text:
Matovu ng'alaga sukumawiiki gw'alima mu luggya.
Bya PAUL KAKANDE
SIROWOOZA nti waliwo omuntu ayinza okwenyigira mu bulimi n’abulwa enva oba emmere mu maka. Kino kikolaa omuntu ne bw’aba abeeraa mu kifo ekifunda k’abe oyo atalina w’alimira wabula ng’asobola okulimiraa mu bikebe.
Asumpta Matovu omutuuze w’e Nkumba mu ggombolola y’e Katabi-Ntebe mu disitulikiti y’e Wakiso yagambye nti, mulimi alimira mu ngeri ey’okukuuma obutonde, nga yeekolera eddagala ly’afuuyira ku birime n’okubigimusa ng’alikola mu middo egimwetoloodde.
Matovu agamba nti, yali takimanyi nti omuntu asobola okulima ebintu nga teyeyambisiza ddagala zzungu oba ebigimusa ebizungu okutuusa lwe yafuna omusomo okuva mu Caritas-Kampala ne bamusomesa ku ngeri gy’ayinza okukola ebigimusa n’eddagala ly’ebirime okuva mu muddo.
“Bwe nayita ne ntandika okulikola, nasooka kuliguzanga balimi bannange ku kyalo naye kati lye nkola nze ndyekozeseza mu nnimiro zange naddala zino eziri wano mu luggya wabula kye nasigaza kwe kusomesa abantu ab’enjawulo okulikola” Matovu bw’agamba.
Abantu be nsomesa bava mu bitundu eby’enjawulo. Awaka nazimbawo ebibiina mwe nsomezesa abalimi ne mbaggyako ssente entonotono ate abamu ekitongokle kya Caritas nga kikolaganira wamu ne ACSA be babaleeta.
OKUKOLA EDDAGALA
Weetaaga evvu, lino olipima okusinziira ku nnimiro gy’ogenda okufuuyira, okuhhaanya ebika by’emiddo egy’enjawulo okuli ssere, kawunyira, kafumbe, ebbombo kaamulali, cuucu, kibugga, kamyu n’eirala emikambwe. Muno ogattamu amazzi n’omusulo gw’ensolo oba ogw’abantu (guno gulina okuba nga guwoze).
Emiddo sooka ogikunye gizaale omubisi, koona kaamulali bw’agonda omuteeke mu mazzi n’oyiwemu evvu ly’olaba nti lya kigero otabule mu mubisi ogwavudde mu middo.
Bw’omaliriza okutabula obulungi osobola okukozesa eddagala eryo okufuuyira oba okwongeramu ku musulo n’ofuuyira.
Bw’oyongeramu omusulo oteekwa okuddamu okulitabula ne linoga bulungi.
OKUFUUYIRA
Eddagala lino mu buli liita 20 ez’amazzi oteekamu liita ttaano ez’edagala n’ofuyira. Osobola okufuuyira nga weeyambisa ebbomba oba osobola okukwata akeeyeyo ku muntu alina ebirime mu luggya. Likolanga ekigimusa ate ng’ekiseera kye kimu ddagala eritta obuwuka obulumba ebirime.
Oluvannyuma lw’essaawa nga munaana ng’omaze okufuuyira ssinga weetegereza obuwuka obuba bwabaddewo bwonna buba bufu. Ssinga buba busaanyi nga
bwe bubadde bulya ebirime byo nabwo tebuddamu kubirya.
EKIGIMUSA
Okwanguyirwa okukikola olina okuba n’ebisolo ebiyinza okukuwa obusa okugeza embizzi oba ente. Kuba buno ate bw’obukuhhaanga ne buwola bulungi busobola okukolerawo ekigimusa ky’oteekerawo ku kirime oba okusimbisa ate ne kikola.
Engeri endala oyinza okusooka okubuterekeko ennaku nga 14. Nga ziweze otabulemu omuddo guli waggulu guvundiremu okumala ennaku 21 onoogenda okubibikkula nga bikoze ekigimusa ekirungi.
Ebirungi ebiri mu ddagala Caritas lye yanjigiriza, kyangu okulikola ate osobola okulikola nga totaddeemu wadde ennusu.
Advocacy Coalition for Sustainable Agriculture, P.O.BOX 14125 Kampala, Email: acsa.ug@gmail.com, Info@acsaug.org, www.acsaug.org
Alina ekibuuzo , genda mu ssimu yo teekamu. OMULIMI, lekawo akabanga sindika ku 6565. oba kuba 0772463220, 0703315757.


c: text/html

text:
Amatendo gonna agatendebwa n’okugulumiza bya mukama katonda omulezi w’ebitonde byonna, okusaasira kwe n’emirembe bibeere ku w’ekitiibwa mu baNnabbi na ababaka Muhammad (S.a.a.w) n’abantu b’enjuuye abatukuvu.
Twebaza katonda atusobozesezza okuvvuunula ekitabo kino
mu lulimi olunnansi (oluganda) era nga n’ekigenderedwa si kwaagala kuvvoola wadde okufeebya kibiina oba abamu kubagoberezi b’enzikiriza y’obusiram, wabula twagadde kubunyisa migaso eri anoonya okumanya ekituufu n’amazima amasengejje kiryooke kitegerekeke nti ssi buli byonna ebiwandikibwa nebisasanyizibwa bibeera bituufu, era nebyo ebywandikibwa mukitabo kya baganda baffe kino kyetuzzemu tebyaali bituufu
wabula ekituufu kiri nti ekyaagendererwa mukitabo ekyo kwaali ku vvoola, kulinyirira na kukkakanya bagoberezi ba shia AL-IMAAMYYAH n’okuwubisa endowoozaa z’abantu abandyeetaaze okweemanyira ekituufu ekiri mu njigiriza ya Shia. Nolweekyo tugamba nti zikiza ettaala ekitangaala kyenjuba kyaatuuse dda. era tusaba buli omusomi yenna mukitiibwa kye okusoma ekitabo kino n’bwegendereza n’omutima gweddini omulungi ogujjudde okunoonya okumanya amazima wonna w’aba agasaanze.
Ayi mukama katinda gwe mutaasa wa mazima era omusaasizi w’ebitonde byonna.
Buli matendo gonna agatendebwa n’obugulumivu gakakata kutenda mukama katonda omu, ebyengera n’emirembe bibeere ku w’ekitibwa mu ba Nnabbi n’abaawule Muhammad (s.a.a.w) wamu n’aboolulyoolwe abatukuvu.
Ekitabo kino kyawandiikibwa okuddamu n’okunyon-yola amazima n’ekituufu kunzikiriza n’endowooza ez’abamu ezaafulumira mu kitabo eky’ abavubuka abeeyita “Uganda Muslim youth Assembly” Ejinja ku kasanduuke ka posta 662 jinja Uganda nga ekitabo kyavvuunulwa okuva mu lulimi olungereza okiyitibwa “what is Shiasm”.
Omuwandiisi mu kitabo ekyo yavumirira wamu n’okulimbirira ku “Madh-heb” oba enjigiriza za “Shia Al Immamiyah” kyokka nga mubutuufu talina kipya kyeyakola kubanga waaliwo abantu abaamusooka obutaagala n’obutamanya era baawandiika ebintu ebisingako ku byeyawandiika obungi olwoobutaagala kumanya butuufu bwa “Shia”.
Bawandiika ebintu ebiringa ebyo era ebitali bituufu. N’olwensonga eyo tuwandiise ekitabo kino ekirimu okunyonyola ekituufu n’okutaasa enzikiriza “N’amadh-hab” ga “Shia” Al Ithna Ashariya “oba Al – Imamiya” nga enjigiriza eyo yesigamizibwa ku NNABBI (s.a.a.w) n’abenjuuye munzikiriza ne mumpisa.
Abantu b’enyumba ya Nnabbi beebo abo katonda be yayogerako mu “QUR’AN” ey’ekitiibwa mubutukuvu bwabwe nga agamba nti : (Amazima ddala katonda ayagala okubajjako ebibi n’okubatukuza mwe abantu b’enyumba ya NNABBI olutukuza) Al-ahzaab/33. Era nga abawandiisi n’aboogezi ba hadith wamu n’abavvuunuzi ba “Qur’ane” bagamba nti etteeka (AAYA) lino lyakka kulwa bantu benyumba ya Nnabbi (s.a.a.w) nga bwetujja okukinyonyola oluvanyuma.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
ABAGWIRA mukaaga okuva mu South Afrika ne Amerika bakakasizza okwetaba mpaka za ddigi eza laawundi eyoomukaaga ezigenda okubeera e Busiika nga September 30.
Okusinziira ku maneja w’empaka zino, Evas Orlad, abavuzi bana; Ray Leybovich, Brandon Leith, Christopher Thies ne Preston Boespflug bava mu Amerika ate abooluganda; Joshua ne Jonathan Mumi b’e South Afrika.
“Twagala okuwa abawagizi baffe ekigya mu ssente zaabwe ze basasula ku miryango. Bangi babadde bamanyidde okuvuganya okuli wakati wa Bannayuganda wabula bwe tukugattamu abavuzi b’ensi endala, omuwagizi afuna eky’enjawulo,” Orland bwe yagambye eggulo nga batongoza empaka zino e Lugogo.
Abavuzi bano batandika leero okutuuka mu ggwanga nga bagenda okukozesa ennaku ze bagenda okumala mu Uganda okuyamba mu kutendeka abamu ku Bannayuganda obukodyo bw’okubonga ddigi. Empaka zino, zigenda kuyamba abavuzi okukung’aanya obubonero ku ngule z’eggwanga ez’enjawulo era nga zaakulagibwa layivu ku Urban TV eri wansi wa Vision Group efulumya ne Bukedde.


text:
Wabaddewo akanyoolagano n’okuwanyisiganya ebisongoza wakati w’abasuubuzi n’abakungu okuva mu kitongole ekikebera omutindo gw’ebyamaguzi, ekya Uganda National Bureau of Standards bwe basazeeko amaduuka mu kibuga Masaka ne batandika okuyoola ebintu ebitatuukana na mutindo.
Kino kiggye abasuubuzi mu mbeera ne batandika okuboogerera ebisongovu n’abamu okukalambira nti ebyaabwe tebijja kutwalibwa naye okukkakkana ng’abeekitongole awamu ne poliisi babasinzizza amaanyi era ebintu bya bukadde ne biyoolebwa ne bitwalibwa ku poliisi.
Abasinze okukosebwa be batunda eby’amasannyalaze ku luguudo lwa Elgin ne Supermarket ez’enjawulo mu Nyendo ezitunda ebintu ebitali ku mutindo ate ng’ebisinga byayitako. Ebyakwatiddwa mw’abaddemu ebyamasannyalaze ng’amataala, ebyuma ebifumba amazzi, ebizigo, toilet papers n’ebirala bye bagamba nti bya bulabe eri obulamu bw’abantu.
Newankubadde abasuubuzi abamu baayagadde okuggalawo amaduuka, poliisi teyabaganyizza nga abeekitongole kya UNBS olutandise ogwaayo ne batandika okwezooba nabo nga bagamba nti ebintu bye batunda byonna bya mutindo. Obwedda balangira ekitongole kino okulya enguzi nga babalumiriza okukkiriza ebyamaguzi ebifu okuyingira ku katale ate ne bamala ne batigomya ababisanga ku katale nga byakkirizibwa dda.
“Abasuubula ebintu bino mubamanyi era mmwe mubakkiriza nga babawadde enguzi bwe mumala n emwefuulira ffe abatalina musango. Lwaki temugenda e Nakawa gye biterekebwa ne mujjamu ebifu nga tebinnajja ku katale?” bakira abasuubuzi bwe babuuza.
Oluvannyuma lw’okuwamba ebintu ebyenjawulo poliisi yeezoobye n’abasuubuzi abaabadde baagala waakiri bye baakutte byokebwe nga balaba nga bagamba nti bino ate biddamu ne bitundibwa ne bikomawo ku katale kyokka poliisi n’ebasinza amaanyi n’ebibaggyako.
Sarah Nantongo eyakuliddemu ttiimu eno yagambye nti ebintu bye baakutte ebisinga bikukusibwa okuyingizibwa mu ggwanga, yayongeddeko nti abasuubuzi nga tebannaggyibwako byamaguzi babasaba empapula kwe byakakasibwa okuyingizibwa mu ggwanga gavumenti ebaliyirire oba lisiiti okuva ku baabibaguza olwo bbo baliyirire abasuubuzi olw’okubaguza ebicupuli kyokka bonna baalemereddwa okulaga empapula zino ekikakasa nti baabikukusa bukukusa okubiyingiza eggwanga.
Yategeezezza nti obuvunaanyizibwa bwabwe kutaasa Bannayuganda ku bintu ebiyinza okukosa obulamu bwaabwe, “kino tukikola kutaasa bantu abeeyambisa ebintu bino kubanga bya bulabe eri obulamu bwabwe.” Yanokoddeyo omuliro ogukwata ebizimbe n’obubenje obuva ku masannyalaze, endwadde nga kkookolo nti bino byonna biva ku bikozesebwa ebikyaamu ebiri ku katale.
Vicent Kasumba omu ku bakulembera abasuubuzi mu kibuga Masaka yasabye ekitongole kino okwongera amaanyi mu kunyweeza ensalo ebyamaguzi bino we biyita kubanga abasinga okunyigirizibwa ate si beebabiyingiza mu ggwanga.
Ebikwekweto bino bikyagenda mu maaso mu Masaka era abasuubuzi bangi baweze obutaddamu kuggulawo maduuka gaabwe olw’okutya okubayoolako emmaali.


text:
MINISITA omubeezi ow’ensonga z’abaana n’abavubuka Florence Nakiwala Kiyingi akubirizza abazadde obutalekera basomesa na bannaddiini kubagunjulira baana....
BBEBI owa wiiki emu bamusudde ku kasasiro mu Kikajjo Zooni.
NEEVUMA obwavu obwannemesa okusoma ne nsalawo okukola obwa yaaya obundeetedde ebizibu bye ngenda okufa nga nneevuma. Bino bye bimu ku bigambo by’omuwala...
OMUKAZI yeekobaanye ne bba ne bookya omwana ekidomola nga bamulaga kubba 500/-. Fatumah Nangobi 20, akuumibwa ku poliisi y’e Ndejje - Lubugumu mu Munisipaali...
OMUKAZI agambibwa okunyoola omwana wa muggya we ebitundu by’ekyama, poliisi emukutte.
Omwana addukidde ku poliisi olwa muka kitaawe okumukuba emiggo n’amuleetako ebisago. Shamudu Kaweesi, 8, omuyizi ku ssomero lya Enemic e Kawempe agamba...
MAAMA alaajanidde abazirakisa olw'omwana we ow'emyaka omwenda, eyagongobala. Nuruh Nakimuli ow'e Gganda mu Wakiso atubidde ne mutabani we Derrick Kato...
POLIISI y’e Kawaala eggalidde omuwala eyasudde omwana ku mizigo oluvannyuma n’adduka.
POLIISI e Kawempe ekutte omukulu w''essomero lwa kutulugunya bayizi, ng''omu yamukubye namuggyamu amannyo namumenya n''omukono ng''omulala yalagidde omusomesa...
POLIISI y’e Katwe ekutte n’eggalira omusomesa w’e ssomero lya Minaka Kindergarten & P/S e Makindye mu Barracks Zooni ku bigambibwa nti yavudde mu mbeera...
17 Oct 2018
17 Oct 2018
17 Oct 2018
17 Oct 2018
16 Oct 2018


text:
Kkooti zonna mu ggwanga zaakusigala nga nzigale ng’essiga eddamuzi lijjukira emirimu amatendo n'obuweereza bwa Ssaabalamuzi Benedicto Kiwanuka eyattibwa ku mulembe gwa Amin.
Mu 1972 abajaasi ba Amin baalumba Benedicto Kiwanuka mu ofiisi ye ku Kkooti Enkulu ne bamuwalawala mu kifo ekitaategeerekeka ne bamutta nga n’okutuusa kati teri amanyi mulambo gwe gye gwaziikibwa.
Okusinziira ku kiwandiiko ekifulumiziddwa omuwandiisi wa kkooti, Esta Nambayo, kkooti zonna ku Lwokutaano tezijja kukola abalamuzi ne balooya basobole okwetaba mu mukolo ogugenda okuba ku Kkooti Enkulu.
Nambayo era alagidde abalamuzi bonna okwongezaayo emisango gyonna egibadde egy’okuwulirwa ku Lwokutaano.
Pulezidenti Museveni y’asuubirwa okubeera omugenyi omukulu ng’era omukolo gusuubirwa okwetabwako Ssaabalamuzi eyawummula, Wako Wambuzi ng’omwogezi omukulu.
Mu kiseera Benedicto Kiwanuka we yattibwa, yalina emyaka 46 gyokka.


