text:
Ettooke bwe lyafuna erinnya lyalyo
GENDA NE KU MUKO GUNO: ENGERO ZA BAJJAJJA 2
EDDA ennyo, ku nsi kuno kwalingako abantu ba muswaba abaakeeranga okuyigga okufuna kye balya. Abantu baakwo tebaalinga balimi naye nga bayizzi bamutasubwa era emmere yaabwe yabanga nnyama njigge.
Naye essanyu teribeerera. Olwali olwo ekyeya eky’amaanyi nga kibalumba era ekyava mu kyeya kino y’enjala kakuuse eyaleka abantu nga beerya nkuta, kubanga ensolo nnyingi zaafa ate n’entono ezaasimattuka ne zidduka ne zeeyongerayo nga zinoonya ekyokulya.
Abantu enjala yabanafuya nnyo nga n’abaana baabwe bakeera mu bibira kunoonya kye basobola okuzza eri omumwa.
Lumu, abaana babiri baali bafeffetta ekibira okunoonya kye balya, ne bagwa ku kimera ekyali ekiwanvuwanvu nga waggulu kiriko ebibala ebyali ebya kyenvuyenvu. Abaana bano ababiri omu yabuuza munne oba ebibala bino babirya kyokka nga ku bombi tekuli amanyi kubanga baali tebabirabangako.
Omwana omu yaleeta ekirowoozo nti alinnye agende alye ku kibala alabe oba kiriika. Yawalampa ekimera kino era bwe yatuuka waggulu n’akongola ekibala n’assa mu kamwa n’alya, agenda okuwulira nga kiwooma okukamala olwo n’akongola n’ekirala era olw’obugonvu n’obuwoomi obwakiriko, ng’amiringusa kimiringuse.
Munne eyali asigadde wansi agenda okulaba nga munne ali waggulu awoomerwa okukamala, kwe kumubuuza nga bw’akaaba nti:
“Tokke, tokke nange ndyeko?
Tokke, tokke nange ndyeko?”
Yali amugamba ave ku kimera waggulu akke wansi naye asobole okulinnya yeeriire ku bibala munne bye yali awoomerwa.
Abantu abalala abaali mu kibira nga nabo banoonya ebyokulya wano we baasanga omwana ono ng’ali wansi awanjagira munne ali waggulu amirungusa ebibala nti:
“Tokke, tokke nange ndyeko?
Tokke, tokke nange ndyeko?”
Bwe baatunula waggulu ne balaba omwana alya ebibala ebibuulukuse kwe kumulagira akongole ng’abasuulira wansi era bwe baalyako ne bawulira nga biwooma olwo nabo ne baffeffetta ebibala bino nga bwe balya ebyali bibuulukuse.
Bwe baabanga batuma abaana okugenda mu kibira balabe oba ekimera kiri kye baalyako ebibala ebiwooma oba kyassa ebibala ebirala nga bagamba nti ‘Genda wali we twasanga omwana agamba tokke olabe oba ebibala gyebiri”
Ekigambo tokke, kye kyavaamu ttooke ne lituumibwa ekibala ekyo kye baalya ne kibawoomera era ne leero tuliyita ttooke ate kwe libalira ne tukiyita ekitooke.
Abantu bwe baakoowa okugendanga mu kibira okufeffetta ebibala bino ne basalawo ekimera kino kye baali batuumye ekitooke okukireeta okumpi mu maka gaabwe ne bakisimba era leero bw’otuukayo osanga ensuku ezigudde akaleka
Nange awo we nalabira.
(Wekkaanye nti Abaganda bakkiriza nti ekitooke kyaleetebwa Nambi Nantuttululu naye olugero lwa Nambi terulaga bwe lyajjamu kuyitibwa ttooke.)
Engeri ekiryo gye kyafunamu erinnya lyakyo
GENDA NE KU MUKO GUNO: ENGERO ZA BAJJAJJA 2
Awo olwatuuka ne wabaawo omusajja n’awasa mukazi we ne bazaala abaana baabwe bataano.
Olwali olwo enjala n’egwa mu kitundu ng’ekyokulya bawamma kiwamme. Lumu maama w’abaana yali anoonya ky’aliisa abaana be ne bba nga takiraba era bwe yali atambulatambula n’alaba oluddo emmanju w’enju olwali lulanze nga luliko n’ebikoola ebinene. Yayagala okunogako ebikoola afumbire abantu be naye nga takakasa oba ddala oluddo luno balulya.
Yayita omwana omukulu n’amutuma agende kitaawe gye yali abajjira, amubuuze oba oluddo olulanda, luli oluli emmanju balulya.
Yamukuutira obuteerabira era omwana mu kwagala obuteerabira, yagenda ayimba nti:
Maama abuuza nti luli oluli emmanju balulya?
Maama abuuza nti luli oluli emmanju balulya?
Bwe yali atambula n’atuuka mu kibira kye yalina okuyitamu alyoke agguke emitala kitaawe gye yali abajjira. Bwe yali ayimba ate olwo ebinyonyi ebyali mu kibira nabyo ne bitandika okuyimba nga bwe bimuyeeyereza nti:
Jjogo jjogoli jjogoli jjogo jjogoli jjogoli!
Jjogo jjogoli jjogoli jjogo jjogoli jjogoli!
Omwana yawuniikirira era n’ayimirira n’atandika okuyimba nti
Maama abuuza nti luli oluli emmanju balulya?
N’ebinyonyi ne biddamu nti
Jjogo jjogoli jjogoli jjogo jjogoli jjogoli
Baagenda bayimba bwe batyo ekyavaamu n’omwana n’atandika kuyimba jjogo jjogoli jjogoli jjogo jjogoli jjogoli
Eby’okugenda ewa kitaawe yabyerabira n’atandika kuyimba jjogoli n’ebinyonyi.
Maama bwe yalinda n’alaba ng’omwana tadda kwe kutuma amuddako era n’ono yagenda ayimba aleme kwerabira naye bwe yatuuka awaali mukulu we n’ebinyonyi nga bayimba jjogoli naye n’atandika kuyimba jjogoli era gye baali bamutumye teyatuuka.
Maama yatuma Omwana owookusatu n’owookuna naye bonna nga bwe batuuka ku binyonyi nga badda mu kuyimba jjogoli n’ebinyonyi.
Oluvannyuma yatuma omwana asembayo obuto n’amukalaatira akomewo mangu amanye oba bafunye kye banaalya. Omwana naye yagenda ayimba asobole obuteerabira:
Maama abuuza nti luli oluli emmanju balulya?
Bwe yatuuka mu kibira n’asanga bakulu be n’ebinyonyi nga bayimba Jjogo jjogoli jjogoli jjogo jjogoli jjogoli.
Kyokka ye yalemera ku luyimba lwe olwa maama abuuza… era n’abayitako ng’agenda ayimba okutuusa lwe yatuuka ku bbajjiro lya kitaawe n’amubuuza oba oluddo luli oluli emmanju balulya naye n’amuddamu nti yee balulya
Yakyusa okudda eka n’agenda ng’ayimba nti:
Taata agambye nti luli oluli emmanju balulya
Taata agambye nti luli oluli emmanju balulya
Bakulu be era yabayitako buyisi n’agenda ategeeza nnyina nti oluddo luli oluli emmanju balulya era n’aloopa ne bakulu be abaali mu kibira nga bayimba jjogoli n’ebinyonyi.
Naleka maama alumbye abaana mu kibira ababonereze olw’okumutenguwa ng’abatumye ne badda mu muzannyo, nange ne nkomawo kuno. Awo we nalabira.
(Ebigambo luli oluli bye byagattibwa olwo oluddo olulanda luli oluli emmanju, lwe balya ne batandika okuluyita ‘olulyo’ nga muno mwe mwava erinnya ‘ekiryo’ eriyitibwa ekimera ekissa ensujju).
ENGERI WAMBUZI, WAMBWA NE WANTE GYE BAASENGA MU MAKA G’OMUNTU
EDDA ennyo, Wango, Wambwa, Wambuzi ne Wante baali baagalana okukamala era nga gubasaza mu kabu, enswa nnene. Baasulanga mu nnyumba emu, nga buli kimu babikola bonna.
Ekizibu kyokka kye baalina kyali nti Wango yalina omululu n’amaddu era nga ne bw’alya takkuta. Olwali olwo nga Wambuzi azaala abaana be babiri nga bombi ba bitanga era nga banyirira okukamala. Waayita ennaku ntono ne muka Wango naye n’akubawo ebyana bye bibiri naye nga nabyo birungi bizibu. Wamma amaka gaabuguumirira era ne gajjula essanyu.
Wango buli lwe yatunuuliranga abaana ba Wambuzi ng’amaddu gamukwata era nga n’amalusu gamuyiika kubanga yali ayagala kubalya.
Kye yava akola olukwe okubalya.
Yategeeza mikwano gye nga bw’ategeka okugenda okukyala ku buko gye bazaala mukaziwe era n’asaba mikwano gye bamuwerekereko.
Yategeeza banne nga bw’agenda okutwalira abako ettu ly’enswa. Kyokka yali ayisizza olukwe mu mukaziwe eyagenda n’ategeeza abeewaabwe nti omuko bw’aleetanga ettu temusumululanga wabula mussanga bussa mu ntamu ne mufumba.
Olunaku mulindwa bwe lwatuuka, olwo aboomukwano ne banekera mu byambalo byabwe. Wango yalabiriza Wambuzi ng’agenze okwambala n’akwata abaana be n’abasiba mu ttu lye yali atwala ku buko n’alissa wabbali, naye n’agenda okwetegeka. Mpozzi Wambwa amulabye era Wambuzi bwe yakomawo, Wambwa kwe kumubbirako ku biri mu ttu. Baateesa era ne basala amagezi ne basumulula ettu ne baggyamu abaana ba Wambuzi ne babakweka olwo ne basibamu aba Wango. Bwe baamala ne beesaanya.
Wango bwe yakomawo ne basitukiramu okugenda nga tategedde nti abaana be be basibye mu ttu. Bwe baali bagenda, baasimba lwa kasota ng’omuko (Wango) y’akulembedde n’addirirwa Wambuzi era ono ye yali yeetisse n’ettu eryali litwalibwa ku buko.
Ku Wambuzi kwaddako Wambwa olwo Wante nga y’akoobedde olunyiriri.
Abantu be baayitangako nga bagenda baabuuzanga gye balaga olwo Wango akulembedde ng’addamu nti:
Buuza oyo Wambuzi eyeetisse by’atamanyi!
Abantu bwe baabuuzanga Wambuzi ng’addamu nti:
Amagezi tegaba g’omu!
Bwe baabuuzanga Wambwa ng’addamu nti:
Wanabaawo vvaawompitewo!
Ate bwe baatuukanga ku Wante ye ng’addamu nti:
Emisinde ginadding’ana.
Abantu baabalekanga bawuniikiridde nga beewuunya ebigambo ebibaddiddwaamu era baagenda bwe batyo, okutuusa lwe baatuuka ku buko.
Eno baabaniriza n’essanyu era olwali okutikkula ekitereke ne bakola nga bwe baabagamba, ne bassa mu ntamu ne bafumba.
Abako bwe baayingizibwa mu nju, ye Wante yasigala bweru ng’agamba nti mu nju tagyamu ate Wambwa ne Wambuzi baatuula kumpi ddala n’omulyango nga Wambwa agamba nti aguddemu ekidumusi yeetaaga okweteewuluza buli kiseera ate Wambuzi n’ategeeza nga bw’alimu kissennyiga ekimukubya emyasi egy’okumukumu.
Baali bakyanyumya abako ne baleeta emmere okwali n’akatuuso k’ettu eryali livudde ku buko. Tebaalwa nga basoosootola naye baagenda okusumulula ettu nga ku bazzukulu kwe balaba! Baakuba enduulu nga bwe babuuza omuko lwaki aleese bazzukulu baabwe ne babafumba nga tebamanyi! Wango yasembera yeetegereze ebyali ku lujjuliro era gye yakuba amaaso nga ku baana be, n’amanya nti mikwano gye gimuliddemu olukwe.
Yakyuka abambalire olwo nabo ne bafubutuka emisinde nga bw’abagoba, ekiwejjowejjo nga beesozze amaka g’omuntu. Wango yatya okuyingira mu maka gano kyokka n’asigala ng’abalagiriza nti “Mmwee.. Mmwee” n’asalawo abalinde lwe balifuluma abambalire. Okuva olwo Wambuzi, Wambwa ne Wante babeera mu maka g’abantu era ne Wango abalinze okubambalira nga n’olumu omuwulira ng’abalagiriza nti “Mmwee… Mmwee..”
Munnange nno nga nkulabira!
ABAABUULIRIRA BUWALA BAABUULIRIRA
AWO olwatuuka ne wabaawo omusajja n’awasa mukaziwe ne bazaala omwana waabwe nga muwala ne bamukuza bulungi era bwe yatuuka okufumbirwa ne bamuwaayo ew’omusajja n’amuwasa.
Omugole bwe yatuuka mu ddya n’atandika okufumbira bba kyokka olwali olwo enjala n’egwa ku kyalo kyabwe ng’ebyokulya bya kkekwa.
Olw’okuba enjala yali nnyingi omugole bwe yafumbanga emmere nga temala bulungi era yalinga yaakugaba kale bwe yafumbanga lumonde ng’atoola gw’awaako bba n’amumussa mu maaso ge ku lujjuliro naye n’atoolako owuwe gw’anaalya n’amussa mu maaso ge.
Olwokuba bba teyakkutanga, yatandikanga okugenda ku binywero eri basajja banne era bwe yanywanga omwenge n’atamiira olwo n’atandika okuyimba nti:
Abaabuulirira buwala baabulirira,
Abaabuulirira buwala baabuulirira!
N’addira obujenjegere n’assa gyendi,
N’addira ssekimpanika n’azza gy’ali,
Abaabuulirira buwala baabulirira!
Olwo bba yali yeemulugunya nti mukyalawe bw’ajjula emmere addira bulumonde obutono bw’amuwa, ye omukazi ne yeewa agammonde aganene.
Luno yalufuula luyimba buli lwe yagendanga ku binywero. Naye lwali olwo, omukulu omusajja kazaala muwala n’awulira mutabani, bba wa muwala we bye yali ayimba era ne bitamuyisa bulungi.
Bwe yaddayo eka ne beegeyaamu ne mukyalawe era ne basalawo okuyita muwala waabwe bongere okumubuulirira.
Omuwala bwe yaddayo ewaabwe ssengaawe ne nnyina ne bamutuuza ne bamubuulirira obutaliiriranga bba n’okumuwa obulungi emmere akkute.
Omuwala bwe yali adda mu ddya baamusibirira enkoko n’addayo wamma ng’anywedde.
Yatandika okufumbanga emmere naye nga bba gw’awa agammonde aganene ye ne yeewa obutono.
Bba kino kyamusanyusa nnyo era n’oluyimba lwe yayimbanga ku mwenge olwo n’alukyusa nti:
Abaabuulirira buwala baabuulirira,
Abaabuulirira buwala baabuulirira!
N’addira ssekimpanika n’assa gyendi,
N’addira obujenjegere n’azza gy’ali,
Abaabuulirira buwala baabuulirira!
Embeera yakyuka mu maka kubanga omwami yali musanyufu era baagenda bwe batyo okutuusa ebiseera by’enjala bwe baabimalako ne bafuna ekyengera ng’olwo emmere balya ne basindisa bigere si yaakugereka.
Naleka baggyeeyo embuutu nga n’amazina batyabula nga bwe beekulisa enjala musasa maka ne nkomawo ewaffe. Nange awo we nalabira.
NKALABANDA N'AKALIBA AK'EMMONDO
EDDA ennyo waaliwo omusajja n'awasa mukaziwe ne bazaala omwana waabwe omu yekka naye nga si mulungi mulwadde. Omwana ono baamutuuma Nkalabanda era baali bamwagala okufa. Bwe yakulamu yatambulanga ne nnyina buli we yalaganga. Bwe yabanga agenda okulima nga bagenda bonna, mu kutyaba enku nga bagenda babiri ne bwe yabanga agenda ku luzzi era nga tamuleka mabega.
Lumu kitaawe wa Nkalabanda yagendako ku mulubaale amulagule ku bulamu bw'omwana waabwe ono omu yekka bwe buliba. Omulubaale yamuwa eddagala lye yassa mu kaliba ak'emmondo n'amulagira akawe omwana ono Nkalabanda nti era tekamuvanga ku lusegere nti lw'alisobola okuwangaala.
Taata yakomawo awaka n'akola nga omuganga bwe yamulagula, Nkalabanda ne bamukwasa akaliba era n'atandika okutambulanga nako buli we yaddanga. Kyokka lumu baagenda ne nnyina okukima amazzi naye Nkalabanda bwe yassa wansi akaliba okututubika ensuwa, akaliba n'akeerabira ku luzzi.
Baali baakatuuka awaka, nnyina n'amulaba nga talina kaliba era bwe yamubuuza kwe kumutegeeza nga bw'akeerabidde ku luzzi. Nnyina yamulagira adduke mangu addeyo ku luzzi akakime.
Nkalabanda yadduka za mbwa n'ayolekera oluzzi kyokka aba asitulawo akaliba, ekizike ekyali kyekwese okumpi awo kwe kumukwakkula ne kimusuula mu kkutiya gye kyalina olwo ne kisitula ne kigenda.
Maama wa Nkalabanda yalaba muwalawe takomawo kwe kwesitula n'agenda ku luzzi kyokka agenda okutuukayo nga nayo taliiyo, wamma n'azikubamu ne zaaka.
Yalaya enduulu eyasomboola abantu nga ne bba mw'omutwalidde. Baanoonya omwana okumala ennaku eziwerako kyokka n'ababula, ne batandika n'okulowooza nti osanga yagwa mu luzzi n'afiiramu. Baalugogola naye era ng'omulambo gw'omwana waabwe teguliimu.
Mu kiseera ekyo ekizike ekyatwala Nkalabanda kyali mu ssanyu eritagambika anti bwe kyatuukanga we bafumbye emmere ate nga kiwulira enjala ekiruma nga kyewaana nga bwe kirina ensawo y'ekkutiya eyimba era nga kisuubiza okugibayimbisizaamu singa bakiwa emmere. Abantu okwagala okuwulira ku kkutiya eyimba baakiwanga mangu emmere olwo nakyo ne kiragira ekkutiya nti
Kisawo vuga,
Kisawo vuga,
Bw'otoovuge nja kkulya.
Omwana Nkalabanda eyali mu kisawo, olw'okutya okuliibwa ng'atandika okuyimba nti:
Twagenda ne nnyabo emugga eyo, Nkalabanda,
Eyo, Nkalabanda mwana wange ayimba nga ennyonza,
Ne nneerabirayo akaliba ak'emmondo, Nkalabanda,
Eyo, Nkalabanda mwana wange ayimba nga ennyonza,
Ng'enda okukakima ekizike kintutte, Nkalabanda,
Eyo, Nkalabanda mwana wange ayimba nga ennyonza
Ekizike bwe kyayagalanga omwenge era nga kiragira bulagizi ekisawo nga kiyimba olwo nga kifuna omwenge nga kinywa nga kigangayira.
Lumu kyali kitambula bwe kityo ne kituuka mu maka gye bazaala Nkalabanda. Kyasaba emmere nga bwe kitegeeza nga bwe kirina ekisawo ekiyimba. Kyalagira ekkutiya okuyimba bwatyo Nkalabanda mukazi wattu n'atandika okuyimba ng'atya okumulya. Abazadde bwe baawuliriza eddoboozi eriyimba n'ebigambo ebiyimbibwa nga bikwata ku muwala waabwe eyabula ne beewuunya! Baasalawo okuzuula ekiyimbira mu kkutiya bwe batyo ne bawa ekizike emmere nnyingi n'omwenge ne kinywa ne kigangayira era ne kigwa eri ne kifuluuta.
