: ekigambo eky'olunyiriri.
L Material: aluminum wire.
L Surface tretem: anodized.
L langi: güver, siyah, yeyaw, mavi, kırmızı, purple, golden, bronz ve diğer langi bir şekilde düzeltebilir.
L Wire diameter: 0.8 mm, 1.0 mm, 1.2 mm, 1.3 mm, 1.6 mm, 1.6 mm, 1.8 mm, 2.0 mm oba mu kiseera kye kimu.
L Hook widge: 9 mm oba 12 mm.
L Hook obuwanvu: 17 mm, 20.4 mm, 22.5 mm, 24 mm, etc.
L Curtain bunene: 0.8 m × 2 m, 0.9 m × 1.8 m, 0.9 m × 2 m, 1 m × 2 m, 1 m × 2.1 m
Weetegereze: Ebigambo eby’enjawulo bye bifunira okusinziira ku ebyo by’okwetaagisa.
CLC-03 Chain link Curtain Specification Measurements
Kino:
L Environmental arkadaşın materyal.
L Lightweight and flexible structure.
Bw’ekyetaagisa era n’okugenda.
Oluvannyuma lw'okulabirako, olw'okulabirako era n'okulabirako.
Nnafuba okusinziira ku nnyingi.
Ekiragiro kino eky’okubuulira.
Nweewala ebiwuka era n’okukuuma emirundi.
Ekiragiro kino kiwandikawo ebitundu eby'enjawulo.
L Anodized surface treatment güzel görünüyor ve güzel dekorasyon etkisi yaratır.
Puloguramu:
Oluvannyuma lw'ekigambo eky'omulimu ogw'okukozesa:
Oluvannyuma.
Oluvannyuma lw’okulabirako.
Oluvannyuma.
Oluvannyuma l.
Oluvannyuma l.
Oluvannyuma l.
L ekisiikirizi.
L Architecture outside design.
Ekiragiro kino kiwandikawo ekigambo eky'okukozesa:
Obulamu.
L Shops.
Oluvannyuma l.
L Upscale resorts.
L Kitchen.
L Discotheques.
L Hotels.
L Restaurants.
Oluvannyuma l.
L Showrooms.
Ofisi.
Ekiragiro kino.
Oluvannyuma lw'ebitundu
Ku ddirisanga ku lukiiko lwa
Oluvannyuma lw'ekitundu eky'okulabirako eky'omukitundu
Oluvannyuma lw’olunyiriri oluvannyuma lw’ennyingi
Oluvannyuma lw'ebitundu eby'okulabirako ebitundu eby'okulabirako ebiri mu kibiina ky'okulabirako,
Ekiragiro kino kiwandikawo ekigambo eky'ebyo
Enyunguli:
Ekiragiro kino kiwandikawo mu kibiina kya plastik, era oluvannyuma lw’ebitundu bya plastik.
Ekiragiro kino kiwandikawo ekitundu eky'okulabirako eky'okulabirako, Ekiragiro kino kiwandikawo ekigambo eky'okulabirako ekigambo eky'okulabirako.
Plastik film tarafından katyabaga oluvannyumu
Ebitundunduuko ebimu by’omwoya
Ekiragiro kino kiwandikawo ekitundu eky'omulimu ogw'ekitundu eky'olunyiriri oluvannyuma lw'ebitundu eby'okuteekawo ebitundu eby'enjawulo. Ekiragiro kino kiwandikawo ekitundu eky'omulimu, ebirala ebirala ebirala byonna. Ekiragiro kino kiwandikawo enkola ey'okuteekawo enkola eya U. Byonna byonna bye bakozesa ekigambo eky'omuwendo ogw'ebyo. Engeri ezo esatu ziri mu kuteekateeka ennungi. Yalnızca duvarlara veya tavanlarında bir kaç bir kaçlar gereken ve eğlencelin.Uteekateeka:
Ekiragiro kino kiwandikawo ku sisitemu
Ekiragiro kino kiwandikawo ku ddubo
Langi ey'enjawulo ey'eby'ennyiriri ey'eby'ennyingi
Langi ey'enjawulo ezisukka mu lukiiko lw'olunyiriri oluvannyumu


text:
Amawulire
Abaddenga akuba obuyinja ku nnyumba yabwewomuwala avunaniddwa
Ivan Ssenabulya
September 27th, 2021
Bya Ruth Anderah
Omusazi w’enviiri agambibwa nti abaddeng akanyuga a kayinja ku dirisa ly’omwana omuwala atanetuuka mu budde bwekiro, avunaniddwa nebamusindika ku alimanda mu kkomera e Kitalya.
