text:
Ettooke bwe lyafuna erinnya lyalyo
GENDA NE KU MUKO GUNO: ENGERO ZA BAJJAJJA 2
EDDA ennyo, ku nsi kuno kwalingako abantu ba muswaba abaakeeranga okuyigga okufuna kye balya. Abantu baakwo tebaalinga balimi naye nga bayizzi bamutasubwa era emmere yaabwe yabanga nnyama njigge.
Naye essanyu teribeerera. Olwali olwo ekyeya eky’amaanyi nga kibalumba era ekyava mu kyeya kino y’enjala kakuuse eyaleka abantu nga beerya nkuta, kubanga ensolo nnyingi zaafa ate n’entono ezaasimattuka ne zidduka ne zeeyongerayo nga zinoonya ekyokulya.
Abantu enjala yabanafuya nnyo nga n’abaana baabwe bakeera mu bibira kunoonya kye basobola okuzza eri omumwa.
Lumu, abaana babiri baali bafeffetta ekibira okunoonya kye balya, ne bagwa ku kimera ekyali ekiwanvuwanvu nga waggulu kiriko ebibala ebyali ebya kyenvuyenvu. Abaana bano ababiri omu yabuuza munne oba ebibala bino babirya kyokka nga ku bombi tekuli amanyi kubanga baali tebabirabangako.
Omwana omu yaleeta ekirowoozo nti alinnye agende alye ku kibala alabe oba kiriika. Yawalampa ekimera kino era bwe yatuuka waggulu n’akongola ekibala n’assa mu kamwa n’alya, agenda okuwulira nga kiwooma okukamala olwo n’akongola n’ekirala era olw’obugonvu n’obuwoomi obwakiriko, ng’amiringusa kimiringuse.
Munne eyali asigadde wansi agenda okulaba nga munne ali waggulu awoomerwa okukamala, kwe kumubuuza nga bw’akaaba nti:
“Tokke, tokke nange ndyeko?
Tokke, tokke nange ndyeko?”
Yali amugamba ave ku kimera waggulu akke wansi naye asobole okulinnya yeeriire ku bibala munne bye yali awoomerwa.
Abantu abalala abaali mu kibira nga nabo banoonya ebyokulya wano we baasanga omwana ono ng’ali wansi awanjagira munne ali waggulu amirungusa ebibala nti:
“Tokke, tokke nange ndyeko?
Tokke, tokke nange ndyeko?”
Bwe baatunula waggulu ne balaba omwana alya ebibala ebibuulukuse kwe kumulagira akongole ng’abasuulira wansi era bwe baalyako ne bawulira nga biwooma olwo nabo ne baffeffetta ebibala bino nga bwe balya ebyali bibuulukuse.
Bwe baabanga batuma abaana okugenda mu kibira balabe oba ekimera kiri kye baalyako ebibala ebiwooma oba kyassa ebibala ebirala nga bagamba nti ‘Genda wali we twasanga omwana agamba tokke olabe oba ebibala gyebiri”
Ekigambo tokke, kye kyavaamu ttooke ne lituumibwa ekibala ekyo kye baalya ne kibawoomera era ne leero tuliyita ttooke ate kwe libalira ne tukiyita ekitooke.
Abantu bwe baakoowa okugendanga mu kibira okufeffetta ebibala bino ne basalawo ekimera kino kye baali batuumye ekitooke okukireeta okumpi mu maka gaabwe ne bakisimba era leero bw’otuukayo osanga ensuku ezigudde akaleka
Nange awo we nalabira.
(Wekkaanye nti Abaganda bakkiriza nti ekitooke kyaleetebwa Nambi Nantuttululu naye olugero lwa Nambi terulaga bwe lyajjamu kuyitibwa ttooke.)
Engeri ekiryo gye kyafunamu erinnya lyakyo
GENDA NE KU MUKO GUNO: ENGERO ZA BAJJAJJA 2
Awo olwatuuka ne wabaawo omusajja n’awasa mukazi we ne bazaala abaana baabwe bataano.
Olwali olwo enjala n’egwa mu kitundu ng’ekyokulya bawamma kiwamme. Lumu maama w’abaana yali anoonya ky’aliisa abaana be ne bba nga takiraba era bwe yali atambulatambula n’alaba oluddo emmanju w’enju olwali lulanze nga luliko n’ebikoola ebinene. Yayagala okunogako ebikoola afumbire abantu be naye nga takakasa oba ddala oluddo luno balulya.
Yayita omwana omukulu n’amutuma agende kitaawe gye yali abajjira, amubuuze oba oluddo olulanda, luli oluli emmanju balulya.
Yamukuutira obuteerabira era omwana mu kwagala obuteerabira, yagenda ayimba nti:
Maama abuuza nti luli oluli emmanju balulya?
Maama abuuza nti luli oluli emmanju balulya?
Bwe yali atambula n’atuuka mu kibira kye yalina okuyitamu alyoke agguke emitala kitaawe gye yali abajjira. Bwe yali ayimba ate olwo ebinyonyi ebyali mu kibira nabyo ne bitandika okuyimba nga bwe bimuyeeyereza nti:
Jjogo jjogoli jjogoli jjogo jjogoli jjogoli!
Jjogo jjogoli jjogoli jjogo jjogoli jjogoli!
Omwana yawuniikirira era n’ayimirira n’atandika okuyimba nti
Maama abuuza nti luli oluli emmanju balulya?
N’ebinyonyi ne biddamu nti
Jjogo jjogoli jjogoli jjogo jjogoli jjogoli
Baagenda bayimba bwe batyo ekyavaamu n’omwana n’atandika kuyimba jjogo jjogoli jjogoli jjogo jjogoli jjogoli
Eby’okugenda ewa kitaawe yabyerabira n’atandika kuyimba jjogoli n’ebinyonyi.
Maama bwe yalinda n’alaba ng’omwana tadda kwe kutuma amuddako era n’ono yagenda ayimba aleme kwerabira naye bwe yatuuka awaali mukulu we n’ebinyonyi nga bayimba jjogoli naye n’atandika kuyimba jjogoli era gye baali bamutumye teyatuuka.
Maama yatuma Omwana owookusatu n’owookuna naye bonna nga bwe batuuka ku binyonyi nga badda mu kuyimba jjogoli n’ebinyonyi.
Oluvannyuma yatuma omwana asembayo obuto n’amukalaatira akomewo mangu amanye oba bafunye kye banaalya. Omwana naye yagenda ayimba asobole obuteerabira:
Maama abuuza nti luli oluli emmanju balulya?
Bwe yatuuka mu kibira n’asanga bakulu be n’ebinyonyi nga bayimba Jjogo jjogoli jjogoli jjogo jjogoli jjogoli.
Kyokka ye yalemera ku luyimba lwe olwa maama abuuza… era n’abayitako ng’agenda ayimba okutuusa lwe yatuuka ku bbajjiro lya kitaawe n’amubuuza oba oluddo luli oluli emmanju balulya naye n’amuddamu nti yee balulya
Yakyusa okudda eka n’agenda ng’ayimba nti:
Taata agambye nti luli oluli emmanju balulya
Taata agambye nti luli oluli emmanju balulya
Bakulu be era yabayitako buyisi n’agenda ategeeza nnyina nti oluddo luli oluli emmanju balulya era n’aloopa ne bakulu be abaali mu kibira nga bayimba jjogoli n’ebinyonyi.
Naleka maama alumbye abaana mu kibira ababonereze olw’okumutenguwa ng’abatumye ne badda mu muzannyo, nange ne nkomawo kuno. Awo we nalabira.
(Ebigambo luli oluli bye byagattibwa olwo oluddo olulanda luli oluli emmanju, lwe balya ne batandika okuluyita ‘olulyo’ nga muno mwe mwava erinnya ‘ekiryo’ eriyitibwa ekimera ekissa ensujju).
ENGERI WAMBUZI, WAMBWA NE WANTE GYE BAASENGA MU MAKA G’OMUNTU
EDDA ennyo, Wango, Wambwa, Wambuzi ne Wante baali baagalana okukamala era nga gubasaza mu kabu, enswa nnene. Baasulanga mu nnyumba emu, nga buli kimu babikola bonna.
Ekizibu kyokka kye baalina kyali nti Wango yalina omululu n’amaddu era nga ne bw’alya takkuta. Olwali olwo nga Wambuzi azaala abaana be babiri nga bombi ba bitanga era nga banyirira okukamala. Waayita ennaku ntono ne muka Wango naye n’akubawo ebyana bye bibiri naye nga nabyo birungi bizibu. Wamma amaka gaabuguumirira era ne gajjula essanyu.
Wango buli lwe yatunuuliranga abaana ba Wambuzi ng’amaddu gamukwata era nga n’amalusu gamuyiika kubanga yali ayagala kubalya.
Kye yava akola olukwe okubalya.
Yategeeza mikwano gye nga bw’ategeka okugenda okukyala ku buko gye bazaala mukaziwe era n’asaba mikwano gye bamuwerekereko.
Yategeeza banne nga bw’agenda okutwalira abako ettu ly’enswa. Kyokka yali ayisizza olukwe mu mukaziwe eyagenda n’ategeeza abeewaabwe nti omuko bw’aleetanga ettu temusumululanga wabula mussanga bussa mu ntamu ne mufumba.
Olunaku mulindwa bwe lwatuuka, olwo aboomukwano ne banekera mu byambalo byabwe. Wango yalabiriza Wambuzi ng’agenze okwambala n’akwata abaana be n’abasiba mu ttu lye yali atwala ku buko n’alissa wabbali, naye n’agenda okwetegeka. Mpozzi Wambwa amulabye era Wambuzi bwe yakomawo, Wambwa kwe kumubbirako ku biri mu ttu. Baateesa era ne basala amagezi ne basumulula ettu ne baggyamu abaana ba Wambuzi ne babakweka olwo ne basibamu aba Wango. Bwe baamala ne beesaanya.
Wango bwe yakomawo ne basitukiramu okugenda nga tategedde nti abaana be be basibye mu ttu. Bwe baali bagenda, baasimba lwa kasota ng’omuko (Wango) y’akulembedde n’addirirwa Wambuzi era ono ye yali yeetisse n’ettu eryali litwalibwa ku buko.
Ku Wambuzi kwaddako Wambwa olwo Wante nga y’akoobedde olunyiriri.
Abantu be baayitangako nga bagenda baabuuzanga gye balaga olwo Wango akulembedde ng’addamu nti:
Buuza oyo Wambuzi eyeetisse by’atamanyi!
Abantu bwe baabuuzanga Wambuzi ng’addamu nti:
Amagezi tegaba g’omu!
Bwe baabuuzanga Wambwa ng’addamu nti:
Wanabaawo vvaawompitewo!
Ate bwe baatuukanga ku Wante ye ng’addamu nti:
Emisinde ginadding’ana.
Abantu baabalekanga bawuniikiridde nga beewuunya ebigambo ebibaddiddwaamu era baagenda bwe batyo, okutuusa lwe baatuuka ku buko.
Eno baabaniriza n’essanyu era olwali okutikkula ekitereke ne bakola nga bwe baabagamba, ne bassa mu ntamu ne bafumba.
Abako bwe baayingizibwa mu nju, ye Wante yasigala bweru ng’agamba nti mu nju tagyamu ate Wambwa ne Wambuzi baatuula kumpi ddala n’omulyango nga Wambwa agamba nti aguddemu ekidumusi yeetaaga okweteewuluza buli kiseera ate Wambuzi n’ategeeza nga bw’alimu kissennyiga ekimukubya emyasi egy’okumukumu.
Baali bakyanyumya abako ne baleeta emmere okwali n’akatuuso k’ettu eryali livudde ku buko. Tebaalwa nga basoosootola naye baagenda okusumulula ettu nga ku bazzukulu kwe balaba! Baakuba enduulu nga bwe babuuza omuko lwaki aleese bazzukulu baabwe ne babafumba nga tebamanyi! Wango yasembera yeetegereze ebyali ku lujjuliro era gye yakuba amaaso nga ku baana be, n’amanya nti mikwano gye gimuliddemu olukwe.
Yakyuka abambalire olwo nabo ne bafubutuka emisinde nga bw’abagoba, ekiwejjowejjo nga beesozze amaka g’omuntu. Wango yatya okuyingira mu maka gano kyokka n’asigala ng’abalagiriza nti “Mmwee.. Mmwee” n’asalawo abalinde lwe balifuluma abambalire. Okuva olwo Wambuzi, Wambwa ne Wante babeera mu maka g’abantu era ne Wango abalinze okubambalira nga n’olumu omuwulira ng’abalagiriza nti “Mmwee… Mmwee..”
Munnange nno nga nkulabira!
ABAABUULIRIRA BUWALA BAABUULIRIRA
AWO olwatuuka ne wabaawo omusajja n’awasa mukaziwe ne bazaala omwana waabwe nga muwala ne bamukuza bulungi era bwe yatuuka okufumbirwa ne bamuwaayo ew’omusajja n’amuwasa.
Omugole bwe yatuuka mu ddya n’atandika okufumbira bba kyokka olwali olwo enjala n’egwa ku kyalo kyabwe ng’ebyokulya bya kkekwa.
Olw’okuba enjala yali nnyingi omugole bwe yafumbanga emmere nga temala bulungi era yalinga yaakugaba kale bwe yafumbanga lumonde ng’atoola gw’awaako bba n’amumussa mu maaso ge ku lujjuliro naye n’atoolako owuwe gw’anaalya n’amussa mu maaso ge.
Olwokuba bba teyakkutanga, yatandikanga okugenda ku binywero eri basajja banne era bwe yanywanga omwenge n’atamiira olwo n’atandika okuyimba nti:
Abaabuulirira buwala baabulirira,
Abaabuulirira buwala baabuulirira!
N’addira obujenjegere n’assa gyendi,
N’addira ssekimpanika n’azza gy’ali,
Abaabuulirira buwala baabulirira!
Olwo bba yali yeemulugunya nti mukyalawe bw’ajjula emmere addira bulumonde obutono bw’amuwa, ye omukazi ne yeewa agammonde aganene.
Luno yalufuula luyimba buli lwe yagendanga ku binywero. Naye lwali olwo, omukulu omusajja kazaala muwala n’awulira mutabani, bba wa muwala we bye yali ayimba era ne bitamuyisa bulungi.
Bwe yaddayo eka ne beegeyaamu ne mukyalawe era ne basalawo okuyita muwala waabwe bongere okumubuulirira.
Omuwala bwe yaddayo ewaabwe ssengaawe ne nnyina ne bamutuuza ne bamubuulirira obutaliiriranga bba n’okumuwa obulungi emmere akkute.
Omuwala bwe yali adda mu ddya baamusibirira enkoko n’addayo wamma ng’anywedde.
Yatandika okufumbanga emmere naye nga bba gw’awa agammonde aganene ye ne yeewa obutono.
Bba kino kyamusanyusa nnyo era n’oluyimba lwe yayimbanga ku mwenge olwo n’alukyusa nti:
Abaabuulirira buwala baabuulirira,
Abaabuulirira buwala baabuulirira!
N’addira ssekimpanika n’assa gyendi,
N’addira obujenjegere n’azza gy’ali,
Abaabuulirira buwala baabuulirira!
Embeera yakyuka mu maka kubanga omwami yali musanyufu era baagenda bwe batyo okutuusa ebiseera by’enjala bwe baabimalako ne bafuna ekyengera ng’olwo emmere balya ne basindisa bigere si yaakugereka.
Naleka baggyeeyo embuutu nga n’amazina batyabula nga bwe beekulisa enjala musasa maka ne nkomawo ewaffe. Nange awo we nalabira.
NKALABANDA N'AKALIBA AK'EMMONDO
EDDA ennyo waaliwo omusajja n'awasa mukaziwe ne bazaala omwana waabwe omu yekka naye nga si mulungi mulwadde. Omwana ono baamutuuma Nkalabanda era baali bamwagala okufa. Bwe yakulamu yatambulanga ne nnyina buli we yalaganga. Bwe yabanga agenda okulima nga bagenda bonna, mu kutyaba enku nga bagenda babiri ne bwe yabanga agenda ku luzzi era nga tamuleka mabega.
Lumu kitaawe wa Nkalabanda yagendako ku mulubaale amulagule ku bulamu bw'omwana waabwe ono omu yekka bwe buliba. Omulubaale yamuwa eddagala lye yassa mu kaliba ak'emmondo n'amulagira akawe omwana ono Nkalabanda nti era tekamuvanga ku lusegere nti lw'alisobola okuwangaala.
Taata yakomawo awaka n'akola nga omuganga bwe yamulagula, Nkalabanda ne bamukwasa akaliba era n'atandika okutambulanga nako buli we yaddanga. Kyokka lumu baagenda ne nnyina okukima amazzi naye Nkalabanda bwe yassa wansi akaliba okututubika ensuwa, akaliba n'akeerabira ku luzzi.
Baali baakatuuka awaka, nnyina n'amulaba nga talina kaliba era bwe yamubuuza kwe kumutegeeza nga bw'akeerabidde ku luzzi. Nnyina yamulagira adduke mangu addeyo ku luzzi akakime.
Nkalabanda yadduka za mbwa n'ayolekera oluzzi kyokka aba asitulawo akaliba, ekizike ekyali kyekwese okumpi awo kwe kumukwakkula ne kimusuula mu kkutiya gye kyalina olwo ne kisitula ne kigenda.
Maama wa Nkalabanda yalaba muwalawe takomawo kwe kwesitula n'agenda ku luzzi kyokka agenda okutuukayo nga nayo taliiyo, wamma n'azikubamu ne zaaka.
Yalaya enduulu eyasomboola abantu nga ne bba mw'omutwalidde. Baanoonya omwana okumala ennaku eziwerako kyokka n'ababula, ne batandika n'okulowooza nti osanga yagwa mu luzzi n'afiiramu. Baalugogola naye era ng'omulambo gw'omwana waabwe teguliimu.
Mu kiseera ekyo ekizike ekyatwala Nkalabanda kyali mu ssanyu eritagambika anti bwe kyatuukanga we bafumbye emmere ate nga kiwulira enjala ekiruma nga kyewaana nga bwe kirina ensawo y'ekkutiya eyimba era nga kisuubiza okugibayimbisizaamu singa bakiwa emmere. Abantu okwagala okuwulira ku kkutiya eyimba baakiwanga mangu emmere olwo nakyo ne kiragira ekkutiya nti
Kisawo vuga,
Kisawo vuga,
Bw'otoovuge nja kkulya.
Omwana Nkalabanda eyali mu kisawo, olw'okutya okuliibwa ng'atandika okuyimba nti:
Twagenda ne nnyabo emugga eyo, Nkalabanda,
Eyo, Nkalabanda mwana wange ayimba nga ennyonza,
Ne nneerabirayo akaliba ak'emmondo, Nkalabanda,
Eyo, Nkalabanda mwana wange ayimba nga ennyonza,
Ng'enda okukakima ekizike kintutte, Nkalabanda,
Eyo, Nkalabanda mwana wange ayimba nga ennyonza
Ekizike bwe kyayagalanga omwenge era nga kiragira bulagizi ekisawo nga kiyimba olwo nga kifuna omwenge nga kinywa nga kigangayira.
Lumu kyali kitambula bwe kityo ne kituuka mu maka gye bazaala Nkalabanda. Kyasaba emmere nga bwe kitegeeza nga bwe kirina ekisawo ekiyimba. Kyalagira ekkutiya okuyimba bwatyo Nkalabanda mukazi wattu n'atandika okuyimba ng'atya okumulya. Abazadde bwe baawuliriza eddoboozi eriyimba n'ebigambo ebiyimbibwa nga bikwata ku muwala waabwe eyabula ne beewuunya! Baasalawo okuzuula ekiyimbira mu kkutiya bwe batyo ne bawa ekizike emmere nnyingi n'omwenge ne kinywa ne kigangayira era ne kigwa eri ne kifuluuta.