Baasooba ne batuuka awali ensawo era ne basala akaguwa. Baagenda okukebera nga ye mwana waabwe eyababulako wamma essanyu ne lijula okubaabya!. Ekyalo kyaggwaayo okwerolera ku mwana mazuuku era ne basalawo okutta ekizike ekyali kyamuwamba. Baaleeta enku ne bakuma ekyoto kinene nnyo. Kyokka baali basuulamu ekizike ekyali kizuukuse nga n'omwenge gukiweddeko kyo kwe kulaajana nti basooke bakisaleko akagalo aka nnasswi nga tebannakitta. Baakasalako abantu bonna be kyali kyalya ne bavaamu nga balamu, olwo ne bakikasuka mu kyoto ne kisiriira.
Naleka eng'oma zivuga ku kyalo nga bayozaayoza Nkalabanda n'abantu abaali baaliibwa ekizike abaali bakomyewo, nange ne nsomoka okudda emitala.
Nannyonga ku muti ogw'ennongo
AWO olwatuuka nga wabaawo omusajja ng'awasa mukaziwe nga bazaala omwana waabwe omu bw'ati, nga bamutuuma Nannyonga kubanga yali muwala ate nga balli beddira Nnyonyi.
Nannyonga yali muwala mubalagavu era yakuzibwa nga wa kyejo ekitagambika. Omuwala bwe yatuuka mu myaka egifumbirwa bazadde be ne bagaana okumufunira omusajja nga tebaagala abaveeko kubanga baali bamwagala nnyo. Kyokka lumu, baagenda okuzuula ng'omwana afunidde olubuto ku luggya, ekintu ekyabanakuwaza ennyo. Baasalawo ne bagoba Nannyonga awaka nga tebakyayinza kubeera naye awaka kubanga yali aleese amawemukirano.
Mukaziwattu yatambula kyokka nga tamanyi gy'alaga kwe kuyingira mu kibira eyo ewala n'afuna omuti ogw'ennongo n'ayala obugoye bwe wansi ne yeebaka. Ng'ali wansi w'omuti awo enjala yatandika okumuluma kyokka nga talina kyakulya. Yali akyakaaba ne wajja ekinyonyi ne kigwa ku muti guno ogw'ennongo ne kimutunuulira okumala ebbanga n'oluvannyuma ne kibuuka ne kigenda.
Ekinyonyi bwe kyabuuka kyaggukira mu maka ga bazadde ba Nannyonga ne kigwa ku muti ogwali mu luggya olwo ne kitandika okuyimba nti:
'Bampe ku ttooke,
ntwalire ku Nannnyonga,
Gy'ali Nannyonga,
Mu muti ogw'ennongo.
Bazadde ba Nannyonga baawuniikirira era baba bakyasiriikiridde ekinyonyi ne kiddamu ne kiyimba. Maama kye yakola kwe kusitula eminwe gy'amatooke n'agiteeka mu luggya. Ekinyonyi kyatandika okusomba munwe ku munwe okutuusa lwe gaggwaawo nga kigatwalira Nannyonga. Nannyonga bwe yalaba amatooke n'asanyuka nnyo era yali yeejaga awaate n'akizuula nti talina kambe ate n'addamu n'agakaaba buto.
Ekinyonyi kyabuuka ne kiddayo mu bazadde ba Nannyonga ne kiyimba nti:
Bampe ku kambe,
ntwalire ku Nannyonga,
Gy'ali Nannyonga,
Mu muti ogw'ennongo.
Maama yakwata akambe ka Nannyonga nako n'akateeka mu luggya, ekinyonyi ne kikatwala.
Nannyonga aba amaze okuwaata ate n'akizuula nti talina muliro era ekinyonyi ne kiddayo ne kiyimba nti:
Bampe ku muliro,
Ntwalire ku nannyonga,
Gy'ali Nannyonga,
Mu muti ogw'ennongo.
Maama yafuna akasiki k'omuliro akaliko eryanda n'akassa mu luggya ekinyonyi ne kikatwalira Nannyonga, era bwe kityo bwe kyakola ne kimusabira n'ekibya, Nannyonga n'atandika okwefumbiranga emmere mu kibira ekinyonyi gye kyamuleeteranga.
Nannyonga bwe yatuusa okuzaala n'akubawo omwana muwala kyokka omwana yasulanga akaaba olw'empewo. Lumu abazadde baba bali awo ng'ekinyonyi kikomyewo nti:
Bampe ekikunta,
Ntwalire ku Nannyonga,
Gy'ali Nannyonga,
N'omuto ow'ekyejo.
Hoo abazadde olwawulira kino ne bamanya nti omwana waabwe yazaala. Baaleeta akakunta ne bakafunya bulungine bakawa ekinyonyi ate nabo ne bakigoberera, bwe baatuuka mu muti ogw'ennongo kwe kusanga muwala waabwe nga yabazaalira n'omuzzukulu.
Naleka Nannyonga bamukomezzaawo awaka batandise ne ku mikolo egy'okumala amawemukirano, nga nno nkulabira!
ENTE KALIBUGONDO
EDDA ennyo waaliwo omusajja ng'alina bakazi be basatu nga bali mu maka ageegombesa kubanga ssemaka yali mugagga muvundu ng'alina n'ebiraalo by'ente. Kyokka mu nte zonna ze yalina mwalimu emu gye yayaygala okukira awava erinnyo anti yali nnene nzibu ate nga buli lw'ezaala ekubawo babiri.
Gwaka nga musana, kaakirotabulamu, n'omwami ono wadde yalina amaka ageeyagaza naye ng'alina ekizibu anti teyalina mwana mulenzi kale muyite omusika. Bakyala be buli lwe baazaalanga nga bakubawo gannemeredde.
Kino kyali kimusuza akukunadde okukira lumonde mu ttaka era yatambula mu balubaale bangi ng'ayagala afuneyo ku mwana omulenzi naye nga buteerere. Yalaba biri bityo kwe kulangirira nti 'Omukazi alinzaalira omwana omulenzi ndimuwa ente yange kalibugondo.
Hoo bakyala be olwawulira okuweebwa ente kalibugondo ne bafuba naye nga teri kalungi kavaayo. Kyokka lumu mukyalamukulu yafuna olubuto. Bwe yatuuka okuzaala kwe kugenda mu lusuku nga bulijjo ng'ayambibwako mulerwa n'akwata ekitooke asindike omwana. Omwana agenda okugwa wansi nga mulenzi hoo essanyu ne limutta. Kyokka aba tannava mu zzaaliro agenda okuwulira nga mu lubuto mulimu ekyekyusa era amangu ago n'akubawo omwana omulala nga muwala!
Eryali essanyu lyamufuukira amaziga kubanga yali azadde balongo ate ng'omulongo tasika. Kye yakola kwe kwegayirira mulerwa omwana omuwala amuleke mu kitooke batwaleko omulenzi gwe baba balaga bba.
Mulerwa yakkiriza bwe batyo ne batwalira ssemaka omulenzi nga bwe bamuyozaayoza okufuna omusika. Embuutu, amazina, ebyokulya n'ebyokunywa ebyali wali nga n'owemmindi asena.
Kyokka mulerwa ennaku yali emuluma olw'omwana gwe baali balese mu kitooke era yalaba tasobola kukigumiikiriza kwe kuddayo n'amunonayo n'amutwala ewuwe n'amukweka mu kisenge kye gye yamukuliza nga tamukkiriza kulaba bweru.
Ye kaddulubaale baamuwa ente kalibugondo wamma n'asagambiza nga akimezezza okw'enjala. Ekiseera kyayitawo n'abaana ne bakula olwo mulerwa n'akkirizanga muwalawe oli gwe yalonda okufulumanga ebweru akime amazzi n'okutyaba enku.
Lumu omuwala yali agenda ku luzzi n'asisinkana omulenzi gwe baamuzaala naye (muyite Wasswa) ng'alunda ente. Omulenzi olwalaba ku muwala n'amwagala ebitagambika era n'asigala ng'omutima gwe agututte. Yatandika okumuliimisanga buli lwe yabanga agenda ku luzzi ne banyumyamu. terwali olwo n'amwatulira nga bwe yali ayagala okumuwasa.
Omuwala mu kifo ky'okumuddamu yatandika kuyimba nti:
Oo Wasswa nga olimba Wasswa,
Oo Wasswa nga olimba Wasswa!
Baatuzaala babiri nga balongo Wasswa,
Maama n'andeka mu kitooke Wasswa,
Ng'aluubirira ente ya ssebo kalibugondo Wasswa,
Oo Wasswa nga olimba Wasswa
Oo Wasswa nga olimba Wasswa!
Omulenzi yawulira ng'atabuddwa kubanga omuwala bye yali ayimba yali tabitegeera. Yabuulira ku kitaawe nga bw'alina omuwala gw'ayagala okuwasa naye nti buli lw'amugamba ayimba ebitetegeerekeka. Taata olw'omukwano gwe yalina eri mutabaniwe yamugamba nti bagende bombi ku ttale taata yeekweke mu kasiko awulire omuwala by'ayimba. Lyali teriri busa ng'omuwala ajja era omulenzi n'amubuuza nga bulijjo. Bwe yamugamba ku by'okumuwasa era omuwala n'ayimba akayimba kali n'atambula n'agenda.
Taata olwabiwulira ne bimutabula era kwe kulumba mulerwa omuwala we yali abeera n'abimubuuza. Mulerwa yamutottolera kaddulubaale bwe yaleka omuwala mu kitooke n'atwalako omulenzi asobole okufuna ente so nga yali azadde balongo.
Ssaalongo yanyiiga ebitagambika n'alumba Kaddulubaale n'amunenya nnyo olw'okumusubya ekitiibwa kya ssaalongo ebbanga eryo lyonna. Naleka ente kalibugondo agimuggyeeko nga bategeka na mikolo gya kumala balongo. Nga nkulabira!
Kiyiri omulangira
Olwali olwo nga wabaawo omusajja ng'awasa mukaziwe nga bazaala abaana baabwe okwali n'omuggalanda gwe baali baagala nga awavudde erinnyo. Omwana omuggalanda yalina ekyejo kingi kyokka ng'abazadde tebakkiriza bakulu be kumugambako.
Abaana bano baali babakuutira bulijjo nti enkuba ne bw'etonnyanga etya tebeggamanga kubanga bayinza okweggama ew'omusezi. Lumu baali bava mu nku ze baali batyabye mu kibira ekiri ewala ddala, ebyalo bibiri okuva n'ewaabwe enkuba kwe kubazingiriza mu kkubo n'etandika okutonnya nga gye baali bagobye mu bire. Abaana baalaba esusse kwe kusalawo okweggama ku lubalaza lw'enju era ne bakkaanya nti tebajja kuyingira munda. Baali bakyali ku lubalaza kwe kuwulira eddoboozi eribagamba bayingire munda beeriire ku nnyama. Omwana oli ow'ekyejo teyawuliriza baganda be n'ayingira mangu mu nju. Banne tebaalina kyakukola nabo ne bayingira munda mwe baasanga ekiyiri ne kibalagira okutuula era buli omu ne kimukwasa ekifi ky'ennyama. Olw'entiisa abakulu gye baalimu baagaana okulya ennyama era buli gwe baakwasanga ennyama nga yeefuula alya, ng'agikweka. Baakuba muto waabwe akaama naye akole ky'ekimu naye n'agaana ennyama n'agirya.
Enkuba bwe yakya, baali basituka okugenda ekiyiri ne kibeesooka, ne kiyimirira ku mulyango era buli eyasemberanga okuyitawo nga kimugamba nti 'mpa akanyama kange'. Bwe yakawangayo oyo nga kimuleka ng'ayitawo. Bwe baatuuka ku muggalanda ow'ekyejo, ng'ekiyiri kimusaba akanyama nga takalina. Ekiyiri kyamugamba nti nga bwe yalidde akanyama kaakyo tajja kugenda wabula ajja kusigala akifumbire. Abaana bonna beegayirira ekiyiri kimusonyiwe kyokka ne kyerema ate ne kibagamba batere bagende nga nabo tekinnabawamba kubazzaayo mu nju. Kalikyejo yagenda okulaba nga baganda be bagenda kwe kutandika okukaaba nga bw'ayimba nti:
'Mundabiranga taata, kiyiri omulangira,
Awamu ne maama, kiyiri omulangira,
Nti omwanawe gw'asuuta, kiyiri omulangira,
Nti omwanawe gw'abiita, kiyiri omulangira,
Ekiyiri kimulidde, kiyiri omulangira,
Ekiyiri kimulidde, kiyiri omulangira,
Kiyiri vvaawo mpite, kiyiri omulangira,
Kiyiri vvaawo mpite, kiyiri omulangira.
Abaana baagenda bakaaba okutuuka mu bazadde baabwe ne babategeeza nga muto waabwe ekiyiri bwe kumulemedde kubanga yalidde akanyama kaakyo.
Abazadde baakubaakuba ku kyalo era abasajja bakirimaanyi ne boolekera mu kibira eri ekiyiri bakitte basobole okununula omwana kalikyejo.
Kyokka baagenda okutuukayo ng'akiyiri kivuddemu omulangira omulungi eyawasa muwala waabwe. Naleka embuutu zivuga nange ne nzikirira ekibira. Awo we nalabira.
NSINGOBISEERA
AWO olwatuuka ne wabaawo omusajja Alufayiri n'awasa mukaziwe Tolofayina. Abafumbo bano baayagalana ebitagambika kyokka ekiseera kyatuuka Alufayiri n'awasa omukazi owookubiri. Abakyala bombi baazaala abaana abawerako kyokka lumu Tolofayina yagenda n'akubawo akaana akawala akalungi okuzaama nga konna ensingo yaako yasibagana ebiseera. Abantu bonna abajjanga okulaba ku nnakawere n'omuwere nga bavaawo batenda obulungi bw'ebbujje. Okuva obuto omwana baamukazaako erinnya lya Nsingobiseera era buli omu ku kyalo lye yamuyitanga. Ye kitaawe yamweyitiranga 'maama' ng'agamba nti yafaanana nguli nnyina n'amumalayo. Mukyala muto yafuna obujja ku mwana ono eyasuutibwanga n'abayise. Lumu Tolofayina ng'afiirwa ewaabwe era bombi ne bba ne bessa mu ddene okugenda okuziika. Abaana bonna omuli ne Nsingobiseera baabalekera mukyalamuto abalabirire. Olw'okuba olugendo lwali luwanvu baamalirayo ddala wiiki eziwera essatu. Mukyalamuto bwe yalaba nga bagenze ko ye nti ke kaseera okweggyako omwana Nsingobiseera eyali omuganzi nga ne kitaawe amweyitira lya maama. Yakwata omwana eyali aweza emyaka omukaaga mu kiseera ekyo n'amutuuza mu kisero ekiwanvu era n'amusibiramu n'emigiwa emirange mu byayi n'amutwala ku mugga ogw'ewalako okuva ku kyalo kyabwe n'alaba gye gukulukutira olwo n'addira ekisero n'akinnyikamu. Bazadde ba Nsingobiseera bwe baakomawo mukyalamuto n'abategeeza nga empologoma bwe yabayingirira n'esika omwana eyali yeebase ku mugguukiriro. Abazadde baanyolwa nnyo era ne bamala ebbanga nga bakungubaga. Baali bakyakungubaga ekyeya ne kigwa mu kitundu oluzzi lwabwe ne lukalira ng'amazzi balina kugakima ku luzzi luli olw'ebunaayira mukyalamuto gye yasuula omwana Nsingobiseera. Baliraanwa baabwe be baasooka okugenda ku luzzi olwo naye baba batutubika ensuwa zaabwe okusena amazzi ne bawulira eddoboozi nga liva mu kisaalu omugga gye gwali gukulukutira nga liyimba nti:
Abatutubika abatutubika bwe tutu,
Mundabiranga Tolofayina bwe tutu,
Nti Nsingobiseera ali emugga bwe tutu,
Obulungi bwe bwamussa bwe tutu.
Abatutubika abatutubika bwe tutu,
Mundabira ne Alufayiri bwe tutu,
Nti Nsingobiseera ali emugga bwe tutu,
Obulungi bwe bwamussa bwe tutu.
Ho Ho baliraanwa baatya ebitagambika n'ensuwa tezajjula, baasenamu luzunzo ne badduka okutuuka ku kyalo ky'ewaabwe era ne banyumiza buli omu ekyali kibaguddeko.
Bino bwe byagwa mu matu ga Tolofayina ne Alufayiri nabo ne basalawo bagende beewulirireko. Baakwata ensuwa era n'abantu bangi ku kyalo ne babawerekera nga baagala bawulire ekyeneena. Bwe baatuuka ku luzzi ne batutubika ensuwa mu luzzi okusena. Baagenda okuwulira ng'eddoboozi litandika okuyimba:
Abatutubika abatutubika bwe tutu,
Mundabiranga Tolofayina bwe tutu,
Nti Nsingobiseera ali emugga bwe tutu,
Obulungi bwe bwamussa bwe tutu!
Tebaalinda ddoboozi kuddamu ne basamba olusaalu era gye baagwira ku mwana Nsingobiseera ng'ali mu kisero kye bannyika mu mazzi nga n'okuvunda avunzeeko ekitundu eky'obutuuliro. Baamuggya mu kisero ne bamuzza eka kyokka bagenda okutuukayo nga mukyalamuto yasibyemu dda ebyanguwa n'adduka era tebaddayo kumulaba wadde okumuwuliza. Naleka bajjanjaba muwala waabwe nga n'ekyalo bwe kijaganya olw'okumuzuula, munnange nga nkulabira.
OMUGOLE N'ENSUMBI
EDDA ennyo waaliwo omusajja eyalina bakyala be babiri ne wambwa. Lumu yalaba omuwala omubalagavu ku kyalo ekiriraanye ekikye bw'atyo n'asalawo amuwase amuleete awaka abe n'abakyala basatu. Omugole yaleetebwa awaka mu ssanyu eritagambika. Ennaku ezaddirira omugole ng'akyali mu kisenge, ssemaka ne bakyalabe bali ababiri baamulekanga waka ne wambwa eyali amukuuma bo ne bagenda okulima. Lumu omugole yalaba akasumbi ke baali bawanise ku mulabba. Yasalawo akawanuleyo alabe ekirimu agenda okukebera nga mulimu omubisi, amaddu ne gamukwata n'ayagala yebbirire anyweko. Yassa akasumbi ku mumwa ne yeekatankira kyokka bwe yatuuka okukaggyako ne kalemerako. Yakanda kulwana kuggya kasuwa ku mumwa nga kalemeddeko. Yagezaako okuyita wambwa ajje amuyambe okukaggyako nga naye tawuuna atuzza liiso.
Wambwa yalaba biri bityo n'asituka n'alumba mukamaawe mu nnimiro gye yali alima era bwe yabatuukako kwe kutandika okuyimba nti:
Abalima bano, abalima bano,
Omugole gwe mwalese eka,
Ku mumwa kuliko akasumbi
Maguja ssu, Maguja ssu,
Nga nze nneesirikidde!
Ssemaka yasooka n'asiriikirira nga yeewuunya ebigambo bya wambwa. Yali akyawuniikiridde wambwa kwe kuddamu okuyimba. Bakyalabe baamugamba baddeyo eka balabe ogubadde era bagenda okutuukayo ng'omugole ali mu maziga, akasumbi kamulemedde ku mimwa. Ssemaka yeewuunya nnalulungiwe okuba omubbi. Yamuggyako akasumbi ku mumwa era naleka amutwala kumuzza mu bakadde be nga teyeeteekere mubbi nange kwe kudda gye nava.