Omuvunaanwa ye Ssenabulya Godfrey ngasimbiddwa mu maaso g’omulamuzi wa kooti ya Buganda Road, Miriam Okello Ayo amusomedde naye nagwegaana.
Maama w’omwana ono, alumiriza nti omusajja ono abaddenga akwenyakwenya muwala we, namufulumya ennyumba mu budde bwekiro namuteeka mu bikolwa byomukwano.
Oludda oluwaabi lugamba nti omusango yaguzza nga 24 July 2021 e Kyebando Kisalosalo.
Kati bamusindise ku alimanda mu kkomera e Kitalya okutukiraddala nga 29 Okitobba 2021 lwanakomezebwawo omusango guddemu okuwulirwa.


text:
Omubiri gwa Bishop wa Orthodox Metropolitan Jonah Lwangwa nigwija kuhika omu ihanga aharwamukaaga oru, omuhwezi wa mukuru w’eihanga Jessica Alupo nikwo yaagira
Alupo yaagira ngu ekikyerereize omubiri kwa Archbishop kuhika omu ihanga n’ebiragiro by’amaani ebuteirweho kukingira endwara ya #COVID19 omu ihanga rya Greece.
“Ninkihamya ku omubiri gw’obeire ari Archbishop Lwanga kandi hoona owaafeereire omuri Athens Greece guriyo nigureetwa omuka barikuhwerwaho gavumenti ya Uganda,” nikwo yaagira omukihandiiko eki yaata ahamukutu gwe ogwa Twitter eriizooba.
Lwanga afeereire omuri Greece bwanyima y’okumara obwire arwaire.
Abaire ari omunyadiini w’orurengo rw’ahaiguru omu Uganda kandi akeebemberao eitware erya Kampala na Uganda yoona, omu Africa eya rwagati obwo ahansi y’ekanisa eya Alexandria kuruga omugwa 1997 kuhisya obu afire omukwezi kwa 9 2021
Obwa hati Archbishop Makarios Tillyrides owa Nairobi niwe amugiire omubigyere bwanyima y’okuteebwaho Paapa kandi omureeberezi ow’ekanisa eya Alexandria, Theodoros II nk’omureebrezi w’eitware erya Kampala.
Makarios nateekateekwa kuba niwe yayebembera eby’okuziika kwa Lwanga.
#WestUpdates


text:
Browsing Category
Breaking News
Okukebera Corona mu Uganda olina Okusasula!
Oyo ayagala okeberebwa ekirwadde kino wakusasula emitwalo 240,500.
Basajja Mivule Akwatiddwa!
Kumakya ga leero poliisi esazeeko ettabi lya Baba Tv erye Kampala n'eyoola munnamawulire Basajja Mivule. Mivule akola pulogulamu eyitibwa Fumitiriza ku Baba Tv ng'asinga kutunulira bya…
Bitabuse-Corona asse omuntu mu Kampala!
Afudde abadde mukyala ow'emyaka 80 mu ddwaliro e Mengo nga yasooka kujanjabibwa mu ddwaliro lya Platinum kulw'okutaano lwa wiiki ewedde. Minisitule y'ebyobulamu ekakasizza amawulire…
Museveni ssi wakuvuganyizibwa mu 2021 NRM Erangiridde !!
Kinajjukirwa nti Museveni yawamba obuyinza mu mwaka gwa 1986 era nga kisubirwa nti ono kati alina emyaka 75, ssinga wangula akalulu aka 2021, olwo aba afunye ekisanja ekirala kya myaka 5.