text:
OMUKAZI atunda amawulire mu katale k'e Nakawa awonye okugajambulwa abasubuuzi mu Katale kano oluvannyuma lw’omwana we ow'emyezi ebiri gw'abadde yaakazaala okumufaako n'amukweka omulambo mu kibookisi w'akolera .
Swabra Nakaweesi omutuuze w'e Kasokoso e Kira ng'atunda mawulire n'emigaati ku Ttaawo ly'akatale k'e Nakawa y'awonye okugajambulwa abasubuuzi mu katale kano lwa kukweka mulambo gwa mwana we mu kibookisi.
Peter Balwane, ssentebe wa Byatika – Kyakala zooni mu katale kano agambye nti waliwo abasubuuzi banne abamutuukiridde ne bamutegeeza nga Nakaweesi bwe batakyamulaba na mwana akyali omuwere kyokka bawulira ekivundu w'akolera.
Kino kyawalirizza Balwane okukebera ekibookisi ekiri okumpi ne Nakaweesi w'akolera n'azuula nga munda mulimu omulambo gw'omwana abakkiddwa mu kibookisi nga gutandise n'okuvunda kwe kukunya Nakaweesi wa gye yatadde omwana kyokka n'agaana okwogera.
Ensonga bazitutte ku poliisi e Nakawa kyokka bagenze okudda nga Nakaweesi adduse.
Margret Nakiyingi nga musubuuzi mu katale kano agambye nti Nakaweesi abadde anywa nnyo omwenge nga kirabika yali atamidde omwana n'amuvaako n'agwa ku ttaka kyokka n'atya okutegeezaako basubuuzi banne okumuyamba.
Avumiridde ekikolwa kya mukyala munnaabwe okusalawo okukweka omulamba gw'omwana we mu kibookisi n'aguleka guvundire ku mulimu wennyini w'akolera.
John Bosco Mwanje nga naye musubuuzi mu katale kano ng'akolera kumpi ne Nakaweesi w'atundira amawulire agambye nti wiiki ewedde omukyala ono yali asitudde omwana ono nga yena atamidde n'amuva mu ngalo n'agwa wansi era n'afuna ekiwundu ekyamaanyi ku mutwe.
Agambye nti kirabika ekiwundu kino kye kyavaako omwana ono okufa n'atya okutegeeza ku banne.
Poliisi ebadde ekyekebejja omulambo gw’omwana ono newabaawo abasubuuzi abazze bakunguza Nakaweesi ng'eno bwe bamuyisaamu empi kyokka abaserikale ne bamubaggyako n'atwalibwa n'omulambo gw'omwana we ku kabangali ya Poliisi e Mulago.


text:
Sarah Opendi, minisita omubeezi ow’ebyobulamu bwe yabadde mu Palamenti ku Lwokubiri ng’ekubirizibwa omumyuka wa Sipiika, Jacob Oulanyah yategeezezza nti, bwe baalondodde ensonga eno baazudde nga waaliwo omukozi wa minisitule eyakola ensobi n’akozesa maapu ya Uganda enkadde eyeeyambisibwa ku mulumbe gwa Obote1, etalaga kifo kya Buganda.
N’agamba nti, “nange kennyini kyanneewuunyisizza okulaba nga maapu tekuli Buganda ate ng’ebitundu bya Uganda ebirala kwe biri. Neetonda olw’ensobi eyakolebwa era mbakakasa nti, kino kigenda kutereezebwa era ku maapu endala ezinaddamu okufulumizibwa Buganda ejja kuba erambikiddwa bulungi”.
Minisita okwetonda kyaddiridde Johnson Muyanja Senyonga (Mukono South) era ssentebe w’akabondo k’ababaka ba Buganda okusaba Palamenti etangaaze ekyaggyisa Buganda ku maapu ya Uganda.
“Tukitwale nti Uganda yeggyeeko Buganda nga bwe tuludde nga tuwulira? Twagala Gavumenti etereeze ensobi eno mu bwangu ng’abantu ba Buganda tebannaba kukitwala nti beetwala bokka,” Senyonga bwe yategeezezza. Opendi baagenda kuwandiikira Kabaka ne Mmengo mu butongole nga beetonda olw’ensobi eyakolebwa.
Medard Lubega Seggona (Busiro East) yeebazizza minisita olw’okwetonda kyokka n’ategeeza nti kijja kubanguyira okubasonyiwa nga bamaze okutereeza ensobi gye baakola ku maapu.
N’agamba nti, ekijja okusanyusa Abaganda kwe kulaba ng’ensobi etereezeddwa era n’etaddamu kukolebwa.
Yeewuunyizza okuba nga bw’abeera ayingira Palamenti ku mulyango omunene alabawo ekifaananyi ekiraga ebitundu ebikola Uganda yonna nga ne Buganda kweri!
Diana Atwine, omuwandiisi ow’enkalakkalira owa minisitule y’ebyobulamu ye yasoose okuvaayo ku ntandikwa ya wiiki ne yeetonda olw’ensobi eyakolebwa abakozi ba minisitule gy’atwala.
Ensonga ya maapu ya Buganda, okuvaayo kyaddirira Kabaka okusinziira ku mukolo gw’amazaalibwa ogwali e Villamaria mu ssaza ly’e Buddu ne yeemulugunya olw’abaafulumya maapu ya Uganda ng’ekitundu kya Buganda tekiragiddwa.
Maapu eyasinga okuleeta obuzibu yali eraga engeri abaana gye baali bagemeddwaamu mu bitundu bya Uganda ebyenjawulo.
Ekitundu kya Buganda kyalagibwa nga North Central ne South Central, kyokka ebitundu ebirala nga, Bukedi, Bunyoro, Tooro, Ankole nga kwe biri.


text:
SSABAWANDIISI wa NRM Justine Kasule Lumumba awabudde Pulezidenti Museveni obutatondawo kitongole kirala kirwanyisa nguzi mu ggwanga wabula ayongere maanyi mu ofiisi ya Kaliisoliiso wa gavumenti ebadde ekola omulimu guno.
‘’Ebitongole bya gavumenti bw’ebiba birimu obunafu (Pulezidenti) asobola okukyusa etteeka eribiddukanya oba okugobamu abatakola mu kifo ky’okutondawo ebitongole (oba emmeeza) ebirala wansi w’amaka g’obwa Pulezidenti okukola emirimu gye gimu’’ Lumumba bwe yagambye bannamawulire mu Kampala.
Kyokka ye Kaliisoliiso wa gavumenti Irene Mulyagonja ng’ayogera mu mikutu gy’amawulire egitali gimu okuli ne leediyo yagambye nti Pulezidenti okutondawo ekitongole ekirala mu maka g’obwa Pulezidenti okulwanyisa enguzi ssi ky’ekijja okuba ekisoose n’awa eby’okulabirako ebyenjawulo mu mawanga agatali gamu agalina ebitongole ebirwanyisa enguzi ebisoba mu kimu. Mu ngeri y’emu yagambye nti abamu ku beenyigira mu buli bw’enguzi ‘banene’ nga bazibu okukolebwaako.
Kyokka Lumumba ng’asinziira ku kitebe kya NRM e Kyaddondo Road mu Kampala yagambye nti tawagira bya kussaawo mmeeza mu maka ga Pulezidenti kukola ku buli nsonga n’agamba nti kiyinza okuletera minisitule zonna okuggalwawo nga kino ssi kirungi eri NRM.
Bino bidiridde Pulezidenti okusinziira mu kwogera kwe eri palamenti n’alumba ofiisi ya kaliisoliiso wa gavumenti nti naffu n’agamba nti agenda kussaawo emmeeze erwanyisa enguzi mu maka g’obwa Pulezidenti.
Emmeeza eno egenda kukulemberwa eyali Ssabawandiisi w’ekibiina ekirwanirira embeera z’abasomesa ekya ‘Uganda Teachers Union’ James Tweheyo. Bammemba baako kuliko Martha Asiimwe ne sisita Grace Akiror. Museveni yewunyizza lwaki abakanda abantu enguzi tebalopebwa wa kaliisoliiso wa gavumenti ne yebuuza ekyatuuka ku ofiisi eno.
Lumumba yagambye eby’okulwanyisa enguzi birekerwe Kaliisoliiso wa gavumenti alina obuyinza okubakwata mu Konsityusoni.
Lumumba era yasabye Pulezidenti Museveni okumalawo obutaakanya obuliwo wakati we (Lumumba) n’akulira eby’okulonda mu kibiina kya NRM obuvuddeko okuneneng’ana mu lwatu n’agamba nti zino tezikyali nsonga za mu kisenge (mu NRM) zituuse mu luggya.
Kyokka Tanga Odoi yagambye olupapula lw’Olungereza muganda wa Bukedde olwa New Vision nti tekyetaagisa Museveni kuyingira butakaanya buno kuba tewali nsonga nnene emwawula na mukama we.
Odoi gye buvuddeko yalangira Lumumba nti mukulembeze mubi atalina bisanizo wadde amanyi bulungi okuzina amazina n’asikiriza abantu okuwa NRM obululu.


text:
OLUKIIKO lw’ekibuga kye Mpigi lubbudde mu Kirumira oluguudo ng’akabonero k’okusiima emirimu gy’akoledde eggwanga n’ekitundu kyabwe.
Ekiteeso kireeteddwa meeya w’ekibuga ky’e Mpigi, Richard Ssenoga ne kisembebwa kansala w’omuluka gw’e Mpambire, Charles Kaggwa mu lukiiko lwa Kanso olutudde ku kitebe kya Mpigi Town Council ba kansala ne bassa kimu nti oluguudo oluva e Mpambire okudda e Mpanga okumpi n’awaziikibwa Kirumira lubbulwemu erinnya lya Muhammad Kirumira era nga kati luyitibwa Kirumira Road.
Abakiise batenderezza Kirumira omwana waabwe enzaalwa y’e Mpambire mu Mpigi Town Council okubeera omusaale mu kutunda n’okufuula ekitundu kyabwe eky’ettutumu olw’ebikolwa bye ebirungi ne bakkiriziganya okumujjuukirira ku luguudo lwe bamubbuddemu n’abaana be bakule balusangewo.
Mu lukiiko lwe lumu abakiise baayisizza ekiteeso ky’okuteeka amataala ku nguudo z’ekibuga ky’e Mpigi mu kaweefube w’okukendeeza obumenyi bw’amateeka ekiro obuva ku nzikiza n’okwongera omutindo n’okukulaakulanya ekibuga.
Mu kaweefube w’okutumbula omutindo gw’obyuyonjo mu kibuga ky’e Mpigi, abakiise baasazeewo okuzimba lufula empya okwewala endwadde eziva ku bucaafu ne basalawo n’okuteekawo amateeka ku baweebwa ttenda y’okuyoola kasasiro asusse mu kibuga.


text:
“W'otali nze mpulira bubi, w'otali nze nfa..simanyi ova wakanda” bye bimu ku bigambo ebiri mu luyimba lwa Mikah Baby, omuyimbi omuto olumanyiddwa nga “Wotaali”...
BW’OYOGERA ku Mary Luswata, ebirowoozo biddukira ku pulogolaamu y’olugambo eya ‘Scoop on Scoop’ gye yakolanga ku Urban TV.
ESSANYU nga Maama Lususu ayanjula omulenzi we mu maka ga bakadde be ate lyaggweredde mu maziga bwe yatulise n’akaaba nnyina n’amuwoayawoaya ate bombi ne...
Dr. T - Amale, ageegeenya Tamale Mirundi assizza abantu enseko ng'atongoza ekitabo kye 'Omusekera Nyuma'
OMUYIMBI SemkDee akubye oluyimba olulabula bannabyabufuzi, amagye ne poliisi ku mbeera eriwo kati n’agamba nti bafube okulaba nga tebatuzza mu dduka dduka....
MARTIN Sseku omuyimbi w’ennyimba z’eddiini asoosootodde ekivvulu mwagenda okuyimbira ennyimba ze eziryowa omwoyo.
LEERO bbinu ku Freedom City e Najjanankumbi. Abayimbi b’ekibiina kya B2C okuli: Peterson Ssali (Bobby Lash), Julius Kasagga eyeeyita Delivad Julio ne Richard...
ABANYUMIRWA entujjo ya Nyege Nyege basugumbiza ng’akimezezza okw’enjala, Gavumenti bw’ekkirizza egende mu maaso oluvannyuma lwa minisita akwasisa empisa,...
Irene Mirembe Kayemba akubye oluyimba olukubiriza Bannayuganda okukuuma emirembe nga bagoberera amateeka.
ENTEEKATEEKA z’ekivvulu ky’abayimbi b’ekibiina kya B2C okuli: Peterson Ssali (Bobby Lash), Julius Kasagga eyeeyita Delivad Julio ne Richard Mugisha amanyiddwa...
19 Oct 2018
19 Oct 2018
19 Oct 2018
19 Oct 2018
19 Oct 2018


text:
OMUKAZI afumise bba ekiso ku mutwe ng’agamba nti akooye okumulondoola buli w’alaga.
Hawah Namwanje, 25 ow’e Bweyogerere mu Kakajjo Zooni mu Munisipaali y’e Kira mu Wakiso kigambibwa nti ye yafumise bba Eddy Mugwanya, 29 ekiso.
Mugwanya yagambye nti Namwanje yamuyise ku Mmande ne basisinkana ku bbaala ya Tex Lounge e Bweyogerere mu Cental Zooni okunywa era yamusanze ne muganda we ne banyumirwa obulamu.
Olwamaze okunywa omwenge, Namwanje n’asendasenda Mugwanya bagende bonna kuba amwagala nga bba newankubadde nga baafunamu obutakkaanya ne baawukana.
Mugwanya agamba nti olwatuuse mu nnyumba Namwanje n’atandika okumuvuma nga bw’amulangira obwenzi ng’alina abakazi b’apepeya nabo.
Zaabadde ssaawa 8.00 ez’ekiro era oluyombo bwe lwanyinyittidde, Namwanje kwe kuggyayo ekiso n’afumita Mugwanya ku mutwe n’adduka.
“Namwanje olwamaze okunfumita n’ansibira mu nnyumba n’adduka ku poliisi era nasigadde ndaajana ekyawalirizza landiroodi okumenya kkufulu n’anzigyamu. Poliisi yasanze bamaze okunfulumya”, Mugwanya bwe yagambye.
Poliisi y’e Bweyogerere ng’ekulembeddwa akulira bambega baayo, Eldard Mwesigye yakutte Namwanje n’emuggulako omusango gw’okugezaako okutta omuntu ku fayiro nnamba SD REF.22/10/01/2017 ku poliisi y’e Bweyogerere.
Namwanje yeegaanyi eky’okugezaako okutta bba n’agamba nti Mugwanya ye yeetuusizzaako obulabe ng’agamba nti asusse okwagala abasajja abalala.
Namwanje yagambye nti Mugwanya obwedda ayomba bw’amulangira okusuza abasajja ku mufaliso gwe yagula. Omufaliso guno Namwanje yanoba nagwo nga kw’asula n’omwana we.
N’agamba nti bwe yayawukana ne Mugwanya yafuna omusajja omulala okulabirira omwana kuba kitaawe talina ky’amuwa era ne bwe baabadde bagenda ku poliisi baabadde bonna. Yagambye nti Mugwanya ali ku kakodyo k’okumusibisa amulemese omusajja kuba tayagala kumulaba na musajja yenna gwa ayagala mu bulamu bwe okuggyako ng’amuddidde.