BALINDA N'ETTUNGULU
EDDA ennyo waaliwo omusajja n'awasa mukaziwe ne bazaala abaana baabwe okwali n'omuwala gwe baatuuma Balinda. Abaana baabakuza bulungi nga bakola emirimu era baateranga okugenda mu kibira ekibaliraanye ne batyaba enku. Kyokka baali baabakuutira nti bwe babanga bagenze okutyaba enku ne balaba ekintu kyonna mu kibira tebabangako kye boogera.
Lumu abaana bano beegatta n'aba baliraanwa ne boolekera ekibira okutyaba enku. Bazadde baabwe baabakuutira nga bulijjo obutabaako kye boogera nga balina kye balabye. Bwe batyo bakkirira ekibira ne batyaba enku era ne basiba ensekese ne boolekera eridda eka. Baba bakomawo, omuwala Balinda kwe kulaba ettungulu eryali lirabika obulungi bwatyo kwe kuyita banne nti abange mulabe ettungulu eddungi! Mpozzi abizadde! Bwe baatambula ettungulu nalyo kwe kutandika okubagoberera nga bwe liyimba nti:
Balinda nninda
Balinda olw'ettungulu.
Ettungulu lyamugoberera era bwe baatuuka awaka ne babawa amazzi banaabe ettungulu kwe kuyimba nti:
Balinda nnaaza
Balinda olw'ettungulu
Abazadde baawuniikirira ne babuuza Balinda oba yayogeredde mu kibira, kye baamugaana. Ng'abategeezezza byonna ebyabaddewo baamugamba anaaze ekyetere ky'ettungulu kubanga ye yali akyereetedde ate nga baali baamulabula. Bwe baatuuka okulya era ettungulu ne liyimba nti:
Balinda ndiisa
Balinda olw'ettungulu
Balinda yaliisa ettungulu ng'eno amaziga bwe gamuyitamu. Bwe yatuuka okwebaka ettungulu ne limugoberera nalyo ne lyebaka mu buliri bwe nga bwe liyimba nti:
Balinda mbikka
Balinda olw'ettungulu.
Bwagenda okukya mu ttungulu muvuddemu omusajja omulungi ennyo n'awasa Balinda.
Naleka bali ku ntujjo ya mbaga ne nkomawo kuno.
FFE TETWALI BAANA TWALI NTULA
AWO olwatuuka nga wabaawo omusajja ng'awasa mukaziwe. Abafumbo bano baamala emyaka mingi nga bali bombi kyokka nga tebalina mwana. Obugumba bwabaluma ne batambula buli wamu okutuusa bwe baafuna omusawo eyabawonya. Yabagamba nti okuwona obugumba yalina okubawa eddagala kyokka ng'alibaweera mu ntula. Baalitwala ne balikozesa era waayita akaseera katono omukazi n'afuna olubuto. Bwe yatuuka okuzaala yakubawo abaana bana, abalenzi babiri n'abawala babiri. Baasanyuka ebitagambika nga bafunye ezzadde n'abeekyalo abaabayisangamu emimwa ne batandika okubawa ekitiibwa.
Abaana baakula n'eryejo nga balalu ebitagambika era nga tebawulira. Lumu bazadde baabwe baali bagenda mu lumbe olwali ku nkomerero y'ekyalo kwe kuleka nga baanise emyali (ensuwa ezitannayokebwa) kubanga baali babumbi era ne bakuutira abaana nti bwe balaba enkuba ejja nga baggyayo emyali gireme kutoba. Abaana baasuubiza okukola ng'abazadde bwe baali balagidde era olwalaba ng'abazadde babuliddeyo ne batandika okuzannya. Omuzannyo gwabanyumira era tebaalaba ng'enkuba ebindbinda ate bwe yatandika okutonnya abaana badduka buddusi ne bayingira enju, emyali tebaagifaako. Eyo otulo gye twabatwalira ne beebaka. Abazadde bagenda okukomawo awaka kyababuukako ng'emyali gye baalese mu luggya gyatobye n'okubumbulukuka ne gibumbulukuka. Wano abazadde kwe kunyiiga ebitagambika era ne bazuukusa abaana ne batandika okubayombesa . Taata ye yasooka n'abuuza nti: ''Muli baana ki mmwe abalese emyali gyange gye nzigyamu ejjamba mu nkuba ne gibumbulukuka. Kozzi temwali baana mwali ntula!''
Maama naye yayongereza okwo nga bw'akkaatiriza nti ddala bano tebaali baana zaali ntula kye bava batawuliriza bazadde baabwe.
Abaana baawuniikirira kubanga baali tebakiwulirangako nti baava mu ntula okufuuka abaana. Mu nnaku ey'ekitalo baatambula ne bagenda mu lusuku awaali omutula olwo ne batandika okuyimba nga bwe bagwetooloola nti:
Kitaffe agambye atya?
Nti tetwali baana twali ntula
Ne maama agambye atya?
Nti tetwali baana twali ntula
Bwe batyo bwe baagenda bayimba nga bwe beetooloola omutula okutuusa lwe gwabamira ne babuliramu. Abazadde obusungu bwe bwabaggwaako kwe kufuluma enju banoonye abaana baabwe nga tebabalabako! Baanoonya buli wamu naye abaana ne bababula, bwe batyo ne baddamu okuba nga tebalina baana. Mu nnaku ey'ekitalo baatambulanga ku kyalo nga tebayala n'abantu ne baddamu akubayisaamu amaaso. Nange nabaleka bali mu maziga ag'ekitalo bejjusa obusungu obwabaleetera okwasanguza ekyama kyabwe eri abaana ku ngeri gye baabazaalamu ne nkomawo kuno mbatendere.
Nange awo we nalabira.
MAGULU N'EMBWA ZE
EDDA ennyo waaliwo omusajja nga bamuyita Magulu. Yalina embwa ze bbiri era awaka yabeerangawo ne nnyina, eyali nnamwandu. Magulu yali muyizzi nnyo nga buli lw'agenda okuyigga aleka ensaka bakolokota. Kyokka yalina ekisa era emitego gye bwe gyakwasanga obuslo obuto wamu n'ensolo ez'amawako ng'azisonyiwa n'atazitta, n'azireka ne zigenda. Lumu yatuuka ku mutego gwe ng'akwasizza kinyonyi ekirungi ennyo nakyo n'akireka ne kigenda.
Ku kyalo okwo kwaliko ezzike eryakula ne liwola era lyatandika okuyiiya amagezi bwe linatta Magulu akomye okuyigga ensolo ate nalyo ze lyayigganga. Lyamwegezaamu enfunda nnyingi kyokka ng'alisimattuka.
Lumu lyefuula akati akalungi ennyo era magulu bwe yakalaba kwe kukalonda n'akatwala eka mu kisenge kye. Bwe bwaziba nga yeebase akati ne kafuuka ezzike kyokka olwokuba Magulu yasulanga n'embwa ze, zaagoba ezzike ne liremwa okumulya. Magulu buli we yatambulanga ng'agenda n'embwa ze bwatyo n'asimattukanga okuliibwa ezzike enfunda eziwera.
Olwali olwo ezzike linonga lisalawo kwefuula omuwala omulungi lwondo gwe bayiwako amazzi n'oganywa. Magulu bwe yali atambula n'alaba nnalulungi ono nga tamanyi nti zzike. Yamwegomba bwatyo n'amukwana era n'amutwala ewuwe. Bwe bwatuukanga ekiro omukazi n'ayagala okufuuka ezzike alye Magulu kyokka nga talina w'akikolera kubanga embwa ze zaali zimukuuma butiribiri. Lumu yalagira Magulu embwa ze azigobere ebweru ng'omukazi agamba nti azitya kyokka Magulu yagaana.
Bwatyo omukazi ono n'akola olukwe n'agamba Magulu nti bagende mu ttale bateme omuti ogw'okussa mu kibanyi. Kyokka yamugaana okugenda n'omuntu yenna wadde okutwala mbwa ze kubanga ye omugole yali azitya.
Magulu yaleka embwa ze kyokka yasooka kukuba nnyina kaama nti bw'olaba ekintu kyonna ekitali kya bulijjo ng'oyimbula embwa zange ng'ozita nga zijja.
Baagenda n'omugole mu ttale kyokka buli muti Magulu gwe yayagalanga okutema nti gwe gunaakola ekibanyi ng'omugole agugaana nti si mulungi bwe batyo ne bagenda nga beeyongerayo mu kibira. Bwe baatuuka ku muti munda eyo, omugole n'alagira Magulu alinnye waggulu ku muti gy'aba atema ettabi. Teyali mubi nga naye alinnya. Olwatuuka waggulu ddala ng'omukazi afuukamu ezzike era nga likwata embazzi gye yali alese wansi nga litandika okutema omuti nga bwe ligamba Magulu nti 'Leero nkulidde'.
Kyokka omuti gwali gunaatera okugwa ekinyonyi kiri ekirungi Magulu kye yakwata ku mutego n'akisaasira n'akita kwe kujja ne kigwa ku muti guno nga bwe kigamba nti:
'Omuti oguliko Magulu teguyinza kugwa kubanga Magulu musajja wa kisa nnyo'.
Amangu ago omuti gwaddawo nga gwe batannatemako. Ezzike lyalaba bwe gutyo kwe kugoba ekinyonyi ne kibuuka olwo ne liddamu buto okutema omuti.
Guba gunaatera okugwa ekinyonyi ne kikomawo era ne kiamba nti: 'Omuti oguliko Magulu teguyinza kugwa kubanga Magulu musajja wa kisa nnyo'. Omuti ne guddawo.
Ezzike lyaddamu buto okutema oluvannyuma lw'okugoba ekinyonyi. Magulu yalaba likaaye kwe kunoga akakoola ku muti n'akakasuka ne kagenda ne kagwa ku bbeere lya nnyina erya kkono. Nnyina olwakalaba kwe kuyimbula embwa ezajja emisinde nga bwe ziwunyiriza n'okuboggola. Ezzike bwe lyalaba zinaatera okulituukako kwe kuddamu ne lyefuula omukazi nga bwe liwoza nti 'Magulu goba embwa zo nze nzitya'. kyokka Magulu yalagira bulagizi mbwa kuluma ne ziriruma okutuusa bwe lyafa.
Naleka abatuuze basomba miwumbo gya mmere okugabula Magulu nga bamukulisa ezzike nange ne nkomawo okwaffe.
AKASAKA AKAAYIMBA OMUGOLE
Awo olwatuuka nga wabaawo omusajja ng'awasa mukaziwe. Omugole ono yali mulungi lwondo nga bamufukako amazzi n'oganywa naye nga bwe bagamba nti omulungi tabulako kamogo, n'omugole yalina omuze gw'okukomba ensaka efumbye enva n'ayisaamu n'olulimi.
Wadde nnyina ne ssengaawe baamubuulirira naye omuze guno omugole gwamulemeramu. Bwe yatuuka mu ddya, yagenda mu maaso n'omuze gwe ogw'okukomba ensaka.
Lumu bajja ne bakyaza abagenyi era omugole n'afumba oluvuutu nga bulijjo n'assaako n'enva ez'ebinyeebwa ze baakazaako erya nsanyuse. Bwe yajjula emmere olw'okuba waaliwo abagenyi, yatya okukomba ensaka nga bulijo. Akasaka kaakanda kulinda bakakombe ng'omugole tafaayo. Ekyavaamu akasaka ne katandika okuyimba nti:
Mugolewe mugolewe
Jj'onkombe nga bwe wankomba jjuuzi
Jj'onkombe nga bwe wankomba olulala
Omugole yaswala n'aswaluka bwatyo n'afubutuka ku mmere n'abulira mu kibira. Naleka omusajja azzeeyo mu bakadde ababuulire ekibaddewo nange ne nzira okwaffe. Nange awo we nalabira.
KATULA N'AMAZIKE
Edda ennyo waaliwo omuvubuka nga bamuyita Katula. Katula yali muyizzi era nga muvubuka wa kiwago ddaala eyatiisanga ensolo n'abantu. Yalina nnyina nga mukazi mukadde nnyo gwe bakululira ku kaliba.
Lumu ekyalo ekyo kyajja ne kirumbibwa amazike ne galya abantu bonna okuggyako Katula ne nnyina. Bwe gaalaba abantu abalala gabamazeeko ne gayiiya bwe gayinza okulya nnyina wa Katula kubanga ye Katula gaali gamutya. Buli ku makya Katula bwe yabanga agenda okuyigga nga nnyina aleka amukwese waggulu ku kibanyi amazike galeme kumulya.
Lumu, amazike gaalaba Katula agenze okuyigga ne gajja ewuwe ne gayita nnyina wa Katula. Olwokuba yali mukadde nnyo ng'awusse, kwe kugaddamu nti: 'Wangi ndi eno waggulu ku kibanyi Katula gye yankwese nti muleme kundya.
Amazike gaawalampa ne gaggyayo nnyina wa Katula kyokka gaba gamutwala, omukadde n'atandika okukaaba nga bw'ayimba nti:
Katula wuu tebannandya bankulubeesa
Katula wuu tebannandya bankulubeesa
Katula eyali ayizze okumpi yajja mangu n'agoba amazike n'azzaayo nnyina. Omukazi yakolanga bwatyo buli lunaku nga Katula amutaasa.
Kyokka lumu ensolo awo okumpi zaggwaawo, olwo Katula n'agenda okuyigga ewala.
Amazike gajja ne gayita nnyina era n'ayitaba nga bulijjo ne gamuggyayo. Ku luno wadde yakaaba naye mutabaniwe teyawulira bwatyo amazike ne gamulya. Katula yakaaba nnyo ng'asanze nnyina amazike gamulidde era kwe kuyiiya amagezi ag'okuwoolera eggwannga. Yagenda ew'omulubaale eyamugamba nti ayiise omwenge agusse mu kasiko yeekweke okumpi awo. Kino yakikola era aba ali awo nga teriri busa ng'amazike gazze. Bwe gaatunula nga tegalaba muntu ne gakka ku mwenge ne gagunywa. Bwe gaatamiira ne gatandika okuyimba nti:
Nnyina wa Katula tetwamulya twamuleega mu ndongo
Twaddira enkobakoba ne tuzireega mu ndongo
n'obukono n'obugulu tetwabulya twabuleega mu ndongo
Twaddira enkobakoba ne tuzireega mu ndongo.
Nga gamaze okugangayira gaagwa eri ne geebaka olwo Katula n'aggyayo effumu n'agafumita gonna n'agatta. Oluvannyuma yagendanga asala nasswi ya buli zzike abantu bonna be lyalya ne bavaamu nga balamu.
Naleka ku kyalo embuutu zivuga n'amazina babiibya ne nkomawo ewaffe. Nange awo we nalabira.
KALEEBA
Awo olwatuuka nga wabaawo omusajja ng'awasa mukaziwe nga bazaala omwana waabwe eyali omulungi kkaalaala. Ku kyalo okwo kwaliko omusambwa nga guli mu kinyonyi ekyasenga ku luzzi nga tekikkiriza bantu kuggya mazzi ku luzzi olwo anti buli eyagendangayo okugakima ng'ensuwa emwatikako bwe yakyukanga okulaba ekinyonyi ekyo.
Omusajja ono ow'omwana omulungi kye yavanga agamba abasajja abajjanga okuwasa muwalawe nti bamale kuleeta mazzi okuva ku luzzi olwo nti anaagatuusa y'ajja okutwala muwalawe.
Buli musajja eyajjanga bwe baamutumanga ku luzzi ng'agenda n'okuseka aseka kyokka bwe yatuukanga n'asena amazzi yabanga yaakageetikka ng'awulira ekinyonyi ekiyimba nti:
Ssemusajja agenda kaleeba,
ndabira abali eka eyo kaleeba,
nti ekinyonyi kiri ku luzzi kaleeba,
kyambadde ensimbi kaleeba
ensimbi n'obutiiti kaleeba
Coo co ki kaleeba,
kyuka n'ondeeba kaleeba.
Bwe yakyukanga okulaba ayimba ng'ensuwa egwa ng'eyatika, eka yazzangayo bibajjo. Kino kyatuuka ku basajja bangi omuwala omubalagavu n'abalema.
Lumu wajjawo akakookolo nako nga kazze kwewangulira muwala ono omubalagavu. Abaali awaka bonna olwawulira kino ne batumbuka ne baseka, kyokka ng'akakookolo kamalirivu, kaagala kuwasa muwala. Baakawa ensuwa ne bakagamba kagende kakime amazzi.
Bwe kaatuuka ku luzzi ne katutubika ensuwa era bwe yajjula ne kagyetikka naye kaba katandika okutambula ekinyonyi ekyali ku muti ne kitandika okuyimba nti:
Ssekakookolo kagenda kaleeba,
ndabira abali eka eyo kaleeba,
nti ekinyonyi kiri ku luzzi kaleeba,
kyambadde ensimbi kaleeba,
ensimbi n'obutiiti kaleeba.
Coo co ki kaleeba
kyuka n'ondeeba kaleeba.
Akakookolo wadde kaawulira naye tekaatunula mabega wabula kaatambula mukungujjo. Ekinyonyi kyakanda kuyimba ng'akakookolo katambula butambuzi bwe katyo ne katuusa amazzi ne bakawa omuwala. Naleka katwala omugole waako eyagenda akaaba nange ne nkomawo kuno. Nange awo we nalabira.
OMUSOTA GW'E KALUNGU
Awo olwatuuka, edda ennyo ku kyalo ky’e Kalungu nga kubaako ttimba eyakula n’awola.
Okumanya ttimba ono yali munene ng’asobola okumira ente 10. Ttimba ono yamira ensolo zonna ku kitundu n’azimalako. Bwe yalaba ziweddewo kwe kutandika okumira abantu. Yasookera ku byalo byonna ebyetooloddewo n’abamira era Kabaka yalaba atandise okumira abantu be kwe kuyita oyo yenna asobola okutta ttimba ono lumalabantu aveeyo.
Lumu omu ku baddu be yeeyala awali kabaka n’amutegeeza nga bw’asobola okutta ttimba ono singa Kabaka amuwa ensuwa ng’erimu embira, ebikomo n’amasanga era n’amuweerako n’omuwala embeerera anaagisitula.
Bino Kabaka yabimuwa olwo omuddu n’alumba ttimba e Kalungu . Bwe yatuuka e kalungu teyasangayo muntu kubanga bonna omusota gwali gwabamira olwo n’atandika okuyimba nti:
Omusota, ogw’e Kalungu
Gwasse mmange ne kitange
Olwaleero ng’enda kuwoolera eggwanga.
Omusota bwe gwamuwulira nagwo ne guvaayo nga bwe guyimba nti:
Mmm.. mwendi
Mmmm.. mwendi lumalabantu.
Omuddu bwe yagulaba kwe kulagira omuwala okussa wansi ensuwa n’alamusa ttimba era n’amutegeeza nga Kabaka bw’aweerezza ttimba ebirabo omuli amasanga n’ebikomo.. Ttimba mu ssanyu eringi yayingira ensuwa alabe ebyobugagga Kabaka by’amutonedde olwo omuddu n’asaanikira ensuwa n’agitwalira Kabaka n’abantu be ne batyaba enku nnyingi ne bakuma ekyoto kinene ne bassaako ensuwa omwali ttimba. Ttimba bwe yawulira ng’omuliro gumutta kwe kulagira basale akakira ke bantu bonna be yali amize n’ebisolo biveemu. Bwe yafa ne basala akakira byonna bye yamira ne bivaamu nga biramu. N’okutuusa leero Abaganda balina ekisoko ekya ogw’e Kalungu ekitegeeza omusota.
Nange awo we nalabira.
(Lugereddwa John Bosco Mihigo okuva e Tanzania).
Engero endala zigereddwa Margaret Nankinga.