Poliisi ya Uganda nkambwe okusinga Corona Virus! Esse Corona Tanatta!
Eky'ennaku okuva ekiseera ky'omuggalo bwekyatandika mu Uganda okutangira abantu ekirwadde kya Covid19, ebitongole nga poliisi byatekebwa kumwanjo okusobola okuyambako okukakasa nti…
Bwemunziba Akalulu nina Ekkubo Eddala- Bobi Wine abogodde
Yadde nga Gavumenti ezze ekyogera lunye nti akalulu lye kkubo lyokka erikirizibwa mu mateeka okukyusa obukulembeze. Bobi ye alina engeri endala eyenkyukakyuka!
Embalu Ebizadde! Abagishu Mwagala Kwelwaaza?
Ku mukolo guno ogw'embalu abalenzi kwe bafuukira abasajja mu Bugishu era tebabalibwa kuba basajja nga tebannakola mukolo guno.
Wuuno azadde Bobi Wine muby’obufuzi
Bobi Wine abadde alina okusomoozebwa olwa bannabyabufuzi abangi okumukirizaamu n'ekisinde kye ekya People Power wabula nga talina kibiina kyabyabufuzi
Munna Uganda awambiddwa ku nsalo ya Rwanda ne Uganda, UPDF erabude!
Eyawambiddwa yabadde ava kwokya manda ngadda wuwe mukisera eggye lya Rwanda welyamukwatidde, kisubirwa nti eggye lye Rwanda lyabbadde ligoba abakukusa ebyamaguzi kunsalo nga nono…


text:
Amawulire
Uganda bajijje ku lukala lwabatalina kugenda Bungereza
Ivan Ssenabulya
October 8th, 2021
Bya Ritah Kemigisa
Uganda yeemu ku mawanga 47 Bungerez, gejje ku lukalala lwabatalina kuyingira gwanga eryo.
Bungereza eriko amawanga geyatekako ekkoligo, nga baakikola okwetagira ssenyiga omukambwe, COVID-19.
Akulira ebyentambula mu Bungereza oba Transport Secretary Grant Shapps agambye nti amawanga gebataguludde kigenda kutandika okukola ku Bbalaza wiiki ejja, ngalaze essuubi nti ebyentambula bigenda kulongoka eri egwanga lino nabatambuze bennyini.
Kino kitegeeza nti abantu bebagema doozi ssenyiga omukambwe nezigwayo okuva mu mawanga 47 gebataguludde okuli South Africa, Brazil, Mexico namalaa, bakuyingira egwanga lino awatali kubateeka mu kalantiini, okubakebera nebirala.
Wabula abatambuze bajja kuba batekeddwa okusindika ekifanayi ekyamapula zaabwe ezokubakebera, okusobola okuzekennneya obulungi.
Ekitebbe kya Bungereza mu Uganda bayise ku tweeter nebasubiza nti bagenda kukolagana butereevu ne minisitule yebyobulamu mu ntekateeka yonna.
Wabula amawanga amalala, agakyasigadde ku lukalala kuliko Panama, Colombia, Venezuela, Peru, Ecuador, Haiti ne Dominica.


text:
KIKAKASIDDWA nti okusaala Eid ul-fitr okw’okumalako ekisiibo kwa ku Sande oluvanyuma lw’abakulira abayisiraamu mu Ggwanga okulemererwa okulaba omwezi akawungeezi k’olwokutaano.
Abayisiraamu mu Nsi yonna bamaze ennaku entukuvu 30 nga basiiba saako n’okwewaayo eri Katonda nga basaba na akamu ku bukwakkulizo bwe balina okutuukiriza mu nzikiriza yaabwe ngaa basiiba omwezi omutukuvu ogwa Ramathan.
Olunaku lw’okutaano bonna baabadde ku bunkenke nga balindirira okulaba akabonero k’omwezi ekilaga nti ekisiibo kiba kiweddeko basiibulukuke kyokka akabonero ako ne katalabika nga kati kitegeeza nti bagenda kweyongerayo olunaku olulala lumu okutuusa ku sande balyoke bakuze Eid Ul-Fitr nga bwe bakikola bulijjo.