Baasooba ne batuuka awali ensawo era ne basala akaguwa. Baagenda okukebera nga ye mwana waabwe eyababulako wamma essanyu ne lijula okubaabya!. Ekyalo kyaggwaayo okwerolera ku mwana mazuuku era ne basalawo okutta ekizike ekyali kyamuwamba. Baaleeta enku ne bakuma ekyoto kinene nnyo. Kyokka baali basuulamu ekizike ekyali kizuukuse nga n'omwenge gukiweddeko kyo kwe kulaajana nti basooke bakisaleko akagalo aka nnasswi nga tebannakitta. Baakasalako abantu bonna be kyali kyalya ne bavaamu nga balamu, olwo ne bakikasuka mu kyoto ne kisiriira.
Naleka eng'oma zivuga ku kyalo nga bayozaayoza Nkalabanda n'abantu abaali baaliibwa ekizike abaali bakomyewo, nange ne nsomoka okudda emitala.
Nannyonga ku muti ogw'ennongo
AWO olwatuuka nga wabaawo omusajja ng'awasa mukaziwe nga bazaala omwana waabwe omu bw'ati, nga bamutuuma Nannyonga kubanga yali muwala ate nga balli beddira Nnyonyi.
Nannyonga yali muwala mubalagavu era yakuzibwa nga wa kyejo ekitagambika. Omuwala bwe yatuuka mu myaka egifumbirwa bazadde be ne bagaana okumufunira omusajja nga tebaagala abaveeko kubanga baali bamwagala nnyo. Kyokka lumu, baagenda okuzuula ng'omwana afunidde olubuto ku luggya, ekintu ekyabanakuwaza ennyo. Baasalawo ne bagoba Nannyonga awaka nga tebakyayinza kubeera naye awaka kubanga yali aleese amawemukirano.
Mukaziwattu yatambula kyokka nga tamanyi gy'alaga kwe kuyingira mu kibira eyo ewala n'afuna omuti ogw'ennongo n'ayala obugoye bwe wansi ne yeebaka. Ng'ali wansi w'omuti awo enjala yatandika okumuluma kyokka nga talina kyakulya. Yali akyakaaba ne wajja ekinyonyi ne kigwa ku muti guno ogw'ennongo ne kimutunuulira okumala ebbanga n'oluvannyuma ne kibuuka ne kigenda.
Ekinyonyi bwe kyabuuka kyaggukira mu maka ga bazadde ba Nannyonga ne kigwa ku muti ogwali mu luggya olwo ne kitandika okuyimba nti:
'Bampe ku ttooke,
ntwalire ku Nannnyonga,
Gy'ali Nannyonga,
Mu muti ogw'ennongo.
Bazadde ba Nannyonga baawuniikirira era baba bakyasiriikiridde ekinyonyi ne kiddamu ne kiyimba. Maama kye yakola kwe kusitula eminwe gy'amatooke n'agiteeka mu luggya. Ekinyonyi kyatandika okusomba munwe ku munwe okutuusa lwe gaggwaawo nga kigatwalira Nannyonga. Nannyonga bwe yalaba amatooke n'asanyuka nnyo era yali yeejaga awaate n'akizuula nti talina kambe ate n'addamu n'agakaaba buto.
Ekinyonyi kyabuuka ne kiddayo mu bazadde ba Nannyonga ne kiyimba nti:
Bampe ku kambe,
ntwalire ku Nannyonga,
Gy'ali Nannyonga,
Mu muti ogw'ennongo.
Maama yakwata akambe ka Nannyonga nako n'akateeka mu luggya, ekinyonyi ne kikatwala.
Nannyonga aba amaze okuwaata ate n'akizuula nti talina muliro era ekinyonyi ne kiddayo ne kiyimba nti:
Bampe ku muliro,
Ntwalire ku nannyonga,
Gy'ali Nannyonga,
Mu muti ogw'ennongo.
Maama yafuna akasiki k'omuliro akaliko eryanda n'akassa mu luggya ekinyonyi ne kikatwalira Nannyonga, era bwe kityo bwe kyakola ne kimusabira n'ekibya, Nannyonga n'atandika okwefumbiranga emmere mu kibira ekinyonyi gye kyamuleeteranga.
Nannyonga bwe yatuusa okuzaala n'akubawo omwana muwala kyokka omwana yasulanga akaaba olw'empewo. Lumu abazadde baba bali awo ng'ekinyonyi kikomyewo nti:
Bampe ekikunta,
Ntwalire ku Nannyonga,
Gy'ali Nannyonga,
N'omuto ow'ekyejo.
Hoo abazadde olwawulira kino ne bamanya nti omwana waabwe yazaala. Baaleeta akakunta ne bakafunya bulungine bakawa ekinyonyi ate nabo ne bakigoberera, bwe baatuuka mu muti ogw'ennongo kwe kusanga muwala waabwe nga yabazaalira n'omuzzukulu.
Naleka Nannyonga bamukomezzaawo awaka batandise ne ku mikolo egy'okumala amawemukirano, nga nno nkulabira!
ENTE KALIBUGONDO
EDDA ennyo waaliwo omusajja ng'alina bakazi be basatu nga bali mu maka ageegombesa kubanga ssemaka yali mugagga muvundu ng'alina n'ebiraalo by'ente. Kyokka mu nte zonna ze yalina mwalimu emu gye yayaygala okukira awava erinnyo anti yali nnene nzibu ate nga buli lw'ezaala ekubawo babiri.
Gwaka nga musana, kaakirotabulamu, n'omwami ono wadde yalina amaka ageeyagaza naye ng'alina ekizibu anti teyalina mwana mulenzi kale muyite omusika. Bakyala be buli lwe baazaalanga nga bakubawo gannemeredde.
Kino kyali kimusuza akukunadde okukira lumonde mu ttaka era yatambula mu balubaale bangi ng'ayagala afuneyo ku mwana omulenzi naye nga buteerere. Yalaba biri bityo kwe kulangirira nti 'Omukazi alinzaalira omwana omulenzi ndimuwa ente yange kalibugondo.
Hoo bakyala be olwawulira okuweebwa ente kalibugondo ne bafuba naye nga teri kalungi kavaayo. Kyokka lumu mukyalamukulu yafuna olubuto. Bwe yatuuka okuzaala kwe kugenda mu lusuku nga bulijjo ng'ayambibwako mulerwa n'akwata ekitooke asindike omwana. Omwana agenda okugwa wansi nga mulenzi hoo essanyu ne limutta. Kyokka aba tannava mu zzaaliro agenda okuwulira nga mu lubuto mulimu ekyekyusa era amangu ago n'akubawo omwana omulala nga muwala!
Eryali essanyu lyamufuukira amaziga kubanga yali azadde balongo ate ng'omulongo tasika. Kye yakola kwe kwegayirira mulerwa omwana omuwala amuleke mu kitooke batwaleko omulenzi gwe baba balaga bba.
Mulerwa yakkiriza bwe batyo ne batwalira ssemaka omulenzi nga bwe bamuyozaayoza okufuna omusika. Embuutu, amazina, ebyokulya n'ebyokunywa ebyali wali nga n'owemmindi asena.
Kyokka mulerwa ennaku yali emuluma olw'omwana gwe baali balese mu kitooke era yalaba tasobola kukigumiikiriza kwe kuddayo n'amunonayo n'amutwala ewuwe n'amukweka mu kisenge kye gye yamukuliza nga tamukkiriza kulaba bweru.
Ye kaddulubaale baamuwa ente kalibugondo wamma n'asagambiza nga akimezezza okw'enjala. Ekiseera kyayitawo n'abaana ne bakula olwo mulerwa n'akkirizanga muwalawe oli gwe yalonda okufulumanga ebweru akime amazzi n'okutyaba enku.
Lumu omuwala yali agenda ku luzzi n'asisinkana omulenzi gwe baamuzaala naye (muyite Wasswa) ng'alunda ente. Omulenzi olwalaba ku muwala n'amwagala ebitagambika era n'asigala ng'omutima gwe agututte. Yatandika okumuliimisanga buli lwe yabanga agenda ku luzzi ne banyumyamu. terwali olwo n'amwatulira nga bwe yali ayagala okumuwasa.
Omuwala mu kifo ky'okumuddamu yatandika kuyimba nti:
Oo Wasswa nga olimba Wasswa,
Oo Wasswa nga olimba Wasswa!
Baatuzaala babiri nga balongo Wasswa,
Maama n'andeka mu kitooke Wasswa,
Ng'aluubirira ente ya ssebo kalibugondo Wasswa,
Oo Wasswa nga olimba Wasswa
Oo Wasswa nga olimba Wasswa!
Omulenzi yawulira ng'atabuddwa kubanga omuwala bye yali ayimba yali tabitegeera. Yabuulira ku kitaawe nga bw'alina omuwala gw'ayagala okuwasa naye nti buli lw'amugamba ayimba ebitetegeerekeka. Taata olw'omukwano gwe yalina eri mutabaniwe yamugamba nti bagende bombi ku ttale taata yeekweke mu kasiko awulire omuwala by'ayimba. Lyali teriri busa ng'omuwala ajja era omulenzi n'amubuuza nga bulijjo. Bwe yamugamba ku by'okumuwasa era omuwala n'ayimba akayimba kali n'atambula n'agenda.
Taata olwabiwulira ne bimutabula era kwe kulumba mulerwa omuwala we yali abeera n'abimubuuza. Mulerwa yamutottolera kaddulubaale bwe yaleka omuwala mu kitooke n'atwalako omulenzi asobole okufuna ente so nga yali azadde balongo.
Ssaalongo yanyiiga ebitagambika n'alumba Kaddulubaale n'amunenya nnyo olw'okumusubya ekitiibwa kya ssaalongo ebbanga eryo lyonna. Naleka ente kalibugondo agimuggyeeko nga bategeka na mikolo gya kumala balongo. Nga nkulabira!
Kiyiri omulangira
Olwali olwo nga wabaawo omusajja ng'awasa mukaziwe nga bazaala abaana baabwe okwali n'omuggalanda gwe baali baagala nga awavudde erinnyo. Omwana omuggalanda yalina ekyejo kingi kyokka ng'abazadde tebakkiriza bakulu be kumugambako.
Abaana bano baali babakuutira bulijjo nti enkuba ne bw'etonnyanga etya tebeggamanga kubanga bayinza okweggama ew'omusezi. Lumu baali bava mu nku ze baali batyabye mu kibira ekiri ewala ddala, ebyalo bibiri okuva n'ewaabwe enkuba kwe kubazingiriza mu kkubo n'etandika okutonnya nga gye baali bagobye mu bire. Abaana baalaba esusse kwe kusalawo okweggama ku lubalaza lw'enju era ne bakkaanya nti tebajja kuyingira munda. Baali bakyali ku lubalaza kwe kuwulira eddoboozi eribagamba bayingire munda beeriire ku nnyama. Omwana oli ow'ekyejo teyawuliriza baganda be n'ayingira mangu mu nju. Banne tebaalina kyakukola nabo ne bayingira munda mwe baasanga ekiyiri ne kibalagira okutuula era buli omu ne kimukwasa ekifi ky'ennyama. Olw'entiisa abakulu gye baalimu baagaana okulya ennyama era buli gwe baakwasanga ennyama nga yeefuula alya, ng'agikweka. Baakuba muto waabwe akaama naye akole ky'ekimu naye n'agaana ennyama n'agirya.
Enkuba bwe yakya, baali basituka okugenda ekiyiri ne kibeesooka, ne kiyimirira ku mulyango era buli eyasemberanga okuyitawo nga kimugamba nti 'mpa akanyama kange'. Bwe yakawangayo oyo nga kimuleka ng'ayitawo. Bwe baatuuka ku muggalanda ow'ekyejo, ng'ekiyiri kimusaba akanyama nga takalina. Ekiyiri kyamugamba nti nga bwe yalidde akanyama kaakyo tajja kugenda wabula ajja kusigala akifumbire. Abaana bonna beegayirira ekiyiri kimusonyiwe kyokka ne kyerema ate ne kibagamba batere bagende nga nabo tekinnabawamba kubazzaayo mu nju. Kalikyejo yagenda okulaba nga baganda be bagenda kwe kutandika okukaaba nga bw'ayimba nti:
'Mundabiranga taata, kiyiri omulangira,
Awamu ne maama, kiyiri omulangira,
Nti omwanawe gw'asuuta, kiyiri omulangira,
Nti omwanawe gw'abiita, kiyiri omulangira,
Ekiyiri kimulidde, kiyiri omulangira,
Ekiyiri kimulidde, kiyiri omulangira,
Kiyiri vvaawo mpite, kiyiri omulangira,
Kiyiri vvaawo mpite, kiyiri omulangira.
Abaana baagenda bakaaba okutuuka mu bazadde baabwe ne babategeeza nga muto waabwe ekiyiri bwe kumulemedde kubanga yalidde akanyama kaakyo.
Abazadde baakubaakuba ku kyalo era abasajja bakirimaanyi ne boolekera mu kibira eri ekiyiri bakitte basobole okununula omwana kalikyejo.
Kyokka baagenda okutuukayo ng'akiyiri kivuddemu omulangira omulungi eyawasa muwala waabwe. Naleka embuutu zivuga nange ne nzikirira ekibira. Awo we nalabira.
NSINGOBISEERA
AWO olwatuuka ne wabaawo omusajja Alufayiri n'awasa mukaziwe Tolofayina. Abafumbo bano baayagalana ebitagambika kyokka ekiseera kyatuuka Alufayiri n'awasa omukazi owookubiri. Abakyala bombi baazaala abaana abawerako kyokka lumu Tolofayina yagenda n'akubawo akaana akawala akalungi okuzaama nga konna ensingo yaako yasibagana ebiseera. Abantu bonna abajjanga okulaba ku nnakawere n'omuwere nga bavaawo batenda obulungi bw'ebbujje. Okuva obuto omwana baamukazaako erinnya lya Nsingobiseera era buli omu ku kyalo lye yamuyitanga. Ye kitaawe yamweyitiranga 'maama' ng'agamba nti yafaanana nguli nnyina n'amumalayo. Mukyala muto yafuna obujja ku mwana ono eyasuutibwanga n'abayise. Lumu Tolofayina ng'afiirwa ewaabwe era bombi ne bba ne bessa mu ddene okugenda okuziika. Abaana bonna omuli ne Nsingobiseera baabalekera mukyalamuto abalabirire. Olw'okuba olugendo lwali luwanvu baamalirayo ddala wiiki eziwera essatu. Mukyalamuto bwe yalaba nga bagenze ko ye nti ke kaseera okweggyako omwana Nsingobiseera eyali omuganzi nga ne kitaawe amweyitira lya maama. Yakwata omwana eyali aweza emyaka omukaaga mu kiseera ekyo n'amutuuza mu kisero ekiwanvu era n'amusibiramu n'emigiwa emirange mu byayi n'amutwala ku mugga ogw'ewalako okuva ku kyalo kyabwe n'alaba gye gukulukutira olwo n'addira ekisero n'akinnyikamu. Bazadde ba Nsingobiseera bwe baakomawo mukyalamuto n'abategeeza nga empologoma bwe yabayingirira n'esika omwana eyali yeebase ku mugguukiriro. Abazadde baanyolwa nnyo era ne bamala ebbanga nga bakungubaga. Baali bakyakungubaga ekyeya ne kigwa mu kitundu oluzzi lwabwe ne lukalira ng'amazzi balina kugakima ku luzzi luli olw'ebunaayira mukyalamuto gye yasuula omwana Nsingobiseera. Baliraanwa baabwe be baasooka okugenda ku luzzi olwo naye baba batutubika ensuwa zaabwe okusena amazzi ne bawulira eddoboozi nga liva mu kisaalu omugga gye gwali gukulukutira nga liyimba nti:
Abatutubika abatutubika bwe tutu,
Mundabiranga Tolofayina bwe tutu,
Nti Nsingobiseera ali emugga bwe tutu,
Obulungi bwe bwamussa bwe tutu.
Abatutubika abatutubika bwe tutu,
Mundabira ne Alufayiri bwe tutu,
Nti Nsingobiseera ali emugga bwe tutu,
Obulungi bwe bwamussa bwe tutu.
Ho Ho baliraanwa baatya ebitagambika n'ensuwa tezajjula, baasenamu luzunzo ne badduka okutuuka ku kyalo ky'ewaabwe era ne banyumiza buli omu ekyali kibaguddeko.
Bino bwe byagwa mu matu ga Tolofayina ne Alufayiri nabo ne basalawo bagende beewulirireko. Baakwata ensuwa era n'abantu bangi ku kyalo ne babawerekera nga baagala bawulire ekyeneena. Bwe baatuuka ku luzzi ne batutubika ensuwa mu luzzi okusena. Baagenda okuwulira ng'eddoboozi litandika okuyimba:
Abatutubika abatutubika bwe tutu,
Mundabiranga Tolofayina bwe tutu,
Nti Nsingobiseera ali emugga bwe tutu,
Obulungi bwe bwamussa bwe tutu!
Tebaalinda ddoboozi kuddamu ne basamba olusaalu era gye baagwira ku mwana Nsingobiseera ng'ali mu kisero kye bannyika mu mazzi nga n'okuvunda avunzeeko ekitundu eky'obutuuliro. Baamuggya mu kisero ne bamuzza eka kyokka bagenda okutuukayo nga mukyalamuto yasibyemu dda ebyanguwa n'adduka era tebaddayo kumulaba wadde okumuwuliza. Naleka bajjanjaba muwala waabwe nga n'ekyalo bwe kijaganya olw'okumuzuula, munnange nga nkulabira.
OMUGOLE N'ENSUMBI
EDDA ennyo waaliwo omusajja eyalina bakyala be babiri ne wambwa. Lumu yalaba omuwala omubalagavu ku kyalo ekiriraanye ekikye bw'atyo n'asalawo amuwase amuleete awaka abe n'abakyala basatu. Omugole yaleetebwa awaka mu ssanyu eritagambika. Ennaku ezaddirira omugole ng'akyali mu kisenge, ssemaka ne bakyalabe bali ababiri baamulekanga waka ne wambwa eyali amukuuma bo ne bagenda okulima. Lumu omugole yalaba akasumbi ke baali bawanise ku mulabba. Yasalawo akawanuleyo alabe ekirimu agenda okukebera nga mulimu omubisi, amaddu ne gamukwata n'ayagala yebbirire anyweko. Yassa akasumbi ku mumwa ne yeekatankira kyokka bwe yatuuka okukaggyako ne kalemerako. Yakanda kulwana kuggya kasuwa ku mumwa nga kalemeddeko. Yagezaako okuyita wambwa ajje amuyambe okukaggyako nga naye tawuuna atuzza liiso.
Wambwa yalaba biri bityo n'asituka n'alumba mukamaawe mu nnimiro gye yali alima era bwe yabatuukako kwe kutandika okuyimba nti:
Abalima bano, abalima bano,
Omugole gwe mwalese eka,
Ku mumwa kuliko akasumbi
Maguja ssu, Maguja ssu,
Nga nze nneesirikidde!
Ssemaka yasooka n'asiriikirira nga yeewuunya ebigambo bya wambwa. Yali akyawuniikiridde wambwa kwe kuddamu okuyimba. Bakyalabe baamugamba baddeyo eka balabe ogubadde era bagenda okutuukayo ng'omugole ali mu maziga, akasumbi kamulemedde ku mimwa. Ssemaka yeewuunya nnalulungiwe okuba omubbi. Yamuggyako akasumbi ku mumwa era naleka amutwala kumuzza mu bakadde be nga teyeeteekere mubbi nange kwe kudda gye nava.