c: text/html

text:
EBIGENDA MUMAASO MU UGANDA YATTU MUKASEERA KANO FFENA ABALUMIRWA ENSI ENO UGANDA NE BUGANDA YANGE TUBYEGESE AMAASO ATE ERA BITTUWUNYIRA NGA KALIMBWE WENKOKO EMAMIIZZE ANTI BULI LWEFULUMU EWALUKA BUWALUSI OLWO MWENNA NEMUFFA EDDEKENDE !!!
EMBOOZI YANGE ENO LEERO AMAKANDA EGASIMBYE KU KASOOZI AKAKULU FFENA KETUMANYI NTI NGA ABAGANDA KEKAWANIRIIDDE OBUGANDA ERA BAFFE WASINZIIRA NATANGAAZA OKULENGEERA EBIFFA MUNSIIYE BUGANDA.
BWENZIZE NGA NSOMA EBYAFAAYO MUNSI YONNA KYEYOLESE BULUNGI NNYO NTI OBWAKABAKA BWAMAWANGA BUBEERAWO NGA BUYIMIRIDDE KU MAANYI G’ABANTU ABO ABAKOLA OBWAKABAKA OBWO NAYE AMAANYI AGO GASINZIIRA MUBAKABAKA BABWE OLW’OBUKULEMBEZZE OBWAMANYI ERA OBUTANYOMEBWA NYOMEBWA NAKOTONO.
KAMBAWEEYO EBY’OKULABIRAKO WANO. SIR EDWARD MUTESA, KABAKA MWANGA , KABAKA MANSA MUSA, KABAKA SHAKA ZULU, KABAKA YAA ASANTEWAA, NABALALA BANGI.
BANO BASOMEBWAKO MUBYAFAAYO BYENSI KUBANGA OBUZZIRA N’OBUMALIRIVU BWABWE BYEBINTU BYEBAKULEMBEZZA MUBUKULEMBEZZE BWABWE N’OLWALEERO YENSONGA LWAKI MBALESE NGA EKY’OKULABIRAKO WANO .
ABAGANDA TULI BANTU ABASEMBEZZA , ABANNIRIZZA, ABAGUMINKIRIZZA , ABAGAAZI B’EMIREMBE NAYE ATE NGA TULI BANTU BAZZIRA NNYO DDALA NAYE ATE NGA NEBYO BYONA BIVA KUBUKULEMBEZE OBUNYEVU GGULU GGULU YENSONGA LWAKI N’AMANYA MAGGULU NYONDO, NANTAWETWA, MUSOTA , MPOLOGOMA, KYUKYU, N’AMALARA TUBEERA TUGAYIMBA BULI KISEERA.
BAZZUKULU BANAMBI, KAMBABUUZEMU EKIBUUZO WANO………..AMANYA GANO GAKYALINA AMAKULU GYETULI FFE NGA ABAGANDA ? TULINA WETUNYWEREDDE NGA ABAGANDA OLWALEERO? TUKYALINA EDDOBOOZZI MUBUGANDA? YE ABAFFE EBIKKA BYAFFE TUKYABITEGEERA OBA TUWAMANTA BUWAMANSI NGA ENDIGA EZITALIKO MULUNZI? ANI ATULAMULA WANO KATI MUBUGANDA ERA AMALOBOOZZI GAFFE GALAGAWA BANANGE? VVA KUNO EDDA NGA BUGANDA TENYOMWA WADDE OKUGOBELEERA AMAWANGA AMALARA. OMUGANDA OWAMANYI ERA OWETTAMA YAFUNGIZANGA , NGA NEFFUMU LIMUSULA MITWETWE NGA NENAJJOLO MUDDILO AWO MUNSONDA NGA WELI .AGO GEMAMYI G’OMUGANDA.
MPANDIISE BINO WAGGULU KUTEMA MPANGI WA GYENDAGA OLWALEERO
KUBANGA BAANA BATTU NDI MUNAKUWAVU NNYO OLWEMBEERA GYETULIMU. SAGALA KULOWOOZA NTI TWAWAMBIBWA NAYE WANO WETULI N’EMBEEERA GYETULIMU OLWALEERO KIVA KUBUKULEMBEZE OBULEMEDWA OKUKULEMBEERA OBUGANDA ERA OBUTALIMA MAGGULU MANYWEVU KUTTAKA LYABUGANDA WABULU OBUSAZEEWO OKUKUMIIRA ABAANA BANAMBI MUBUTAMANYA NGA BUKULEMBEZZA ENKWE , OBUKUMPANYA, OMULUGUBE, OBUNYAZI, OBULYAKE, WAMU N’OBWAKKONDO.
OBWAKABAKA BWAFFE BUSIBIDDWA EKIJJEGERE MUKUTTULA BIWATO NGA ABAKIKOLA BATUDDE KUKASOLYA KABUGANDA BAANA BATTU NGA ATE BUGANDA BETUNULIIRA NGA ABAKUTE TOOCI YAFFE OKUMULISIZZA ABAGANDA.
OBUGANDA BUNYAGIBWA EKYOBUGGAGA KYAFFE EKYE TTAKA NGA ABAKULEMBEZE BAWOZA KYAPA MUNGALO !! ENO SI YENKOLA YABUGANDA KUTAKA WANO EWAFFE MUBUGANDA ERA BUGANDA BUKYA EBEERA WO TETUBEERANGAKO NAMBEREBEZZI YONA KU TAKKA. LWAKI KATI BINO BYETUWULIIRA? ABAMANYI EBYAFAYO MUKYEBUUZE!!
OMUGANDA AGOBWA ATYA KU TTAKA LYE N’AMALALO GABAJJAJJAWE NEGASENDWA NGA MENGO AMATTAMA ABUTISE? NAYE ATE NGA ABAGANDA ENO TUWOOZA KYUKYU AWANGALE ! ANAWANGALIIRA WA NGA BUGANDA TEKYALINA BWAKABAKA NGA NEBYAYO BYONA BINYAGIDWA !!! ENSI YONA OKUYITIBWA ENSI, N’EGGWANGA OKUBEERA EGGWANGA LIRINA OKUBEERAKO NEWELIVA NGA EYO Y’ENSIBUUKO, LIBEERA N’OLULIMI OLWOGERWA ABANTU BALYO WAMU N’EBYOBUWANGWA OBUGOBELERWA ABANTU B’EGGWANGA ELYO.
KABAKA OWEBWERU AZIBIKIDDE EDDOBOOZI LYABANTU NGA ABATTAKA BASIDWA EMIMWA KUNSONGA ZABUGANDA ERA TEWALI AWABULA KUBIKYAMU BUGANDA BYELABA KATI. VVA KUNO EDDA NGA KABAKA AMAANYI GE GAVA MUBATAKA ANTI NGA N’OLUSI BEBAMUWA AMAGEZI NTI BAGENDE MUNTABALO BUGANDA EZAGIWA AMANYI. OLWALEERO TUWULIIRA ” MUBEERE BAKAKAMU”
OBUKAKAMU BUTUZALIDDE AKANYAMBEREGE WANO MUBUGANDA, WABULA ATE ABATUGAMBA EBYO MUMATTUMBI BUDDE EBAKASA BAZIBATWALIIRA ERA NEBEYANZA. ABANGE OMULABE WAFFE TEMUMULABA ERA TUMUTEGEERA?
ABAANA BAFFE AB’OBULENZI BAGWELEDDE MU MBUZI EKOGGA NAYE NGA BALANGWA BWEMAGE NAYE ABANGE ANI YALI YEBUUZIZA LWAKI BAKWATIBWA ERA BATWALIBWA WA? EMITTI EMITO EGYA BUGANDA GISANAAWO MUMAASO GAFFE. EMILANGA EGIVA MUBAANA B’OBUWALA BULI MUZADDE YEBUUZA LWAKI,LWAKI,
OKUNYIGIRIZWA OKULI WANO MUBUGANDA KWENYAMIZZA OKUVA KU MASOMEERO, MALWALIIRO, NGUUDO , BYABUSUBUUZZI N’EBYENFUNA, EMISALA EGIWEBWA ABANTU BAFFE N’BILARA NFAFA EBITALOGYEKA NAYE EKISEERA KILIJJA DDI TUGAMBE NTI TWELWANEKO.
BANYABO NE BASSEBO KINO KYESEERA FFE NGA BAGANDA BANANGE OKUYIMILIIRA BUTENGELEERA OKUKOWOOLA OBWAKABAKA BWABUGANDA BULANGILIIRE OLUTALO OLW’OLWATTU KUBULUMBAGANYI OBUKOLEDDWA KU BUGANDA TUSOBOLE OKWETASA NGA BUKYALI MUKIFO KYOKUWOZA MUKAKENE MUKAKANE.
SSABAJJA VVAAYO OKOWOLE ABANTU TULWANE NGA TUTASA BUGANDA ELEME KUWAMBIBWA NAKUNYAGWA. SSABAJJA KITAWO YALI MUZIRA NGA N’ABANGEREZZA BAMUMANYI ERA KYEKYAMUWEESA NEMIDDALI GYEYAFUNA. OBUZIRA BWA MUTESA BWAVA KU BAKITAWE NE BAJJAJA BE ABAZIMBA BUGANDA. GWE OLILUDDAWO NGA OBUGANDA BUZINDIDWA…… KINO TOKILABA ? ABABAWI BAMAGEZI BALI LUDDAWA?
LWAKI OBWAKABAKA BWABUGANDA BUBEERA OBWAKABAKA OBWESSANJA? LWAKI OBWAKABAKA BWA BUGANDA BUBEERA OBWESSANJA?
LWAKI ABAGANDA BAKAABA TWAWA NGA ENTULEGE?
BUGANDA Y’EWA OMUSOLO OGUSINGA OBUNENE MUGGWANGA LINO UGANDA NAYE ATE NETULEMA OKUKULEMBEERA? OLWO OMUSOLO GWAFFE GUFFIIRA KI BAANA BATTU?
BWETUBA NGA FFE TUSINGA OKULETA EKINENE KUMEEZA ATE LWAKI FFE TULYA OBUKUNKUMUKA OBUGUDDE KUTTAKA?
NJAGALA OKWEBAZZA MUNNANSI OKUMPA OMUKISA OKUMPA OMWAGANYA GUNO ERA TUSIIMA EMIRIMU GYAMWE.
BUGANDA EWANGALE. NSONGA ZZABUKADDE WANO MU BULEMEEZI