Akulira Sharia ku kitebe ky’obuyisiramu ekikulu Kampala Mmukadde Sheik Yahaya Ibrahim Kakungulu yategezezza nti olunaku lwa Eid lwakukuzibwa nga 24 May 2020 ku Sande, nasaba abayisiraamu okugoberera entekateeka eyatekebwawo ab’obuyinza mu kulwanyisa ekirwadde kya Covid 19.
“Bakkiriza banange olunaku lwaffe tulukulize mu maka gaffe, tetugenda kukungaana nga bwe kibadde ku Eid endala, okusaala kwonna kukukolere awaka okusobola okwewala okusasaanya ekilwadde kino” Sheik Kakungulu bwe yagambye.
Kakungulu era yasabye abayisiraamu okuwayo Zakati nga bwe kilina okuba ku lunaku lwa Eid bulijjo.
Do you have a story in your community or an opinion to share with us: Email us at editorial@watchdoguganda.com


text:
Obukontanyo(Protons)
Akakontanyo (Proton) era akayitibwa mu bumpimpi “konta” katinniinya(=kasirikitu akatini ennyo) ,ke kamu ku butoffaali obusatu era obuyitibwa obutonniinya bw'akaziizi (sub atomic particles). Akakontanyo kakontana n'akasannyalazo kubanga ekisannyalazo kyako ekya pozitiivu kiri mu kukontana ne kyagi y'akasnnyalazo eya negatiivu.
Akakontanyo kalina ekisannyalazo(kyagi) ekya pozitiivu era kalina “enzitoya y’akaziba”(atomic mass) eya amu 1 (one amu). Obukontanyo bwe bumu ku butinniinya obuzimba akaziba(atomu). Awamu ne nampawengwa (neutrons), busangibwa mu kifo ekikwafuwavu ennyo ekiyitibwa obuziizi(nucleus).
Omuwendo gw’obukontanyo gwe gusinziirako kika kya nkyusabuziba(chemical) ki ekikolebwa akaziba . Ekinnyonnyozo kino kikulu nnyo era kiweebwa erinnya ery’enjawulo erya “namba y’akaziba” oba “omuwendo gw’akaziba” (atomic number).
Akakontanyo (proton) kaba katinniinya akasirikitu (tiny particle), akatini ennyo okusinga akaziba. Obukontanyo butini nnyo era okusobola okukalaba wetaagisa “enzimbulukusa ey’obusannyalazo” (electron microscope) kyokka ate kanene nnyo okusinga “akasannyalazo”. Obukontanyo bwonna mu bwengula bwakolebwa nga okubwatuka okunenne kwa kabaawo. Okusooka tewaaliwo kintu kyonna. Waaliwo masoboza mangi agetadde gokka agatayaayaya wonna mu bwengula mu kikula ky’obupoto (photons =l ight) n’obutoniinya (larger particles) nga “bbosono”(bosons). Bbosono zino ezasooka zaalimu ttani ne ttani z’amasoboza era bungi ku bbwo ne bwekutulamu obukontanyo (protons) n’obukontanyo bwabwo (antiprotons).