BALINDA N'ETTUNGULU
EDDA ennyo waaliwo omusajja n'awasa mukaziwe ne bazaala abaana baabwe okwali n'omuwala gwe baatuuma Balinda. Abaana baabakuza bulungi nga bakola emirimu era baateranga okugenda mu kibira ekibaliraanye ne batyaba enku. Kyokka baali baabakuutira nti bwe babanga bagenze okutyaba enku ne balaba ekintu kyonna mu kibira tebabangako kye boogera.
Lumu abaana bano beegatta n'aba baliraanwa ne boolekera ekibira okutyaba enku. Bazadde baabwe baabakuutira nga bulijjo obutabaako kye boogera nga balina kye balabye. Bwe batyo bakkirira ekibira ne batyaba enku era ne basiba ensekese ne boolekera eridda eka. Baba bakomawo, omuwala Balinda kwe kulaba ettungulu eryali lirabika obulungi bwatyo kwe kuyita banne nti abange mulabe ettungulu eddungi! Mpozzi abizadde! Bwe baatambula ettungulu nalyo kwe kutandika okubagoberera nga bwe liyimba nti:
Balinda nninda
Balinda olw'ettungulu.
Ettungulu lyamugoberera era bwe baatuuka awaka ne babawa amazzi banaabe ettungulu kwe kuyimba nti:
Balinda nnaaza
Balinda olw'ettungulu
Abazadde baawuniikirira ne babuuza Balinda oba yayogeredde mu kibira, kye baamugaana. Ng'abategeezezza byonna ebyabaddewo baamugamba anaaze ekyetere ky'ettungulu kubanga ye yali akyereetedde ate nga baali baamulabula. Bwe baatuuka okulya era ettungulu ne liyimba nti:
Balinda ndiisa
Balinda olw'ettungulu
Balinda yaliisa ettungulu ng'eno amaziga bwe gamuyitamu. Bwe yatuuka okwebaka ettungulu ne limugoberera nalyo ne lyebaka mu buliri bwe nga bwe liyimba nti:
Balinda mbikka
Balinda olw'ettungulu.
Bwagenda okukya mu ttungulu muvuddemu omusajja omulungi ennyo n'awasa Balinda.
Naleka bali ku ntujjo ya mbaga ne nkomawo kuno.
FFE TETWALI BAANA TWALI NTULA
AWO olwatuuka nga wabaawo omusajja ng'awasa mukaziwe. Abafumbo bano baamala emyaka mingi nga bali bombi kyokka nga tebalina mwana. Obugumba bwabaluma ne batambula buli wamu okutuusa bwe baafuna omusawo eyabawonya. Yabagamba nti okuwona obugumba yalina okubawa eddagala kyokka ng'alibaweera mu ntula. Baalitwala ne balikozesa era waayita akaseera katono omukazi n'afuna olubuto. Bwe yatuuka okuzaala yakubawo abaana bana, abalenzi babiri n'abawala babiri. Baasanyuka ebitagambika nga bafunye ezzadde n'abeekyalo abaabayisangamu emimwa ne batandika okubawa ekitiibwa.
Abaana baakula n'eryejo nga balalu ebitagambika era nga tebawulira. Lumu bazadde baabwe baali bagenda mu lumbe olwali ku nkomerero y'ekyalo kwe kuleka nga baanise emyali (ensuwa ezitannayokebwa) kubanga baali babumbi era ne bakuutira abaana nti bwe balaba enkuba ejja nga baggyayo emyali gireme kutoba. Abaana baasuubiza okukola ng'abazadde bwe baali balagidde era olwalaba ng'abazadde babuliddeyo ne batandika okuzannya. Omuzannyo gwabanyumira era tebaalaba ng'enkuba ebindbinda ate bwe yatandika okutonnya abaana badduka buddusi ne bayingira enju, emyali tebaagifaako. Eyo otulo gye twabatwalira ne beebaka. Abazadde bagenda okukomawo awaka kyababuukako ng'emyali gye baalese mu luggya gyatobye n'okubumbulukuka ne gibumbulukuka. Wano abazadde kwe kunyiiga ebitagambika era ne bazuukusa abaana ne batandika okubayombesa . Taata ye yasooka n'abuuza nti: ''Muli baana ki mmwe abalese emyali gyange gye nzigyamu ejjamba mu nkuba ne gibumbulukuka. Kozzi temwali baana mwali ntula!''
Maama naye yayongereza okwo nga bw'akkaatiriza nti ddala bano tebaali baana zaali ntula kye bava batawuliriza bazadde baabwe.
Abaana baawuniikirira kubanga baali tebakiwulirangako nti baava mu ntula okufuuka abaana. Mu nnaku ey'ekitalo baatambula ne bagenda mu lusuku awaali omutula olwo ne batandika okuyimba nga bwe bagwetooloola nti:
Kitaffe agambye atya?
Nti tetwali baana twali ntula
Ne maama agambye atya?
Nti tetwali baana twali ntula
Bwe batyo bwe baagenda bayimba nga bwe beetooloola omutula okutuusa lwe gwabamira ne babuliramu. Abazadde obusungu bwe bwabaggwaako kwe kufuluma enju banoonye abaana baabwe nga tebabalabako! Baanoonya buli wamu naye abaana ne bababula, bwe batyo ne baddamu okuba nga tebalina baana. Mu nnaku ey'ekitalo baatambulanga ku kyalo nga tebayala n'abantu ne baddamu akubayisaamu amaaso. Nange nabaleka bali mu maziga ag'ekitalo bejjusa obusungu obwabaleetera okwasanguza ekyama kyabwe eri abaana ku ngeri gye baabazaalamu ne nkomawo kuno mbatendere.
Nange awo we nalabira.
MAGULU N'EMBWA ZE
EDDA ennyo waaliwo omusajja nga bamuyita Magulu. Yalina embwa ze bbiri era awaka yabeerangawo ne nnyina, eyali nnamwandu. Magulu yali muyizzi nnyo nga buli lw'agenda okuyigga aleka ensaka bakolokota. Kyokka yalina ekisa era emitego gye bwe gyakwasanga obuslo obuto wamu n'ensolo ez'amawako ng'azisonyiwa n'atazitta, n'azireka ne zigenda. Lumu yatuuka ku mutego gwe ng'akwasizza kinyonyi ekirungi ennyo nakyo n'akireka ne kigenda.
Ku kyalo okwo kwaliko ezzike eryakula ne liwola era lyatandika okuyiiya amagezi bwe linatta Magulu akomye okuyigga ensolo ate nalyo ze lyayigganga. Lyamwegezaamu enfunda nnyingi kyokka ng'alisimattuka.
Lumu lyefuula akati akalungi ennyo era magulu bwe yakalaba kwe kukalonda n'akatwala eka mu kisenge kye. Bwe bwaziba nga yeebase akati ne kafuuka ezzike kyokka olwokuba Magulu yasulanga n'embwa ze, zaagoba ezzike ne liremwa okumulya. Magulu buli we yatambulanga ng'agenda n'embwa ze bwatyo n'asimattukanga okuliibwa ezzike enfunda eziwera.
Olwali olwo ezzike linonga lisalawo kwefuula omuwala omulungi lwondo gwe bayiwako amazzi n'oganywa. Magulu bwe yali atambula n'alaba nnalulungi ono nga tamanyi nti zzike. Yamwegomba bwatyo n'amukwana era n'amutwala ewuwe. Bwe bwatuukanga ekiro omukazi n'ayagala okufuuka ezzike alye Magulu kyokka nga talina w'akikolera kubanga embwa ze zaali zimukuuma butiribiri. Lumu yalagira Magulu embwa ze azigobere ebweru ng'omukazi agamba nti azitya kyokka Magulu yagaana.
Bwatyo omukazi ono n'akola olukwe n'agamba Magulu nti bagende mu ttale bateme omuti ogw'okussa mu kibanyi. Kyokka yamugaana okugenda n'omuntu yenna wadde okutwala mbwa ze kubanga ye omugole yali azitya.
Magulu yaleka embwa ze kyokka yasooka kukuba nnyina kaama nti bw'olaba ekintu kyonna ekitali kya bulijjo ng'oyimbula embwa zange ng'ozita nga zijja.
Baagenda n'omugole mu ttale kyokka buli muti Magulu gwe yayagalanga okutema nti gwe gunaakola ekibanyi ng'omugole agugaana nti si mulungi bwe batyo ne bagenda nga beeyongerayo mu kibira. Bwe baatuuka ku muti munda eyo, omugole n'alagira Magulu alinnye waggulu ku muti gy'aba atema ettabi. Teyali mubi nga naye alinnya. Olwatuuka waggulu ddala ng'omukazi afuukamu ezzike era nga likwata embazzi gye yali alese wansi nga litandika okutema omuti nga bwe ligamba Magulu nti 'Leero nkulidde'.
Kyokka omuti gwali gunaatera okugwa ekinyonyi kiri ekirungi Magulu kye yakwata ku mutego n'akisaasira n'akita kwe kujja ne kigwa ku muti guno nga bwe kigamba nti:
'Omuti oguliko Magulu teguyinza kugwa kubanga Magulu musajja wa kisa nnyo'.
Amangu ago omuti gwaddawo nga gwe batannatemako. Ezzike lyalaba bwe gutyo kwe kugoba ekinyonyi ne kibuuka olwo ne liddamu buto okutema omuti.
Guba gunaatera okugwa ekinyonyi ne kikomawo era ne kiamba nti: 'Omuti oguliko Magulu teguyinza kugwa kubanga Magulu musajja wa kisa nnyo'. Omuti ne guddawo.
Ezzike lyaddamu buto okutema oluvannyuma lw'okugoba ekinyonyi. Magulu yalaba likaaye kwe kunoga akakoola ku muti n'akakasuka ne kagenda ne kagwa ku bbeere lya nnyina erya kkono. Nnyina olwakalaba kwe kuyimbula embwa ezajja emisinde nga bwe ziwunyiriza n'okuboggola. Ezzike bwe lyalaba zinaatera okulituukako kwe kuddamu ne lyefuula omukazi nga bwe liwoza nti 'Magulu goba embwa zo nze nzitya'. kyokka Magulu yalagira bulagizi mbwa kuluma ne ziriruma okutuusa bwe lyafa.
Naleka abatuuze basomba miwumbo gya mmere okugabula Magulu nga bamukulisa ezzike nange ne nkomawo okwaffe.
AKASAKA AKAAYIMBA OMUGOLE
Awo olwatuuka nga wabaawo omusajja ng'awasa mukaziwe. Omugole ono yali mulungi lwondo nga bamufukako amazzi n'oganywa naye nga bwe bagamba nti omulungi tabulako kamogo, n'omugole yalina omuze gw'okukomba ensaka efumbye enva n'ayisaamu n'olulimi.
Wadde nnyina ne ssengaawe baamubuulirira naye omuze guno omugole gwamulemeramu. Bwe yatuuka mu ddya, yagenda mu maaso n'omuze gwe ogw'okukomba ensaka.
Lumu bajja ne bakyaza abagenyi era omugole n'afumba oluvuutu nga bulijjo n'assaako n'enva ez'ebinyeebwa ze baakazaako erya nsanyuse. Bwe yajjula emmere olw'okuba waaliwo abagenyi, yatya okukomba ensaka nga bulijo. Akasaka kaakanda kulinda bakakombe ng'omugole tafaayo. Ekyavaamu akasaka ne katandika okuyimba nti:
Mugolewe mugolewe
Jj'onkombe nga bwe wankomba jjuuzi
Jj'onkombe nga bwe wankomba olulala
Omugole yaswala n'aswaluka bwatyo n'afubutuka ku mmere n'abulira mu kibira. Naleka omusajja azzeeyo mu bakadde ababuulire ekibaddewo nange ne nzira okwaffe. Nange awo we nalabira.
KATULA N'AMAZIKE
Edda ennyo waaliwo omuvubuka nga bamuyita Katula. Katula yali muyizzi era nga muvubuka wa kiwago ddaala eyatiisanga ensolo n'abantu. Yalina nnyina nga mukazi mukadde nnyo gwe bakululira ku kaliba.
Lumu ekyalo ekyo kyajja ne kirumbibwa amazike ne galya abantu bonna okuggyako Katula ne nnyina. Bwe gaalaba abantu abalala gabamazeeko ne gayiiya bwe gayinza okulya nnyina wa Katula kubanga ye Katula gaali gamutya. Buli ku makya Katula bwe yabanga agenda okuyigga nga nnyina aleka amukwese waggulu ku kibanyi amazike galeme kumulya.
Lumu, amazike gaalaba Katula agenze okuyigga ne gajja ewuwe ne gayita nnyina wa Katula. Olwokuba yali mukadde nnyo ng'awusse, kwe kugaddamu nti: 'Wangi ndi eno waggulu ku kibanyi Katula gye yankwese nti muleme kundya.
Amazike gaawalampa ne gaggyayo nnyina wa Katula kyokka gaba gamutwala, omukadde n'atandika okukaaba nga bw'ayimba nti:
Katula wuu tebannandya bankulubeesa
Katula wuu tebannandya bankulubeesa
Katula eyali ayizze okumpi yajja mangu n'agoba amazike n'azzaayo nnyina. Omukazi yakolanga bwatyo buli lunaku nga Katula amutaasa.
Kyokka lumu ensolo awo okumpi zaggwaawo, olwo Katula n'agenda okuyigga ewala.
Amazike gajja ne gayita nnyina era n'ayitaba nga bulijjo ne gamuggyayo. Ku luno wadde yakaaba naye mutabaniwe teyawulira bwatyo amazike ne gamulya. Katula yakaaba nnyo ng'asanze nnyina amazike gamulidde era kwe kuyiiya amagezi ag'okuwoolera eggwannga. Yagenda ew'omulubaale eyamugamba nti ayiise omwenge agusse mu kasiko yeekweke okumpi awo. Kino yakikola era aba ali awo nga teriri busa ng'amazike gazze. Bwe gaatunula nga tegalaba muntu ne gakka ku mwenge ne gagunywa. Bwe gaatamiira ne gatandika okuyimba nti:
Nnyina wa Katula tetwamulya twamuleega mu ndongo
Twaddira enkobakoba ne tuzireega mu ndongo
n'obukono n'obugulu tetwabulya twabuleega mu ndongo
Twaddira enkobakoba ne tuzireega mu ndongo.
Nga gamaze okugangayira gaagwa eri ne geebaka olwo Katula n'aggyayo effumu n'agafumita gonna n'agatta. Oluvannyuma yagendanga asala nasswi ya buli zzike abantu bonna be lyalya ne bavaamu nga balamu.
Naleka ku kyalo embuutu zivuga n'amazina babiibya ne nkomawo ewaffe. Nange awo we nalabira.
KALEEBA
Awo olwatuuka nga wabaawo omusajja ng'awasa mukaziwe nga bazaala omwana waabwe eyali omulungi kkaalaala. Ku kyalo okwo kwaliko omusambwa nga guli mu kinyonyi ekyasenga ku luzzi nga tekikkiriza bantu kuggya mazzi ku luzzi olwo anti buli eyagendangayo okugakima ng'ensuwa emwatikako bwe yakyukanga okulaba ekinyonyi ekyo.
Omusajja ono ow'omwana omulungi kye yavanga agamba abasajja abajjanga okuwasa muwalawe nti bamale kuleeta mazzi okuva ku luzzi olwo nti anaagatuusa y'ajja okutwala muwalawe.
Buli musajja eyajjanga bwe baamutumanga ku luzzi ng'agenda n'okuseka aseka kyokka bwe yatuukanga n'asena amazzi yabanga yaakageetikka ng'awulira ekinyonyi ekiyimba nti:
Ssemusajja agenda kaleeba,
ndabira abali eka eyo kaleeba,
nti ekinyonyi kiri ku luzzi kaleeba,
kyambadde ensimbi kaleeba
ensimbi n'obutiiti kaleeba
Coo co ki kaleeba,
kyuka n'ondeeba kaleeba.
Bwe yakyukanga okulaba ayimba ng'ensuwa egwa ng'eyatika, eka yazzangayo bibajjo. Kino kyatuuka ku basajja bangi omuwala omubalagavu n'abalema.
Lumu wajjawo akakookolo nako nga kazze kwewangulira muwala ono omubalagavu. Abaali awaka bonna olwawulira kino ne batumbuka ne baseka, kyokka ng'akakookolo kamalirivu, kaagala kuwasa muwala. Baakawa ensuwa ne bakagamba kagende kakime amazzi.
Bwe kaatuuka ku luzzi ne katutubika ensuwa era bwe yajjula ne kagyetikka naye kaba katandika okutambula ekinyonyi ekyali ku muti ne kitandika okuyimba nti:
Ssekakookolo kagenda kaleeba,
ndabira abali eka eyo kaleeba,
nti ekinyonyi kiri ku luzzi kaleeba,
kyambadde ensimbi kaleeba,
ensimbi n'obutiiti kaleeba.
Coo co ki kaleeba
kyuka n'ondeeba kaleeba.
Akakookolo wadde kaawulira naye tekaatunula mabega wabula kaatambula mukungujjo. Ekinyonyi kyakanda kuyimba ng'akakookolo katambula butambuzi bwe katyo ne katuusa amazzi ne bakawa omuwala. Naleka katwala omugole waako eyagenda akaaba nange ne nkomawo kuno. Nange awo we nalabira.
OMUSOTA GW'E KALUNGU
Awo olwatuuka, edda ennyo ku kyalo ky’e Kalungu nga kubaako ttimba eyakula n’awola.
Okumanya ttimba ono yali munene ng’asobola okumira ente 10. Ttimba ono yamira ensolo zonna ku kitundu n’azimalako. Bwe yalaba ziweddewo kwe kutandika okumira abantu. Yasookera ku byalo byonna ebyetooloddewo n’abamira era Kabaka yalaba atandise okumira abantu be kwe kuyita oyo yenna asobola okutta ttimba ono lumalabantu aveeyo.
Lumu omu ku baddu be yeeyala awali kabaka n’amutegeeza nga bw’asobola okutta ttimba ono singa Kabaka amuwa ensuwa ng’erimu embira, ebikomo n’amasanga era n’amuweerako n’omuwala embeerera anaagisitula.
Bino Kabaka yabimuwa olwo omuddu n’alumba ttimba e Kalungu . Bwe yatuuka e kalungu teyasangayo muntu kubanga bonna omusota gwali gwabamira olwo n’atandika okuyimba nti:
Omusota, ogw’e Kalungu
Gwasse mmange ne kitange
Olwaleero ng’enda kuwoolera eggwanga.
Omusota bwe gwamuwulira nagwo ne guvaayo nga bwe guyimba nti:
Mmm.. mwendi
Mmmm.. mwendi lumalabantu.
Omuddu bwe yagulaba kwe kulagira omuwala okussa wansi ensuwa n’alamusa ttimba era n’amutegeeza nga Kabaka bw’aweerezza ttimba ebirabo omuli amasanga n’ebikomo.. Ttimba mu ssanyu eringi yayingira ensuwa alabe ebyobugagga Kabaka by’amutonedde olwo omuddu n’asaanikira ensuwa n’agitwalira Kabaka n’abantu be ne batyaba enku nnyingi ne bakuma ekyoto kinene ne bassaako ensuwa omwali ttimba. Ttimba bwe yawulira ng’omuliro gumutta kwe kulagira basale akakira ke bantu bonna be yali amize n’ebisolo biveemu. Bwe yafa ne basala akakira byonna bye yamira ne bivaamu nga biramu. N’okutuusa leero Abaganda balina ekisoko ekya ogw’e Kalungu ekitegeeza omusota.
Nange awo we nalabira.
(Lugereddwa John Bosco Mihigo okuva e Tanzania).
Engero endala zigereddwa Margaret Nankinga.