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Ekitongole kya KCCA kyongeza emisolo egy’okusimba emotoka mu kibuga ,nekigendererwa ekyokukendeza omugoteko gwebiduka mu kibuka ate nokwongeza ku musolo gwebakugaanya.
Kino wabula kitabudde abagoba ba motoka,nga bagamba nti bagala kubagoba bugobi,era bakwekalakasa.
Enteekateeka eno yakutandika nga 1st omwezi ogugya.
Ekibuga Kituuse Okugaana
Ekitongole kya KCCA kyongeza emisolo egy’okusimba emotoka mu kibuga ,nekigendererwa ekyokukendeza omugoteko gwebiduka mu kibuka ate nokwongeza ku musolo gwebakugaanya.


text:
January /Nampira
February /Namusebuko
March/ Mulyaiva
April /Namubonge
May /Namatu
June/ Namwendwa
July/ Namugero
August/ Nabirime
September/ Namugozi
October/ Namutyabuko
November /Nkazaluya
December /Namuwawuzo
(Andrew Kaggwa)
MAFUBIRA PULAYIMALE
AKAKIKO K’OLUGANDA, OLUSOGA, OLUGWERE KATONGOIZA EBIBIINA BY’OKUSOMA MU MASSOMERO
AKAKIKO akavunanizibwa okutumbula ennimi edhobuwangwa aka Luganda, Lusoga, Lugwere katongoyiza ebibina by’abassomi nkhani Readers Clubs ebinasomesanga abana ku massomero ennimi edhobuwangwa nailala olusogha.
Ebibiina bino byatongozeibwa mu massomero okwabaire elya Mafubira Primary School nhi Spire Road Primary School era nga akakiiko k’abatoneire ebitabo eby’okusoma nkhani Text Books.
Omugenhi omukulu ku mukolo yabaire omulambuuzi w’amassomero mu kitundu kya Butembe mu disitulikiti ye Iyindha, Lydia Namuwaya.
Namuwaya yeinhamiire olw’abassomesa abangi abatendekebwa mu luzungu era balukozesa ku massomero gyebaba bawerezeibwa okussomesa ekintu ekileteire abana obutasoma mu nnimi dhaibwe edhobuwangwa.
Yasabye akakiiko ka Luganda, Lusoga, Lugwere okuvaayo kategeke emissomo egy’okubangula abassomesa okussomesa mu nnimi edhobuwangwa basobozese abana okudhimanha badhogere era badhiwandiike.
Namuwaya yasabye abazaire okwongera okussomesa abana baibwe olulimi oluzaliranwa geza nga olusogha mukiseera abana kyebatandikiramu okweegha okwoghera.
Pulezidenti w’akakiiko kanho aka Luganda, Lusoga, Lugwere ayetebwa Margaret Nankinga yabairewo mukutongozza ebibiina ebyo mu maasomero era yakobye nti abakulembezze b’amawangha ag’endhawulo mu Africa batyama mu lukiiko olwa African Union baikiriziganhia okutumbula ennimi edhobuwangwa mu mawangha gaibwe nga babita mu kakiiko ka African Academy of languages (ACALAN).
Era mu Uganda akakiiko ka ACALAN kayongera k’atondagho akakiiko ka Luganda, Lusoga, Lugwere Cross boarder Language Commission nga kamazze omwaka mulamba bukya katondhebwagho.
Nankinga yakobye nti abassomesa n’abakoze ekinene okukyayisa abana mu massomero okussoma mu nnimi edhobuwangwa olwokuba buli kyebabassomesa, kiba mu lulimi luzungu era n’okusaba abassomesa bakyuseemu bakubirizze n’okwendeza abana olulimi lwaibwe Olusogha.
Yayongeireku nti ennimi edhobuwangwa dhirina bingi byedikweeka okugeza nga amagezi g’obuzaliranwa, amagezi ag’ekikugu, empisa dhaibwe edhobuntu nebindhi bingi byebatasainhe kufiirwa.
Yainhonhoire nti omwana yena yena bwayega ennimi edhobuwangwa kimwanguyira okussoma obutabo obw’engero, okuwandiika n’okwegha ennimi edhindhi mubwangu.
Nankinga yasabye abakulu b’amassomero balonde mu bassomesa baibwe abanakulira ebibiina ebyo ebyatongozeibwa mu massomero gaibwe.
Abana abassomi baasomye engero edhabaire mu lulimi Olusogha era abandhi baayemba enemba edholusoga.
(DONALD KIRYA)
Mafubira Primary
Spire Road Primary
E BUSOGA KUSAGAMBA, B’AFUNIE KYABAZINGA OLUVAINHUMA LW’EMYAKA MUKAAGA
Abasoga b’afunie akaseko ku matama oluvainhuma lw’okufuna Kyabazinga omuyaaka oti mugaire, nga ni William Gabula Nadiope 1V, eyalondeibwa ku kitebe ky’Obwakyabazinga e Bugembe.
Kyabazinga Gabula, mwidhukulu w’eyaliku Kyabazinga wa Busoga,Sir William Wilberforce Kadhumbula Nadiope,yalondebwa Abalangira 10, abaikirizagania nti Gabula n’asaniire okutwala Busoga mu maiso, nti naidha okutoolawo enkeyana edh’obusika endhibairewo okumala emyaka omukaaga.
Abalangira okutuuka ku kino b’ali batuukiriza obweyamo bwebaakolera Abasoga nti 27 August lulija okutuuka nga Busoga bali kukiraga bulage Kyabazinga era bwekyaabaire, b’alonda Gabula nga 23 August 2014.
W’osomera bino, Gabula b’amutuumye amainha agaweraku nga Kyabazinga, landiroodi, Ekisegese ekitaliibwa Nsolo, Liiga lyante eritaliibwa nseete, Iseiffe, Lwiigi lwa ngada, Maino ga ngoina agaluma ni kolaansi, n’agandi mangi.
Gabula yabiseemu nga tavuganhiziibwa.
Okulondebwa kwa Gabula kw’abaire kwa kibwaatukira kuba ezira eyamahie kuba Abalangira 10 b’abaire baidhye okusemba amainha g’aba Minisita ni Katukiro wa Busoga, Abaire akola nga Kyabazinga, David Kaunhe Wakholi geyabaire aleese, meeni ekintu ky'edomola omulundi mulala by’aira mu bya kulonda Kyabazinga.
Ng’Abasoga bwebakoba bati “Azirawo tibamugulira mukazi,” Gabula yabitamu nga tavuganhiziibwa kuba Omulangira Edward Colombus Wambuzi abaire akeeyanira eikonero yali taidhye.
Oidhi okuva einhuma ere, Wambuzi abaire y’epena enkiiko edh’Abalangira ng’akoba mbu tikimwetaagisa kwidha kuteesa kubya Busoga kuba mbu ni Kyabazinga wa Busoga, eyalolondebwa nga 30 0ctober 2008 nga Ise Henry Wako Muliko y’akafa.
Abalangira ab’alonze ni bano n’Amaasaza gaibwe: Wellington Tabingwa Nabwana (Luuka), Patrick Izimba Gologolo (Kigulu), Samuel Kamaga Nkono (Bukono), Samuel Nkuttu Menyha (Bugweri), William Gabula Nadiope 1V(Bugabula BB-Kamuli), Jahi Juma Luba Munuulo (Bunyha), John Ntale Nanhumba (Bunyholi) David Kaunhe Wakholi (Bukholi) , Yekoniya Isiko Kisiki( Busiki) ni Yasin Ntembe Waguma.
Ng’amaze okulondebwa, b’amulaze Olukiiko lwa Busoga ku kitebe ky’Obwakyabazinga era lw’amwiikiriiza ate b’amutwala mu kasozi Mpumwire yebaamukoleireku emikolo egy’ekinnansi, wagati mu nduulu, emizira, engoma, engalabe, ensaasi n’engwaala edh’Abaswezi.
Wiki eweire, Pulezidenti Museveni yayese Kyabazinga Maka g’Obwapulezidenti Entebbe y’amuyozaayoza b’alya n’ekyemusana era yasuubiza okuba omugeni omukologho ku mukolo gw’okumutwiikira (Cononation).
Enteekateeka gy’okutyama Kyabazinga dhija mu maiso waire ng’Omulangira Wambuzi ali kw’ekalakaasa nti ni Kyabazinga omutuufu, era nti n’ajja okwingira Olubiri gavumenti lweyazimbira Obwakyabazinga ku kasozi e Igenge.
Buti buli w’obita, ekiri ku minwa dh’Abasoga kya kuwaana Kyabazinga, bati “Gabula afumvughe (awangaale), obufulu bufe abaana bawone olunkusense.”


text: Gaston Twinamasitko aduumira poliisi y’e kigaya mu disitulikiti ey’e Buikwe asibiddwa, olw’okukola obubi omulimu ogw’obuserikale. Nnyinintebe w’akakiiko akanoonyereza ku byettaka omulamuzi Catherine Bamugemereire yaasibye afande ono, oluvanyuma lw’okumwokya kajojijoji w’ebibuuzo nga byaddamu tebikwatagana. Ensonga nno ezizaalidde Gaston ebitukula z’ensonga z’ettaka lya Namasole ery’e Buikwe mu kyaggwe, Minisita Kibuule gyalumirizibwa okukozesa poliisi okugobaganya, nookutulugunya abantu ba Kabaka abaliriko.


text:
Force
"Empalirizo" ky'ekigambo ky'Oluganda ekivvuunula "force" eky'Olungereza.Empalirizo kyatondekebwawo omunoonyerezi ku nzimba y'emiramwa gya sayansi mu Luganda ono nga Ofiisa wa Poliisi ya Uganda Muwanga Charles.
Empalirizo (forces) ziva ku kusika(pull), okusindika(push) oba okunyooreza(twist).N'olwekyo empalirizo kyekuusiza ku kusika, okusindika oba okunyooleza. Empalirizo ze ziviirako "okuva"(motion) okwa buli kika, ne bwe kuba kujugumira, kuseetuka yadde omugendo.Empalirizo ze ziviirako ebidduka okuva mu kifo era n'ensolo okutambula oba ekinyonyi okubuuka ziba mpalirizo.Empalirizo n'olwekyo zetaaga amasoboza(energy).
Mu essomabuzimbe(physics) , empalirizo zirina akakwate n'emiramwa nga "okuva"(motion), amasoboza(energy) n'amaanyi(power).
Mu butuufu empalirizo z'obutonde(forces of nature) n'ezitali za butonde za njawulo.Empalirizo zirimu: (i) Empalirizo z'essikirizo(gravitational forces) (ii) Empalirizo z'ensikirizo(forces of attraction).Muno mulimu empalirizo za magineeti(magnetic forces) n'essikirizo(gravity) (iii) Ekikuubagano(Friction) (iv)Ekikkatiro(compression) (v)Ekinyigirizo(Stress) (vi)Kawereege(Tension) (vii)Mu essomabibuuka(aeronautics) , waliwo empalirizo ezibeera ku bibuuka nga:
(a) Ensukuma = empalirizo esukuma (the force of thrust).Ensukuma ebaamu "emsukuma eya waggulu(upthrust) n'ensukuma eya wansi (down thrust).Ensukuma era oyinza okujiyita
"amasukuma"=amasoboza agasukuma(energy of thrust).
(b)Ensitula=Empalirizo esitula(the force of lift).Eno era oyinza okugiyita "amasitula"=amasoboza agasitula (energy of lift) (c) Obuzito(weight) oba essikirizo(gravity).Empalirizo y'essikirizo esika edda wansi ku ttaka (d)Ekiwalabanyo (drag).Eno mpalirizo egezaako okugugubira omugendo oba ensukuma (thrust)