Obukontanyo buno obusinga obungi oluvannyuma bwaggwamu amasoboza ne budda mu bbosono nate naye obukontanyo bw’obukontanyo (antipotons) bulabika okuba nga bulina we bwadda era enzitoya yonna mu bwengula eva mu bukontanyo buno obwafikkira. Obukontanyo bwonna mu bwengula bufaanagavu era nga bwonna busangibwa munda mwa atomu. Atomu ez’enjawulo ziba ne namba z’obukontanyo za njawulo; kino kye kifuula atomu emu okuba keriyamu, endala kaboni, zaabu, kkalwe oba mangeneezi. Kiva ku bukontanyo bumeka atomu bw’erina, si bika bya bukontano. Obukontanyo bwe bukola nnyukiriyasi oba ka tugambe amakkati ga atomu. Atomu esingayo obwangu ye ya kitondekamazzi kuba eno eba ne nyukiriysai erimu akakontanyo kamu kokka. Kyokka atomu ezisinga zirina obukontanyo obusukka mu kamu ne nampawengwa waakiri emu okubeera n’akakontanyo. Obukontanyo kyokka ate era bukolebwa obusitinniinya (elementary particles) obusingawo obutini obutalabika obuyitibwa “obukwaki” (quarks). Buli kakontanyo kalina obukwaka busatu, bubiri waggulu ate kamu wansi. Empliriro ya nnyukiriya ey’amaanyi ekwasawaza(bonds) wamu obukwaki . Enzitoya esinga ey’obukwaki eva mu mpalirizo y’obuziizi eya maanyi(strong nuclear force), si kwa bukwaki (quarks). Olw’okuba akakontanyo kaba n’obukwaki bubiri obuli waggulu n’akakwaki kamu akali wansi, akakontanyo kaba ne kyaagi ya pozitiivu okufaanana ne poola ya magineeti eya pozitiivu. Ebintu bibiri ebirina kyagi eza pozitiivu byesindikaganya buli kimu okuva awali ekirala, ekitegeeza nti obukontanyo mu atomu buba bwejja buli kamu ku kalala. Bwetaaga nampawengwa okubusikiriza okusigala awamu. Nampawengwa zino ziyamba okukuumira awamu obukontanyo nga zikozesa empalirizo ya nnyukiriya ey’amaanyi. Atomu esingayo obuzito mu butonde ye ya yulaniyamu nga eno erina obukontanyo 92. Ka kibe nampawengwa yadde empalirizo ya nyukiriya ey’amaanyi teyinza kukuumira wamu bukontanyo businga awo okusukka obutikitiki obutono ddala.


text:
1. Nzijukira ebingi eby’edda ebyo byannema
Nnakwatanga makyamu amakubo nnawaba nnyo.
Nnakolanga n’amaanyi okulaba nga nnyiikira
Nnakwatanga makyamu amakubo nnawaba nnyo.
Nnagobereranga ebyo bye nnayita ebingasa
Nnakwatanga makyamu amakubo nnawaba nnyo.
Nnagobereranga ebyo bye nnayita ebisanyusa
Nnakwatanga makyamu amakubo nnawaba nnyo.
2. Naye kati olw’okubeera Yezu ebyo bye nnayita amagoba ebinyuma ebigasa
Nkizudde kwali kufiirwa – Nkizudde yali nsobi nnyo
Nkizudde nnamala biseera- Byonna ebyo kwali kufiirwa.
Olw’ekyo byonna bwe mbigeranya n’okumanya Yezu Omukama ekitenkanika.
Ndaba nga kwali kufiirwa- Nkizudde yali nsobi nnyo
Ndaba nga nnamala biseera – Byonna ebyo kwali kufiirwa.
Naye olw’okubeera Yezu- Nnabimala nze mbiyita bisasiro nnabimala
Byonna olw’okubeera Yezu – Nnabivaako nze mbiyita bisasiro nnabimala
Biri olw’okubeera Yezu – Nnabivaako nze mbiyita bisasiro nnabivaako
Byonna olw’okubeera Yezu – Nnabivaako nze mbiyita bisasiro nnabivaako.
Tutti: Kristu ge magoba ge nnoonya, Omukama ge magoba ge ntereka x2
Njagala ndabike nga sirina ku lwange kintukuza
Nga sirina ku lwange kindokola wadde etteeka;
Wabula okumanya nti okukkiriza okwo kwe kundokola,
Okwagala okwo kwe kunnyamba.
Kristu ge magoba ……..
3. Njagala mmuyige, njagala mmumanye, njagala mmuyige, njagala mmumanye, njagala mmuyige , njagala mmumanye, Yezu omulungi mmumanye eyannonda.
Bass: Nze njagala mmuyige njagala, nze njagala mmuyige njagala
Nze njagala mmuyige njagala, nze njagala mmuyige njagala.
Mmanye n’amaanyi agasibuka mu kuzuukira kwe, ntegeere n’amakulu,
ag’okugabana ku musaalaba n’ofa n’omufaanana nga ye.