c: text/html

text:
Taata w’amyuka akulira ebiweerezebwa ku mpewo za CBS emmanduso ku mukutu gwa 89.2 Martin Oscar Kintu, nga ye muzeeyi Kintu David aziikiddwa ku kyalo Wairama, Nabukalu zone mu district ye Iganga.
Okuziika kwetabyeko bannabitone bangi ddala,bannabyabufuzi,bannamawulire n’abantu abalala bangi ddala, wakati mu nkuba etonnye.
Omubaka wa Kalungu west Ssewungu Joseph Gonzaga asabye banna Uganda okuwereera abaana babwe baleme kulinda government nti yenebaweerera n’okubalabirira mu buli kimu basobole okubaggyamu omulamwa.
Agambye nti wabula kino era tekirina kweyibaaza bakulembeze,abalina okufaayo okulaba ng’abaana b’eggwanga basoma bulungi, mu masomero amalungi, ebyenjigiriza eby’omutindo,n’okubateerawo embeera ebasobozesa okufuna emirimu.
Meddie Nsereko yayanjudde obubaka bw’abakulira n’abakozi ba CBSFM, abasiimye emirimu emirungi Katonda gyeyasobozesa muzeeyi Kintu David okugunjula abaana, mu mbeera zonna era bakoze bingi ebigasizza eggwanga.
Rev. Patrick Kibatuli omwawule w’obusumba bwa Nakalama bwabadde akulembeddemu okusabira omwoyo gw’omugenzi, asekeredde abantu ab’emalamu n’ensi nebatuuka n’okutuntuza abalala nga beerabidde nti bonna ebibamalamu baakubirekawo.
Anokoddeyo abalyi b’enguzi,abatta bannabwe olw’ettaka,eby’obufuzi n’ebirala.
Martin Oscar Kintu asiimye omutima ogwa sseruganda ogulagiddwa n’abamukwatiddeko bukyanga kitaawe alwala, nategeeza nti kitaawe muzeeyi Kintu abadde amaze ebbanga ng’atawanyizibwa ekirwadde kya kkookolo.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
N’ebya Farooq Kasule na Micheal Odeng
Charles Olim orikukira kumanywa nka Sipapa n’omukazi we Shamilah Nakiyimba baayoherezibwa omunkomo ahabwa sente zirikuhika biriyooni 1 na miriyooni 600 ez’owa Sudan ey’amashuuma. Ah’izooba erya mbwenu, Orwokubanza ebiro 19.09.2022, omuramuzi wa kooti eya Makindye, Esther Adikin, yayohereza ababiri aba omunkomo kuhisya ebiro 10.10.2022 bwanyima y’omutonganirizi wa gavumenti, Hope Rukundo kumanyisa ku okucondooza kuriyo nikugyenda omumaisho.
Okurugiirira ahangyenderwaho y’okucwa emanja, gavumenti neyikirizibwa kuheebwa ebiro birikuhika 180 kukora okucondooza bwanyima y’orubanja kuhika omukooti y’omuramuzi. Okucondooza ku kurikuhwa, orikwebembera eby’okucwa emanja najunaanizibwa kutebeekanisa ebipapura by’obwamushaija kwenda ngu kitabaarizibwa atwarwe omu kooti enkuru kucwerwa orubanja.
Okucondooza ku kurikugumizamu kurenga ebiro 180, kitabaarizibwa natunga obugabe bw’okwemerererwa obwo okucondooza kurikugyenda omumaisho.
Okutabaarizibwa kwa Olim n’omukazi we nikugira ngu, ababiri aba n’abandi abatakatungirwe, nyekiro ah’izooba ry’ebiro 29.08.2022, omuri Bunga-Kawuka omu diviijoni ya Makindye omu disiturikiti ya Kampala, bakaiba ahari Jacob Mul Arok sente zirikuhika 429,000 eza doora. Ah’izooba niryo rimwe, ababiri aba nibagambwa kuba baayibire ahamusudaani ogu esimu y’ekika kya iPhone erikubarirwamu sente zirikuhika 3,200 eza doora ezirikwinga shiringi miriyooni 12 omuza Uganda hamwe na TV y’ekika ekya Samsung erikubarirwamu sente zirikuhika 4,000 eza doora ezirikwingana shiringi miriyooni 15 omuza Uganda n’ebindi bintu.
Okurugiirira ahamushango, ababiri aba nibagambwa kuba baakoreise ebibazi-bazi ahari Arok batakaibire na bwanyima y’okwiba, ekyareeteire yaaremwa kumanya ebirikugyenda omumaisho. Ababiri nibongyera bajunaanwa ogw’okwiba ahari Mary Ateng, Abig Yar na James Manyok kompyuta 2 z’ekika kya Apple, kompyuta eri omunkora eya ‘laptop’, efeeza ezi barikujwara hamwe n’ebindi.
Wiiki ehweire, ababiri bateirwe omumbuga z’ebiragiro ekyarugiriiremu okwoherezibwa omunkomo.
Omushango gw’obushuma niguhenda eiteeka ry’ekiragiro ky’engyenderwaho y’eihanga kandi nigubaasa n’okuheebwa ekifubiro ekirimu n’okwitwa bwanyima y’okusingwa omushango.