text:
Police etegezezza nga kati bwetandise okufuna obwangu okunoonya abazzi bemisango, oluvanyuma lwaokuteeka Camera kalondoozi mu bitundu bya kampala ebitali bimu. Police egamba abasazi bensawo wamu naabo abatomera abantu nebadduka kati kyangu okubafuna obutafanana nga bwekibadde nga tewali Kamera.
A Group of Makerere University Business School students has devised means of helping their colleagues at risk of dropping out due to financial constraints. The students have resorted to car washing to raise money, which is then distributed to the neediest of their colleagues.
Musaayi muto wa Vipers Julius Poloto yoomu ku baana abatoo abasinga okuzannya omupiira mu liigi y’eggwanga eya Startimes Uganda Premier league. Ono yanyumizamu n’omusasi waffe Grace Mbabazi namubuulira olutabaalo lwe.
Abayizi ku ttendekero lya Makerere University Business School nabo basazeewo okwegatta ku lutalo olw’okusindikiriza ekyokukozesa obuveera, nga kawefube ono bamutandikidde ku ttende.
Enkya yaleero abagoba bebidduka abakozesa oluguudo lwa Kira okumpi n’ekitebe kya NBS emitaafu gibetimbwe obwenyi ngentabwe eva kuba Turafika abakedde okubasulako ekiddo. Embeera eno etuuse nokusattiza ba Dereva.
Abaana abaali babungetera ku nguudo zo mu Kampala abawera 50 olwaleero batikiddwa oluvanyuma lwokukuba emisomo oluku mutwe. Bano bannakyewa abekitongole ki 91 Four ministry international bebaggya ku nguuddo z’omukisenyi era bebbabadde babasommesa . Wabula abaana bano bekokola banakampala.
Abakyala abakakasa nti bebanyini ttaka Gavumenti kweyagala okusengulira abantu abakubwa enjega ye Bududa , ettaka bweryabumbulukuka, basazeewo ensonyi okuzisiba ku nkondo nebasalawo okweyambulira abakulu abavudde mu wofiisi ya sabaminisita nga bakulembeddwamu Kamisona avunanyizibwa ku nsonga z’ababundabunda Rose Nakabugo nga bano babadde bagenze okulambula ettaka lino bano kyebawakanya.
Abatuuze abaagobwa ku ttaka ku kyalo Kirangira mu Disituliti ye Mukono bakyali mu bweralikirivu n’okuwamanta kyabazza eri omumwa oluvanyuma lw’okumenyebwa amayumba gabwe n’okusanyawo emmere yabwe nga bagobaganyizibwa. Gyo lyabalamu omukulembeeze yabaddeko mu kitundu kino, era nayimiriza ebyobutagoba bantu kuttaka, naye tuzeeyo okuzuula embeera bano gyebalimu, abamu tusanze bafuuka dda...
URA FC ekoze amaliri ga zero zero ne Nyamityobora kukisawe kye Namboole mu mupiira gwa Startimes Uganda Premier League mu mupiira ogulagidwa ku Sanyuka TV. Shafiq Kagimu asubidwa peneti mu kitundu eky’okubiri era kati Nyamityobora erina obubonero buna nga yakawangula omupiira gumu nekubwa ena nga gano gemaliri gabwe agasoose.
Abasuubuzi abeegatira mu kibiina kya Kampala Arcaders trader’s Association bawemukidde abakulembeze ba KCCA ababasibyeko okusasula sente z’akasasiro ne Kaabuyonjo kyoka nga pulezidenti Museveni ensonga eno yagigonjola.
Yunivaasite y’obusiraamu mu Uganda eya IUIU erangiridde nti egenda kutandika okugaba diguli mu masomo ga ssaayansi naddala obwa nnaansi nobwa yinginiya ne diguli eyookusatu mu masomo agenjawulo mu kaweefube gwebaliko owokusitula ebyensoma mu ggwanga. Ekyama kino kibikkuddwa amyuka ssenkulu wa yunivaasite eno dr Ahmad Sengendo olwaleero.
Minisitule y’ebyobulamu yakutandika okugema abasawo ku nsalo ya uganda ne Democratic republic of Congo okubatangira okufuna ekirwadde kya Ebola ekyazinda ensi eno Okusinzira ku ministry yebyobulamu eddagala dose 2100 lye lyakafunibwaawo nga lino lyakuweebwa abasawo bokka kubanga bebakebera abava mu DRC.
Abakyala bo mu district ye Pader ku kyalo Pajule basabiddwa bettanire okulima emmere ebeezaawo abaana baabwe mu kifo kyokudda ku baana baabwe. Minisita omubeezi owebyettaka Persisi Namuganza yalabudde abakazi bano bwabadde akwasa abantu be pader ebyapa
Mu kaweefube w’okukendeeza ku Misango egikwata kubutabanguko mu maka n’okukabassanya abaana, essiga eddamuzi lireese enkola eyenjawulo eyokulamulamu emisango ekika kino. Mu ngeri eyenjawulo,Kkooti zino zaakutuulanga mu bitundu ebyenjawulo okumala ekiseera ekigere, nga bwebasiisiira mu kitundu abalamuzi bavaawo bawulidde ssaako okusala emisango gino egyetuumye ennyo mu ggwanga olwo nebagenda mu...
Ssabadumizi wa Poliisi muggwanga Martin Okoth Ochola olwaleero alumazeeko ngatalaga lugazi mukawefube wokutereeza empereza mu Poliisi. Ono abadde awerekeddwako abanene mu Poliisi abawera, asisikanye abaduumizi ba Poliisi bonna mukitundu kino saako nabaserikale abamayinja okuva mudisitulikiti omuli Kayunga, Buvuma ne Buikwe ezimanyiddwa nga ettundu tundu lya ssezibwa.
Omusomesa eyawumula ate nga yabadde akulira banka emu eyobwegassi mu Kibuga Semuto nga atemera mu gyobukulu 85 nga mutuuze mu district ye Nakaseke alumbiddwa abatamanya ngamba mukiro ekikeseeza olwaalero nebamutematema ebiso okutuusa lwafudde. Abazigu bano tebakomye okwo, nemukyale we bamuleseeko kikuba mukona era nga wetwogelera ali muddwaliro apooca ekintu...
Olunaku lwa November nga 1 lwe lumu ku nnaku enkulu ennyo mu bagoberezi ba kristo anti lwe lwabatukuvu bonna era mu mawanga agamu luba lwa kuwummula. Abamu babadde bagenda mu masinzizo okwebaza katonda olw’ekirabo eky’obulamu nga bannayuganda abamu bali mu miranga bakowoola katonda abataase ebizibu byebalimu.
Eyali omuteebi wa Vipers SC Erisa Keith Sekisambu yegasse ku Gor Mahia eya Kenya mu ndagaano ya myaka etaano. Sekisambu twogeddeko naye ku ssimu natubuulira ekyamuwaliriza okugenda e Kenya.
Abakugu mu byenfuna bategeezezza nga gavumenti okulemererwa okubunyisa tekinologiya saako n’okuleeta enkola y’okuyisa ensimbi ku mutimbagano ky’ekivuddeko kumpi bangi okusigala nga ensmbi bazitereka mu bucuupa.
Olw’omuwendo gw’abantu abeyongedde obungi abakozesa ekisaawe ky’enyoonyi Entebbe, abateekereteekera ekisaawe batemye evunike okuzimba ekifo awagenda okwazibwanga abantu abayingira ekisaawe. Akulira ekisaawe ky’e Nnyoonyi ategezezza nga okuzimba ekifo kino bwekigenda okwanguyiza abagenda ku kisaawe okukeberebwa okusinga nga bweguli kati nga balwa mu nnyiriri.


text:
Bya Kizindo Lule
Olwa leero lwa Kazooba olwa Bbalaza,ennaku z’omwezi ziri 17th omwezi guno ogwa Kasambula Ogw’omusanvu.
Leero njagadde twogere ku nnono z’erinnya Kibuuka.
Erinnya lino lyatandikira ku Musajja Kyobe mutabani wa Wannema abaabeeranga e Ssese mu Bizinga.
Erinnya Kibuuka,Kyobe yaliggya ku ngeri gyeyajjamu ku lukalu ng’ava e Ssese,banne bwebaali baamusaba asaabale nabo mu lyato n’agaana era n’abasaba basaabale bagende.
Kalyesubula ne banne bagenda okugoba ku lukalu nga Kyobe mutaka wajjo nebeebuuza nti’’ Ono abuuse bubuusi?’’ weyaggya erinnya Kibuuka.
Kibuuka yasimba ekitooke nga y’akagoba ku lukalu e Nsamu ku mwalo Mulindi.
Kino olwassa abanyolo nebagenda bayunjeeko ettooke,Kibuuka olwabalaba n’atanula okulwana nabo okutuusa lwebaamutta.
Ku kitooke kino Abaganda baggyako olugero nti ‘’ Oli kalunsambulira nga Kitooke kya Kibuuka’’.
Kibuuka ono era y’amanyiddwanga Kibuuka Omumbaale eyalwanirako Nakibinge Omulwanyammuli mu lutalo n’Abanyolo.
Bya Kizindo Lule
Olwa leero lwa Nagawonye olw’okutaano,ennaku z’omwezi ziri 7th omwezi guno ogwa Kasambula Ogw’omusanvu.
Leero njagadde tutangaale ku mannya g’ebitiibwa byozze osomako mu kawaayiro kaffe kano okuli;Ssaabagabo ,Ssaabaddu,Ssaabawaali ne Musaale.
Ebitiibwa oba amannya gano byaweebwanga bakulu abamu ku b’amasaza ga Buganda okugeza;
Kaggo afuga Bulemeezi ewaffe mu Balyannaka ye Ssaabaddu wa Buganda nga Ssaabaddu kitegeeza y’afuga abaddu bonna oba abasajja ba Kabaka.
Mukwenda afuga essaza lye Ssingo ye Ssaabagabo w’Obuganda akuuma engabo ya Kabaka Kamanyi.
Ssekiboobo afuga essaza lye Kyaggwe ye mukulu w’abaddu bonna abawuulu edda abaayitibwanga Abawaali era ye Ssaabawaali.
Kayima afuga essaza lya Mawokota ye Musaale eyakulemberangamu olunyiri lw’abalwanyi ba Kabaka nga bagenda okutabaala bwatyo n’asigaza obwa Musaale.
Olwa leero lwa Kazooba,Bbalaza ennaku z’omwezi ziri 3rd omwezi guno ogwa Kasambula Ogw’omusanvu gwetwakatandika.
Ng’ennono z’akawaayiro kaffe kano ak’amakulu n’ennono y’erinnyalyo bweziri,buli ntandikwa ya mwezi twogera ku nnono y’erinnya ly’omwezi ogwo.
Omwezi guno gumanyiddwa nga Kasambula engeri okuva edda gyegwayakangamu omusana era Abaganda mwebaasambuliranga oba mwebaategekeranga aw’omusimba mu masimba agaddiriranga mu mwezi gw’omunaana.
Olw’omulimu guno ogwakolerwanga mu mwezi guno ogw’okusambula Omuganda yasalawo gutuumwe Kasambula.
Omusomi waffe jjukira nti Omuganda yatuumanga amannya okusinziira ku mirimu gyeyakolanga n’ekiseera mweyagikoleranga.
Bya Kizindo Lule
Olwa leero lwa Kazooba olwa Bbalaza,ennaku z’omwezi ziri amakumi 26th omwezi guno ogwa Ssebaaseka ogw’omukaaga.
Mu kawaayiro kaffe kano ak’Omumuli gw’eby’ennono leero tutunuulidde ennono y’erinnya lw’Olusozi Lubaga.
Olusozi luno kwe kwalinga Olubiri lw’Obwakabaka bwa Buganda olukulu nga lwabeerako emyaka egiwera.
Kabaka eyasembayo okubeera mu Luiri luno olwali ku lusozi Lubaga ye Kabaka Ndawula Nsobya ow’ekkumi n’omwenda eyafuga Obuganda wakati wa 1724-1734 weyakisiza Omukono.
Olwaba olwo ng’Olubiri luno lwakwata omuliro oluvannyuma lw’okukubwa eggulu era neruggwaawo lwonna.
Abawanuuzi baawanuuza ebiyinza okuba nga bye byaviirako Olubiri luno okukubwa eggulu era okukkakkana nga Kabaka alagidde basajjabe okuzzaawo Olubirirwe ku ntikko y’olusizi lwali luliraanye luno olw’e Mengo.
Oluvannyuma olusozi Lubaga lwaweebwa abasomi baluzimbeko ekiggwa kya Katonda nga bano baakulemberwamu Omufaransa Father Pierre Lourdel Monpel ne Brother Amans.
Bano be baakulemberamu abakkiririza mu nzikiriza y’Abaruumi/Romans abaakazibwako Abakatoliki nebatandika okubaga n’okusamba ettaka eryazimba ekerezia eyasooka okwo ssaako okusala e Ssubi eryagisereka.
Olw’Ekerezia okuzimbwa ku lusozi abaaluwalampanga nga baagala okulaba ekigenda mu maaso bwe baatuukangayo nga balaba nnene atenga omulimu ogutannakolebwa munene be baagamba nti ‘’Ooh gano gakyali mabaga’’.
Olw’ebigambo bino okuddinganwa ennyo abeeru baalowoozesebwa nti ob’olyawo lyerinnya ly’ekifo kino nabo nebatandika kugeegeenya ekyo okukkakkana nga kikaziddwako Lubaga.
Bya Kizindo Lule
Olwa leero lwa Mukasa Olw’okusatu ennaku z’omwezi ziri 21st omwezi guno ogwa Ssebaaseka Ogw’omukaaga.
Leero tutunuulidde ennono z’erinnya ly’Ow’essaza Bugerere erya Mugerere.
Ekitundu ky’essaza lino ekiriranye amabira ga Kyaggwe kyayitibwanga Bulondoganyi nga n’abakibeeramu bayitibwa Balondoganyi era Obugerere bwennyini bwafugibwanga omukulu eyayitibwanga Namuyonjo n’abantube ne bayitibwa Banyala.
Omuzira Semei Rwakirenzi Kakungulu ye yagaziya ennyo Obulondoganyi/Obugerere buno ng’amaze okulwanyisa Namuyonjo eyali afugayo ku lw’Omukama wa Bunyoro.
Erinnya Mugerere lyali lya Balangira ba Banyala ab’enda ya Namuyonjo mu Bukama bwa Bunyoro wabula oluvannyuma lyalondebwa okusigala nga ly’ery’ow’essaza eryo.
Olwa leero lwa Nagawonye olw’Okutaano ennaku z’omwezi ziri 16th omwezi ogwa Ssebaaseka Ogw’omukaaga.
Mu kawaayiro kaffe kano ak’Omumuli gw’eby’ennono,leero tutunuulidde erinnya Boogere.Erinnya lino litera okutuumwa ng’eribbule nga mu lulyo olwo lyaliko alirina ate abalala nebalituuma nga lya bwalule.
Erinnya lino lituumwannyo abaana ab’obulenzi naye ng’emirundi egisinga litera kuweebwa abo abaana ababa bazaaliddwa ng’embuto za bannyabwe ezo zoogereddwa bingi.
Erinnya lino lya lugero nga lugamba nti ‘’Bakale boogere nga bamugambye gwayagala’’ ekitegeeza nti emirundi egisinga omuntu bwayogerwako amazima tatera kukaalaamuka atera n’abita.
Olwa leero lwa Kazooba olwa Bbalaza ennaku z’omwezi ziri amakumi 29th omwezi guno ogwa Muzigo ogw’okutaano.
Mu kawaayiro kaffe kano ak’Omumuli gw’eby’ennono njagadde leero tutunuulire ensengeka y’obudde bw’emisana n’amannya ge bwaweebwa Omuganda.
Okutandika n’essaawa emu okutuuka essatu ez’okumakya buba budde bw’amalima/Amakunsammimbi/obw’Amanywataba.
Ssaawa ssatu okutuuka ku ttaano ke tuyita Akalasamayanzi wano akasana wekatandikira era kano ke kaggyanga Amayanzi mu Ssanja mwegaabanga geekwese ne gatandika okubuuka.
Ssaawa Mukaaga lyetuyita ettuntu kubanga omusana mwegwatandikiranga okutuntumuka.
Ssaawa musanvu okutuuka ku munaana ze tuyita ez’amalya g’eby’emisana/ez’amagwamubibbo/ez’amasaabamanzaali olw’emmere n’ebyassava ebiba mu budde obwo.
Essaawa munaana okutuuka ssaawa kkumi lye ggandaalo buno bwabanga budde bwa kuwummuliramu oluvannyuma lw’okulya nebapiiya.
Ssaawa kkumi okutuusa kkumi n’emu gaabanga makola ga byaggulo n’ekkumi n’ebbiri neziba ez’amayingira g’enkoko.
Olwo essaawa emu akawungeezi gaabanga malya ga byaggulo era Omuganda olwamalirizanga eky’eggulo baddanga mu kufuma na kugera ngero omwabanga obubaka obugunjula emiti emito.
Olwa leero lwa Kiwanuka Olw’okuna ennaku z’omwezi ziri amakumi 25th omwezi guno ogwa Muzigo ogw’okutaano.
Ng’abaana baffe bwebali mu nnaku ezisembayo badde ku masomero nga n’abamu bazzeeyo ssabbiiti eno entanda eno egenda eri abazadde ng’ennono mu nkuza y’abaana.
Ssi kyannono abazadde okunenengana oba okuyomba ng’abaana balaba ssi nakindi nga bawulira.
Kino bwekibaawo abaana batawanyizibwannyo mu bwongo omuzungu kyayita Psychological torture nga beebuuza ku babiri taata ne maama ani mutuufu ani mukyamu era bakkiririze mu ani.
Ng’abaana baffe bwebadda ku masomero mu ggandaalo lino,abazadde mwewale okulumaganira mu nziza y’abaana ku masomero abaana baleme kugenda na kizibu kino ku bwongo kubanga kiyinza n’okubalemesa okuyiga obulungi.
Mu nkuza y’abaana ey’ennono abazadde tebasaanidde kulaga butakkanya bwabwe eri baana,woofiisi y’abazadde gyebeenenyeza ky’ekisenge gyebasengekera ensonga z’amaka sso ssi mu lujjudde wadde mu maaso g’abaana.
Bya Kizindo Lule
Olwa leero lwa Mukasa Olw’okusatu ennaku z’omwezi ziri 24th omwezi ogwa Muzigo Ogw’okutaano.
Olunaku lwajjo twatunuulidde ennono z’erinnya ly’omutala Buyinjabutoole ogusangibwa mu Ssaza lya Beene erye Ggomba.
Omutala omulala oguliranye Buyinjabutoole ye Mpenja, ka leero nagwo tugwogereko.
Omugabe Wasswa Balamaga Kabaka gweyatuma okulwanyisa abanyoro abaali mu kitundu kino aba abasiindiikirizza okumala ekiseera era ng’alaba kati atandise kunojjola banojjole yalagira basajjabe nti mutandike kuwenja bawenje wonna webeekukumye.
Wasswa Balamaga okuyisa ekiragiro kino yasinziira ku lusozi waggulu era basajjabe buli omu weyayitanga ng’agamba nti ‘’Mpenja banyoro’’.
Olusozi Balamaga kweyasinziira okulagira basajjabe okuwenja abanyoro lwerwatuumibwa Mpenja n’okutuusa olwa leero.
Olwa leero lwa Mukasa Olw’okusatu ennaku z’omwezi ziri 17th omwezi ogwa Muzigo Ogw’okutaano.
Mu kawaayiro kaffe ak’omumuli gw’eby’ennono leero tutunuulidde erinnya ly’owessaza lya Beene erya Buweekula amanyiddwanga Luweekula.
Ennono y’erinnya lino yava ku njasabiggu y’omusajja amanyiddwanga Kyewaalabye eyali ow’Ekkobe eyawangula ku Bunyoro ekitundu ekyafuukamu essaza lino erya Buweekula.
Omusajja ono Kyewaalabye yali wa ntisannyo era abakyala abanyoro baalemererwanga n’okuggya abaana baabwe ku migongo babayonse.
Kale bwebaalabanga Kyewaalabye yeewunguddemu nga babaguliza ku bannaabwe nti ‘’Abange muweekule abaana ku migongo mubayonse’’
Enjogera eyo Kyewaalabye kweyava amale ayitibwe Luweekula n’ekitundu oluvannyuma ekyamukwaswa Kabaka Kamaanya e Kasengejje nekituumwa Buweekula.
Erinnya lino era ligereesebwa okuba nga lyaggyibwa ku muzira eyaweekula ekitundutundu ku Bukama bwa Bunyoro Kyewaalabye,ekitundu kye yaweekula ne kituumwa Buweekula naye n’atuumwa Luweekula.