Soprano: Nange nsuubira bwe ntyo nga ndizuukira amazima,
Nange nsuubira bwe ntyo nga ndizuukira mu bafu.
Tutti: Sigamba nti ndi mutuufu, sigamba nti ntuukiridde,
Sigamba nti ndi mulungi, sigamba nti empeera ngifunye,
Naye nno nsooka busoosi, muli nze ndi mu kunoonya,
Muli nze nsaba n’amaanyi, Omukam njagala mmutuuke.
Soprano: Wabula ndayira era mmalirira
Bass: Wabula ndayira era mmalirira ne nngamba
Nti ebyedda ebyo – Nnabivaako nti ebyedda ebyo tebinnuma.
Ebyo ebyayita – nnabimala nti ebyo ebyayita nnabibuuka.
Kristu Omununuzi – yabimalawo oyo eyannganza era talinjuza
Nze nduubirira bino – ebirijja embiro njagala nzituuse nga bw’agamba.
Ye alyoke ampeere – oyo Omutonzi empeera eyo ye gye yanngamba.
Ngifune mu Yezu – oyo Omununuzi oyo eyannganza era talinjuza.
Tutti: Kristu ge magoba ge nnoonya, Omukama ge magoba ge ntereka x2
DOWNLOAD LINK:
KRISTU GEMAGOBA


text:
Amawulire
Kyagulanyi ayanukudde bannaKenya abamuneya
Bya Ivan Ssenabulya Akulembera ekibiina kya National Unity Platform, Robert Kyagulanyi asabye banne bwebavuganya gavumenti okubeera obum. Bino webijidde nga wabaddewo okuvumagana ku mikutu muyunga bantu, wakati wabawagizi ba NUP naba Dr Kiza Besigye eyakoze ekisinde ekigenda okujjako gavumenti ngokulonda kwa 2026 tekunatuuka ekya Peoples […]
Abantu akakadde 1 bebakoseddwa mu mataba
Bya Damalie Mukhaye Abantu akakadde kalamba bebakoseddwa mu mataba agagoyezza ebitundu byegwanga ebyenjawulo. Amasomero mangi, enguudo, entindo, amalwaliro nebiralala byonna bikubiddwa nebisgala ku ttaka. Bwabadde ayogera ne bannamwulire ku Media Center, mu Kampala minisita omubeezi owebigwa tebiraze mu wofiisi ya Ssabaminisita wegwanga Esther Anyakun anokoddeyo […]
Ekitundu ku kkanisa ya Kakande kiguddemu
Bya Ritah Kemigisa Poliisi ekakasizza ng’ekitundu ku kkanisa yomusumba Samuel Kakande Kubbiri e Mulago bwekiguddemu. Amyuka omwogezi wa poliisi mu Kampala nemirrwano Luke Owoyesigyire agambye nti bakakasaako abantu 3, abatasiddwa nebisago. Ono era ategezezza ngekitongole kya poliisi ekiddukirize, bwebatuuse mu kifo okuddukirira.