text:
Atangira obumenyi bw’amateeka (Crime Preventer) ataasiddwa Police ku batuuze ababadde bataamye obugo okumumiza omusu olw’ebigambibwa nti yeenyigidde mu bubbi bwa Pikipiki.
Wasswa Masembe Hassan ow’emyaka 28 nga abadde okolera ku Police Post y’e Bukolooto mu Disitulikiti y’e Kayunga y’asimattuse amagombe oluvannyuma lw’omuvubuka amanyiddwa nga Abbas Mbalire eyakubiddwa era ne Pikipiki ye nebbibbwa okumulonkomayo nti yabadde omu ku abo abaamubbye.
Wasswa Masembe kati atemeza mabega wa mitayimbwa ku Police y’e Kayunga nga okunoonyereza bwekugenda mu maaso wabula Police egamba nti ono kati omulimi akwata mu lya mpiki.


text:
Amawulire
Aba DP bambalidde Chameleon bamuyise ‘Nakigwanyizi’
Ivan Ssenabulya
September 21st, 2021
Bya Ivan Ssenabulya
Abakulembeze bekibiina kya DP e Mukono bavuddemu omwasi bagamba nti omukunzi wekibiina Joseph Mayanja amanyiddwa nga Joze Chameleon asaanye okubonerezebwa olwokutagala mu bibiina byobufuzi.
Chameleon yali mu DP nebamuwa ekifo kino, akungire ekibiina obuwagizi, wbaua teyabandalaayo nagenda mu NUP navuganya neku kaada yekibiina naye nebamuwangula bweyali agenda mu kalulu kobwa Lord Mayor wa Kampala.
Kati omwogezi wa DP mu munisipaali ye Mukono Frederick Kalungi asabye ekitebe ky’ekibiina okuvaayo ku nsonga zoono.
Kino kyadiridde nate Chameleon okutegeeeza nga bwatavangako mu NRM, bweyabadde akwasibwa mmotoka etunula ngomuntu kika kya Range Rover.


text:
Bulungibwansi
Abaganda balina empisa ze baayitirangamu okweyamba bo bennyini nga ssekinnoomu ate ne bonna ng’ekitole. Ka twogere ku mpisa ey’okuyambagana olw’obulungi bwa buli omu, eyakazibwako bulungibwansi.
Ebyafaayo[kyusa | edit source]
Bulungibwansi y’emu ku nkola eyali entereeze obulungi era ng’abantu mu Buganda bagiwuliriramu awali kuwalira. Buli kyali mu Buganda kwabangako Omwami waakwo avunaanyizibwa okulaba emirimu gya Beene nga bwe gitambula era ono ye yavunaanyizibwanga ku kukuddukanya omulimu guno. Egimu ku mirimu egyakolebwanga okuyitira mu nkola eno mwe muli okuyonja oba okugogola enzizi n’okulima enguudo. Bino bye by’okulabirako bye tugenda okwogerako wano.
Ka tusooke n’okugogola enzizi. Okuva edda ng’abantu babeera n’oluzzi oba enzizi ku kyalo kwe babeera. Gwabanga mulimu gw’abantu abakima ku luzzi olwo okulaba nga luyonjo era nga luyonjebwa bulungi. Ekiseera bwe kyatuukanga okuyonja oba okugogola oluzzi, omwami w’ekyalo ng’ateesa olunaku omulimu guno lwe gunaakolebwa. Omwami ono yabeeranga n’eŋŋoma; yafunanga awantu w’ayinza okugikubira n’ewulikika bulungi ku kyalo kyonna. Eŋŋoma eno y’eyo emanyiddwa nga Saagalaagalamidde. Eyitibwa bw’etyo kubanga bwe yakubwanga nga by’ebigambo “by’eyogera.”
Eŋŋoma[kyusa | edit source]
Buli muntu yenna bwe yawuliranga eŋŋoma eyo ng’amanya bumanya nti waliwo omulimu ogw’okukola. Era ng’eŋŋoma bw’owulira eddoboozi lyayo, nga tewaba muntu asuubirwa kugalamira oba kwebaka ng’evuze. Yakubibwanga ku makya ddala ku ssaawa abantu we bagendera oba we batandikira okukola emirimu. Ekiseera bwe kyabanga kya kugogola luzzi nga abantu beetegeka amangu ago: akutte ejjambiya, enkubi, najjolo n’ebiringa ebyo nga banguwako mangu okugenda ku luzzi. Olw’okubanga baakoleranga wamu ate nga bangi ng’omulimu gwanguwa era nga bwe bamala ate badda eka ne badda ku gyabwe.
Okulima enguudo[kyusa | edit source]
Enkola endala eya bulungibwansi ye y’okulima enguudo. Edda, mu bukulembeze bwa Buganda, buli muntu ku kyalo gy’abeera yabeeranga n’ekitundu ky’alina okulimanga buli lwe kimeramu omuddo ku luguudo olunene oluyita mu kitundu kye. Ekintu ky’oluguudo olwo omuntu kye yavunaanyizibwangako okulima nga kiyitibwa enguudo. Enguudo eyo yabeeranga n’obuwangu bwa yaadi nga kkumi. Buli muntu yabeeranga amanyi bulungi enguudo ye w’eri era bwe yabanga yeerabidde nga banne basobola bulungi okumujjukiza. Si kugamba nti omuntu yaweebwanga nguudo eri ku kibanja kye, nedda, kubanga si buli muntu nti yabeeranga kumpi n’oluguudo olunene. Okufaananako n’okugogola oluzzi, omwami w’ekyalo oba omutongole bwe yalabanga ng’omuddo gumeze ku luguudo ng’ateesa olunaku abantu lwe banaalima enguudo zaabwe. Yakeeranga ku makya n’akuba Saagalaagalamidde era ng’abantu buli omu abaka nkumbi, najjolo, jjambiya n’ebiringa ebyo kugenda kulima nguudo zaabwe.


text:
Amawulire
Okubala abantu kudamu omwaka ogujja
Ivan Ssenabulya
April 26th, 2022
Bya Prossy Kisakye,
Ekitongole ekivunanyizibwa kukubala mu ggwanga ki Uganda Bureau of Statistics (UBOS) kitandise kuntekateeka ezokudamu okubala bannauganda.
Okubala abantu wano mu ggwanga kubaawo buli luvanyuma lwa myaka 10.
Okusinzira kusenkulu wekitongole kino, Chris Mukiza,okubala abantu kwakubeerawo mu ssabiiti esemba mu mwezi ogwomunana omwaka ogujja era nga ku mulundi guno sibakukweyambisa mpapula wabula buuma.
Asabye buli munnauganda okuwagira enteekateeka eno nga bwayongera okunyonyola


text:
Edward Muhumuza
Minisita w’eby’obwegyese n’emizaano Janet Kataaha Museveni yaahiga abazaire kuguma nibakomera abaana baabo entanda kwenda ngu kibahwere bashome gye.
Minisita yaagamba ebi obu yaaba ari omurukiiko rw’abanyamakuru omuri Kampala kandi yaagamba aha nteekateeka za gavumenti ez’okutandika kugurira abeegi za pads.
Minisita Yagamba nahabintu ebi minisiture ekozire aha kutungura ebyobwegyese ne mizaano omwihanga.
Ebyobwegyese nibyo birikuhebwa omwana ogwa kana omubintu ebi gavumenti erikwebembeza kandi aa nibaba baine baugdet ya trillion 1. Minisita yagira ngu baine ebintu baingi ebibabkozire kandi bariyo nibakora ebindi bingi.
Hon. Janet yagira ngu, “Tukozireho amashomero 54 agatoorainwe agarikukora ebibiina by’abeegi ebirikuhika 363 by’okushomeramu oteiremu na n%


text:
Annita Atukunda
Hariho obutaikirizana rwagati y’orikweyeta omugabe wa Ankole n’omutabani obwo barikufa ekibanja eky’eitaka omuri Rwampara.
Aba nibagira ngu nizo mbuga nkuru z’obugabe bwa Ankole.
Aba bakiremirwe kwikirizana aha nshonga ezirimu mukama w’ekibanja eki kandi n’oraabe omugabe ahabw’okuba baatuura omu kurwanagana.
Omwaka 2018 orikweyeta omugabe wa ankole Iguma kyitobobo Idris akagyiraho obutikyirizana n’omutabani Umaru Asiimwe arikugira ngu akamutera, yayotsya ebintu byobugabe, enshonga eyarugyurireho Idris kubinga omutabani arikugyira ngu nayenda kwiba ebintu byobugabe bwa nkole.
Habireho orukyiko orubire rwebembirwe poriisi kurebeka ngu eka egyi yazamu obuteka n’obu abanyamakuru batikyirizibwe kurwetabamu.
Umaru Asiimwe nagyira ngu eishe takumutwariza nk’oku omuzaire yakutwariize omwana we.
Poriisi n’obweyangire kugambira ahaza kamera zaitu bitu egyizire ngu eka egyi neyetenga okushitama hamwe bakagonjora enshonga zabo kandi baguma baremirwe amateka nigaza kukora.


text:
Amawulire
Abasubuzi wansi wa KACITA balaliise okwekalakaasa
Ivan Ssenabulya
August 30th, 2021
Bya Prosy Kisakye
Abasubuzi mu kibuga, wansi wekibiina ekibagatta Kampala city Traders Association balabudde nga bwebagenda okwekalakaasa, nga bawkanya ekyokubabanja ssente zobupangisa, ezemyezi egyemabega mu muggalo.
Bano banenya ba landiloodi, okubataulugunya nokubakanda ssente,atenga baali ku muggalo nga tebakola.
Akolanga ssentebbe wa KACITA, Thaddeus Musoke agambye batekateeka okwekalakaasa mu mirembe nga 1 Sebutemba kubanga bagezezaako okwekubira enduulu eri buli gwekikwatako naye tebayambiddwa.


text:
1404 Views
Intro She be working six in the morning Chozen Blood Guno mwoto we are burning Chorus Tebwakusala Obuwala bwo tebwakusala Nze ngamba tebwakusala Kanya kwongera ssaala Artin on the beat Tebwakusala Obulungi bwo tebwakusala Nze ngamba tebwakusala Kanya kwongera ssaala Verse I Ono yali muwala muto Nga bwomanyi obuto Ngabeera mu otulo, Eeh eh Twamusalako lumu nalo Ne tumucakaza ekiro, ha! Ngalina amaalo (Ngalina amaalo) Yatulaga alemeddeko nalo Natugamba talera ngalo Kati aguze ekyalo Bridge Pretty lady yamanyi okunoonya Pretty lady yamanyi okucakala Pretty lady yansanyusa She ah pretty, She ah pretty bum bum Pretty lady yamanyi okunoonya Pretty lady yamanyi okucakala Pretty lady yansanyusa She ah pretty, She ah pretty bum bum Chorus Tebwakusala Obuwala bwo tebwakusala Nze ngamba tebwakusala Kanya kwongera ssaala Tebwakusala Obulungi bwo tebwakusala Nze ngamba tebwakusala Kanya kwongera ssaala, ah! Verse II Kamotoka yakavuga akawundo Yayolesa amaanyi ku luguudo Ngakuzizza omutindo Ayagala mafaranga Nebwokola otya ayagala mafaranga Gwe Lwakuba omujudginga Gwalina amucheatinga, eeh Little maama never take a sorry Because nobody never know your story Your deep story Bridge Pretty lady yamanyi okunoonya Pretty lady yamanyi okucakala Pretty lady yansanyusa She ah pretty, She ah pretty bum bum Chorus Tebwakusala Obuwala bwo tebwakusala Nze ngamba tebwakusala Kanya kwongera ssaala Tebwakusala Obulungi bwo tebwakusala Nze ngamba tebwakusala Kanya kwongera ssaala, ah! Bridge Pretty lady yamanyi okunoonya Pretty lady yamanyi okucakala Pretty lady yansanyusa She ah pretty, She ah pretty bum bum Pretty lady yamanyi okunoonya Pretty lady yamanyi okucakala Pretty lady yansanyusa She ah pretty, She ah pretty bum bum
Advertisement
Obuwala | Chosen Blood
1405 Views
Nyege | Adrenalyn Muzik
254 Views
Mutima | Anknown Prosper
2182 Views
Ebintu Bya Daddy | Hellen Lukoma
1201 Views
You featuring Arrow Boy X Fik Fameica | Karole Kasita
3277 Views
Lifist | Fik Fameica
1743 Views
Kansalewo | Sheebah Karungi
2399 Views
Picha featuring Grenade Official | Grenade Official
1795 Views
Oliwa | Carol Nantongo
1425 Views
Kola | Daddy Andre
3050 Views
Advertisement


text:
Ekitongole ekivunanyizibwa ku butonde bwensi ekya National Environment Management Authority (NEMA), eyisizza ekiragiro eri abasuubuzi b’embaawo nti sibakuddamu kuwebwa layisinsi nga tebasoose kulaga bibira gyebagenda okusalanga embaawo.
NEMA era egamba nti nebibanda ebiriwo nga bikola omulimu gwokusala embawo, layisinsi zabyo ssizakuzzibwa buggya, ssinga tebaasooke kulaga bibira mwebagenda kuggya mbaawo balyoke bafune ebbaluwa ebakkiriza okuzitambuza.
Aba NEMA bagamba nti kino kigendereddemu kutaasa butonde bwansi obutyoboddwa ebitagambika mu ggwanga, ekiviriddeko nembeera y’obudde okudobonkana.
Dr. Barirega Akankwasah ssenkulu w’ekitongole Kya NEMA, agamba nti enteekateeka eno yakuyambako okukuuma ebibira mu ggwanga, kko n’okutangira okusalibwa kw’emiti ejitatuukanye namutindo, n’ebyamaguzi ebikolebwamu nebiba biyabayaba.
Ekiragiro kino ekiyisiddwa NEMA kyatandise okussibwa mu nkola okuva nga 6th September 2022.


text:
Ababaka mu Palamenti ab’ekibiina kya NRM bakkiriziganyizza wamu kitole nebakkiriza Omubaka Raphael Magyezi okuleeta mu Palamenti ekiteeso ku bbago ly’etteeka erijjawo ekkomo ku myaka gya Pulezidenti.
Olukiiko olw’etabiddwamu ababaka b’ekibiina kya NRM 296, lubaddemu ebiteeso bibiri, ekya Raphael Magyezi okuleeta ebbago lino ery’ekkomo ly’emyaka mu Palamenti ate n’ekya Patrick Nsamba Oshabe, omubaka akiikirira Kassanda ey’amaserengeta ekya Gavumenti okuteekawo akakiiko akeetongodde ku ssemateeka kakole okwekenneenya ku biki ebyetaagisa okukulamu ennongosereza mu ssemateeka yenna
Mu lukiiko luno olututte essaawa ennya, abakaka 287 bawagidde ekya Omubaka Magyezi ate omusanvu nebakiwakanya songa ababiri bagaanye okulaga webagwa so ate abana bawagidde ekya Patrick Nsamba Oshabe.


text:
Palamenti olunaku olwaleero eyisizza ebbago lyenongosereza erya Parliament (Amendment) Bill 2021 nga lino singa Pulezidenti Yoweri Kaguta Museveni analissaako omukono lijja kuleetawo enkyuukakyuuka zino;
Okukyuusa erinnya lya ‘Rebecca Kadaga Institute of Parliamentary Studies (RAKIPS) efuuke Institute of Parliamentary Studies (IPS), n’obuvunaanyizibwa obwokutendeka Ababaka ba Palamenti n’Abakozi.
Etteeka lya Institute of Parliamentary Studies Act 2020, lyakusazibwamu okuyuusa obuyinza wamu n’okukomyawo abakozi ba RAKIPS wansi wa Parliamentary Service.
Omumyuuka wa Sipiika okumbeera mmemba omujjuvu owa Parliamentary Commission.
Share.