text:
Amawulire
Poliisi esiibye wa Nambooze
Ivan Ssenabulya
August 10th, 2018
Bya Ivan Ssenabulya
Omubaka wa munsipaali ye Mukono Betty Nambooze avumiridde engeri poliisi gyesiibye nga yebulunguludde amaka ge, okumutangira aokwekalakasa kyagamba nti kubadde kulinyirira ddembe lye erimuweebwa ssemateeka.
Nambooze yabadde atagese okwekalakaasa nokugenda ku kitebbe kya munispaali ye Mukono, okuwakanya ebikwekweto ebigenda mu maaso nga bagoba abasubuzi ku mabbali gengduudo.
Ebikwekweto bino era byafiramu nomuntu eyakubwa amasanyalaze, ngataasa ebibye.
olwaleero obudde bwagenze okukya nga poliisi ebadde ekulembeddwamu DPC we Mukono Rogers Sseguya nga yagumbye dda mu maka ge agasangibwa mu Kavule mu Central Divison.
Wabula agambye nti kikyamu, kuba yabawnadikira nebatamuddamu ate kyebakoze kwekumuggalira mu nnyumba, nga nabaana be agamba nti tebasomye.
Yye omuddumizi wa poliisi mu Kampala East Michael Musani alabudde abantu be Mukono bewalire ddala ebikolwa ebyokwekalakaasa.
Agam,bye nti era babadde balina okumutangira okwekalakaasa, obutataganya mirimu gyabantu balala.


text:
Bannamakerere abalumirirwa Ssettendekero ono ddaaki beekozeemu omulimu oguteekateeka emisinde emibunabyalo mwebagenderedde okukunganyiza ensimbi Obuwumbi 15 bwebaagala okweyambisa mu kuzimba Makerere University Students’ Centre.
Bano baagala ekifo kino okubeeramu kalonda yenna okwo kwossa ekisenge galikwoleka ekirituuzanga abantu abasukka mu nkumi ebbiri.Dr Nakayiwa Florence ow’eby’enteekateeka ategeezezza nti nteekateeka eno etuumiddwa ‘’Run for your campus’’ yaakubeerawo nga 14th omwezi guno.
Kivvuunuddwa Charles Kizindo
Photo Credit: Makerere University


text:
OMUSERIKALE eyatomeddwa ababbi e Nakuwadde n’atwalibwa mu ddwaaliro e Mulago ng’ali bubi, atandise okutereera.
James Alele 36, omuserikale ku poliisi y’e Nakuwadde ye yawonye okufa oluvannyuma lw’ababbi abaabadde babbye emmotoka ey’ekika kya Premio UBA 245C be baabadde bagoba okukyusa emmotoka ne babatomera n’amenyeka amagulu ate gwe yabadde naye, Joseph Wafula n’afiirawo.
Alele ng’ono yasangiddwa mu ddwaaliro ly’e Mulago yagambye nti amagulu gombi gaamenyese.
Yagambye nti babadde e Nakuwadde ku poliisi ne beekengera emmotoka ya Premio UBA 245C eyalabise ng’ey’ababbi nga badduka okuva ku kkubo ly’e Nakuwadde okudda e Bulenga ku lw’e Mityana ne bagigobera ku bodaboda.
Agamba nti bano bakyusiza emmotoka ne babatomera n’ekigendererwa eky’okubatta era Joseph Wafula ayambako poliisi okulwanyisa obumenyi bw’amateeka n’afiirawo, ye yamenyese amagulu n’atwalibwa mu kalwaliro e Nakuwadde oluvannyuma n’atwalibwa e Mulago kati gy’ajjanjabirwa.
Yayongeddeko nti awulira ennaku kubanga alina abaana bana n’omukyala abali mu kyalo ky’e Amulata b’alina okulabirira kyokka tamanyi oba anaawona amagulu n’asobola okuddamu okukola. Ate bo ababbi baakwatiddwa ne baggalibwa ku poliisi y’e Bulenga oluvannyuma lw’aba bodaboda nga beegasse wamu n’abatuuze b’e Nakuwadde okubagoba okutuusa bwe baabakutte.


text:
Abatuuze be Kawuga mu district ye Mukono bakeeredde mu kiyongobero bwebasanze omuserikale omukuumi owa kampuni ey’obwannannyini ategeerekese nga James Tumwebaze Okira ng’afiiridde mu nnyumba mwabadde asula.
Abatuuze bategeezezza nti ono abadde ne munne Peter Odomel bwebabaddenga basula wabula ng’entakera babaddenga bagugulana olutata ekiraga nti ye yamusse ye neyeemulula.
Aduumira poliisi e Mukono Ibrahim Batasi akakasizza okuttibwa kw’omusajja ono nga n’okuwenja omutemu bwekugenda mu maaso.
Kivvuunuddwa Charles Kizindo
Photo Credit: World Atlas


text:
kakiiko k’ebyokulonda aka Electoral Commission kasabye gavumenti eyanguyirizeeko okwanjulira palamenti ye kumi enongoseleza mu mateeka g’ebyokulonda gebaasubiza nga palamenti yomwenda eggwako.
Okusinzira ku kamisona w’akakiiko ky’ebyokulonda era nga yaliko Ssentebe w’akakiiko ka palamenti akakola ku mateeka n’ensonga za palamenti Steven Tashobya,kikwasa enaku okulaba nti gavumenti emaze omwaka mulamba nga tenaba nakutekawo kakiiko akakola akagenda okwekenya enongoseleza ziino aka Constitutional Review Commission.
Akakiiko Akakola ku Nnongosa Z’ebyokulonda Tekalondebwanga
kakiiko k’ebyokulonda aka Electoral Commission kasabye gavumenti eyanguyirizeeko okwanjulira palamenti ye kumi enongoseleza mu mateeka g’ebyokulonda gebaasubiza nga palamenti yomwenda eggwako.


text:
Bya GERALD KIKULWE
Fayinolo ya World University Netball
Uganda 44-43 South Africa
Uganda yatuuse ku Fayinolo ne South Africa gye baabadde benkanya nayo obubonero 11 mu nsiike 6 buli omu ze yazannye wabula nga South Africa esinzaako obugoba 35 naye kino tekyalobedde Uganda kuwangula Fayinolo n’obubonero 44-43 mu muzannyo ogw’abaddemu okuluma obugigi, obunkenke n’okusaba Katonda mu buli lulimi.
Empaka zino zaatandika ku Mmande nga zeetabwamu amawanga 7 oluvannyuma lwa Namibia okuzivaamu ku ssaawa esembayo olwo, USA, Kenya, Sri Lanka, Zimbabwe, Singapore abaakutte eky’okusatu, South Africa ab’amalidde mu kyokubiri ne Uganda abategesi era ba Champiyoni be b’amazzeeko.
Imelda Nyongesa omutendesi wa Uganda obuwanguzi yabutadde ku kukolera awamu abazannyi kwe baayolesezza mu mpaka zino okuva we zaatandika wabula ne yeemulugunyamu ku ngeri ba ddifiri b’empaka zino gye babadde basalirizaamu Uganda naddala bwe yabadde ezannya ttiimu enene nga Singapore ne South Africa.
“Ttiimu ebadde n’obumu ku kisaawe ate n’omutima gw’okufiirawo okufuna obuwanguzi ekisobodde okutuwanguza ekikopo ekisoose okuva 2014 nga newankubadde baddifiri babadde balina kyekubira,” Nyonges bwe yategeezezza.
Bungereza y’eyasooka okuwangula ekikopo kino mu 2014 ekyali e South Africa, South Africa n’ekitwala mu 2016 e Miyami ate Uganda y’ensi esoose okutegeka empka zino n’etwala n’ekikopo 2018.


text:
Ssaabadinkoni w’e Kamuli, Ven Rev. Moses Kisuule Kasimizi, alabudde abakyala abaawambye ekituuti ky’ekkanisa y’e Kakira ne basabisa nti boolekedde okukwatibwa ssinga Bakiddamu.
Kino kyaddiridde abakkiriza okutabuka n’Omwawule Rev. Richard Tony Musota, ne bamugaana okunona ebirabo, okubatiza abaana baabwe n’okuziika abafu nga bamulanga obulyake.
Ku Ssande ewedde, abakazi bano okuli; Naume Nali (eyabuulidde), Joyce Azisawaali ne Scovia Makooma, be baakulembedde okusaba era kigambibwa nti be baagenze n’ebirabo.
Ven. Kasimizi yagambye nti baafutyanse amateeka agafuga Ekkanisa n’aga Ssemateeka wa Uganda olw’okwefuula kye batali.


text:
Wakitimba ono abamutambuza bamutaddewo olw’okwagala okuweereza abantu abamukozesa. Tukusaba asomeko mu mateeka agakolebbwa okusobozesa wakitimba ono okutambula obulungi. Okukozesa wakitimba ono kibeera kitegeeza nti okkiriziganyizza awatali kakwakkulizo konna na mateeka g’okumukozesa agali wammanga. Bwobeera olinamu wadde etteeka limu lyotokkiriziganya nalyo, tukwegayiridde tokozesa wakitimba ono.
- Obuwangwa ne nnono ya Buganda by’ebifufuga wakitimba ono, tokkirizibwa kubivvoola. Ennimi ezikozesebwa ku wakitimba Luganda na Lungereza. Tokozesa nnimi ndala kubanga zizibuwaza omulimu gwa batambuza wakitimba.
- Obwakabaka nga empagi ya Buganda ne Kabaka nga omukulembeze ku Nnamulondo ye ntabiro y’ Abaganda ne Buganda yonna. Tokiirizibwa kubivvoola.
- Okwewandiisa ku bifo ebye njawulo ku wakitimba kwetaagisa, okusobola okwetaba mu kubikozesa. Kino kikolebwa olw’okusobozesa enkozesa ey’obuvunaanyizibwa era n’ekitiibwa. Ebikwata ku bakozesa (amannya , endagiriro, n’ebirala) bikuumibwa nga byama, n’ekisumuluzo ekikuyingiza kikwekebwa, n’ebikwata ku muntu byonna tebiweebwa bantu balala. Enkola yaffe ya buli muntu kwewandiisa omulundi gumu ate nga yekka yakolera mu linnya lyeyewandiisizzaamu.
- Wakitimba ono wa kukubaganya birowozo. Ojja kusangako ebintu ebimu nga obwa nnannyini bwabyo bwa AbabaKa, ate ebimu nga abantu balala ababirinako obwa nnanyini, naye nga waliwo n’ebyaweebwayo nga bya lukale. Ebintu ebisangibwa ku wakitimba nga bya AbabaKa kikkirizibwa okubikozesa, kasita enkozesa ettukiriza akakwakurizo k’kubeera nti kyebigenda okukola kigasa Obwakabaka bwa Buganda. Kiyamba omuntu nabuuza okukakasa obwa nnayini bwekyo kyeyandiyagadde okukozesa.
- Okuwandiika ebitakwatagana, ebiteetaagisa, ebityoboola, ebivvoola (spamming), wamu n’okuddingana ennyo ebintu bye bimu na byebimu (flooding) – byombi ebyo tebikkirizibwa. Okuwanika ebiwuka, ebisiringanyi, n’ebibalaasi bye Tulojani (viruses, worms and Trojan horses) oba ebika ebirala ebye ntegeka ezoonoona komputa tekikkirizibwa. Okwo nga kwotadde n’ebikolwa ebirala byonna eby’obulabe eri enkola yawakitimba entuufu.
- Ebintu byonna ebiwandiike oba ebye ngeri endala yonna, ebirumya abalala, ebivvoola, ebijama, eby’obuseegu, eby’obuwemu, ebisosola mu bantu oba mu mawanga olwe bigendererwa ebibi, tebikirizibwa. Tokkirizibwa kuleeta bujegere obwe kika kyonna nga bugatta ku wakitimba ono ku ndala ezirina ebifaananyi oba ebintu ebirala ebikommola amagambo oba eby’obuseegu.
- Okulanga okwekika kyonna eky’obusuubuzi oba okw’ebyamaguzi ebye ngeri yonna, ebivuganya akatale tebikkirizibwa okujjako nga ofunye olukusa okuva mu batambuza Wakitimba. Nga ojjeeko emikolo egya Buganda gyokka – egisobola okubeera nga gikwatibwa wonna munsi yonna, nga ojjeko egyo, okulanga emikolo emirala gyonna tekikkirizibwa, okujjako nga ofunye olukusa okuva mu batambuza AbabaKa.
- Ebiwandiika ne byonna ebiwanikibwa ku Wakitimba ono buvunanyizibwa bwoyo abiwandiise oba abiwanise, tekitegeeza nti mu buli ngeri biraga ndowoza ya batambuza ba AbabaKa. Naye wadde ekyo kiri bwekityo, wakitimba asobola okubikozesa awatali kusaba kulala. Wakitimba talungamizibwa ssaawa 24 mu nnaku zonna 7.
- Abatambuza Wakitimba wa AbabaKa tebalina kunenyezebwa kwonna mu buterevu oba okuyita mu bukwakkulizo, olwebiyinza okwonoonebwa, okuva mu buweereza ku Wakitimba ono. Okukozesa Wakitimba obeera okkirizza obutabasalira musango gwonna olwe biwandiiko ebiyinza okubulankana, oba okuwummuza mu buweereza oba okubusalirako ddala.
- Abatambuza Wakitikba wa AbabaKa ba ddembe okukyusa amateeka gano awatali kulangirira kwonna, kisaanidde omuntu okuddamu okugakeberako oluusi n’oluusi okusobola okulaba nga gakyamugenderako.
Ennoono ya Buganda yefuga olukiiko luno. Eri oyo yenna atagimanyi oba atajjukira ebimu ku bigirimu, etteeka lye kikulisitaayo erigamba nti Yisa munno nga bweyandiyagadde nawe bakuyise” liwereza bulungi.


text:
UMEME egudde mu bukodyo bakamyufu b’e mulago bwe bakozesa okubba amasannyalaze waya baziyiza mu payipu z’amazzi balina n’obudde obwenjawulo bwe bakozesa okwerabula ng’aba Umeme bagenze mu kitundu kyabwe .
Ab’ekitongole kya Umeme nga bakumiibwa poliisi ye Mulago ku kapapaali bakoze ekikwekweto e Mulago mu zooni ez'enjawulo okuli Katale zooni, Nalwewuuba, Kafeero , Bekeeri gye baasanze waya eziyisibwa mu payipo z’amazzi , mu nguudo wakati, mu myala , mu kazambi, mu birime nga bwoba tokigenderedde tosobola kumaanya nti waliwo waya ezitambuza amasannyalaze, bakozesa ne waya z’ebyempuliziganya .
E Mulago bakamyufu balina obude (Alarm ) bwe bakozesa okwerabula nga waliwo aba umeme abali mu kitundu kyabwe wabula abamu ku batuuze baategeezezza nti emiruka esatu egikola Mulago gikwata gisooka mu Kawempe mu bubbi bw’amasannyalaze ng’eno buli muzigo ogukozesa amasannyalaze amabbe gusasula 10,000/ okudda wagulu.
Justine Nabatanzi ow’omu Kafeero zooni yategeezezza nti singa Umeme esitukiramu n’eteeka mu nkola etteeka ly’abakwatibwa nga babba amasannyalaze kyandiyambako naye abantu bangi bazze bakubwa amasannyalaze agatali mu mateeka ne bafa kyokka abantu ne bagalemerako .
Christopeher Muhwezi akulira ebikwekweto by’ababba amasannyalaze mu Kawempe , yategeezezza singa okukwatibwa ng’obba amasannyalaze otwalibwa mu kkooti nga y’esigama kuteeka lya 1999 Umeme Act osibwa emyaka etaano okudda wagulu.
Yayongeddeko nti wiiki ebbiri emabega baakola ekikwekweto e Mulago ne basalako amayumba agawerako kyokka baakyewunyizza okuddayo ne basanga bakamyufu bazzaako dda amasannyalaze
Yayongeddeko nti ebitundu ebisinga okubba amasannyalaze mu kawempe kuliko Mulago , Kyebando Nsooba , Bwaise , Kawempe mu katale zooni, Nabweru , Kisowera , Kiganda , Kizza , Kagoma , Kawanda , Mpererwe , Kanyanya , Makerere kikoni, Makerere mu kikumi kikumi , Kaleerwe , Makerere kavule , Katanga n’ebirala .