text:
Abakulembezze n’a batuuze mu kibuga Mukono bakedde kwesansabaga bwe basanze Ndagire Reginah abadde kansala omukyala akikirira omuluka gwe Ggulu ward A mu lukiiko lwa Mukono Central Division nga yafiira mu muzigo.
Ono banne baakoma okumulabako enaku 3 eziyisse ekiwalirizza abakulembeze nga bali wamu ne polisi okumenya oluggi lwenju mwabadde asula mwebamusanze nga yafa dda.
Emiranga Gisaanikidde Ekyalo Kigomba, Kansala Afiridde Munju
Abakulembezze n’a batuuze mu kibuga Mukono bakedde kwesansabaga bwe basanze Ndagire Reginah abadde kansala omukyala akikirira omuluka gwe Ggulu ward A mu lukiiko lwa Mukono Central Division nga yafiira mu muzigo.


text:
Enyanjula
Tubaniriza ku mukutu guna ogwa intaneti ogw'Amannya Amaganda.
Ekigendererwa ky'omukutu guno, kwe kwongera okubangula buli muntu ku ntuuma
y'amannya mu lulimi
Oluganda
Amannya gano gagabanyiziddwa mu mitendera ena. Amannya ag'Abantu,
ag'Emmere, ag'Ebisolo, ag'Ebiwuka,
ag'Ebinnyonyi , ag'Ebimera,
ag'Emirimu , ag'Endwadde namalala.
Ebintu ebiri ku mukutu guna
bikunganyiziddwa mu ngeri ez'enjawulo, okuva mu bitabo, okuva ku mikutu emirala
ejja intaneti, okuva mu bakadde era n'abo bakakensa mu mannya amaganda.
Okusobola okweyongera ku mannya londa omutendera ogwo gw'oyagala okusomako
waggulu. Oba bwoba oyagala okunonyereza kumannya amaganda, londa kumutendera
gwoyagala okunonyerezako wammanga.
Buli lunaku olukya twongera ku mukutu guno. Bwoba olina ky'omanyi ku mannya
amaganda, tuwandiikire tukigatteko. Oba waliwo ekikyamu ky'olabye tuwandiikire,
nakyo tujja kukigolola.


text:
Omuzibizi wa ttiimu y’eggwanga ey’omupiira ne URA FC kyaddaaki akomyewo. Savio Kabugo asangiddwa ng’atendekebwa mu ggiimu ya Wooteeri ya Africana ategeezezza nti yalongoosebwa bulungi n’awona era ng’ekyasinga okumuyamba kwekugoberera abasawo byonna byebaamugambanga.
Ono agenze mu maaso n’ategeeza nti asiimyennyo okudda ate n’aba ng’akyalina obulamu bweyeebalizza katonda era n’agamba nti mwetegefu okuwaayo kyonna ekyetaagisa mu kudduukirira Kiraabuye (club) okuwangula ekikopo kya Azam Uganda premier League 2015/2016.
Savio agenda funa okuvuganya ku nnamba gyazannya ne Kasagga Richard,Sam Ssenkoomi,Jimmy Kulaba,Deo Othieno ne Bob Kasozi.Kinajjukirwa nti omuzibizi wa tiimu y’egwanga abadde amaze omwaka mulamba nga tazannya mupiira oluvannyuma lw’okulwalira ku ttiimu y’eggwanga ng’eri mu mpaka ez’okusunsulamu ez’ekikopo kya Afrika ekya 2015.


text:
Minisita w’ekikula ky’abantu Janat Mukwaya acoomedde abakozi ba gavumenti ku mutendera gwa disitulikiti ne ku magombolola abakwanaganya entekateka ya bavubuka eya Youth Livelihood Programme wamu neya bakyala emanyidwa nga Uganda Women Entrepreneurial program mu disitulikiti ye Mayuge.
Minister Mukwaya nga ali wamu nabakulu okuva mu minisitule gya kulembeera abenjawulo ali mu kutalagga disitulikiti zo mu Busoga okwongera okuzuula lwaki zo zikoze bubi nyo mu ntekateka zino ezokwewola ensimbi zo kwe kulankulanya.


text:
Omwoyo gwa Kristu
Omwoyo gwa Kristu, guntukuze. Omubiri gwa Kristu, gundokole. Omusaayi gwa Kristu guntamiize. Amazzi agawamatuka mu lubirizi lwa Kristu gannaaze. Okubonnabona kwa Kristu, kummangule. Ayi Yezu Omulungi, mpuliriza. Mu biwundu byo mw’oba onkukumya. Tokkirizanga nze kweyawula nnaawe. Ntaasa omulabe andiko olukwe. Mu kaseera kange ak’okufa ontemyangako, ondagirire nze nejjire gy’oli. Ndyoke nzise kimu n’abatuukirivu bo, okukutenda emirembe n’emirembe. Amiina.
(Taken from ‘Enneegayirira ezimu ez’Abakristu’, 10th edition, published by Kampala Archdiocese)


text:
OLUNAKU OLW’EKKUMI N’EBBIRI: OKWEYAGALA FFE FENNYINI
Nsobola ntya okweyagala nze kennyini?
Wano nno wewali ekyewunyisa, okuva mu kuyiga okwegulo okwayise: Ensonga ejulizibwa yeeno, nti yagala, weteeketeeke gwe wennyini okwagala abalala. Otekeddwa okwagala muliranwawo nga bw’eweyagala gwe kennyini. Naye sikyangu bw’ekityo. Abantu abamu kino oluusi, bakibuzibwabuzibwamu nga omuntu bweyandirowoozezza ku ky’okunuuna olutabu lwa kyokoleti oba okuba n’esaawa ey’ebeeyi by’otoyinza kusobola kwetusaako, osobole okuwulira obulungi. Naye ebirabo ebiva mu kubeera nga tetutosobola kwesiima ffe ffennyini, n’ebyo ebitusikiriza, bimalawo akaseera katono ddala. Abamu basanga obuzibu okweyagala bo bennyini olw’okuba nti balina embeera ey’okwenyoma eyitiridde. “Sigenda kubeera nga ye,” sisobola kwenkanankana naye! Abantu abasinga begezza ku bantu balala, ekintu omutume Pawulo kyayita ekitali kyamagezi. (Soma Abakkolinso eky’okubiri 10:12). Ate era abalala bebuusabusa kubanga berowooza nti waliwo ensobi nnnyingi z’ebakola, oba ebibi ebikyabakuumidde mu buwambe. Tebanaba kuvumbula kunnunula kwa Katonda, okuli nti Yatusumulula okuva mu by’atuzitoweleranga eby’emabega, bwe tusaba era netuweebwa okusonyiyibwa kwe.
Ekisumuluzo ekikuyingiza mu kweyagala gwe kennyini, kwe kweraba nga Yesu ye yennyini bwakulaba. Oli wa muwendo ogutayogerekeka gyali, omulungi ennyo mu maaso ge, ekiranga okwagala kwe okwamaanyi, ajjuziddwa omwoyo gwe, ekitundu ky’omubiri gwe, eyatongezebwa okutuukiriza entekateeka ye eyenjawulo gyalina gy’oli. Twala yo akaseera ofumitirize obutonde bw’olimu nga bwe bwewunyisa ng’oli mu Kristo. Nga omuntu ayagalwa ennyo Katonda, eyayawullibwa okuva mu kifaananyi eky’obwavu, n’embeera yebitagasa by’ewayitamu okuva emabega, osobola okweyagala wekka era awo n’oyagala n’emuriraanwa wo nga bwe weyagala gwe kennyini.
Olunyiri olwokujukira: Soma Zabbuli 139:13, 14. “Kubanga gwe olina omwoyo gwange, wambikkako mu lubuto lwammange. Naakwebazanga; kubanga okukolebwa kwange kwantiisa kwa kitalo. Emirimo gya kitalo. N’ekyo emmeme yange ekimanyidde ddala.”


text:
Akakiiko akaateekeddwawo Amyuka Ssenkulu wa Makerere Kakensa John Ddumba Ssentamu okunonyereza n’okuwoma omutwe mu kugonjoola akanyoolabikya akali wakati w’omu ku basomesa mu Ssettendekero ono omukyala Dr Stella Nyanzi n’omu ku bakulira ettabi erimu mu Ssettendekero ono Kakensa Mahmood Mamdan leero lwekatandise emirimu gyako.
Amyuka Ssenkulu wa Ssettendekero ono Kakensa John Ddumba Ssentamu ategeezezza nti akakiiko kano kakulirwa David Bakibinga ow’omuttabi erisomesa ba nnamateeka nga basuubirwa okumukwasa ebinaava mu kunonyereza kwabwe ng’ennaku z’omwezi amakumi 22nd omwezi guno n’oluvannyuma olukiiko olukulira eby’okuwa emirimu ku Ssettendekero ono lukwasibwe bino.
Mu byebasuubirwa okunonyerezaako kuliko okumanya ensibuko y’obukuubagano obuliwo wakati wa bano n’okumanya obuzito bw’obutategeeragana bwabwe.Kinajjukirwa nti obukuubagano obuliwo wakati w’abano bwaviiriddeko omukyala ono Dr Stella Nyanzi okweyambulira abaana n’abazzukulu.
Eby’entambula mu district ye Nakaseke bifafaaganyennyo kumpi kukira ntungo eyiika oluvannyuma lwa nnamutikwa w’enkuba ensangi zino okufudemba okukira omugobe mu ggulu.
Akulira ekitongole ky’eby’emirimu mu district eno Benjamin Makanga ategeezezza nti baali tebasobola kukola ku nguudo zonna okwetooloola district yonna olw’ensonga nti embalirira kwebazzenga batambulira ezzenga ekendeezebwa.
Benjamin agambye nti ku Bukadde 159 bwebaali basuubira okuva mu ministry y’eby’ensimbi baafunako amakumi 24 bwokka ezaali zitasobola kubaako kyamanyi kyonna zekikola.
Enguudo ezisinze okuwomoggoka kumpi nakubula kufuuka Nnombe za Walumbe kuliko;Mugenyi-Kalagi-Kalagala,Kalagala-Lwamahungu-Kyamaheno,Lwesirizi-Kinoni-Biduku,Nakaseke-Kijege-Kasambya n’oluva e Timuna okudda Lugogo olugatta district ye Nakaseke ku muliranwa waayo eye Luwero.
Omu ku bataka mu kitundu kino John Rwomushana omulunzi ategeezezza nti bukyanga nkuba etandika kutonnya eby’amaguzi byabwe okuli; amata,Amanda,byebakungula mu nnimiro n’ente zennyini tebikyatuusika mu butale nga n’ababisaabaza ebiro bino bbeeyi balinnyisizza olw’amakubo obutakyayitikamu.
Abakungu b’ekitongole ekyekebakkeba eddimu ly’okulwanyisa okusanyawo ebitonde by’omuttale n’eby’obugagga ebirala Lugaba byeyagonnomola ku ggwanga lino baliko omusajja abadde yeefudde kafulu mu kukukusa amasanga akwatiddwa.
Ssekamwa w’ekitongole kino ekimanyiddwa nga Natural Resources Conservation Network Labban Muhindo ategeezezza nti akwatiddwa ye Bwambale Julius Futi omutuuze we Karughe mu ggombolola ye Karambi mu district ye Kasese ng’akwatiddwa oluvannyuma abakungu b’ebitongole bibiri okubadde n’aba Uganda Wild Life Authority.
Muhindo ategeezezza nti abakungu bano baatemezeddwako bataka nti omusajja ono alina amasanga agawerako gaabadde aterese ng’essaawa yonna abadde alindirira kugakuba bbeeyi ng’akwatiddwa kunsalo mu kitundu ekimanyiddwanga Bwera-Mpondwe.
Omukwate essaawa yonna waakusimbwa mu mbuga z’amateeka nga wetwogerera akuumirwa ku kitebe kya poliisi ye Kasese.
Ono akwatiddwa mu kiseera nga ne Kabwejungira YKM7 asuubirwa ku nkomerero y’omwezi guno okwegatta ku bakulubanne owa Kenya Uhuru Kenyatta n’owa Gabon mu kibuga Nairobi bookye amasanga agaweramu kkilo Omutwalo omulamba n’enkumi ebbiri ennambirira gebazze bakwata okuva mu mikono gy’abakuluppya ng’ono.
PHOTO: www.freeland.org
Abakiise ku Gombolola ye Nsangi mu Disitulikiti ye Wakiso bazuukukidde mu nnyike oluvannyuma lw’okufuna amawulire g’okufa kwa mukiise munnaabwe mu lukiiko lw’eggombolola bwafiiridde mu Kabenje e Kyengera mmotoka mwabadde atambulira bwetomeraganye ne Ttiper y’omusenyu enkya ya leero.
Ono ategeerekesenga Hamid Mawejje abadde atemera mu myaka amakumi 28 y’abadde akiikirira abavubuka ku ggombolola ensangi abadde abeera e Nkokonjeru B ng’okufuna akabenje abadde atambulira mu motoka ey’ekika kya Harrier nnamba UAK 604U bwetomeraganye n’ekimotoka ky’omusenyu nnamba UAX 063K wakati wa Kyengera ne Busega nga waakava ku nkulungo ye Busega.
Mukiisemunne ku lukiiko lw’eggombolola eno Kaweesa Abdul ategeezezza nga bwe bagenda okutwala omulambo gw’omugenzi mu lukiiko okusiima byakoledde ekitundu n’oluvannyuma atwalibwe gyanaaziikibwa ku butaka bwabwe.
PHOTO: www.monitor.co.ug
Kyewunyisa ate nga kituufu weewaawo nga tekikkirizika nti ekitebe kya poliisi ye Lyantonde abaserikale baakyo wetwogerera bwebagwamu ekya Wakayima beeteewululiza mu nsiko oluvannyuma lw’ab’ebyobulamu okuggalawo kaabuyonjo emu yokka gyebabadde nayo nga bagamba nti tekyasaana kukozesa oluvannyuma lw’okujjula atenga n’embeera mweri tewa manyi.
Wetwogerera ng’abaserikale abasoba mu makumi 30 n’ab’enju zaabwe okwo gattako abasibe be balina bonna tebakyalina bukyamiro kubanga bonna beeteewululizanga mu kaabuyonjo eno emu.
Abasuubuzi abakakkalabiza mu katale ke Kasubi bekokkodde abakulembeze baabwe olw’okwekobaana n’ekitongole ekiddukanya ekibuga ekya KCCA nebabatulugunya nga babasindiikiriza okuva mu katale kano atenga tebannabalaga webabazza.
Abasuubuzi bino babirangidde abakulembeze baabwe wakati mu lukiiko olukubiddwa omubaka w’ekitundu kino ekya Rubaga North Kasibante Moses ne Ssentebe w’eggombolola ye Rubaga Joyce Nnabbosa Ssebuggwaawo.
Ssebuggwawo ategeezezza abasuubuzi nti ekitongole kya KCCA yakiwa amagezi okusooka okwebuuza ku basuubuzi ku wa gyebandyagadde okusengulirwa wabula bano bakyefudde bannampulirazzibi.
PHOTO: tripwow.tripadvisor.com
Omulamuzi wa kkooti enkulu mu ggwanga Wilson Masalu Musene yejjeerezza musajjamukulu Chris Mubiru eyakulira ku ttiimu y’eggwanga emisango gy’abadde awerennemba nagyo egy’okwevuunika n’okusulika ennenge mwanamulenzi Emmanuel Nnyanzi gw’agambibwa okutuusaako obulabe mu mwaka gwa 2009.
Bwabadde awa ensalawooye,Omulamuzi Masalu ategeezezza nti omulamuzi wa kkooti ya Buganda Road Flavia Nabakooza teyeesigama ku mazima bweyali atyemulira Musajjamukulu ono Chris Mubiru ekibonerezo eky’emyaka ekkumi bwagambye nti akatambi akaalagwa tekaali ka mazima nti era tekaamalayo byonna.
Mubiru yakwatibwa mu mwaka gwa 2013 ku bigambibwa nti yavuunikanga ku baanabalenzi bonna abaamusalanga mu maaso mweyatwalira ne Emamnuel Nyanzi eyali atemera mu gy’obukulu 17 eyamutyabira akaalimu obuwuka.
Mubiru yali asaliddwa ekibonerezo kya kusibwa emyaka 10 n’okusasula kantanyi wa Bukadde bwa wano amakumi 50 eri mwanamulenzi ono gwabadde agambibwa okutuusaako ebisago eby’amanyi.
PHOTO: www.monitor.co.ug
Akulira ettabi lya Ssettendekero wa Makerere erisomesa eby’okunonyereza ku bulamu obwa bulijjo Kakensa Mahmood Mamdan asimbidde ekkuuli amyuka Ssenkulu wa Ssettendekero ono owa Makerere Kakensa John Dumba Ssentamu okuyingira obutereevu mu kugonjoola ensonga z’obukuubagano obuliwo mu ttabi lino wakati w’alikulira Mahmood Mamdan n’omukyala Dr Stella Nyanzi gweyatuusizza ne kukyokweyambulira abaana n’abazzukulu emisanattuku ng’ensi yonna eraba.
Mu kiwandiiko kyafulumizza enkya ya leero Kakensa Mamdan ategeezezza nti Amyuka Ssenkulu wa Ssettendekero Kakensa John Dumba Ssentamu tasobola kusala mazima mu nsonga ezikwata ku Dr Nnyanzi gwalinako n’oluganda anti baalugera nti ‘Enkima tesala gwa Kibira’.
Mamdan ategeezezza nti teyandiganye kukwatagana na kakiiko kaatereddwawo Kakensa John Dumba Ssentamu wabula kyatakkanya nakyo ky’eky’akakiiko kano kumaliriza kunonyereza kamuddize byekanaaba kazudde mbu olwo abatuuze bombi ye ne Nyanzi basalawo eggoye.
Mamdan era agambye nti Kakensa John Ddumba Ssentamu talina mbavu wadde enkizi eyinza okusala amazima nti ate n’akakiiko keyataddewo takalinaamu kigendererwa kirala kyonna okuggyako okulwanirira omukyala Dr Stella Nnyanzi alabenga atereera bulungi ku mulimu.
Mamdan agamba nti oba ono ayagalannyo Nyanzi ye gwatakyetaaga amufunire ettabi eddala mu Ssettendekero gyaba akolera.Kinajjukirwa nti Dr Stella Nyanzi olunaku lw’eggulo yamazeeko eggwanga ebyewungula bweyeeyambudde n’asigala mu kaamunda kokka ng’awakanya mukamaawe Maddan okuggalawo woofiisiye.
Poliisi e Kabale ewandagazza amasasi n’okweyambisa omukka ogubalagala mu kugezaako ogumbulula abawagizi ba Ret Col Dr Kiiza Besigye ababadde bamukungaaniddeko mu kitundu kye Lwamukyukyu n’oluvannyuma n’emukwata n’emuggya ku bawagizibe eggulo lya leero.
Besigye abadde yakedde Kabale awamu ne banne bwebazze bavunaanibwa ogw’okulumya abaserikale ba poliisi abana n’okwonoona mmotoka zaabwe bwebaali bakubye olukungaana mu Kabale mu mwaka gwa 2012.
Kubano kubaddeko Lord Mayor wa Kampala Ssaalongo Erias Lukwago,Omubaka omulonde owa Kawempe ey’obukiikaddyo Munyagwa Mubarrack Sserunga,akulira ekiwayi ky’abakyala mu FDC Ingrid Turinawe n’abalala.
Ono akwatiddwa mu kitundu kya Lwamukyukyu mu ggombolola ye Lukiga mu district ye Kabale nga wammaggwe wabaddewo vvaawompitewo wkati w’abawagizibe ne poliisi ekigiviiriddeko okuwandagaza amasasi n’okubasiwamu omukka ogubalagala.
Gyo emisango egibadde gibatutte embuga gyizziddwa ng’ennaku z’omwezi 6th omwezi ogwa Ssebaaseka Ogw’omukaaga lwebasuubirwa okudda embuga.
Ekitongole ekiddukanya ekibuga Kampala ekya KCCA kitegeezezza nti tekinaba kyeteefuteefu kuweeebwa balwadde abasuubirwa okuva mu ddwaliro ekkulu erye Mulago olw’emirimu gy’okuliddaabiriza egigenda mu maaso bajjanjabirwe mu malwaliro gaabwe erye Kawempe nerinnaalyo erye Kiruddu.
Akulira eby’obulamu mu kitongole kino Dr David Serukka ategeezezza nti nabo bakyalina emirimu gy’okumaliriza okuddaabiriza gyebakyamaliriza ku malwaliro gano gombi okutuusa mu mwezi ogujja.Ono ategeezezza nti wabula bakola butassa mukka okulaba nga bamaliriza mangu badduukirire eddwaliro lye Mulago.
PHOTO: www.foodqualitynews.com