Abantu 500 bebatasiddwa okukukusibwa
Bya Juliet Nalwooga Amyuka akulire ekitongole ekirwanyisa okukukusa abantu wansi wa minisitule yebyenjigiriza nemizannyo Agnes Igoye ategezezza ga bwebaliko abantu 500 bebanunudde ababadde bagenda okukusibwa. Abantu bano baatasiddwa, wakati wa January ku ntandikwa yomwaka guno ne Sebutemba 2021. Gyo emisango awamu 250 gyegyafunika eri ekitongole […]
Gavumenti egulidde Omusinga ettaka yiika 5
Bya Musasi Waffe Gavumenti eriko ettaka yiika 5 zeyaguze, eri Obusinga Bwa Rwenzururu e Kasese nga libalirirrwamu obukadde 150. Bino webijidde ngobusinga, olwaleero bajaguza amattikira Gomusinga ag’omulundi ogwa 55. Ku ttaka lino kitegezeddwa nti bagenda kutandikirawo okuzimbira Omusinga Charles Wesley Mumbere, amaka agomulembe. Kattikiro wObusinga Joseph […]
Ow’emyaka 17 eyabika Ochola bamusonyiye
Bya Juliet Nalwooga Ssabapoliisi wegwanga Martins Okoth Ochola aliko omwana gwasonyiye, wamyaka 17 emisango gyokusasanya obulimba nokukozesa obukyamu emitimbagano. Ono yayita ku mukutu gwe ogwa Facebook, nabika Ssabapoliisi wegwanga mbu yafudde. Omwogezi wekitongole kyabambega ba poliisi Charles Twine agambye nti balondoola ennamba ye ssimu, eyakozesebwa […]
Abasibe 2 batolose mu kadukulu e Kyengera
Bya Juliet Nalwooga Poliisi mu disitulikiti ye Wakiso ebakanye nomuyiggo ku basibe 2, abatolose mu kaddukulu ku poliisi ye Kyengera. Bano baayise, mu baati nebadduka, nga kati tebamanyikiddwako mayitire.Amyuka omwogezi wa poliisi mu Kampala nemirirwano Luke Owoyesigyire, agambye nti bano baali bakwatibwa ku misango gya […]
Ekitongole ky’obujanjabi obwamangu kiweebwa ssente ntono
Bya Ritah Kemigisa Ekitongole ekikola ku bujanjabi obwaangu, ekya Emergency Medical Services (EMS) wansi wa minisitule yebyobulamu bakubye omulanga ku nsonga uyensimbi ezibekubya empi, bagamba nti tezikyabasobozesa kukola mirimu. Okusinziira ku kamisona wobujanjabi obwamangu Dr John Baptist Nambohe, baweebwa obuwumbi 6 nobukadde 800, nga ssente […]
Bannansi ba South Sudan bongedde okuyingira Uganda mu bubba
Bya Musasi Waffe Wofiisi ya Ssabaminisita wegwanga, balaze okutya ku muwendo gwabansi ba South Sudan abyongedde okuyingira egwanga nga bayita mu buwunjuwunju, ku nsalo mungeri emenya amateeka. Mu mwaka gwa 2020, omukulembeze wegwanga Yoweri K. Museveni yalagira ensalo ziggalwe, entekateeka eyalubirirra okutagfira okusasaana kwa ssenyiga […]
Akabenje ke Nakasongola katuze abantu 3
Bya Juliet Nalwooga Poliisi etandise okunonyereza ku kabenje, akafirirddemua abantu 3 mu disitulikiti ye Nakasongola. Akabenje kano, kaagudde mu kitundu kye Kyankonwa ku luguudo olva e Kampala okudda mu disitulikiti ye Gulu nga waliwo nabantu abalal abalumiziddwa. Okusinziira ku Isah Semwogerere, omwogezi wa poliisi mu […]


text:
Abakozi ba Tembo Steel beediimye, kiddiridde munnabwe okufiira ku mulimu
Abakozi ba kampuni enkozi y'emitayimbwa Tembo Steel Mills, olwaleero bagaanye okulinnya ku mulimu oluvannyuma lwa munnaabwe okukubwa ekyuma mu mutwe n'afa. Kigambibwa nti Moreen Lonyolo, nga wa myaka 24 ekyuma kyamukubye mu kiro ekikeseezza olwaleero. Bano balumiriza bakama baabwe okugoba abantu abalina obukugu bw'emirimu egimu nebasindikayo bbo abatamanyi bwebikola olwo nebafuna obuzibu. Ba nnyini kampuni eno bagamba okufa kwa Lonyolo kaabadde kabenje.


text:
Entiisa ebuutikidde abantu b’oku kyalo Kikungwe mu ggombolola ya Kimaanya – Kabonera mu Buddu, musajjamukulu ow’emyaka 87 bw’asangiddwa ng’atemuddwa ng’omulambo gwe gugangalamye mu kitaba ky’omusaayi.
Omugenzi ye Diriisa Mukasa ow’emyaka 87 era ng’abadde mutuuze ku kyalo kye kimu wabula abatuuze bagamba nti ekikolwa kino kibakubye wala kuba omugenzi abadde talina ttabbu ku muntu yenna era tabadde na ssente kulowoozesa nti oba abamusse ze baabadde bajjiridde .