text:
I’ve never worked with NRM, people need to know that the treaty the established the EALA assembly is very critical. This government (NRM) can’t constitute the 9 members of the assembly alone, it needs opposition members as well…..
Home Current Affairs Face Off Face Off with Hon. Fred Mukasa Mbidde
Get in touch
Recent Posts
Most Popular
Boda Terina Kukookerwako Mataala
Police evunaanyizibwa ku ntambula z’ebidduka mu ggwanga erabudde abavuzi ba bodaboda abagufudde omugano okukookera obutaala n’engombe ku pikipiki zaabwe nga tebwajjirako Charles Ssebambulidde, ayogerera...
Gov’t Blocks Eviction Affecting Over 700 Locals
Government has intervened in a land row in Tororo Bumanda A Village Lyolwa Sub County where over 700 people were to be evicted. Government...
Mufti Mubajje Ayatulidde Gavumenti
Olwaleero lweziwezze ennaku 42 bukya eyali omupoliisi Muhamad Kirumira attibwa. Na bwekityo omusika wa Kirumira Muhamad Sulaiman Kabuye olwaleero alagiddwa mu dduwa ebadde ku...
Kassiano Alambudde Abantu Ba Kawuma
Abakulembeze abali ku ludda oluvuganya abali mu kisinde kya People Power abaali wakati mu kasambattuko akaali mu Arua mu Gwomunaana, na guno gujwa bakyalunyumya...
Amasomero Agaali Amakula Kati Matongo
Newankubadde district y’e Masaka ebbanga eriwerako ebadde ebalirwa mwezo eziri ennyo ku mwanjo mu byenjigiriza ebirungi ennaku zino bw’otuuka mu gamu ku masomero ga...


text:
POLIISI mu Kampala ekutte abantu babiri ku by’omuwala Juliet Nakiyimba, eyakukusibwa n’atwalibwa mu ggwanga lya Jordan oluvannyuma gyeyafiiridde mungeri...
SIPIIKA Rebecca Kadaga agambye nti akitegeddeko nti gavumenti ya South Sudan eyagala kweddiza katale akaazimbibwa Bannayuganda era bakoleramu emirimu mu...
BANNAYUGANDA abali mu Amerika bategese okusabira omubaka Robert Kyagulanyi amanyiddwa nga Bobi Win mu kibuga Boston leero ku Ssande nga Sepetember 16 ,2018....
BANNAYUGANDA besozze eryato mu Amerika ne baseeyeeyezza ku liyanja lya Atlantic Ocean mu nkola emanyiddwa nga Boat Cruise kwe beeragidde emisono buli omu...
MUNNAYUGANDA omukugu mu kubuuliriza ku by’emisango agambye nti obukambwe bwa poliisi n’amagye eri abantu babulijjo mu mawanga ga Afrika bususse ogw’omulamuzi...
BANNAYUGANDA ababeera mu ssaza ly’e Massachusetts mu kibuga Boston mu katawuni ka Watertown baguddemu ekyekango owooluganda lw’Omusumba w’Ekkanisa yaabwe...
MUNNAYUGANDA omukugu mu kunoonyereza ku buzzi bw’emisango e Bungereza , Richard Musaazi, awabudde nti poliisi yeetaaga okutunuulirwa enkaliriza kuba...
SSAABALANGIRA Godfrey Musanje Kikulwe ayingidde mu nsonga za Noah Kayondo Musanje muninkini wa Sharita Mazzimawanvu ne banne 12 abagambibwa okugobwa mu...
POLIISI erabudde abawala abaagala okugenda ku kyeyo okwewala bakayungirizi ne kkamupuni ezitamanyiddwa kibayambe obutafunirayo buzibu ng’okubatta ne babaggyamu...
PULEZIDENTI Museveni asisinkanye banaggagga Abawarabu n’abazungu n’abaperereza okujja mu Uganda okutandikawo emirimu ng’agamba nti gavumenti ejja kubasonyiwa...
19 Oct 2018
19 Oct 2018
19 Oct 2018
19 Oct 2018
19 Oct 2018


text:
Abantu 5 bafiriddewo mu kabenje akagudde ku kyalo Namayonjo, e Nakasongola ku luguudo oluva e Kampala okudda e Gulu ku ssaawa nga 5 ez’ekiro, ekikeseza olwaleero
Abafudde emirambo gyabwe, gitwaliddwa mu ggwanika lye ddwaaliro ly’amaggye erye Nakasongola n’abalumiziddwa basatu (3) mu ddwaaliro lye limu okufuna obujjanjabi.
Akabenje kabaddemu emmotoka biri (2) okuli Toyota Hiace namba UBD 061D eya Pepsi Cola ‘Twangula promotion ne Pick-Up namba UAX 182F ebadde etiise enkoko ne bodaboda emu era abafudde kuliko ab’oluganda babiri okuli Ivan Buyinza ne Bernard Bakobe Ssekeba, nga bonna batuuze ku kyalo Namayonjo era babadde batambulira ku bodaboda okuva mu katawuni k’e Wabigalo.
Okusinzira ku mwogezi wa Poliisi mu bitundu bya Savannah, Paul Kangave, akabenje kavudde ku mmotoka Toyota Hiace ebadde ewenyuka obuweewo netomera bodaboda oluvanyuma neyingirira Pick-Up.


text:
Twalinga mu ssanyu mu bufumbo nga buli omu atwegombesa naye omwana waffe omu bwe yazimba omutwe saamanya nti y’entandikwa y’okubonaabona kwaffe.
Omusajja yatandika okwecanga nga ne bwe mba nnina kye mmusabye antegeeza nga bw’atalina ssente oluusi n’amboggolera nga bwannangira obutakola.
Kino nnasooka ne nkigumira naye ate nnenda okulaba nga n’omwana we eyalwala omutwe takyayagala kumusitula ekyantiisa ne neebuuza lwaki yali yeeyisa atyo.
Mu November wa 2017, yava awaka ng’antegeezezza nti agenda kukola naye nga tambuulidde w’alaze.
Ekyannyongera okutya kwe kuddamu okumukubira ku ssimu ze nga teziriiko n’okutuusa kati.
Ekisinga okunnerariikiriza kwe kuba nti omusajja simulaba ate ng’omwana buli lukya yeeyongera okutabuka ng’asula akaaba olw’omutwe okuzimba buli kaseera.
Nagezaako okumutwalako mu ddwaaliro ekkulu e Mbale era abasawo we baantegereza nti yeetaaga kulongoosebwa nga kyetaagisa 8,000,000/- ze sirina.
Ennyumba gye yali yatuzimbira ey’ettaka yagwaako ekitundu era tusula mu kifulukwa nga tetulina na ssente ziyinza kuddamu kuzimba byamenyeka.
Nsaba oyo yenna ayinza okunnyamba antaase ku buyambi kuba abaana bana be nnina sirina kye mbaliisa ate nga n’ono omulwadde asula akaaba olw’okulumizibwa kw’alina.