text:
Omwogezi wa Ministry of Education and Sports Uganda Dr. Dennis Mugimba avuddeyo nategeeza nti enaku zomwezi ezokuggulawo amasomero ezibadde zitambuzibwa ku social media tezivangako waabwe.
Ategeezezza nti Pulezidenti Yoweri Kaguta Museveni yekka yalina okuvaayo okulangirira enaku zokuggulawo amasomero.
Ayongedde nategeeza nti Minisitule yakiriza Abayizi abalina okutuula ebigezo byabwe ebyakamalirizo bokka abali mu Internation Schools okuddayo okutuula ebigezo byabwe so ssi masomero gano kuggulawo eri abayizi bonna.
Share.


text:
Amawulire
Gavumenti entaangazza kubya ssente zirudde ku akawunta
Ivan Ssenabulya
September 22nd, 2021
Bya Juliet Nalwooga
Gavumenti evuddeyo okutangaaza ku byogerwa nti gavumenti eyagala kutwala ssente zabantu, ezitudde ku akawunta okumala ebbanga neku Mobile Money ku masimu.
Gavumenti egamba nti tebalina kigendererwa kyonna kutwala ssente zabantu mu mbeera eno.
Minisita webyensimbi Matia Kasaija ayogedde ne bannamwulire ku nsonga yazi akwunta eziriko ssente nayenga zitutte ebbanga nga tezikozesebwa, nagamba nti Banka enkulu baakugoberera etteeka lyebyensimbi erya Financial Institutions Act (FIA) 2004.
Mu teeka lino gavumenti esobola okutwala ssente zino mu bbanka yegwanga enkulu, wabula ziba zisobola okudizbwa bannayini zo, abatuufu oluvanyuma.
Mu tteeka lino ssente bwezituula ku accounta mu banka emyaka 2, ngakawunta tezeeemu kutekebwako ndala oba okujjayo, banka emanyisa nnayini zo mu buwandiike ku kukyusa ssente zino.
Oluvanyuma lwemyaka 3 akawunta eno erangibwa mu mawulire e ssente nebazijjulula okuzizza mu banka yegwanga enkulu, mu nsawo enzibizi nga wayise emyaka 5.
Okusinziira ku alipoota ya banka yegwanga enkulu eya 2020, Decemba weyatukira ng’akawunta za Mobile Money obuwumbi 10 n’obukadde 900 z’ezitudde.


text:
Katikkiro Wa Buganda Awezezza Emyaaka 8 Nga Akutte Ddamula
Enkya nja kuweeza emyaka 8 nga Katikkiro. Bino byetuyiseemu omwaka guno oguwedde.
Omwaka oguyise gubaddemu okusomoozebwa kwa Ssenyiga Kolona naye tufubye okulaba nti emirimo gy’Obwakabaka tegyiyimirira era tetwagoba bakozi wadde ng’ensaako zaabwe zakendeera.
Tubadde batetenkanya nga tukola emirimo gyaffe wadde ne mu budde bw’omuggalo gwa Ssenyiga Kolona.
CBS ne BBS Terefayina zasomesa abayizi ate nebawumuza abantu n’emidigiddo era emikutu gino gyaali misaale mu bino byombi.
Abantu ba Buganda basigadde bawagira enteekateeka z’Obwakabaka. Luwalo Lwaffe, Emipiira gy’Amasaza, Emisinde gy’Amazaalibwa ga Kabaka (obujoozi twabutunda ne bugwawo).
Bannabyabufuzi ababuli langi basobodde okwegazaanyiza e Mengo awatali kusosola. Ssaabasajja Kabaka waffe ffenna. Tujja kwongera okwaniriza bannabyabufuzi bonna kasita babeera nga bawa Kabaka ekitiibwa n’ennono zaffe.
Tuzimba amayumba e Ssentema, Kigo, Kasangati ne Makindye.
E Kasubi omulimo gweyongedde okutambula.
Twongedde okuteeka ebiwumbe by’Ebika ku Kabaka Anjagala.
Emikago, okujjanjaba abantu, eby’enjigiriza n’ebirala bingi bigenze mu maaso mu mwaka gwange ogw’obwakatikkiro.


text:
Omubaka mu Palamenti owa Budadiri ey'obugwanjuba ate nga ye Ssaabawandiisi w'ekibiina kya FDC, oluvannyuma lw'okumala ennaku bbiri mu kaduukulu ka Police, Nathan Nandala Mafabi yerayiridde okugenda mu maaso n'okukuba enkungaana mu balonzi be ku nsonga z'okuggya ekkomo ku myaka gy'omukulembeze w'eggwanga.
Nandala nga yagombebwamu obwala e Mbale ku lwokutaano n'atwalibwa ku kitebe kya Police e Tororo era n'aggulwako emisango gy'okuleeta obutabanguko nga akulemberamu abantu okwekalakaasa nga bawakanya eky'okuggya ekkomo ku myaka gya Pulezidenti.
Sowedi Mansur ayogerera Police mu mu bitundu bya Elgon agamba nti Mafabi yateereddwa ku kakalu ka Police era nga yagguddwako emisango gy'okukuma omuliro mu bantu .


text:
Total Uganda Okuva Mu 1955
Total Kammpuni entuunzi y’amafuta gebidduka byonna okutwalira awamu nga muno mwotwaalidde pikipiki, generators n’ebyuma ebirala ebikozesa amafuta ne woyiro, yatandika okukakalabya emirimu gyaayo mu Ggwanga mu 1955.
Okuva olwo n’okutuusa kati terekerangaawo kuwereeza bannansi. Mukiseera kino Kampuni nga etambulira ku mutindo gwa tekinologiya, erina bingi byeewa ba kasitoma baayo. Mubino mulimu.
Total energy card ( Kadda eyamba Kasitoma okugula buli kintu okuva ku Total nga takozesezza nsimbi mu buliwo)
Excellium fuel (amafuta aga buli ngeri)
Shop and food services (Amaduuka n’empreeza y’emmere)
Automobile lubricants ( woyiro ne girisi)
Motor cycle lubricants ( woyiro wa pikipiki)
Care care products ( ebirongoosa motoka)
Total solar (eby’amasanyalaze g’enjuba)
Omuntu yenna oba ekitongole nga oyagadde okufuna empereza zaabwe zona, oli wa ddembe okubatuukirira ku masundiro gaabwe gonna agabunnye e Ggwanga.
Oba si ekyo nga oyagala kutesaganya kunsonga ezikwaata kumpereza yaabwe osobola okubatuukirira ku kitebe kyaabwe ekikulu ku 8th street mu Kampala. Oba osobola okkuba ku ssimu 0752 793 000


text:
Aligebbula
Era Muwanga ayongedde okusosootola ng'atutegeeza nti "essomabigoberero" kitegeeza kye kimu ne aligebbula (EN: algebra). Weetegereze:
(i) Essomabigoberero (study of the rules of arithmetic). Essomabigoberero (Algebra) ssomo lya bigoberero (rules or principles)
(ii) Okubalira (arithmetic) ly'ettabi ly'ekibalangulo erikwata ku bigoberero ebyetaagisa nga okola okubalirira okw'amangumangu.Okubalirira okwamangumangu kwetaagisa kugatta mangu, kwawuza mangu, kukubisa mirundi egy'amangu, n'okugabiza amangu.
Oli bw'akugamba nti "kola okubalirira okw'amangu" okivvuunula nti "do simple arithmetic". Mu kubaliria oba ekibalirizo tewetaagisa kkalaamu na lupapula wabula obalanguliza mu mulengera gwo (your mind). Okubalilira kulina kuba "kibalo kya mulengera (mental math).
Kino kitegeeza nti okusomesa omwana okubaliria kuba kumusomesa "kibalo kya mulengera" (mental math)oba ka tugambe nti "essomakubala ery'omulengera" (mental math).


text:
Harikuburayo ameezi 2 gonka obukama bwa Tooro bukajaguza empango y’omurundi gwa 24, omukama wa Tooro Dr. Oyo Rukirabasaija Nyimba Kabamba Iguru Rukidi 1V atandikire kurambura amashaza g’obukama bwa Tooro goona arikubararika kwija aha mpango y’omwaka ogu.
Benard Tungwako ori omuhikirwa w’omukama omukugarukamu abataka agizire ngu okumaraho ekizibu ky’ab’eby’obutegyeki kubaganisamu abantu, abarabwire kutunga ebyapa by’amataka gaabo.
Omukama Dr. Oyo Nyimba agambire abantu ba Kyegegwa ngu barekye kunaga kasasiro ahi baabona nk’omu bisharara oteireho n’okureka kucwekyereza ebibira kandi bashomese abaana baabo.
Eminyeeto eyorekire amashemererwa ahabw’omukama kubatayayira oteireho omutwe omukuru ogwe mpango y’omwaka ogu ogw’okubyara emiti kugaruzaho eby’obuhangwa.
Omukama ahendeire arikubyara omuti ah’ishomero rya Kasule P/S nk’akamanyiso k’okugaruzaho eby’obuhangwa


text:
Amawulire
Omusajja asse omwana w’omukyala
Ivan Ssenabulya
September 23rd, 2021
Bya Barbra Nalweyiso
Ekikangabwa kigudde ku kyaalo Kigagga mu Munisipaali ye Mubende, omuvubuka Denis Kashiza bwakakkanye ku mwana wa mukyala we namutta.
Ono okutta omwana ono mujja na nnyina, akikoze mukyala we agenze ku dduuka okubaako byagula, ngobutemu buno abukoledde munda mu muzigo mwebabadde basula.
Okusinziira ku batuuze, Kashiza abadde nobutakaanya ne mukyala we era kirabika kyekimuviriddeko okutta omwana.
Oluvanyuma lwokukola obutemu buno, abinyise mu nsuwa, era aliira ku nsiko.


text:
Ebya kkansala David Seremba akiikirira e Gombolola ye Kakuuto ku lukiiko lwa Disitulikiti ye Kyotera eyasangiddwa lubona n’omuyizi Jesca Mutesi 18 nga beesa empiki z’ekikulu by’ongedde okulanda.
Abakulira essomero lya basawo elya Rakai community school of nursing basazeewo okugoba omuyizi nga bwe beeyongera okwetegereza ensonga zino.
Kigambibwa nti Seremba ono nga wa kibiina kya National Unity Platform gye buvuddeko yasangibwa mu bisulo bya bayizi ebye ssomero nga yeggalidde n’omuyizi Mutesi, era nga abakulira eby’okwerinda bye ssomero bawalirizibwa okumukaka okuggulawo n’asooka ne yerema, wabula oluvanyuma ne bamugguzaawo ku buwaze.
Okusinziira ku mukuumi we ssomero yategeeza nti yatemezebwako abamu ku bayizi abaalaba nga Seremba yesogga akasenge ka muyizi munaabwe era ne baggalawo mangu, ekyabaletera okutya ne basalawo okutemya ku bakuumi.
Mu kuggulawo omuselikale yasanga Seremba ne Mutesi bali bukunya era oluvanyuma Seremba yemulula nadduka ensonga ne zongerwayo mu bakulira essomero abasazeewo okusooka okugoba Mutesi.
Okunoonyereza kwayongedde okulaga nti Seremba yakulira essomero lya St. Josaphat primary school, elisangibwa e Kabonera mu Masaka nti era ono yabadde awerera Mutesi okuva mu secondary olw’okuba abazadde baali tebesobola bulungi.
Kigambibwa nti mu biseera by’oluwummula Mutesi abadde akola mu limu ku maduuka ga Seremba agatunda bbiya elisangibwa e Kakuuto, nga eno gyabadde ava nga okusoma kutandise nagenda ku ssomero, era nga n’abakulira essomero lya basawo babadde bamanyi nti Mutesi mwana wa Seremba.
Mu kiseera kino Mutesi ali mu maka ga bazadde be ku kyalo Kanamiti mu Kakuuto nga bwalindirira okusalawo okwenkomeredde okuva mu kakiiko ke ssomero akakwasisa empisa, kasalewo oba azzibwa mu ssomero oba agobwa mu butongole.
Guno ssi gwe mulundi ogusoose nga Seremba yeetaba mu bikolwa bye bimu, nga ne gye buvuddeko Poliisi ye Mutukula yamuyitako ku bigambibwa nti yaliko muka musajja gwasigudde mu bitundu bye Kyotera.
Abantu ab’enjawulo era bazze beemulugunya ku mukulu we ssomero ono, ku bigambibwa nti yesibira mu offiisi n’abayizi be ssomero lye ab’obuwala natandika okubalaga ebifananyi eby’obuseegu.
Kawefube w’okwogerako ne Seremba agudde butaka olw’amasimu ge agamanyiddwa okuba nti gaggiddwako.
Do you have a story in your community or an opinion to share with us: Email us at editorial@watchdoguganda.com


text:
Omumyuuka w’omwogezi wa Uganda Police Force owa Kampala Metropolitan Police ASP Luke Owoyesigyire avuddeyo nategeeza nga Poliisi bwetandise okunoonyereza ekyaviiriddeko omuliro ogwakutte essomero lya New Crest Junior at Kibedi Day and boarding Primary School mu Kawempe Division Kampala City, abaana 4 abawala gyebakakasiddwa nti bafiiridde mu muliro ogwakutte ekisulo ku ssaawa nga mwenda ogw’ekiro okuva mu kisulo ky’abaana abawala n’abalala 3 nebalumizibwa byansusso.
Luke agamba nti bano basobodde okwezikiririza omuliro guno nti era tebategeezezza Poliisi y’e Kawempe ebali okumpi ekikolwa ekyobulagajjavu ekyaviiriddeko abaana 4 okufa n’abalala okulumizibwa.
Fayiro y’omusango gw’obulagajjavu eguddwawo ku Poliisi e Kawempe.
Share.


text:
Byanabiwala ebyamyuka ebithambi ng’amatungulu byetiriboosezza emibiri ng’ebiwendule ku kabaga era bangi ku basajja basigadde basabbaladde.
Okusinzira ku mukutu gwa ‘Enews Uganda’, akabaga kaabadde ku Hotero ya Mountains of the Moon mu kibuga kye Fort Portal.
Mungeri y’emu agamba nti Hotero ya Hon William Byaruhanga era ebyana byavudde mu bitundu by’eggwanga eby’enjawulo.
Wakati nga Poliisi eri mu kulwanyisa abantu bonna abali mu kutekateeka obubaga obwa ‘Sex party’, abawala obwedda bazina mu ngeri y’okusomooza waaya z’abasajja era abamu ku basajja batendewaliddwa ne badda mu kaboozi mu Hotero, mu mmotoka abamu mu kompawundi nga beyambisa sitayiro ez’enjawulo.
Mu kiseera kino tewali bukakafu bulaga nti Hotero ya Hon. Byaruhanga kuba mu Uganda bangi ku bagagga bakweka eby’obugagga byabwe wabula okunoonyereza ku nsonga eyo, kutandikiddewo.
Vidiyo


text:
Amawulire
Omukulu w’essomero attiddwa ne mukyala we
Ivan Ssenabulya
March 14th, 2022
Bya Juliet Nalwooga
Poliisi mu disitulikiti ye Serere etandise okunonyereza kungeri omukulu wessomero gyeyatemuddwamu ne mukyala we.
Omugenzi ategerekeseeko lya Francisi ngabadde atemera mu myaka 87 stengs mukyala Ikwamu Gabudensia abadde atenera mu myaka 77.
Oscar Ageca, omwogezi wa poliisi mu kitundu kya East Kyoga agambye nti bano bakoleddwako obulumbaganyi, ngoluvanyuma abazigu bakuliise ne pikipiki ye, kika kya Bajaj Boxer nnamba UDY 900/Q mu gombolola ye Olio.
Emirambo gitwaliddwa mu gwanika lyeddwaliro erya Serere health centre IV okwongera okwekebejjebwa, nga nokunonyereza kugenda mu maaso.