Ssentebe w’ekyalo Kikungwe, Abdul Lubega, agamba nti Omugenzi abadde ssezaala we era ng’emabegako batta mukyala w’omugenzi ssaako omwana waabwe bwe baabayiira Asidi.
Lubega ategeezezza nti awangaalira mu kutya ne mukyala we kuba naye mwana wa mugenzi era ng’alowooza nti essaawa yonna ayinza okulumbibwa, bw’atyo n’asaba poliisi enoonyereze mu bwangu abali emabega w’ettemu lino.
Ye muwala w’omugenzi Sarah Namukasa agambye nti jjo yayogedde ne kitaawe nga nebaawukana bulungi kyokka tamanyi kimusse kuba abadde talina mpalana ku kyalo na bantu.
Kkansala w’ekitundu kino, Maria Nalikka alaze okutya kwe bafunye olw’obutemu obususse n’asaba poliisi okunoonyereza okuzuula abakola ebikolwa bino era bakwatibwe.
Poliisi okuva e Masaka ereese embwa ekonga lusu era egukkidde ku nju ya muganda w’omugenzi ategeerekeseeko erya Abdul n’ekoma awo era ng’ono abatuuze bamulumiriza okutta muganda we olw’ettaka lye babadde bakaayanira.
Omwogezi wa poliisi mu bitundu by’e Masaka, Muhammad Nsubuga akakasizza ettemu lino era n’ategeeza nti poliisi yatandise dda okunoonyereza era mu bwangu abantu abakoze ettemu lino bagenda kukwatibwa bavunaanibwe mu mbuga z’amateeka. (Bya Betty Namawanda, Masaka).


text:
MINISITA we nsonga z’obwaPulezidenti Milly Babirye Babalanda alidde mu ttama n’awera okufafagaana n’ekibinja kyabantu bagamba nti bano beefunyiridde okunyaga bannaUganda nga babasuubiza okubafunira emirimu mu offiisi y’obwaPulezidenti.
Babalanda agamba nti kino kiddiridde ye kenyini okufuna obubaka obuyitirivu okuva mu bantu nga bamutegeeza nga bwe waliwo ekibinja kya bantu abeeyita abakola mu offiisi ye nga bano bagenda bajja ku banaabwe ensimbi mu lukujjukujju nga babalimba nti bagenda kubafunira emirimu emisava omuli obwa RDC ne milala.
Asuubira nti abagenda okwetoloolerako obunyazi buno mulimu abakunzi be kibiina kya NRM okwetoloola e Ggwanga, Bannabyabufuzi abaagwa mu kalulu akaggwa, Abakozi ba Gavumenti abawummula ne bannaby’abusuubuzi.
Bano abalabudde obutagwa mu katego k’ababbi mu kiseera kino baanoonya okukwata nga tebannanyaga nnyo.
Ono era ataddewo e nnamba za masimu ge eri oyo yenna alina kyamanyi ku muntu eyamusaba ensimbi wakati mu kumusuubiza ekifo kyonna mu offiisi ye 0772342782 ne 0754269719.
“Essimu ezo zonna zange era nze nekwatira teri mulala munkubire tulwanyise obuyaye obwagala okuyingira mu Offiisi y’omukulembeze we Ggwanga, kubanga teri mulimu gwe tugaba nga omuntu amaze kuwaayo nguzi tugoberera busobozi, era abo bonna bajjiddwako ensimbi mujje mumbuulire baani abazibajjako tubakwate bavunanibwe” Babalanda bwe yategezezza.
Era Minisita yatongozza e Nnamba ye ssimu 0800320320 etali yakusasulira eri oyo yenna eyetaaga obuyambi okuva mu offiisi ye naddala abalina kye baagala okwogerako naye ku nsonga z’okutuusa obuwereza obulungi mu bantu ba wansi.
Do you have a story in your community or an opinion to share with us: Email us at editorial@watchdoguganda.com