text:
Empisa ez’Obuntu (bulamu)
Okuyigiriza abaana empisa kitandikira ku nneeyisa ya muzadde oba omukuza .Ebika by’abazadde oba abakuza abasangibwa mu “entabaganyabantu”(human scociety) ey’akakyo kano bya mirundi esatu. Waliwo :
(a) Omuzadde oba Omukuza omwekkiriranyi(Permissive parent).
Omuzadde ono yeesuulirayo gwa naggamba mu nkuza y’omwana era tatendeka mwaana kuba “mulowooza omugobansonga” (dialectical thinker) kubanga aleka omwana okukola buli ky’ayagala nga bw’ayagala awatali kumukomako, kumulaga, kumuwabula, na kumubuulirira yadde okumuyigiriza engeri y’okwetuukira ku kituufu enneetengerevu. Omukuza ono talaga mwana nsonga lwaki enneeyisa emu tesaanidde. Omwaana ono akula mubambaavu era nga by’asanga by’akola oba by’ayogera, awatali kusengejjamu.
(b) Omuzadde oba Omukuza Nakyemalira (Authoritarian Parent).
Ono naye tatendeka mwama kuba mulowooza omugobansonga olw’okuba ye kyasalawo tekiwakanyizibwa era tekiddibwaamu ne bwe kiba nga kikyaamu. Ebiseera ebisinga teyebuuza yadde okuwuliriza abalala era takkiriza mwana kuwa nsonga ze ku kintu kyonna.
Omwana akuliziddwa mu mbeera eno akula atya okusalawo ku lulwe era aba tasobola kukozesa bwongo bwe nga yetengeredde ,olw’okuba obwongo buba bwalemesebwa okukulaakulana mu busobozi obwo nga muto.Omukuza ono era tayawula kiyitibwa kutulugunya na kubonereza mwana ate era talowooza nti okwogeza obukambwe obusukkulumye buli bbanga nakyo kikolwa kya kutulugunya , ekiyinza okwonoona embeera z’omwana ez’obuntu n’akula nga yetya oba munyiikaavu.
(c) Omuzadde omugobansonga(Authoritative or dialectical Parent).
Omuzadde omgugobansonga y’oyo agoba ensonga mu nkuza y’omwana . Omuzadde omugobansonga tabab mwekkiriranyi ate era takola bukambwe na kutulugunya mu nkuza ya mwana. Buli ky’akola agezaako okulaba nga annyonnyola omwana lwaki kigasa omwana era awuliriza omwana okubaako ky’agamba oba okuwa ensonga ze nga tannakola kusalawo ku kintu kyonna , yadde okubonereza omwana oyo awatali kumala ku manya lwaki omwana akoze ensobi.
Omuzadde omugobansoga tabonereza mwana mu busungu yadde mu ngeri ey’okumutulugunya.
Ekintu ekikulu ekisinga okuba eky’ebbeeyi ku muzadde omugobansonga kwe kuba ng’amanyi nti ebintu ebikola obulamu biri bisatu :
• Omubiri
• Omwoyo , ne
• Omulengera (mind) ogusibuka mu bwongo.
Omukuza ono aba akimanyi nti okugunjula omwana kulina okugoberera ebintu ebisatu ebyo.
Omukuza ono ayigiriza bulungi omwana, awatali kumutulugunya :
• Okukola n’obutalera ngalo
• Okufuga embeera z’ebirowoozo bye enkyankalamu (controlling netagive emotions”
• Obuyonjo
• Okumanya n’okusinza Katonda ng’amulaga ekibalo ky’obutonde eky’ekyewuunyo nga kirimu obukkafu nti waliwo namugereka ali emabega w’ekibalo kino.
• Endya ennungi. Ntegeeza emmere erimu ebiriisa ebirungi eri omubiri
• Okukola dduyiro (physical exercise) ; omwana muleke afune ekiseera eky’okuzannyako ne banne . • Okumulaga omukono gwa Katonda ogw’amaanyi oguli mu kibalo ky’obutonde, okutandika n’ obwengula.
• Okukulaakulanya enkola za mulengera (mental processes) ezimuyamba okumanya n’okutegeera; okwekebejja(observation) ekintu , okwekenneenya(analysisi) , n’okwefumiitiriza (critical thinking). Omwana ono alina okumanya enjawulo wakati w’okusegeera n’okutegeera awamu n’okusengeka ebirowoozo (logic).
Omuzadde oba omukuza ono aba atendeka omwana okukozesa obwongo nga yetengeredde okusobola okusalawo ekituufu era ekisaanidde. Buli ky’akola ekikwata ku mwana, amuwa ensonga ezitegeerekeka lwaki akikoze ate era n’omwaana n’amuwa ekyagaanya okuwa ensonga ze yadde zawukana n’ezize ,olwo n’alyoka asalawo eky’okukola ekisaanidde. Omukuza ono buli kintu akyekenneenya okuva ku nsonda ez’enjawulo n’alyooka asalawo. Ensonda emu y’endowooza ye , ensonda endala y’endowooza y’omwana(ey’abalala) , ensonda ey’okusatu y’embeera ebaawo. Buli kintu ekikolebwa kiba kirina kuva mu kukubaganya birowoozo wakati w’abantu ababiri oba okusingawo. Omuntu omu si y’asalawo yekka ate era okusalawo kulina kuva ku kwekenneenya mbeera nga bw’eyimiridde oba ensonga ez’enjawulo eziriwo.
Omwana yetaaga okutendekebwa okulaba nga buli ky’asegeera akyekenneenya okuva ku njuyi zonna asobole okukitegeera. Okusegeera (sense perception) kiri waggulu wa kutunula; okusegeera kitegeeza okukozesa emu ke sensa (senses) zo ettaano nga amaaso agalaba , ennyindo ey’okuwunyiriza , olulimi olw’okulega(taste), olususu olw’okukwatako(touch) ,n’amatu agawulira(hearing). Okusobola okutegeera ekyo ky’osegedde , kiteekeko sensa zo ezisigadde ennya .Ekiddirira okusegeera kuba kutegeera.
Amasomero, amatendekero n’abakuza b’abaana bonna ,okutwalira awamu, balina okuyigiriza omwana engeri y’okulowoozaamu egoba ensonga(enoonya amazima /ekituufu) ng’anoonya enjawulo eri mu bintu ebifaanagana ate n’anoonya obumu bw’ebintu ebitafaanagana, asobole okwawula ekibi n’ekirungi, omulabe n’owomukwano, ekikyamu n’ekituufu , n’okuvumbula ekibalo ne sayansi ali mu butonde..
Omwana atendekebwa okuva mu buto okuba omugobansoga kimwanguyira okweyunira “enkola eya sayansi”(the scientific method) okunoonyereza ku buttonde oba embeera mu ntabaganya.
Omuzadde omwekkiriranyi (permissive parent) n’omuzadde nakyemalira (ataddibwamu) tebateekawo mbeera ekuza baana nga bagunjufu . Omuzadde omugobansonga yekka y’asobola okukuza omwana nga teyemotyamotya, wa mpisa ate nga mukujjukujju. Omwana atendekebwa omukuza omugobansonga buli kintu akyekenneenya ku njuyi zonna, kungulu n’ebuziba, mu kwefumiitiriza era tamala gakola kintu nga takyefumitirizzaako oba okwebuuza ki ekinaakivaamu.
Okuyigiriza omwana empisa kintu kikulu nnyo mu nkuza y’omwana . kyokka abazadde bangi olw’okuba bakulidde mu mulembe ogusuuliridde enkuza yaffe ey’ennono , tebamanyi ngeri ya kuyigiriza baana mpisa. Abazadde abamu abasomyeko naddala abo abalina ku ssente , balowooza nti ensimbi ze balina zimala okufuula abaana baabwe ab’obuvunaanyizibwa nga bakuze. Tutera n’okuwulira abazadde abamu nga boogera nti :nze nabonaabona, siyinza kukkiriza mwana wange kubonaabona”. Abazadde nga bano balowooza, okuyigiriza omwana okukola , naddala emirimu gy’obulimi n’obulunzi, n’okukola emirimu gy’awaka nga okwoza engoye , ebibya, okusaawa olujja, okweera n’okusiimuula enju oba okuwaata , okusaniika emmere n’okugabula abagenyi, kuba kumubonyabonya. Nedda si bwe kiri !! Mu butuufu abaana ab’omulembe guno abamu tebamanyi na kwaniriza bagenyi !
Okuyigiriza empisa y’engeri ey’okuyamba abaana okuyiga enneeyisa eyetaagisa n’okutuuka ku kusalawo okwetaagisa . Okutendeka omwana mu mpisa kimuyamba okufuga embeera ze ez’obuntu, obukkakamu, okufa ku balala n’okutegeeragana nabo.
Okuyita mu kuyigiriza empisa okutuufu , abaana bayiga engeri y’okweyisaamu awaka , mu ntabaganyo, n’entabaganya omuli obulombolombo , ennono, obukwakkulizo, amateeka n’ebiragiro ebirina okugobererwa.
Okuyigiriza omwana empisa kitandika ddi ?
Okuyigiriza omwana empisa kikolebwa okuva mu buto bwe , anti baalugera nti : “akaakyaama amamera !” Okuyigiriza omwana empisa kutandika nga muwere nga omusitula, n’omuyimbira, n’omusekeramu, n’okumunywegera.
Oluusi osanga omuzadde ng’aboggolera n’omwana omuwere, ng’alowooza nti tekimukosa , gamba okumuboggolera nti : “totukaabirira !”oba webake mangu ! mu kifo ky’okukozesa ebigambo ebiseeneekerevu nga “sirikawo baby!” oba obuyimba obwebasa abwere.
Abazadde abamu balowooreza mu kuyigiriza mwana empisa nga bamaze kulaba bubonero bwa mpisa mbi nga akuze amaze n’okuwaganyala. Omwana wo tayigirawo ki ky’asaanidde kukola . Olina okukimusomesa n’okumulaga engeri gy’alina okukolamu ebintu okutandika n’okumulaga omukwano n’okufiibwaako nga yakazaalibwa .
Okusinzira ku kwekennenya okuzze kukolebwa abantu ab’enjawulo ku baana, omwana waatuukira ku myaka omukaaga egitandikikirwako okusoma mu “pulayimale” okuva lw’azaalibwa ayita mu nkyukakyuka satu.
Kino kitegeeza okuyigiriza omwana empisa kulina okugoberera enkyukakyuka zino essatu nga tanntwalibwa ku ssomero (singa tuba tukitutte nti atandika okusoma ku myaka mukaaga) .Ebkyukakyuka zino essatu wano katuziyite mitendera gy’enkyukakyuka omwana gy’ayitamu ng’akula okutuuka ku myaka omukaaga nga tali ku somero naye ali na bazadde n’abantu abalala ababeera mu maka mw’aba akuzibwa. Gino gy’emitendera okuva nga yakazaalibwa:
a) Ebbujjenyi (ebujje eggenyi):
Okuva omwana lw’azallibwa okutuuka ku myezi 24 myaka ebiri omwana ka tumuyite “ebbujjenyi” ekiteggeeza “ebbujje eggenyi ku nsi.” Omutendera guno guba gwa kunoonya “bwesigwa” eri abantu oba omuntu ali n’ebbujje lino. Singa omuzadde alema okulaga obwesigwa eri ebbujjenyi lye omwana ayinze okukula n’aba nga tasobola kukola mikwano oba okuba n’enkolagana eziwangaala mu bulamu bwe obwo mu maaso.Okusiga okwesiga wakati w’omwana n’omuzadde we kitandika amangu ddala nga ya kazaalibwa okuyita mu mwaka ogusooka ng’azaaliddwa.
Omuzadde yenna oba omukuza omugunjufu alina okumanya nti ekikolwa eky’okusiga empisa ey’obwesigwa mu mwana “ebbujjanyi” kibeerawo okuyita mu kumunywegera, okumwogerera ebigambo ebiseeneekerevu wakati mu mukwano , okumusekeramu oba okumumwenyeza , okumuyimbira obuyimba obuseenekerevu, n’okumubudabuda , omuli okumufaako nga waliwo ekimukyankalanyizza nga okumuyonsa oba okumuwa amata nga enjala mu biseera ebigere, okumunaazako olubugumubugumu, okumukyusa engoye mu biseera ebigere oba amangu nga yeyonoonye n’okumuwa obujjanjabi mu obwetaagisa mu bwangu ng’alwadde.
Okufiibwako n’omukwano ebimuweebwa abazadde oba abakuza ng’akyali bbujjenyi kye kisiga embeera ey’obwesigwa n’okwagala mu bulamu bwe kyokka kino tekiva ku bazadde bokka wabula n’abantu abalala nga ab’emikwano, ob’oluganda abalala nga bajjajja, bakkojja, bassenga bakizibwe, baliranwa , aboluganda abako n’abemikwano.
Abaana baba n’engerekera y’okujjukira (instinct of memmory) engeri gye baayisibwa nga bakyali mabujje n’omukwano oba obutafiibwako obwaliwo mu buto bwabwe. Omwana bw’ayisbwa obubi nga muto kiyinza okweyorekera mu buyisayisa obubi n’embeera enkyankalamu ng’akuze n’afuuka ekyambika eri abazadde n’entabaganyabantu mw’ali yonna kuba aba muzibi okukkakanya ebirowoozo olw’embeera embi gye yayitamu nga muto.
b) Ebbujjeze (Ebujje erikuze) .
Omuto ebbujjeze , ekitegeeza ebbujje erikuze atandikira ku myaka 2 okutuuka ku myaka 4 era wano omuto ayigira ku bazadde be empisa ez’enju mwali n’empisa ez’etabaganyo , n’obusobozi okukulakulanya okwekenneenya n’okwefumiitiriza omwana bw’azaalibwa nabwo nga omuntu. Mu mutendera gw’ebbujjeze omuzadde ayanguyirwa okusomesa omwana ebikolwa nga okuwuliriza n’okugondera abakulu awatali nnyo buzibu. Ekintu omwana ky’asooka okuyiga wano y’enjawulo wakati w’ekibi n’ekirungi.
Ebbujjeze liyinza okuyigirizibwa aba okukulakulana mu mpisa ezisookerwako okuyita mu kumukungiriza n’okumukangavuulamu ekitonotono awatali kumuboggolera nnyo. Eky’okulabirako ebbujjezi bwe liba lizannyira ku swiki y’amasanyalaze oba nga likoleeza ebipapula ku sigiri , oyinza okuliboggoleramu katono ol’olumu nti : Kale vva ku muliro mangu . Gujja kukwokya! Oba vva ku masanyalaze gajja kukuba!” . Bwe liddamu okukikola oyinza okulikubamu akayi ku bugalo . Wano oba ayiga nti ebikolewa ebimu bibi oba bya bulabe kyokka bw’akola ekirungi mukungirize nga omwebaza omuzzemu amanyi okukola ebirungi .
c) Omutoola(yetoola) . Ku myaka 3 okutuuka ku 5 , omuto aba yetoolatoola nga ayagala okukwata ku kino na kiri , ensonga lwaki mmuyise mutoola (eyetoolatoola) . Wano era olina okulaba engeri gy’osigamu empisa ennungi , n’okumulaga ekibi nga omukangavvula oba katugambe ng’omuboggoleramu ekisaanidde olw’olumu naye bw’akola ekirungi nga okuyimba akayimba mukungirize nga omulaga nti ayimbye bulungi kino kimulaga nti ky’akoze kirungi.
Omwana ono ajja kutandika okwewala ekyo ekimugaaniddwa kuba aba afunye okumanya nti kibi oba nga yewala kubonerezebwa ate atandika okukola ebirungi oluusi okufuna okusiimibwa n’okukungirizibwa okuva eri omuntu omukulu oba omuzaddewe.
Bw’oba osize ensigo ey’obwesigwa mu mwana ng’akyali bbujjenyi olw’okuba aba akwesiga era nga taba mu kutya ng’akulabyeko , atandika okukubuuza kino na kiri kuba engerekera y’obuntu(human instinct) emusikiriza okunoonya okumanya . naye singa omukyunya n’okumuboggolera buli kasobi k’akola aba akutya ng’akulabyeko era ne kyeyandiyagadde okukubuuza akyesonyiwa mu buto bwe. Abato mu mutendera gw’omutoola yadde betoola baba bakyataaga okubalaga ekibi n’ekilungi basobole okukulakulanya obusobozi bwabwe okwawula ekibi ku kirungi , kibayambe okukola okusalawo okutuufu ku lwabwe mu biseera ebyo mu maaso n’ebiriwo. Wano tandika okukozesa obugero n’emizannyo okubatunuza mu mpisa ey’okukozesa obwongo eky’okulabirako obugero lwa “wakayiima omugezi” oba obukunizo obw’enjawulo.Edda abazadde mu maka amaganda nga batuuza abaana akawungeezi ne babanyumiza engero , ebisoko , n’ebikwate awamu n’okubayimbiramu obuyimba obuyigiriza naye kati kino abazadde abasinga tebakyakikola.
Okuyita mu bugero, obuyimba, ebisoko n’ebikokyo , abaana omuli n’abatoola batandika okutunuzibwa mu mpagi z’enneyisa ez’obuntu nga obwesigwa , obuvumu, okwagala, okuyamba, okusiima, okusonyiwa , okwekuuma ,okwewa ekitiibwa n’okuyamba abalala .
d) Omutooto (yetoolatoola) . Guno gwe mutendera ogumuyingiza mu myaka 6 .
Omutooto kiggwayo nti “omutendera gw’okwetoolatoola” . Okwetoolatoola kirimu okwagala okukwata ku kino na kiri mu ngeri ey’okwagala okuyiga oba okunoonyereza. Okwetoola n’okwetoolatoola kuyinza n’okubaamu okwonoona ebintu eby’omugaso n’okukwata ku by’obulabe nga eby’obutwa, ebissi, n’olwekyo ebintu ng’ebyo bisibire wala ate omwana omuwe eby’okuzannyisa ebiyigiriza ebiwera okusobola okukulakulanya engerekera y’obuntu ey’okunoonyereza.
Abazadde abamu baboggolera abaana abetoola oba abetoolatoola nga babayita balala ob anti baddalu ekintu ekinafuya n’okukonzibya engerekera y’abaana baffe okunoonyereza n’okweyunira enkola eya sayansi(the scientific method). Abazadde oba abantu abakulu bangi omwana w’abaako ky’amubuuza , balowooza abamalira biseera oluusi ne bamuboggolera mu kifo ky’okubaako kye bamuddamu. Kino kye kimu ku bikonzibya obwakalimagezi mu baana aba afirika ne bakula nga sibakujjukujju ate nga beetya oba batya okubuuza kye batamanye neb we baba batandise okusoma.
Okumanya eby’obuwangwa n’ebyafaayo byaffe.
Omuntu atamanyi gy’ava tayinza kumanya gy’alaga ate era omuntu atamanyi buwangwa bwe tayinza kub na kwetegeera kutuufu. Okumanya eby’obuwangwa kye kimu ku bifuula omuntu omugunjufu nga ogasseeko ebirala bye tugenda okulaba mu katabo kano kyokka essira terisaanye kulimalira ku kino kyokka mu kuyigiriza abaana obugunjufu mu nsi ey’akakyo kano.
Obutayigiriza baana ba ggwanga bya buwangwa bya ggwanga lyabwe , yadde nga obayigirizza ebintu ebirala byonna ebyetaagisa mu bulamu , kibaleka bagunjufu ba kibogwe. Mukuyigiriza abaana obuwangwa bwabwe kyetaagisa n’okunokoolayo obuwangwa obulala obufaananamu n’obwabwe n’okubalaga we bwawukanira kino kibasobozese okuwa abantu b’obuwangwa obulala ekitiibwa ng’abantu nabo abalina obuwangwa bwabwe n’obutatiisibwatiisibwa bye bakola na neeyisa yabwe nga obadde obakyalidde oba nga bakukyalidde mu nsi eno ey’okutabagana.
Wano mu buganda bwe twogera ku buwangwa bwaffe tuba tutegeeza :
(i) Obulombolombo bw’ekiganda. Obulombolombo ge mateeka agafuga eby’obuwangwa n’ebyo omuntumulamu by’ateekwa okukola.Eby’obuwangwa birimu engeri ebintu oba ebikolwa eby’obuntu eby’enjawulo gye bikolebwamu. Wano omwana alina okuyigirizibwa :
Bulombolombo ki obugendera ku mikolo gy’ekiganda nga okwanjula , embaga, okukungubaga oba okuziika, okwabya olumbe, okwalula abaana, okwalula abalongo , amatikkira ga Kabaka, okukyaza Kabaka, okukyalira Kabaka, okusinza Katonda , njawulo ki eri wakati w’okusamira n’okusinza oba wakati w’ebyobuwangwa n’okusamira.Omuntu asaanidde amanye obulombolombo buno asobole okwerobozaamu obutagoberere obwo obutali bwa kitegeevu ku mulembe guno ogw’obutangaavu. Eky’okulabirako edda nga semaka bamala ennaku ana nga tebannaba kumuziika. Wano okiraba nti baali nga balinda ba luganda abako n’abemikwano okuva ebuule n’ebweeya okutuuka ate nga tewaaliwo ntambula za mulembe nga ziriwo kati. Tewali nsonga lwaki tugoberera akalombololmbo kano.
Bulombolombo ki mu kukola ebyo waggulu obusaanye okudibizibwa olw’ebizuuliddwa mu sayansi n’enkulaakulana ey’omulembe ?
(ii) Empisa .Empisa z’engeri ennungi omuntu gy’alina okweyisaamu mu banne. Wano kyetaagisa omuntu okumanya enjawulo wakati w’omuntu n’ensolo endala asobole okwewala okweyisa nga ekisolo eri Bantu banne.
(iii) Ennono oba ensibuko y’empisa n’obulombolombo bwaffe awamu n’ebintu ebyakolebwanga edda nga tebinnakyuka.
(iv) Emizizo. Emizizo ky’ekintu ekizira okukola era gugenderako ekibonerezo kubanga buli kintu kya muzizo kigenderako ekiyinza okukutuukako singa oba okikoze. Eky’okulabirako omwana omuwala okulinnya omuti , okusekerera omuntu,n’ebirala.
(v) Okumanya obutonde n’okubukuuma. Omuzadde oba omukuza yenna alina okukuliza omwana mu mbeera emuyigiriza ekifo ky’Ensi yaffe mu bwengula n’emigaso gy’ obutonde bw’Ensi obw’enjawulo nga ekitangaala ekiva ku njuba(emmunyenye), emigga, ennyanja, entobazi, emyala, enzizi, ensozi, ebiwonko, ebibira, ettaka.
Abaganda ab’edda okusobola okukuuma obutonde bw’ensi beyambisanga emizizo n’ebitiisatiisa nga okugamba nti omuti guno oba guli gwa musambwa tegutemebwa oba ekibira ekyo tebakitemamu miti. Kati ffe abaliwo mu mulembe gw’obuyivu tuyinza n’okulimbulula ebirimbo ebyo naye ne tugenda mu maaso n’ekyobuwangwa eky’okukuuma obutonde bwensi nga tukozesa ebyobugagga omuli n’ebibira mu ngeri eteri ya kyeyonoonero.
(vi) Okumanya n’Okusinza Katonda. Ng’abuazungu tebannaba kujja wano twalina eddiini ey’ekiganda ekkiririza mu Katonda ow’obwanaminigina era nga nkakasa katonda ono y’omu n’owabazungu lwa kuba buli buwangwa bumuwa erinnya lya njaulo. Eddiini eno teyali ya kusamira yadde okuwongera emyoyo gy’ekizikiza. Omuganda owedda yakkirizanga nti Katonda gy’ali era y’ali emabega w’obwengula bwonna obuluke mu nduka ey’ekibalo ne sayansi ebya waggulu ddala.Yadde waliwo abasamirira emyoyo emirara abaganda bangi basinzanga Katonda ow’obwanamunigina(monolithic God).
Omuzadde oba omukuza okusobola okutuukiriza obuvunaanyizibwa bwe okugunjula omwana alina okubeera omugunjufu.
Ebyobuwangwa kye kimu kubyawula omuntu ku nsolo endala kubanga kino kikolwa kya bwakalimagezi.Kyokka nabyo biyinza okwetaagisa okutambulira ku mbeera eba eriwo.Eky’okulabirako, ku mulembe guno kyetaagisa okuyigiriza abaana baffe emisoso n’empisa ez’ekijjulo ekyo ku mmeeza kyokka ate ne tutasuulirira kubayigiriza misoso na mpisa za kijjulo ekyaffe ekiganda.
Okumanya n’okwewala ebikolwa eby’Empisa Ensiwuufu
Bwe twogera ku mpisa embi tuba tutegeeza:
(i) Obutayagala oba obutamanya kukola mirimu n’okwagala ebirungi by’otakoleredde
(ii) Obutafuga mbeera zo za buntu.(zirambuluddwa mu maaso)
(ii) Okuba n’Obuyisayisa nga:
• Okwerumaluma
• Okuyombayomba
• Okulwanalwana
• Okusosonkereza
• Okuboggolaboggola
• Obuteyonja
• Obujama
• Obutasaasira balala
• Okuduula n’okukudaala
• Okwerowozaaako/okwefaaako wekka
• Okweronda. Kuno kuvaamu Obubbi
• Okutulugunya abalala
• Obutasonyiwa
• Obuteenenya nga okoze ensobi
• Obwannanfuusi
• Okuvuvuba abalala
• Enkwe, enge ,n’empiiga
• Okuwayiriza n’okulimba
• Obutayagala kukola
• Obulogo
• Okusekerera oyo afunye enkenyera oba okuddirira mu bulamu bwe
• Obutasaasira
• Okusanyuka ng’omulala oba abalala bali mu buzibu
(iii) Emputtu, obutagambwako, n’obutawuliriza.
Waliwo abazadde abakuza abaana baabwe nga tebagambwako. Abazadde bano batera kuba abazadde abekkiriranyi (permissive parents), tebawabula mwana era tebagumiikiriza muntu mulala kugamba ku mwana yadde akoze ensobi.
Ekiva mu kino omwana akula alina emputtu nga ne bw’omugamba okukola oba obutakola kintu takyusaamu. Obutayagala kugambwako n’emputtu nazo njuyi bbiri ez’ekinoso kye kimu.
Okukuza omwana nga tawabulwa yadde okugambibwako(okuwabula tekitegeeza kumukyunya oba kumuboggolera mu bukambwe) mu ngeri etali ya buwaze oba etali ya kuboggola si kirungi n’akatono kubanga ne bw’aba afunye omulimu oba nga afumbiddwa oba awasizza aba muzibu nnyo okuwabula oba okugambako kubanga kino akitwalirawo nga ekya ekivve, okumuyisaaamu amaaso era ne kimuleetra okwetya n’okutabagana obulunyi n’abo b’abeera nabo. Bw’aba afuuse omukulembeze abeera nakyemalira.
Omuzadde oba omukuza alina okulaga omwana nti okuwabulwa n’okugambibwako kintu kirungi omuntu mw’ayinza okuyita okumanya ekituufu oba okulongoosa mu by’akola ku lw’obulungi bwe. Kino kitegeeza nti okutendeka omwana okwagala okuwabulwa , kuba kumuyigiriza kuwuliriza.
Kyokka waliwo abo oba oyo ayinza okwefuula nti akuwabula naye nga ebigendererwa bye bya kukuwabya. Omuntu oyo aba mulabe wo . Omulabe wo omumanya otya ? Aba mujerezijerezi ate bw’ayogera takuwa kyagaanya nawe kubaako ky’oyogera era aba muvuvubi mu ngeri ey’okuwa abalala ekifaananyi nti gwe tolina ky’amagezi ky’oyinza kwogera . Ekituufu kiri nti buli muntu asaana okuweebwa ekyagaanya yennyonnyoleko oba awe endowooza ye alyoke awabulwe nga kirabika nti ddala awabye.
Omukuza w’omwana yenna asaana amanye enjawulo wakati w’okuwabula n’okukyunya. Oyo akyunya munne buli bbanga aba amwogerera ebigambo ebimulaga nti talina kumanya, taliyiga , musiru, yamutamwa, eno nga mw’atadde n’okumujerega mu ngeri emu oba endala ate nga eno tamuwuliriza.
Kino kikolebwa nnyo bakazi bajja ku baana be batazaala naye oluusi n’abakyala abamu bakikola ku baana be bazaala bennyini, naddala nga basowaganye ne babba babwe, ekiruyi ne bakimalira ku baana oba omwana , naddala oyo asinga okufaanana ne kitaawe mu ndabika, nga bwe babalaamiriza nga bwe batajja kubaamu magezi nga bakitaabwe.
Ennaku zino osanga omuzadde nga alaamiriza omwana we n’ebigambo nga bino: “nja kkukonkona ettwe kyaana ggwe”, “ontamye gwana ggwe” , “nja kkufuntula nkumalemu emputtu” . Eno si nkuza nnungi.
Omuzadde nga ono aba atulugunya mwana, yadde ye aba alowooza nti amugunjula. Era kino oluusi okiraba nga omuzadde abonereza omwana mu busungu n’amukuba buli wamu n’omuggo mu mugongo, ku mutwe nga eno bw’asamba .