text:
Obushuma bw’amatungo, mukaaga basindikwa ahari rumanda – Mbarara
Omuramuzi omukuru owa Mbarara, Andrew Kabombo atsindikire abashaija bataano n’omukazi omwe ahari rumanda bwanyima y’okukwatwa barikuteekateekwaho kuba bibire ente. Aba nibaija kugaruka omu kooti ebiro 5/10/2022
Abarikujunaanwa ni Amon Betungura ow’emyaka 36, David Bafaki ow’emyaka 30, Junior Musinguzi ow’emyaka36 na Timothy Timanya boona abatuura ba Bwizibwera, otaireho na Edson Rwomushana ow’emyaka 42 omutuura wa Nkokonjeru na Medius Byomuhangi Nalongo owa Kamukuzi Mbarara city.
Aba bareebekireho omumaisho g’omuramuzi omukuru owa Mbarara, Andrew Kabombo nikwo kushomerwa orubanja rw’okwiba ente oru boona behakaine.
Gideon Kambamu, mukama w’ente ei babaire bakabaaga ahabiro 10/09/2022 naagira ngu aba bakakwatwa n’enyamaba barikuza kugiguza.
Abatuura ba Bwizibwera nibaagira ngu babaire banyangaire ahabw’abashuma aboosire nibaiba amatungo gaabo.


text:
Mu nsi y’omukwano, kkiisi kye kimu ku kintu, ekiyambako mu kutambuza omukwano.
Abamu, bagamba nti kkiisi y’emu ku mpagi ezikola omukwano n’okulaga munno nti ddala ali ku mutima.
Olunnaku olwaleero, Ssenga Kawomera akuleetedde ebika bya kkiisi eby’enjawulo, ebyongera ebirungo mu mukwano.
Ssenga Kawomera agamba nti waliwo
Kkiisi y’omu kyenyi
Ennyindo
Ku mumwa
Mu bulago
Mu kamwa munda
Kkiisi wakati mu kaboozi
Ekkiisi y’olulimi n’endala.
Ssenga agamba nti abavubuka bangi tebategeera nsonga za mukwano era bangi balowooza kimu kkiisi ya kamwa munda.
Kkiisi wakati mu kaboozi eyamba nnyo okusumulula omukyala singa afuna omusajja agitegeera obulungi mu kiseera ekituufu.
Ng’omuntu omulala yenna, singa omukyala oba omusajja afuna omuntu nga talina kyategeera mu nsonga za kkiisi, ayinza okwetamwa ensonga z’akaboozi.
Ssenga Kawomera era agamba nti wadde waliwo kkiisi ez’enjawulo, zonna ziyambako mu nsonga z’omukwano.


text:
Tag: Okulonda
Ab'e Mafubira Bagaanye Okuddamu OkulondaAbatuuze ku Kyalo Mafubira Zone B bakedde kwekumamu gutaaka nga bawakanya akakiiko kebyokulonda okuddamu okutegeka okulonda kwa ssentebe nga bagamba bamala dda ...
Okulonda Mugenda Naye MwegenderezeNgokunoonya obululu mu bitundu ebyenjawulo kuenda mu maaso, yo ppliisi ya Uganda erabudde abo abateekateeka okukola effujjo okukikomya kubanga yo eri bulindaala ...
Ab'e Nakasero Bazize Okulonda, Bagamba Gwebaalonda Luli GwebaagalaAbatuuze b’e Nakasero 4 ku Luwum street village 4 batabukidde abakakiiko ke byokulonda era nebaagala okukuba omulondesa nga bamulanga okwagala okuddamu okutegeka ...
Okulonda Kwa LC Kwa GwamusanvuAkakiiko ke by’okulonda kalangiridde olwa kummi omwezi ogw’omusanvu omwaka guno okulonderako ba ssentebe be byaalo okwetoloola eggwanga lyonna. Bwo obukiiko bwa bakyala ...


text:
Ebyobuziba
Mu Luganda olwekusifu atomu era kaba kaziba kubanga akasirikitu kano katini nnyo oba kali wala nnyo n'eriiso eriri obukunya okulaba.Kino kitegeeza nti okulaba akaziba wetaaga enzimbulukusa (ennyanguyirizi eezimbulukus obusirikitu) ey'enjawulo.
Akaziba (atom) oba obuziba (atoms) bwe butoffaali obutinniinyo(obutini ennyo) obuzimba buli kintu era nga bwe buzimba n'obutaffaali bw'ebiramu (the cells of living things).
Essomo lya sayansi erikwata ku buziba bw'ebintu lye liyitibwa:
- Ebyobuziba: Chemistry
- Essomabuziba: Chemistry
Essomabuziba oba ebyobuziba (chemistry) ligerageranye ne "ebyobuzimbe" oba "essomabuzimbe" (physics). Mu butuufu "ebyobuziba"(chemistry) kitundu ku "ebyobuzimbe" (physics) , lwa kuba ddyo essomabuzimbe lisoma obuzimbe bw'ebintu byonna okuviira ddala ku buziba obusirikitu okutuukira ddala ku bwaguuga bw'ebisinde, enjuba, n'enkuluungo ezooro mu bwengula.
Ebyobuziba oba essomabuziba lisoma ku buzimbe bwa busirikitu nga obuziba (atomu) n'obuziizi (nucleus), Ebyobuziba lisoma buziba bwa kintu nga obuziba buno bwe butaffaali obusirikitu obuzimba buli kintu. Tusobola okwogera ku:
- Enkyusabuziba: Chemicals.
- Ekikyusabuziba: Chemical reaction.
- Enkyukakyuka ey'obuziba: Chemical change.
- Enkyukakyuka eyo ku ngulu: Physical change.


text:
Pooriisi omuri Hoima eine omunkomo yaayo Pasita otwaire nateera abaikiriza b’omukanisa ye obwo arikubajunaana okukora kubi.
Okwatsirwe yaamanywa nka Denis Kintu, omuheereza ahakanisa eya Holy Empowerment Church omuri Hoima, okwatsirwe ahakatambi arikuteera entama ze.
Amakuru agarikwesigwa nigoreka ngu omushaija wa Ruhanga ogu atwaire nateera abakozi omukanisa ye obwo arikubajunaana obutahiikiriza emirimo yaabo.
Nikigambwa ngu Kintu akarundana abakyebezi nikwo kutandika kubateera ahabw’okuba tibarakozire eki yabaire nayenda.
Omwabazyo gwa nyomwabazyo, pooriisi ya Hoima Central Police station bataahiriire ekanisa ya Kintu erikushangwa omuri Kyesiiga omu Hoima West divijooni, bamukwata na bamwe ahabaikiriza.
Omugambirizi wa pooriisi ey’ekyanga ekya Albertine, Julius Allan Hakiza ahaamize okukwatwa kwa Pasita. Obwahati akomiirwe aha pooriisi ya Hoima obwo okucondooza kurikugyenda omumaisho.


text:
Amawulire
Nabakooba ayagala obukiiko bwettaka bujibwewo
Ivan Ssenabulya
September 23rd, 2021
Bya Prosy Kisakye
Minisita w’eby’ettaka, amayumba n’okukulakulanya ebibuga Judith Nabakooba ategezezza nga bwagenda okuwandiikira omukulembeze w’eggwanga akkirize bagyewo obukiiko bw’ettaka kuzi disitulikiti.
Agamba nti kizuuliddwa obukiiko buno bwebusinze okuvaako emivuyo gy’ettaka mu bitundu by’eggwanga eby’enjawulo
Nabakooba agambye nti obuzibu okusinga bulabikidde mu kibuga Kampala, ngababutulaako kyebagala kyebakola olwebignederwa byabwe, ekivuddeko okusindikiriza abantu okuva ku ttaka mu bukyamu.
Asoose kulaga butali bumativu n’engeri ensonga gyezettaka gyezikwatiddwamu.
Ayogedde ku ttaka lya BAT Valley erikayanirwa Damani Lyoti ne Herm Damani abaddukira mu kkooti nga bawakanya lease eyawebwa abagagga b’omu Kampala okuli Ephraim Ntaganda ne Ivan Byaruhanga.


text:
Ekifanaanyi kino kikutte abantu omubabiro kumuntimbagano
Ekifanaanyi kino kikutte abantu omubabiro kumuntimbagano. Naye ki kyewuunyisa ennyo okulaba nga omusomesa abonereza omuwala ow’ebbina eddene ne kibooko. Osanga obwongo bw’omuwala bwaali buwagamidde nga engeri yokka omusomesa gyeyali alina okubuzza munteeko nga amuyusizzaako ow’embuya.
Nawulidde eyakiyisse ekibonerezo ekyomusango ogwa nnagommola, era nasemba kikomezebwe mumateeka nti kubanga kitataaganya gwekikoleddwaako mu bwongo. Bwekiba bwekityo n’okusiba abazizza emisango mumakommera kikommezebwe kubanga nakyo kikosa abantu mubirowoozo nobwongo. Nsomesezza abaana ba Nasale naba univasite, kyensanze kiri nti abaana abamu bwakola ensobi naddala abato, oyinza okumutunulira obutunulizi n’eriiso erinnenya namanya ensobi ye era ayinza n’okwoza kummunye nga ategedde ensobi ye. Abalala betaaga kuboggolerwa nabandi okubayisaako ow’embuya nebalyoka bammanya.


text:
Amawulire
Ababaka ku kakiiko ka COSASE bagenda kulambuka ekisaawe ky’Entebbe
Ivan Ssenabulya
October 8th, 2021
Bya Prosy Kisakye
Ababaka ba palamenti abatuula ku kakiiko ka COSASE, akalondola emirimu mu bitongole bya gavumenti basubirwa olwaleero, okutuuka ku kisawe kyennyonyi Entebbe okulaba emirimu gykudabiriza nokugaziya ekisaawe bwegitambula.
Kino kyadiridde abakungu okuva mu kitongole kya Uganda Civil Aviation Authority (UCAA) okulabikako mu kakiiko, wabula baalemereddwa okunyonyola ku nkozesa ya ssente obuwumbi 6, ezaali ezemirimu gyokudabiriza ekisaawe.
Ababaka ku kakiiko kano, akakubirizibwa omubaka wa Nakawa West Joel Ssenyonyi batadde abakungu ku nninga okunyonyola lwaki mu kusooka baawa kampuni ya Arch Designs okukuba pulaani ku bukadde 613 ate oluvanyuma nebaleeta Ssetongo and Partners nebakyusa design.
Abakungu balemereddwa okunyonyola ebimatiza eri ababaka.


text:
Minisita avunaanyizibwa ku nsonga z’obwa Pulezidenti, Esther Mbayo alabudde bannabyabufuzi ab’oludda oluvuganya Gavumenti abateekateeka okutaataaganya emikolo gy’okukuza ameefuga ga Yuganda egigenda okuyindira e Mbarara nti balye kamanye, banaalaba ekinaava mu y’ebiraka.
Kino kiddiridde amawulire ayitingana ku mikutu gy’amawulire nti ab’oludda oluvuganya Gavumenti nabo bateeseteese emikolo gy’okujaguza ameefuga nga bagamba nti eya Gavumenti tegisaanidde kubaayo.
Bwabadde ayogerako ne Bannamawulire ku ssengejjero ly’amawulire erya Gavumenti – MEDIA CENTER mu Kampala, Mbayo ategeezezza nti baamaze dda okutegeeza ebitongole by’ebyokwerinda okugombamu obwala oyo yenna anagezaako okutabangula eggwanga ku lunaku olwo era nti ku mukolo gwegumu bagenda kugaba emidaali kkumi (10).


text:
Museveni Ayungudde Ekibinja Okusomesa ku Myaka
Ekibiina kya NRM kiyungudde enngwanguli z’abasajja n’emmekete z’abakazi abagenda okutabaala eggwanga okusisinkana bannakibiina naddala abakulembeze okwongera okubamatizza ensonga lwaki ekibiina kyagala okukyusa Ssemateeka okugyamu akawayiro akakugira pulezidenti okwesimbawo nga awezezza emyaka 75. Omwogezi weekitebe kya NRM Rogers Mulindwa agamba nti abantu pulezidenti beyalonze bagenda kulimbulula bantu ye Nampala woludda oluvuganya gavumenti kyayisse amalya nsimbi.


text:
Ebintu by' ateeberezebwa okutemula abantu bana e Mubende bya bukadde na bukade bwa nsimbi bisaanyiziddwawo abantu abatannategeerekeka.
Ebintu ebisaanyiziddwawo bya Ssebadduka Juma ow'emyaka 40 nga mutuuze ku kyalo Kyambisi mu Ggombolola y'e Kibalinga e Mubende era nga ono yakwatibwa Police oluvannyuma lw'okuteeberezebwa okubeera nga alina ky'amanyi
ku ttemu eryakolebwa ku bantu abana nga 16, Ntenvu Omwaka guno .
Renza Robert Ssentebe wa LC 1 owekyalo Kyampisi , Muhumuza mulirwana wa Ssebadduka ne Ssengoba Shaban muganda wa Ssebadduka bategeezezza nti mu bintu bya Ssebadduka ebyasaanyiziddwawo mulimu
ennyumba 3 ezaayokeddwa, ensuku, ennimiro ya muwogo, Kasooli n' emifaliso ebibalirwamu obukadde no obukadde bwe ensimbi era nga abaakoze kino tebannategeerekeka.


text:
Amawulire
Minisita Kasaija nábabaka beeyogeredde ebisongovu ku lw’endagano yémmwanyi
Ivan Ssenabulya
April 27th, 2022
Bya Prossy Kisakye ne Benjamin Jumbe,
Ababaka ba palamenti abatuula ku kakiiko ak’eby’obusubuzi bewunyiza bwebakitegedde nti gavumenti yakola endagano ye mwanyi nemusiga nsimbi nga tesoose kwetegereza oba yali akozeeko ekatala eryamuweebwa.
Kino kidiridde Charles Byarugaba,omukungu okuva mu minisitule ye byensimbi okutegeeza ababaka nti teyasooka kugezesa kampuni ya musiga nsimbi eyaweebwa omulimo gwokugula nokutunda emwanyi ezirimwa kuno.
Wabula mu kwewozako minisita owebyensimbi eyateeka omukono kundagano eno Matia Kasaija abuulidde ababaka nti gavt yali teyetaaga kusooka kugezesa musiga nsimbi oba asobola kuba yyo yali eyagala muntu agenda okwongera omutindo ku mwanyi za Uganda.
Kino kinyiziza ababaka era omubaka wa Jinja North division David Aga Isabirye kwekusaba minisita alekulire kuba alabika takyasobola mirimu wabula minisita Kasaija naye amwambalidde ekireesewo okuwanyisiganya ebisongovu.
Bino we bigidde ngólunaku lweggulo ababaka ba palamenti abakabondo ka NRM bayimiriza endagaano eyakolebwa era ne basabagavt eddemu yetegereze endagano eno.
Ate ye ssabawolereza wa gavt Kiryowa Kiwanuka awakanyiza ebigambibwa nti gavt esuusuuta bamusiga nsimbi abava ebweru abawano ne balekerera.
Kiwanuka bino abyogedde alabiseeko mu kakiiko ke byobusuubuzi okutanya ku bikwata kundagano ye mmwanyi.