text:
Kyadondo East
Get in touch
Recent Posts
Most Popular
Parliament Takes Vote On Mobile Money Tax.
Members of Parliament cast their vote on whether the Mobile Money Tax should be retained or scrapped off.
Amasengejje Full News Bulletin – 2nd/October/2018
Full News Bulletin
Liigi ya Startimes Ezeemu
League y’eggwanga eyababinwera ezeemu okuttojjera olwalero emipiira ena gyegizanyidwa. E Lugogo, KCCA FC ekoze amaliri ga 0-0 ne Kirinya Jinja SS, ate Vipers ekubye...
Omwoleso Gugguddwawo
Uganda yeemu ku mawanga agavaamu ebintu byoyinza okuyita ebibisi kyokka bwebigenda ebweri olwo nebijjibwamu ebintu amakula ebizzibwa kuno ate ku buseere. Bannamakolera baakuno bagamba...
Abakukusa Ebintu Bakozesa Ggaali – URA
Ekitongole ekiwooza omusolo ekya URA kiboye ebyamaguzi ebiwera ebiyingizibwa mugwanga ngabikukusibwa. Mu bimu ku bintu bino ebikukusibwa ebikwatiddwa mubaddemu omuceere, Sukaali ne Butto nga...


text:
Olwa leero lwa Kiwanuka Olw’okuna ennaku z’omwezi ziri amakumi 25th omwezi guno ogwa Muzigo ogw’okutaano.
Ng’abaana baffe bwebali mu nnaku ezisembayo badde ku masomero nga n’abamu bazzeeyo ssabbiiti eno entanda eno egenda eri abazadde ng’ennono mu nkuza y’abaana.
Ssi kyannono abazadde okunenengana oba okuyomba ng’abaana balaba ssi nakindi nga bawulira.
Kino bwekibaawo abaana batawanyizibwannyo mu bwongo omuzungu kyayita Psychological torture nga beebuuza ku babiri taata ne maama ani mutuufu ani mukyamu era bakkiririze mu ani.
Ng’abaana baffe bwebadda ku masomero mu ggandaalo lino,abazadde mwewale okulumaganira mu nziza y’abaana ku masomero abaana baleme kugenda na kizibu kino ku bwongo kubanga kiyinza n’okubalemesa okuyiga obulungi.
Mu nkuza y’abaana ey’ennono abazadde tebasaanidde kulaga butakkanya bwabwe eri baana,woofiisi y’abazadde gyebeenenyeza ky’ekisenge gyebasengekera ensonga z’amaka sso ssi mu lujjudde wadde mu maaso g’abaana.


text:
Poliisi ya Kampalamukadde ekutte muunabyamizannyo Dan Walusimbi bwabadde agezaako okwetyebeka mu ntebe ya ssenkaggale w’ekibiina ky’eby’emizannyo mu ggwanga ekya FUFA.
Tutegeezeddwa nti Walusimbi agenze ku kitebe kya FUFA wano e Mengo atuukirize ekirootokye eky’obwa Ssenkaggale w’ekibiina kino ng’agamba nti ye mutuufu asaanidde okutuula mu woofiisi omutudde Moses Magogo.
Aduumira poliisi ya Kampalamukadde Charles Nsaba akakasizza okukwatibwa kwa Walusimbi.Kinajjukirwa nti poliisi yakedde kuyiwa abasajja baayo ku kitebe kino oluvannyuma lw’okubagulizibwako nti Walusimbi abadde ajja kweddiza woofiisi ya Magogo.
Kivvuunuddwa Charles Kizindo
Photo: Red Pepper


text:
Amasomo – 26th January 2018
TIMOTEYO OMUTUUKIRIVU
Ne
TITO OMUTUUKIRIVU
Bepiskoopi – MEMORIA
Nzijukira okukkiriza kwo okwo kw’olina okutaliimu kakunkuna.
Bye tusoma mu bbaluwa eyokubiri Paulo Omutume gye yawandiikira Timoteyo. (1, 1 – 8)
Nze Paulo Katonda gwe yayagaliza okuba Omutume wa Yezu Kristu, ng’entereeza ye ey’ekisuubizo ky’obulamu mu Kristu Yezu bw’eri. Ya Timoteo mutabani omwagalwa ennyo: Katonda Patri ne Kristu Yezu Mukama waffe bakuwe enneema, bakukwatirwe ekisa, bakuwe n’eddembe. Katonda gwe mpeereza nga bajjajjange n’omutima omulungi, yeebale! Sita kukujjukira mu kwegayirira kwange, ekiro n’emisana. Seerabiranga maziga ge wakaaba, njagala tuddemu okulabagana, nzijule essanyu. . Nzijukira okukkiriza kwo okwo kw’olina okutaliimu kakunkuna; kwe kumu n’okwa jjajjaawo Loisi kwe yalina ne nnyoko Eunisi; nkakasa nga n’okukwo bwe kuli. Kye nva nkujjukiza okuzuukusa enneema Katonda gye yakussaamu olw’okukussaako emikono gyange. Anti Katonda ekirabo kye yatuwa si Mwoyo wa kutya; naye Mwoyo w’amaanyi n’okwagala, n’okwetangira. Awo nno ebya Mukama waffe tobikwatirwanga nsonyi, oba nze omusibe we; naye gumira ebizibu olw’Evanjiri, nga weesiga obuyinza bwa Katonda eyatulokola. Ebyo Omukama y’abyogera.
(oba)
Tito mutabani wange ddala mu kukkiriza
Bye tusoma mu bbaluwa Paulo Omutume gye yawandiikira Tito. (1, 1 – 5)
Nze Paulo Omuweereza wa Katonda, Omutume wa Yezu Kristu, abo Katonda be yalonda, nze olw’okubatuusa ku kukkiriza n’okumanya amazima agatwala mu bujjumbizi bw’eddiini mbafunyise n’essuubi ery’obulamu obutaggwaawo Katonda bwe yasuubiza okuva ddi, ye talimba; obudde bwe butuuse n’ayolesa ekigambo kye nga kirangirirwa: Katonda Mulokozi waffe kye yanondera n’akinkwasa. Ya Tito mutabani wange ddala mu kukkiriza kwe tugabanako ffembi, Katonda Patri ne Kristu Yezu Mulokozi waffe bakuwe enneema n’emirembe. Kye nnava nkuleka mu Kreta, otereeze ebitannatereera, osse n’abakadde wonna mu bibuga nga bwe nakulagira. Ebyo Omukama yabyogera.
EVANJIRI
Amakungula go mangi, naye abakunguzi be batono.
Ebigambo by’Evanjiri ya Mukama waffe Yezu Kristu ebivudde mu Luka. (10, 1 – 9).
Mu budde buli, Omukama n’alonda abalala nsanvu mu babiri, n’abatuma kinnababirye bamukulembere mu byalo byonna ne mu buli kifo gye yali ayagala okutuuka. N’abagamba nti: Amakungula go mangi; naye abakunguzi be batono. Mwegayirire Nnannyini makungula, asindike abakozi mu kukungula kwe. Mugende, nze mbatumye kyenkana ng’obuliga mu misege wakati. Timwambalira nsawo, newaakubadde engatto; ne mu kkubo timulamusanga muntu. Buli nnyumba mwe muyingiranga, musookenga kugamba nti: Emirembe gibe ku nnyumba eno. Bwe munaabangamu omwana w’emirembe, emirembe gyammwe ginaamujjangako; bw’ataabengamu, emirembe gyammwe ne gibaddira. Mubeeranga mu nnyumba eyo, nga mulya era nga munywa ku bye bali nabyo; kubanga omukozi asaanira empeera ye. Timugezanga kuva mu nju kudda mu ndala. Buli kyalo kye muyingirangamu ne bakkiriza okubasuza, mulyenga ku bye babaleetera. Muwonyanga abalwadde abalimu; ne mubagamba nti: Obwakabaka bwa Katonda bubasemberedde. Ebyo Omukama y’abyogera.


text:
Amasomo – 17th July 2018
WIIKI XV MU BW’OMWAKA (II) OLWOKUBIRI (17TH JULY 2018)
OLUYIMBA OLW’AMAYINGIRA Zab 16, 15
Sso nze mu butuufu mwe ndirabira amaaso go, okukutunuulira. Ndimatira, ekitiibwa kyo bwe kirirabika!
ESSOMO I
Singa timukkiriza, timujia kusigalawo.
Bye tusoma mu kitabo kya Yisaaya Omulanzi. (7, 1 – 9)
Mu bwakabaka bwa Akazi, mutabani wa Yotani, mutabani wa Uzziya, kabaka wa Yuda, Razoni kabaka wa Aramu yaddamu okwambuka e Yeruzalimu ne Petani, mutabani wa Remaliya, kabaka wa Yisraeli, n’akizinda; naye tiyasobola kukiwamba. Amawulire ne gatuuka ku nju ya Daudi, ne bagamba, nti: Aramu atuuse ku Efrayimu! Awo omutima gwa kabaka n’emitima gy’abantu ne gyewuuba ng’emiti mu kibira bwe gyewuuba mu kibuyaga. Katonda n’agamba Yisaaya, nti: Genda ne mutabani wo Ikari-Yasubu osisinkane Akazi ku nsonda y’ekiyiiriro ky’ekidiba ky’emambuka ku luguudo Iw’ettale ly’Omwozi. Omugambe, nti: Wekkaanye, beera mukkakkamu, totya! Omutima guleme kugugwa wala olw’ebisiki bino ebibiri ebinyooka, yadde olw’okumanya, nti: Efrayimu ne mutabani we Romaliya bateesezza okukuzikiriza ne bagamba, nti: Tuzinde Yuda, tumukube, tumwewambire, tusseeyo kabaka. mutabani wa Tabeli. Omukama Katonda kino ky’agamba: Tikijja kutuukirira, tikibeewo. Damasko ky’ekibuga ekikulu ekya Aramu, omutwe gwa Damasko ye Rasoni; ekibuga ekikulu ekya Efrayimu ye Samariya, omutwe gwa Samariya ye mutabani wa Remaliya. Mu bbanga lya myaka mukaaga oba etaano, Efrayimu kiriba kizikiridde nga timukyali bantu, naye oba togumira ku nze, togenda kuguma n’akatono. Ebyo Omukama y’abyogera.
OLUYIMBA OLW’OKWEBUULIRIRA: Zab 47, 2 – 8
EKIDDIBWAMU: Katonda anyweza ekibuga kye emirembe gyonna.
Omukama mukulu, wa kutenda nnyo, mu kibuga kya Katonda waffe.* Olusozi Iwe olutukuvu, akatunnumba akamanyifu, ly’essanyu ly’ensi yonna w’efa yenkana. Ekidd.
Olusozi Siyoni olusemberayo ddala mu mambuka, ky’ekibuga kya Kabaka omukulu.* Katonda mu bigo bye yeeraga nga ky’ekigo ekyesiifu. Ekidd.
Anti laba, Bakabaka beekungaanya ne bayiika lumu.* Olwalaba luti ne bawuniikirira ne batya, ne babuna emiwabo. Ekidd.
N’eyo okukankana ne kubagwira, okulumwa kyenkana ng’azaala.* Ng’empewo y’omu buvanjuba bw’emenyamenya amaato g’e Tarsi. Ekidd.
OKWANIRIZA EVANJIRI
Alleluya. Ebiragiro by’Omukama bituufu, bisanyula omutima. Ekiragiro ky’Omukama kitukuvu, kimulisa amaaso. Alleluya.
EVANJIRI
Tiro ne Sidoni biriddirwamu ku lunaku olw’oluvannyuma okusinga mmwe.
Ebigambo by’Evanjiri ya Mukama waffe Yezu Kristu ebivudde mu Matayo. (11, 20 – 24)
Mu budde buli, Yezu yasooka okukolimira ebyalo mwe yakolera ebyewuunyo ebingi, ne bigaana okwenenya. Zirikusanga ggwe Korozaini, naawe Betsaida zirikusanga; kubanga ebyewuunyo ebyakolerwa mu mmwe, singa byakolerwa mu Tiro ne mu Sidoni, singa baabonerera dda ne bambala n’ebisuna, ne beeyiira n’evvu. Ka mbabuulire: Tiro ne Sidoni biriddirwamu ku lunaku olw’oluvannyuma okusinga mmwe. Naawe Kafarnaumu; ate nno okweguluma n’otuuka ne mu bire!? Ojja kukka okutuuka emagombe. Kuba ebyewuunyo ebyakolerwa mu ggwe, singa byakolerwa mu Sodoma, singa kikyaliwo n’okutuuka kati. Ka mbabuulire: ku lunaku olw’okulamulibwa, ensi y’e Sodoma eriddirwamu okusinga ggwe. Ebyo Omukama y’abyogera.