Omuzadde omugunjufu yewala okubonereza omwana mu busungu. Bw’oba osunguwadde nnyo sooka otambuleko okkakkane olyoke omubonereze mu mbonereza ey’ekigero nga tokikola mu busungu. Ababonereza abaana mu busungu batera okukomekkereza nga bali ku poliisi n’amakomera kubanga bayita we balina okukoma ne batuusa obuvune oba okutta abaana babwe ebiseera ebisinga nga tebakigenderedde.
(iv) Okuwemula n’okumokkoola
Abaana bayiga ebintu bingi okuva mu baana bannabwe , naddala abo abava mu maka agataliimu bakuza bagunjufu , agalimu abazadde abagwenyufu. Okusooka omwana buli kigambo ky’awulidde banne nga boogera naye bw’akimokkoola oba bw’akikubawo , bambi nga tamanyi nti kya buwemu.
Omuzadde oba omukuza yenna nga abadde awulidde omwana ayogera ebigambo bino , tomuboggolera oba okumukayukira , wabula mubuuze ani gwe yabiwuliriddeko era bw’aba amukubuulidde oba nedda , mutegeeze nti ebigambo ebyo tebiyisibwa mu kamwa , bya buwemu, era abaana ab’empisa embi be babyogera.
Abaana abato bayanguwa nnyo okumanya ekibi era ne bakivaako, singa baba nga babuuliriddwa nga bakyaali bato. Kyokka bw’otabagaana kumokkoola bigambo bya buwemu nga bakyaali bato, we bavubukira kiyinza okuba ekizibu okubajjamu obuwemu; n’obugwenyufu , anti akaakyama amamera. Waliwo ebintu ebyangu okwogera eri abaana kyokka ebintu ebikwatagana n’okwegadanda, omuli obuliisamaanyi, olumu biyinza okuzibuwalira abazadde. Ebigambo nga ebyo bikozesebwa mu misomo gya sayansi n’okusomesa endwadde z’ekikaba kyokka nga tebikozesebwa mu kwogera kwa bulijjo . Nga sinaba kweyongerayo njagala okukkatiriza nti nga omuzadde oba omukuza omugobansonga , omwana muyigirize okubikka ku bigambo ebiyinza okuba ebyobuwemu nga kibadde kimwetaagisa okubikozesa , aleme kumokkoola bigambo omuntu mulamu by’atayisa mu kamwa mu njogera eya bulijjo. Bino wansi bye bimu ku bigambo ebiyinza okubikka ku bigambo ebinene, ebizibu okwogera mu bantu mu bulamu obwa bulijjo:
(a) Ebitundu by’ekyaama omuto muyigirize okubiyita:
• Obusajja • Obukyala • Ssusu • Oba abiyite : “ebitundu by’ekyama”
(b) Okugenda mu toyireeti (Kabuyonjo) muyigirize okukozesa ebigambo:
• Okweyamba • Okufuuyisa(omusulo) • okufuka • okupita • okwetaawuluza
(c) Okutawaaza omwana omuto oyinza okumutandisa n’okukiyita;
• “Okunaaba susu”.
(d) Bbi muyigirize okumuyita:
• Obubi • Kazambi • Empitambi , oba • bbi
(e) Ekikolwa eky’okwegadanda wakati w’ekisajja n’ekikazi , nga kibadde kyetaagisa , gamba nga omwana akubuuzizza sseggwanga eba erinnyira enseera ky’eba ekola , mugambe nti kino kikolwa kya “kwegatta” era oyinza n’okumugamba nti ebisolo bwe byegatta ne bizaala , singa aba akubuuzizza omwana gy’ava. Mugambe abaana abato tebakkirizibwa kwegatta. Kikolwa kya bikulu byokka. Wano nno oba omuyigiriza sayansi awatali kumuwemula.Kyokka mutegeeze nti Katonda ye mutonzi wa buli kintu era y’asobozesa ekito okuzaalibwa nga ekikazi n’ekisajja ebikulu byegasse.
(e) Obutuuliro oyinza okumuyigiriza okukiyita:
• ebbina • akabina • ekikugunyu • amakugunyu
Manya :Ebigambo byennyini eby’oluganda ebitegeeza ebintu ebyo waggulu biwaawaza amatu era omwana omuto singa tomuteerawo kibibikkako ye ajja kulowooza nti bye bisaanidde okwogera mu bantu . Mutendeke okukozesa ebyo , bw’anatuuka mu masomo ga sayansi aga waggulu ajja kuyiga ebituufu byennyini (ebitayisika mu kamwa) naye ng’amaze okukitegeera nti tebyogerebwa mu Bantu oba tebiyisibwa mu kamwa.
Otendeka otya omwana Empisa ?
Ky’olina okusooka okumanya nti ggwe wennyini olina okuyigiriza omwana. Omwana bw’oba tomuyigirizza mpisa akula tamanyi si lwakuba nti bwe buzaale bwe naye lwa kuba tomuyigirizanga ngeri ya kweyisaamu mu bintu n’embeera ez’enjawulo.
Okwesuulirayo ogwa nnaggamba mu kutendeka omwana kuba kwetimawa ggwe wennyini kubanga empisa tezijja kujja zokka mu mwana wo .1 Obukodyo obw’okuyigiriza omwana empisa bunji ddala naye obumu ku bbwo mulimu :
• Okulaga obuvunaanyizibwa . Ggwe wennyini laga omwana okwagala n’okufaayo nga omuyigiriza, omuwabula , kyokka nga tomukyunya yadde okumutulugunya mu ngeri yonna. Kino olina okukikola mu bukkakkamu naye wabaawo lw’olina okukkaatiriza nga olagira n’obuyinza.
• Nga omuzadde olina okumanya enneeyisa n’enkula ya buli mwana wo kinnomu. Kino kikuyamba okumanya engeri ki ey’okukwataganyamu embera zabwe n’obutakosa mbeera zabwe za buntu nga obayigiriza empisa.
• Beera kya kulabirako eri abaana bo. Wewale ebikolwa ebitali bya buntu nga okulwana, okuyomba, okuloga, okusamira, okusooza, okuwemula, okukabawaza abato , obutafa ku balala, obukambwe, obutasinza Katonda, okuwaayiriza, enkwe , enge n’empiiga awamu n’ebikolwa eby’obukambwe nga okutulugunya n’okutta.
• Weyunire Katonda mu buli kibaawo mu bulamu bwo , ekibi n’ekirungi.
• Nywerera ku mazima
Tusobola tutya okuteeka empisa obulungi mu baana ?
Tewekkirirranya . Laga bulungi ekikomo n’ebiragiro , nga we kyetaagisa okugamba nedda , eba nedda ate we kyetaagisa okugamba ye eba ye kyokka nga owa ensonga ezitegeerekeka.
Ebiragiro n’okuwabula birina kukolebwa mu kulaga obuvunanyizibwa kyokka mu kukkaatiriza mu bukkakkamu , awatali kuboggola , okusinziira ku myaka gy’omwana. Omwana ali wansi w’emyaka ekkumi osobola okumugamba : Tosalanga kkubo nga oli wekka .Omutiini oyinza okumugamba nti wegenderezanga ng’osala ekkubo ; tunula kukkono otunule ku ddyo ate era otunule ku ddyo , bwe waba tewali kidduka kijja olyoke osale .
Laga obuyinza we kisaanidde nga okozesa ebigambo ebyetaagisa era oyigirize abaana bo okuteeka amaaso ku muntu awamu n’okukkaatiriza okuba abauliriza abalangi . Oyinza okugamba omwana : Teweemanyiiza kwogera nga oboggola ! oba Toboggolera banno !! !Ki ku bino ekisingako okutuuka ku kigendererwa ? Oyinza okuba nga omugaana kwemanyiiza kuboggola kyokka nga nawe omugambye oboggola.
Okulaga omwana okusiima kwo ng’akoze ekirungi n’okumuwabula ng’akoze ekitali kya buntubulamu , okusinziira ku myaka gye. Wewale okubonereza omwana ku buli kasobi k’aba akoze ate era wewale okumuboggolera , okujjako nga ddala kyetaagisa.
Omwana muyigirize nti buli ekikolebwa kirina ekikivaamu nti era kyetaagisa okukola okusalawo okulungi obutejjusa .
Bayigirize empisa ennungi nga ggwe wennyini weyisa bulungi. Musabe oba mwebaze Katonda ng’enju.
Okwewala Okukyojjanya omwana (child abuse)
Okukyojjanya omwana (child abuse) kuba kumutulugunya (torture) , olumu ne kimuviirako n’okufa. Okukyojjanya omwana kitegeeza ekikolwa kyonna ekiteeka obulamu bwe mu katyabaga oba okukosa obulamu bwe obw’omubiri, omwoyo n’obwongo(mulengera).Okukyojjanya omwana kulimu :
a) Okukyojjanya omubiri (Physical Abuse )-. Kino kitegeeza obuvune bwonna obutuusibwa ku mubiri nga tebuvudde ku butanwa.
b) Okumukabawaza(Sexual Abuse). Kino kitegeeza ekikolwa eky’obukaba kyonna ekituusibwa ku mwana , mu bikolwa oba mu bigambo, omuli okumukwata, okumweyambulira, okumuwemula oba okumukwatirira.
c) Okumulagajajjalira . Kino kitegeeza obutawa mwana byetaago bye bya bulamu(physical needs). d) Okukyojjanya embeera z’obuntu(Emotional Abuse). Kino kitegeeza enneeyisa oba ekikolwa kyonna , ekikosa enkulaakulana y’omwana eya mulengera n’entabagana mu bantu banne. e –
Engeri y’okutereeza omwana alimu embazuulu
Okuteeka empisa mu mwana ow’embazuulu kyetaagisa obumalirivu wakati mu kumukulaga okwagala. Mu butuufu bw’oba olina abaana kkumi na bataano oba abaana basatu buli omu sooka omanye embeera ze olyoke olabe gy’omwang’nga okumutendeka mu mpisa , wakati mu kwagala . Waliwo oli nga mu buzaale bwe ava mangu mu mbeera ate omulala nga mukkakkamu oba musirise ate omulala nga wa mbazuulu. Ky’olina okukola:
Kwe kumanya ekintu buli mwana wo ky’asinga okutekako essira mu bulamu bwe
. Omwana ow’embazuulu buli lw’omuboggolera , okumukuba oba okumukangavvula tekirina kye kimukyusaako okutuuka nga ozudde ky’asinga okwettanira .Ayinza okuba nga ayagala nyo okulaba omupiira ku TV . Bw’oba oyagala okumujjamu ettumba , TV gisibire mu kisenge kyo okumala ekiseera ekigere , okutuusa ng’akoze ky’oyagala okumutereeza.
Eri buli mwana wo yogera mu bukkakkamu . Tomukayukira oba okumuboggolera.
Twala ebiseera oyogere nabo nga obayigiriza mu ki ky’obasuubiramu. Tebamanyi okutuuka nga obayigirizza. Edda bassenga baabuliringa abaana abawala ate bataata abato oba abakulu ne babuulirira abalenze naye kati abantu bonoonefu, n’awe wennyini taata w’omwana wo omulenzi oba omuwala wenyigre mu kumubuulirra okuba omweteefuteefu mu buli mbeera ,omuli okweteekerateekera n’obufumbo . Bintu bingi by’oyinza okubuulirira omwana wo ku bufumbo ebiteetagisa kuwemula yadde ekigambo ekimu , ng’abamu bwe balowooza.Eky’okulabirako empisa, okwekuuma ababi, okwekwasa Katonda , okukola , n’obutazaala baana omuntu b’otetegekedde bye bimu ku bintu omuzadde yenna by’ayinza okubuulirira abaana be.
• Wuliriza abaana bo nga balina ebibaluma era obongeremu amaanyi okukola ekyo.
• Fuga obusungu bwo.Bw’oba omuzadde atasobola kufuga busungu many anti toli mugunjufu kimala .. Okufuga obusungu kyetaagisa okukozesa omubiri gwo, obwongo ne mwoyo wa Katonda, ebisatu ebikola obulamu obujjuvu. Okuba nga oddiridde mu bulamu bwo eri Katonda kya kabi nnyo nga okulekera awo okwefumiitiriza mu bulamu bwo era kya kabi nnyo nga obutejanjabisa ndwadde za mubiri oba endya embi. Kyetaagisa okumanya obukulu bwa Katonda mu bulamu buuno mu kifo ky’okuteeka essira mu kukkusa omubiri n’ebyokulya, eby’amasanyu , oba amagezi ag’o mu mutwe byokka. Okufuga obusungu kyetaagisa okwewummuza, okusaba essaala, okukola dduyiro, okulya ku bibala, enva endiirwa n’emmere enganda okwongereza ku masala amalala era otambuleko ne mikwano gyo awali embeera ekusobozesa okunyumya n’osekamu.
Okusiga Empagi ez’Obutabaganyi mu baana
Abazadde oba abakuza balina okwewala ebintu ebiziiyiza omwana okukulaakulanya obutonde bwe obw’obutabaganyi ne bantu banne. Okusobola okufuula omwana omutabaganyi omuzadde oba omukuza yenna erina okusiga empisa zino wammanga mu baana be:
(i) Obujagujagu
Obujagujagu mugatte gwa maanyi ga mubiri , obukyamufu, obubuguumirivu, n’okutegeera okwembagirawo (intuition).
Amaanyi mu mubiri gakusobozesa okukola emirimu gyo egyabulijjo ate obusobozi bwa mulengera (mental skills) bukuyamba okukola ku bizibu by’osanga mu bulamu.
Obujagujagu bweyolekerawo mu bato n’abavubuka kyokka okukaddiwa kukendeeza obujagujagu..
Yadde nga obujagujagu buyinza okuba obuzaale , omuzadde , oba omukuza ayinza okuteeka omwana we mu mbeera emufuula(emuyigiriza ) omujagujagu ng’amubuulirira n’okumulaga engeri ebintu gye birina okukolebwamu n’okweyisaamu mu mbeera ez’enjawulo , ekyokulabirako okumuyigiriza okwetuma,okukola emirimu egy’enjawulo, okwaniriza n’okugabula abagenyi, okukubiriza enkiiko, okunokoolayo ebitono.
(ii) Okwekakasa oba okwekkiririzaamu
Sitegeeza kwematira .Omuntu eyekkiririzamu y’oyo atemotyamotya. Okwekkiririzaamu,, okwekakasa , okukkaatiriza byeyolekerawo mu muntu abirina.
Okwekakasa ki kyoli , ki ky’osobola okukola , ne ki ky’oyogera kitegeeza bw’etegefu n’obumalirivu okwang’anga obukunizo obukuweereddwa oba ebibuuzo eby’enjawulo ku mulamwa. Omuntu ey’ekakasa aleetera abalala okumukkiririzaamu. Okwekakasa oba okwekkiririzamu si kwematira kyokka oluusi bwe kuyitirira kuvamu okwematira, okwemanyamanya n’obutagambwako.
Okwekkiririzaamu lwe luta olusooka okwekulaakulunya kyokka kikweetagisa okuba nga wekakasa ekyo ky’omanyi ate ng’osobola okukozesa okumanya okwo okukola eby’amagezi.
Okwekakasa oba okwekirizaamu kutandika na kutendeka mwana kunoonya kumanya nga asoma oba n’omubuulira oba n’okumulaga ebintu eby’enjawulo asobole okufuna obumanyirivu, tekijja buzzi ku bwakyo. Omuntu okwemotyamotya kiva mu kuba na kumanya kutono lwa butafaayo kunoonya kumanya ng’asoma ebitabo oba ebiwandiike ku miramwa egy’enjawulo, akola okunoonyereza ku buttonde oba ne yebuuza ku balala.
N’olwekyo omuzadde laba nga omwana wo omuteeka mu mbeera ekulaakulanya ebyo by’amanyi nga olumu ogenda naye mu bifo ebyenjawulo omuli eby’okuyiga ne mu Bantu b’ayinza okuyigirako ebintu eby’enjawulo.
(iii) Okulaga Obumativu
Omuntu atamatira taba mutabagnyi mulungi kuba buli bbanga aba yerumaruma nga alaga nti tamatidde abo abalala kye basobodde okumukolera . Okuyigiriza omwana okumatira , okufaanana n’okumuyigiriza okusiima kitandika na kumwebaza nga alina ky’akoze n’akimaliriza yadde nga takikoze bulungi nga bwe wandyagadde ate era n’omuyigiriza okwebaza ekiba kimukoleddwa.
Omwana olina okumuyigiriza okumatira.Waliwo abantu abamu ng’ebirowoozo byabwe babiteeka ku buzibu oba ebizibu ebibatuusiddwako ne beerabira nti waliwo n’ebirungi bingi ebibakoleddwa abalala. Omuntu nga oyo omukolera ekintu n’atasiima ng’alowooza nti omukoledde kitono era alwawo okumatira ebimukolerwa abalala oba n’ebyo by’aba yekoledde ku lulwe.
Obutamatira balala bye bakukolera y’emu ku mbeera z’obuntu embi. Okulaga obumativu kitegeeza kusiima, kwebaza n’okuddiza, yadde akatono, anti omuganda agamba nti “akatono kazira mu liiso”. Bw’otamatira bikukoleddwa ne byewekoledde togenda ku bimatira.
(i) Obwesigwa
Tewali muntu ayagala kutabagana na muntu atalina bwesigwa oba atesigika. Obutabaganyi buzimbira ku bwesigwa mu bantu abakolagana mu ngeri emu oba endala.
Obugunjufu kikwata ku kumanya buvune obuyinza okuleetawo embeera etali ya bwesigwa oba okumanya engeri gy’okwataganyaamu embeera eno nga ebaddewo. Obwesigwa bwetaagisa nnyo mu kukuuma emikwano n’enkolagana eza buli kika. Obwisigwa kitegeeza okwekakasa nti omuntu gw’okolagana naye mwesigwa oba yesigika oba ali ekyo ky’alaga (integrity).
Obwesigwa bukula buli bantu lwe beeyongera okumanyagana n’abalala .Obwesigwa buva mu nneeyisa eyesigika erimu obwenkanya, amazima, okufa ku balala, n’ebirala.
(ii) Okusiima
Nga bwe kiri ku kumatira , okusiima kiyamba nnyo okunyweeza enkolagana mu bantu. Kino kitegeeza nti obutabaganyi bwetaaga okulaga okusiima ekyo ekikukoleddwa . Obugunjufu kikwata ku kumanya buvune obujjawo nga omuntu akuwadde oba akukoledde ekintu eky’omugaso n’otasiima oba n’otalaga kusiima. Okusiima kuba kulaga nti osanyukidde ekikukoleddwa . Okusiima kiwa abo oba oyo gw’okiraze amaanyi okwongera okukola obulungi.
Singa ekintu ky’otaddeko ebirowoozo byo okukikola kikakasibwa okuba nga kikoleddwa bulungi , oyo akikoze afuna essanyu n’obumativu era ne kimuwa amaanyi okugenda mu maaso n’okukola ebirala ebisingako n’awo. Okusiima era kyetaagisa ng’omuntu abadde alina ky’akukoledde mu ngeri ey’okukuyamba. Okusiima n’okumatira njuyi bbiri ez’ekinusu ekimu.
(iii) Essuubi
Omuntu atalina ssuubi mu bulamu takolaganika naye . Obugunjufu era kikwata ku kumanya buvune obuyinza okuva mu kuggwamu essuubi oba obutaba na ssuubi mu bulamu. Essuubi eba mbeera ya buntu ejjawo endowooza embi ebaddewo mu bulamu bwo. Essubi kuba kulowooza nti ekiruubiriro kyo kigenda kutuukirira. Omuntu alina essuubi y’aba n’obusobozi okubaako ky’akola okulaba ng’atuuka ku kiruubirirwa kye.
Essuubi liva ku kuba nga waliwo obubonero obukakasa nti ekiruubiriro ogenda ku kituukako. Omuntu atalina ssuubi kizibu nnyo okuzimba n’okukumakuma banne era takolaganika naye.
(ix) Obusaasizi n’Obuyambi
Okuba n’omutima ogusaasira n’oguyamba abalala nga bali mu bwetaavu kikwetaagisa okuoonya engeri ez’enjawulo ez’okuyambamu abantu mu bizibu eby’enjawulo ebibaawo mu bulamu. Kino kye kimu ku bikufuula omutabaganyi omulungi kubanga oba weyunirwa abalala. Ebimu ku bintu ebyetaagisa buli muntu okumanya, kwe kujjanjaba n’okubudaabuda abali mu mbeera ey’obulwadde obw’ebirowoozo oba obw’omubiri , omuli n’abagenda okufa.
Ebiseera ebisinga omuntu gw’olabirira bw’aba ng’alina obulwadde obutawona aba ayagala kufiira waka. Oba omulabiridde waka oba mu ddwaliro , waliwo omuntu omugunjufu by’alina okumanya okusobola okulaba nga omuntu we afa musanyufu n’okukkakkanya obulumi.
Omuntu agunjuse alina okubaako ky’amanyi ku bulamu obw’okulwala n’okufiirwa oba okufa, kireme kumuzibuwalira nga kibaddewo. Si kyangu kulabirira muntu afa oba agenda okufa. Atali mutendeke aba ayagala okuyamba naye alowooza nti ayinza okwogera oba okukola ekintu ekinaayongera okwennyisa okuyi kyokka bw’oba nga ofunye okubangulwa osobola okukola enjawulo mu bulamu bwe obusembayo . Olina okumanya nti:
(a) Omuntu abeera mu mbeera ey’okufa aba n’ebyetaago bye bimu n’ebibyo . Kino kitegeeza yetaaga okwagalibwa, okufiibwako, ava mu mbeera ez’obuntu, anyiiga, yetaaga okuzzibwamu amaanyi, okuwona, n’okusinza Katonda.
Omuntu ali mu mbeera ey’okufa ayinza okweraliikirira nti agenda kusuulibwa awo awatali kufiibwako olw’okuba obulwadde bumusazeeko obulamu obwa bulijjo era aba mu kutya okuba nga omubiri gwe gugenda kufuuka yegeyege mu bulumi obutagambika era akungubagira obulamu nga alaba bumugendako. Ayinza okweraliikirira olw’abo b’agenda okuleka emabega naddala b’abadde alabirira nga abaana be bazaala oba abantu be abalala . Kino kimutuusa ku kwogera ku bulamu bw’ayiseemu. Wano olina okumanya nti yetaaga okufiibwaako n’okuwulirizibwa.
(b) Omulwadde omuyi yetaaga okulagibwa omukwano okusinga okuweebwa obujjanjabi bwokka .
Omulwadde ali mu mbeera ey’okufa yetaaga okulagibwa omukwano mu kifo ky’essira okuliteeka ku bulwadde obw’omubiri bwokka . Batera okuva amangu mu mbeera zabwe ez’obuntu nga okunyiiga, okunakuwala, okwesisiwala, n’okutya. Embeera zaabwe zino za buntu ddala era zetaaga okulaga nti zifiibwaako nga kino kitandika na kubalaga mukwano.
Okumukwatako kiyamba okumukkakkanya era abantu banji ababeera mu mbeera ey’okufa bakkakkana ng’ababalabirira babakwatako ku ngalo oba ku mukono oba ne babanywegera.
(c ) Ggwe ajjanjaba kkakkanya embeera zo ez’obuntu
Yadde kyetaagisa okubalaga nti babadde n’ekifo kya njawulo mu bulamu bwo , kyokka ate bwe wennyika ennyo kiba kyongera okubakola obubi. Balage okwagala naye ate fuga embeera zo ez’okunakuwala, ennyiike, n’okweralikirira zireme kuvaayo nnyo ate kino kyongere okumukosa ebirowoozo.
(d) Wefeeko
Okulabirira omuntu atagenda kuwona si kyangu era kyangu okwemalira ku muntu ono ate ggwe n’otefaako . Gy’okoma okwefaako gy’okoma n’okubeera omwetegefu okuwa omulwadde wo obujjanjabi obwetaagisa.
(e) Manya obubonero obulaga nti omuntu wo ali mu mbeera ya kufa :
• Atandika obutassa bulungi ; ayinza okussa empola ate n’assa nnyo • Ayogera nti agenda kufa • Afuna obuzibu okumira emmere oba okunywa • Atandika okusegeera ebintu ekifuulannenge (illusion) n’afuna n’ebirabampewo (hallucinations) olwa mutereezabulamu (body metabolism) we okukyankalana. • Yebaka nnyo ate nga tazuukuka mangu , yadde ogezaako okumuzuukusa • Obutayogera oba okuddamu ebimubuuzibwa • Amala ekiseera kiwanvu nga teyenyeenyezza • Emikono, amagulu bitandika okunnyogoga ennyo. • Olususu lufuuka olwa bbululu • Akendeeza okufuka nga ate omusulo guddugaalirira oba gukyusa kkala. • Akanyigirizi k’omusaayi (blood pressure) kadda wansi okuva we kabeera bulijjo. • Okulekera awo okusegeera ne sensa ze . Alekera awo okusenserwa (feeling), okuwunyiriza, oba okulaba naye kigambibwa nti aba akyawulira.
Kyokka omuyi (omuntu afa) atera okusigala nga akyategeera nti waliwo abantu mu kisenge n’okuwuliriza nga mwogera gy’ali ppaka lw’akutuka. N’olwekyo okumwogerera mu ngeri ennungi kimuwa amaanyi yadde nga tolowooza nti akuwulira.
Laba nga wabeerawo omuntu ku lusegere lw’oyo afa kuba aba akyawulira kyokka wewale okukaaba n’emiranga asobole okukutuka mu mbeera etali ya kawereege . Ab’enganda n’abemikawano okubeera omuntu wabwe ku lusegere ng’ataawa bakikole mu mpalo obutakoowa. Kyokka manya nti si buli muntu nti ayita mu bubonero buno bwonna. Okufa kuyinza n’okujja embagirawo oba okuba okw’ekikutuko.
(x) Okwewala Sikimanyinkitye (superstitutions)
Omuntu alowooleza mu sikimanyinkitye aba muzibu nnyo okukolagana naye kubanga buli kintu ekimuyitiriddeko okutegeera mu magezi ge akijuliza nsi ya myoyo egisukkulumye ku bw’omuntu.Obugunjufu kitegeeza kuba waggulu wa ndowooza ya sikimanyinkitye (superstitution). Mu ntabaganya ezikyali emabega mu nkola ya sayansi, buli kintu ekizibu okutegeera kitwalibwa okubaamu emyoyo egisukkulumye ku bw’omuntu (supernatural spirits) era ne kisamirirwa mu ngeri ey’okukitiitiibwa. Ezimu ku nneeyisa eza sikimanyinkitye abantu abateyunira nkola ya sayansi ze beyunira mulimu:
• Okusamirira obutonde nga emiti eminene egyakula ne giwola nga bagamba nti obunene bwago bwa musambwa. Omunti omunene bwe guwomoggokamu ekituli oba omuwaatwa oba ne gufuna ebizimba ebyefaananyirizaako n’ebitundu by’omuburi gw’omuntu, oba ne guvaamu amasanda agavunze olwa kkansa w’emiti nga olwo bagusamiriria nti musambwa oguvaamu n’amabeere oba ogugenda mu nsonga z’abakyaala.
• Okusamirira ebisolo naddala ebirina kkala ezireekana nga enkoko, embuzi, kkapa, embwa, oba ente enjeru.
• Okusamirira ensolo eziri mu mbeera ezitali za bulijjo, gamba nga omusota ogwakula ne guwola, goonya, n’ ebinyonyi nga babiyita mageege.
• Buli kirooto bakirabamu emyoyo egisukkulumye ku bw’omuntu nga tebamanyi nti ebirooto ebisinga obungi, yadde n’ebyo ebitiiisa biva ku kukyankalana kwa mutereezabulamu mu mubiri (body metabolism) nga waliwo ekitaataganyizza entomeggana ya kemiko mu mubiri gamba nga okweraliikirira , ennyiike, okunyiiga . Omuntu avudde mu mbeera y’atera okuloota ebintu eby’enjawulo naddala ebitiisa si lwa kuba nti bibaawo naye enkola z’omubiri ziba zikyankalanye. Ate era ekirooto olumu kiba kifaananyi kya mulengera ku ekyo ky’olowozaako oba ky’oyinza okulowooza nti kiyinza okubaawo.
Obugunjufu kitegeeza kubeera waggulu wa sikimanyinkitye osobole okulaba sayansi mu bintu ebisinga ebigenda mu maaso mu buttonde era mu kifo ky’okubisamirira okozese akalombolombo ka sayansi okubinoonyerezaako , okufuna sayansi ali emabega wabyo.
Omuzadde oba omukuza yenna alina okutegeeza abaana ekituufu nti bye bayita lubaale baali bantu naye nga bakagezimunyu era be bassekalowooleza ba Buganda ab’edda ate ng’abasinga bakozesanga kalombolombo ka sayansi akalimu enkola ya sayansi ey’ekebejja , ne yekenneenya wakati mu kwefumiitiriza okutuuka ku kuvumbula ekituufu. Tewali muntu afa n’asigala nga akyayinza okuyamba abalamu. Buli muntu alina kwerwanako yekka nga mulamu so si kulowooleza mu bajjajja be abaafa.
Kino tekitegeeza nti tetulina kulima bijja bya bajjajja ffe n’abantu baffe abawummula n’okubajjukira olw’ebintu ebirungi bye baakola nga balamu.