text:
Joseph Kabuleta ono nga ye mukulembeze we kisinde kya The National Economic Empowerment Dialogue (NEED) asabye abatuuze abawangalira mu bitundu bye Kigezi o okukomya mbagirawo okusuubula ebyamaguzi okuva e bweru we Ggwanga kyagambye nti kino kivuddeko omutindo gwe bilimibwa wano okukka saako n’abalimi obutafunamu.
Kabuleta agamba nti okuva bwe kiri nti Gavumenti yakkiriza ebyamaguzi okumala gayingizibwa mu Ggwanga abalimi ba wano tebalina kye bafunyemu, kubanga ebisinga obungi babitwala mu mawanga agatulinanye okuli Kenya ne Sothern Sudan nga ogenda okwesanga nga emiwendo kwe babigulira giba wansi nnyo bwogerageranya ne bwe babitunda.
“ Wano ewammwe osanga omuntu nga alimye obummonde obuzungu obulungi ennyo kyokka ogenda okulaba nga ate mu kifo kyokubukozesa ne bannansi bafunemu ate bakoseza bajjibwa bweru wa Ggwanga, kino baganda bange kye kisinze okutta obutale bwawano saako n’okuba nga mwe nga abalimi temulina kye mufunyemu.
Naye singa mwe kenyini mweguza ebintu byammwe nga obummonde ne mukolamu kipusi ne bilala kyandibayambye nnyo okufuna ku sente ezitegerekeka” Kabuleta bwe yagambye.
Okwogera bino yabadde mu bitundu bye Kigezi nga asisinkanye abantu abawangalira eno mu kawefube gwalimu okwetoloola e Ggwanga nga asomesa abantu butya bwe bayinza okukozesa eby’obugagga ebisangibwa mu bitundu mwe babeera okwekulakulanya.
Yagambye nti ekizibu e Ggwanga kyeririna kwe kuba nti bamusiga nsimbi abasing obungi bonna bakolrera bantu abali mu Gavumenti eri mu buyinza be yayogeddeko nga abatalina nnyo kye bafaayo ku nkulakulana ya Ggwanga.
Yagambye nti Abayindi abasinga mu Ggwanga saako n’aBachina bakolera ba nagagga abali mu Gavumenti era nga bano be bakozesa okunyigiriza bannaUganda.
Yagambye nti ekyetaagisa ye Gavumenti okugaana ebintu byaffe wano okufuluma e Ggwanga nga omukisa ogusooka gulina kuwebwa bannaNsi nabo bafunemu era bejje mu bwavu.
“ Kye mbasaba mwe kukozesa eby’obugagga ebisangibwa mu bitundu byammwe saako ne ttaka byokka bye bigenda okubayamba okwekulakulanya sso ssi kintu kilala kyonna” Kabuleta bwe yagambye.
Ekisinde kya NEED mu kiseera kino kimaze okwetoloola ebitundu okuli Busoga, Buganda, Bugisu, Bukedi, Teso, Sebei, Lango, Acholi, West Nile, Tooro, Rwenzori ne Kigezi.
Do you have a story in your community or an opinion to share with us: Email us at editorial@watchdoguganda.com


text:
Amawulire
Poliisi ekakasizza ebisigalira bya Immaculate Onebbe
Ivan Ssenabulya
September 17th, 2021
Bya Juliet Nalwooga
Ekitongole kya poliisi ekinoyereza ekya Criminal Investigations Directorate (CID) kitegezezza ngomusawo waakyo, bweyakakasizza nti ebisigalira ebyajibwa mu kinnya kya kazambi e Munyonyo, nti byamuntu omu tebaali babiri.
Bino byatukiddwako wakati mu kunonyereza ku kubula nokufa kwa Immaculate Onebbe.
Bba womugenzi nga ye Francis Onebbe yakwatibwa ayambeko mu kufa.
Omwogezi wekitongole kya CID Charles Twine agambye nti baakebedde DNA okuva ku bisigalira nebikwatagana nebyabenganda.
Ebisigalira byomugenzi Immaculate Onebbe byazikiddwa olunnaku lweggulo, kati poliisi egamba nti essira balitadde ku kukungaanya bujulizi bwonna obwetagisa.


text:
Okubala
Essuula 11
Abantu ne baba nga beemulugunya, nga boogera bubi mu matu ga Mukama: Mukama bwe yabawulira obusungu bwe ne bubuubuuka; omuliro gwa Mukama ne gwokya mu bo, ne gulya ku nkomerero y'olusiisira.
2 Abantu ne bakaabira Musa; Musa n'asaba Mukama, omuliro ne gukkakkana.
3 Ekifo ekyo ne kituumibwa erinnya Tabera: kubanga omuliro gwa Mukama gwayokya mu bo.
4 Awo ekibiina eky'abasenze ekyali mu bo ne batanula okwegomba: n'abaana ba Isiraeri nabo ne bakaaba amaziga nate, ne bagamba nti Ani anaatuwa ennyama okulya?
5 Tujjukira ebyennyanja bye twaliiranga obwereere mu Misiri; wujju n'ensujju n'enva n'obutungulu n'ebyokuliira:
6 naye kaakano obulamu bwaffe bukalidde ddala; tewali kintu n'akatono: tetulina kintu kye tuba twesiga wabula emmaanu eno.
7 Era emmaanu yaliŋŋanga ensigo za jaada, n'ekifaananyi kyayo ng'ekifaananyi kya bedola.
8 Abantu ne batambulatambula, ne bagikuŋŋaanya ne bagiseera ku mmengo, oba ne bagisekulira mu binu, ne bagifumba mu ntamu, ne bagiggyamu emigaati: n'okuwooma kwayo kwaliŋŋanga okuwooma kw'amafuta amaggya.
9 Era omusulo bwe gwagwanga ku lusiisira ekiro, emmaanu n'egwanga ku gwo.
10 Musa n'awulira abantu nga bakaaba amaziga mu nda zaabwe zonna, buli muntu ku mulyango gw'eweema ye: obusungu bwa Mukama ne bubuubuuka nnyo: Musa n'anyiiga.
11 Awo Musa n'agamba Mukama nti Kiki ekikukozezza obubi omuddu wo? era kiki ekindobedde okulaba ekisa mu maaso go, n'okussaako n'onzisaako omugugu gw'abantu bano bonna?
12 Nze nnali olubuto lw'abantu bano bonna? nze nabazaala, n'okugamba n'oŋŋamba nti Basitule mu kifuba kyo nga kitaawe w'omwana omulezi bw'asitula omwana ayonka, okubatwala mu nsi gye walayirira bajjajja baabwe?
13 Nandiggye wa nze ennyama okugabira abantu bano bonna? kubanga bankaabira nga boogera nti Tuwe ennyama tulye.
14 Nze siyinza kusitula bantu bano bonna nzekka, kubanga bayinze okunzitoowerera.
15 Era bw'ononkola bw'otyo, nzitira ddala mangu ago, nkwegayiridde, oba nga ndabye ekisa mu maaso go; nneme okulaba ennaku zange.
16 Mukama n'agamba Musa nti Nkuŋŋaanyiza abasajja nsanvu ab'oku bakadde ba Isiraeri, b'omanyi okuba abakadde b'abantu n'abakulu abanaabafuganga; obaleete ku weema eyokusisinkanirangamu, bayimirire eyo wamu naawe.
17 Nange nakka ne njogerera naawe eyo: era naatoola ku mwoyo oguli ku ggwe, ne nguteeka ku bo; nabo banaasitulanga omugugu gw'abantu wamu naawe, olemenga okugusitula ggwe wekka.
18 Era gamba abantu nti Mwetukulize olunaku olw'enkya, era mulirya ennyama: kubanga mukaabidde amaziga mu matu ga Mukama nga mwogera nti Ani alituwa ennyama okulya? kubanga twali bulungi mu Misiri: Mukama kyaliva abawa ennyama, ne mulya.
19 Temuliriirako lunaku lumu, newakubadde ennaku ebbiri, newakubadde ennaku ettaano, newakubadde ennaku ekkumi, newakubadde ennaku abiri;
20 naye mwezi mulamba, okutuusa lw'erifulumira mu nnyindo zammwe, ne muginyiwa: kubanga mugaanyi Mukama ali mu mmwe, ne mukaabira amaziga mu maaso ge nga mwogera nti Ekyatuggya ki mu Misiri?
21 Musa n'agamba nti Abantu be ndimu wakati, be basajja abatambula n'ebigere obusiriivu mukaaga: naye ogambye nti Ndibawa ennyama baliireko omwezi omulamba.
22 Banaabattiranga endiga n'ente okubamalanga? oba balibakuŋŋaanyiza ebyennyanja byonna eby'omu nnyanja okubamalanga?
23 Mukama n'agamba Musa nti Omukono gwa Mukama guyimpawadde? kaakano onoolaba oba ng'ekigambo kyange kinaatuukirira gy'oli nantiki si weewaawo.
24 Musa n'afuluma n'abuulira abantu ebigambo bya Mukama: n'akuŋŋaanya abasajja nsanvu ab'oku bakadde b'abantu, n'abassaawo okwetooloola Eweema.
25 Mukama n'akkira mu kire n'ayogera naye, n'atoola ku mwoyo ogwali ku ye, n'aguteeka ku bakadde ensanvu: awo olwatuuka omwoyo bwe gwatuula ku bo ne balagula, naye ne bakomya awo.
26 Naye ne musigala mu lusiisira abasajja babiri, erinnya ly'omu Eridaadi, n'erinnya ly'omulala Medadi: omwoyo ne gutuula ku bo; era baali ku muwendo gw'abo abaawandiikibwa, naye baali tebafulumye okugenda ku Weema: ne balagulira mu lusiisira.
27 Omulenzi n'adduka n'abuulira Musa n'agamba nti Eridaadi ne Medadi balagulira mu lusiisira.
28 Yoswa mutabani wa Nuuni, omuweereza wa Musa, omu ku basajja be abalonde, n'addamu n'agamba nti Mukama wange Musa, bagaane.
29 Musa n'agamba nti Obuggya bukukutte ku lwange? abantu bonna aba Mukama singa bannabbi, Mukama singa abateekako omwoyo gwe!
30 Musa ne yeddirayo mu lusiisira, ye n'abakadde ba Isiraeri.
31 Empewo n'efuluma eri Mukama, n'ereeta obugubi okuva ku nnyanja, n'ebugwisa mu lusiisira, ng'olugendo olw'olunaku olumu ku luuyi luno, n'olugendo olw'olunaku olumu ku luuyi luli, okwetooloola olusiisira, ng'emikono ebiri okutuuka ku ttaka we bwali.
32 Abantu ne bagolokoka ne bazibya olunaku olwo, ne bakeesa obudde, ne bazibya obudde obw'enkya, ne bakuŋŋaanya obugubi: eyakuŋaanya obutono, yakuŋŋaanya komeri kkumi: ne babweyanikira wonna wonna okwetooloola olusiisira.
33 Ennyama bwe yali ng'ekyali wakati mu mannyo gaabwe, nga tebannaba kugigaaya, obusungu bwa Mukama ne bubuubuuka ku bantu, Mukama n'akuba abantu ekibonyoobonyo kinene nnyo.
34 Ekifo ekyo ne kituumibwa erinnya Kiberosukataava: kubanga we baaziika abantu abeegomba.
35 Abantu ne basitula e Kiberosukataava ne batambula ne bagenda e Kazerosi; ne batuula e Kazerosi.


text:
Amawulire
Abantu 11 bebakakwatibwa ekirwadde kya Ebola
Bya Rita Kemigisa, Minisitule y’ebyobulamu ekakasizza abantu abalala 3 okuba nga bafudde ekirwadde kya Ebola mu ssaawa 24 eziyise ekivuddeko omuwendo gw’abafudde okutuuka ku bantu 11. Ekiwandiiko okuva mu minisitule kiraga nti abantu abalala 4 bakwatibwa Ebola mu ssaawa 24 eziyise, omuwendo gw’abalwadde guweze 11. […]
Ababbi basobeza ku mukozi wakaka ate ne bamuttuga
Bya Abubaker Kirunda, Ensisi ebutikidde abatuuze ku kyalo Budumbura mu Munisipaali y’e Kamuli ababbi abatannaba kutegeerekeka bwe bayingiridde amaka agamu ne basobya ku mukozi wekaka ate oluvanyuma ne bamugwa mumalaka ne bamutta. Ssentebe wa LC1 mu kitundu kino, Joshua Ngobi agambye nti omugenzi eyategeerekeseeko erya […]
Minisita Mao avumiridde abagala okulemesa omukago gwa IPOD okubaawo
Bya Prossy Kisakye, Minisita w’ebyamateeka, Nobert Mao avumiridde eky’okulemesa ensimbi eziweebwa ebibiina ebiri mu mukago omwegatira ebibiina byobufuzi ebirina abakiise mu palamenti, ogwa Inter Party Organization for Dialogue (IPOD). Ebigambo bye biddiridde okwekalakaasa okuzze kukolebwa abawagizi b’ekibiina National Unity Platform (NUP) mu mawanga agebweru, nga […]
E Lwengo bali mukusattira lwa Kibbaluwa ekiragiraokutta abanyarwanda abaliyo
Bya Gertrude Mutyaba, Waliwo obweraliikirivu obubaluseewo mu district ye Lwengo oluvannyuma lw’abantu abatanategeerekeka okuwandiika ekipappula ekitiisatiisa okutta abantu naddala abanyarwanda saako n’abebyokwerinda. Ekipappula kino kyasuuliddwa ku kyalo Kyoko, mu muluka gwe Kagganda mu gombolola ye Kkingo mu district ye Lwengo. Ekibaluwa kyetulabyeko, kisiiga obukyayi ku […]
Abantu 2 bafudde Ebola mu disitulikiti y’e Kassanda
Bya Mike Sebalu, Mu disitulikiti y’e Kassanda abakulembeze bali mu kasattiro abantu 2 bwebafudde n’omulala naddusibwa mu dwaliro e Mubende nga biwala ttaka nga kigambibwa bano basangiddwa n’obubonero obw’ekilwadde kya Ebola. Ssentebe wa district Fred Kasirye Zzimula atubuulidde nti bino bigudde ku kyaalo Kalama mu […]
Abobuyinza e Kassanda bagala kuteekawo kaafyu mu kwerinda Ebola
Bya Mike Sebalu, Abakulembeze mu Disitulikiti y’e Kassanda batandise okulowoozezza kukyokussaawo kaafyu okukendeeza ku ntambula y’abantu okuva mu disitulikiti y’e Mubende ewagudde olunabe lwe Ebola okuyingira Kassanda. Okusinzira ku Ssentebe wa disitulikiti ye Kasanda abantu bangi ababadde bava e Mubende okudda e Kassanda okwengiyira mu […]
Uganda erina obusobozi okulwanyisa Ebola-Abakugu bogedde
Bya Prossy Kisakye, Abakugu mu by’obulamu balina bakkakafu nti ekirwadde kya Ebola ekyalumbye eggwanga tekijja kukosa bantu bangi ng’ekyasooka. Okusinzira kwátwala ettendekero lya basawo ku university e Makerere, Prof. Damali Nakanjako okusinziira ku kunoonyereza okuliwo Uganda kati eri mu mbeera nnungi okukwata ekirwadde kino singa […]
Omuwendo gwábalina Ebola gutuuse ku bantu 7
Bya Nalwooga, Omuwendo gw’abantu abakakasibwa nti balina obulwadde bwa Ebola kati gulinnye okutuuka ku 7. Bino bitegeezeddwa Dr Henry Bbosa akwasaganya obulwadde bwa Ebola mu minisitule y’ebyobulamu mu lukung’aana lw’eby’ekikugu. Agamba nti n’okutuusa kati abakugu mu byobulamu, nga bakolagana n’abakugu mu ekibiina ky’ebyobulamu ekyensi yonna […]
Omuntu omulala afudde Ebola e Mubende
Ivan Ssenabulya
September 21st, 2022
Bya Barbara Nalweyiso, Disitulikiti y’e Mubende ekakasiza nga bwe waliwo omuntu omulala afudde ekirwadde kya Ebola. Ono ye muntu owokubiri okufa bukya kitrwadde kyalangiriddwa olunaku lweggulo. Akulira eddwaliro ly’e Mubende, Paul Batiibwe ategeezezza nti omugenzi mutuuze w’e Ngabano mu gombolola ye Madudu e Mubende. Ono […]
Abakulu bamasomero balinze kulungamizibwa ku kirwadde kye Ebola
Ivan Ssenabulya
September 21st, 2022
Bya Damali Mukhaye ne Prossy Kisakye, Abakulu bamassomero okwetoloola eggwanga bagamba nti balinze kufuna kuwabulwa okuva eri minisitule eye byobulamu kukyebalina okukola okulaba nti abayizi bakuumibwa okuva eri ekirwadde kye Ebola ekyabaluseewo mu ggwanga. Minisitule y’ebyobulamu eggulo yakakasizza mu butongole okubalukawo kw’ekirwadde kya Ebola mu […]