text:
Mu Uganda, ebikolwa by’okusasaanya obuseegu byeyongedde era y’emu ku nsonga lwaki Gavumenti eyongedde okuvaayo n’amateeka amakambwe okubonereza abantu bonna abali mu ngeri eyo.
Bangi begumbulidde omuze okukwata vidiyo nga bali mu kaboozi kyokka ensonga lwaki bakikola temanyiddwa.
Tukuletedde vidiyo ng’abavubuka abato bali mu mukwano, omuwala anywegera munne nga talimu kutya kwona, ayagala kukwata mu mpale okugyayo omusekuzo, omuvubuka akwata vidiyo ekiraga nti ebikolwa by’obuseegu buli lunnaku byeyongera.
Wadde ebikolwa webityo byeyongedde, ffe nga 100.2 Galaxy FM tuvumirira ebikolwa webityo kuba biswaza eggwanga lyaffe n’okusanyawo obuwangwa n’enono era y’emu ku nsonga lwaki twanika abantu ng’abo basobole okweddako.


text:
DAMSCUS, Lwakutaano
Abayeekera bazzeemu okukuba bbomu ku magye ga Assad mu bitundu bya Hama ne Aleppo gye yabadde abakubidde n’abagoba ku ntandikwa ya wiiki eno.
Okusinziira ku mukutu gwa SANA, baategeezezza nti luno lwe lumu ku nnumba ezikyasinze okubeera ez’omutawaana ku nfo z’amagye okuva mu makkati g’omwezi oguwedde Amerika, Bungereza ne Bufalansa lwe baakoledde ennumba.
Amerika etegeka kwongera kukuba Syria bagolole pulezidenti Bashar al-Assad oluvannyuma lw’okukakasa nti yakozesezza omukka ogw’obutwa okutta abantu.
Baakakasizza nti obujulizi bwe bamaze okufuna bukakasa nti Assad yakozesezza omukka ogw’obutwa okutta abantu.
Balagidde okuziikula emirambo gy’abantu abaakubwa omukka gw’obutwa e Syria abakugu bagyekebejje.
Obujulizi bwe baakafuna okuva mu kifo awagambibwa nti pulezidenti Bashar al-Assad we yakozesa omukka gw’obutwa bulaga nti kituufu gwakozesebwa.
Abakugu okuva mu kibtongole ky’ensi yonna ekirwanyisa okukozesa ebyokulwanyisa bya nukiriya (Organisation for the Prohibition of Chemical Weapons (OPCW) bali mu kitundu kino beekebejja buli kantu ne bwe balaba ejjinja ne balyekengera baleka balivuunudde okusinziira ku Ahmet Uzumcu akulira ekitongole.
Uzumcu yagambye nti kati baagala kulaba mirambo gy’abantu abafi ira mu mbeera eno.
Agenze okwogera bino ng’ennumba ez’enjawulo ez’omu bbanga ne ku ttaka zikyagenda mu maaso okukolebwa ku Magye ga pulezidenti Assad ne banywanyi be aba Iran era ku Lwokuna ennyonnyi ya Russia yakubiddwa n’etuntumuka e Syria nga yakasitula okuva ku nkambi ya Russia.
Ennyonyi ekika kya SU-30SM yabadde yakaasitula okuva ku Khmeimim Airbase era Russia yategeezezza nti ennyonyi eno yagudde mu kibuga Latakia. Yafi iriddemu abantu babiri okwabadde n’omugoba waayo.
Wakati mu mwezi oguwedde, Abayeekera gavumenti ya Assad mu bitundu by’e Douma baakubiddwamu omukka ogw’obutwa ekyawalirizza Amerika, Bungereza ne Bufarasa okusitula ennyonyi ne bagenda bakuba enkambi z’amagye ga Syria gye balumiriza nti Assad gy’abadde akolera omukka ogw’obutwa gwe yakozesezza okutta abantu.


text:
Amawulire
E motoka ezitambuza amafuta ziwereddwa mu kampala e misana
Ivan Ssenabulya
August 10th, 2018
Bya Damali Mukhaye.
Ekitongole ekya Kampala Capital City Authority kitegeezeza nga bwekigenda okutandika okugaana ebimotoka ebitambuza amafuta okwesaaza mu Kampala emisana.
Twogedeko n’akulira KCCA Jennifer Musisi, nagamba nti ebimotoka bino byabulabe eri ekibuga , nadala singa ekimotoka kino kikwata omulliro.
Ono agamba nti kumugoteko gw’ebiduka oguli mu Kampala, okutambuza amafuta kyabulabe, kale nga kirina okukoma.
Kati ono agamba nti okuva na leero ebimotoka bino byakutambula kiro.


text:
Abamu bw’alaba tekimumaluidde nga yebba mpolampola ng’atwala omwana oyo gw’ateekakasa ng’amukebeza endagabutonde (oba kiyite DNA) okuzuulira ddala ekituufu.
Bangi abakikola mu bubba, abakazi baleme kumanya nti bababuusabuusa, beefuula abatutte abaana okukyala awantu, okukozesa omukisa nga babatutte mu ddwaaliro bwe baba balwadde oba okugera omukazi nga tali waka okumala akaseera ne babaggyako omusaayi gukeberebwe bazuule oba abaana baabwe bwoya.
Mwattu ate kino kiyombya abakazi bangi nga bagamba nti ne bamala bakimanya, babaawo bubi n’omusajja amubuulire gye yatandikidde okumubuusabuusa.
Abasajja abalala okutuuka ku ky’okukebera omwana wabaawo obutakkaanya era omusajja bw’aba asuubiriza mukazi we obwenzi w’asabira okukebera omwana.
Abakazi nabo nga baafunye ekibanyiiza obulungi oba nga babakutte mu bwenzi ku olwo lw’ayatulira bba nti n’omwana gwe yeesibako si wuwe.
Robert Tamale eyazuula omwana atali wuwe ng’awezezza emyaka 14, agamba nti ekimu ku byasinga okumunyiiza ze nsimbi ze yayonoonera ku mwana atali wa musaayi gwe era olwafuna obutakkaanya ne mukazi we kwe kumutwala ewa kitaawe omutuufu. Abakazi abatalina nsonyi bayinza n’okusirika omwana n’atuuka n’okusikira nnyinimu ng’afudde.
Abakazi bangi ennaku zino beeyongedde okunaaba ensonyi mu maaso. Ab’engeri eno gye bakomye obutatya kubaliga gye bakomye n’obutatya kuzaala baana mu basajja abalala ne babasiba babbaabwe.
Wadde abamu bagamba nti kijja mu nsobi oluusi kye bayita ‘accident’ bangi bwe babaliga omusajja n’amusanyusa atuuka n’okweyama okumuzaalirayo omwana wadde ali mu bufumbo!
Abakazi edda nabo baazaalanga mu basajja abalala omuli n’abapakasi b’awaka abaana ne bakulira ku luggya kyokka ennaku zino omuwendo gweyongedde.
ENGERI ABASAJJA GYE BAAKUGIRANGA ABAKAZI OKUZAALA EBBALI
Ssenga Josephine Nantongo, 59, ow’e Lukaya, Kalungu mu Buddu yagambye nti obuwangwa bwayambanga kinene okutangira abakazi okuzaala mu basajja abalala ng'ali mu maka.
“Waabangawo emikolo okugeza okwalula abaana egyatiisanga ennyo abakazi okuzaala ebbali w’obufumbo.
Omusajja ne bannyina bwe baalabanga omwana ne bamwekengera nti ayinza obutaba wa waka nga bakyanika ku mukolo gw’okwalula abaana. Mu kwalula abaana baateekanga amazzi mu kibbo ne basuulamu obulira bw’abaana okuzuula oba ddala ba mu nju mw’ofumba.
Obulira bwasiigibwangako omuzigo era obwagaananga okubbulukuka nga bussiddwa mu mazzi nga kitegeeza nti omwana si wa waka.
Wadde mu nkola eno mwabeerangamu ssaayansi omukusike naye era ebiseera ebyo ng’omukyala omufumbo okukubuusabuusa okutuuka ku ssa eryo kyamalanga okukuwaliriza ne weekuuma eby’okulabankana n’obyesonyiwa ekitaliiwo kati.
Ennaku zino tokyawulira na mikolo gya kwalula baana.” Nantongo yagasseeko nti, abasajja abalala baakuumiranga bakazi baabwe mu kutya nga bagamba nti lubaale waabwe oba empewo z’ekika bwe zigwa ku mwana atali wa waka nga zimutuga. Kino nakyo kyatiisanga nnyo abakyala okubaliga.
Nantongo yayongeddeko nti; Edda twagendanga mu bufumbo nga tuvudde waka, ng’abazadde batuteeseteese bulungi ng’omuwala ategedde omwami we kye kitegeeza nga n’abalenzi bwe batyo.
Kino kyayambanga okuteekawo obugumiikiriza mu maka wadde musanze okusoomoozebwa okwenkana kutya era baatukuutiranga nti omusajja bw’akugoba mu bufumbo ng’ensonga ya kuzaala bbali.


text:
Abasajja abamu basiibirira mulondo n’emmwaanyi. Bino tebalya bya bwereere wabula banoonya maanyi ga kisajja ate abalala babiriisa kinyumu
Bangi balya bino nga tebanoonyerezza ku biki ebivaako okubulwa amaanyi g’ekisajja.
Bbivaako Omuntu Okubulwa Amaanyi G’ekisajja.
1 Okwesiba mu lubuto. Ekyenda ekinene ekikung’anirwamu emmere embi eba ey’okufuluma kye kimu ekiyamba omusajja okusinziira ng’ali mu kisenge. Buli lwe kyesiba obucaafu obwo ne butafuluma kitegeeza nti aba ajja kufuna obuzibu bw’okusinziira ng’ali mu kisaawe era ekivaamu asinziirayo ebiri ng’agwa.
2 Ebirowoozo. Buli omuntu lw’aba n’ebirowoozo ebiyitiridde kitegeeza nti obwongo aba tajja kubuzza ku ky’akola oba ky’aba agenda okukola.
3 Okweraliikirira. Bw’oyitiriza okweraliikirira okugeza amabanja, oba ebizibu ebirala kiggya omusajja mu muudu y’omukwano okukkakkana ng’amaanyi gamuwedde.
4 Okulya ennyo ennyama n’ebintu by’eng’ano. Ennyama erwawo okuvunda mu lubuto era ebbanga lyonna ly’emala nga tennavunda ekwata mu kyenda ekifulumya obucaafu olwo nga buli mmere eyagala okufuluma esanga ekkubo lizibiddwa byonna ne byetuuma mu kyenda kino. Omusajja olutuuka okusinziira, obucaafu buno buba tebumuganya ate nga buli lwe yeekaka afuna obulumi.
5 Obutalya nva ndiirwa oba ebintu ebirimu gulukosi nga kaloti. Enva endiirwa ziyamba okwoza mu lubuto n’okusumulula obucaafu bwonna obuba buwagamidde mu kyenda. Kino kikuyamba okusinziira nga olubuto lugonvu n’otuuka gy’olaga.
Okulya omulondo oba gonja n’emmwaanyi tebireeta maanyi ga kisajja wabula akakuta akabibeerako kayamba okusalaasala emmere n’obutwa bwonna obubeera mu lubuto ne mu kyenda nga bwe byesalasala ofuluma bulungi oluvannyuma olubuto ne lugonda n’ebinywa byonna ne bita n’osinziira bulungi.


text:
Abakubiriza b’enkiiko z’eggwanga ez’amawanga agatwalibwako Bungereza ng’amatwale basabiddwa okulwananga obwezizingirire basigazenga obuyinza bwabwe ebitongole bya Gov’t mwebakolera biremenga kubalinnyirira na kubalemesa kutambuza bulungi buvunanyizibwa bwabwe mu nkiiko z’amawanga zebakubiriza.
Bwayogeddeko eri abakungu abaakiikiridde amawanga ag’enjawulo ag’oluse luno abatudde mu ggwanga lya Malaysia mu kibuga Kota Kinabalu,Rebecca Alitwala Kadaga Omukubiriza w’olukiiko lw’eggwanga wano ategeezezza nti kyamazima ddala enkiiko z’amawanga gano zitera okwekiikwa ekitongole ekiramuzi n’emitendera gyakyo eky’enjawulo weewaawo nga nabyo bibeera n’emirimu gyabyo egy’enjawulo n’enkiiko za baminister egibiweebwa Ssemateeka w’amawanga.
Ye mukubiriza munne owa Rwanda Donatille Mukabaliisa akakasizza kino n’agamba nti enkiiko z’amawanga ziteekeddwa okusigazanga obuyinza bwazo ziremenga kuyingirirwa.


text:
Okusaba kuno bakukoze ku Lwokusatu September 19, 2018 bwebabadde bakyalidde Katikkiro Charles Peter Mayiga e Bulange- Mmengo nebategeza nti ettaka lino, Muteesa II yaliwa mukwano gwe Rutayigwa eyali akulembera Rwanda.
“ Emu ku nsonga etuleese e Mmengo kwe kulondoola ku nsonga y’ettaka lino kubanga singa lituweebwa twagala okuliteekako ekizimbe ekinakola emirimu egy’enjawulo okuli ne ofiisi zaffe. Ensonga eno twaginyonyola Kabaka bwetwagenda mu Lubiri e Banda mu 2005 ate mu 2007, munnaffe Higiro Ssemajjege eyaliko Omumyuka wa Sipiika w’olukiiko nawandiika ebbaluwa ng’ejjukiza ku nsonga eno,” Donati Kananura nga ye ssentebe w’ekibiina ekitaba Abanyarwanda ababeera mu Uganda bwe yategeezezza.
Mu ngeri y’emu, bano abeegattira mu kibiina ekiyitibwa Uganda Banyarwanda Cultural Development Association (Umubano) basabye Kabaka asiime alonde omu ku bannaabwe nga wano banokoddeyo Peter Clever Mutuluuza nga mu kiseera kino ye ssentebe wa LC5 Mpigi okudda mu kifo kya Ssemajjege kuba bukya afa mu December 2013, tebaddangamu kufuna muweereza yenna mu Bwakabaka.
Mu kwanukula, Katikkiro Charles Peter Mayiga yasoose kubeebaza olw’okwenyigira mu mirimu gy’Obwakabaka ate n’okussa mu Kabaka ekitiibwa n'ategeeza nti kyakulabirako kirungi kubanga Kabaka wa Buganda wabula si Baganda bokka.
“Mwenna muli bantu ba Kabaka nga bwe tubadde wano n’Abayindi, Abazungu n’amawanga amalala. Buganda bw'etyo bw'ezze etambula. Ekirala nze yenna awa Kabaka ekitiibwa mwaniriza wano e Buganda n’olwekyo ensonga zammwe ze mwanjizza leero ng'enda kuzituusa ewa Kabaka, alabe ky'anaabakolera,” Mayiga bwe yategeezezza.
Mayiga yalaze obukulu bw’okunyweza enkolagana wakati w’Abaganda n’Abanyarwanda kubanga emaze ebbanga ddene n'agamba nti talabawo lwaki okusosolagana kwandizeewo okuggyako ng’ekolagana eyingiziddwamu eby’obufuzi.
Abanyarwanda bamaze ebbanga mu Uganda nga baasooka kusenga kuno ku mulembe gwa Ssekabaka Chwa II, ne beeyongera ku mulembe gwa Ssekabaka Muteesa II nga kwe baafunira ettaka eryo lye basaba okubaddizibwa e Kibuye mu Kampala. Wadde abamu baddayo e Rwanda, bangi baasigala kuno.